GRICE ITALO A-Z M MAN
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mancini:
l’implicatura conversazionale del kerygma – la scuola di Schieti -- filosofia
marchese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Schieti). Abstract. Grice: “In my seminar on ‘conversation’ I
focus on the principle of conversational benevolence, -- formerly the
desideratum of other-love – as opposed to the desideratum of conversational
self-love. It was only years later, when exploring Kant, I realised how crucial
the role that benevolentia plays – which I had borrowed from Butler, not Kant –
However, for Kant, benevolentia is PARALELL to malevolentia – which the English
refer to as ‘ill-will’ – in that qua autonomous rational agents we may decide
to pursue an end which everybody except ourselves regard as good – and in fact,
which everyone but ourselves, regard as ‘ill’ – Some ill-will!” Filosofo
italiano. Schieti, Urbino, Marche. Grice: “I like Mancini: he has expanded on
the ethos of cooperation – and he has explored what he calls ‘linguaggio
ontologico’ and ‘alienazione’ in connection with language – he reviewed
Pittau’s philosophy of language, and published a little thing on ‘language and
salvation.’ So how can you NOT like him?” Grice: “I like Mancini; if I dwell on
philosophical eschatology, he dwells on the real thing!” Grice: “He has studied
Kant thoroughly; all the interesting bits, like his idea of MALEVOLENTIA!” “La
filosofia è il passaggio dal senso al significato, attraverso le mediazioni
culturali, dottrinali, attraverso la struttura del puro pensare e attraverso le
mediazioni della prassi.” Studia a Fano e si laurea a Milano dove insegna. Bo
lo vuole ad Urbino. Studia i massimi teologi, curato le opera di Barth,
Bultmann e Bonhoeffer pubblicando, su quest'ultimo, anche una biografia e
un'analisi dottrinale. Ha fondato l'Istituto superiore di scienze religiose di
Urbino, unico esempio, per molti anni, di "facoltà teologica" in una
università laica. Tra i filosofi, si è dedicato molto a Kant, pubblicando
una Guida alla Critica della ragion pura. In questo senso è ancora più importante
"Kant e la teologia” dove tratta la
filosofia della religione kantiana, fondata su una concezione morale rigorosa
resa possibile dall'Imperativo categorico, che prospetta una trascendenza per
l'uomo, attraverso i postulati dell'immortalità dell'anima e dell'esistenza di
Dio. Questa filosofia della religione, in cui Kant mette in rapporto la “religione
razionale” con la “religione rivelata” (e che si contraddistingue per i
concetti di “male radicale” e di “chiesa invisibile”), è considerata feconda. Si
è anche confrontato con Marx, allora dominanti nella cultura filosofica e politica
italiana. In Marx, tiene in grande considerazione il concetto di “alienazione”
-- presente soprattutto nei Manoscritti filosofici. Questo concetto, che
esprime l'estraneazione dell'operaio in rapporto al lavoro salariato, a causa
dei modi di produzione capitalistici, capaci di sfruttare il lavoro come fosse
una merce, deve essere stimolo per la Dottrina Sociale della Chiesa. Ciò che
Mancini critica in Marx è l'ateismo e il materialismo, attraverso l'uso della
dialettica hegeliana in una prospettiva materialistica (materialismo storico).
Questa concezione infatti mette in discussione la libertà dell'uomo, inteso
come persona, riducendolo all'insieme dei suoi rapporti economici. Inoltre fa
parte della redazione della rivista Concilium. Fonda “Hermeneutica” ed edita da
Morcelliana. La sua posizione di pensiero verte su un cristianesimo di
matrice liberale e democratica d'impronta sociale, che cerca uno spazio autonomo
e libero, dando una risposta da credente alla cultura laicista e marxista di
quegli anni sulle orme del Concilio Vaticano II. Opere:“Ontologia
fondamentale,” La Scuola, Brescia “Rosmini” “la metafisica inedita, Argalìa,
Urbino “Filosofi esistenzialisti” Heidegger, Marcel, Wahl, Gilson, Lotze),
Argalìa, Urbino“Linguaggio e salvezza,” Vita e Pensiero, Milano “Filosofia
della religione,”Abete, Roma “Bonhoeffer, Vallecchi, Firenze “Teologia
ideologia utopia”Queriniana, Brescia “Kant e la teologia,”Cittadella, Assisi “Futuro
dell'uomo e spazio per l'invocazione”L'Astrogallo, Ancona “Con quale
comunismo?” Locusta, Vicenza, “Con quale cristianesimo” Coines, Roma,
“Novecento teologico”Vallecchi, Firenze “Teologia ideologia utopia” Queriniana,
Brescia “Fede e cultura”Genova, Marietti “Come continuare a credere” Rusconi, Milano “Negativismo giuridico” QuattroVenti,
Urbino “Guida alla Critica della ragion
pura” I, QuattroVenti, Urbino “ Lettera a un laureando” Urbino, Quattroventi “Il
pensiero negativo e la nuova destra”Mondadori, Milano “Il quinto evangelio come
violenza ermeneutica” in “Apocalisse e ragione”, testi di Carlo Bo e altri,
Urbino, Quattroventi “Hermeneutica”
“Filosofia della prassi,”Morcelliana, Brescia “Tre follie, Camunia, Milano “Guida
alla Critica della ragion pura”“L'Analitica” QuattroVenti, Urbino “Il male
radicale per Kant, in “La ragione e il male. Atti del terzo colloquio su
filosofia e religione”, Genova, Marietti 1 De profundis per la dialettica, in
“Metafisica e dialettica”, Genova, Tilgher Tornino i volti, Marietti, Genova Giustizia
per il creato, Urbino, Quattroventi, coll. "Il nuovo Leopardi"
L'Ethos dell'Occidente. Neoclassicismo etico, profezia cristiana, pensiero
critico moderno, Marietti, Genova Scritti cristiani. Per una teologia del paradosso,
Marietti, Genova Opere postume Diritto e società. Studi e testi, Urbino,
Quattroventi Come leggere Maritain, Brescia, Morcelliana Ethos e cultura nella cooperazione di
credito, Piergiorgio Grassi, Urbino, Associazione per la ricerca religiosa “S.
Bernardino”, Quattroventi Bonhoeffer; Morcelliana,
Brescia Frammento su Dio, Brescia,
Morcelliana Per Aldo Moro. Al di là della politica, Carlo BoMario LuziItalo Mancini,
Urbino, Quattroventi Opere scelte. Brescia,
Morcelliana Mancini Giorgio Rognini, Metafisica e sofferenza. Un itinerario critic
(Verona, Mazzian); A. Milano, Rivelazione ed ermeneutica” (Urbino, Quattroventi
"Biblioteca di Hermeneutica" P. Grassi, Intervista sulla teologia (Urbino,
Quattroventi "Il nuovo Leopardi"; La filosofia politica” (Urbino,
Quattroventi, Agostino, Filosofo del diritto, Urbino, Quattroventi, "Il
nuovo Leopardi" G. Ripanti, P. Grassi, Kerigma e prassi, Brescia,
Morcelliana, Hermeneutica, Studi in memoria, Napoli, Scientifiche, G. Crinella.
Dalla teoresi classica alla modernità come problema, Roma, Studium, A. Areddu,
Cristianesimo e marxismo Una rilettura in memoriam, Pistoia, Petite Plaisance
tra filosofia e teologia, in "Riv. di teologiaAsprenas", I A. Pitta, G.
Ripanti P. Grassi (a cura), Filosofia, teologia, politica. A partire da M,,
Brescia, Morcelliana, Hermeneutica Mariangela Petricola, Pensare la differenza
-- la questione di Dio nell'epoca della disgregazione del senso. Una rilettura
in “Dialegesthai. Riv. telematica di filosofia", mondo domani.org/
dialegesthai/ mpe. M. Petricola, Pensare
Dio. Il cristianesimo differente, Assisi, Cittadella Editrice Antonio Ascione, Fedele a Dio e alla terra.
L'avventura intellettuale di Italo Mancini, Benevento, Passione Educativa Valeria Sala, Italo Mancini. Filosofo del
diritto, Torino, Giappichelli, "Recta Ratio"sapere, Dizionario
biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Seminario in
memoriam, su pesaronotizie.com. Centro socio culturale M" presso il suo
paese natale Schieti, su centro M. . . FB cronologica, su uniurb. L'Istituto di
Scienze Religiose fondato da lui su uniurb. Biblioteca personale "Ca'
Fante", su uniurb. Rivista "Hermeneutica" fondata da Italo
Mancini, su uniurb. A. Aguti, M., in Il pensiero filosofico-religioso
italiano.org. Nome compiuto: Italo Mancini. Mancini. Keywords: kerygma, “male
radicale” “Kant” “radical evil” --. “cooperative di credito” – “la massima
della benevolenza conversazionale”, il problema del vaticano – patti laternai,
ventennio fascista e patti laterani --. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Mancini” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza –
GRICE ITALO!; ossia, Grice e Manetti: la ragione conversazionale – filosofia
italiana – Luigi Speranza (Firenze).
Filosofo italiano. M. Napoli -- è stato uno scrittore, filologo e umanista
italiano, significativo esponente del primissimo rinascimento letterario, oltre
che un uomo politico e diplomatico. Appartenente a una famiglia borghese, è
discepolo dell'umanista Traversari. Si mise contro l'ascesa dei Medici,
rifugiandosi prima a Roma e poi a Napoli, dove morì. A Roma è segretario
pontificio di Niccolò V, che volle rinnovare gli uffici chiamando personaggi
fidati, come lo stesso M., ma anche Romano, Perotti, Pietro da Noceto, Lunense,
Tortelli, Valla; "così come non è senza significato il contestuale
allontanamento da Roma di Poggio Bracciolini e Biondo Flavio"[1]. A
testimonianza di tale legame di fiducia, Manetti scrisse poi la biografia di
Niccolò V. Abile oratore di straordinaria erudizione, fu un profondo
conoscitore del latino e greco e studiò anche l'ebraico. Tradusse dal greco al
latino l'Etica Eudemia, l'Etica Nicomachea e i Magna moralia di Aristotele. La
sua ricca biblioteca ci è in larga parte pervenuta e fa parte del fondo
palatino della Biblioteca Vaticana. È ricordato soprattutto come l'autore del
De dignitate et excellentia hominis libri IV. In questo testo lo scrittore
fiorentino respinge la prospettiva religiosa medievale secondo cui il corpo
umano è legato ai vizi e alla sporcizia, destinato a soffrire per espiare il
peccato originale, ma al contrario afferma che è una meravigliosa macchina
creata da Dio a sua immagine, fonte di molti piaceri che non sono da
condannare, anche se derivano dalla sua fisicità, spostando il discorso su una
visione antropocentrica tipica dell'Umanesimo. Pubblica 3 libri della sua
"Historia Pistoriensis", un compendio storico sulla storia di Pistoia
dalla fondazione romana, attingendo ampiamente a locali Cronache Pistoiesi e
alle opere maggiori dei cronachisti fiorentini Villani e Bruni. Altri suoi
lavori furono le biografie di Papa Niccolò V, di Dante, Petrarca e Boccaccio,
lavori storiografici, trattati filosofici e importanti traduzioni di Aristotele
e altri autori. Opere: Dignità ed eccellenza dell'uomo. Testo latino a fronte,
a cura di Marcellino, Milano, Bompiani, 2014. «Historia Pistoriensis», a cura
di Stefano U. Baldassarri e Benedetta Aldi. Commento storico di William J.
Connell, Firenze, Sismel - Edizioni del Galluzzo, 2011 (Società internazionale
per lo studio del Medioevo latino) «De terremotu», a cura di Daniela Pagliara,
Firenze, Sismel - Edizioni del Galluzzo, 2012 Note ^ Massimo Miglio, Niccolò V
Bibliografia Pier Giorgio Ricci, «Manetti, Giannozzo», in Enciclopedia
Dantesca, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1970. Simona Foà,
«MANETTI, Giannozzo», in Dizionario Biografico degli Italiani, Volume 68, Roma,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Stefano Ugo Baldassarri, Dignitas et
Excellentia Hominis: Atti del Convegno Internazionale di Studi su Giannozzo
Manetti, Georgetown University - Kent State University, Fiesole - Firenze,
18-20 Giugno 2007. Firenze: Le Lettere, 2008. Voci correlate Palazzo Manetti
Altri progetti Collabora a Wikisource Wikisource contiene una pagina dedicata a
Giannozzo Manetti Collabora a Wikiquote Wikiquote contiene citazioni di o su
Giannozzo Manetti Collegamenti esterni Manétti, Giannozzo, su Treccani.it –
Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Modifica su Wikidata
Roberto Palamarocchi, M. Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, 1934. Modifica su Wikidata Manetti, Giannozzo, in Dizionario di
storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2010. Modifica su Wikidata
Manétti, Giannòzzo, su sapere.it, De Agostini. Modifica su Wikidata (EN)
Giannozzo Manetti, su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.
Giannozzo Manetti, in Jewish Encyclopedia, Funk and Wagnalls. Modifica su Wikidata
Simona Foà, MANETTI, Giannozzo, in Dizionario biografico degli italiani, vol.
68, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2007. Modifica su Wikidata Opere di
Giannozzo Manetti, su MLOL, Horizons Unlimited. Modifica su Wikidata (EN) Opere
di Giannozzo Manetti, su Open Library, Internet Archive. Modifica su Wikidata
Manetti, Giannozzo Testo di alcune opere: Apologeticus, De dignitate et
excellentia hominis (I-II), Poesie e Vita Socratis et Senecae. Biblioteca
Italiana. Sapienza - Università di Roma. URL visitato il 21 maggio 2013. V · D
· M Giovanni Boccaccio Portale Biografie Portale Letteratura Categorie:
Scrittori italiani del XV secoloFilologi italianiUmanisti italianiNati nel
1396Morti nel 1459Nati il 5 giugnoMorti il 27 ottobreNati a FirenzeMorti a
NapoliPolitici italiani del XV secoloTraduttori dal greco al latino[altre]. CLARISSIMI
Vr RI lANOCII DE MANE- <?iiSjEquias ac lurcconrulti Fioren tini,ad mdy tum
Armgcnum Regem alfonsvm, de dignitate excel* lcntia homirus Li bn iiii» Ex
"BMothecd 10. ALEXANDRI BRASSICANI luncottfulH, reccns 'mluccmxM» B A S I
L E A6 D, XXXIi MAGNIPICO AC VERE NO ^ bili uiro D» Nicolao Rabcnhaupt a Su« ,
cheeJnclyriRomanorumjPannonigjSi Bohemiae regis ferdinandi per . Auftnam
CanccIIario, meririfs.domino &!ipatronoopr. loannes Alexana
derBrafficanusIurecon . , fultus s. D, Ideo nos in ca tepora irt cidifle , uir
ornadflimc > in quibus homincs nihil ica 111 quotidianis (crmo nibus
habcant, quam Hdci ac ucn^ tatis nomennterca ucro fic pcruer fcimprobcqj uiuat,
ut Zoroaftris illum ucrficulum, quondam oracu li uice cclebratum,{f pc foleam
me* cum memoria rcpetere : Qucm fic latinum fecimus: Planta equidem ueri uix
teru agnofcitur omnU Atcj^ haec unmerfa labes, fiquid ta* ' men ego
mtelIigo,uix alio refcrri 4 lO. ALEXAND» BRAS- poteftacdebec edam, quam quod
bona pars parum exploratu habe^ mus,quid fit eflfe homine,hoc eft, 8d
digiiitatis Sc imbecillitatis fuae rationem habere» Cur aute non ita dic3,quado
nulla fitqua; maior ho mini dignitas accederepoflitj ^ G certum eundemqj
coftantem uitae curfum SC tenorc obtineat : rurfus autem nullu certms human^
imbc cillitatis argumetum exiftat , in rebus ad immortale uita pra^cipuc
pertinentibus, pluma uentoqp fiici lius moueri:Id quod feculo noftro
^familiariter peculiare fit, tu pro tuo fingulari ludicio , prudentiaqp illa
incomparabililongemelmsar bitrari difpicere^ poteris ♦ Nunc ut huic malo , uel
de alieno hbera* lis , aliqua medicina facerem,(imul 3C diligentia meagratae
metis ofR SICANI EPISTOLA» jf cio tibiadprobare, mitto ad te i'm* prscfentiaru
lANOTiide Mane (fiis Equitis aclurecofulti Florenti m,de dignitate excellentia^
homi ni's,rara£; eruditionis libros 1 1 ii, quos uti cdiueuiri;! fuccifiuis
hons, & libenter Ieges,& hoc addicftifs» clientis tui munus arqui boni^
fa^ cies ♦ Fuit is lanocius ex peruetui fi:a,nobi'Ii^ Mane(floru familia,ui'r cgregie
nobilis , adhscc infigniter crudicus :quippeunus exfjsqui^ Manuchs Chry folor^
ludo, tan^ c Pythagorp fecrctiore (chola,pro be formatus exierit. Imitatus cft
in hocfcriptigenere M»T* Cicero* nem,8^ Laclantium,quorum elo^ quentiam fi non
aflTcqui potuit,di# ligentiam tamen atq^ felicitate trc| d:andi,non adeo abfcjp
ftudioforii frudu fecutus eft ♦ Habes Sc libri BRASSICANI EPISTOXA»
argumentum,&auton's ncquaqua afpernandi inftitutum» Intcrca ue^ ro ui*r
magnificcmihicpmodis omi bus obferuandcbona ftudia ac illo rum fecftatorcs
commedatos habe^ re perge , mihicp inter illos omniu infimo , uti pro germana
bonitatc tua facis affiduc , hoc duro proefcr* rimtcmporcfinum prgbcas»Siccn
jiim,m'fi follor, SC gloriae tuae Sc ho neftis omibus artibus iam fcre dca
fet-tisjncomparabilc pracfidiu afFc rcs: Siquidc ut nobilitatcingenio, fide,
bonarumcp omnium rcru pe* ritia pra;ftas , ita par eft ut a bonis fcriptoribus
, cruditis^ uiris omni bus maiorc fplcndorc quotidie ins clarefcas»8i bcneualc»
Vienn^ Au ftrix cx coUegio regio , Anno a na to Chrifto M, Dt XXXI, menfc
Augufto» HENDECASY LL AB 1 LIBER DE SB. P^fMiw fm liber er fitU tencUn^t Scd
cunHis numeris pcrcruditus: Ergo pr^efidio uirielcgantiSy Certe a- prcefidio
uiri potcntis Inlucem ejl opu^ exem.fccundo Vhochi numineydcxterisq; mfis^ At
me ^icoleos meuspdtronu^^ Immo micoleoi paterbcnignui
T>efendet,legetyomnibwi peritis Scriptorem femcUdprobdbitiUm^ Quod fi liuor
eddx.fimlq; Niomus Higro forte fde uelit noccre^ lUcefl Nicoleos uocutus iUey
ratali drbitrio puto cr fdlute^ Qfii uulgm fkcilc 'muidcntionm Vojfit
{iindcre^.O' omnibw: mulignos Cdflrps exuereibreui puratur Si cduffa udlci^
bonwi trimphm. Ergo fronte abeo femel ferendy Wdruus fim licetydt pcrcruditM. a
4 / AD INCLYTVM AP.RAGONVM REGEM A L- F o N s V M lanottj de Manedis Equitis ac
[ureconfulti FIo^ ^ rentini praeBitio* fuoru opera ad principes fcriberent : §d
eos duabus duntaxat cauHs addudos fe cifleexiftimabamtVna, utexinde illorij
amor acbeneuolctia bonis principibus innotefcerettaltera, ut operib$> ipiis
quas dignis illoru principum nominibus de^^ dicabantur , maior propterea
autoritas proueniret « C^terum mihi hanc lauda^ bilem dodorum hominum
confuetudi nem nuc fequijd^ eorum ueiligiaimitarl uel maxime cupienti,dug alix
cauik ac^ cedebant, quibus ego indudus quafi compulfus meipfum ulterius
continere Do poteram,quin nouu quoddam opus nuper i me compofitlJ, cuius
titulus eft. ETVS quaedam, Serenifll me Princeps , eruditoru ul roru, qui
cogitationes fuas literis mandabantjCofuetu do fuit , ut egregia labora lANOTII
AD ALFON* PRAEF* 9| De digmtate dC excelleiia homimSjCutn omm reueremiatuo
nommi perfcribe^ rem^Haru prima erat^ut cuncfias huma^^ ni corporis dC animi
dotes, dC omnia lo^^ tius homims priuilegfa tnbus prionbus libris antea
explicata,in digniffima et ad mirabili perfona tua aftatim conuenirc abiide^
cocurrere hac noftra pracfotfo^^ ne oftenderemus:quae llgillatim imprac
fentiarurecenferemusj nifi ad te fcriben tes adulationis crimen timeremus,
prsc^ fertim ciJ idipfum pluribusfcriptoru no, ftrorfilocis diligenter 8^
accuratc hacfie nus fecifle meminerim* Vnum tamen ta citi pra^terirc non
poftiimuSjCunc^ta hoc opere latc copiofecp tracflata> toties cer^ ta dC uera
uideri nobis^quoties in fingu^ lares quafdam ac uere admirabiles QC pc ne
diuinas perfonae tuaedotes animum mentemcp couertimus^Secunda talis oc
currebat:Quij enim non multo ante Flo rentini populi nomine legati et oratores
Neapoli apudtccommoraremur, facflu cft,ut femel opufculum quoddam pra?ci puum
dC egregium , dC magnis infuper lO lANOCII AD ALFONSVM iaudibus
d^metnoratudignii , curnm Ic geremus, quod a Bartholom^o Fatio ui ro
eruditiilimo fimulatc^ deganailimo, ' de eadem materia Nicolao quinto fum^ mo
Pontt icnptum dedicatutn fuerat* Vnde cum non multo pofl: forte ad grae cam
illam celeberrima ac famonilimam currim fem^I eflemus, at^ pro humani^ ' cate
tua prolixij quendam de Iludiofis eruditis hominibus fermonem (imul ha beremus,
modo nefcio quo euenit,ut in particularem prccdidi opufculi mentio^ nem
incideremus* Quocirca paulo pod benigne 6^ perhumane quidem anobis exegifli,ut
de eifde rebus fcribere uelles mus, tibic]^ opus dedicaremus» Nos ue« ro qui
Maieflati tuse in primis more ge« rere 3^ obfequi maxime cupiebamus,ni hil
nobis gratius fore,refpondere no du bitauimus , ^ ut tibi gratificari 3^ famu«
Is^ri poflTemus: ideo nos, ut nodi, Iiben< cer fcripturos, & opus tuo
nomini dedi:« caturos,aIacriter iuciide^ promiiimus» Vnde cum pauld poft
fcribere mchoaf* lemus, ac pr^ bre^itate (eporis inchoatil opus , ARRAG» REGEM
PRAEF* tt !>■ opus pcrficere & abfoluere nequiui'flc^« mus,rurfus poftea
refumpfimus,ac nem pe multo prius abfoluiflremus,nifi repen rinus FcEderici
tcrtrj nouelli Impatoris in Italia aduentus nos ^iidic aligd defcri bcntes
parupcr retardaffet : nam noftrae Reip.Iegati honoradf coronationis cius caufa
Romauenim',atcft ibi tantu como rati fumus , quoad ipfe inde recederet, Ex hac
itac^ legatione poftea in patria rc uerfi , ultimas demu pracdido operi iam
pride inchoato manus impofuimus jatc^ comemoraris caufis adduc^ijtuo nomini
dedicauimus: at certi pollicitationu nos^ ftraru debitores , tibi ceu uero
illoru pro miflToru crcditori,tandealiquado cotra* dadebitafolucremus,
Totuautopus in I n 1 lib. no tcmcrc dC fortuito,fed fingu lari quada dC
praecipua confiderauoe,di uifi'mus:na cu primo fingulaquafc^ quac in corpore
humano,ac dcindc in cius anl ma,8(: in tota hois gfonaaliquatenus ap* parebat,
diligetcr &C accuratc cofidcrarc mus, no iniuria uifij eft nobis, tu^ maio
ri ^uada rerii tradandarw digniiatc,tuni II lANOTII AD ALFONSVM euam pro
ccrtiori dC planiori omniu co* gnitioejfingulariailla finguUs Iibris feor fum
ac feparatim oportumus dC conue^ nientius cxplicare ♦ Quocirca in primo de
cgrcgtjs dutaxat humani corporis do tibus : In fecundo de praecipuis quibuf*
dam rationalis animac priuilegtjstln ter^ cio de admirabilibus totius hominis
mu , iieribus,quanto a nobis fieri potuit dili* gcdus dC accuratius
explicauimus : quae omnia cii tribus prioribus libris fecifre uidcremur,quartu
infnper adhibcre pla cuitjin quo ea confutaremus quae a plu^ ribus idoneis
autoribus de laudatione et bono mortis,& de miferiahumanac uitc confcripta
fuifle intclIigebamus,quoma illa noftris quodammodo aducrfari dC rc pugnarcnon
ignorabamus ♦ Verum ut h^c noftra parua munufcula tibi gratio^s ra uidercntur,
nonnuHacaam partim in laude Maieftatis tuae a nobis antea defcri pta , partim
nomini tuo dedicata, in uno dC codem uolumine coartauimus,atquc ad te fumma cum
deuotione e Florcntia iifquc Neapolim perfcreda curauimus* Humilitcr tj ARRAG,
REGEH PRAEFAT» ; Humilitcr iaq^ rogamus, ac fupplicitcr obrecramus,ne hcec
noilra paruula mu« nufcula uiiatenus rpernastfed potius ^ps» pterea gratanter
accipias qucfumus, quoniam a nobis,maieftati tuae nii: mirum dcditi
fumuSjlibentifli mefimulatc^ dcuotiflime tranfmittuntur* H O H I N I S LI B. I
1^11^,7 lingua ftomachus anneditjea^ ad puU mones ufcp pertineatj
excipiat^anima, ca qua cdudus fit fpiritus, eadecp a puU moniblis refpiret 6^
redeat^tegitur quafi quoda operculo : quod ob eam caufam datum eH:, ne fiquid in
eam cibi forte in^ cidiliet^ fpiritus impediret* Sed cum al^ uinatura fubiecfla
ftomachocibiS^po^ ttonis (it receptaculum , pulmones autc dC cor extrinfecus
fpiritum adducantjin aluo multa funt mtrabiliter efFecfla , quae coftant fere e
neruis^Eft aute multiplex, dC tortuofai arcet^, 8C cotinet, fiue illud aridum
eft,fiue humidum^quod recipit, ut id mutari dC cocoqui facile pofl[it:eaq^ tum
aftringitur, tum relaxat , atcp omnc quod acccpit^cogit 6C confundit,ut fecii^
le dC calore quem multu habei in tercn^ do cibo.S^ pr apterea fpiritu omnia
trada atcj cofeda in rehquum corpus diuidan cur 4 In pulmonibus autem ineft
raritas qu^dam dC afljmilis fpongijs mollitudo, ad hauriendu fpirttij
aptiilima^quitum fe cotrahunt afpirates, tum fe fpiritu di^ latant ^ ut
frequenter ducatur cibus ^ni^ 18 DE DIGNITATE •nalis , quo maxime aluntur
animantes, Ex inteftims autem & aluo fecretus a xcs liquo cibo fuccus is
qiio alimur per^ •nanat ad lecur , per u/as quafdam a me^ dio inteftino ufque
ad portas lecoris^Sic cnim appellant duc^as &^ diredas uia^ que pertinent
ad lecur^per quas cadit ci^ busa lecore dilapfus^ Ab eo cibocum eft fecreta
bilis ^ v\c^ humores qui e renf:^ bus profunduntur, reliqua fein fanguiV
nemuertunt^ad eafdem que portasie:^ coris confluunt , ad quas omnes eius
iiiaepertinent: perquaslapfus cibusex hoc ipfo loco in eam uenam qug caua ap
pellatur , confunditur , per^ eam ad cor confedus iam codusq^ perlabitur* A.
corde aute in totum corpus diftnbuitur per uenas admodum multas , in omnes
partes corporis pertinctes* Quemadmo dum auie reliquiae cibi depellanturjtum
aftringetibus fefeinteftiniSjtum relaxat\ tibus, haud fanedifficile diclu
eft^fed ta^ men praetereundu eft,ne quid habeat in^ iu(;unditatis oratioJIIa
potius explicetur inaedibilis fabrica natur^. Nain quae fpi ritu HOMINIS LIB. I
.-t*. jritu in pulmones anima dudtur,ca calc-' fcit primum ab ipfo fpintu,
deinde coagi ' tatioe pulmonum, ex eaqj pars redditur refpirando, pars
concipitur cordis partc quada , qua uentriculfi cordis appellant* Cui fimilis
alter adiundus eft, in que fan guis a iccore per uena illa cauam mfluitt co^
modo ex his partibus &f fanguis per ueoas in omne corpus difFunditur^S^ fpi
ritus pcr arterias ♦ Vtra^qj autem crebrae multae^ toto corpore intextx uim
quan dam incredibilem artificiofi operis diui^^ nicp teftantur^Quid dicam de
oflibus^ qua^ fubieda corpori mirabiles commifs^ furas habentj&u ad
ftabilitatem aptas ^ 6C ad artus fmiendos accommodatas , 8C ad motumjS^ ad
omnem corporis acftio^ nem C Huc adde neruos , a quibus artus continentur ,
eorum que implicationem corporc toto periincntem : qui ficut ue^ nae dC
arterias a corde tracfti bC profe^^ (fliincorpusomneducuntur 4 Ad hanc
prouidentia naturaptam diligente tam^^ folerte adiungi multapoflunt , equibus b
z ao DIGNITATE intclligatur quant^ rcs hominibus a dtfs qwmcR eximig tributf
fint» Qua? pnma cos humo exdtatoSjCelfos ct redos cofi Aituit,ut deorii
cognitionem coelum in«» cuentes capcre poflent« Sot enim ex ter* rahomines non
utincolae aut habitato* resjfed quafi fpediaiores fupernarum rc rum atcp
cceleftium, quaru fpedaculum ad nullum aliud genus animatium perti net*Senfus
aute interpretes ac nuncij rc rumincapite tanquainarcc mirificc ad ufus
neceflarios fadi dC collocati funt*. ISIam oculi tanquam fpeculatorcs altifli
mum locu obiinetjCx quo plurima conf* rpicientcs fungantur fuo muncrc. Etau rcs
cum fonum pcrciperc debeant » qui natura infublimc fertur,rc<ftc in altis
cor porupartibus collocata? funt ♦ Itcmq^ na rcs, co ^domnisodor adfupcriora
fci-* tur,re<:fie furfum funt:8<: quod cibi 6Cpo tionis iudiciu carum
magnum cfi:, no fis» necaufa uicinitateoris fecutacfunt.Iam guflatus quifentirc
corum quibus ucfd mur genera dcbcrct , habitat in ea partc oris , qua
efculcntis QC poculentis iicr na tura HOMINIS LIB. r 11 tura patefecit ♦ Tadus
autem toto corpo re apquabihter fufus efl: , ut omnes idus, omnesG^ mmios dC
frigoris 8C caloris ap pulfus fentirepoffimus^ Atc^ ut in aedi^ ficijs
architedi auertunt abocuhsnari^ buscpdominorueaquae proBuentia ne ceflanotetri
elTentahquid habitura^fic natura res (imiles procul amadauita fen fibus* Quis
uero opifex, piacter natura, qua nihil poteH: ede calhdius, tanta foler «am
perfequi potuiflet in fenfibusfqiice primum oculos membranis tenuiflTimis
uediuit 8C fepfit, quas primu perlucidas |ecit, ut pcr ea cerni poflet : firmas
aute, utcondnercntifed lubricos oculos fecit & mobiles, ut dechnarent
(iquid noc&^ rct, dC afpecflu quo uellent/acile couer^ terent ♦ Acies^ ipfa
qua cernimus.quae pupilla uocat, ita parua eft^ut ea quas no cere poflintjfacile
uitetrpalpebraecp quac funt tegumenta oculorum , molhlTimac tadu 5 ne delerent
aciem aptiflime fadac S)C ad claudendas pupillas nequid incide Tct^&I ad
aperiedastld^ prpuidit ut iden tidem fieri poflet cu maxima celeritatCt D E D I
G N I T A T E mumtae^ funt palpebrae lan^ uallo pUd rum , quibus dC apertis
oculis fi quid in;: - cideret rqpellerctur,&: fomno conniuea tibus j ciim
oculis ad cernendij no egerc mus , ut lan^ inuoluii quicfceret ♦ Latet
prafterea utiMter.dC excelfis undicp partl bus fepiuntur:Primu enim fuperiora
fu* percilijs obducfla fudore a capite & froa te^defluente repellunt ♦
Genae dcthde ab inferiore parte tutant fubiedaf, leuiter^ eminenies.Nafus ita
locatus eft, ut quafi murus oculis interiedus eiTe uideaturl Auditus autem
femper patet : eius enini fcnfu etiam dormientes egemus , a quo ciim fomnus
acceptus eft,etia ex fomno cxcitamun Flexuofum iter habct , ne intrarc pofljt,
fi fimplex dC diredum pa:» leret . Prouifum ctiam , ut fi qua minima beftiola
conaretur irruperc , in fordibus aurium tanquam in uifco inhaercfcercr» Extra
autem eminent quac appeilatur au rcs, tegcndi caufa fedae tutandi^ fcn^ fus ,
8C ncadiec^a; uoces laberentur at(^ erraient priufquam fcnfus ab his pulfus
dTet ; fed duros SC quafi coracos habent t mtroitus H O MI NIS LYB, ^ ij
fntrouus , multisqj cum flexibus , quod bis natuns relatus amplificatur fonus^
Quocirca &f in fidtbus tenudme refona^ tur^autcornUjS^ ex tortuofis locis
&:!n^ clufis referuntur amphores . Similiter n» res, quae femper propter
neccflanas uti^ lirates patent , cotradiores habent introl tus,nequid m eas
quod noceat poflit per uadere ; humoremcp femper habent, jd puluerem multa<^
alia depellenda nori mutilem^Guftacus prapclare feptus eft: ore enim contlnet
ur , dC ad ufum apte 8C ad incokimi taus cuftodiau Ommscp fen:^ (iis hommum
multo antecellit fenfibus bcftiarum^Pnmum enim ocuh in his ar^ tibuSjquarum
ludicium eftocuIorum,iii picfiiSjficfiis, celatiscj formiSjincorporii ctia
motione ac geitu multa cernunt fub tilius: Colorfietiam &C figuraru, tum
ue^ nuftate atcp ordine.&:(ut ita dica)decen^ tiaoculiuidicant: Arcp etia
alia maiorat nam 6C uirtu tes dC uitia cognofciit^iratir^ propitiij,
la^tante^dolente/ortc, ignauu, audacem, timidumcp cognofcat* Auriii
ttceftadmirabik qiiodda artificiofum^ b ^ 24- D E D I G N I T A r E
iudicuimjquo ludicatur dC in uocis QCin tibiarum , neruorumq^ catibus uarietas^
fonorum mterualfa , diftind/o . dC uocis genera permulta^canorum, fufcumj le^
ne^afperu^grauej acutum, flexibilejdu:^ rum : quae hominum folum auribus iu^
dicantur^ Narium itemS^guftandiartc 8C tangcndi magna iudicia funt^ad quos
fenfus capiendos dC perfruendos plures €iiam uellem artes repertae funt : per^
fpicuOeft enimquocompontiones un^ gucntorum, quo ciborum conditiones, quo
corporu lenocinia proceflerint* Ad ' ufum autem orationis incredibile eft ubj
diligenter attenderis, quanta opera ma^ chinata natura flt. Primu enim a pulmo^
nibusarteria ufc^ ad os intimu pertinec, perquam uoxprincipium amente du^ cens
percipit 8C funditunDeinde in orc (ita lingua eft finita detibusrea uoce im^
moderate profufam fingit dC terminat, qug fonos uocis diftincftos dC prefli^s
ef^^ ficit , cum QC ad dentes QC ad alias partes pellitoris « Itac^
pledriftmilem linguani noftrifolentdicere^chordarum dentes^ . , nares H O M I N
I S L I I 25' nares cornibus, his qua^ ad neruos refois nantmcatibus^Quam uero
aptas^qua^ mulrarum arttum miniAras manus natu ra homini dedur^digitorum enim
contni (flio facili5, faciliscj^ porredio^pter mo| les comiflfuras 6C artus nullo
in motu la^ borat: [tacp ad pingendum^fingendum^ ad fculpedum, ad uerborum
ehaendoa fonos ac tibiarum, apta manus e(l admo tione digttorum: atc^ ha^c
obledationis^ illa necedltatis , cultus dico agrorij ^ ek^ trudionesqp
tecflorum, &^reliqua. Atc^ ha^c Cicero de corpore humanoieiune dC
exi'h'ter,ut Ladantio uiro eloquentif^ (tmOjUtmihiuero homini no diferto uf^
deri folet^mirabiliter ac diuinuus elocu^ tus eH; . Nuc de ipfo Lacflatio
uideamus, que in libro de Opificio homfnfs (ic dif^ ferentemlegide memimmus:
Cumfgi'^ tur ftatuiflTet deus ex omnibus animali^ bus folij hominem facere
cosleftem, ca&t tera uniuerfa terrena^hunc ad cceli con^ templationem
ngidij erexit, bipedem^ conftituit ) fcilicet ut eadem fpedaret un de illi
origo eft « Ula uero depreflru ad ter b $ a i 19 DE DIGNITATE ram , utqufa
nulla his immortalitatis cx^ pedatio erat , toto corpore in humu pro leda uentn
pabulo^feruiret^ Homims ttacp fohus recfia ratio^ dC fubhmis ftatus, dC uultus
deo patri communis dC proxu muSjOrigmem fuam fidorem^teftatur^ Ems prope diui
na mens , quia non tantS animantium qua^ funt in terra ^ fed euam fui corporis
eft fortita domi natUjin fum^ mo capite collocata tanqua in arce fub^^ limi
fpeculatur omnta dC contuetur^ Hac icius aulam deus non obdudam porre^ (flam^
formauf t)Ut in mutis am'mahbus> fed orbi dC globo fimilemrquod orbis ro
tunditas perfedac rationis eft ac figura^: Eo igitur mens ignis ille diuinus
tan^^ quam ccclo iegitur,cuius cumfummum faftigium naturali uefte
texiflet^priorem parte,qu^ dicitur fades,neceffarrjs mem brorum mmiftertjs et
inftruxit pariter ct ornauit : Ac primii oculorum orbes coti cauis foraminibus
conclufit , a quo fora^ ^ufrontemnomtnatam Varro exiftima^ tiit: &eos nccp
minus neque amphus iduos efte uoluit^quod adfpcaem nuUus < ■ cft HOMINISLIB.
I 17 cfl: perfcdior numcrus quam duorum: Sicut dC aurcs duas, quaru duplicitas
ins: crcdtbiic ed quantam pulchri tudinc pr^ fc ferat, quod tum pars utraqj
fimilitudi^ ne ornata efluum ut ucnicntes cxtrinfe^ cus uoces facilius colligatur
. Nam &:for ma ipfa miradum in modum fida , quod earum foramina uoluit cfle
nuda , dC in^ obfepta:quod6^ minus decoru Q^minus utilc fuifl^t,quonia
fimplicium caucrna^ rum angufl:ias praetcruolare uox pofl^ct dC fpargi, nifi
perccptam per cauos finus BC rcpcrcufliim retcntam foraminaipfa
conueherenttillis ftmilima uafculis, quf* busimpofitis folentangufliorauafaimi
pleri.Eas igitur aures noluit deus artifcx mollibus pelliculis fnforinarc ,
quae puU chritudinem demercnt pendulae ac flac^ centes: nec^ duris at^ folidis
oflJibus, ne ad ufum mhabiles eflent immobilcs ac rl gentes ; fed quod efllet
earummediunt ■excogitauit, utcas cartilago mollioralli^s garct: 6)C habent
aptam fimul dC flcxibilc firmitatem An his audicndi tantum offi^ <iu
coflitutiim eft , ficucia oculis uidedi^ I 28 ' DE DIGNITATE quoru prcecfpue
incxplicabilis cft&mi ra fubtiluas,quia coru orbes gemmaru (i militudinem
pracferetes,ab ea parte qua uidendu Hiic membranis perluccntibus texit , ut
imagines^erum contrapolitarij tanquam in fpecuto refulgentes ad fen* ium
intimum penetrarent * [nefFabilis er go diuinaeprouideti^ uirtus fecitduos
milimos orbes, cos^ ita deuinxit, ut no Cn tpturai cpnuerti , ied moueri tamen
dC pedf cum modo pofl[ent . Orbes auteni ipfbs humoris puri d^Iiquidi plenos
cd^ uoluii:., in quorum nie^ parte fgii\ti\lx luminum conclufa; tenerentur,quas
pu pilias nuncupamus : in quibus puris ac fubtilibus cernendi f^nfus ac ratio
contt netur ♦ Pcr cos igitur orbcs feipfam mes intenditjUt uideatrmira^ ratione
itx xxnn iniTcetur coniungitur amborum lumt num uiTus ^ Vi igttur oculi
munmores ^(Tent ab iniuri^^ eos cilioru tegmmibus occuluittunde oculos dfdos
eflTe Varro Tii placettNam QC ipfa^ palpebraf,quibus mobilitas tnefl ,
palpit^tio uo.cat3uIu tri^ t>uit; 8C piiis in ordine ftantibr:s uallaca?» H
OM I N I S L I B. I 29 n~ leptum oculis decentifntnum praebent; quarum motus
adiduus mcomprehenfi bili ceieritate concurrens, dC uidendi teo norem non
impedit, & reficit obtufum^ Acies enim, id eft membrana illa perlu^
cens,qua ficcari dC obar^fcere non opor tet } nin humore ailiduo terfa pure
nite* at , obfolefcit . Quid ipfa fuperciliorum fafligia pilis breuibus
adornata C nonne quafi aggeribus dC munimentum oculis nequtd fupertie
incidat,6iCfpeciefimul prseftant Ex quorii confinio nafus exo ries,8^ ueluti
a^quali porredus iugOjUea ram^ aciem fimui dC difcernit QC munfti Inferius
quoc^ genarum non indecens cumor , in iimilitudinem colliumleuiter exurgens ^ab
omni parte oculos efficit tutiores: prouifum^edabartifice fum* nid , ut fi quis
forte uehemetior idus ex^ titerit,emmentibus repellatur . Nafi ue* ro pars
fuperioruic^ad mediumfolida formata eft : inferior aute cartilagine ad<
iiaeret mo!Ii,ita ut ad ufum digitori! pof* (icefte tradabiiis« [n hoc aute
quauis (im plici tnembro , tria funt oiTicia coftituta: jo DE DI G N-ITATE unum
ducendi fpimus: alterum capiett» di odons : tertium , ut per eius cauernas
purgamenta cerebri defluant : quas ipfc deus tam mirabili quam diuina rattone
molitus eltjUt tamen hiatus nafi oris fpe^? ciem non deformaretjquod erat
planc? fii turum fifimplexforamen pateret:Atid, ueluti pariete per medium
duc^o, inter:^ fepfit atc^ diuifit , fecit^ ipfa duplicitatc pulcherrimu. Ex
quo intclligimus quan cum dualis numerus una dC fimplia com page folidatus , ad
reru ualeat perfedio^ nem* Nam cum fit corpus unum , tamen totum ex fimplicibus
membris conflare non poterat,nifi ut effent partes uel dex^f trae uel finiftr x
Jtac^ ut pedes duo ydC it^ manus , non tantum ad utilitatem aliqua ufum^ uel
gradiendi uel facicndi ualet, fed ad habitij decorem<^ admirabilecon
ferunt:fic 6^ in capite, q uod totius diuini operis quafi culme
eft,&auditus in duas partesj&^uifus induas aciesj&odoratus in duas
nares a fummo artifice diuifus cft:quia cerebrum in quo fentiendi ratio cft^quamuis
fit unum^ tamen in duas par ccs HOMINIS LIB- r tcs mcmbrana intcrucmetc
difcrctucn:* ScdSt^cor, quod rapictia?domicihuuidc tur, Iicct fit unu > duos
tamcn intrmfccos finus habct,quibusfontcs uiui (anguinis contincntur/cpto
imcrccdmte diuifirut Ccut in ipfo mundo fumma rcrfi , ucl de fimplici
duplcxjucl dc duplici fimplcx dC gubcraat dC continct totUj ita in corporc dc
duobus uniuerfa copada indiflTocias^ bilcm pra?tendercnt unitatc Oris quocp
fpccics dC ridus cx tranfucrfo patefadus ^ utilis quam^^ deccs fit, enarrari no
po tcft, cuius ufus in duobus coftat officijs, fiimedi uidus QC eloquedi* Lmgua
intus indufa, qu2e uoce motibus fuis in ucrba difccrnit^S^ cft interprcs
animijncc tamc folapoteftpcr fc loqucndimunusadim. plcrc^nifi acumcn fuij
palato illifcrit nid adiuta uel ofFcnfionc dentiij, ucl coprcf^ Conc labioru ♦
Dentcs tame plus cofcrut ad cloquenda: nam&Cinfantcs nonantc inciptut fari,
^ detcs habuerint : 5^ fcncs amiflis dentibus ita balbutiuntj ut ad in^
fantiareuolutidenuo cflc uideatur* Atc^ ipfos nc nudi ac rcftridi magts horrorl
}i DE DIGNITATE quam omamento effentjgingiuis molli^r bus, quse a gignedis
denubus nominan tur^ac deinde labiorum tegminibus bxy^ tieftauit: Qiiorum
dunncs ficut m mola ri lapide maior eft 8C afperior ^ in ca^te^^ ris offibuSjUt
ad conterendos cibos, pa^s bulumq^fufficeret.Labra ipfajquc qua^ Ci antea
cohaerebant, quam decenter in^ tercidur^quorufuperius fub ipfa medie^ tate
nariu lacuna quadam leuijquafi uaU le fignauit , mfenus honeftatis gratia fo:^^
ras molliter exphcauit ♦ Nam quod attiV nei ad fapore capiendu, falhtur
quifquis hunc fenfum palato ineflearbitranLin^ gua eft enim qua fapores
fentiurur : nec tamen tota:nam partes eius,quae funt ab utro(^ latere
teneriores^ faporem fubtu liffimis fenfibus trahunt:Et cum necp ex cibo
quicquamjnec^ ex potione minua:^ tur, tameninenarrabih modo penetrat did fenfum
fapor eadem ratione qua mV* ' hil de quacunque materia odoris deceri*
pit^Caeteraquam decora fint,uix expn'^ itii poteft* Dedudum clementer a genis
ihentum^&: ita inferius codufum^ut acu mea HOMINIS LIB* r 5J Inenems
extremuni fignare uideaturle uitcr imprefla diuifio ♦ Rjgjdum ac teres coHu ,
fcapulae uelut mollibus iugis a cer uice demiffae , ualida & rubftrida
nerCrig adfortitudinem brachia,in(ignibus toris extentum lacertorum ingens
robur,uti« lis ac decens flexura cubitorum^Quid d/ Mir^l cam de
manibus,rationis ac fapientia? mi m tiu niftris t quas folertiflimus artifex
plano, hut ut ac modice concauo finu fic^las , ut fi quid renendfi (it,apte
poflitinfidere,in digitos terminauit: in quibus difficile cft expedi re,utrum
ne fpecies an utiUm maior fitt Nam & numerus perfedus ac plenus^
&:ordo8^gradus dec6na'flimus,6^artl culorum parium curuaturaflexibilis , dC
forma unguium rotuda concauis tegmi nibus digitorum faftigia comprehendes ac
firmans,ne mollitudocatiiis in teneiui do cederet , magnum praibet driiameiiit
tum Jllud uero ad ufum miris modis ha^ biIe,quod unus a caeteris feparatus,
cuirt * ipfa manu oritur , dC iti diucrfum mam^^ rius finditur : qui fe uelut
obuium c«c* tis praebcns , omncm tcnendi fecicndicp € }4i bE DlGMfTATB
rationeuelfolus ucl praccipuc poflidcr, tanquam redor omnium dC modcrator: lcx
un Vndc etia pollicis nomcn acccpit, ^d ui &:'poteftatc intcr caetcros
pollcat. Duos quidcm articulos cxtantcs habct, non uc alij tcrnos, fccj unus ad
manus carnc nc* ditur pulchritudinis gratia: ficnim fuil* fct tribus articulis
&: ipfe difcrctus,fofcda & indecora fpccics ademiflct manibus
honeftarcm.Nam pedloris latitudo fub* limis , dC cxpofita oculis , mirabilcm
prae fe fert habitus fui dignitatcm;Cuiushaec caufa eft, quod utdctur homincm
folum^ dcusueluti fupinum fbrmafle : namfcrc nullum animal in tcrgum iaccrc
potcft: mutas autem animantcs, quafi «^pf al - tcrno latere iaccntes fmxifle ,
SC ad tcrra icomprefliflc . Idcirco illis anguftum pe« <fiusV&: ab
afpe<!luremotum , &:ad tcrra ucrfus abiedum : homini autcm patens
ere<fium, quia plenum ratt onis a coelo <lai2c,humile autindcccns eflTc
nondc* buit.PapiIIar quocp lcuiter cminentcs,8^ ftifcioribus ac paruis orbibus
coronatac, BOiinihiladdunt uenuftatis : fozminis ad alcndos itcndos fcttus
data?,manbus adfolum decus, nc mforme pedus dC quafi muii* lum uideretur» Huic
fubdita eft pUnii ties ucntris , qua mediam fere umbilicus non indecenti nota
fignat,ad hoc fadus, Ut pcr cum fcctus dum eft in utero nu* triatur, Sequitur
necefTano ut de inter^ tiis quocp uifceribus dicereincipiamusi quibus non
puIchn'tudo,quiafuntaba dita, fcd utihtas incredibihs attributa eft* Quonia
opus fuit, ut terrenum hoc cor* pus fucco aliquo decibis afpoiibus ale^
rctur,ficut terra ipfa imbribus ac prui^ nis , prouidentiffimus artifex inmedid
cius rcceptaculu cibisfecit:Qiiibus con*s codis dC liquefedis , uitales fuccos
meni bris omnibus difpcrtiret.Sed cum homo coiiftet ex corpore 8C ^nima , id
quod fu pra dixi receptaculum foli corpon prx* ftatahmentum : Animae ucro aliam
fcd5 dcdit : fecit cnim quodda genus uifcera molle atcp raru,qd pulmoneuocamus,
eum^ non in uteri modu finxit,ne efFuit derctur (imul fpiritusautinflarethmul,
Wco^ ne plenij cjuidc uifcws cfFecit , fed 5 i jff DE DIGNITATB inflabflcat^
aeris capax, utpaulatim fpC ritum recipcrctjdum uitalis ucntus p?r il iam
fpargitur raritatcm: QC cundcm rur^ fus paulatim rcdderct,dum fc cx illo cx*
plicatJpfa emmuiciffitudofpiradi refpi* randi^ tradus, uitam fuftentatincorpo
rc, Quonia crgo duo funt iti homine re« ccptacula >unum aeris ,
quodalitanima: ~~ alterum ciborumjquod alit corpustduas ; pcr collum cflc
fiftulas neccfle cft , ciba* lem & fpiritalem : quaru fupcrior ab orc ad
uentrem ferat,inferior ucro a naribus Mtus ci ad pulmoncm ♦ Quarum natura dC
ratiq WM» diucrfa cft:IIIc cnim qui eft ab orc tranfi* dimfi tus mollis
cftcdus,&:qui fcmperclau^ fus cohaercat fibi , ficutos ipfum: quonia
potus&I cibusdimota&: patcfedagula, quia corporaics funt , fpacium fibi
tranO» meandi faciunt ♦ Spiritus contra , qui cft incorporalis ac tenuis , quia
fpacium fibi £iccrc non poierat, accepit uia patetem, quac uocatur gurgulio .
Is conftat cx oflS bus flcxuofis ac mollibus,quafi cx annii lis in cicutac
modum inuiccm compadis fiC cohaereiibusjpatet^ fcmpcr hic trali* H O M I N I S
Ll B* I tus : NuIIam enfm requiem meandi po« teft habere fpirinistquia ts qui
femper co meat , demiflfa utiliter de cerebro mebrt portione , cui uua nomen
eft , uelut oc^ curfu quodam re&enatur, ne aut teneri^ cudinem domiciltjcum
impetu ueniens attra(fla peftilenti aura corrumpat, aut to tam nocediuiolennam
intemis recepta^ culis perferat«fdeo^etianares breuiter I
runtapert^,quacidcirco iic nominantur, quia per eas uel odor uel fpirftus nare
non deiinit * Tamen buic fillulae (piritali non tantum ad nares , ueru ad os
quoc^ iter patet mextremispalariregionibust ubi fe colles faucium (pecflantes
uuam, tollere indpiunt in tumorem : cuius rel caufa QC ratio noh obfcura edXoquendl
enim facultatem nonhaberemus , (i ficuc iter gulae ad os tatum , ita QC
gurgulio ad nares tantum pateret. Aperuit igitur ui% uoci diuina folerria ex
illa fiftula fpiritalf, ut poflTet lingua minifterio fuo fungi , QC uocis ipHus
f noffenfum tenore pulfibus fuis in uerba concidere » Cibi uero in al^ tium
recepti,d^ cum potus humore per^ c J }• D 5 D I g; N ! T A T 5: intxti jCum iam
calorepercodi fuerinti coru fucciis inenarrabih modo per mem bra
difFufus.jrrigat uniuerfum corpus 8C iiegetat Jnteftiporum quoc^ multiplices
fpirae ac longitudo in fe conuoluta , uno tantum fubltrida uinculo , quam
mirifiW^ ci! dei opus cft ^ Nam ubi maceratos ex fe cibos aluus
emiferit^paulatim per illos internorum anfracflus extruduntur, ut' quicquid
ipfis ineft: fucci^quo corpus ali^ cur, membris omnibus diuidatur . Et ta:^
rnen nequiforte obhsereant ac refiftant^ quod fieri poteratpropter ipforum uo^
luminum flexiones infefseperedeutes^ fieri fine pernitie non poterat >
opple^ uit ea intrinfecus craftlore fucco, ut pur^ gamenta illa uentris ad
exitus fuos faci^ lius pcr lubricum niterentur. Illa quoc^ ratio fubtiliftiipa
eft , quod uefica , cuius ufumuolucresnon habent , cum fit ab Imeftinis
feparata,nec ullamhabeat fi^ (lulam , qua ex illis urinam trahat , com^ pletur
tamen dC humore diftenditur . quomodo fiat , non eft difficile peruide^» ffc ;
Iticeftinoriipi enim partes qu^ ^b^t^ H O M r NIS LrB» t )9 uo cibum^potum^
fufcipiunt , patentio rcs funt quam cxcercc rpirac,&: multo tc* nutores:h«e
ucHcam complcduntur dC contfiicnt , ad quas partcs cum potus 8C dbus mixti
pcrucnerini, fimum quidcm crafliusfit,& tranfmcatthumor autem omnis pcr
illam tcnentudinem pcrcola^ tur, eum^ ucfica,cuius aequc tenuis fub tilis^
membrana c(l , abforbet ac coWia gic , ut foras qua natura exitum patefecic
cmittat,Dc utcro quoque 8^ conccptio^ ne , quoniamde intcrnis loquimur, dici
neceflrce(i,nequid prxtcrifle uidcamur: quap quanquam in opertoIateant,fcna fum
tamcn atquc intclligcntiam latere non pofl[unt ♦ Vena in maribus qux fe* . mcn
continct , duplcx cft,pauI6 interior quam illud humoris obfcccni rcceptacu^ lum
: ficut enim rcncs duo func, item« tefl;cs,ita dC uenar feminales duae, in una
tantum compage cohaerentes ♦ [pfum rcmcn qutdam aiunt , cx om ni corpo^ rc ad
uenam gcnitalem confluere. Et rcliqua huiufmodi profccutus , paulo poft ita
inqutt ; Cgo ipforuoi genitaliuin c 4 H O M I N I S L I B« I 4.t fiandu pedibus
indigerec, (icut quadru^ pedesjfed porrediores longiores^ (ora
mauitjUtftabilecorpus efficerent phnia cie fua: Vnde illis indicum nome efk^Dis
giti aeque totidem^quot in manibus, fpe dem magis ufum praeferentesjideoaa 6^
iundki d^breues,d^ gradatim c5po(iti: quorum qui eft maximus, quonia illum
iicut dC in manu difcerni a caeteris opus non erat, ita in ordinem redadus efl;
, uc tame ab altjs magmtudine ac modico in« teruallo diftare uideatur*Hacc eoru
fpe:« ciofa germanitas,non leui adiumento ni fum pedum firmattcocitari enim ad
cur^ fum no poflrumus,ni(i digitis in humum predis, folo^ nitentibusjimpetii
faltu^ capiamus* Atque hxcomnia Lacflantius de corpore humano mirabiliter
profe^ <fi6 ac diuinitus explicaile deprehendit; 6^ tamen ipfe multa de
induHria pr^ter^ minfTe coHrmat,quas uf(^ adeo dubia 8C obfcura eflfe uidebatur
, ut nemo eorum uim rationem^, niH fabricator ille omni potentifl[imus,cIare QC
aperte perfpicere |}Otuiflret * Cum igitur ea fuperius enar^ 4* DE DIGNITATB^ I
rauerimus qu^ de corpore humano duQ diuinibomineSjd^Latinae lingue tliuftra
cores , perpetuis literarum monumentis mandare non dubitarunt:reiiquum efl; ut quid
de eifde rebus pbyrict fenferint» qui accuratam quandam bumani corpo^ hs
anatomiam fcriptam reliquere^uei pa rumper uideamus * Quoniam uero hxc praedidi
corporis &bricatio caeteris ani^ matibus longe dignior attp admirabiiior
efle uidetur,no abfurdu fore putamus,(i anteq ad membra particularia
ifgiilatitn defcedamus , aiiquamemoratu digna de torporis noflriexcelleda ,
cundorum^ aliorum dif{erentia,breuiter diflieramus.: Corpus igitur noftrS, (i
diligenter 6C zc* curate proprias eius conditiones,d^ non nulias praccipuas
qualitates conderaue^ r imus,ca figura , tum generali QC uniuer fali
magifterio, tum quoq^ necedaria qua runda fuperfluaru partiii carentia,tribus
peculiaribus &egregtj$ dotibus , ca^tera oinia multii admodo exceilere,ab
altjsc^ differre diftare^ comperiemus* Figura, iUdc finguUs pauca quaedam
breuiflTime refera* H O M I N I S L' r B» f 44 referamus, caeterariim omnium
nobilifli ma,ita intuentibus apparc t,ut de ea nuU latenus ambigi
dubitanuepofTu* Nam lic rigida & recfia eft , ut cundis al tf s anis»
mantibus in terram pronis humim de^ preilts, quafi fblus eoru omniu dominus 6C
rex dC imperator , in uniuerfo terrarS orbc non immerito dominari ac regnarc
&imperare uideatur, Cuius quidem erc dtQtiis 8C ftaturac cum caufas
qua^rereai fnus , quatuor duntaxat apud phyficos fiiifle reperiebamus. Prima
erat materia: leuitas: qua; cum eflet Ipumoia dC aerea, prcefertim Ci cu
cgteris animantibus com pararetur , ab alijs cauiis adiuta in altum
eleuabatur*Secunda,caIorismagnituda cfFerebatur : quippe humanum corpus ciufdem
quanatatis animalibus amplio^ rcm dC intenfiorem calorem habereper^ hibetur
&crcditur* Tcrtio locoformac perfedio accedebat : perfediflima enim
tiumanac intelligentiae forma excelleti# tiffimam atqucrcAffimam figuram exilf
gebatt Quarn ratione finis oftedebatur; Nlhomofuapte naturaa^ int^lligen49 44
DIGNITATE tiatus S^mftftutus eratnnquo quideni cius proprio SC peculiarj ofRcio
, nobili:* tas 6C excellentia uifus 6C auditus/enfuS (ut ita dixerim)
fentatorum ac fagacium, apprime fibi £imulant 6£ feruiunt: quod efficere
nequaquam potuiflent , niii edi^ cum aliquem dC eminentem locum poii^ tionibus
(iiis obtinuiiTent » Cuius GmilU tudinem in urbium oppidorumc^ prx(i dibus dC
gubernatoribus profpicere dC intueri Iicet,quiin altis magnaru turriil
sedificadonibus arduis^ artium munido nibus,urbanorum cuOiodum habitacula
coftruere dC xdificare confueuerunt^Cir 'ca lecundam uero difFeretiam uel podus
cxcellentiam confiderandum efl;,quod plerac^ animalia ad alicuius (iue artis
ii^ ue artinct) partidpationem naturali quo daminftru(f2uincltnataferutur ,
quod in araneis 6f apibusatquehirundinibusS^ alijs quibuldam Iblembus
animantibus Rianifeftedeprehenditur* Hocautem ra tionale idcircoa natura ita
faduita^ in« (litutum eflfe cred(tur,ut ad cuiuslibet ar ti8,n5 ad unius foU'
percepcione, aptius / HOMINIS LIB» I 45'^ habilius^ orireturtfl enun homo ad
cer^ tam quanda artem^ceu de araneis QC apuf bus didtur , anatura inftrudus
acceflUtf fet, profedo quemadmodumillis anima iibus condgiile uidemus , caeteris
pene omnibus exercitrjs dC profeflionibus ca« ruiflet^. At uero ei datae
SCexhibitae fue« runt manuSjUt per huiufmodi non inani ^ata,red quafi
uiiiainftrumenta,&(ut ii| qtiit Ariiloteles) organorum organa, ua ria
diuerfarum artium iam perceptarum opera dC officia exercere QC exequi po(f fet*
Quocirca multis fuperfluis dC fuper« uacaneis partibus , ut cornibus ^ roflris»
adunds unguibus^uilloiis pellibus,pin« nis QC fquamis , caudis^,, 8C huiufmodi
deformaubnibus omruno caruiflle exifll matur ^creditur. Cumitac^ detalibus
humani corporisueldiflerentijs uel ex« cellentijs pauca hxc retulerimus ,
reflat ut ad particularia eius membra breuiter accedamus: no enim in
praefentiarumid agimus,ut cuda illa referamus quae Ari^ ftoteles 6C Albertus
fummi philofophl In fuis illis pr^claris dC decantaus anima« * # Imm uolummibus
, ncc ca irifupcrqu* palcnus 8^ Auiccnna cxcclletiflfimi mc dicinar artis
autorcs, in proprtjs ipfarum anatomiaru codicibus tradidcrut» Hanc humani
corporis &bricationem fupra ^ dici potcft admirantibus nobi's,&: foicn*
liem quandam ac diuinam diucrforum membroru compadionem fingulari ad* mirationc
faepcnumcro c5fidcrantibuSi dc oflibus primo , tanquam dc ncccfla»* rijs
quibufdam fuiuri aedificij fundamcii lis : dc cxtrinfccis dcindc mcmbris,quac
fcnfibus patcnt : tcrtio, dcintrinfccis 8C occultis, brcuius quoad ficri
potcrit,fcri ff<t m cor bcrc ac rcfcrrc placuit ♦ CuncSorum of*» ^yc» fium
quae in toto corporc rcpcriuntur (ut omiffis particularibus,nc forte in re^ bus
fupcrfluis nimis curiofi fuiflc uidc*' rcmur , dC uniucrfaii quadam rclarione
contenti fimus ) partim uelut quaedam rcliquorum membrorS fundamenta pti
tantiir^quoniam in his,ccu in nonnullis folidis fundamenns, totum corpus con*
firucflum dC fabricatum cflfe confpicitur; qiialia func dorfi ipondyli ; ha;c
enim no aliter • H O M I N I S L I I 47 alitcr humanf corporis cernuntur,quani
illud Iignu alicuius nauis uideatur quod m ea primum collocatur dC ponitur :
Par tim uero ita exiftimatur, uelut (i clypeus quidam ad tuitionem protecfiionc
mi* litis cuiufdam accommodaretur:QuaIia funt cranei o(Ia:Partim infupcr
uelutar^ ma quacdam perhibentur : nam his ipfis quafl armis quibufdam
propugnatores ofFcndcrc ac latdere cupicntcs longe re^ pelluntjCuiufmodi minuta
quxdam o(!si reperiuntur quac a medicis firamina nun cupantur: Partim dcnic^
uelut columnae dC bafes ad fufpennonem dC ere(fiionem aliquorum membrorum
inftitutac uiden tur: Quale efle dicitur lambdae os , fic ad (imilitudine
Graeci illi» characfieris nucu patfi, Quoru omniu quata: QC qualcs fint in
corporc noftro utilitatcs uarijs nccefll tatibus c5ditae, quonia difficile
dicfiu eft, fii^nimis fuguacancu effet fi fingula qugc» ^pfcqueremur : idcirco
de induftria prae* termifimus.ad extrinfecamebra cclcrrij» mc ac breuiflimc
feftinatcs, Pedes, ut ab uiferioribus incipiamusphomini mouedl ^9 DE DIGNITATE
dC ambulandi gratia dati funt : Edeo^ ifa mftrudi iia^ fabricati cflc
ccrnuntur, ui Ci aliter fuiiTent, officio fuo fungi ne quaquam
potuiflciit*Mirabi1is profedd efl corum formatadmirabilior mufculo^ rum
contextio : Admirabilifl[ima omniu digitorum intcr fccumtantodecorcdfcs
ftincf^io &fcparati04Quid dc tibijs &cnt ribus C Quid dcgcnibus
&coxis dicc^ mus c* nonne h«ec omnia fubtili quodam folerti^ artificio ita
conftrucfh efle uidc^ mus, ut fpontc fua moueri , & reliquum corpus ferrcac
fuftentare facilc queantt' De tefticulis rurfus ac pudendis, quanta fplertia ad
generandum inftituta 5C pro* creata fint, cxplicare difficile forct» Quid
infupcr de uentrc , umbilico, ftomacho, thorace ac pedore dC ititeftinis
fentie* mus f Quid pra^terea de fpatulis dC bra* chijsrQuid de cubitis
&:manibusfQuid de rembus dC nucha C qd denic^ dc collo &rgutturc
rcferemusrnoncfingula qu^s» que tanto ac tam mirabili opificio coftru <^a dC
fabricata fuifle confpicimus , ut de deo humant corporfs autore nullatenus
ambigere HOMINIS L.IB* I 49 ambigerc fufpkari uc debcamusc' dc qui bus
rigillatim nonullamemoratudigna fcribere dC Iiicn§ mandarc uoIui({em,m« Ci
nimiam orationis prolixitatem timuiOs femtquod dc induftria uitaui,
praefcrtirrt cpm plura dodiffimorum dC elegantiffias morum hominum documenta
fuperius a nobis rccitata fuifle memfniflem. Caet^ rum dccapite,reliquis
extrinrccis una cu pulmone dC hcpatc, fplcnc dC corde,inte (iinis 8)C cudis
altjs interiortbus omiflis, quoniam idipfum ca^terorum membro«s rum
nobiliflimum dC prasflantifllmutn cfle turc cxiftimatur 8C crcditur, nonnul la
cxcelfa dfT digna cius priuilcgia pauld accuratius dC diligentius recenfebimuSi
Quocirca antc omnia fingularcs quafda totius ipfius coditioncs
8i:prccipuas,dc;» mdc partium fuarum qualitatcs, parum:^ per attingemus « Plura
decapite noftro etia atc^ etia confidcrantibus nobis, prae CcCtcris mcbris data
ci S)C cxhibita priuile gia fuifle coftabat^ Primo nac^ ipfum nc» biliori dC exccinori
loco conftitutum 8C collocatump digmori deinde dC ampUorl d 5© D E D I G N I T
A T fi figura ornatum, poftremo maiori quan^ tttate prcditum extitifTe
cofpiciebamus» Etemm ut de nngulis pauca qua^da bre^ uiffime fimuiatq;
ueriilime expediamus: iS^imirum fuperiorem ac fupremum ar« cis locij, ob fenfus
homini ad fcietiam QC intelligentia famuIanteSjObtinuiffe per;« hibetur
creditur* Figurae uero rotun^* , dce ac fphserice ita utrinc^ prcffx,ut ante
€>Cretro aliqualiter tumidtJ, dextrorfum ueroSf^ (inirirorfum leuiter planu
cerne retur, ob cerebri magnitudine ac nece& fariam quanda uentriculorii
fuoru diflin <flfonem,fuine tradit «Talis qu^ppe figu<» ra dC caeterari!
omniu capaciflima efl; , 8C nifiin folo pudOjquemadmodua mathe maticis plane dC
aperte demonflrat,tanis gi nequaqua poteft» Proindc ea ipfum gura pra^ditu dC
ornatu apparuide uide;< mus, ut QC cerebrii c5 uari)s uentricuIcM rum fuorij
diftindionibus caperet,{imu! atc^ ab extrinfecis lceitonibus tutaretur,
Magnitudinis poftremo etmolis quanti fas»praeter aliqualem illius figurse rotun
ditatem^ideo neceflTaria ^it^ut 8C ampli^ tudinem HOMINIS LIB» r $i ' ^dmetn
cer6bri,6(rquacab eo oriebanf^ uenufte apte^ coplec^erentur . Deccm praeterea
praccipua dC fingularia in hoC nobiliflimoatcp dignidimo mebro,a me dicis
medicina?^ autoribus confiderata fuifle Iegimus:de quoru (ingulis, ceu de
capillis 3^ cute, de carneac paniculo ex^ teriori,de craneo,de duobus
panniculis interioribus, de cerebro, de duob? item panniculis inferioribus , de
rete infuper mirabili , dC de ofle paiHllari, ftc enim ab jllis
nucupatur,quaeda enarrabimus* Ca pilli quaquam ex neceilitate materiae ge
nerati ede uideretur, quoniam caput eft in arce,uelut unicu^quodda et fola
totius acdifictj caminum , quo omnes corporis uapores dC fumi redigutur,ad
neceditass tem tamen finis, extrinfecaru fcilicet lae^ (ionum tuitionem ac
protecflionem re«: feruntunCutis ob duas duntaxatcaufa^ robufta ac groila
extitiile creditur, cumi ut capilli in ea tanquam in tenaci quzst dam radice
fortius figeretur , tum etiam quia honeftum quoddam folidi! oflis &C6rcbri
uelamcn crat; quoniam fuprsi $s , D E DI G N I T A TE craneum nulH mufculi
extare 8C appare ce cernuntunDe carhe in frontejin tem^!
poribuSjinmadibuliSjextrinrecusappa* retc,nihil aliud breuitatis caufa dicimus*
quam fi de aliquo pulchro cooperimeto ac uelamine diceremus * Panniculus illc
cxterior,ob tres praffertim utilitatcs infti tutus dC fadus fuifle fcribitur :
primo nc craneum a cute, dC rurfus cutis a craneOj fiullo mediante , tangerctur
: deinde u| craneumperhunc panniculum fenuiedi uigore pcipcret , ac
fentiret,quo fine ex4 pers fenfus., dCCut ita dixerim) infenfati|
rcmanfi(ret:poftremo, ut mediatorc hoc panniculo , dura mater a craneo fufpen*
deretur» Etcnim hic paniculus ex neruis &:ligaminibus generatur,qu^a dura
ma trc pcr commiffiiras dC poros ccrebri ex '4nem. trz crancum
penetrareuidctur* Crancui os magnum cerebrum ipfum ab cxtrin* fccus pcmtus
circundans , a mcdicis defi tiitur:in cuius concauitatc ccrebru,unde nerui ac
fenfus oriunt , coftitutG & collo catu cfle cofitcnt dC dicSt ♦ Hoc autc
uniS continuum ob multas ac diuerfas cm> HOMINISLIB. r -JJ las Heri non
potui t: nam (iunumSC con:» dnuiim fuifiietj profedo nullatenus Ixdi ofFendtue
ualuiflet, ut lacfio dC ofFenfio i1 la tn totum non redundaflTet: Ac per hoc ea
continuatio Gbi multum admodu ob^ foiffet^Dcinde ut uapores plerunque ad caput
afcendentes,per uanas iunduras, diuerfas compages,extra craneu expellc rcntur*
Poftremo ut medicamentorii ui^ rcs ac uirtutes, quandocunc^ incumbetc
neceffitate expedirct , ad cerebri fubftan liam pcnetraret.Poft craneum duo
pan* niculi cooperientes ac uelantcs , idcirco demonftrantur , ne eius
mollitics a duri« cie dC folidiiate cranei ullatenus tangere* tur : horum alter
craneaipfum fequitur, 1JUI dura mater propter foliditate ac durl tiem appcllat
» Pia dcinde mater accedit» Rc ob molliticm 5)C humiditate dida, qug mollis
idcirco feda fuit,ne fua mollittc cc rcbrum laederc ualcret, QC ucnas infupcr
quafdam contineret, a quibus cercbrum «ilcretur dC nun^ircturfCuius quidem cc*
rebri trcs, anteriorcm fcilicct dC intcr mc diam ac poftcriorcm , principalcs
partes 54- DE DIGNITATE eflfecotitediniustin qiiibus profe<fl6 Ceti* fus
communis , ut uulganbus phyncoriS dC medicorum uerbis utamur , imagina* tma ,
extimatf ua atque memoratiua facul tas, quinc^ illi fenfus interiores,tribus ex
terioribuspr^termi(Iis,admirabiIiter pro fecflo ac pene incredibiliter latere
dC coti* neri cernuntur:quorum omnium quan^ ta QC quam mirabilis Cit neruorum
inter fecontexio, uidflitudinaria quaedam coIIigatio,difficiIe didu eft*
Accomoda* tidimi nan(^,ut ita dixerim,IocuIi quin^ jllas intrinfecas , per
ciidas philofophojs rum fcholas iamdudum celebratas com memoratasc^, uirtutes
tanto ac tam mira Ibili artificio compleduntur,ut hoc nngu lare ac particuiare
opificii!, nifiab omni^ potenti deo nullatenus fieripotuiilein^
telligaturtquiquidem ii optionem natu^ rae noftrae largiretur,ab eac^
requireret, cotentane eftet fuis integris nobilitatis^ niembris,quac ad
formationem corporis pertinerent» an quic^ melius poftularec, ^d amplius
quaereretr' porro nefcire atc^ fgtiorare confitemur«PepannicuIi$ infe ^ ,
rlor&us. HOMINIS LIB. r h rforibus , de rete at<^ paflliJlari ode ,
reli^ quis tribus , ne nimtj (imuSjdeinceps di^ cereomittamus*Quac ergo
compofitio membrorum,qux coformatio lineamen torum, quac fi'gura,quat fpecies
huma napulchriorauteile aut excogitaripo^s teftf Quod cum illi ueteres
fapiedflimiG^ homines animaduerteret ,deos in huma na fe fpecie cofiteri
audebat:quoru ueftl ^ia pleric^ ex nQftris imitati,in quibufda apoftolorum ac
martyrum,ceierorum^ fandorum baftlicis , deu inftar hominis Idcirco uoluerunt,
ut ad diuinam cotem plationem rudibus ignarisc» hominibus aliquatenus
opitularentur : quapropter non defueruntdodiftimi ac fapietiftiml uiri qui cum
pra^dida omnia , 6c aliahu^ lufmodi humani corporis machinameta diligenter
S^accurate contemplarentur, lalem fabricationem inftar mundi for^ itiam fadam
fuiile arbitrarentur : Vnde hominem a Graecis Microcofmu , qua(i paruum mundtj
, appellatu fuifle putaue rut.Nec defuerunt etia q famofiflima illa
^ialuberruna Noe arca,inquaparuas d 4 0 DE DIGNITAtE quafdam humani generis ,
quod iam pe ncf totu primo dC generaii diluuio pene^ rat , reliquias incolumes
remanfide noui mus,ex qiiibus reparati fumus , ad hanc perfediiTimam humani
corporis fabrica arcci conftruda fuifle propterea exiftimaret, '. Noe
quodpropriaipfiusfuilongitudoauer;* minis tice uCcj^ ad ueftigia, fexies tantum
habet i quif quantum latitudOjquae eft ab uno ad alte jum Iatus:6(^ decies
tantum quantum zU rint. titudo , cuius altitudinis mefura in latere a dorfo ad
uentrem reperitur;feu ft iacen cem hominem fupinum feu pronum me tiaris ,
fexies tatum longus eft a capite ad pedes , quantum latus eft a dextera in (i^ niftram,uel
a finiftra in dexteram : de:^ des tantum quatum altus a terra: Proin^^ ^e
commemorata arca trecentoru in lon gitudinecubitorii, quinquaginta in lati^
|udine,&trfginta in altitudine,fada fuif=* fe fcribitur» Vir enim fuapte
natura pru* ^ieiitii^mus , 8C multarum quo(^ rerum fxperietia, in tanta ac tam
diuturna quin gentorum annorum uita ( nam hac eius ii^t^tegeneral^ illud
diluuio , uniuerfunt HOMINIS LIB. I ^ * tcf rarum orbem inundaile legimus) ap*
prime edocflus, &: diutno infuper quodl fpiritu afflatus ,cum hoc mirabile
ac per*» fecfiatn hominisopifidijab omnipoten:« ti deo profluxifle 8^ emanafle
mtelhgej* ret 5 tale tanti autoris fupremi^magifl:ri exemplum,fibi arcam
fabricaturOjarcam fnquam illa humanf generis feruatricc^ quod ipfe maximus
eorum temporum propheta, fuis flagittjs facinoribusm pe^» f fturum diuin/tus
acceperat,non immeri to ad fabricandum imitandumm propo^ fuit.Et quanquam multa
de hoc corpore noftro hadenus dixifl[e meminerimus, unum tame de humana
facie.caeteris for*» te inirabilius , in calce huius primihbri; taciti
praeterire non pofl^umus. Dequo cum beatus Auguftinus (atis fuper^ a9 mirarinon
pofl[et, quodam loco haec uer ba pofuit t Quis enim , confulta ratione, nmdxu
non uiderit in hominu innumerabili nu^ fiddii^ meroHtate , tanta natura;
fimilitudine, tmM) tam ualde mirabiliter fe habere (iiigulos, fingulas facies ,
ut , nifi inter fe dilSniles ^(Ient,nequac]|uamfpecies eorumabaixl 0 DE DIGNIT
ATE malibus c^teris diTcerneretc^Etrurrustnj a mter fe diilitniles eilent>nenipe
(inguH a caeteris hominibus haudquaqp difcer^ neretur * Quos ergo fimiles
confitemur, eofdem difldmiles inuenimus.Sed multo mirabilior eft con(2deratio
di(limilitudi:« nis:quoniam fimilitudinem natura com* mums iuftius expofcere
uidet « lilud ue« ro ceteris omnibus mirabilius iure exiiU matur dC creditur:
quippe fingula qusec^ bumani corporis membratamfubtilim tione ac tam diuinx
prouidentise folerda formata cernuntur , ut cantudem ad ufus
neceilitatem,quantum ad pulchritudine ualereuideantur* Si qius igitur , ut hanc
primam noftricorporis particulam tan« dem aliquando cocludamus, cundla h^c 8^
generalia QC particularia humani cor^ poris priuilegia,praedpua^ munera dill
genter QC accurate am'maduerterit,profe ^o ipfum ab ommpotenti Deo idcirco
Cgregieac mirabiiiterfabricatumno in^ iuria fuiife cefebit, ut dignum quoddam
Umulatque accomodatum rationalis ani marircceptacula formareturt Vnde cum
HOMINIS LIB; I 5^5 tales tantas^ corporis nodri dignitates dC excelletitias
e(Ie uideamus , haudqua quam miran debemus, (i antiquorum iu fiorum fiinera ,
officiora pietate curata Mortuc {unt^dC exequiae celebratae , & fepultura
cvc^"'' prouiTa:quemadmodum expluribus ue teris &C noui teftamenti
exemplis luce clarius apparet * Licet hoc totum huma^ cionis genus idcf rco a
plerifque philofotf phis contemheretur,quoniam nulla de^ fundorum hominum
corpora ullo un^ quam tempore refurredura arbitraban^ tur*Nam QC Tobias
fcpeliendo mortuos deum promeruide , tede angeIo,c6meti datun Et dominus
noftefdie tertia refur 9:e(flurus,reIigior^ mulieris bonutn opus prxdicat,
prxdicandum^ comendauit, quod unguetum preciofum fuper metn bra eius
effuderit,atc^ hoc ad eum fepeli^ endum fecerit* In euagelio etia ij laudai)
tur,qui corpus eius de cruceacceptu dill genter atcp honorifice tegendix
fepelien dum^curarunt*Bt,qd mirabilius uiderl debet, omnes p^triarchcc ^
plericp protf fhcm du uiuerU 3 j>prfj$ t^ilameus cur^ eo D E D I G N I T A T
E fepieliendorum QC humandoru cadaue^ rum fuorum, domefticis dC pofteris relfn
I (^uebant*Quod fi animorum noftror uni uafcula talia ac tam mirabilia efle
uide^ mus,ut de deo eorum autore^iure dubi^ tarefurpicanue nequeamus , gd de
ipfo ahimo peculiari quodam ac prcecipuo omniu reru thefauro dicemus c' An ufc»
adeo hebetes dC obtufi erimus , ut de dt« Uinohumanarum animarum autore titu
bemus, cum de hominu corporibus cx* teris earum uafculis ac receptaculis idi^
pfum plane 6C aperte fentiamus C Quod fequenti Iibro,quantum parui ingc ntj
noftri Bicultas efficere conari ue poterit,quemadmodum "ab initio promiiimus,
paulo latius dC ubc* rius explica^ ^ I3imus* LlBRl PftlMI FINIS» l , / lANOCri
D E MA' N E C T I S, E CLV I T I S A C IV* recofulti Florcntini^de dignitate dC
excellentia hominis Liber 1 1* ' E L L E M nobis nunc de anl ma humana breuiter
cofcri pturis , tantu ingentj facul^ tatis dC eloquentia? dari,{i optata
fierent, utinhac tatxi obfcura dC tam abftrufa materia , de qu2| phtlofophi
uaria di^interfediuerfaacpe ne cotitraria fcripfifle coperiuntur,non:« fxuUa
pra^cipua (ingularia in mediun;| afferre poflemus . Sedquoniamtantam in rebus
ipiis difFicuItate ineilc laterem Dj]pc^ cpipicimus,ut Cicero Romana; eloque-
<"«w«<i tiae princcpSjCum de anima differeret, ac S^^^^* quid foret
inpra^claroillo Tufculanaril dk^putationum dialpgo diligenter 8C zc* curate
perfcrutaretur , magnam quanda <3le eius originc, Ioco,& qualitate
diilen^ fione fiiiiTe defcribat* Et Ladatius quoc^ uir dodiflfimus atc^
elegantidimus , cum de eifdem coditionibus in comemoratQf de Opificio hominis
opufculo iaucftig^ ez t) E D I (3 N I T A r retjin hunc tnodu fcribens dtxide
deprd henditur : Quid autem fit anima nondiS inter philofophos
conuenit,necforta(Ie unqp couemetldcirco omnibus, quems: admodum d/citur,animi
QC corporis uiri bus, aliqua fortafle nonindigna maiefta tis tu^ ledione
referre dC explicare cona bimun Proinde ad perfecfia QC uera eius definitione,
quo ad fieri poterat,anheIan tes, uetere Ariftotelis more in rebus fe* rijs ac
grauibus profequi imitari^ decrc uimus: qui in omnibus fere Jibris fuis est
antea recitabat, quae a prioribus philofo phis de illis rebus dicebant,de gbus
ipie diflerere et difputare cotendebat,eorii^ poftea opinioes figillatim
cofutabat:atc^ hxc omnia ideo faciebat,ut quid ipfe fen tiret, quado ca
catteris copararetur, fact lius &clarius appareret^ Nos igtt cert* ^u^dadtT
folita tantiuiri ucftigia, in recf tandis duntaxat opituonibus antiquoru,
breuiter imitabimur : no eiii ita arrogai» tes ita^ impudentes>ne(^ fumus
net^ ul deri uolumus, ut in tot dC tantis occuka» rumrcrum dtfficultatibus
noftram fen^ « tentiani H 0 M I N I S L I B. II 0| tendS e?cplicemus*Sed
poftquam ea fp(a recitarimus , recitata^ leuiter confiitaui mus, quat
philofophos fuis puris natu^ ralibus conftitutos confcriprifle percipl mus, ad
nofb-os theologos , quibus hxc caetera huiufmodi naturae myfteria di uinitus
reuelata fuiile conilabat,tanqua in unum human^ falutis portum magna ladati
tempeftatecofiigiemus * Cumau tem nonnullos dod^iiTimos iimulatque
clegantiilimos uiros, prarcipue Cicero^ iiem dC Ladantium , animum ab anima inter
fe difFerre uoluiiie intelligamus, ut altero uiuere,aItero uero Ccntire QC
iape«: re iignificatur , quoniam fatis fuper^ fa* tis eile arbitramur,ut magnis
tam ardua rum reru difFicuItatibus opprimamur, de nomine minime laboradum
forecen femus * Vnde quanquam utro^, utfuis locis aptius QC accommodanus fieri
pof^s fe uidebitur, pro eodem uteremur, ani« mam tamen quamanima proptereacre
brius frequentare maluimus , quoniam catholicos docflores noiirosiiueexhe^
braea fiue ex gr%ca faaas fcripturas in ^ !.DE DIGNlTArE, Latinam Iinguatn
coaugrtentes, (iueaH^ ter quomodolibet explanates , eo uerbo femper ufos fuifle
comperimus , quoru nps uenerada ac facrofanda ueftigia tan tummodo obferuare d(
imitari conpitui mus t licet gentiles philofopht plerun(^ animum , raro uero
animam , pofuerintt Thalcs MilefiuSjUt ab antiquioribus or^s diamur,quem in
numero illorum fepte celebratorii fapientff Romulo regnantc extitiire,ac primum
in philofophia cla^ ruille manifeHium , quanquam de ani ma particularem quandam
mentionem nequaquam fecide memoraretur>cum ta men aquam omnium rerum
principium fuifle exiftimaret, atc^ exinde cudamun di clementa,ipfumqp mundum ,
dC quae^ cunc^ in co gigneretur , oriri dC nafcj ppi naretur,anima ab aqua,
Hcut ca^tera, ori gincm trahere , eius opinio lurc cefenda efl * Anaximander
eius auditor , non ey; aqua , ut magifter , fed cx fuis^ principijs infimtis
omnia producfSirprogredi zfft rebat*Cui Anaximenes fucccdens,mfi'* Hitis
illispra^ceptoris fu( principijs aerc adhti* x \ H O M I N I S L I B. I r ^i'
iidhibuiile perhibet . Anaxagoras ems difdpuius , praeter generalem quandam dc
inittjs rerum ex fimilibus inter fe par^^ ticulis opinione, de anima diflTeres
, rem feipfam mouentem e(Ie dixic dC fen^ fit^Diogenes alter Anaximenis
auditor, eam, quemadmodu caetera, ad aera unii omnm pnndpmretuIiflTefcnbitur^
Leu dppusS^ Democritus atortioraj hoceft ieuium 6^ mdiuiduorum corpufculora
autores d^prmdpes^exquibus omma tonficf uolebant^anfma mhilommus ca:^ lore dC
ignem quenda efle arbitrabatur^. Heraclitus cognomento Scotinos^quo^^ tif am de
natura reru ita obfcure fcnp(ifle uidebatur, ut illius cemporis philofophi
perplexas eius fenterias uix fudances in^ telligere pocuident^eam ipiam uaporem
fubcilifljmum cefebat « Empedodes qui de rebus naturalibus gr^cis carmuiibus
fcripfiflTe laudatur , quemadmodu apud nos Lucretium lanne feciflfe fibuimus,
fi Ciceroni credimus^anima eflfe dicit cor^ di fufFufum fanguine.Si' uero
porius Arf fioteh'adh£?remus^ex eiemenris eam fa^ ipir T D E D I G N I T ATE
dcHippias fophifta aquamtCritfas autf illa ranguine definiuit« Archelaus Ana;:s
scagorac auditor (iueex fimilibus Hue ex jdilQSmilib' inter fe paruculis omnia
qu^>« cunc^ edent, QC menrem dC animum con ilare arbitratus. Zenoni Stoico
animus ignis utdetur.Quem Aridoxenus mu(i cusidem^philofophus harmonia utin
cantu&i^fidibus;Pythagorasueroac Xe nocrates Platonis auditor, numerum fe
ipfum mouentem putauerunt* Socrates Archelaidiicipulus, omiHis naturalium rerum
difficultatibus, quoniam easaca^ demicoru morenullatehus fciricognosi icme pode
autumabat, ac proptereade animaquid eiletnil perfcrutatus, f^fead moralis
philofophia; fliudia conuerteratt cam tame immortalem StTperpetua efle
defcribit ; Quemadmodu dC Alcmxoti fxckio quis , dC Pherecides Syrus antea
(radiderant.Hunc Socratem Plato cele^ berrimus eius difcipulus poftea fecutusy
qudmuis ommum phiiofophorumdiTer ufljmus haberetur, de amrna tamen ob^ fcura
quxdam^ac metaphoris tropis^ a referta^ ir o M I N I s L I b; 1 1 sy Teferta ,
pluribiis Iibrorum ruorum lo^ cis ita locutus efl:, ut uix intelhgi potue^ rit
: ac pleraque m eum librum congef^ (it, cuius utuius eftjde immortalitate anl
morum,ex quibus eam potius fuis quii^ bufdam perfuafionibus immortalem fo re ,
^ quid proprijs defcriptionibus c(* fetjhaurire etaugurari ualeamus«Quod
Ciceroeoloco maxime fenfide uidetur ubi uerba h^c pofuit:Quid tibi ergo ope ra
noilra opus e(l Num eloq uentia Pla tonem fuperare poflTumus euolue dili^
genter eius eum librum quieft de anii* mo,ampIius quod defideres nihilenc*.
& paulo poft ita fubdit : Feci meherculc & quidem faepius , fed nefcio
quomodo euenit , dum lego a{Ientior,cum poful librum,3^ mecum ipfe de
immortalitate animorum coep(cogitare,a(Ienno illa o^ mnis elabitur * Ex
pluribus tame eius di dis deprehedi 8)C elici poteft , eumidem fenfiflc, quod
Py thagoram 6C Xenocra tem:uel defubilatia,quemadmodum ab Alberto philofopho
traditur,uel denu^ /inero feipfum mouente, paulo fuperius ^8 DE DIGNITATB
intellcxifle diximus^Ncc dcfucrut ctiam qui cam ipfam cor cfle opinarcntur : cx
quo plcriquc homincs cxcordes^uccori^ desjcocordcs^ diccbantur^ Ariftotelcs '
infupcr cu hccc omnfa qua? ab antiquio^ ' ribus de anima fcrebantur friuola QC
pe:t neinania efle animaduerteret, quoniam cunda? fere eorum opimones ad rcs
cor porcas rcfcrri uidebaturjpraetcr elcmen la^quibus haec corpora coftare no
dubU tabat^pra^tcrmiflis duabusaltjs cius dcfiT nmonibus^ quinta natura eft^
uoluit^un de humana anima conficeretur:qua grsc co dC tunc nouOj fcd nunc
lamdudij pcr omnes philofbphoru fcholas celcbrato nomine ^'ckK^^^jM
appellauittnon quafl continuatam ^ ut ait Giccro ^ motioncm & percnnem/ed
poiius fpiritalem quan dam humani corporis perfedione : licet ipfepluribus
uerbis uterctur 3 qucmadss mbdu Auicenna 8^ Auerrois exponcrc & explanare
uidetur ♦ V arro denic^ etfi diuinaru & humanarSrefriim p^rfedifli mus
putarcti quid tame efl[et anima defi iiure uolens^ eam aerem quenda orc coh ^
ccptum H O M r N I S LI B*. II €9 ceptum , m pulmone deferuefadum, in corpore
temperatu, & m totum corpus diffufum ede determinauit«Seneca uero fubftanda
mcorporea rauonis participe credebat» Contra quos omnes(Arifl:otc le, cS ob
digna tanti philofopht uenera^ cione , tum ob fubtile quanda ac uerace eius,
licet non perfedaS^ ex omniparte abfblutam, determinatione , femper ex^s cepto)dicendum
breuiter exiftimamus«. Nam queadmodu nos de deo , rebus^ coeleftibus ac diuinis
animaduertentes, «nagis quid no fit, ^ quid (it untiquodc^ dicere et excogitare
poilumusrita deani ma humana cofiderantes,eadem prope^ modii credere bC exiftimare
debemus* praefertim cuin omnibus obfcuris rebus multo faciltus (alfa couinci,qp
uerainue^ Xiiti pode uideamus. Ad leue uero illatn praedidaru opinionii
cofutationem,qua itios fa(f)uros efle pra^diximus , ea p1un:« mum conferre ac
fatisfecere putauimus, qux Cicerone partim in Tufculanis dii^ fputatiombus
cofcripfiile , partim etiam in cofolatione fua pofuiile meminimus; jrft DE
pIGNITATE cuius uerba quoniam nobis fumniopere , placucrunt,& ad noftru
propofitu appri mc ualere uidebatur, in hoc loco ponerc dC hic faibere
curauimus.ftc em ait: Ani maruin tjerrisnulla origoeft, nam nihil cft in animfs
mfxtum ac concretum , auc quod cx terra natum ac fidum effe uidea cunnihil
humidiiquidem aut flabile, aut igneum : His cnim in naturis nihil ineft quod
uim memori^, mcmis,cogitationis habeat,quod dC prajterita tcneat , 8C futu ra
preuideat,8<^ copledi poffit prefentia, quarfola diuina funtinec inuenimus
im« dc ad homine ucnire poffint,nifi a Deo«. g<: reliqua* Ariftoteles quippe
uir fapicn tiffimus,intelligentia,uoIutatem , memo riam, naturalia quaeda 8C
comunia huma . narum animarum muncra, nifimediantl bus illis quorum propria
dona efle uide# antur , nullatenus prouenire poffe exco gitauit, Itaqueomnia
elementa,licct fola (crraab anima luxta uetcru philofophos rum traditioneSjCO
ipfo recitante, fepara retur: 8C non modo elementa,fed cunda quec^ corporea,a
fpirjtali eius naturame ■ .rit4 HOMrms LiB» rr n^^ rito diftinxiiTe dC
fegrcgafle laudat. Hac cgregiam fupradidorum peneomnium opinionacoflicauone
Cicero ab Ariftod tele magiftro ( iic enim eum quodam Io« co appellare non
dubitauic ) ex fecundo tlc Anima fumpfide dC accepiflfe credi* tur : [n quo
quidem libro cum ille uerae philofophiae princcpsjanimae eilentiamj (icenim
intcrprccari placuitquodGrac^ ci iarieuf dicunc, quamuis eo uerbo
niuecercsminime uterentur,paul6 ac^ curatius perfcrutaretur , quam caeteros
philofophos antea fecifTe coiiftarec , eam corpoream effc no pofle plane bC
apertc uidic ^ fendt* Itaque cunda corpora fua cogitanonc tranfcendens , atque
opci^ mum quiddam perfe(flumm non iniu^ ria oporcere efle exiilimas , ipfam in
gc* nerc fubftantiae ponere bC collocare con* ftituit : nec materia quam
philofophi ful> ftandae appellacionc cenfebanc , fed for^s mam,&non
cuiuflibec corporis,fed calis ucique quale humanum corpus dicimus formam
cflie,declarauic 8^ uoIuic:Quo fa 6io , cum de c^us potenttjs poftea diflere c
^ 7t DE DIGNITATE ret , atc^ intellediuam tanqua perpetuS^ a rcliquis
corrupttbilibusfepararet, prio. ribus definitionu particulis ita adhibuiiP* fe
QC adiecide uidetur,ut animam huma» ni corporis ratlonalenj at(^ immortalem dC
incorruptibilem forma, plane dC apcr te definiret.Si aute circunfcriptos natura
|is phiIofophi,qualerti feipfum eiTc profi tcbatur, limites tranfgrcdi 5C
tranfccnde re uoluiflet, (uide quid homini tribuam) ab omnipotf ti Peo ex
nihilo mirabiliter, ut arbitror,crcata fuiilc adieciilett Quod feci(ret,nimirum
cudis naturae lcgibus ^ omnibus quoque naturalium philofo phoru decrctisac
dogmatibus rcpugnaf fet, gbus ex nihilo aliquid ficri pofle ne* gabatur: Ac
proptcrea animam humanl corppris immortale QC incorruptibileni formam/ationis
dC intelligentiae capace, €x nihilo a Dcocreatam ueriflimeac per fediflimc
dixiflet: huiufmodienim uera ucl defihitio uel potiusdefcriptio^exia^ cris
catholicorum dodoru fententtjs cH- ci poflle exiftimat dC creditur.Quaquam
talia fuapte naturaabftrufa dC obfcura in tenebris A. H O.M I N I S LI B, ' 11
.7j tencbris laterc uidcnt^quo h umao| mcn tis acies inualida pcnetrarc no
potcftrni* fi iam fupcrno luminc illuftrarct , qucm admbdum optimis illis ac
fandinimis ui ris contigiftcnouimus, quoru fcntcntias in^praefcntiaru haurirc
dC cxplicarc con^ : nam cx uno Iiominc, que pri^e mum a deo fccundu facras
fcripturas coj* ditum fuiifc legimus , dC ideo graecc cx^ prcftius protoplaftus
appellatur, contra falias philofophorum dc «etcrnitatc ma^ di fcntcntias, gcnus
humanum in hunc mudumiumpfit cxpr^iu.Moyfesenim Moyfef omni fapientia
Acgyptiorum cruditus, feceffun ^cprimus d^maximuscorumprophcta comulit rum qui
propherij^s fyais litcris masv^af bant,cum fcfc a fenfibus abftrahcrc ctipc
rctjin uaftas Acthiopia: folitudines pera grarc non dubitauit, ybicundis
fecula^' bus ncg;ocijs praerermiflis ac negledis, ad akifttmarum duntaxat dC
diuinarum rerum meditarioi|em animum metemm conucrtit: in quo quidcm ita
omnipoteti dco placuiffc crcditur, ut cum non per senigmata aut per fomnia
obfcurascp um? 5^4- 15 E D I GNI TATE fiones inftar cxteroru prophetarujfed
& cie ad facte uidere dC intuen , ac plura 8C (lupeda miracula faccre
meruerit,quead modum faaaeliteracplane&raperteaiTe rerc teftificari^
uident» Talis igit Moy* Ces per himc modum diuino fpirituafna ' tus,nechumanac
fapientix,nec fecularis philofophiae ^feftbr,fed potius idoneus quidam diuinoru
operum teftis 8C afler^ tor, pentateuchum fuum fic incipere au fus eft:In
principio creauit deus ccela 6C terram,8^ reliqua ufc^ ad integram dC abfolutam
cundorum brutorum produ dionem deinceps profecutus , tandem inquitt Faciamus
homine ad imagine dC iimilttudinem noftrS,Qua? quidem uer^
bafecunducertamquandam d^unicam omniu theologora e3cpIanationem,non ad corpus,
fed ad animam tantummodo ' referuntur J!^am quid eft deus qui ita d< [ xitf
Caro,an fpiritusc' non caro uti(^,(cd ipiritus , cui (imilis caro efte non
poteft: quia ipfe incorporeus et inutfibilis eft:ca ro autem QC compreheditur
dC uidetur» Dequaquidem reetfimiilta) imopene infinitsi i / ^ i ir'o Mi N ir Li
b; ii 7$ inHnita ellc uideant quae de ea fubtfliter quafri fi<: inueftigari
foleant.animam ta^ men non a pareniibus QC catra ducc , ut chcologico ucrbo
utamur,inftar corpo^ Tum procefliflc, quemadmodu quidam haeretici,8<: in
primis Apollontus ncfcio ^uiSjfaliB opinabanturjfcd a Deo cx ni* hilo fadam in
luccm prodtj{re,ita cxidi^ iiiamus dC crcdimus, ut dcco ipfo ullatc nus
dubitarcS^ ambigcrc nequeamus» '-Cui quidcm fentetiaf , uero cnim omnia
•^onfonant, cum^i fere facraru literarum cxplanatorcs , catholici^ dodorcs ad^
hacrcrc 6C ailcntiripcrhibcntur. Vnde eius quaii matcriem,quam nullam fuiiTe
manifcftum eft, nequaquam quaererc dC inueftigaredcbemus: no cnim talcquid dam
eiTe (cimus, (icut terrSL humani cors» poris materiam cxtitifte diximus,ecu«
telimo uel humcfa(flo puluerc fingcrc tur.ExquoIudaeorum &: Arrianorum
jnftgnii ftultam opinioncm falfam cflc conuinci (Uorun tur,qui
ucrbaiIla,Faciamus ad noftram, Arrww dC cactera , dei ad angelos fuiflc putant*
m erro jBnimuero Cm iniagine ad fornia , (iuc 7S t)E DIGMITATB fimilitudinem ad
natura referanc, ut funt uariae dc hac re theologorum fcntcnaae, c^teris praedidorum
uerborum explana cionibus praetermidis, qu^ pene innume rabiles aiFerunt,parum
attendiife ac con ftderaflre uidetur,qiiomodo iure ficri poss tuerit,ut
creationis operatio , quae ad fo:^ lum crcatorem peruncrct , qui ufc^aded
omnipotcns cft,ut cx nihilo cuncfla feccs» re ac crearc ualuerit , angelis
tribuerctur communicarcturcR, quos creaturas cde conftabat, Quod u
fuiflettutic^ creaturae (imulatc^ crcatores plane dC aperte apps ruiflcnt.Si
uero quam illud abfurdum ec quam impoftibilc e(Iet,aliquatenus exco
:gitaftent,profed6 nunquamin ^tum ac tam cuidetem errorcm incidifllcnt^Nec;^
etiam candcm imagincm ac (imilitudine dci dC angcloru efte no potuifte animad^^
ucrterunt . At fi creationis operauo cum angelis c5munis cxmiftct, nunquid ima
go 6C fimihtudo deo dC angclis commu^ «iscftepotuifljctf tantum enim abeftut
angeli inpoteftateac maieftatcDeopa:< res <Gk uideacur , ut ipfos 9b eius
natura maxime HOMINIS LIB. II T7 maxime ac longiflifneabeflefentiainus» At uero
propheca ille fupremus non te« mere fed potius mirabiliter fentiens^ac fupra
humanum modum feie inter con« tempiandum attollens, utquandam di« uinarum
perfonarum diAin<f)ionem la« tentem bC occultam paucis uerbis , quo ad fieri
poterat, piamus 8(rapertius expli caret , in creatione anima? pluraliter \o»
qui QC enunciare no dubitauit ♦ Quod QC antea fecerat , quando in principio
crea^ tiit deus Bloin,hebraice dixerar, non te# mere &fortuit6 plurali
numero ufuSjCS in ca^teris cundarO rerum dcTanimalium produdioibus femper Deum
(ingulari^ cer dixiOe meminiilet . Quod ad pracci* puam quandam egregiam
ammarum cxcellentia uel maxime pertinere bC fpei* iflare cogno(citur,ut omnes
diuinx per^i (bnae ad iblam earu creationem expreil^ fiiiiTe uideantur. Nec his
adhuc conten* cus:Poflquam deus creauit homines, be nedixit ( mquit) iIlis,eos^
omniu rerum produdarum domiiios, uniuerii^ terra rum orbis reges imperacores^
coflicuiu 7» ' ' D E D I (J N ITATB Et, utmaiore ipfarum ammarupraeftan* tiam
dignuatem^ moftrarct, tandem tn tiuc modij fecure intrcpide^ adiccit:For mauit
dommus deus homine de limo tcr rac,& mfpirauitin faciceius fpiraculu ui*
tae«&:reliqua. Dominus, inc[t, deus, hoG cftjillud ineffabilc nome,quod
grgcc tc* tragramaton appcllat , ac propriaipfius cflentia fignificat, ( fic
cnim hoclocoq& fubftantia diccrc maluimus) dC ufcpadco ab Hebrg is
obferuatur dC colitur,ut quc admodu facris charadcribus uenerandis €Otu
<odicibus expreflum & fcriptufir, niftfummis dutaxat faccrdotibus quotan
nis femel, SC in fancflo iandoru pronun« ciari cxplicari^ non liccat ♦ Quod
atten^ «dentcs Manichci pcruerfi &:acutihacrc* dci,uerba illa ita
interpretabantur,utanf mas de fubftantia dei fadas cfle adfirma^ •rcntJn qua
quidem opinionc Euripidea poeta una cii quibufda philofophis fuiflc traditur*
Verum eniinuero quid nos de .'thcologis noftris dicemus c^quadoquidc ^ccundu
poetas d^philofophos humanas ^uiimas e ccelis in terras defcedifle intcIU
gimus; HOMINIS riB» II 79 gfinust^d Vcf gfl* his ucrfibus oftcndit: eji oUis
uigor cr ccekjik origo Sminibui, quMtm non noxia corpora UrcUntt Terreniq^
hebetant artut moribundd^ membru. . fdipfum a Lucrctio pocta pr^didu (uiSh
confiat ita cancntc: Denic^caUjlifumiK omnes femine oriimdi, Omnibut idem iUe
patere(l, Bt Hcrmcs quoc^ iIlc,ob cxccllcntia ful Kermet cognomcto TrifmcgiftuSj^d
gr^cc Mcr Trifme* curiutcrmaxfmungnificai,hominc&a giflut» dco dC ad dci
iimilitudmcm fadiu cflc no ^orauit , quado humana forma thcoi« dcn,hoc cfl dco
Amile,appcllarc ct nucii parc no formidauit.Huc Platone poftca fecutu code
graeco ucrbo ufum fuiflc Ictf gimus*Ci'ccro ctia plurib Jocis,homim<* bus
nihilmctcmclius,nihil pr^(latius,nl hil dcniq^ diuinius ab omnipoteti dco da ri
potuil^ tcdat^Scd ut alia multa oniitta mus quae a plcrifc^ catholicae
ccclcfia; do doribus circa huiufmodi gcnefcos auto ritateadducunt,Kis bcari
Auguftini ucr bis,ad uera quanda QC brcue comcmora taru diuinaru fcntcntiaru
cxplanatione, 8a £) E D I G N I T A T E cohtcnu crimusrqui qufdem cum pcr
fc> ^ tum fcptimum ct odauum hbrum fupcr Gencfim ad litcram dc animarum digni
tatc plura copiofiffimc qua^fiuiffct acquc clcgantiflimc diTputaffctjIongis
tandciri diTputatioibus dcfcfluSjin calcc cius co:^ diciSjdc anima^quam dcus
homim in fa- ciem cius fufflans infpirafle dicuurj mhil fc nifi hoc folu
cofirmarc tcftaf , quod fid cx dco cratjUt fubftatia dci no cflTcttct fic
incorporca^ut non cflTct corpus/cd rpiri tus, no dc fubftantia dd gcnitus^ ncc
dc fubftatf a dci proccdcs , fcd feclus a dco: j ncc ua fadus ut in cius natura
natura vlU ' ta corporis ucl rationalis anima^ ucrtcrc tur^ Vndecx
hisacca?tcris huiufmodi cx nihilo fadam ac crcatam cfl[e conclu^^ ditur^Fccit
igitur deus homincm ad ima ginc &C fimilitudine fuamrtalcm quippc ilif
anima crcauit^ qua rationc immor talitatc , intelhgcntia ac memoria dC uo;^
luntate^pr^dica caetcris omnibus animai^ libus praeftarct ac dominaren Hanc
no^^ ftram^imo poiius catholica,&:( utita du xerim^theplogicam ipfius
anima^defini tionem s. V 4 H O M I N I S L I B. I r 8t tfonem ueram 5l perfedam
idcirco eflc contendimus, quonia ipram^cum ex an:^ tedic!^is Mofaicorum
uerborudefinihOi^ nibuS)tum etiam ex pluribus alqs fando rum uiroru^fi^^ maxime
Ambrofrj dcGre gortj, DamafceniacRemigtjj defcnptio nibus hinc inde
coflantesjbrcuiter com^? {)ilautmus« Cum itacp eam fubftatiam dC formam
incorpoream dCd Deo ex nihilo creatam ^ ex his qua? diximus antea pro^^ banmus,
reliquu eftjUtnonuIIadeipfius immortalitate in medium adducamus: quo fado, de
tnbus fuis naturalibus po:^ tentijs fupcnus commcmoiatis, pauca qua^dam
breuiflime rcfere mus* Ad cer^^ tam igitur quandam 8l indubitatam ani^^ Anmc
marum imniortalitatcmgiauiterfecun' i^nior dum dignitatem rei procedere
&fprogre tat^<^^ di cupientes,primo hoc ipfum nonnullis ^^tit4i
rationibus 6tf argumcntisac perfuafiom bus ofl:endcmus:Quibufda deinde poe:^ taru
ac philofophoru autoritaribusconss firmabimus : Adamantmis denic^ facra^ rum
fcripturatu tefi:imonijs comproba^* bimus«Raaombus igitur niu dC infifl:ere; %Z
DE DIGNITATE uotentes, pauca e multis m hunc modix, tanquam alijs probabihora ,
delegimusr Cceterae ammantes tribus duntaxat ele^ mentis, quafi poderofis ac
terreftrtbus, btuntur : Solus uero homo ignem , ut^ pote leue dC fublime ac
ccelefte elemen^ tum, (ine quo uiuere no poflfet» in quo* tidianum uitaefux
ufumadrumittquod ideo nonexiguum , ut aitquidam , im« mortalitatis argumentum
aideri deber, quoniam Deum, qui Hngula quaec^ bru ta ignis
utiiitatepriuauit,homfnibusue ro tantummodo largitus eft, nihil tcme* re ac
fruftra iacere operariue intelligi* mus : prsefertim cum ad generales quai^ dam
aliquora , nedum ad cudas omniS animalium fpecies intendere ac profpitf cere
uideatur » Sed cum caetera animalia inortalia efficeret, ^ huiurmodieIemen«
torum difcretionem , quae ad uiuentium ufum utilitatem^ crcauerat,ea ut reuera
inter fe difcreuerat, ita per huncdiuerra* rum naturarum modum ab inuicem dttf
fcreta, ab illis intelligi uoluit , qui fubtili fngenio pr^dia paulo altius a
terrems co gttadonibus - H O M I N I S L I II I) gftationibus eleuarent « Si
omne$ etiaoi uiueies homines longe pod mortcproi* fpicere, ac futuns fecuiis
magnis cum la boribus,nec minoribus fumpiibus, na^ turaii quoda deiiderio
alledi infl;iga« ci, quantS poiTunt femper prodede co^ nantur , partim crebris
procerarum ar^ borum confitionibus , partim diuturnis magnorum acdificiorum
conftrucflioni:* bus, partim continuis filiorum procrea^ cionibus , partim
denique , ne cuncfla ii^ hoc loco compie(flamur,perpetuis libe« ralium artium
8C ingenuarum fentetia« rum confcriptionibus , ut funt uaria df« uerforum
bominuingenia,quac omnia Cicero in Tufculanis fuis multo latius eC uberius
profecutus en,quemadmoduni luceclarius conftared^ apparere dignd fcimus,
profe(fl6 eora amma immortaie forc iure dubitare dC ambigere no poflu mus ,
pracfertim cu huiufmodi defiderid cundis hominibus uel potius toti huma tio
generi ab ip(a natura,reru omniu pa« rente,inditu fuifTe uideamus : Quoniam
aliter fequeretur ut innatfeoru anifflaliii f » 84- DE DIGNITATE quaedeus pvx
c^tens nobilitatacodidiT^ fetj cupidttates appetinones^ euanefcc^ rent* Eofdem
quoq^ homines^naturadu ce, fehcitatem appetere uidemus ^ quam nullatenusnifi
per anim<Tduntaxanm^ mortalitatemadipiTci &aflequi poflent: nam fi omnmo
extingueret, quona mo* do fehces efl^e uiderentur^ mtelhgere exai cogitare^
nequimus : pra^fertim cum in hac uitamortalijOb fingularem quanda eius
uarietatem, nuilatenus beati efl^ ua leamus 4 [taque fimihter uana dC fluita na
turac cupiditas dC appetitio refultaret^ Omnes infuper naiurali QC innata uolun
tatc immortales forc exoptamus 8^ cupi musifed huiufmodi noftra uoluntas>qua
philofophi appetitum cum ratione defi^ nierunt , ommno falli decipiue non po^
tefl: ♦ Quod fi eueniret> m idem utiqj ina^? niscupiditatis naturalis
abfurdu Jaberc^sf mur.Qu^ quidem quoniam impofljbilia funt^ac natur^ ipfi plane
QC apertc repu^* gnare cernuntur , profec^d^ animas uni cum corponbus interirc,
falfum cfl[e coit uincttur^Quod fi ficn potuiflet>ut animf fimul H O M 1 N
IS L I B. ir 8< fimul cumcorporibusintenrent : porro deum iniuftum fuifle
mamfefte conclu^ deretur:Nam magna queda perduis ho:^ minibus fuorum malorum
fadnoru pre* miajUeldiuitias uel honores ac pocenia^s tus dC regna,
indigniffime fimul arc^ ini^ quiffime largiret: Viris uero probis atcp
optimis,qui cunda haecquaj nosl^ona appellarefolemus, friuola dC inania con-
tempferut^atc^ inediam.parfimonia, ucr bera , ecuieos, dC fmgula qua^cp corpora
, tormenta fponte fua fufceperunt,ut ccc:^ leftem iliam ac beata dC
immarceftibilcin uitanancifcerentur, non modo dignatn laborum fuorum mercedem
nonpraebe ret, fed pro operibus iuftis gloriofecp ge ftis, cucfias huius
humanae uitae miferias^ cruciatus, neces tribuerec : quo quid ab^ furdius dici
excogttariuepoiljt, nequaq^ mtelligerc ualemus ♦ Vnae Dicaearchus dC
Democruus,Epicurusac Pancetius, &C quicuncjj alij animas una cum corpo^ ribus
intenre putauerunt , proculdubio aberraftc deprchenduntunQuod quidc tam
poetarum quamphilofophorum dC 8# DE DIGNITATE fan(florum uirorum autoritaubus
ceps clarius apparcbit « Atcp uta poema tibus fabularum^ figmemis,tanquam i
lcuiufculis tcftimbntjs brcuitcr rcccda- inus,oiiincspoetas Graecos paritcr dC
LatinPSjinfcros S>C infcrnu pro malorum punitioibus, Elifcos ucro campos 8^
bca torum infulas pro bonoru hominu prae^ intis^pofuifle manifcftii cft: Quod
Vcr* gilius his uerfibus cxprcflit: Hic locm e^tpdrtes ubi fe uia findit itt
dmhdi* pextera>qu<e Ditw magmfuh mccnid tendit» Hdc iter Blyfiutii
nohisydt kud mdlorum hxercet poenMtisr dd impid tdrtdrd mUtit* Wipfum 8C
carmina Sibyllina tocucl ma# ximc cofirmarc uidentur , cum ultimum de uiuis
acmortuisdciiudiciuuaticinan tun Ad philofophos fcueriores ucriiatifi
inagiftros QC ^feiTorcs acccdamus:quo* rum prim9,utaitCiccro,Phcrccides Sy* rus
animos hpminu fempitcrnos effe di^ xittcusus opinione Py thagoras cius difcl
pufus non modocomprobauit , fed cau* Tam ctiam cur ita cflct adiuxit ♦ Qui enim
^tc Phcr?ci4cm cxtiicraw philofoph'! HOMINIS LIB» ir 8/ I quoniam mtelligere
nonpoterantquo* I ^ nammodoanimaiinecorporeu/uereua ! . leretjUtrunq^ (imul
intenre putauerunr«r ti [ta(^fi[mphci praedi(flipra?ceptoris fuide i seternitate
animorum fententiae , perpe^* 1 tuamquandaminuaria&diueriacorpo i ra
reuolutione adinuenide didtur, qua niediante,perpetu6 feruarentur.Sedhic [I
c«eteri fuperiores uiderint,qualem in« ^ corpoream formam in ipfo corpore in^
telligant* Ciceronienim nodro naturam animi intuenti,non immerito multo diffl
cilior cogitatio muItocB obfcurior occur rebat, qualis animus eilet in
corpore,taii quam alienae domui, quam qualis remad itn neret, podqua exierit,
dC in liberum c<£* ja lum,tanquam in domu fuam, emigraue^ rit« Alcmacon,
fecundum Ariflotelis fen p tentiam, idoneus immortalitatis animo^* rum aflertor
accedit, (ic enim ipfum quo dam loco exidimaiTe refert « Plato quan^ ifd qu3 ut
Py thagoreos cognoiceret in eam Italiae partem uenifle memoretur , quae quondam
magna Graecia dicebatur, ubl ,|]j, Pythjigoraspriino,d^quieufequebanc ' 88 DE
DIGNITATE poftea, celebres fcholarum fuaru (edes coftituerant>no folum de
a^ternuateani morum idem fenfiflfe quod Pytliagora, fed plures etiam rationes
ciir ita Ut attu^ hlTe exiftimaiur: Ipfum tamen a Socraic cius magiftro,
idcirco lilud accepilTe crc dimuSjquonia Socrate in extremo mor:^ tis articuio
conftitutum^ de eoru immor talitate diuinitus difteruifte ac difputaftc
comperimus* Atcp ab eodtm praecepto. re Xcnopliontem quoque cognometo
SocraticumjPlatonis condifcipulum, iU lam ipfam opinionem exhaufifte puta:^ mus
: quando Cyrum maiorem clariflLs mum Perfarum regem celebratoillo Pac dia^ fua^
uolumine, quod nos de infantia Cyrijlatineinterpretari folemus^ de eter tiitate
animorij difterentem inducit* Ari ftoteles magifter omnium idem plane et
aperieafteiere fi^confirmare nondubi tauit : quem Porphyrius in eandem fen^
tentiam fecutus eft.Sed &C quofdam anti quiores &C celeberrimos uiros
hoc idem fenfifte conftat : nam dC commemoratus Hcrmes ex duabus diuerfis
naturis ho^ minen^ H O M I N I S L I II 69 cnmem conflatum arburabatur^quarura
alceram mortalem,alteram uero immor;* talem efle exiftimabat • At Polues qut da
ApoIlineMilefiucofuIuifle dicitur, utru poftmorteanima uel diflx)lueretuel rc^
maneret : atcp eam poft feparatione a cor poreperpetuo remanere atcpinaeternii
uiuere^exoraculi refponfis intellexit. Cicero denicp 6C Seneca pluribus libro^
rum fiiorum locis permultaargumenta, per^ Uarias perfijafiones huiufinodi,ani
morij immortalitate probare dC atceftari conamurXaeterij fi his omnibus fapien^
tibus uiris magniscp phiIofi:)phiscredi« mus , qui hac animorii xternitate
uerbis duntaxat S^fcriptis fijis confirmaueriit: quid de illis fentimus^q ea de
caufa mor^ tem fibfipfis cofiriuerunt , ut uinculis cor poris foluti liberius
uiuere uateretC qua^ les CleanchejChrifippii^ZenonejEmpe docle qui fe in
ardetis Aetng fpecii interti pefta node deiecifl^e fizribit: Quales infij per
Catone Romanu^^&^Theombrotum Ambrachiota fijifl^e legimus: quos le(flo
Platois libro qui eft de aeternitate anima fO DE DIGMITATB rum , fejpfos
fnteretniflle comperimus* . Nonne ules QC tatos utros animorii aeter nttatem
recepiile exiilimabimusfquan^ doquidem eos uolunaria mortem fpon ce fua accepide
non dubitamus^Cii itac^ nonullis rationibus,pluribus^ poetarfi ac phtlofophori!
allegattonibus , deant^ moro immorulitate aliqua memoratu dtgna breuiter
recitarimus , reliqua eft ut ad iandorum autoritates ad diuina ' oracula
paruper accedamus * Et quanqpt cQdh quae in utrocp ueteri fcilicet ac no^ uo
teftameto fcripta funt, hanc animorij jmmortalitate praefupponere uideatur,
pauca tame ex multis clariora et expref^ libra,breuitatis (imulatc^ illuftradx
tjerl tatts caufa,breuiter referemus«Et ut a ue tuftioritus ordiamur : Moyfes
tn come^ morata Genefeos autoritate animam im moriale fore plane &C apcrte
dedarauit; goHomi perhocenim folum propior acDeo fi« • Mim milior,cp per
quaccuncp alia,facile uideri mU deo dC apparerc poteft : nam cogniuone, fa« ■iiif*
pientia,&: poteftate,ac c^teris omnibus, lonse diftimilis€ft;cu foU
immortalitatc ^ Deo H O M I N I S L I B. 1 1 9» ' Deo conninilis appareat* At^
m eodem iibro id ipfum manifeflius expreflide ui detur»quado Enoch iliu ab Adam
proto plafto feptimum,fexagenmoquinto acta tis anno non obijde.fed cum Deo ambu
lade dC in cccli! afcediiTe teftatur * Quod QC Helix in libris Rcgum contigiife
le^ ^mus , ut curru igneo uiuus ab ignitis equis in ccelum ueheretur: quo in
ccclo, Helifeum prophetam memorati Heliae difcipulum, puerulum quendam uiduae
Sunamitis filiii, paulo ante defundu e te nebris in lucem reuocafTe nouimus.In
fa ' H^i cro quoque dC admirabili illo pauentifli ^ ' itii uiri diaIago,quem
librum a pracdido Moyfe,Hebraci compofitum fuiflcopi* nantur,cum de certa
quadam dC eKpreC* (a defundoru homina refurredione d&<
terminetur,profe(fl6 animam immorta* lem eflTe no dubitatur.Dauid ctiam plu*
ribus pfalmoru fuoru locis his dC huiuCa modi uerbis uius: Qui fperanc in te
do* mine,in aeternS cxuItabQt:manifefta ani moru perpetuitatem oftcdereS^ demon
iirare digQofatur* Eiaias quado de Deo 91 DE DIG NITATE loquftur : Praecipi tab
i t , inq u 1 1, mor tcm in fempiternum,d^ mortui tui uiuent: quid aUud cp
animorum aeternitatem per hxc huiufmodi uerba renrifTe uidet f Si enim
interiret , quomodo in fempiternQ mors praccipitaretur C 6C quonam modo mor^
tuos corpore aliter ^ per animarum per petuitatem utuere poflfe putandum cf\c
Cum deinde apua Hieremiam > infernu 8C inferos crebro fcriptum fuide cogno^
uimus,nonde cadaueribus quaeinhoc feculoante oculos noflros quotidiehu^ mari dC
fepeliri uidemus,fed de anima^ bus iure intelligimus . Bt rurfus quando
Ezcchielem, uiuentium terram, faepenu merorepetentem, &iuftum uitaUi(flu«
rum dC no moriturum , dicentem audiui mus,quid aliud nifi humanas animas n5
morituras merito interpretamurCDani* cl, a Dario Mcdorii rege omnibus rcgm fut
prouinct]s, obadmirabilem iiiamac diuinam diuerfoi um fomajorum intertf
pretatione, digneprcefedus , nunquam in lacum leonum crudelibus feris laniati
dum fe mitti palTus elTct/ed potius facuo I H O M I N I S L I II 9) BC impio
ilhus gcntis fatrapum ediVlo pa ruidet, mf! ammam immortalemeflccrc didiflet 4
Quid ueio hxc celebrata Ofeac prophetx uerba, in formadeiita dicetis: De manu
mortis liberabo eos y de morte redimam eos , er o mors tua 6 mors ^ ero mors
tua inferne ♦ 5C reliqua, nifi anima^ rum a^ternitatem fonatacplane aperte^
(ignificantr' Conuertiminiad me,perIoe lem dicit dominus^ in leiuntjs dC
fletibus &C plancfiibus, & reliquis huiufmodt hu^j ii\anoru
corporumcruciatibus^Curin^ quit conuernminirut fcilicct per afpera tl
la,tormentorum genera, ad qua? nos ex^ hortaiur &C inuitat^celerius anima
fui cor poris compagefcparata omninopereatc' quinimo pocius utin eternij uiuar*
Amos domind fuper altare ftante QC fic loquen^^ tem feuidifledicitrFugientes
nonfalua^ buntur : nam fi defcederint in infernum, exinde manus mea
educetr&^ fi afcende^ rint ufcp ad co^lu, inde pariter eos extra^ ham.S^
cetera huiufmodi.Ex quibus qui dem uerbis animasdefuncloriinequaq^ cum
corporibus mterire declarat ^ quo^ #4- t>B DIGNITATE niam ex omnibus locis
excrahendas ef& ceftat*Hic no ucrbis folu/ed rebus quc que et corporah'
niorte,tanq uerus omn i potentis dei athleta, idipfum approbare tradit: Nam
primu ab Amaiia facerdoie fnultis plagis afHic!)us , ab Ozta deinde eius
filio,Iuda?orum rege uede quadam per tepora transfixus^innoces perire,
diuinaclegis tranfgreilbr uiuere maluit* Quemadmodu Biaiam faeuis imptj regis
Manailes temporibus antea feciiTe legi^ mus, quando ferra equanimiter fecari fe
paiTus eft * Quod nullo uni^ tepore ad^ dudli eilent ut faceret,(ianima
uHatenus Riortale credidiilent,pr^fertim cu utrac^ uiolenta QC crudele morte
faciliter fuge<« re dC uitare poilent * Abdiam infuper Ionam,Michea,Naum,
Abacu, Sopho^ niam, Aggeu, Zacharia, Malachiam, ut uno uerboru cotextu
breuitatis caufa re liquosfereomnes prophetas compleda niur,certaquadam dC
indubitata huma^ narum animaru immortalitate codicibus fuis
decIaraiTe&c^fcripiiile fcimustpar tim naq^ beatos homines,partim ad DeS
conuerfos. H O M I N I S L I II 9i conuerfos , parum prophetas per multa fecula
antea mortuos^iuftos^ QC fandos luros pariter defiindos in eternum uiuc
re:partim denic^ dominum Heliam, an^ cequam ueniat dies magnus dC horribt^
li& , miflTurum^pIane QC aperte teftantur* Qua? quide omnia^fi anima
mteriret nul latenus fien poterat^Quid autem de Ma chabeis fratribus dicemus
c^quonia mcli ta dC gloriofa gefta QC dura dC afpera fub Aniiocho Armenioru
rege inflida pro racris legibus tormeta^ ahanempe iRi qua uiuimus uita fore
decIarant.Cxteri multis^ altjs huiufmodi ueteris in^ ilrumeti^qua? pene infmita
funt,pra?ter^ miflis y deinceps ad teftametum nouum fumma tim ac breuiilime
accedam^* Mat ch^us^Marcus^LucasJoanes^inomnib^ euagelt)s fuis nihil aliud legetibus
SK^au dientibusj&r toti ferme humano generi, ^ a^ternitate animarn
fignificare &ma^ nifeftare cotendunt ♦ Nam 6C regna coc^ lorum , dC plures
beatuudmum fpecies^ dC i nfcrorii pc^n^^QC miuriarfi patieda,cc
crebraieiuni'aj5(^mutuaeuiimicoru dile^ 9S ' DE DIGNITATE <flioncs, 8^
afperae propnoru corporum cafti'garioneSj& plures defuncflorum ho minum
fufcitariones, dC nouiflTjme mor* tuorum omniu, quibus euangelia referi>
riftima funt, nequaquam animas interi^ rc, fed in aeternu poiius uiuere , plane
5C aperte ftgnificant. A^us
apoftoloru,at* que PaultjPetri, loannis 5C ludas epifto*! Iac,ne folis eorum
allegationibus conten ti fimus ♦ Qiiid enim uerbis opus eft,ubi manifefta dC
certa rerum tcftimonia cer nuiurr' Nonne proprt^s martyribus que phriqs ipforu
fponte fua fubierunt,cum fugere Sc euitare facile poflent,&f plunV bus
etiam mortuorum hominum fufcita tionibus,animas remanere poft mortem
oftenderutr' Innumerabiles infinitorum pene martyru cateruas omittamus , qm
certatim undecim illis famofis diuerforix jmpiorum Imperatorum aduerfusChri
(lianos perfecutionibuSjad afpera QC dif uerfa mariyria concurrebant,atcp exin*
dc ad xterna ccciorum regna afpirabat. Miflbs infuper facimus loanne Chryfo
ftomum,Gregorium Nazanzenu,Marf gnum H O M I N I S L I I r gum Bafilium,
CirillumjOrigencmjrcIi quos^ cxternos, HilarmjCyprianu^La
danrium^AmbrofiumjHieronymujAu gufti'num,Grcgoriu pontificcm^S^^ csetc ros
catholicac ccclcfiae dodorcs Grsccos paritcr ac Latinos^quandoquide ortincs
ifti m cudis operibus fijis, quae pene in^ finita rcliqucrunt, nihil aliud
agcrc ope rari^ contcnderuntjnfftutoptimaac uc ra dC folida utriufcp leftamcti
fundamcn ta^quodammodo obfcura S^muolutai cxplaiiarentur , atquc quoad fien'
pote:^ rat paulo clarius exphcarenu Cum itac^ pluribus rationibus , multis^ tam
pro;^ fanis quam facris pra^ftantiftimorum ui^^ rorum autontatibus, animam
immorta^ lem cfle antea probauen'mus,^nuc de trl bus eius naturalibus potcnttjs
, qucm^ admodum nos faduros eflc promffcra^s mus^dcinccps pauca dicemusrac
primd deipfahominis mtclligentia breuiflimc agemuS)Cuius qutdem quantae Sc^
quam iifcredihii excellentes uires fint , plcracp magna 8^ lishumni ingentia
uel facmora uel machinamen^ mgmij uH ta admirabiliter muenta QC mtcllcda dc^ s
« 98 D E D I G N I T A T E clarat * Nam ut a leuioribus incipiamu;^
quantod^quammirabili ingenio prxdl tum lafonem argonautarum princi peni
fuideexiftimamus , quando primuillud nauigiii conftruxit, quo argonauta: eius
collegac uedijhorrifonum mare ingredi atquehorribiles faeui pelagi fludus fecu
re bc intrepide , incredibile dicflu^tranfi^ re au(i funt ^ Id cuique ita
mirabile uide^ ri poterat , ut unumquenque uidentem in fui admirationem
compulidet : ceu il^ le apud Adium poctam palilor , qui na« uem nunquam antea
uidiilet , ut procid diuinum nouum illud uehiculum ex alto
confpexitjperterritus dC admirabun dus hoc modo loquebatur: Tanta mo les
labitur fi-emebunda ex alto, ingen^ ti fonitu 5)C ftrepitu per fe undas
euoiuit, dC reliqua ♦ Huiufmodi nauigandi arttfi^ cium paulatim per muha
temporum mo menta , ufque ad hanc noftram astatem^ ita excreuifle uidemus, ut
in miraculum ^ ufque procefferit ♦ Nam non modo Bri* . tannicum &glacialem
oceanum , uc in^ quit poeta,quotidie nauigare confueue runt. i HOMINIS LIB. ir
s>f^'^ runt/ed eHatn m inttmam pene Maurita Jiia,ultra terminos antea
nauigabiles nu Iper penetrare contenderunt : ubi plur?s, cultas & habitatas
infulas penitus antc^ liac incognitas repertas fuifle audiuim»» .Qiianta quoque
induftria ingentcs illas jet ccleberrimas Aegypti pyramidcs,at* que illam etiam
qux Romac cernitur aU tiffima turrim m pyramidalcm formam Tcdada,fadas fuifle
arbitramurfQuan* tamfupcrartc Philo Athenicnfibus ari- jnamentarium illud a
Graecis fcriptori^ bus tantopere Iaudatum,opus utfcribfis tur impenfa 5C
clcgantia uifcndum, coii •ftruxifle crcditur f Quanta prxtcreafo^s Icrtia arcam
illam, ob prifca gcncralis dj luuti tempeftatem, a Noe humani gcne ris uel
conferuatorc,ucI confolatorcpos? .iius,quod nomcn cius cx Hcbrjca in latj nam
linguaintcrpretatufignificarc uide lur, fabrcfa(fla fuifle putamus f Et nc dc
uctuftis 8C admirabilibus afdificfjs, qua: pene innumcrabilia fuerut,impr
«efcntia rum plura dicamus, ad noua Sc rccentio ra paulifpcr accedamus.Quanto
mcntis g » too DE DIGNITATE acumincPhihppus cognometo Bruncl lifcus, architcdoruomniunoftri
teporis fecilc princeps, magnu ucl potius maxl mum Florentinac adis fornice
illu admi rabilcmjnullis lignoru ferrorii ue arma* tnentis, incrcdibile didu,
fabricatus eft^ Nec minori uel maiori pouus induftria egrcgios pi<Jlorcs,pr^cipuos
fculptores quxdam folennia pinxifle nouimus^ wwrfbi QuippcZeufim,
ApelIem,Eufranorc, orLxl tanio et tam fubtili artificiopiduras fuas npu
cffinxifle Iegimus,ut unus picflam Hdc * namartificiofislineametisialemexpreftf
fiflelaudaf,qualem Laeda eius mater coc lcfti partu ^didiffe uidebat ♦ Alter
equa canem^talcs depinxerat,uiequi cancs uc tranfeutes uiua quafi imaginc capti
al ledlf^ lAtcrdumtiinnirc ac latrarc cogc rentur:Quoniaea animalia uera cfle
exl ftimabant,quae in pariete pi^z in propa tulo ccrncbantun Alius tanta artc
recca tcs uuas una cum raccmis cffi'ngcbat,ut liolantes aucs falfa
fpccicdcceptas paric tem pidtu cum roftris pulfandu pafccn^ di gratia
eompclIcrct^Quid de lotto no# H O M m I S LI B» ; r lot flro optin^orviorum
temporum pidore dicemusCquem Romac,qucm Neapoli, que Vcnetrjs,que Florenti^,que
denic^ plunbus altjs .cel.cbratis urbibus multa ita egrcgie depin xifle coftat,
ut cum an* tiquis illis maximis eius artis magidris non iniuria confcrri dC
computari pode uideatur,Dc Praxitcle, Phidia>& Poly^ .crcto, optimis 8C
cxcellentifljmis flatua Ti)s,idem fcntimus,quod decommcmo ratis pidoribus pau|o
antcfcnfiflc dixi^ mus , quorum primus Vcnerem in quo dam [ndoru templo marmore
ita uenu^ fie cxprcfllt,ut uix a libidinofis trafeun^ tfilm confpedibus tuta
& pudica ferua* rctur* Ab alio tamen ncfcio quo,Syracii lis uaccaqua^d^m
aenea conflata prxtea reuntem taurum ad cius amorcm et con icubitum
cxcitauit.Duorum quoq; alio^ jrum plcraqpmaximaS^admirabilia adf ihuc Rom^
iigna uifuntur.Qiiid de Lau rentio peregregio nofl^ri teporis ftatuaa» rio
referemus c" cuius quidem excellen^s tes admirabiles^ uirtutcs in
nobilitatis ^riferiim QC ceUbratis facrac «edis noflr^ f r toi D E D IG N I T A
TE <anuis in propatulo uiTuntur cSed utad altiora eiliberaliora ingenuarum
artium monum^nta afcendamus; Quidde poe tis, Homero, Hefiodo, Euripide, Pacu*
uio, VirgiliOjPIauto, Horatio, QC Sen&« ca,caeteris'quc Graecis pariter dC
Latinis commemorabimusc' quos poemata &:fi gmenta fua tata ingent) acie finxifle
con ftat , ut non fine aiiquo cceleftis meniis inftindu ea perfecifle QC
abfoluifl"e ui* deantur. Nobilitatos hiftoricos &orato rcs ac
iurifconfuItoSjThucydidemdicii itius dC Polybium, Herodotumac Dio* dorum,Liuium
dC Salluftium, Curtium ac [uftinum , Demofthenem dC Aefchi* nem , Ciceronem dC
Hortenfium , Scae« uolam Paulu , QC reliquos huiufmodi praeftantiflimos uiros
omittamus, quos jprecipuam elegantiam,d(^ magnam mut tarum rerum peritiam non
fine fingularl mgenio acquifiuifl^ manifeftii eft* Philo fophos infupermiflbs
faciamus, Pytha* goram , Platonem, Ariftotelem, Theo^ phraftum, Varronem,
Ciceronem, Se* nccam QC Pluiium , quos in philofophia J H OM I N I S L I B, II
loj ^ fta claruide manifefium efl; , utdecudis naturalibus rebus mirabiliter
perfcruta^ rentur , fubtiles^ QC acutas cogitationes fuas graccis dC latinis
literis commenda^ rent.Iam de medicis medicinacm autori^s bus pariter fileamus
: Quod quidem ar^ tificium accurata dC diligens hominum foIertia,ad utilitatem
fuam mirum in mo dum excogitauit : ut aegrotis QC infirmis corporibus, fuis
adinuendotvbus dCop portunis pharmacis falubriter mederen > tur, Aftrologi
infuper motus conucrfio. nes^ fyderum,orius, obitus que figno:* rum QC
planetarum magna cum attentio ne fufpicientes, in tantam eorum cogni Comoii
cionem peruenerunt, ut uarias Solislu* taexi^ nac^ eclipfes defediones que
multo an* iosw» ti praediceret, SC futuras fi-umentorum, oIei,uiniubertates,
inopias que praenos: fcerent : quales multos QC in primis Tha lem Milefium ,
qui ob magnam quan^ damolei emptiQU^m, cuius penuriaper aftrologiam futuram
effe pra;uiderat,ex paupere diues eftedus eft:Et Archime^ g 4- \ |04-: 13 E D I
G N I T A T E ^em Syracufanij, exdufle tradut , qucm diuerfos lunaejSoIis, ac
quinc^ erratium (iellarutn motus i'n fph^ra nefcio qua ab co mirabiliter
fabrefadia , ita illigafle dici tur, utomneseorudiflimilimos motus, ' mirabile
didujuna regeret couerfio^Dc quoLadantiuseleganter in fecundodi uinarum
inflitutionum Iibro uerba ha^c pomt : An Archimedes Siculus cocauo aere fimilitudmem
mundi ac figuram po tuit machinanV in quo ita folem lunamm copofuu,
utinaequales motus fi^coelem bus fimiles couerfionibusfingulisquafi diebus
efficerentjnon modo acceflTus fp lis ac receflliSjUel /ncremetajdiminutio^
nesq^luna^juerumetiam ftellarum erran tium ue! uagantium difpares curfus or^
bis illedum uertit exhiberet ♦ Poftremo quanta dC quam magna theologorOno^
ftforum ingcrifafuerint,facile arbitrari dC cogitare poierimus ^ fi multiplices
\U bros eorum accuratifllme legere & intel figereuoluerimus ^ in quibus
prapcipua , quasda de mundi qreatione^de angeloru ^^odudiorie^ cle prouidetia
Dci^de diui narum HOMINIS LIB4 II lOJ narupcrfonamdiftincflione, QCdc incar
nacione uerbi , ac ca^cens huiurmodi uel maxime concinent.Que quidem omnia
myftena, ecTi prophetis ab mino diuint^ tus reuelaca fuifTe exidimemuSsa quibus
poftea ad fupradidorum cheologorum nociciam prouenifte nofcuncur : canco ca
hien arcificfo^ac cam acri dC cam fubcili la genio illa prophecaru firma dC
fohda fun damenca confirmafle dC corr oboraffe ui dencur^ uc obfcura illa dC
occulca dC inui fibiliaaccp incomprehenfibilia, propria inecis acie
coprehendifte ec ufdifte com'^ periancur ♦ Vnde qui hxc &C caecera hn^M
lufmodi confpexifle pucantur, hi profcir cfio docuiffe perhibecur , fimilem
anima fuum eius efte qui ca ftue in ca^Io^fiue iti cerra, fiue in mari coto ue
mundo fabrica tus eftec^ Sed ne plura de humana incelli gencia dicamus:Quid de
memoria alcc^ ra nacure doce referemusr^cuius quidem quata QC quam mirabilis
poceftas fic/uin macim dicere,nedum expltcare,difticile uel imponTibile
forec^No quaerimus qua lamemoriaSimohideSpquanca Theod4 lotf D E D I G N I T
ATE rus^quanta Cyncas Pyrrhi ad fcnztule^ gatus^quanta Carneades,quanta Speu^
iippusjquanta Metrodorus, quataThc inifl:ocIeS)quanta Cyrus» quata Murida
tes^duo potentifTimi reges, quata Lucul lus^quanta HortenfiuS:, quanta Seneca,
quos^ caeteros prasftates 8C eruditos ut ros mhocipfo memorandi officioexcel
luinelegimus:decomumhominumme moria lo^mur^et eorS maxime q i'n quui bufdam maforibus
ftudtjs liberalibus^ artibus uerfatijingenua magnarum reru cotemplatione opera
nauauerut.quoru quanta mens fuerit exiftimare propt&^ readifficile
acpeneimpoffibile eflecen femus^quonta infimta dC quafi innume^. rabiha reruS^
uerboru uefiigia memine riinttCuius quideetfi tata uis en^uteam breuiter pro
dignitate fua exphcare ne^s? queam^^artificm tame quodda (lue a Si^ momde poeta
Chio , fiue ab ahquo alio pra^iiantiffimo uiro repertum fuilTe acce pimus^ quod
maximum naturali memo rice lumen afferret^In hoc tam admirabi^ liomniunirerum
thefaurointer cartera duplex H O M I N I S L I I r 107 duplex uis, unarcru,
altcra ucrboru, itaj laiere perhibeturai creditur, utquanqpp per eam potentiatn
fimul dC rcs dC uerba percipiamus 5 quofdam tamen una plus quam altera ualuifle
dC uiguiflTe intelliga fnus:ceu de Lucullo dC Hortenfio apud . Cicerone legifle
meminim^ ♦ Hccc enim ipfius in Academicis uerba funt:H3buit cnim Lucullus
diuinam quandam me^^ monam rerura: Verboru maiorem Hor tenfius . Sed quo plus
i'n ncgoti]s geren dis res quam ucrba profunt^hoc crat me inoria illa
preftantioriQua fuifle in Thc nriftocle,que facile Grsccise pr^ncipem ponimus ,
fingularem ferunt : qui qui^ ^^detn etiam pollicenti cuidam fe artem ei
rmemoria^ , qua^ tum primum profereba ^tur^traditurum^rcfpondifl^e diciturjObli
oiifci fe malle quam difcere«Credoquod 'ha^rebant in memoria qu^cijc^ audiebac
6^ uidcrat^ Tali ingenio pr^ditus Lucu! lus adiunxcrat etia illlam qua Themifto
dcs fpreuerat difciplinamjtac^ utlitcris cofignamus qux monumentis madare
-uolumus^ fic iile ia animo res infculpta» l08 DE DICJNITATE! habebat,8^
reliq.Duabus fupradidis {in gularibus dC pr^cipuis donbus>quarum una fingula
qux(^ mtelligere,aitera uef rocu(fla qusemteiledaenent meminiiTs ualeremus ,
(lue Dea fiue natura liberix uolucatis imperiu no immeritpadhibuij^ fe
cognofcimusilut per huiufmodi pote^ fiatemala fcilicet euitare SC effugere, bo
na uero appetere dC eligere poifemus: Quod (heologi liberum uoluntatis arbi tri
um appeIIauerut.De quo quide quale dC anted^ poft primi hominis tranfgref^
iionem fui({et,quale^ in poileris remaa fiiletjplura a facris dodoribus
d^gahter tradata in prxientiarum recitaremus , (t Idoneu in calce huius libri
diiTerendi lo;* cum fore putaremus*Sed cum iampride de animae definirione,d^ de
eius immor^c «alitate, ac de tribus fuis naturalf bus po tentif s , quo a nobis
breuius ^ diligeti^ tius fieri potuerit , hucuique diflerueri« •mis, multo
meiius fore exiftimauimus, ut de toto iam homine , adiutore ^ fau« tore Deo,
dicere QC tradarc incipiamus, <|Uadoquid€m de duabus prinapalibus partibus H
O M I N I S X I B» H I log partibus cx quibus ipfc ccinponitur,l5Ms tis
profacultatcnofiradidcruiileinctm» iiimus«Aincn» ilBRI SECVNPI FINIS» lANOCir
DE MA» N E C T I S, E CLV I T I S A C IV- rccofulti Florcnnnijdc digmtate QC
exccllcntia homims Liber i ii. V o N I A M corpus SfTanl mam duo fola eflTc
intcUigc bamus,ex gbus homo con ftabat, ac quaedam propria ct peculiaria
corporis,que* dam ueroanimifingularia &admirabi« lia,nonnulla etiam uiricpcoiundo
com tnunia uidcbamus:Idcirco cum pluradc egrcgiis quibufda humani corporis mu
ncribus primo, at($ dc prarcipuis quon^ rationalis animac dotibus dC
priuilegijs fccundo librOjhadcnus tradafle memi^ nerimus; deinceps hoc teruo
pauca de toto hominejdum cri t in hac uita morta* l^diflTercmus : quem ab
omnipoteti dco mirabiliter conftitutQ fuifTe, iure dubita rc dC ambigere no
pofTumus, quadoqul dem partes illas ex gbus homine ipfum coftrui ac coponi
intelligimus^diuinitus fecflas creatas^ antea probaucrimus* At ticro fi quis
rudis dC ignarus rerum , dc hoc ipfo forte fufpicaretur , tunc profe^ <fl6
omnis cius fufpicio fcrupulus^ ccf^ farct 5 cum has duas, corporea kilicet 8C *
rpiritalem^tam diuerfas ac tam diRantcs inaturas^intcr fcc^ contrarias, (imul
&iti unum ita admifVabiliter ac uere diuinitus conueniffc ucl parumpcr
confiderauc^s idi : quod aliter ab omnipotenti DccK nullatcnus fieri potuiflfe
ccrtiflimc fci:^ •mustpra^fertim cum cafibijpfis maxiiiie ^aduerfantia ac
repugnantia uideamus^. Vcrum quanquam idipfum, cx his qqae «npraecedentibus
libris latc copiofequc cxplicauimuSjita certum 8^ manifeftum (it^ut nulla
rationc,nulIaucautoritatc ad probandum dC confirmandum indi^ gcrc uidcatur;
quia tamen rcs magna dC ardua HOMINIS LIB» fll m ardua eft , ubi omnis noftra
difputatio fundat, 6C undc quo^ rehquus oratio^ nis noftrac curfus emanabit dC
profluer, paulo altius ab ongine repetemus:ac pii mo quid (it homo breuiter
oftendemus: omnisemm quazdealiquare fufcipitur mftitutio , iuxta uetere illam
^mofam^ fententiam , debet a definitione pro&ci* fci : ut intelligatur quid
ftt id dequo dio (putatur * Hominem animal fociale QC ci uile,rauonis 8C
intelligenti^ capax,ab er ratibus lucisq^ ignaris 8C cxcutientibus philofophis
definitu efTe nouimus, Nos igitur, quibus occuUu dC abftrufum uc* ritatis lumen
ex diuinis facrarS fcriptu;« rarum oraculis illuftratum euidenter ap
paruit,hanc ipfam,qualifcun(^ eft, gen* tilium dC ethnicorii hominum defcriptio
nem etiam atc^ etiam connderantes,non ufcpquaque perfecflam efle copcrimus* Nam
cum eos mente fuam fragiliquidc &C tenebrofo proprioru corporu domi«>
ciIioiIligata,neculionin naturali dunta xatlumine fuftentatam poflcdifle,atquc
propter^a recoditam quanda magnarS iit BE DIGNITATE r er um Qbfc urita tc h uma
nis diTp u ta tionl buspcnuus&omninoaflTequi nonpo^: fuiffeintelligeremus,
fupernaturalietdi juino fplendore fulcin dC adiutt ^ in hunc ' certe modum
corrigere dC fic emendarc audebimus: Vt homo fit animal cum re- liquis
adiedionibus fupradidfs 5 ^artim mortale dum eft i'n hac uita fecularijpar^ tim
uero fmmortale ubi a mortuis refur^s rexerit ♦ Sed poftqua nonullam de certis
antiquorum philofophorum erroribus, quafi fortuitam mentione fecimus, hanc
partem , quanti^m ad pra^fens propofitu fpedarc dC pertinere cenfebimus^parui
per profequamur ♦ Multi mudum fortui co^utLeucippuSjDemocritus, Dica^ar^ cus dC
Epicurus, fadum: Multi uero pc ripatetici femper fuifre^opinantunStoici autem
mundu ab omnipotenti Deo for^s matum dC conftitutum efle dicunt ♦ Qui fortuito
fadij contendut^nulla Dei pro? 4iidentia regi gubemariue confirmant;
Peripatetici quauis femperfuifle exifti^s fnauerint^ diuinatameprouidentia ixni
cu Stoicis adminiftrari gubernanue fenf ferunt*^ HOMINIS LIB» ril lij ferunuSed
ne fortef aliqua prxdidoruni philofophoru haere(is,uel, utplamus dC exprefTius
loquamur , feda ab humanis erronbus aliena eflet, Stoid mmirij cac* teris
ommbus grauiores, de hac ipla mat^ teria itadifFufe dideruiflre comperiatur, ut
Deum, quem mundt febncatorcm af bitrabatur,open'fuo immifcuifTe uideani tur.
Vnde illud Virgiltanum natum cfl«! crediturt Totmq; infufa per artitt Mens
agitat molem, v mag^iiofe corpore mifceti ttac^ Academicis, tanqp deomnibusanl
btgetibus,quonia nihil fciri pofle exiflt:^ inabant,penitus prcetermiflis:&
Eptcu^ reos diuinam prouidentiam omnino tof lentes;, dC Peripatcticos mudt
crcatione abnegantcs, dC Stoicos Dcumopcri fuot Immifcentes , aberrafle conflat
* Ca^tcra tios quanq^ homuncuH &ignarinmus, praefcrtim fi cu tantis ac tam
magnis phi lofophis comparemur, per facras tamcti fcripturas ccelitus cdodi',Ct
diuino quo<* dam fplcndorc illuminati , contra falfant gentiUiim
ethntcoriim^ uiroru fapiei^ «4. •© E D I G r T AT E nam dicerc ac diflerere
prefumetes^milV dum ab omnfpotenti Deo ex nihilo crea tum dC gratia hominis
coftitutu aflererc ci c6flrmare.no dubitam^ : credere nacp
ipfumfruftraetincaflxim tataactammi^^ randa opera coftituifle , abfurdij quidda
loge a ueritate alienu eflTc, quis infict^ as ibit f Nec ^cp ^pter mundii
mundus ipfe fadus eft:nullo eiri harij rerQ ufu in^ digcre uidefjCuomino fenfu
careat^Nec ctia dici poteft, Deij^pter fe/pfum mua diim fabricaflTejCij fine
ipfo efl^ potuifl!et dC poflict, quemadmodij ante creationc plane dC aperte
fuiflTe cognouimus* Rc^ iinquit ergo animaru caufa mudum eflie conftrucfiujCu
rebus ipfis exquibus con (lat animates ipfas uti uideamus^ quate^ nus pcr
pra^didiJ earu rerum ufum fefc coferuarc^acperhuncmodiidegere dC uiuerc ualeat«
Si ca^teras igi tur animates hominis tantumodo caufa &das eflle ap
parcrct,mundum utic^ hominis dutaxat gratia a Deo fadum dC coftitutum fuifl[e
concluderef, quonia ipfum propterani mantcs fiidu^S!^ cas proptcr homincm fa
HOMiNis LiB* rir dlas dfcimus : At hoc ipfum cx co certu ciTedcclarat^quod omma
qud^cui^ ^cfla funtjfoli homim' deferuire ac mirii in mo^ dum
famularijmeridiana ( ut didt )lucc clarius cofpicimus : quoquide^bato uc iecj^
conceflbjhomme cuius gratia mun dum creataconfitemurj utic^ a deo fadu fuilfe
maniTeflii eft ♦ Vnde falfa^ 8C uanac deformauonehominis cundoru poeta rum opinfones
extiterunt* Poetaenanc^ homine a Prometheo lapeu filio de luto fadu efle
finxerut^ Sed fieri no potuii ut homo uerii dC uiim homine faceret^ cum poffet
eadem ratione generari ^ qua ipfc Prometheusex lapeto natus erairqqui:^ dem fi
fiii t homo generare hominem po tuit/acere uero no potuit ♦ Verum quia poetas
no omnino mentiri folerc, fedfi::^ guris dC ^nigmatibus fententias fuas in^
uoluereS^obfcurarc uulgo exiftimatur 8C creditur:Ladann'us8^ AuguftJiu^ lufmodi
uulgi opmione apprime kcutij eos in hac ipfafidiione non ufquequac^ fuiffe
mentitos putaucrut* Sed pri mum ommum Prometheu de molli acpmgui h X 115 D E D
I G N I T A T E luto fimulacrum hominfs formafIe> at> co^pnmitus nata
elile artem fiatuas QC (imulacra fingendi tradiderunt:Siquidc louis eum
teporibusfuiflefcribat, qui^ bus primu templaj cofirui, dC noui deo^ rum cultus
efle cceperunt* Promde for^» mmo hominispropriumquoddam fo^ lius Dei opus
efl:nam ipfe rerum omma machinator^ca cunda antea creaflet, po ftremo fecit 3C
formauit homme ♦ Quod CicerO j quamuis expers cccleftium terarij,plane tamen dC
aperte fenHfl^ ui^ detur» quandoquidem in primo De legl bus libro uerba ha^c
appofita fuifl^ cer^ nutur: Animal hoc prouidS^fagax^muU tiplex^acutum, plenum
rationis dCconfi lij^que uocamus homme^praeclara qua^ dam conditionegeneratij^a
fummo Dea fblum extitifl!e cognouimusreft enim ex tot animantiii generibus ac
naturis partl ceps rationis dC cognitionis^cum ca^tera fint omnia
expertia^Qiiod ueteres 5^ no ui\ut ita dixenm^ theologimulto clarius dC euidentius
aperuerunt:nam Deu con ^ fummato dC perfedo mudo^animalia ua rtjgeneris H O M I
N I S L r B. 1 1 r. 117 irj genens ex didimilibus fbrmis,ma|g;na dC mmora ut
fierent imperafIe,proc^de^ runt* Vnde fada funt bina, id eft ditierfi
rexus,nnguIa,exquorum uartjs fo^tibus &aer dC terra QC mana coplerentur :
de^ ditq^ eis omnibus generatim Deus ali* menta de cerra,utufui cfle hominibus
poflenttalia nimirum ad cibos, alia uero ad ueftimetumtQuac autem magnarum
crant uinum idcirco prsebuit, ut in exco lenda terra iuuarent : unde funt
dicfla iaa mentaJtem rebus omnibus mirabilide^ fcriptionc compofitis , regnum
fibt acter num pararc conftituit,d^ tnnumerabiles pencf animas procreare
uoIuic,quibus immortalitaic largitus eft : timi fecit ipfc (ibi fimulacrum fenfibile
at(^ intelligens, hoc eft ad imaginis futjpfius forma, qua tiihil poterat cftc
perfedius:homincm fi gurauic ex Irmo terra;:unde homo nun^ cupacus cft,quod fit
fidus cx humo* Ac« que hoc ipfum cundia prophetarii,cuan geliftarfi QC
apoftolorum oracuIa,6^ fin^ gula quxcf catholicorum dodorum elo quia plane QC
aperte dedarac:que,ne ni^ 118 DE DIGNITATE rnri(imus , pcrpctao filcmio
praetcnre, quam prolixo fermone explicare ma* iuimustprefertim cum taha fint
utde eis nullatcnus ambigere& dubitarc ualea* mus . Qiiod fi ucieres illi
fapientcs uiri Graeci ac Latini , pi(flura fculpturamue aliquam proptcrca
apprime laudare dC commcndare folcbant , quod Zcufim, quod ApcIIcm , quod
Eufi-anore, quod Fabiu , percgrcgios picfiorcs , uel quod Phidiam,quod Praxitelem,quod
Poly* cletum , quod Paralum , optimos illorii temporum fculptorcs habuiflTe
arbitra^ rentur : Quid nos in hac ipfa hominis fa bricationc, ccrta quadam
omnipotentis Dci fi*gura,faccre debemusf qui de Dco uero QC folohumanigencris
autorc no immerito gloriamur ♦ Etfi cnim illi fum* micarumartium magifl:ri
fuilTe uidcreti tur, homines tamen erant,qui facile labj ct abcrrarc
potcrat»Quod dc hoc noftro opificio iure fufpicari et titubarc no pof* (umus ,
cum id a Dco optimo maximo cius conditoreprofluxilTc dC emanaflfe
r€ntiamus,(|ut falli dccipiuc nori potcit % H O M I N I S L y B* M r tt9 At
dicet fortafrequifpiam^fliatuam pidu ram ue aliquam apud ueteres no tam ob i'd
laudan dC commendan confueuide, quod optimos (latuarios picflores^ opi ficcs
habuerintjfed potius quod egregic decenter^ formata, dC pulchris quoquc
Jineamentis diftmcfla uidebatur « Quod fi nos itaantiquitus contigiflTe
concede^ remuSjUt debita membrorum c5forma^ noad pulchritudinem cuaifcunque opc
ris maximeualeret:quanquam fumma corum magiftrorum excelkntia ad ma^ gnitudinem
laudum plurimum conferc battquid nos de hac hominis fabricatio^ ne
refpondebimusc^nonnc cumex his quae corporibus extrinfecus apparent, tum cx
illis etiam qua^ in intimo dC prae^ tiofo humanarum animaru thefauro itx^ clufa
perhibentur, diuinitus fadamfuiT^ fe afl!eremus f Sed ne forte maxima 5^ ni
miahumanitatis noflra^gloria allediac protradijongius a propofitoeuagan' ul
deamur , ad id parumper redeamus un:^ dedigrcflii fumus * Cum iguur hominc. ab
omnipoteti Deo fedu eflTe antea prof^ %ip T) E D I GIT I T ATE
|bau6rimus:reliquuefl;,ut qualem ipfuni fnagidenlle fupremus fecerit, primum
paulolatius oftendamus : quod deinde IdC quale ei ita mirabiliter conftituto
offl (Cium exercitiij^ dederit, breuiter enar(« rabimustpoftremo cur eum talem
coRi* lueritjdeinceps referemus « Quibus pro facultate noftraieiune exiliter^
trada^ tisjnonullas pr^terea nobiIitatas,d^ egre gias humance naturae
conditiones adhi« bere dC adiungere conabimur « Primum mmji ^tac^ Deus hoc tam
dignum ac tam prx* iu otm ftanseiusopificiumjtantifecilTe&exiilj n pY<t*
mafle uidetur, ut homine formofidimu, mti^t»
ingenio(iiIimn,fapientiiItmum^opuIen« [<• ti(nmum,ac denic^ potentiiTimum
effice ret : eius nanc]^ forma ita fublimis ex^s cellens eft, quemadmodum in
primo li^ bro uberriine ac latiilime explicauimus, ut pleriqiie tam profanf,
quam facri fcri^ |)tpres,Deos immortales nulla alia prae^ terqp humana
figura,uelut caeteris omni bus longe fublimiore atcp excellentipre, in templis
delubris^ pingi QC efFingi uo iueript ; quorum formam uel h^manam H O HI N IS L
I B» r 1 1 m tielpotius noftram dtumam forc opor* nerc cenfebant : ceu Ciccro
in primo dc natura deorum plane Si^ aperte declarat, cuius uerba h acc funt :
Auxerut haec ca» ,dem poetac, pidoreSjOpifices : erat aute non facile agentes
aliquid QC molientes deos in aliarum formarui imitatione feri» uare« Quippe
huiufmodi uana uel pida uel fculpta deorum iimulacra a iimiiitu* dine nomen
acceperunt » Sed folum dC uerum Dei fimulacru homoeftjin quo quidem quibufcun^
eruditis Hmulatc^ ptjs coniideratoribus diuina qua?dam ti militudo apparere QC
relucere dignofci^ tur ♦ Quac enim copoHtio membrorum, quae coformatio
lineamentorum, quae flj gura,quae fpecies,ut de extrinfecis QC ap parentibus
dicamus , humana poteil; efTepuIchriorcNam fimundus ipfeit» decorus et pulcher
efl;,ut pulchrior eiie, . excogitari'ue nonpo(TIt, fiquidem ab or natu dC
munditie nomen accepit t quan) pulchrum QC quam formofum illud cxi^ (limare
debemus , cuius gratia mudi pul chrimdinem&diam fuiilenouimus ^ Af b $ m DE
DIGNITATB uero terras , maria , ccclos aflris fielliisqp diflindos, diuerfas
{ohriuQC lunariu lu^ minu uarietates , eorum^ omniu ortus dC occafus, at^ omni
arternitate ratos ini mutabtles^ curfus^ante oculos noOros, coHderadi dC
conteplandicaufa parunv* per codituamus: ut qualis QC quantus Gt ^uiufmodi
totus mudi ornatus,paul6 cla i:ius 8iC euidetius elucefcat Jdeo uaria Uiis
pradidarurerij ornameta cofideremus: fontii! gelidas perenitates,Iiquores per«!
lucidos , amnium riparu^ ueftitus uiri* di(Iimos,diuernscoloribus atc^
diilimili bus, utita dixerim, inter feuiriditatibus diftincflos : fpeluncarum
concauas pro* £unditates,(axorij afperitates ,impenden cium montiu
altitudines^immenfitates^ camporum circunfpiciamus,Quae uero ^ quam uaria
genera beftiaru uel cicu^ ^ rum uel ferarum Qui uolucrum lapfus * atcp cantus
fqui paftusc" quae uita fylue* lirium f quid denic^ de humano generc
dicemusf qui quafi cultores terrac confti tuti, non patiuntur eam nec
immanitate l^elluaru efferari, nec ftirpium afperitate uaftan, j f i R O M I N
1 S L I B. III I2| uaftan',quorumq^ openbus agn^inful^» litcora^ coUucenc
diftincfla tems dC ur^ bibus, Quce quide omnia (i utanimis (ic oculis uno
afpedu uidere dC confpice^ re po{Iemus,quaIe dC quam mirabile fpe daculum nobis
ita uidentibus dC cofpt* cientibus appareret , nec uerbis abunde explicare, nec
mente fatis excogitare ua lcremus » Etenim (i pnTcis tcporibus illl
prxftantidimi uid fe aliquid dignum aG* iecutos fuiile putabant,qui oftium pon^
tiuiderant,6Ceas angudias perquas pe« netrauerat Argos prima illa QC celebra»
ta nauis : aut tj qui oceam freta illa con:* fpexerant, ubirapax undaEuropamLi
byam^ diuidens ab inuicem dirimebat: Quod quale fpedaculum fore cenfe^ mus,fi
totam,terram,(itum,formam, cir cumfcriptionem, pulchntudtnem,nmul contueri
lieeret C At uero quonia omnia in una Hmul colleda corporeo uifu coti fpicere
uidere^ nequimus,faltem (ingu la quaec^ maiora dC digniora paulo ube^ rius
deflgnemus , atque aliquanto latius amplificemus, utpertianc amplificattos 124.
DE DIGNITATB nem noHira hxc ipfa tam pulchra dC tam decora ac tam
admirabilia^quandoquide confpicari non poiTumus , faltem,muIto mehus comminiTci
dC contemplari uaiea mus * Quanta ita(^ efl: maris oceani pul^ chritudoCquamm
incredibilis magnttud do ^ quo uniuerius terraru orbis ambir i €iC drcuiri
uidetur* Qtiatus deinde huius noilri mediterranei decor dC ornatus c* Suod ab
illo uelut a fonte et a capite pro« uens plerafque prouincias regiones^
mirabiliter abluit » Quae deinde fpeciesf quse magnitudo c' quae moles f
quseuz^ rietas umuerH C qux amcenitas oraru ac littorum;* Quot genera,quam^
difparia parnm fubmerfarum partim Huitantium ^ innatantium belluaruc^Quanta
quocp funt ccelorum ornamentac' Sol enim qui Soh mi* hobis ita paruus apparet ,
ut humanu ca itttudo GT put uel paululu excedere uideatur , ma« «r/Mf »
gnitudine tame fua multis partibus tota terra, circa quam cotinuo quoda ac
per<s petuo motu uoIuitur,maior : Is^ oriens &: occidens diem node^
conficit,S^ mo do accedens ^ modo recedens bim^s in fingulos HOHINIS LIB, III
nf^^f fingulos annos reuerfiones ab extremo contrarias facit : quarum mteruallo
tum quafi tnftitia quadam contrahit terram, tum uicillim Iaftificat,ut cum
coslo hilara ta uideatur.Luna cuius magnitudo ter^ ra ipfa minor eft , his
quibus Sol fpactjs uagat^Reliqua; ilelldc,quas uagas dC er^ rantes gr^co
uerboplanetas dicimus,cir ca terram ferutur,eodem^ motu oriun^ tur 8>C
occidunt:quorum motus tum inci tantur tum retardantur,raepe etiam infi^
(lunt^Sequitur (tellarum inerranti i! ma^ xima muItitudo,quarumdi(lin(flio pron
fedo talis dC tanta eftjUt eo fpedaculo ni hil pulchrius, nihil ornatius, nihil
deniA que admirabilius (ieri, rcperiri,excogita ri, poterat. Quodquidem
omnipotens Deus non folum idcirco fecifle uidetur, ut maius S^euidentius ipfius
uniuerfi or namentum appareret^fed etiam ne SoHs lumme ad occafum
defcendentejobfcui* ' ra & ca^ca nox, tetris atquehorrentibus tencbris
nimiu ingrauefceret, noceret^ uiuentibus homin:^ obeiIet,cuius gra^ ita cii<f)a
qua^c^ uiuentia inftituifle QC ot^ 'IKT DE DlGNITATE dinafle noucratrproinde
ipfas nocflis te^ nebras ob tancu dC tam incredibilem par uarum ftellara
numerofitate multis mi^ nutis^ lumimbus teperauit^Quae qmde quafi omnia Ciccro
in primo Tufculana rum difputationij his uerbis comprehen dere dC copledi
uidetunPrimu uidemus fpeciem cadoremcp casludeindecouer:^ fionis
celeritatetantamjquanta cogitare no poflumusuum uiciffitudines dierii dC
nodiiJjCOmutationescp temporu quadri partitas , ad maturitate frugu 8<^d tem^
peratione corporu aptas , eoru^ omnifi moderatore8^duce folem, lunam^ac^
cretfone dC diminutione luminis quafi ftoru notante dC figniflcante dies ♦ Tum
ineode orbeinduodecim partes diGiri^ buto quinqj ftellas ferri, eofde curfus co
ftantiffime feruantes difparibus inter fc motibuS:,noc^urna^ cccli forma undic^
fideribusornata^Tum globu terraeemi^^ nente e mari fixu in medio mijdi uniuerfi
I0CO5 duabus oris diftantibuSjhabitabilc dC cultu:quaru altera qua nos
incolimus, fub axe pofita ad ftellas feptem^unde Horrifer H O M I N I S L i ! 1
1 \if Horrifvr aquilonis firidor gclidd^ molitur niuts. Alceraaufiralis /gnota
nobfs^quaGrecl uocat Mivclovx^ Ca^teras partes incultasi quod aut frigore
rigeat^aut urant calorc Hic aut ubi habitamus no mterniimt Tuo Ccclum
nitefccrCiarbores jrondcfctrcy (teporc Vites l^tific^ pmpinis pubcfccrc^ Rdmoj
bdccanm ubcrtatc murucfccrc, Scgctcs largiri jrugcSyfloYerc omnidf Vontcs
fcatcrchcrbispratdconueftiricr* Tum mulutudine pecudu partim ad ue^^
fcendum^partim ad cultus agrorum^par lim ad uehendum, partim ad corpora ue
(lienda, hominemi^ ipfum quafi cotem platorecarhacdeoru, eorumcp cultore^ atc^
hominis ucilitati agros omnes dC ma ria parecia. Si ^rgo mudl huius ornatus^ ne
forte i n rebus tam daris tamcp euiden tibus longiores fimus , talis dC tantus
cC^ fc perbibetur etcreditur^qua forma^qua pulchritudine^quo decore homine pr^
dicum exidimare debemusf^cuius folius caufa mudum ipfum pulcherrimum
ornaciffimum facflum efle non dubua^i mus 4 No mirum igitur fi ueteres noui^
118 t>E DIGNITATE ingeniofaru artiQ inuentores , quoniam patura
diuinaomnibus rebus tum inani maris tum antmaris excellereac prefiare
arbitrabantur,nec ullam figura humana forma pulchriorem exiftimabant, ut dij
inftar hominum effingeretur, pingeren fur'ue confenfiffe uidebantur* At quam
pulchra BC quam decora fit haec hominis ' fpecies ex eo maxime intueri hcet,
quod nemo eft quin cmori maht quam couer:*- ti in ahquam figuram beftiae ,
quamuis fi fieri pofl!et,fibi hominis mentem referua ret:ceu dc Apuleio quodam Madaurefi
fertur:que in afellu referuata fibi huma-t na mcnte conuerfum fabulant:fed
poft:*, quam ad priftinum ueri hominis ftatum inirabihtcr redierat,de omnibus
quae ea tempeftate euenerant hbrum quendam copofuit,quem De afino aureo
appella^s tiit. Ac profec^o taIis,hoc eft pulcherri* ina 8^deccnuflima huius
diuini potius J humanianimalis forma , quemadmodii reuera fiiit, ita eflTe
fieri^ debcbat,ut ido ncum quoddam dC opportunum diuing potim quam humana:
mentis domiciliS non 9 H O M I N I S L I III 120 nommuria forc potuifler : ceu
m primo huius operis libro mulco lacius QC uberi^ us expifcauimus 4 Sed ha^c
hadenusde forma.Qind uero defubtili &:acuro eius tam pulchri d^tamformofi
hominis in^ genio dicemus r^quod equidem tantutn &C tale e(l, ut cunda
qua^c^ pofl primam iUam nouamac rudem mundi creatione
cxfingulariquodam&pr^cipuo huma na? mentis acumine a nobis adinueta ac
confecfla & abfoluta fuifle uideatur ♦ No ftra nancpjhoc efl: humana funt ,
quoniS > ab hominibus efFecfla , qua? cernuntur, omnes domoSjOmniaoppida^omnes
ur bes j omnia denicp orbis terrarum ardifi^ cia.qua^ nimiru tanta QC talia
funt^ut po^ tius angelorum quam hominum opera^ ob magnam quandameorumexcellentf
riam, iurc ccnfen debcant ♦ Noftra? funt picfiurse , noftrap fculptura? , noftrac
funt artesjttoftraj fcientia?,noftrap(ueI uo^entl bus ucl inuitis
Academicis,qnihii omi^ no a nobis^nefcietia^ut itadixerim.dun^ taxat cxcepta
fciri poflearbitrabaniur) fapicnti^« Noftr» funt deni^^nc dc fin^ IjO ; UE DI G
N ITATE '^^ gulis longius difleramus, cum propeim fimta fint, omncs
adinuentiones, noftra omnia diuerfarum linguarum ac uaria* rum literarum
gcnera,dequarum ne* ceflarijs ufibusquatomagis magisque cogitamusjtanto
uehementius admirari QC obftupefcere cogimur:nam cum prt* mi illi homines ac
uetufti corum fuccef* forcs ftnc mutuis quibufdam'6<: uiciflitu dinarijs
fauoribus , per fc folos nequa^ quam uiuere poflTeanimaduerteretjfub*
ti!equoddam&: acutum Joquendi arti;* ficium adtnuencrunt,utper linguam
in< tcrcedcntibus uerbis abftrufa quaequc intimx mcntis fenfa cudis
audientibus innotefccret. Cum deinde tradu, ut fit, temporis,gcnus humanu mirum
in mo* dum multiplicaretur : ac diucrfas orbis rcgioncs prouincias quc
incolcrct , nc;« ccflTarium fuit,ut clementorum characlc rcs inucnircntur,quibusabfentes
ami* cos de cogitationibus noftris ccrtiores rcdderc ualcremus: Vnde tam uaria
lin guarum genera S)C tam diuerfac literaru figur* emanaflTe QC profluxiflTe
ccrnun* tur» H O MI N I S LIB* - I I I 1)1 tur ♦ Noftra fant denique omnia
mzchU namenta, quscadmirabflia &rpeneincre .dibiha humani uel diuini potius
tnge^ ni] actes ac acrimonia fingulari quadam ac pra^cipua folertia mohri
fabncariquc conftituit^Haec quidem 5C ca^tera hufuf^ modi tot ac taha undii^
confpiauntur, ut mundus dC etus ornamenta ab omnf;^ potenti Deo ad ufus hominum
primo inuenta inftitutaque , QC ab ipfis poftea iiominibus gratater
accepta^multo puU chnora multo^ ornatioraac longepo;^ litiora effecfJa fuiflTe
utdcantun Vhde dSum eft , ut primi quarumcunque arti^ um inuentores pro dijs
apnTcisgentf^ bus colerentur , de quibus quidem cre^ dibilior^ut in
feptimoDeciuitateDei, inquit Auguftinus , redditur ratio, cum perhibentur
homines fuifire,&r unicuic^ eorum ab his qui illos adulando deos cGi fe
uo]uerc5& eorum ingenio ^ moribus, adibus 5 cafibus , facra 8(1 folennia
con^ ^ifuebantur ♦ Quid infuper de humana /apientia referemusr^cum ipfa
ordinandi Dperatioad dignum quoddatn 6(f unicOI Ijz D E D I G N 1 T AT E folius
fapicntis ofFicium fpc(fiarc pcrtt* ncrc^exiftimcturjllu cnim fapientcm
cffeiurc dubiiarc dC ambigere non pof» fumus , cuius proprium ofFicium fapcrc
dicimus ; quod in nullo alio magis confi ftcrc uidetur , quam ut ordine
fuointer agendum utatur ♦ Sed ut paulo apcrtius diflcramus : Sapicntis proprium
officiii cffc creditjUt omniaquccuncp facflaifunt fingulari fua fapientia
inftituat , ordinct atcp gubcrnct ♦ Atqui haec quae in mudc^ ccrnutur plcracp
abhominibus ordinata. t)C inftitutafuiffc,nemoinficias ibit:Hos mincs
enim,ucIutommum dominf, tcr^ rxm cuhorcsjuarrjscam diucrfis^ opcri bus
fuismirum m modum colucrijt, at^ agros 8C rnfulas littora^ tctris QC urbi» bus
diftinxcrot^Qu^ fl ut animis,ita oca lis uidcrc at^ confpiccrc ualcrcmus,nc*»
mo cCKfh uno afpccfhi intues,qucadmo:» dum fupra diximus, ulfo unqua tcofpo* rc
admirari arc^ obftupcfccrc dcfifterct: Catcrum non ut oratorum folum, fcd ctiam
ut dialcdicorum more,argumcn* landi QC dcclarandi caqfa , quandocp ar* ' ^ 1
gumenta H o Mi Nis LiB» rir ij> ^meta {IrfngatnustSapieda /pfa de qaa
imprsefentiarum dtflferimus in folum ho minemcadiclicet calliditas d^aiiutiaiti
mutisquocp animalibus reperiatur : uel cum alijs inIidiantur,d^deuorandigrad
tiadolo capiunt,uel cum iniidias c^tero^ rum uarioquodam luHonis genere delii
dunt.Eftenim fapietia^ut inquit Ariilo^ telesjfcieiia dC intelledus
preciofidtmo^ rum natura: Vel,ut Ladanuo placetjin^ celligentia uel
adbonuredumm&cien^ dum,uel abftinentia di^ord^faoorum^ improbora: Vel, uc
aliquato clarius ex^ plicemus , profedo nihil aliud fapientisi efl:,
quamcertaquatda uniusac ueri Del notitia: Omms enim hominis fapietia in hoc uno
6C folo con(ifl:ereS^ refidere ul detur , ut Deum prx caeteris cognoicac
d^coIat«Praeterea aliaintellediuarum ac tnoralium uirtutum opera, ad quem alte
rumquamad fapientem hominem fpe:^ (flare ^ pertinere uideatur,nequaqaam
intelligimus: quicum cerneret duplice illum irafcibile appetitij nobis cum bru^
(is effe comunem , ad cohibendum efFre natos f cbelles que huiurmodi appetitus
impetuSjprxdidas imelledus moiiscp ufrtutes adinueniflc acreperifle perhibe lur^quibus
ueluti frenis quibufda uarias ac multiphces dC obfcc^nas uoluptates r
compefcerettquarum humanarum dun taxdt, quam illum cdeteraruammantmm appetitum
fertiliorem 8C abudantior^m cfle uoluit^Nam caetera^ animates, prae^ ter unam
libidmis uoluptate^quaead ge^ nerandu pertinet^nullam fentiutt Vtun^ tur ergo
fenfibus ad naturae fua^ neceflfi^ tate^ Vident, utappetatea quibus opus efl:ad
uuam tuendam . Audiut^muicetn fe^ dignofcutjUt poflTmt cogregare qu^ utiha funt
ad uidum:aut ex odore mue^ munt^autexfaporepercipiunt . Inutilia refpuuntac
recufant^Edendi bibendi ofliciuni uentris plenitudine metiutur^ Acne plura de
humana fapientia dica^ mus , Quid de hominu diuittjs atc^ opi^ bus referemus
Noftrac funt ^errapj no^ ftri funt agri^noftri funt capijnoftri mon tes,noftri
colles^noftra? uallesjnoftras Cus^ noftra^ perlici^nQftras cerad^ noftras
HOMIITIS LIB. ^ril IJ^ ^ prumVnoftrenuccSjnoftracauellanaf^no ftra? aranci,
noftra^ mefpil noftra^ for:^ bi>noftrac caftane2e,noftra? quercus^no^^ ftrae
ihceSjnoftrae fraxini,noftrap placani, * noftra?abietes,noftr^ cupreflt^noftrap
pi ni, noftra^ denicp, ne de pluribus figilla^ tim dicamus , omnes cu
domeftica^ mm fylueftres arbores ♦ Poftremo noftn cun cfiarij herbaru fruc^us^
quaru genera toi dC tanta efle perhibecur, ut pene mfinita «ideatur.Noftri
equi, noftri muli^noftri afini\noftri boues,noftn' taurf, noftri cz:^
ineli,noftn' canes, noftra pecora, noftra omniaarmeta, noftrifues, noftra?
oues, noftrae caprc.noftri agni,noftri h^di,no ftn arieces , noftrae ciidae qua^cp
g^^^g^s^. Et ne de cicunbus duntaxat differuiflc uideamur, uoftri prapterea
funt leporcs, noftri capreoh, noftriapri, noftri cerui, fioftracuulpes^ noftri
lup^noftraenatriii ces,etcapterareptiI/a:noftrafcucfla?quaji2 que ferar,S(:
omnia fylueftria ♦ Noftnho mineSjnoftra flumina>noftra fluenta^no ftri
fluuifjnoftri torretesjnoftri !acus,no ftra ftagna^aoilriioiues^noftri
riuuli^no i ^ DE DTGNITATE ftra maria,noftn'omnes pifces, quorum
rpeciesmnumerabiies predicantur* No iira pariter reliqua duo elenienta , aer
setherifiqutdem noftra? aues. Quaru di* uerfitates tot dC tanta? eflTe
perhibentur, Ut prouidentia 4iuin^yC[uzgr^ci Tr^omxi» nuncupant,epicurea fuifte
uideatur : cd tam uaria ac tam uoluptuofa, partim ani maiarum partim
inanimataru rerumg^ nerahominibus ipfisparareS^ admini^» ftrarc uoluerit :
quoniam multipiices SC uarias dtuerforum animaiium fpecies in terriSjin aquis,
in aere, ad ufum hominis cfFedas atFarim coilocauit, abundeqj co ftjtuit .
QjLiod in «etherefimiliter feciHet, fi cius elementi nariira omnium confum
pirix fieri permifl^iret. Qu'd plura f no^ . ftri funt cceii, nolira aftra ,
noftra fidera, noftrae fteiii!e,noftre planete,5^ quod mf rabilius uidcri
poieft , noftri funt ange* li,qui,ut inquit Apoftoius adminiftrato ri) fpiritus
in ufum hominfi creati fuiffe credijtur : quod Dionyfius Areopagita peregregfus
eiusdifcipulus,in pr^ciaris illis De ang€lica.d^ :eccldiafticahierar« chia r H
O M I N I S L r I I r ij^ chia uoIummibus,mtcrpretari dC cxpla* nare
cupfens,intcr catcra angclorp oS« cia,id praccipuum QC pcculiarc cflccon^s
^cnauit uoluit, ut homincs angclicis infpirationibus illuminarcnt , illumina*
tos^ purgarcnt, purgatos^ perficcret» Nolblupraedidis huiufmodi illuminan di,
purgandi , ac pcrficicndi miniftcrijs, fcd pluribus quoqj alfjs famulatibus hu«
mano gcncri inferuirc^C obfequi copc* riuntunQuodmuIta&quidem cclebra ta
uctcris ac noui tcftameti cxepla plane & apcrtc declarant. Nam 5C Abraha ad
iliccm Mambrae,ut fcribitur^fedcnti trcs angclos,ut filium fibi cx Sara iam
nona* genaria nafciturum fignificarcnt , appa* ruifl!e Icgimustqucm Ifaac
propterca co gnominauit , quonia Sara, quafi impof* ^ibilc forct,quod muliebria
multoante ficri defierant,rififre dtcitur: Huiufmpdi cnim nome cx hcbrjca in
latinam lingua couerfum,rifus interpretatur, Etunum altcrum poftea cum
Iacob,utadmirabiIc quandam futipfius uirtutemcomproba rct, conflixifle nQuimus,
quo UVaeli* i 5' l}8 • £) E t GKI T ATE ' cognomcfi accepit , quomam angefofft
mutuo congredu, angelko^ duello um riHter reliutiTet* AcRaphaelem infupev
Tobiac filio,cum a patre eiufde nominis exigedidecem talentoru argemi' gratia^
quce ipfe Gabeio cuidam amico fuo mu tuo dederat , e Gali!a;a , unde oriundus
crat, ufcp in Mediam prouincia mitterc:* tur, peregrini ac longinqui itincris
ducS dC comitem extitifle accepimus ♦ Danicl praetcrca cum in lacum leonu iuifu
Oa^ rtj Medorum principis a feris laniadum Inittcretur, at<^ trcs quoquc
uiri cius fo* ci) in maximum quendam ardentis for< nacis rogum,cx pratccpto
Nabuchodo* nofor rcgis Babylonis , ligatis manibus fiCpedibus protjccrcntur,
omncs ange^ licisobfcqutjs a crudeiibus fcris, a flam* macB iii^fos,d^ ab igne
demum libcratos iTuiflcfcimus « Sed quid nos plura ucl ue tcris ucl noui
tcftamenti exempla coqul rimus, cum omnia facrarum fcripturaril loca angelicis
myfterijs refertifllma ui* jdeamusC Siquide Gabrtelciri Mafi» uir gini
falutiferam CUrifli coceptioncm^di i ^ beatis H O MI N l S L tB» ni ^fff bcatis
quo9 paftoribus no unum angci ]iuni,red potius angelorum agmen,nan| multos
fuifTecoftatj cius natiuitate nun^ ciaflc : dC lofepho patri , de pueri nati in
Acgyptum delatione, 6c non multo cx* indc rcuerfionc, angelos reiulific memi
ntmus. Et fcxccnta alia huiufmodi cx cs» «angchca ledione prouenifle cognoui**
mus.In Vitis dcnicp fan(fiorum patrum angclos plurcs defundorum hominum animas
in co^Ium portafl!e , 6C obfequia in funcribus frequenter cxhibuifl^c non
dubitamus: quap,nc nimi) fimuSjpr^tcr* mittcrc , quam rccitarc maluimus ,
prae^s fcrtim cum talia fint,ut nemincm uel mc diocritcr quidem dodum laterc
dcbcat- Ex gbus omnibus fuperius a nobis cnar i-atis,^^ fatis fupcr^ (atis
confirmatiSjho minem opulcntifl^muac potentifl^imum tffe plane apcrte
concludit:Quando:« quide cundlis qux crcata funt fua uolun tatcuti,propria(^
uoluntatc dominari 8d imperare potcft , Hjcc omnia cum uete* TcsRomanihumano
gcncri diuinitus i natura data cirecognofccrcn^aatqueipfi HO DE DIGNITATB loui
, mpoce caeteroru <)eorum , queni« admodum ipA opinabatur, prindpalfilf mo,
accepta referrent : idcirco opnmum maximum appeIIabant«Pra;terea (bler^ tiflimi
artificis prouidentiahomint ipii, quem tam formofum , tam ingeniofum, tam
fapietem,tam opuIentu,6^ ad extre^ mum tam pra^potentem , ac tantum prin cipem
dC ubicp imperante, conitituerar, uoluptatem pr^buitpene infinita^quam ex
ommbus creataru rerum generibus delibaret caperet : Sed in uitiu caden^
tem,quia praepofuit ei uirtute,quas cum uoluptate femper,tanquam cum dome^
fiico hofte pugnaret; Nam iingulis fenii bus uifus, auditus, odoratus, gulhis,
6C ta(fius, certiores ac uehemetk)res 8^ plii res ab hominibus,quam a caeteris
anima libus uotuptates 6^deledatioes capiun tur:quod in Venereis paulo
manifeiiius apparet: Ceu Ladannus in feptimo infti tutionu aduerfus gentes ,
his uerbis in^ nuereuidet: Cu excogitaretDeusduo^ rum fexuu rationem.attribuit
his,ut fefe fnuicem appecercmidC cdiuntfhone gau derent* HOMINIS Llfc. Iir 141
derent* Itac^ ardentiilunam cupiditatem <un<florum aniniantium corporibus
ad^ WfcuitjUt in hos afledus auidifllme rue 'rcntjCa^ ratione propagari QC
muIupU^ «carigenera poflem.Quae cupiditas et aj> petetia in hominc
uehemetior &acn'or^ %]uam in caeteris animalibus inuenit: uel quia hominii
mulutudine uoluit efl^ ma iore t uelquiauirtutefoU homint dedir, ut eflet laus
QC gloria in coercendis uolu ptatibus 81C abftinentia fuij&^ reIiq»Qiit*
bufdam deinde fandis hominibus data fuit ctelitus poteflas , ut plura miracula
fticerent,plurcs^ deftxndos ab ipfa moir te ad ueram 8C certam uitam, mirabile
di <fiu,fufcifaret:Ceu de Moy fe,Helia,Hc lifeOjDaniele, pluribus^ alijs
ueter^ tc Oamenti prophetis : acetiam Petro,Paa <lo, loanne, reliquiscp
apoftolis: Stepha* no, Laurentio, Geruaiio , 8C Prothafid, Inultisq; alifs
martyribus,ab idoneis au* •toribus fcriptu legiflememinim^.Omni bus infuper
facerdotibus cocefllim cft, ut no modo per baptifmiiquiburda fuis formalibus
uerbis peccatum originalc» D E D I G I T A- quo omncs homihes infecfii onutur ,
{c4 Xgteraquocp humana dehdajfaduora a^: ^^flaguia per indulgentia dC uemam
dimit teredeIere^ualeret:Ac praetereafacras^ liflimum Chnftrcorpus coficere
QCcon fecrare uelmaxime poflTcnt^Epifcopos ahos^ Roman^ ecclefic pr^latos dC
fum mps pontifices omittamus ^ quibus cer^ ta qua^dam ac mfrabilia damnandorij
ac raluandoru hommiipriuilegiaab omnt^ tpptenti Deo mduha exhibita fuidele
gimus« Hacc omnia fuperius a nobis coi^ memorata poetap^philofophfj ac theolos^
gi & ca^teri omnes fcriptores GraErci pa;* ;ritcr & Latini , ac Hebra^i
quoque^ plu^^ ribus fuorum librorum locis^plane? dC aperte 8{ allerere QC
confirmare uiden?: lur 4 Oudius nanque, ut fola eius autori tateex poetis
contenti fimus,ubi Deum mundum formafTe, arque partes fuas ab jnuicem feparafle
contendit(etfi nos di^ iimitus creatum fuifle , non dubitemus) demum m
produdione hominis carmt^ nahaecpofuit: Sin&m his mmd mcntis^; capjiciu/^
itlt<ej ; Dccrk H O M I N I S X I 1 1 r 141 ' Hcerdt adhuc^ty quod dominari
in c<ttcrd pofjct» liatuic(lhomo. Plato inTima^o Dcum fabncatore mua di
coftituu : quem ad utilitatem tantum^. tnodo bominum ab eocreatum dC for^at
tnatum elTe uoluit. Moyfes prophetaru fiK^omnium ueterum tbeoIogorum(pa^
ceahorum dixerim ) princeps dC caput, poftquam ab omnfpotenti Deo cund^
quaeque,bomine duntaxat excepto , uel facla uel creata fuiffe
dixitlFaciamuSjin^ quit>hominem ad imaginem dC nmilitU;^ dinem
noftram^utpraffit pifcibus ma^ ris &C uolatilibus cccli5 8(C beftijs
terracji uniuerfar^creaturaejOmnibus^rcptfliV bus^quse mouentur in terra^Quem
qut^ dem, uti praedixerat, tanqua unicQcun^ (fiorumantea facftorum dominum pof^
feffbreqjpoftea creauitj 8^ benedixit 8C ait : Crefcite dC multiplicamini dC
reple^ te terram^&^ fubijciteeam, dC domtnami ni pifcibus mahs, 8^
uolatilibus co^Ii dC uniuerfts animantibus , qua? mouentur fuper terram ♦
Paulus apoftolus uas ele^, dionis dC magifter gentium ac nouoril * 144- D E D I
G N I T A TE theologorii do(flor, ucterumq^ explana tor,
omniaquaecuc^fadafiintnoftra ef^ (ecofirmat: namad Corinthios fcribens ita
inquu : Omnia enim noftra funt/iue Paulus , fiiie ApoIIoVfiue Cephas , fiuc
mundus,(iueuita,nue mors.jfiue pr^(en tia, fiue futura ^ omnia enim noftra
funt: Vos aut ChriftijChriftus uero Dei.qug quidcm uerba catholici explanaiores
no ftri recfle interpretari dC declarare maxi^ me cupientesj tanti fecifle
uidentur, ut in hunc modii abinuicem diftinxerint, quippe mfima^^qualia et
fuperiora hinc inde diftinguentes:[nfima ad utendum; ^qualia ad conuiiiendum ,
fuperiora ad fruendum^ pulcherrimeatcp optime in^ terpretantunDauid denique
hanc maxt inam 3^ praeftantiftimam ipfius hominis dignitatem fupra quam dici poteftadmt
rans m odauo illo celebratiffimo QC uul gaufl[imo pfalmo quafi Deii percotare
tur^&paulo poft fibi]pfi ftc interrogan^ ti refponderetjCarmina hgc
ponit:Q^Liid cft homo quod memor es eius, aut filiust hominis quoniam uifitas
eum Minuiftt eum H O M t N I S L r B. 1 1 r 145 eu paulo minus ab
angcliSjgloria QC ho^ nore coronafii' eum)^ conicuifti eum fu peroperamanuu
tuarum : Omniafubic cifti fub pedibus eius^oues 8C boues unl uerfas,mfuper dC
pecoracapi: Volucres co^li 8C pifces mariSj&cQiioru quidem uerboru
comemoratus Apoftolus dum ad Hebr^os fcriberet memin»fle legiiur^ quadoin
eOjinquitjquod omnia ei fubic cit.nihil pra^rcermiferitjquod humani po teftati
largiri noluerii : cumpaulo fupc^ rius ad maximam quandam humani gc^ neris
dignitatem uniuerfum terraru or^* bem no angelis quos in admirabih' qua^ dam
excellentia conftituerat , fed homi^ bus duntaxat fubiecifte ac tribuifte teft^
tur^ Atc^ haecomnia quae pr^dicfla funf, dum in hac uita mortali peregnnat^a do
mino quafi inuitus repugnans^ confe^ quitur:perpetuam pra^tcrea felicitatem,
fempiternam^ poft corporea mortem beatitudinem ei, utdiximus^tot antistj^
muneribus mfrabiliter conftituto dC or^ nato ^ ferre ac promittere 8C largiri
infu^ pcr^ modo non repugnaret ^ concupiuic k I4tf " • D E D I G N I T A T
E ' : dC uoluit: atque utfibi rcde admoncnti crederct, multifariam QC apprime
exhor tatus eft ♦ Anieomniananc^ duobus pri mis hominibus, quos in maiori
quadam dignitaic ceu iuftitia originali , ut theo# logico
uerboutamurjpraediclos quam caeteros omncs poft deteftandam illam eorum
tranfgreflionem in peccato ori« ginali conceptos, conftituerat,pr»ter iia la
naturalia intelligendi, memorandi, ac uolendi dona , expreflam quandam ue^
riboni cognitioncmipforum mentibus impreflerat, Etnefuamandata tranfgre
derentur , non modo proprtjs fuafioni* bu$ admonuit, fed terribiles quocp mc^:
tus mortis ique terrores adiecit , ut eos a jnalis facinoribus uehemcntius
dcterrc ret ♦ At uero ncc fuafionibus nec minis, necj terroribus profeciflc
uidctur : nam dum ipfi diabolicis laqueis irretiti labun . tur in praeceps ,
nimirii fcfe genuscp hu^ manum ab illis propagadum pcrpetuo damnauerut. Pofteri
autem qui poft plu ra fecula primis illis parentibus fucccfl^ tuni,
dcterioribus peccandi condirionijj! H O M I N I S L I B. 1 t l 147^ hiis
deprauatij/uJs malis facinoribus fce Itftisque flaguqsfefc ita mqumauerut/ ut
Deum ad generalem^quanda huma^^ ni generis pumtionem prouocareni : ex <luo
uniuerfum tcrrarum orbem ab illo generaii dC admirabih diluuio munda^* cum
fuilTecoftatlubi cundauiuentia^pi fcibus duntaxat reptilibuscp exceptiSja^ quis
fubmerfa intenerijt^nifi ea fola^qu^ inarca illa famofiflima a Noe lufto con:^^
Iplatore, quemadmodum cius nomeex" hebra^ainlatinam linguam conueffum,'^
ceu fn fecundo huius operis libro dixifs' rp meminimus, figmficare uidetur,
diuf^ nitus fabrefada incolumia remanferut: cx quibus cuncf^a quaeque
diiierforum animalium generanouam quandamori ginem traxifle nondubitamus^
Abrahac cicmdc temponbus eademonita perm^ dflltudmarios angelos eoufqj fubfecu:^
ta funt ^ quoad Dcus Moyfi diuinam le^s gem per duSs illas cclebernmas decanta
lasqjtabulas largiretur, [nqua quidcm lcge quibufcuncj pr^uancatoribus fuis :
148 D E D I G N I T A T E ^ plura malcdidionum & exccrationa gc ncra
imprccatus cft : Seruatoribus uera omncs benedidiionum &C indulgentia* rum
fpecies promittere ztq^ ofFerre deas creiiit et uoIuit,Cum aliquot dcindc an*
norum miliaintcrceffiflTent^diuina illa dC antiqua precepta uilcfcere capcriit:
Vn dc ne totum genus humanu fuis iniquis operationibus merito damnarct, appro
pinquatc temporis plcnitudinc, quem* admodum ait Apoftolus, mifit Deus fis
liumfuum humani generis redempto* rcm,ut eade uetcris legis praecepta reno
uarct, rcnouata^ multo clarius SC aper* tius cxplicaret,atcp temporalcs illas
con temptorafi^ fpretorii mandatorupunta tiones,per diuerfas dctcftationes in
pcr* petuas tartari poenas , 6^ ucrfa uicc, pri# fcam ladis mellis^
dulccdine,in digniffi ma quaedam uirtutum pracmia,hoc cft in acternucceIor5
regnum,c6ucrtcrct. Pcr tot igitur modos,praeter naturales quaC» dam dC
gratuitas humani generis condl tiones,iprum in tot tantis^ dignitatibus
conftitutum,feIix ac beamm,dummodo ueliec H 0 M I N I S L I B. III 1^9
\icllct,ut diximusjcfficcrc concupiuuSC uoluit • Quod ut facihus ordinarc QC
a(Ic qui ac pararc po(lct,nnguIis hommibus fingulos angclosab
initionatiuitaHsat^ Sumeu mbuitjUtcoSjquafipajdagogi forcnt,a hominL malis
fadnoribus fcclcftis^ flagitrls cu^ gelus^ ftodiretJnquo quidem Dcus toti gcnc^
n' humano ita fccidc uaq; indulfifle uide tur^quemadmodu diligcntes patres puc
ris ct adultis filijs faccrc ct indulgerc co^^ fucucrijt : quibus in pucrfli dC
adul ta xta tc coftitutis,non (blum litcrarum 8^ pri^s morum clcmetorum
magiftros^fed mo^ rum cua do(florcs,quaficotinuosquofi^ dam comitcs c^ftodesquc
largiri QC afli:^ gnarc folcnt ^ quos gracco uerbo parda<^ gogos, hoc cft,
ut lannc intcrprctcmur, quafipucrorum ducfloresjappellarunt^ Hanc dc fingulis
angclis pcrpctuis fini^ gulorum hommum cuftodibus^no mo:^ do catholica fcntetiam
cx accurata qua^ dam facrarum fcripturaru lecflionc y fcd €x quibufdam ctiam
gentilibus S(Cctbnl ds autoribus certam 8^ ucram cfle non dubitamus t Nam
QCpxikx hiftoriae^fati ^^0 D E . - D I G N I T A T E - dorum
uiroruautoritatibus praetertnin* fis, PyrrhiEptroraruregis bello Curiu,
Fabrmum, Corijcanum: pnmo Pumco Calatinu, Duellium, Meiellum, Lu^fla?
tmm:Secundo,MaximumjMarcelIum, Africanu : pbft hos Paulum, Gracchu, Catonem,
Scipionem, Lajliij, multosoK praererea Grafcos dC Latinos pr^ftantiUi mos &C
excellentiffimos uiros extitide tc ftanfur : quoru nemine,niri iuuate Deo,
utaitCicero,hoceft faueteangelo fua-s forc SiC tmpulfore, talem fuifte credendu
cft.Poetac quocp eorum poemata fingea tes hoc idem fuis carminibus fabulan^:
quae enim aiia ratio poetas maxime Ho meruimpulitjUt principibus herou, VU
xijDiomedi, Agamenoni,Achilli, caetc ,,ros deos quafi diuinos miniftros , quos
nos lampride paulo euidentius angelos nucuparefiC appellareconfueuimus, dl
fcriminum QC periculoru adiutores comi " tesm adiungeretC Philofophi
infuper id ipfum aflerere gKTconfirmare uidentur: Quando Socrates oraculo
Apollmisla ..picntiflimus caeieroru Qmniu.iudicatus», j da^monem H O M I N I S
L I B. 1 1 1 i^t^ ^d^emonem quendafibi incuftodiam da tum,cuius cofilio in
rebus feri]s dC graui bus uteret>coram omnibus praedicabat: ceu ex plunbus
Platonis libris dC dU\o^ gis^atc^ ex celcbrato illo praedidi Apu^ leij
Madaurenfis opufcuIo,cuius titulus ,cft De dco Socratis, plane dC aperte de^
perhendimus^Cum igiturdeus hpmi^^ nem tpfum talem efle conftitueritjquale fupra
breuius quoad fien' potuit uerbis* defignare ac figuris depingere ualuim^: atcp
illum pulchritudine^ingeniOjfapien tia.diuftt^s dC opibuSjpotentatfbus fnfu^
perS^imperijSjpIuribuscpaltjs admira:* bilibus priuilcgrjsjUel maxime ornaue^
rittquod deinde et quale ei coclefti dC dU utno animali atque ita mirabiltter
confti 4uto oflFicium exhibueritjparumper con fideremus^ PoftquamergoDeus in
con ftitutione mundi cunda prtus effecerat, poftremo hominem creauit : hunc He^
i^ratce Adamappellamustquod nomen primaeuo illi noftro parenti propterea ^
nonimmerito attributumfutfle accepi^ mus , quontarn uerus ^ dignus homo a k ^
i^t DE DIGNITATE Deo diumitus fadus erat, Vnde uetus illius facri idiomatis
confuetudo Adam primum, adcertamquadam ahorum ho minum difFerentiam nuncupat dC
appel lat, cuius gratia omnia paulo antc confti tuerat,at(^ pr^cepit,ut fllis
omnibus zn^ tea creatis dominaretur,atcp ad utilitate, quemadmodu uellet, fuam
uteret» Pro* inde ut magna dC reda 6^ admirabilis cft xiis dC ratio dC poteftas
hominis, propter quem mundum ipfum 8^ omnia quae in mundo funt creata fuilTe
oftendimus: (ic u ho pariter redum dC fimplex at(^ unicu offi proa cium fuum
tale cflc cxiftimamus dC crea i* dimus,ut mundum cius caufa Bicf^um,ac praefertim
cucfla quas in h oc uniuerfo ter rarum orbe conftituta uidemus, gubcrs» narc et
adminiftrarc cognofcat ct ualcat» Quod nequaquam nifi cum agedo tutn
intelligendo penitus pcrficcre,8(^ omrii:* no adimplere poterit * Itac^ non
iniuria, agere QC intelligere proprium ipfius ho^ minis oftidum fore dicemus :
atque ita proprium cius cflecxiftimamus 8(^crc* <limus,ut i|i(clligere dC
agcrc,quam ride re quod o f HOMINIS LIB» III rc,quodannqui ct noftri temporis
philo fophi, ut fuis uerbis dcclarandi exph** candigratia utamur, proprie
propnum appcllarcconrueuerunt,magis humang nature coueniat:nam cum utrucp
omni:^ bus homintbus paritercompetere mu nime ambigamus,homines tame fine rt^
fu officium fuum recfie &: probe admini ftrare &: exercere pofle, at($
homines rc manere cognouimus:Quod abfcp inteU lecf^u nequaqua efFicere bi
adimplere ua lerent»hominesqp efle definerent,quorii folum officiu intelligere,
fentimus &: di* cimus, Etii hoc intelligendi bi agedi mu nus quodhomini ab
omnipotenti Deo tributum uidemus 2«: fcimus,ali js utpo* tc angelis bC
creatori, &: no ridendi exer diium couenirc uideat : in hoc certe ho mo
melioris qualitatis conditioms ha bet &:credit , utin proprio eius officio
una cum angelicis fpiritibus ct cum ipfo deo comunicauerit : Quonia alitcr, hoc
eft (ine operatione 61: inteIlcdione,m un do eius caufa fa(flo ipfum nequaqua
utl poflc mtclligimus ♦ NuUum quoc^ aliud k 5 «54- DE DIGNITATB^ ammal practer
hominerolumper fuana curam operationis dC inteliedionis parti ccps fieri
potuifle nouimus.Quod Cice rone in fccudo De finibus bonoru et ma Iorum,dum
cotra Epicureos diTputaret, his uerbis dC in huc modum declarare 8C
cxplicarecoperimus^fic enim inquitlHi no uiderut,ut ad currcndu equui,ad aran
dum boue,ad indagadum canem, fic ho minead duas res,utait An'fl;ot. ad intellt
^gendum QC ad agendu cflc natum,quafi quenda mortalem Deuf. Et philofophus
quocp ipfc cu in primo Ethicoru,de pro prio quoda hominis operc dC oflldo in^^
ueftigaret, abfurdu foi e putauit^ut fabn* dC futoris ac cudorum alioru opificu,
dC ommu infug humanoru membroru,ut oculi , manus dC pedis 8)C caeterorij pro*
priualiquod opus dC officiu eSkt, homU «ni uero nullii fingulare peculiare^exer
^itium, utpote ociofo QC ad nthil agendii natOjtribuerctur ♦ Atc^cam quaCicero
eleganter termtnauit fententia, ita defini uit, uthomo, fcilicctad agendum dC
ad intelligendij, tanquam quidam mortah^ H O M r N I S L I B*-- 1 I I 1^5 dcus
nafcei et. Quod 11 recfle decenter^ iacerer, quemadmodum fier! oporterer>
profecflo Deum per ea qua? fecfla funt ui libiliacognofceret.eumcp cognitum ada
maretjueneraret dC obferuaret: id enim propnum folius hominis officium eilc
creditur, in eoque folo fumma rerum dC omnis beatap uitdc ratto cofiftit:
Quando quidem propterea fadi &rconftituti'ab eo fumus , ut non cozlum
uideremus 8C folemjquod Anaxagoras putauit/edut artificem folis QC cceli Deum
pura 6C in^ tegra mente coleremus* Deus nancp uo luit ut ccxzlum fpedaremus^non
utiqj frii ftra,quippe aues et ex mutis pene omnigt ccelum uidere dC fufpicere
poflTunt. Sed nobis propne datum eft rigidis ac ftanti busintuen ,
utreligioneibi qua^ramus, &f Deum quibus illa fedes eft, quoniain oculis
non poflTumus, animo contemplq mun Naturam enim hominis Deus hac cflTe
uoluitjUtduarum rerumcupidus ct appetens efl^t : religionis fapientiae^ .
qupnia in his duobus infeparabilitcr CQ nexis ofricium bominis ctuccuas omnts
Sf<r DE DKJNITATB incliira en:.[taque omnipotens dominus et in tanta ac tam
fublimi dignitate con^ ftttuto, fuapte natura indidu, ut feipruni coferuandi
fui caufa diligeret: cazterum ueropercertaquxdamS^ expreda fcrid ptac legis
mandata iniunxit, quatenus omnes proximos,hoc e(l,omnes homt^ nes honorarent 8^
obfcruarent: Atc^ ut hoc diligendi fui ofFicium libentius ztc^ conftantius
exvquerentur, adimplerenc acperftcerec,(ingulis quibufc^ huius di^
tiiniopifictj diledoribus S^conferuato^ ribus, fefe pro digna quadam mutuac
di^:: ledionis mercede acternum ccelorum re gnumdaturu planefS^aperte
pollicitus cil: Caeteris autetn illius fui operis oforj bus,8^ lanti aedificif
quomodociinc^ de^ (irudoribus 8C dedecoratoribus, perpe cuas inferorum poenas
feipfum exhibitu rum pluribus horrendisS^ terribilibus cominationibus
&nonnuIIiffetiam exc crandis detefl;ationibus,pro coueniente pefldmi
fecinoris fui praemio, claro quo* dam dC aperto fermone fignificauic ♦ Cii crgo
hoc Deus , homint mirum in mof dum H O M I N I S L I B, III liT dam,ut
dtxitnus,cofluuto,di'gnu quod^ dam agendi dC intelligendi ^tcp admim^ flrandi
dC im perandi ac dominandi offi^ cium tribueritjdeincepscureumfecerie i'n calce
huius tertrj hbri paucis explica^ bimus, Eilautem uerifimile^quinimo decens dC
uerum, cum ratio corporis re^ <fia fit, quod eft teporale, ipfum uero anj
mum,qui fit a? tcrnus,recfiiorem cfle dej» beretcijfigura&ftatus nihil
aliud figni* staturah ficent, nifi mentem hominis eo fpedare minis reH oportere
quo uultum , dC animii tam re* quidfigm dum efle conuenire,quam corpus:ut id
cct. cui dominari debetimiteturS^ fuperct* Etenim fatis homini efl!e uidetur,
fi Deu et eius diuina opera inteiligat,cuius qaia dem intelligentiae uis dC
fumma h xc eft: Vt fuipiciat communem paretem genc ris humani,&; rerum
mirabilium fabrica corem . Quod quidc Ladanttus in libro deiraOei maxime
aflierere & confirma reuidetur,cuius uerba haec funt:Siciit mundupropter homine
machinatus eft Deus, ita ipfum propter fe tanquam di* uini templi antiftitem ,
fpedatorem ope tiZ B E D I G N I TA T E rum rerumcpccleftiu: folus eft emm quf
femies capax^rauQmsintelligere po(^^ (it Deum , qui opera eius admJrari,uirtu
tem potcftate^ perfpiceretidcirco ctiini- conrilio,mente,prudenua tnftrudus
eft. Ideo folus proeter caeteras animantes re* <flus corpore ac ftatu fadus
cft,ut ad con - tcmplationem parentis fui excitatus cfle '
'uideatur.Ideofermonem folus acccpit ac linguam cogitationis interpretcm, ut
cnarrarc maicftatem domini poftet. Po* ftremo idcirco cund^a ei fubicda funt,ut
fedori atquc artifici Dco efl^ctipfc fub* icdus«Sicrgo Deus homincmfuum uo
luitcftie cultorem, ideo^ illi tantum ho* noris attribuit , ut rerum omnium
domi naretur : Vticp iuftiflimum eftipfum dC Deum uidelicct eum qui tanta
praeftite* m,amare, 8C hominem etiam,qui'fit no« bifcum diuini furis focietatc
coiundus: Ncc enim fas eft cultore Dei a Dei aiU torc uiolari. Vndc
i^itelligitur rcligionis atc^ iuftitiae caufa effe hominem figura* tum, cuius
rei teftis eft M. Tullius in lis* bris de legibus,iia dices ; Omnium quac m
doda> H 0 M 1 N IS L r B» • n I xjfl, in do<f)orum hommu diTputatiotie
uer^ ^antur, nihil cft profccSo prxftabihuSj^ plane intelligerc nos ad luftiuam
efle lu tos,Quod fi eft ucriflimujDcus uult er* go omnes hommes effe luftos, id
cft De um QC homines charoshabere:Deum fd licet honorare tanquam patre,hominem
diligere uclut ftatretin his cnim duobus tota hominis iuftitia confiftit ♦ Qui
ergo aut Deum non cognofcitjaut homim' no! cetjtniufte 8C cotra naturam
uiuit,& hoc modo corrumpit inftitutum legem^ di uinam«Et in fcptimo
diuinarum inftitu^ tionum ita inquit:Eorum ommum fum* ma haec, ut Deum colatiis
entm colitqut haec intclligit« Is artificem rcrum omniii, is uerc patrem fuum
debita uenerationc profequitur, qui uirtutcs maieftatis cius de fuoi ij operu
inucntionc, inccpiionc, pcrfedioncjmetit. Cateru Auguftinus tcctius cp
Lacflant» fenfifle, QC grauius ac uerius conderafte uidet,Qiiippe Deum ob immenfam
eius bonitatem no fua uti Iitatc ( fcriptii cft ern, quonia bonorS no ftroru no
egct)fed ponus bominis caufa' IffO D E D I G N I T A T E homfnefedffe putat,
Nam,mquit, qufa bonus cft Deus rummus58<I reliq* Omit tamus PIatomcos,q
homines fedos elTc fenferut^ut hunc terrarum orbem inco;* lerent, Miffos
fadamus pariter Stoicos, qui homines ad ufum hominOi natos fuif ic dixerunt»
Peripateticos denicp ac reha quos cacteraru fecfiaru philofophos tan^ quam
nodurnos quofda obfcurae dC ab* ftrufae ueritatis indagatores praetermitta mus:
8C ad caiholicos dodores noftros, tanquam in unicu ac tranquillum fe^ curum
uerae dC exprefla: falutis portum, magna iadiati tempeftatc , confugientes
rcdeamus ♦ Fecit igitur deus hominem, uc per quandam adm/rabilium operum fuori!
mtelligentia,certam^ cognitionc eorij opificem recognofceret 8C coleret» Quod
diuinarum fentetiarum magifter faisuerbis plane&aperte approbareSi
conftrmare uidetur.fic enim inquit : Fc* dt Deus homsnem ut eum cognofceret, SC
cognofcendo amaret, QC amado pofli deret,& poflidendo denic^ frueret.Ita(p
dum eft in hac uita mortali mundum d ipfi H o M r N I s L r B» I r r ifft Ipfi
habitaculum dedit* Vt cnim domus unius hominis habitaculii eft, 8C ut urbs
unius popuh', fic mundus padter domi^ cihum totius generis humanicxiftima«
tur&fcreditur :Etpoftqp defundus cft, pio dC iufto homini, hoc cft qui
Icgitimc uixcritjfempiternam cccIorQ fcdem con fiituit* Proinde dC homo uiuens
mudiir» cola fitjdC pic moricns cceli poffeflbr cffi citur,ac per hunc modum
&C in hac prg^ fcnti dC in futura uita fempcr ct omni qui dcm tcmporc felix
beatus^ habetunEx: hac igitur tata ac tam fublimi hominis dl gnitatc 8C
cxccllcntia,uclut ab ipfa radia cc,inuidia,indignario, dominadi libido, dC
ambuio,at^ cxtcrx huiufmodi animl pcrturbationcs,no miuria oriunt 6C pro fluunt
: nam qui fcfc ita dignu fadu fuif;» fc c5fidcrat , ut cudis rcbus crcatis
praea» cffe ac dominari uidcatur,profed:6 noi» modo ab alijs fupcrari non
patict,quodl cft inuidiae,fcd potius cattcros cxccllcre uel maximc concupifcct,quod
fupcrbig 8^ ambitionis proprium uirium cxiftima tur dC crcditwr» At fi fym
cotigcrit ut aU m bE DIGNITATE quando fpernaiur, negligaf 8C cotemna turjufcp
adeo mdignat , ut cotemptores fuosjnon fecus capitales &C acerrimos hoftes
ac propnos quofdam excellentfa rum fuaru uiolatores dC detracflores^eni xe ufcp
ad necem perfequat^Quod ego ctiam atqj etiam confiderans 5 atq? homi nc nouiter
defcribere dC definire uolcs, ipfum animal mdignabundu^mea quide fententiajno
iniuria explicaui^Quapro^ pter ut partes huius tertij libri uarie htnc inde
difperfas^tandem a!iquando,epiloi» gi gratia^m unum cocludamus. Si Deus mundu
dC cuc^a qua? in eo funt hois gras^ tia fabricat^ eft: Si humanu quoc^ genus
omnibus rebus dominari dC imgare uo<» luittSi ipfum infup decore,
ingenio/api cntia3opibuS;& diuitijs,regnis pra^tcrea £<: potetatib^
ornauu: Si pluribus denicp dC admirabilibus cu generalibus tum fm gularibus et
precipuis priuilegijs mfigni uit : ^fedo decere &C couenire uidebat, ne is
que in tanto 8C tam excellenti dignt tatis gradu coIIocaueratjCt cuius occafio
11C cu(fla qua^c^ machmatus crat^m gpc^ tuum H O M I N I S X, I B, III i6f
)tu3damnaret:IcIcirco quanqp protoplas ftus ille nofter diuina madata
tralgredc;* retur,ac g hoc ipfe SC omnes eius poftc^ ri acterna damnationis
pcena mererenr ^ ut ex indc redimercntjfihu fuum huma* nam,quado aliter ficri
no poterat , carne fufcigCjatc^ ignommiofa exccrandi pati buh morte fubirc
coftauit. Caeteru fi pr j minoftri parentes nequaqppeccaffent, Chnftus nihilomin?
e co^Iis in tcrras de jCcendiftetjno ut humanugcnus redimcdi rct^ §d quide a
peccati labc dC a rcatu im mune extitiftet , nifi comcmorati patrcs noftri
diuina madata temerc nimis dC in^ fulfc admodii cotempfiffent : fcd utic^ in
mundu ucniftet, ut hoiem g hac humile human% carnis fufccptioncm mirabiliis tcr
dC incrcdibilitcr honorarct, glorifica rctq? : quemadmodii plurimidocSiflimi
(imul atc^ fandiftimiuiri pluribus ratio<s nib*» adducfii, dC iingulari
rcligioe dC prg cipua deuotione pra?diti , picadmodum credider{jt:NihiI eiri
aliud quicqp cinatu rae, quam tam pulchra ,tam uigetuofam dC tam fapietcm ac
tam opulcntam, tam 1 » I I>E DIGNITATE dignam ec tam potentem,poftr6mo tatit
felicem dC tam beatam coftituerat, ad to tam dC undic^ abfolutam perfedionem
fuam deede putabatur, mfi ut ea per ad^ mixtionem cum ipfa diuimtate , non fo^s
lum coiunda in illa Chrifti perfona cum diuina,fed etia ut cum diuina natura
una 8^ fola efficcret , ac per hunc modii unia ca fada fuille uideretur « Quod
neq; an« gelis nec^ ulli alia^:creaturd?, nifi hominl diintaxat, ad admirabilem
quandam ha manae naturae dignitatemjS^ ad in^ • , credibilem quoque eius ipfius
cxcellentiam, datu,con« celTu m dC attributu efle nouimus*. I.IBRI TERTII
FINIS* 1 1 lANO CII DE MA K E C T I S, E Q^V I T I S A C IV- recofulti
Florendni^de dignitate dC excellentia bonunis liberi 1 1 K uidebantur, quantu
paruula ingentj no^s Rri iacultas permutere operariue pote^ rat, tribus
prccedetibus libris iparfini ac difFufe claro quoda StTaperto fernione cogeilimus.
Itac^ opportunu quoddant S)C accommodatum uenifle dC occurride tempus non
iniuria exiftimamus, ut ul^ cimashuic operimanus imponeremus, quod profedd iam
fecidemus , nifi no<* ftra interefle putaremus, ut ea refeilere^ mus qu^ a
pluribus prifcis nouellis^ ais toribus uel de laudatione bono mora tis , uel de
miTeria humanse uita? fcripts fuide latelligebamusrquoma ea tllis a no bis
antea tradatis aliquatcnus repugna^ ireammacIuertebamuSiScd in bac nodra
ACTENVS cadaquxad (ingulare quadam^^pra^^ cipuam dignitatem ex^
cellentfamhominis uelma xime fpcdare&! pertmere 16S ' D E D I G N I T ATE
'. praedicflarum ueluti friuolarum ac falla* rum opmionu cofutatione, ordine
quo* dam uti coftituimus , ut res ipfa graums feuerius^ tracfletur ♦ Primo
nancp ad ea quae de fragiHtatehumanicorporistAd illa deinde quac de
fgnobilitate znimxl Poftremo ad ea que de tota hominis per fcna obtjciebant j
quantu rerum tradan darum natura ac materiae,de qua agitur, condiriones dC
qualitates permittere 6C pati uidebant^breuiter refpondebimus» A corpore igitur
incipietes^multos gra* ues QC dodos uiros fuiffc dicimus , qui humaniS corpus
fuapte natura xiudum S)C inerme, ita fragile, ita imbecillum, ita caducii eife
putabant, ut frigora , acftus, labores,famc, fitim, dC caeteras huiufmo di
corporis moleftias fine aperta quada SC manifefta l^fione pati dC tolerare non
poflet ♦ At fi forte quieti ocioue fe dede* rit , in ipfo rurfus fitu ac tabo
liquefcere, Jabafcerc ac marcefcere afleuerabant» Ea infuper quibus uel maxime
oblecfla* l^atur, dC Hne quibus uiuere no poterat, - ' plerun^ HOMINIS LIB* II
II Iffr plcrunquc fibfmolcfta acmornfcra fo^ rc, aicbant ♦ Nam mgcntcm SC
rcpcnti:^ num fonitum , nimiam intuitioncm , tc^ trum odorcm^amarum
faporcm^&^afpc ram contadione, magnam quandamca rum pariium laflfitudincm
induccrc cre dcbant^ Vigilia praetcrca &rfomnus,ci'^ bus 8C potuSjUt ipfi
arbitrabantur^quari doq^ Ictifcra cfFicicbantur ♦ Aquarudc^ niquc nouitatibus ,
uinorum^ mutatio^ nibus, ucntorum flatibus dC tcnuiffimis caufis atque
Icuiufculis la^fionibus mor^^ bidorum fua fcmper naturadignofceba
tur^Quoniamipfumcx mfimis fluidis quc contcxtum atquc conftrudum fui& fc
confl:abat : quemadmodum pcr plu^ ra maniTcRa cxpcrimenta dC cuidcntia quoquc
cxcmpla plane dC apcrte dcprc hendimus. Et ArifloteIcsetiam& Senc ca ,
Ciccro dC Plmius jmulti^ alij Grafcl dC Latmi/acri ac propham fcriptorcSjne dc
omnibus particularcm quanda mcn^ tionem faciamus, pluribus libroru fuo^ rum
locis hoc idem aflTerere ct cofirmare c 158 D E D I G N I T AT B conantur* Nam
QC Ariftotcles m Ethico rum libris quodam loco uerba haec po«: nitl
Viderc,audirej utnaturales teftant fermoncs , laboriofa funt * Et Cicero in
Tufculanis quae(lionib« ita inquittCuq^ natura corpora nobis infirma dediilec,
hisGR intolerabiles dolores etmorbos in<i fanabiles adiecilTet, animos
quoquc dc^ dit corporum doloribus cogruentes, dC feparatim fuis moleftijs dC
angoribus implicatos . Quantis enim morbora ge^s neribus corpora noftra a
capitc ufque ad pedes pullulare dC redundarc uideati tur,diificile didu foret,
Vnde primo fua pte natura imbecilla exiftentiajS^ poftca pcr aliquam
aegritudinis fpeciem debitf liora cfFedajad celercm interitum labuti tur dC
currunt : Quinimo, ut expreflius dixcrim , ad quotidianam quadam 5C re penunam
ruiijam inftar auium uolitare t)C corruerc comperiuntur*Proindc hu^ manam uitam
breuem &quodammod6 momcntancam fieri manifeftu eft ♦ Et Sc neca pluribus
fcriptorum fuorum locis, masume in cofolsiuone ad Elbiam ma trcm. MOMINIS LIB»
II II 199 treni,hac nofl:ri corports imbecilluateni multuniadmoduni lamentatur*
Plinius m fuo Naturalis hiftoriceuolumine inter cstera de hac humani corporis
debilita^ te apprime conquefiusppropterea natu^ ram potius nouercam ^quam
matrem no bis extitide fcribit * lob infuper domum iftam noftram,6^ hoc
habitaculum tugu rium^ terreilre) id tR, ex terra madefa^s dla dC ex luto dC
limo compadu dC con^ ftitutum,futire tradit« Quod Innoceuus tertius fummus
pontifex in eo libro cu^ ius titulus eft, De miferia/humanac uitXj augere dC
amplificare uolens^de uilitate utriufque materise , dC illius ex qua Adae
corpus, 5^ alterius ctiam ex qua caetero^ rumhominu corpora confeda fuiirefcl
mus, multa dC dicit dC fentit^iiquide pri^ mi hominis corpus de limo terr^
diuini:* tus fadum eile confirmans , planetas (lellas ex igne , flatus dC
uentos ex acre, pifces uolucres ex aqua, hominem 8C lumenta de terra, ab
omnipoteti Deo fa bricata fuiile probat: caetera uero aliorS bominu corpora ex
bitmanisfeminibus - l s « t I^o DE DIGITITATE ac fpermatibus concepta , &po(lea
natzl in lucem prodijflrc afleuerat ♦ Ex quibus tanto uiliorem &
ignobiliore primi ho^ tninis materiamjquam aliorum quorum cunque animato/um
extitifle cocludit, quanto terreftre elementii caeteris omni bus uilius 8C
ignobilius reperitunEtrcll quaquoc^ hominu corporaeande cum mutis animalibus
nafcendi coditionem fortita efle refertur , nifi forte poftquam concepta
funtembriones duntaxat, hoc cft imperfedi folorum hominum fcetus, in materno
utero ex fanguine menftruo educarcntur QC nutrirentur : quod ipfe quoda
praedidiopcris fui loco plane in* nuifle dC aperte fenfifl"e
uidetur:quando quidem hoc folum poft fuam conceptto nem, hominum dC non aliorum
anima* lium corporibus obiecifle legimus ♦ Ac his ipfisplura
aliahuiufmodidedecoris ac uituperationis dC ignominiae plena at que refcrta
fiibiungic : quae , nc longio^a resfihiusjbreuitatis gratia prsetermitti;^
mus.H^c igit funt qu^ a plerifq^ idoneis autoribusde imbecillitate uel potiusde
> . . Iragilitate HfOMINlS LIB^ III I7t fragiluate humani corporis
difputarijfli in medium adduci confueuerunt^Nunc uero ad ea que de ignobilitate
anim^ diGi feri ac tradari folet paruper accedamus*» fn fecudo huius operis
libro, ubi uarias de conditionibus dC qualitatibus animas diuerforum autorum
opiniones recitaul mus, inter ca^tera philofophos quofdam fuifTe diximus^ qui
humanam anima ali^ quid corporea effe opinabantur^ut Tha les, Anaximander,
Anaximenes, Ana^ xagoraSjDiogenes, Leucippus, Dema crituSjHerachtus^EmpedocIes^
Hippi^ aSjArchelauSjZenOjAriftoxenus^Var ro, dC fi quialij fuerut^ Nec defuerut
etist quieam nihil omnino eiFe uoluerunt, ut DicaearchuSjqui propterea quod
animS nihil ede imaginabatur , id homen irritu dC inane/ruftra^ animantes dC
animalis appellari aflTeuerabat^PIeric^ infuper aftl f erunt , qui etfi ipfam
quicqua corporeii abnegarent, de potentia tamen materiae 8C extra duce^ut
theologico uerbo iteru utamur^cduci cenfebat ♦ Atq; hi omnes iinimos humanos
una cum fuis corpori rri DE DIGHITATE bus mterir e exiflimabanc , nec folum hl
qui animos aliquid corporcum cfTe forc que credeba(,red etiamquidam alf]>
qui cos fpmtus arbttrabantur,mori rimul cu ^prijs corporibus putabant:quales
Epl cureos extuide nouimus, & quicunquc cos fecuti funt, animos no aliter
fuis qui bufdam perturbationibus uexart quam corpora ,acpluribus morborum genef
ribus implican* aiebant ♦ Nam quemad^ modum in humanis corporibus multas
•egritudinu fpecies,hemicraneam, oph* thalmia,polyp3, Iienteria,chiragras, p o
dagras)iateris dolores, ftrangurias, tor* mina, febres,& castera huiufmodi,
inter affiftendum quandocpacriteruexare,8i ad extremum in manifeftum quendam
dniini Sc^certum interitum ducerc uidebat:ita orumpe
pariterinanimisuariadiuerfarii pertur^ :s. bationum genera affifterc arguebant
, a quibus ipfi plerunque i'n contrarias par tes diftrahebantur, ac pcr hunc
modum interibant:quales fub argritudine ^mula
rionem,obtredationem,mifericordiam, angorem,Iiidiu,moei:orem, serumnajdo loremy
MOMINIS LIB. II II '71^ tii lorcmjam e^taaonem,roh'citudine,mo» rt ■
leftiamjaffli^ionemjdefperatione^con*! i ftituebat.Sub metu uero,pigritiam,pu^
(5 dorem, terrorem,ti'morem,pauore, cxa pi nimationem,
conturbationcm,fbrmi'di'« t ' nem,reponebant*Sub la;titia autem,ma lui
leuoientiam , deledationem , iacflatione ffl collocabant» At fub
cupiditate,cxcandc p fcentiam,iram, odium,inimicitia,difcor* ^ diam,
indigentiam,defiderium, bi reliq* as ordinabant» Quae quidem omnia &^ cac-
\i tera huiufmodi perturbationum gencra )0 ^ Cicero quodam fcriptorum fuorum
lo* r? co cgregic elegater^ coplcxus eft* Qui uero animos hominum immortalcs
fore l autumabat, omnes uarijs pcrturbationl 111 b us dum in corporibus
uiucrcnt,como i(2 ueri 8^ coquafl[an' arbitrabanturtQuanai do ucro duaru
illarum ab inuiccm bi in* j tcr fe diucriarum naturarum coniundio \ pcr
fcparationcm diflJblucbatur , partim 5j in diuerfa uiuetium brutoru corpora, ut
]] ca tempeftatc cafus fercbat, ingredi iudi cabant : ac fic coufquc uiuere
putabant, lo quoad marcefcentc pruno iilo corporeo jtT^ DE piGNI.TA-TE
yiiftrumento inaliiid quodda intrarc co> geretur . Ac per hunc modum ob
uaria ac pene infinita brutoru corpora, fecun* idum hanc opim'one,perpetua dC
aeterna animoru uita feruabat.Cuius quide opi« jiionis Pythagoras Samius
autorfuiflc pcrhibet, qui a Pherecide Syro eius ma giftro pr/mo ex naturahbus
immortah'=s tatis repertorCjanima immortale efle ac* cipiens jatc^ hoc quonam
modo finc cor poribus euenire fieriue poflTet mtclhgess rc no ualensjhuiufmodi
circulare, ut ita dixen'm,reuoIutione excogitauit atcp ad inuenit.Proinde
homines ex conftitutio nibus fuis brutoruanimaliii carnibus ue fci prohibebat,
ne forte defundoru ami corum dC domcfticorum anim^ pcr hu* manas eorii corporii
comeftiones cxin* de cxpcllercntur , atc^ alio tranfmigrarc cogcrcnt.Partim
ucrocas per centii an* nos,ut inquit poeta:Ccntu crant annos, 6C rcliqua » hoc
cft per multa temporum curricula, fiue g aerem iftum craftum 8£
caIiginofum,f5uc per puru aeihera uagas ^ crrabundas uolitare aiebat,donec ucl
ad tar* H O M I N I S L I B. ! f I I syS tartara labercntur, uel ad cozlum, {c^
cundum diucrfas antcacflae uita^ condi^ tiones cuoIarent.Qiiapropter fiucmoris
tales fiue immortales efTent anim^^iuxtsi comemoratas praedidorum philofoplia
rum de ipfarum quahtatibus dC conditto mbus fententias, eas tales eile no
iniuru cocludiuidebatur, ut fiucin corporibus afliftentes fuis naturalibus
perturbatio^^ nibus uexarentur,fiue poft mortem una cum illis euanefcerent:at
firemanercnt, ccrtc uel in alienis corporibus habitaret, uel per aera uel pcr
aethera uolitaretj ucl apud inferos morarentur : Itac^ quocuc^ modo
fiebatjUtubicuc^ exifterentjappri me torquerentunAtq? ha^cfuntquasdc
indtgnitatc humana^ ammaein pra^fen^ tiarum retulifle fufficiatf Deinceps ad ea
brcuitcr procedamus qusc de tota homi m's perfona^atq; de humana uita, a non^s:
nullisidoneis autorib^ /gnomipiCjUitu^ pcratiois dC deteftatiois caufa
refercban tur ♦ Si igit^dicet quifpia^duo illa ex qui> bus homine
copofitumacconfeduefle coftat» taiia funt qualia fupra oftedifl^ QC I7ff D E D
I G N I T A T E demonftraflc uidctur, quis iurc ambigc rc , dubitareuc potcrit
, quinillud quod cx corum copofiti onc rcfultat, coponcn tium naturam rcdolcat,
fapiat atquc rcti ncat : Proindc hominefragilcm, caducS dC ignobilem , dC
multis ac pcne mfinitis morborum & perturbationu gcncribus fubicdu dC implicatij
, (ingulis quibufcp natura dC coditioncs paulo dili^etius U accuratius
cofidcrantibus plane dC apcr te apparebit,Quocirca plcrique uetercs dodiffimi
fimulatc^ fapietiffimi uiri,hxc BC caetcra huiufmodi corporis & animae
incommoda at^ humanaj uita: mala,fess cum ipfi animaducrtcntcs dC fafpenumc ro
rcputantes 8C rccognofccntcs, pluri^ bus librorum fuoru locis dc talibus ho*
minum qualitatibus apprimc conqucfti ac lamentati fuiffe compcriijtur. Nam 8C'
7dMdx» Hcgcfias quidam Cyrcnaicus philofo^ ib,ica>9. phus dc pluribus
humanae uitaeincomo dis,prifds quonda teporibus fic copiofc S)C clcgantcr
difputabat,ut is a Ptolem^o Aegyptiorum rege prohibitus cffe dica curilla in
fcholis dicere , quoniam multi " his HOMINISLIB. iiir trr hls audms mortem
fibrjpficonfdiccrem, Vnde cu uma,ut aiunt,uoce,regia prohl bitionc impeditus,
diflerere diTputarc non poflet,demum fefe contincrc nequi uit,cum ea lueris
madaret , dcquibus lo qui uetebatur:ac per hunc modum egrc giumdialogum
compofuitjubi quidam inducebatur, qui a uita per tacdium difce dens ab amtcis
reuocabat : Quibus ille refpondes, uaria humana; uitac enumera bat
incomoda.Crantor quoc^ in cofola^ tione,nefcio qua,hoc idem plane ct apcr
tcconfirmabat,ubiintercactera,utrefert Ciccro , Thcrmaneu qucdam Eleufium morte
filtj grauiter mcerenie facit: proin dein Pfychomantium ad Apollinis ora
cuIuaccefliiTe fcifcitaturus,quafnam cx* titiflcttants calamitatis caufa»
Eificintcr roganti,in tabellis trcs huiufmodi ucrfi* culos datos fuifl^e
fcribiti Igfiiris homines in uiu mentibws err<mt» Euchinows
potiturmunereUto: Sicfidtutiliusfiniriipfiq^tibi^. Alcidamus infupcr rethor
antiquus fl^, tit ait Cicerojinprimis nobiIis,Uudatio* tn 171 D H D I G N I T A
T E nem mortis fcripfiflc perhibctur,qu5 tx enumeratione humanorum maloru ma*
xime confiftere etcoftare uidebatur^M, Tullius practereain praeclaro illo dC
cele brato Confolationis uoluminejhanc hu manarum calamitatum materiam aureo
eloqucnti^ fuae flumine clegantiflimc fi* mulatquc copiofiflimc profcaitus ,
ui* tamhominum ufc^adcoluxitfii^ lamcn* tatus cft , ut qui ea Icgcrcnt , nihil
aliud, ut ait quida,cupcrcntquam hasrcs fccu larcs noftras^ rclinqucrc ♦
Plinius dc« niquc quodam Naturalis hiftoriac loco, nihil hominc mifcrius ac
fupcrbius cflc teftatur : Caeteras quippc animantes fo« lam finc ullts animi
angoribus ui<fius cu ram habcrc confirmat dC probat : homi» ncm autcm
praetcr illa,quaenbi cum brq tis commuijia funt,multis ac penc infini tis animi
pcrturbationibus quotidic ue* xari ac torqueri aflcucrabat ♦ Hiiic Hc* rodoti
hiftoria quaedam dc ClcobeS^ Bi lonc duobus cuiufdam Argie faccrdotis filijs
praedicabatur : Nam cum flla ad fo* lcnne HOMINIS LIB. II II 179 fcnne 6^
ftatutum facrificiuni curru de more m urbem ueheretur > modo nefcio quo fadu
ei\ ut lumenta moraretur: Va de filtj qui aderant, uefte ponta,adiU'* uandi
gratia corpora perunxerunt , ad lugum acce(lerunt,ac per hunc modum adueda in
fanum , cum currus dudus eileta fdtjs precata a dea dicitur , ut illis premium
daret pro pietate, quod msxl» mum homini dari poiTet a deo: Poil epu latos cum
matre adolefcentes , fomno Ct dediflfe , inuentos mane ede mortuos* Hinc
Trophonius 8C Agamedes com* memorabantur,qui iimili precatione u(l dicebltitur:
nam cum Apollini Dclphis templaexcedificadeht, uenerantes Dei! petierunt mercedem
non paruam qaiit dem operis ac laboris fui, nihil certi, fed quod eiTet optimu
homini:quibus Apol lo id daturum oflendit : unde cum poii diem tertium mortui
reperirentur , mor ten^ optimum quiddam eile iudicatum per eum Deum fuifle
confirmabant, cui reliqui dt) conceflTiffent , ut praeter caetc* ros diuinarcCt
Hinc poctarum dc Silenqi m » I«0 D E -D I G N I T AT E fabclla fercbatur,qui
ipfum a Mida rcge captu fabulantur : ncc prius ab co dimiC^ fum dC rclaxatum
cxtitifle affeucrabant, quam rcgcm docuiflet , n5 nafci homini longc optimu
cfle:proximc auic, ^ pri* mum mori, Atcp hoc ci muncris pro fua miflionc dC
relaxationc dcdi(ik faibitur* Qua quide fcntetia QC Euripidcs & mul ti alij
poetar in cofabulationibus fuis ufi fuiflc pcrhibcntur ♦ Hinc proucniebant
nonullar pertinaccs dC obftinatac quarun dam Afiaticaru gcntium opinioncsjquae
familiarcs dC conuicinos lugcndi gratia inuitare dC domu conuocare confucuc* ^
ratjUbi cflet aliquis in luce aeditus : quod humana^uita? uaria rcputabantmala»
At qui laborcs mortc finiflfct graues , hunc omncs amicos iaudc&Iaetitia
excqui, Hinc Thcombrotus Ambrachiota , ctfi ci nihil accidiflit aduerfi, fatius
tame mo ri ^ uiucrc iudicauit, proindc fcfc e mu* ro in marc obeundi caufa
proiccit Hinc gocrates cum e uinculis dC carccribus cduci facile poflct ,
intcrirc quam uiuerc «naluit.Hinc Cato Vttccnfis mortcm fi* hijpfi H O M I N I
S L 1 B» I r I r i9t btjpH confciuit : atc^ Hc e uita abtjfl[e fcra tur,ut
C^C^faris uidoriam certam qUan dam moriendifui caufam nadu fefe eile
gauderet*Hincdeniqueinnumerabiles altj gentilesd^ethnici rapietidimirimuU atcp
fortifTimi uiri extiterut,qui his duta^ xat caufis abdudi,et fefe uita
priuariitjee proprias fuas fuoru^ domeiiicortj mor tes ae:quo BC hilari animo
tolerarut * Sed quid opus e(l plura profanoru hominix cxemplaproferre, cum
SalomoneinEc defiaftehocidem plancf&^aperte fenti* re uideamusr* Nam in
principio a uanita te incipiens, dC per totum poilea proce^ dens:Me,quodam loco
inquit,tdedet ui^ t«e mex,cum uideam uniuerfa mala,quae fobfole fiunt*EtpauI6
poH; tta fcribit; Vnus interitus eft hominis 6^ iumento^ rum, dC aequa utriufc^
conditio : Gc mori tur homo (icut 6^ illa moriuntur : fimtlt:* ter fpirat
omnia, dC nihil habet homo ant plius (umento: cuncf^a fubiacent uanita^ tijStTomnia
perguntad unuIocu,de ter^ ra fecSa funt , dC in terra pariter reuertun cur ,
Quis nouitft fpiritus filioru Adatn m i ttz DE DIGNITATE afccndatfurfum,8^ fi
fpiritus iumcntorfi defccndat deorfum f Et infcrius fic ait ; Laudaui magis
mortuos quam uiuetes, dC fcliciorcm utrifquc iudicaui,qui non^ dum natus cft ,
nec uidit mala , quac fub ^olc funi, 8C alibi : Melior eft dics mortis die
natiuitatis * QC multa his fimilia coma plecfhtur» Cum lob quocp in facro illo
QC celcbrato cius dialogo intcr caetcra ucr* ba hxc ponit : Homo natus dc
mulicre brcui uiucns temporc , rcplctus multis mifcrijs,qui quafi fios
cgrcditur 8C con* tcritur,8^ fygit uclut umbra, QC naquam in eodem ftatu
permanct . Et alibi ita in^ quit : Milkia cft uita hominis fupcr tcr* ram,&
ficut dics mcrccnartj dics cius* QC paulopoft fic fcribit : Extcrni fumus dC
ignoramus: quonia ficut umbra dics no ftri funi fuper terram ♦ Et infi-a ait :
Dics mci uclociorcs fucrunt curforc ♦ Fugc* runt dC non uidcrunt bonum,&:
tranfic* runt, quafi naucs poma portantes , ficut «quila uolas ad cfcam • Et
paulo infcrius dicit : Quarc dc uulua cduxifti mc doml nc, qui uunam cofump ws
cflem,nc ocu lus HOMINIS LIB» III r i«5 . lus mc uiderct , fuiflem quafi
noncfTem dc utero translatus ad tumulu , Scxccta huiufmodi pcr totum pcnef
librum hinc mdcdiTpcr/ ^,quac omnia figillatim con^ numcrare lA.mis longu
eflet, cum Am« brofius infupcr iv' :dioIanefis epiTcopus uir fandiflimus atque
Uv..^(flimus feor^ fum de bonomortis tra(flare,ac fingula* rc ^ddam opus
feparatim fcribcrc no du bitaueritjin quo quide opere cc multa h u manae uitae
mala cnumcrat,8i£: ad princi* pale conclufionequa intcndit,predi<flas dC
alias quafdam Ecclenaflcs autoritaccs comemoratj: dC ad confutationequorun dam
qtiaeprius circa uituperatione mor cis fibijpfi antca obieccrat,tria cius gene
ra diilinxit,atquc obicda illa diflbluit:ac dcmij td in calcc libri, ^d a
prindpio pro pofuerat, ^bare et cofirmarc conat»Po< (Iremo cum comemoratus
Innocentius part/cularcm quedam libriicopofuerit, que, ut fupra diximus De
mifcria huma nacuitae nucupautt, ubi a prfma nanuita tis origine incipies dC
ufcp ad ultimS finc Cendeos niula cogefllt^c quibus nos illai 1S4- ■ D E D I G
IT I T A rE duntaxat,elegi'mus,quae Ccetens memo^ ratu digniora , dC ad noftrum
refellcndi 8C confutandi propofitu aptr ora fore pu y tabamus ♦ Poftquam enim
ip fe de putri* daquadam QCxxili embrionisconceptio ne diiTcruit, Omn?*, r.
.^uit, tunc ci5 na* rcimur, quando aondii per attacem infe <fli ^ deprauati
ede poiTumus , ut certa quanda^Cueram naturae miferia expri^ ineremus , uei
mares uel fosminae queru lisd^Iamentabilibus uocibus lugemus ^ eiulamus :
cundos nanc^ mafculos in ha,foE:minas uero in he,cum oriutur,flc3! reac plorare
teilatur : dCzd maiorem dC euidentiorcm huius fuae CenKntik con^ firmationem
uulgarem illum dC decanta tum uerfum allegas commemorat, quo Cic
enunciatur.Dicentes he uel ha quot^ quot nafcuntur ab Eua * Et id nomen ita
interpetratur, Eua nihil atiud quam heu ^ ha, quorum utrumqj dolentis interie
^ionem ede confirmat:Et demum,ante peccatum uiraginem, dC poftea Eu<iaps*
pellari merui(re,fubiungit« His igitur dC nuiufmodt ueluti foUdis quibufdam
optimiS) H O MI N IS L I B» I III it^ optim{s,ut{ibi uidcbatur, futuri
sdiflci|' • fuifundamentis qualitercunc^ ia(flis,per nuditatem , per pediculos
, per fputum, per urinas, per ftercora , per breuitatetn -
temporisjperfenedute, peruarios mor talium labores doIores^,per diueria ho
minumftudia, per uicinitatemortis,per multiplicia tormcntorum gcnera,ac pec-
plura huiufmodi humani corporis inco^ moda,late copiofecp procedit^Que qui^ dem
(i nos,diuina iauente gratia, qucm^ admodum cupimus,pro moduio noftro
cofutarimus, oportune finem dicendi fa- ciemus , ubi prius nofmetipfos dC quofs
cunc^ huius noftri operts ledores in cat' celibri diligenter d^accurateadmonue«
iimus,quatenus deledabiles et optimas humanae naturae conditipnes,de quibus m
tribus pra^cedetibus libris fatis large, fatisc^ copiofe difputauimus , ab
omni^ potenti deorecognofcant, utper bona opera in hoc feculo femg \xti S)C
alacres uiucre, dC in futuro poftea diuina trinita te,a qua praedidaomnia nobis
prouene runtjperpetui frui uaIeamus«Nos igituf m s iBtf D E D I G M I T A T E
cuncfla (liperms commemorata refellere confutare uei maxime cupkntes, eo^ ' dem
ordine ad confutandum procede^ mus , quointer obtjctendum uCi fumus* Vnde a
corpore tncipientes ad imbecillj latem d^caneraseiusincomoditates, (tc & in
hunc modu refpondere no dubita^ mus : Catholict dodores noHri humanS corpus
quod ab omnipotenti Deo ex It^ mo terrae fadu fuiflle fupra dixinius, tale
cxtiulle teftatur , ut partim mortale eflec fi protoplaftus ille
peccaiIet,quemadmQ dum ea fecifle fcimus y^artim uero (i no peccaflet immortale
emceretur : primus cnim homo mortale dC quodSmodo im mortale corpus habuilTe perhibet^Vnii
de quxrifolet, an utrutic^ ex conditione ipiius corporis habuerit , an potius
im^ mortalitas ex gratiae beneficioac priuile gio j^uenerit. Proinde in primo eius fta« tuita fadu fuiflfe
dicunt,ut (i uoluiflfet utl qaCy non mori potutfliet. In fecSdo uero iiatu ,
poftquam dehnques triinfgrefllus cftaprimxua illa conditionefua, ipfum
efqueaded degcneraflTe QC defecifl^e tra* dun^ H O M I N I $ L I B. 1 1 1 1
dunt, ut certam quandam dC mdubitati cnoriendi legem cotraheret * At tn tertio.
. gloriofce refurrediois (latu , tale tantu^ per gratiam eifedum iri dicunt ,
ut mori non poterit,quemadmoduin finehuius noftri operis,adiutore Deo,paul6
latius 6C uberius oftcdemus Jtac^ omnem cor^ pbris imbecillitatem dC quafcuc^
xgrita dineSjd^ caetera quccc^ eius incommoda a nobis antea commemorata, non ex
na cura fua, fed potius expeccati labecon^ craxit * Vnde quicqd mali in
pra^fentia^ rum baberc ac poltidere exiilimatur 8C creditur,merit6 non etus
natur ac,fed prl maepotius tranfgredioni , quemadmo:* dum
rupradiximus,attribucndum eft» Itac^ omnes prophanorum QC facrorum fcriptorum
coqueftiones d^Iamentario^ nes de laudationis QC bono mortis 8C de reliquis incommoditatibus
fuis deficere cedare^ deberent: quandoquidem tale non ab ipfo deo,nec^ ab eius
natura, fed a peccato prodtjfle 8C proueniile noui' mu5«Ca?teru fortaile dicet
quifpia:quaii qua ita elTe coacederctjcpfcquens tamc 188 D E D I G N I T A T E
non uideret,cum quxcuc^ hominti cor^ pora (iue ex natura , (iue potius ex pec«
cato, ceu tu probare dC aflererc conaris, banc fragihtatis 8>C xgntudinis ac
mortis 6C reliquarS deni(^ incommoditatu ne^* ceditatem acceperint,acceptam^
retule rint: quinimo talem QC tantam moleilia^ rumneceditatcreportarutjUt
qua^cunc^ fit 5^ undecunq^ prouenerit, iam a prin^^ ctpio;:reationis naturalis
effeda futde ui deatur : quando eam moriendi dCcxte^ rarum malarum coditionum
legem cun dis humanis corporibus a principio na^ tiUitatisfuaeS^omni
quidetepore immi nere 5^ impendere no dubitamus * Haec omniad^ca^tera huiufmodi
etfinos ue<« ra eile fateamur,pluribus tamen,ni(t ni« mis queruli nimis^
ingrati ac pertinaces SC delicati eifemus , uoluptatum mole (liarugeneribus potiriin
hacnodraco^» inunt 8C peruulgata uita,dicere dC aflfeue rareauderemus*NuIIa
efl: enim,mirabi< le didu, hominis operatio, fi diligeter dC accurate eius
naturam aduerterimus>ex qua ipfe faltem noa mcdiocriter oblede cur» HOMINIS
LIB* IIII iB9 f ur.Quippc fingulis exterionbus,uiden di,audiendi, olfeciendi,
guftandi&^tan* gendi fenfibus tantas femper dC tam ue^ hementes uoluptates
capit,ui qu^da in^ cerdum fuperflua^acnimia^Str ruperua;3 caneae fieri
uideantunQuantis nancp ho mo uoluptatibus capitur>partim ex cer^ caquadam
SKTexpredapuIchrorucorpo rumuiiionc, partim ex fonorum 6^ fym phoniaru
&rerum infuper magnaru ua riaru*^ auditione, partim ex floru et fimi lium
odoru olfadtionc, partim ex diuer^ (a dulcium epularum fuauiumcR uinoruf
deguftatione, partim denicp ex mollifli* marum fubftantiarum
attradatione,di& ficile dicflu , quinimo impofllbile foret» Quid dc
reliquis interioribus fenfibus dicemusf^quatas enim oblecflationes inn
coftituendis fenfibilitjrerum difcretiont bus dC diflFerenttjs afFerrc iecum
fenfus illc perhibctur, qui communis a philofo phis appeHatur.Quantu quocp nos
delc <ftat uaria diuerfarum fubftantiaru dC ac* cidentiii imaginatio f quanu
extimatioc' quantum memoratio^quantu denic^ in^ tcllecfiior f #d D E D I G N I
T A T B tcIIecflioC cum ca quf iam alfquo pardcfS lad fcnfu
dcprchedimus,i'maginari,com poncre, cfFari, memimffe , QC intclligcrc
coftituim\is, ucrbis fatis dcclarare QC cx* plicarc no poflTumus^Quocirca fi
homi* ncs,quas fcrtuita comunis pluribus in» tcr uiucndil uoluptatibus dC dcledatio*
nibus potirctur , quam molcfttjs QC an* goribus cruciaretur , potius gaudcrc 8C
cofoIari,quam torqucri dC lamcntari de* Ijcrcnt: prxfcrtim cum natura plurafd*
gorum,ajftuum,Iabor5, doIorum,mori» borumm rcmcdia , quafi certa quaeda iU laru
argritudinu antidota no afpera,non tnoIcfta,non amara, ut plcruncp m phar
inacis cotingcrc 8C cucnirc cofueuittfcd potius mollia , grata , dC dulda ac
uolu^ ptuofa abundc affatim^fubminiftraue rit»:Qucmadmodij cnim cu comcdimus 6^
tibimusjin depulfione femis firis mi;* rabilitcr oblcdamur : ita cu calefcimus,
cS rcfrigcramur , cu quiefcimus paritcr laetamur»Sed quoniam illa i guftu pcrci
piunt, c^terisfomibus tagibilibusquo« damodo dclcdabiliora uidcnt,qu| com muni
^ H o M I N I s L r B. n I r m muni et no pardculari ipfbru genitaliu ta
apprehenditur: Quod a natura foler tiiTima et callidifljma atcp profedo unica ,
rerii magiftra no temere dC fbrtuito , fed certis rauonibusd^euidetibus caufis
h* <flu fuiife philofophi tradidere , ut longe tnaiores in coitu , in comeftionibus
ac potationibus uoluptates caperent,quo« niam fpecierum coferuationes principa
lius,qpi indiuiduorum intendebat:quora alterijper comiHiione maris 8C fceminaf,
i&Iterum uero aflumptione alimenti in re ilaurationem ( ut ita
dixerim)deperdit/, conferuabaturjtacp cundarde fragilitarf ie,de algoribus, de
apflibus,de labonb% de fame dC fiti , de tetris odoribus , dC dc
huiufmodifaporibus, intuitionibus, at» tredationibusJaflitudinibus^uigilfjSjS^
fomni]s, cibis dC ponbus,a: captcris fiml libus humanarum incomoditatum argu
mentis , opiniones ac fentenciar fingulis qutbuiq? natura rerum pauld-diligenus
animaduertentib. ac aliquato accuratius coftderanrib.friuolaf & uanae at^
in^ncs cffc uidebunt.Na praeallegaiat Ariftote j»a • D E -D-I N I T A T B (
JiSjCiccroms, Senccae,Plintj^ autorfta«s tcs pcr ca quse antea dtda runt,meru6
re j felluntur &C cofutantur ♦ Quippc uiderc audirc tunc laboriofa 8C
molcfta func, cum fupcruacua dC nimia efficiutur : At cum modicc ac mcdiocriter
his et huiuf:» modi fcnfibus utimurjnon modo ncc^ fa tifcimus neq^ laboramus,
fed potiusre* focillamur , geftimus dC gaudcmus : ctfi liatura corpora nobis
infirma, ut ait Ci> ccrOjCt imbecilla et fi-agilia largita cft:§d negarc
inficiarc no poflumus Jam plu ' rima huius infirmitatis, imbccillitatis QC i
fragilitatis noftrg rcmcdia,ut fupra dixi* mus, affatim abudc^ fubminiftrauit ♦
Et (ic hoc noftrum domicilium cx terra ma dcfa(fia , 6C humo , inquit uir
paticntiftiis muSjhoc eft infimis fluidiscp contcxium cflc uidcmus, nimirum ob
admirabilcm quandam 8(rdeIicatahuiufmodi corposf ris coplcxionem, qualis tanto
6C tam di* gno dC tam praeftanti humanae animae rc ccptaculo copetcrc &r
coucnire putaba* , tur,aIitcrfierinon potcrat Quaproptcr j , cttm rationtbus 6^
allcgatis aniiquorum | , uirorum ) HOMINIS LIB* riir 10% airorum autoritatibus
abundc,ut crcdi* mus, hadenus fatisfecifle uideamur, rc^ kquum cftjUtad
Innocentii'fummi pon* tificis rationes paucis rcfpondeamus, ad quod nos ita
parati uaquc armati accedid mus j utaptas quafdam dC accomodatas rcfponfiones
nobis nondefuturas cxifti memus*Sicm'mpn'mi hominis corpus cx Iimo terraj ,
carteroru uero tam anima torum quam manimatorum corpora cx alijs clementis fada
fuerunt,quae quis» dem fuaptc natura , quamcaetcra nobi^ Iiora etgenerofiora cernuntu,ut
illc dicit dC fentit, QC nos facile conccdimus, pro^! fccfio hoc quodcunquc
tcrreftrc homi^s nis opificium tanto prajftabilius 8C cxccl lcntius cundis
altjs uideridcbuit, quan^ tocaeteris dC uentisa: planetis &:ftellis
hobilius eratjqu^ licet ex aere 8C ex igne fac^a eflrent,infenfibilia tame dC
inanima ta eiTe conftabat:&: pifcibus quocp QC aui bus,quae cx ipfo, dC
iumcntis quac ex tcr ra pariter fecum animata prodierut, ad* mirabilius
apparebat : Nam hoc animal rationale , prouidg dC fagax multo proA n "
194- D E D IG N IT ATE 1 pterea nob/Iius corpus iumenta ct pc^ cora habebat,
cCr quibus in propria mate ria couenire uidebatur, quonia ad ageni dum dC ad
ioquendu dC ad intelligendu, quibus illacarebant, longe aptius &ac«.
comodatius erat» Ventis ucro dC fiellis, rebus penitus et omnino
mfenratiSjpiTci bus quoc^ 8>C uolucribus ammatis utriA: que, pariter
excellentms putaripoterat» Nam etfi cu nullis praedidaru rerum iri propria
materia conueniret,infenfatts ta men illis,ex eifdem ratiombus &caufis quas
de iumentis dC pecoribus diximus, preftantius concludebat* Etaquatilibus
prafterea 8C aereis animantibus fimilitcr cxcellentius credebaf , quonia talc
fuas? pte natura facfiu fuerat , utnifi peccaflet, mori&^inierire non
po(Iet,queadinodu fupra dixiffe et oftendiflfe meminim5*,qdi nullis ali)s
corporib, coucniebat : Vndei lerreftre elementu laio caeteris admirabi lius 8C
preftanus uideri debet,quato illis | fuaptc naiura ignobilius QC ineptius cxi
ftens, incorporedutaxathumanoaltius ' , rublimatu dC di gnius exal tatij fuifte
nout \ I i liius, Atcp hxc de pnmi homims corpo:* i-e breuiter dixiffe
fufficiat* Ad alia uero ^^ererorum hom/num communia corpo n,dC ad illa que de
conceptione eorum,' 6^ embnonu educatibne,obrja'ebantuf , breuiffime refpodere cupietes,
quod ad haecduo pertinere 8(: fpedare uidebat, eandem uel potius meliore cum
cxteris ^fedis animalibus cpnditione eo fortita fuifle refpodemus,quod corpora
noflra cx mehodbus dC delicatiorib. feminibus ^ brutorum omniu oriunf ,ut fic
orta ex potioribus et purioribus,&: ita dixerim, fanguinibus nutriunt
&: educant. Quo liian^ ficut fperma ex fugfluo alimeti, ita pariterfanguine
ex ipfaeiufdealimenti fubftantia generarijCerta quaeda 8(:cclcrf brata
philofophoru omniu fententia eftv Quanto igitur cibus cuiufcuc^ animalis
delicatior et generofior eft,tanto fperma cx fuperfluitatib? illius generatu
melius ac pracftatius efficief . Eodemm modo de fanguine fentiendu
eft,quiquidein ho^ mine tanto prarftantior 4 m cxteris ani« mamib» eflTe
dcbei,quato cibus human^ - n z 199 DE DIGNITATE cxteris quorucuncp animantium
alimcn tis npbflior cxiftimatur 8C crcditurXaetc ras obiccfiioncs fuas de
nuditatc dC dc im bccillitatc &C dcalijs huiufmodi incomo ditatibus miflas
facimustquoniain fupra inccrta quadam plurium comunium ob icdionum
confutatione,fatis pro faculta te noftra diluiflTc uidcmunNunc ad con futandaca
quae dc ignobilitatc animae dl ccbatur, pauds acccdamus» Dicaearchu 5: fi
quialij fucrunt qui ipfamnihil cfl[e, totumcB cius nome irritum 8^ inane, fru
ftra^ animates 8C animalia appcllari co^ tcndercnt, pcnitus omittamus : Quonia
ca dchumana mcntc cxcogitauerunt,ut prorfuS amcntcs et omnino inanfmad ac
prbrfus infcnfati proptcrea fuiflc uidean tur,quoniam fefe ipfam habcrc non
ccr^ ncrent.Hos proximc fequutur,ThaI cs, Anaximandcr,Anaximcnes,Anaxago
ras,Diogencs,Leucippus,Democritus, Heraclitus, Empedocles, Hippias, Ar^
chelaus,Zeno,Ariftoxenus, Varro,8«: quicunc^ aliquid corporcii uel cxtra du cc
dC de potentia materiac educt QC exin* HOMINIS LIB» 1111197 de (imul cum
corporibus interire exifti mauerunt»His hebetibus S^,ut ita dtxed rim ,
corpulentis dC pinguibus philofo* phis ea rcfpondemuSjquae iri fecudo hu^ lus
operislibro pofuide meminim^, ubl inter cxtera hazc Ciceronis noftri uerba
ailegauimus,qu«e ipfi uericati dC catholi^ cae Chriftianorum fidei uel maxime
con fonabant: Animaru nulla in terris efl; orl go,nam nihil cH inanimis mixtum
ac co cretum aut quod ex terra natum ac ficflix eife uideat, nihil humidu quide
aut flabl leaut igneuhis naturis^nihileil^duini memoriae , mentis, cogitationis
habeat, quod praeterita teneat , 5^ futura praeui^ deat,6^ copledi pofTit
praefentia, qua: ib la diuina funtmecinuenim^undead ho^ minem uenire
poflentjnifi a Deo*Singti laris eft igitur quaeda natura atc^ uis ani^ mi, feiunda
ab his ufitatis notts^ natu^ hs, ita quicquid efl: illud quod fentit ,
fapit,quod utdet,quod uiget, calefte dC diuinum, ob eamq^ rem aeternum iit ne*
cefle eft«Et Ariftoicles quoque philoib«* phorum princeps dC caput , cuda mixci
1^8 DE DIGNITATE BC fimplicia corpora,rua cogitatioe tran* fcendit , atque
qiiintam quandam natu^ ram eiIeuoluit,e qua mens emanarettco gitare enim dC
prouidcre, dC caetera hu* iufmodi , a nullo praedidorii corporum prouenire
poile putabat, quemadmo^ dumCicerode eoloquens quodamlo^s co iftafcribit:
Ariftoteles longe omm'** bus , Platonem femperexcipio,praeftas dC ingenio dC
dihgetia,cum quatuor no^s ta ilia genera principiorum eftet comple xus,e quibus
omnia orirentur, quintam quandam naturam cenfet effe , cf qua fit menst cogitare
enim dC prouidere dC di* cere QC docere, dC inuenifle zliqd^dC tam cnulta alia
meminifte , amare, odifte , cu pere, timere, angi, la;tari, haec dC fimilia
eorum , in horum quatuor generum in* ede nullo putat : quintum genus adhi;^
i>et uacans nomine,et fic ipfum antmum endelechtaappellac nouo nomine, qua^
fi continuatam quandam motionem dC perennem. Ad Epicureos 6C ad caeteros
huiufmodi mortaies , dC, utita dixerim, :fphbcios QC miamo^ philofo{>hos
paru« HOMINIS LIB* Iin isg pcr ueniamus : quia animos una ca cor^s
poribusintcnrepntauerut, eoscR adiila rcmittamus, quaein praedido Innus opc
riVlibroafFatim &:abunde retulifTcmcrf minimus : nc fortc fi hic
apponeremus, eadem pluribus locis repetcre & rcplica reobiurgaremur: Vbi
nos diuerfas ra^ tiones , multas magnorum philofbplio;* rum autoritates ,
plurima fandiflimorii uiroru oracula, plerac^ celebrata prd* phanorum dC
facrorum fcriptorucxem^ pla congefl[imus>illis quiimmortalesani mos ita efle
puta.ucrunt,ut in aliena cor* pora quando e proprfjs rccedebant, in* gredi
cogerentur , quoniam qualis ellet animus iine corporc intclligcre no potc ram,
ideo^ formam aliquam figuramm quaercbant, ac rcuolutionem illamina^ nem,
infulfam, dC infana excogitauerut, illud Ciceronianum in eodem loco a no bis
allegatu breuitatis caufa repctamus, qui quodam Tufculanarum fuarum li* bro ita
inquit : Sed plurimi contra nitua lur,animos'que,quan capitc damnatos, 100 D E
D I G N I T AT E mortemultantt nec^aliud efl: quicquam cur incredibiUs animoru
uideatur a^ter^^ nttas,niri quod nequeunt qualis animu^ fit uacans corpore
intelligere dC cogita^ cione comprehendere:quaii uero intelll gant,qualis Gt in
ipfo corpore,quae con:* formatio, quae magnitudo, ^ locus, ut Q jam podent in
homine uno cerni omnia qax nunc tadafuntjCafurusne incofpe
dlumanimus,antantarit eius tenuitas, ut fugiat aerem.Hec reputetifti,qui nc*
gant animum fine corpore fe intelligerd poffe: uideant que in ipfo corpore
inteU ligant.Mihi quide natura animi intuentl multo difFicilior cogitatio
occurrit, mul Cp^ obfcurior , qualis animus At in cor^ pore tanqua alienac
domui, cp cum exie rit 8C in libem ccelum, tanquam domum ruam,uenerit:Ni(i enim
quod.nunquam uidimus,id quale (it intelligere no poilu inus,certe dC deum ipfum
diuinu ani^ mum corpore liberatij cogitatione com pledli pofllimus* Ad illa
deinceps uenia mus,qu^ aduerfus tota hominis perfona proponebantur « [ta(^
pritno ad autorita tcs. HOMINIS LIB» III aot tes,pofl;eaad radones
defcedemus,quip pe ad autoritates Hegefice, Cratons, Al ddamijCiceronis,
Plint),Herodoti,Eu:s ripidis, Cleombroti, Socratis, Catonis, quoru aliqui
nonullas mortis laudano;» nes cofcripferut : aliqui uero fefe propte rea
interemerdt,quod per mortem muU tipHcibus humanae uitxincommodis QC
calamitatibus priuaretun PrimOjprifcas cundoru gentilium fcriptorum opinio^ nes
tunc uel maxime floccipendedas fo re refpodemus, cum a cathotica dC ab or
thodoxa fententia iillatenus difcrepare uideantur * At culda a Deo creata ualde
bona,utfacra fcriptura teflatur, nemo fa 119 menris ullo unquam tempore dubita
uit * Quod n (ic efl , profedo hominem, cuius gratiaomniaualde bona&^ opti«
ina iada fuifle conflat, no folum optimS quiddam,fed et(am,ut ita dixerim,
pluf^ quam oprimS eflie iure dubitare dC ambl gere non poflumus « Humana igitur
ui^ ta qua homo uiuere dicitur , generaiiter miferaeiTefienue non potefl:
aiiterfe^ queret, utid quod optimu eflle coflaret. I ao2 DB DIGNITATE Incotinua
quadam dC perpetua miTens uiueret,Quod quoniam falfum efTe mai> nifeflu eft,
nimim prasallegatas uel poe^ jtarum uel oratorum uel philofophorix, qui de
miTeria humanx uitse difleruinfe at(^ fcripfiiTe perhibetur,autoritates faU fas
ac friuolas dC inanes extitide apparet* Quod quidem rationibus fuperius ptois
batum/amofo quoque beati Augudini tefiimonio confirmatur,qui duodecimo De
ciuitatcDei librouerbahaecpofuitt Sicut melior eft natura fentiens etiam cS
doIet,quam lapis qui dolere nullo mo^ do potefttita rationaiis natura
praeftatior etiam mifera,cp illa quae rationis uel fen^ fus efl: ^xperSjS^ ideo
in eam no cadit mi fetia* Quod ca ita fit huic naturae,quae in tanta excelletia
creata eft , ut licet iit ipfa mutabilis, inhaerendo tamen incomuta^ bili
bono,id eft fummo bono,beatitudU nem confequat , nec expleat indigeiiiia fua
niii uticp beata nt,eim explenda; non fuflficiat nifi Deus , protedo non illi
ad* haercre uitiS eft» Idipfum Ladantius plu ribus itiflitutionutn fuarum Ioci$
uerum teftatur; H 0 3SIJ N .1 S LI B* I 1 1 r 20J teftat : quado Ciceronis QC
alioru qui de bono mortis nonuila literaru monumen tis tradiderut opiniones
refellens> (ic in^^ quittCicero m principio conrolationis fu^dixit,iuendoru
fceleru cauia nafci ho tnines^Iterauit idipfumpodeaquafi ob^ iurgas eum, qui
uita no ede plena malis putet* Rede ergo pr^fatus eftjerroreaq miferabili
ueritatis ignoraitoe fe teneru Et no multo poft ita fubiugit : At illi qul de
bono mortis difputat,quia nihil fciiit, ftc argumentant: Si nihil eft poft
mortc, no eft malum mors : aufert enim fenfum maIi»Siautem fuperfunt animarj
etiarn bonum eft , quia immortalitas fequitur. Qiiam quidem opinionem illa fua
admi rabili eloquetia penttus diluit , dC omni^ no refeliit,ac prorfus
redarguit,et ad ex^ tremQ falfam couincit « Ad celebrata illa Socratis ,
Cleombroti , Catonts exepla, eos nullis humanaru calamitatu rationi^ bus jfed potius
fpe immortalitatis ad con ternptijuitactantumodo addudos fuifte dicimus : Quod
nifi ita e(Iet,ip(i utic^ de fnagaitudine animi non fuiftent a uarija 204. D E
D I G MIT AtE fcriptoribus tantopere Iaudati':quoni'am laboriofa efFugere,non
fortis S>C magna^ nimi , fed potius , ut inquit Ariftoteles, mollis eneruati
hominis elL Pythago i^s quoque uetat iniufTu (mperatoris, id Dei, de prseAdio
dC de ftatione uitac decedereJdipfum etiam uerum efle dc* prehenditur 6^exea
Socratis oratione, qua Plato hcit eum ufum apud iudices lam morte multata :
Magna me , inquit, Ipes tenet iudices^bene mihi euenire , (i mittar ad morte,
necede eft enim (it alte^^ ri! de duobus,ut aut fenfus omnes omnl no mors
auferat , aut in alium quendam locum ex his locis morte migretur.3^ re liqua *
Et exTheombrotica Platonicili^ bri de immortalitate anim«e Iedione,qui non alia
de caufa fefe interemit , qp quia Platoni De aeternitate animoru in com=«
memorato libro credidit:quem quidem^ beatus Augufliinus in primo De ciuita^ te
dei anteq^ feipfum interficeret legide teftatur * De Catone praecIariiTimo uiro
rentienduefl; aliter, plus caeteris|fui ince^ remptoribus aberraJe,fi fok
euitandi mala H O M I N I S L I B; f I I I 205 ihala qu^ fibi' ex ui(f}oria
faris prouen tura rufpicabatur caufa , remetipfum in:» cer^miflet , ut eo de
magnanimitate eti^ a prophams fcriptoribus tatis ac tam ma gnis in coslu
laudibus extoUeret^ Quod idem Auguftinus in eodem De ciuitate dei libro eo loco
maxime fentirc 6C in.is nuere uidet,ubi fic inquit X Cato Vticen (is reipfum
occidit, Hue turpe efle iudicii uerit fub uicSore Caefare uiuere, fiue po lius
eius gloriae ne fibi parceretur inuide rft:ut i pfe Caefar dixiiTb fert ♦
Plutarchus . ^hfuper ipfum eundem Platonis librum priufqua fibi manus intjceret
in uita fua legiiTe teilatur , Ad facras illas SalomoM nis,[ob,d(^ Ambronj
autoritates uarie re fpondendum fore cenfemus« Nam Salo mon in praedi<f^o
Ecclefiafles libro ita lo cutus eft, ut ad omnes totius mundi ho^ 6iines
propala quafi publicus praeco bC manifeftiflimus cocionator loqueretur* §d
ipfum &:CoheIet Hebr^G,&: Eccle- fiaftes graecu nome plane & aperte
figni ficatt Proinde fecundum diuerfas homia num conditionesjita uarie ^ fentit
^ dl 205 'b fe D 16 N l ¥ A T E dt, ut pluribus locis fibtjpn manifede ad
uerfari ac maxime repiignare uideatiirj ceu ilH fententix quum de uno QC de
eo;s dem hominis SC iumentorum interitu fu pcrius allegatum ffMtjillud maxime
con^ tradicit quod in calce libri pofl;ea fubiun git, ubi de homine loquens
intercaetera ia dicit : Ibit in domu aeternitatis fuae, 6^ drcuibunt in platea
plangentes antequa rumpatur funis argeteus,& recurrat ui* ta aurea, 6C
coteratur hydria fuper fontS ^ confringatur rota fuper cifternam, dC rcuertatur
puluis in terram fuam undc crat, 8)C fpiritus redeat ad Deum qui de^s dit
iIIum,Et duobus quoque altjs, uideli cet uni quado dicit: Laudaui magis mor
tuos quam uiuentes, 6C feliciorem eutn ludicauiqui nondum natus eft, ncc^ uis«
dit mala quae fub fole funt*Et illi infuper alteri quandoait: Melibr eft dies
mortiS die natiuitatiS.Et caetera huiufmodi plu^ ra apprime repugnanttac
praeferiim hec iaha duo manifeftiflime cotradicunt,unii quado inquit,meIioT cft
canis uiuus leo* ne liiortucSC alterum quando ita aif.ua de ergo H O M I N I S
L I B; 1 1 1 I iof de ergo 8C comede in I«etitia panem tuuf, H bibe cum gaudio
uinum ruum , quia placet Deo opera tua* Quapr opter cum ex hac tam dmerfaru 6^
inter fe tam di(n dentium fententiarum uarietate diTsc fonantia ac
contrarietate , tum etiam e% mala bi mterdum non fana eius libri do^ (firina ,
inter prifcos ilios primitiuae cc* clefiac lud^orum dodores ac magiftros, qui
paulo poft mortem Chrifti redem:« ptoris noftri facrumHebr^orum Iibfo« rum
ordinem inftitueruntjquo nunc it* tuntur , ^ rabbi hebraice uocantur , diii difputatum
fuit ^ dubitatum , Vtrum praedidus liber infirmo6^ folido quo^ dam (acrarum
fcripturarum canone una cum cacteris prophetids codicibus co^ ordinaretur, uel
potius anathemate da^* mnatus igni combureretur.Et nifi in cal ce libri uerba
hec appofita Iegiftrent:De« um time bi mandata eius obferua : Hoc eft dmnis
hgmo , bi reliqua huiufmo^ di : proculdiibio codex ifte iamdudum fecundum
pra^didorum magiftrorum ao8 D E D I G N I T A T E fententiam ignibus cobuftus
nufqua ap pareret* Ad tot ac tam uarias panentiin^ mi uiti autoritates ac
rentetias,eum libra a Moyfe facrofancfldc legis latore in dialo go De
proutdentia diuina compoiitum HiiflTe refpondemusjubi uarias 6c diutnt ias
interloquentiu fententias eile necel^ ifarii! e(l« Vnde cum omnes illas praeaUe
gatas autoritates,uel proprio ipfius ore^ uel trium amicorum confolatorum
fuo^s. rum uerbis enunciatas extitifle coperia mus, eas pro faliisac fallacibus
propte:^ reahabendas dicere 8C aflerere nondu^ bitamus,quonia ab Eliu
fapientiilimo ec optimo uiro , dC ipfe lob , 6^ omnes tres amiciin cundis
comemoratis fententijs plane 6(:aperteredarguti,S^poftea ab' omnipoteti Deo ita
increpati dC caftiga^s tifuiflfe uidetur, utomnes prajdidas fen tentias in
alias ueras dC certas commuta uerint,commutatas^ conuerterint J Ad
Ambrofiu&C caeteros huiufmodi do(Ro res fi qui altj fueriJt , qui
cogitatioes fuas de bono mortis literis mandauerunt,rc^ fpondemes, illos
propter beatam dc fell cem H aM I N I S L tB. I I I I 10<> ccm bonarij
animarum a corponbus fc^ parataru futuram uitam , 8C propter ad^ tnirabilem 8C
pene incredibilem poft nd uiiTimam refurredione humanoru cor^ porum
glorificationemjde qua in fine h> bri paulo latius dC uberius diflTcremuSj
ua fcripfilIedicimus:quemadmodu ex proprrjs eius fcriptisplanefi^aperte de^
prehenditur*Cum ergo cudas propha^^ norum dC facrorum fcripcorum autonia tcs
fuperius allegatas profacultate no^ ftra diluiffe uideamur^reliquiieft ut de^
mceps ad rationes Innocentfj pontificis parumper accedamus.Primum nanque 8C
principalc Innocetij noftri fundamen tum^fuper quo totu ems miferabile a^difil
ciujcx quo De miferia appellare placuUj firmafl^e ac ftabilifl!e
pcrhibetur^dequo^s rumcuc^ nafcentium hominu natiuitate eflTe coftatjquod quafi
in pnncipio come: morati operis fui merito collocauit , ubl de humanis
calamitatibus dift^erens^uer ba hxc pofuit: Omnes nafcuntur eiulan teS)Ut
natura? miferia cxprimamus^Ma^ iculus enim recenter natus dicitsha ; foe^ 0 iio
D E D I G N I T A T E ^ minadicichet dicentes hauel he.quot^ quot nafcuntut»^ab
Eua , Quid eft /guur Eua ^nifi heu> ha, utrunqj mteriedio do lcntiSjdoloris
exprimit magnitudmem* Hgc enim ante peccatu uirago,poft pec caiumEua
meruuappellari^Et rehqua buiurmodi • Poftea profequit: Vnde fe^s fe optima
futun' a^difict) fundamentaia:^ daffe putat : quae profedo talia funt^ut, nifi
me debita fummi pontificis reueren tia^quemadmodu ait poeta nofter, conti
neretjleuia quaedam dC puerilia Stra pon tifiaa &apoftolica grauitatelonge
alie^» na efte contenderem: Sed honeftis qui^ bufdam duntaxat didorum fuorum
con furatiombus ob maximam quadam de^ fun(fJa^ fancftitans fua? ueneratione
con^ tenciacquiefcemuSjubinoftracconfutan didC rcfellendi profeflioni ^ uel
mediOiJ criter fatisfecifle uidebimur ♦ Quale igw tur&qitiatumfithoc fuum
tam firmum ac ram iolidum QC tam adamantinum, uc tta dixerim, fundamentum ,
anteomnia paulifper confideraridum eft : ut eo dih';* gencer accurateque
confiderato , quaha dC quancsi HOMINIS LIB. III r 211 & qiianta fore
debeant reliqua iierc de^ bilibus dC arenofis ponus dC fragiHbus^ iquam
glareoffs dC adamantinis funda^^ imentis appofita, facilius ammaduertere atque
euidentius intelhgere ualeamus^. Ac primu quam falfum fit illudj&^ quam ab
ipfa rei ueritate abhorreat, quod de he 6c ha duabus naturalibus interiedioa nibus,
ad claram quandam dC manifeftas humanas miferia? exprefljonCj refert, uc
neranda facrac fcriptura^uerbaplane 8C aperte declarat^Moyfes enim diuino fpi
ritu afflatus > in principio Genefeos ita inquit: Et uocauit Adam
nomenuxoris fua? Euam ^ eo quod mater effetcunclo:^ rum uiuentium^ Itaq?
huiufmodi Eu^co gnomine, propterea appellata fuit.quo^ niam mater dC origo dC
principium eflet omnium hominum , qui ab ea , ueluti a prima^ua
radicepropagandi, oriundi c^ rant: quemadmodii ex facris textus hti^ ni uerbis
euidenter oftendit: licetinHc braico idiomate euidetius appareat.nam
prophetaille maximus inpraeallegatolt bro cuncflaru reru origine progreftum^ o
z 2iz DE DIGNITATB defcribensjinter Cf tera fic aittEt uocauit nomen
uxorisfuseEua. &cauramtalis appeilationis aflignare dC demoniirare
uolesjftattm mtulit:quonia mater omnifi uiuentium futura erat , hoc eft cundorg
homi'num,quiob humana; natur^ excel lentiam et,ut Gra^ci expreflTius dicut,ob
antonomafiam uiuentes merito appeila ri merebantur,quiquidem uiuentes hoc hebraico
nomine nucupantur * Sed pro co hebraice ubicp pofito , Hieronymus nofter omnium
facrorum tam Graecori! quam Latinorum interpretu accuratiiH mus, Eua euphoniae
cau(a (emp exprefs {iuHuic (imile illud alterii quod de uira« gine dicit* Quado
ipfam antepeccatum uiragine , 6>C poft peccatu Eua appeilari
meruiflecofirmat. Quod pariter quem« admodi! dC primum falfum efTe d.emon:^
ftrabitjpraefertim iipropria eiufdcpro* phetaeuerba paulo diligentius
&accu^ ratius c6(iderabuntur,quae talia funt:DI xitq^ Adam,hoc nGc os ex
oftibus meis, dC caro de carne mea , haec uocabitur ut« rago, quohia de uiro
fumpta eft , Quod et(i H O M I N I S L I r I I I 11} ttCi iti lanno fermone
mantfefte mtelliga tur y hebraico tamen manifeRius 8iCe\ii^ dentius
apparet>ubi' itaexprimitur:H^c uocabiturifcha,quoniadeiTch(quod no men latme
interpretatij,uir5fignificat) fumptaefl:^ Hieronymus uero utetymo logiam uerbi
in fua quoad fieri poterat traslatione efFicacius feruaret , pro iTcha hebraice
po(ito,ui'ragine a uiro denuatS pofuit^ Ha^c dida^Iofephus primo anti^ quitatis
ludaicae his uerbis uera ede con firmat^Hc enim inquu : [fcha hebrafca lin
guamuiier appellatur, nomen ueromu heris erat Eua^qu^ ngnificat omnium ui
uentiii matrem , Quas ob res fi [nnocen tius noftermprinciptjs 6^ in fundamen
tis fuis luce clarius aberrade deprehendi tur^ut fupra probatu et demonftratu
eft, quid in reliquis quae fuper praedidis er^ roribus fundata fuiUecernimus,
eum fe cifte exiftimabimus noti enim ueriitmi le eum in progreflTu operis uera
fcnfiffe, que in principio abipfareiueritate lon^^ geaberraffeintelligimus*
Atqui inhos tantos ac tam manifeftos errores nun^ o } 214. D E D I G N I T A T
E incidiflet^niTi Hebraicaru Iireraru omm^ no expers fuiflet^Sed qualia fint
fingula qu^cp fuajparumper uideamustac plura €i'us capitula de fingulanbus
hominuca lamitatibuSj cofutandi caufa, breuiter m medmadSucam^ ♦Qiiippede
nuditate, de frudibus hominu 5(f arboriijde inco^ rnoditate fenedutis>de
breuitate uitCjdc labore mortaliu, de uartjs hominum ftu drjs 5 de dfuerfis
anxietatibus, acca^teris Iiuiufmodt\,que nelogiores fimuSjbreui tatis caufa
pr^termittimus^multaetdfcit &C fentit* Veru ut in hac noftra cofutatio ne
ordine quodam mcedamus, ab muio de nuditate hommis mcipictesjpauca di cemus^de
qua ipfe loques^fic mquu:Nu dus egredit dC nudus regredit : Pauper accedit dC
pauper recedit* Ad quod nos decons et pulchritudinfs caufa homines ita nafci
oportuifTe refpodemus ♦ Primo nan(^ fi uarijs diuerfis^ pellibus mftar brutorij
cooperti dC indutf nafceremur, ^ turpis 6C ^ fccdus effet afpedus ille fa tis
dici explicariue no pofTct* Ob exceU lennam ^uoc^ coplexionis noftra: , quae
exdcU^ H O M I N I S L T B. I I 1 li^ cx delicfjs liumani feminis ^cedebat>
ali tcr cotingere dC euenire non porerat:fe4 quando aliter fieri potui(Iet,
profedo na cura qua^humanum corpusc^teroium omniu operum fuoru pulchernmu ac m
mirum formofifllmij opificiu ab ea raira^ biliterfabrefadtUjnunqalienoindumeto
abfcodiflet, ne fortepulchritudines fuas incogruis &C obiedis uelaminib.
coope riret* Alitcr etiam fi uoIuilTemus de natii rali quod.l omnifi homina
nafcentiu ue^^ ftimcnto refpondere ualebamus : quod ^pterea facere
noluimuSjquonia ipfum tn eodem loco, hoc naiuralc indumentu quo ofhes nafcimurj
fatis his uerbis uitii peraflc legimus^Sic cm fubmgit; Si quis aiJt indutus
egredit^attedat quale profe^ rat mdumentu^turpe didu^turpius audi
Uijturpifl^imu uifu/ozda pelliculafangui nc cruentata ♦ q|d nos de fecadina,
fic cth Sccudin pellicula il!a cum qua infances nafcunt i medicis
appellat.ipfum intcllexifl!e non miuria intcrpre£amur,qaa ex necefljtatc
materia? unufquifcp inter nafcendum fcc re,ac paulo poft in luce editus
deponcrc o ^ iiS ' D E D r G Nl T A TE naturali lege copelhtur . Qiiid dehomi^^
num 8C arboru frudibus dicemusr^quos ipfe ad muicem comparare uolens^pau^j 16
poft prcdidam nuditatem huiufmodi coparationem aggreflTuSjita inquit:Her
bas& arboresinueftiga, illapde fepro^ deunt flores^frondes dC frudus ^dC tu
dc te lendes, pediculos & lubricos : illd^ de fe fundut oieum , uinum, dC
balfamum: 6^ tu de te fputa, urina dC ftercus:illa^ de fe fpirat fuauitate
odoris,&^ tu de te rcd^^ dis abominationem foztoris^Et (ic in reli qua
huiufmodi fpurcittjs fo^ditatibus^ referta procedens, late copiofe^ profc^
quit^qua? decoris honeftatis^ gratia im pra^fenj;iarii omittam^.His tam pulchns
ac tam formofis prxdidi fummi ponti^ iitis obiedionibus iftam ipfam fuam fru
c!luum coparationem abfurda eflTe dC ui deri, refpoderi poteft, nam proprius cu
luslibet arboris frudus ucre dicitur is, quem arbor illa fuapte natura
producit^ At propri] hominis frudus non funt fos da illa dC fuperflua
fpurcitiarum dC focdi l^tu genera fupcrius allegata^ fed potius , multi^ H 0 M
I N I S L r B. I 1 1 r multiplices mtelligendt dC agendi opera tiones humani
frudus habetur dC func, ad quas homo, ficut arborad (rudificaii dum,naturaliter
nafcit. Et quanqp natu^ ra fuperflua illa in homine no intendat, ex neceiTaria
quadam cibi et potus reple Cione proueniant,mirabiIe tamen ac pc;*
neincredibile didu efl: , quatum pleraq; lllorum quxinhominefuperHua dicun
tur,ad plura rerum genera coferre iudt« cantur,ceu de fputis, de urinis dC de
fter coribus,acde capillis a phyficis fcribit: Quippe ieiuni hominis fputum
ueneno SpuH h (is ferpentium morfibus ophthalmijscR mimsu medetteius uero urina
ad laxandu uen^ niefficc trem,S(f adconferuationem uifusmirabi liter confert *
Humanarij aurium fordes naribus illinite,quibufcuc^ dormire ne^ quientibus
fomnu prouocare uidentur» Ad fertilitatem agrorum humanum fter cus hominis^
capillos, quorS ne unum quidem perituruex euangelica ledione didicimus,
caeteris omnibus ftercorandi generibus copiotius dC abudantius con ducit^Quid
ad incommoda fe nedlutis et o $ tfi8 DE DIGNITATE ad brcuitatem uit^
rcfpondebimusf^pro fe(fl6quemadmodij ceteris fupcrioribus fccimus , ita iftis
op ortuna rcfponfa no* bis no dcfutura iurc cxiftimamus crc dimus*Nam fi in
primordio conditionis humanar prifciilli maiorcs noftri ita lon* gxui cxutiilc
copcriuntur, ut ufcp ad no ningentos circiter annos pcruenerint , ccu Innoccntius
ad comparationcm SC ad dcteftatione huius pracfentis uitae no ftrae,quam dicit
cflTc breuiffimam,nonul las rationes adduccrc dC allegare uidet: profcdlo Deus
eo temporc rcbus huma nis proptcrca rcdc cofuluiffe,ac fapien* fcr prouidifle
perhibctur , quonia alitcr ncc gcnus humanu in hac parua dC prx^ fentanea
temporis breuitatc propagari, nccp urbes aedificari, nec^ fcientiae 8C ar# tcs
adinucniri poiuiflrcnt.Sed poftquam prjcdicftaomnia quae hominibus neccflra
riacrant, pcr cHutumitate temporisadia ucnta,m luccm prodiere,& demum per
fccfia copicta in medium euaferc , hu^ mana uitapaulatim decrefces,in hac po*
ftircmo quafi brcuitatem peruenit, quanj nunc / H O M I N 1 S L I B. 1 1 I I
nimc uidemus» Quod lofcphus m prxa dicfloantiquitatis ludaic^ hbromanifeftc
cofirmare uidetur,quando Deiireligio^ Cis illis prim^uis maiorib.nodr^s tam
loti gam ac tam diuturna uitam ab initio co# ccffifle 5C condonafle tradit.Et
non mul to poft deThare Abrahae patrismortc differens^cu ipfum quinc^ fupra
ducen* tos aetatis annos uixiife dixiftet,ftatim in hunc modum fubiecit;
Rccidebat enim i'am uita hominu, fiebat^ paulatim brc^ uiorufquc ad
generationeMoyfi,pofi: que tcrminiis uite pofitus eft c x x» an* norumtquoniam
ad conferuatione et ad falutem humani gcneris poft multas plu rimarumurbium
aedificationes,poft ple rafc^ utiliu artium adinuentiones,ac pofl: humani
gencris propagatione, nequa^ nccen^rium crat ut homines diuturnio^ ris dC
longioris uitg efficcrent quam nuc comuniter uiuant« Satis cnimjad noftra
propria intelligendi dC agcndi officia, dC ad bcncbeatci^ uiuendum, fuper^fa*
tis et olim uiucbamus dC nunc uiuimus: ^ucadmodii Seneca in-Ub^De brcuitate aio
DE DIGNITATB uitx, illam celebrem 6C peiruulgatam de longitudine artis,& de
uiuendi paucita^ te exclamatione refellens, plane dC aper te demonflirat. Ad
rene<5lutis incomoda illa fupra obieda cum anteadae dC Cimilis ' uitx
uoluptatibus QC obledatioibus coq ferenda 8C coparanda fore praedicamus: quod
fi fieret, certe multo plures ac ma^ lores uoIuptates,quam moleftias homi^
nibus quonda inpraeientiarum^ uiuen tibus prouenide ac prouenire non iniu« ria
exiftimamus dC credimus* De labore mortaliS idem dicere ac refpodere pof^
fumus, quod de incommodis fenedutis nuper refpondimus: multo enim plures
oble(flatioes,quam labores ex humanis operationibus agentibus 5C operatibus
nobis , propterea prouentrc cenfcmus, i quonia (i (ingulas quafque hominis ope
rationes diligenter dC accurate cofidera« i uerimus,profed6 (icut nos femper
inter agenda aliquantulum laboramus,ita pa riter ac uehementius etiam in
quacunc^ nodra opcratione obledamurrhomines «nim inter uiuendui neceflario
oblecflari oportere. H O M I N I S L I B» 1 1 I I 211 Oportcrc, cclcbrata Ari
ftotclis fcntcntia cll:quinim6 philofophus ipfc m dccimo Ethicorum, dc uoluntatc
diOcrcns, cam ab hominis opcrationc ncquaqua fciun gi dC fcparari pofle
confirmat 61^ probac Bt quod admirabilius cft, uoluptatc hu« manae uitx
uf(^adc6 anncxam dC coiun <flam c(Ic profitctur, ut ab ca nullatenus
fcgrcgrarijfeiugiuc poflit^hapc cnim cius ucrba funt: Qui autcm per ftngulos
fen fus fiat uoluptas manifedu eft , dicfmus enim tiifioneS^ auditione
uoluptateaf^ ferre * QC paul6 pofl cum uoluptatcm ab omnibus expeti
probauiflfet , ita inquit^ Sed utru propter uoluptate uiucreexpe timus,uel
propter uitam uoIuptatcm,re linquat ad pracfcns, coniugata eni m ida uidentur
c/Tc , nec fcparationcm rccipe^ re:nam (inc opcratione non fit uoluptas, dC
omncm operationem uoluptas perfU cit, ut homo incontinua cius uita a prin cipio
natiuitatis fua; ufquc in finem, fcm perd^omni quidem tempore oblcdeu Quod fi
fic eftjprofedo plurcs uolupta^ ces quam labores eflie conftac, quemad^ Viz2 t)
E DIGNlTAre modum fupra paulo latius dC ubcrius di xifle dC explicafle
meminimus ♦ Dc ua« rijs hommum ftudtjs diuerfis^ eorum anxictatibus codem modo
rcfpondcn^ dum efle ccfemus , ne forte in rebus tam claris ac tam manifcftis
prolixiorcs fim^^ quam matcrid?,de quaagiturjqualita» tcs 8^condiiiones
rcquircrc& cxigcrc uideantur: praefertim cum 6C cnda fupc f lus allcgata,
6«Ccd?tcra omnia qux noui ccrde humanis calamitatibus dici dCaA:^ lcgari
poftent j ex nouiffima corporum noftrorum refurredionc fecilitcr diluan tur,
atquc abundantcr dC copiofc confu tentur: quando cnim refurgemus , pros"
fedo tunc defunda corpora iine aliqua labc , fine aliqua corruptionc , finc
ali* qua imbccillitatc, (inc aliqua deniq; de^ formatione,renouata
gloriofiflimc rcfu* mcmus : quac non modo cuncflarum in* firmitatum ,
a?gritudinum dC caeterarum omnium incommoditatu,quibus nunc abundare dC undiquc
afflucre quotidie experimur , penitus dC omnino cxpcr* cia , fcd etiam totis
fingularum pulchri':» tudinuni HOMINIS LIB. III! 21) tudmum ornamenris referta
apparebut, quemadmodum per plures dC admirabl les glorificatorum corporum
condmo^ nes y paucis dcmceps demonftrabimus: Quarum pnma eft perpetua dC
a^terna cUrifiCi, abfque aliqua mfirmitate famtaSjqu^nuI ti corpo} lismorboru
genenbus ahquatenusim^ coditm^ pedinprohibenue poteru: de quapfaU mifta plunbus
locis^ QC maxime eo car^? minc fenfifle uidetur, quando dixit:Lau daanimamea
dominum, quifanatinfir^ mitates tuas ♦ Secundajiuuentus fine fe^ nc(fluie,
nontantum homimha?cfua&! ^ perpetua corporis incolumitas prodeH^ fctj mfi
quapdam cotmuaeiuueniutisbca titudo concomitaretur : nec ctiam plu^ rimum
proficeret , fi illequi fcmper /a* nus eflet, muJtorum tamcn annorugra^ uitatc
depreiruSjaliquo fuftet^tionis ba^ culo indigeret . Cundi enim in petfc^
<fia&comp!eta tnginta duntaxataniOtf rum a^tate refurgemus: Nam Apofto^?
lus ita inquit : Donec occurramus onics ui unitaicm fidei dC agnitionis fiii)
dei^iQ : 15 E D I G N I T A T E uirum perfedluf, m menfura actatis plenl tudims
Chrifli,qui quauis trigefimoter^s tio ztatis fuce anno pateretur, quonianj
hilominus trigefimo ex eremo,ubi diu"* . tfus cotemplandi dC meditandi
gratia la tuerat,in lucem uenerat,3^ mudo mani^ feitus apparuerat, eapropter
triginta ari norum tate refurgemus«Nec folum ea Chrifti actate,fed etiam in
(latura corpo« ris fut,mirabile didu,refurgentes adila^ jRom» bimus, ccu fuis
uerbis teftatur Apofto;« <ps lus^quandoitainquittPracdeftinauitcon
formesfieri imaginis filtj fui * Tertia Ji^ bertas corporum adfequetur«Corpora
enim noftra quae nuc tot neceftitatibus^ totoneribus,tot peccati corruptionibus
opprimuntur,tunc leuiaS^ fubtilia 8)C ab omni labe libera nitida^ efticientur«!
\^^^Quarta, eft pulchritudo finc macula : ft em omnis corporis pulchritudo eft
con ^ucntia partium , cum quadam coloris fuar jitate,profcd6 ibi crit pcrfeda
et co« pleta pulchritudo, ubi nulla partium, ut ita dixerim,congruentia ficri
poterit: Et ubi quoq; admirabilis quaeda diuini co^. loria HOMINIS LIB. Ilir
flf loris fuauitas neceflano intercedens mmacondecoiabit: Nam (ta «nfacrJslU
tcris fcriptuefleconftat: Fulgebuntiufti* ficut fol,m regno patns fui .
Qu(nta,ac* cedet impairibilitas dC immortalKas : ibi nanque habftanies necp ab
jeftibus,necp ab a]goribus,nec^ a feme,neque a fiti^ne que a fenedute,neque ab
ullis denic^ la* boribus uexabuntur»Sexta,requies fine intermiflfionc proueniet
: ibi cnim tot us homo femper omniquidem tempore conquiefcet.Septima,pei petuO
Qc setcr;* num abfque ullo mcerore gaudium coii comitabitur: Nam Deus omnem
lachry mamab oculis fanc^orij fuorum itaab* ftergetita^cmundabit.ut nufquam, ne
quc ullo unqua tempore appareat: quip pe necp dolor amplius fcntietur,nccp cla
mor ct lamentatio ulterius audictur,qug prima una cum hac uira mortali
&:fecu« lari penitus 8c omnino abierut QC ufques: quacp euanueriit. Cum
crgo pcr ea qux dic^afunt, omnia quae huic npftro lauda bihde dignitateS^
excellentia hominis propofito obijcipofle uidebantur,hacfie P 1 229 DE
DIGNITATE nus ut potuimus fatis abundecp confuta rimusjreftat ut de beatorum
praemijs 8C gaudijs , flmulatcp de damnatora bomitf num po^nis ac doloribus
aliqua memo^ ratu digna in medfum adducamus^San^* dorum gaudia plura ac magna
6C pene infinitaefle , nemo uel facns litens mes diocrfter do(flus ignorat.
Primo nanque gloriofiflimo ruauiiltmo diuinzemate Oatis afpedu
perfruenturtquippe, utait Paulus apoftolus, cum illas glonficato^ rum corporum
conditiones , przcipuas carum dotes 8C fingularia priuilegia con
fpicabuntur,rupra moduiti atc^ incredi> biliter exhilarefcent: beatoru nan(^
cor# pora ufi^adeo lucida erunt, dC nibd fit ia. rebus humanis , quod
tanto6^tam im* menfo eorum rplendoriconferriSi^ com parari po(Iit>Proinde
Eiaias prophetaet Matth^s euangelifta hanc tam egregiS & tam Hngularem
glorificatorum corpo rum claritatem per aliquacorporaliu rei* rum
exempIaexprimereuoIentes,nec ex omnibus quicqui fole lucidius inue^c furem,
nimirum quantum potuerunt fa HO MINIS LIB» II II 21^ Uri rplendor^
arquipararunt: Alter nan^ quc,FuIgebunt,mquit, lufti, licut fol m confpcdu Dei\
Altcr uer o in transfigu^ rarione Chrifti fuper monte Tbabor ap« parente uerba
hacc pofuit : Refplenduit fecieseius ficutSoUVfqueadeo quoquc fubtilia
uidebuntur,utneque hoftia,neo quc parietcs, ncquc muri , ne^ mo^im, nec0 aliqua
alia adamantina impedimeii taobftarc ac reiiftcreualebunt,ut uno momcnto
quocunque uoluerint pr^ter« gredi S^penetrarc ncquiucrint^Quocf Chriftus tuc
ucl maxime indicauit,quan dopoftrcfurrecfHone fuamianuis clau* (is ingreflus in
medio difcipulorum ma« nifeftus apparuit, Vf^adeoinfuper agl iia oftendent, ut
nulla grauitatc ad per:» gcndum quocunque cupiuerintalfqua« tenus impediantur :
quod celebrato illo Chrifti excmploeuidenriflime declara* tur, quando
periclitabundis difcipulis opitulaturusjper marc Galilacae ficcis pc dibus
inambulans hincinde perrexit* Poftremo impaflibilia &: formofaaiquc
immortalia demonftrabuntur , quando p a 218 D£ DIGNITATB' ^nullo elcmcntorum
pondcrc grauabun turjquando nulla turpitudine deformais buntur^quando nulla
dcnic^ asgntudine debilitabuntur:Quando pra^terca infini tam bcatorum canentium
fodetatcm 8C maximam quadam fandorum amicora multitudinem mtuebuntur , admodum
la^tabuntunSicnfm amicma in rcbus hu maniSjUbi tot fufpicioncs^tot fraudes,6^
taliaactanta periculaquotidic immine;:? rc ccrnutur,ita fuauis & dulcis
cftiquan^' tum fuauitatis ac dulcedinis in i\h diuma idC mutua ac
uicifTitudinaria charitatc fo^ rc arbitrabimur , ubi erit finc aliquo dosf io
atc^ ullo diTcriminc fumma tranquilli^ tasr^Quado ulterius ccdcftem illam Hic
rufalem ciuitatem inhabitanteSiproprijs oculis uidebutjapprimc cxuItabunt:Cu
ius quidem fundamenta eduodccim can didiftimarum gemmarum gencribusia^ (fia 5
mcenia circumdrca cx lafpide ftru^ cfla : portas pantcr duodecim, fingulas e
fihgulis margaruis &C unionibus confe^ das Joannes euagclifta in fiinc
librt Apo calypfis fugjcx angclicarcuelatioefuiflc teftatur: r HOMINIS LIB.
rril 119- tcftatur : ac reliqua huiuftiiodi magnifi^ ccmtjs cxcclleniijsi^
referta , late copio* '1^^ fe^ compleditur* Ad extrcmu, quando in
perpetuafehdtatebeatos ^damna^ tosuero inxterms pccms mafuroscon oi^
templabuntur, profedo maximis 6^ in:^ * finms uibilationibus replebuntur ♦ Hu^s
»|}' lufmodi beatorum gaudtjs^ totidem uel ^j^ plura ctiam miTerorum homfnum
tor^? P^L^ menta confonabunt ♦ Nam primo mife m rabiles illi, diuina uifione
pn'uabutur:cu |J8 lus quidcm carentia^damnt pccna a mo^^ :if dernis theologis
appellafiac tahs dC tan^ il» ta habetur, ut fecudum celebratas Chry 0 foftomi
dC Auguftini fententias, quicua Bi^ que a ccelefti patria exulantes , cum hu^
ifff kifmodi uidendi Dei coditionibus apud Cii tflferos 5 quam alibi ufpiam
efle mallent cafl ubi Deum uidere 5C confpicere no pof^s ;ia^ {cnu Ad hanc
talem QC tanta damni pce^ ji\ nam infiniti dC uere intolerabiles , ignis, fit
fulphuris, foetoris, uermium, rigoris, fi^ iv ca^terorum tahum perpetuoru
tormen^ torum cruciatus accedunt t qua^ quidem pcena fenfus ab eifdem theologis
appeU »30 DE DIGHITATE lari 3^ nuncupari confueuit* Hxc duo fif mirum maximt
quidc 6C cdtinui damna* corum lamentantiu, (Indentiu dC eiulan« cium gemitus,
ploracus QC ululatus con« comitabuntur * Quid de horrido ac terri biti illo
infinitorum hominum pluribus intolerabilibus tormetorum generibus h cruciatorum
mutuo 8C uiciilitudinario i confpedu dtcemus C qux quidem ita te^ I tra 6^
horribilia funt , ut ea noftra fugiac t cogitatio , 6if reformidet OK^tio *
Poftre« 0i' (j tno quantum cruciabuntur , quando fei< p fe perpetuo miferos
fine aliqua fiiturae li berauonis fpe continuis cruciatibus coit n( lepultos
imaginabuntur : Beatos uerOf tn ueria uice , infimtis dC fempiterius gau^ qq
dijs repletos , fauatos , femperexultatu« tit ros dC iubilaturos cogitabuntK^uapro'
rin pter ut tandem aliquando finem dicentf di £idamus,&uItimasdemumhuicno«
ftrooperimanusimponamus,cumpr{<» mo quanta QC quam miranda fit humani n^^
corporis dignitas,quata deinde eilet ani ope mi fui celiitudo ac
fublimitas,quata prae* i]^ cerea QC quam pr<eclara ipfius bominis €xdua* I H
O M I N I S L I B» 1 1 1 i t}i ex duabus pratdiVlis pattibus compon* ti
excellentiaforetjtribus fuperioribus li bris iatis abunde fatts que cop/ofe
expU^ cauerimus : poftremo cum hoc quarto cundla qux comemoratis fententqs no^
Rris maxime aduerfari QC repugnare pu ^bantur, hadenus diluiile dC confutaf^ fe
meminerimus : reliquum eft,ui ad di^ ligentem quandam 8C accuratam diuino rum
mandatorum obferuationem prae^ fentes et poileros pariiper exhortemur, per quam
duntaxat in cceleftem lUam 8C seternapatriamafcedere ualeamusJtac^ non modo
Maiedatem tuam, SereniflS^ me princeps,ut ad te tandem ali quando quaH longo
quodam poftlimimo reuer^ tamur, fed quofcu^ etiam alios ad quo^ rum manus hacc
noflra fcripta forte per^ uenerint humiliter QC fuppliciter depre« camur ,
quatenus cunda quaeque diui^ na mandata obferuare dC exequi uelitfs: quod (i
quifque pro uirilt fua efficere 8C operari curauerit , nimiru dC temporal/a
haec priuilegia dC perpetua utriufc^ uitae praemia confequeciir^ Proinde cundu|
Zjz DE DIGNITATE accuratis cocleftium pr^ceptorum obfer uatoribus proculdubio
comigerit>utfta tim a principio natiuitatis fuae fortunaii, fempcr dC
felices ac beati fviifleatc^ eftc fi^forein aeternum uideaniur.Quocirca fi^
rogamus&^ obfecramus omnes huius qualifcucp operis ledores, ut ad hanc no
ftram breuem amatoria exhortaiiun* cula caeteris pofthabitis diligenter atten
dant^atque ea operentur dC faciant, qux nos his ipfis breutter perfuadereconabi
mur.O homines,uei 6 uiri potius,quin# imp 6 reges etprincipes et imperatores,
poftquam in tanta ac tam immefa digni taie &: excercntia cbnftituti &C
ordinati cftis,ut omnta quecijc^ in mundo ftue iii terris Sc aquis, in aere
fiue in afthere ftue incoehs facla funt, ueftroimperio ditio* nicp fubdita
&: fubiecfta efle perea cjuae iijpra fcripfimus nullatenusdubitetis,fit
uobis cura uirtuiis: hanc calcatis dC fups pediiatis uittjs, totis animi dC
corporis ui ri b u s d il i gi te: h anc am ate,h ac ob fe r ua te, hancquefumus
apprehendite,hanc ca* pefflte^hanc compiediminijUtper cond nuas H O M I N I S L
I I I I I 2JJ nuas dC afljduas eius ipfius operationes, non folum felices
&C beati uideamini/edl ut etia immortali Deo quafi fimiles effi^ daminu
Veftra emm intelligedi dC agen dioflFiciacum omnipotenti Deocomu^ nia habentur
dC funt * Vnde fi uobis per acquifitionem dC ufum uirtutis, tranquil la^
immortalitatis beatitudo prouenerir^ nimiru in patria aeterno illi principi
qua^ fi fimiles apparebitis : nam femper inteU ligendo et agendo ac coiemplando^quac
^pria folius dei oflPicia credatur, in per^ petua& aeterna beatitudine una
fim^ plici uoluptate inftar fui cum conti nuis exultationibus dC cu fem
piternis iubilationibus 6^cantibus gau debitis^ P S tj^ • PERORATrOt HAEC
igiturhabuitnusquxad tr, Sercniflime pruiceps,de digmtate atque excellentia
hominis imprcefentia* rum fcriberemus : ac ciida fuperius a no bis late
copiofe^ expIicata,toties uel ma ximeueraeiTe fentimus , quoties inrin« gulares
illas S^admirabiles perfonae tuae dotes QC preciofa priuilegia oculos men tem^
coucrtimuStTuc emm quado (in« gulaquaec^ tua humanae naturae benefi^
ciadiligeter|6^ accurate coflderamus, ta le^fedo corpus>taIem^ animuex pr^«
dpuis quibufda 6C egregtjs utriufcp par tis coditfonibus abs te haberi QC poflide
ri intelligimus , quali figillatim hadenus explicalle meminimus, Exquibus tam
excellentibus QC tam preftatibus mebris ac muneribus inter fe mirabiliter compa
dis S^iTmuI in unum couenientibus,ta« lem profed^o ac tanta alfonsi regis
perfboamin lucem prodijfle conipexi^ mus , ut non communi dC trita naturae \e
ge natus, fed potius ab omnipoteti Deo tofiitutus dC eledus cCCc uidearistNome
compiuto: Giannozzo Manetti.
Luigi Speranza –
GRICE ITALO!; ossia, Grice e Manetti: la ragione conversazionale – filosofia
italiana – Luigi Speranza (Firenze).
Filosofo italiano. Nasce il 12 giugno 1981 a Firenze, in una regione, la
Toscana, in cui vive una grande tradizione di poeti contadini, uomini che
uniscono in sé due forti passioni: l’agricoltura e la poesia. Poeta contadino
anche lui, la passione per l’agricoltura lo porta a laurearsi in viticoltura ed
enologia e ad avviare, nel 2009, la sua azienda agricola tra le colline di Greve
in Chianti, l’Azienda Agricola Manetti Leonardo, grazie alla quale produce
vino, olio e giaggiolo. A Greve, Leonardo partecipa alla realtà socioculturale
del paese, in particolare con la Società di Mutuo Soccorso, realizzando
attività teatrali come Forconi di Pace e pubblicazioni di libri storici locali
come il Popolo dei Ricordi (Nuova Toscana Editrice). L’amore per il suo
territorio e per i prodotti che esso offre plasma la personalità di Leonardo
che, fin da piccolo, respira il clima operoso dell’azienda di famiglia: Le
forbici, la falce, la zappa, una penna, un pezzo di carta, un libro sono alcuni
degli attrezzi che uso quotidianamente e per me sono importanti allo stesso
modo. Io amo scrivere e leggere ma anche lavorare in campagna. È un lavoro faticoso
ma l’ho sempre fatto volentieri fin da bambino, quando seguivo mio nonno e mio
padre nei campi. Non vedevo l’ora di tornare a casa, dopo la scuola, per
partecipare alla vendemmia! Attendevo l’arrivo dell’estate per poter andare a
lavorare in vigna. Mi piace tagliare i rami di una pianta per dare alla chioma
una forma ben bilanciata che poi garantisce la nascita di buoni frutti. Ogni
tanto mi fermo per una pausa, osservo quello che mi circonda e la natura mi
regala grandi emozioni. A fine giornata, sono stanco ma felice, e a volte mi
metto a scrivere i pensieri che per tutto il giorno mi hanno ronzato nella
mente. La passione per l’agricoltura lo informa di una sensibilità per il mondo
che lo circonda che si riproduce nella scrittura in versi, la sua seconda
passione, al quale si avvia da autodidatta. La poesia diventa per Leonardo un
rifugio, “porto amico” e mezzo per esprimere un vasto universo di emozioni che
riversa nelle sue pubblicazioni. Nel 2013 pubblica il suo primo libro, sChianti
(Tempo al Libro). Lo stesso anno apre il blog Chianti Poesia e avvia un
progetto che unisce pittura e poesia, insieme alla pittrice Claudia Cavaliere,
dal nome Quando la poesia colora la pittura. Del 2014 è invece la sua silloge
Gli occhi interiori (Marco del Bucchia Editore), del 2017 il libro Poesie in
cucina con le ricette di mamma Cristina (Edizioni Helicon). La sensibilità che
manifesta nella scrittura, luogo di ristoro per la sua anima affannata, portano
Leonardo a vincere, nel 2015, il premio dedicato alla memoria di Renato
Filippelli durante il Premio Culturale Aurunci Patres di Sessa Aurunca.
Conosciuto e apprezzato da un pubblico sempre più ampio, Leonardo inizia a
farsi coinvolgere in reading e collaborazioni con artisti figurativi: nel 2016,
insieme al poeta Emanuele Martinuzzi e alla scrittrice Claudia Piccini,
organizza alcuni reading di poesia sul tema della libertà; nel 2017 aderisce
invece al progetto Parole di Pietra ideato da Sabrina Perri. Nel 2020 gli viene
conferito un altro premio, in ricordo di Enrico Matassini, alla Manifestazione
Premio Letterario Chianti. Il suo ultimo libro, Il poeta contadino (2021),
riassume la sua connessione con la terra, fonte di ispirazione e simbolo di
valori genuini e autentici. Per Leonardo, la terra rappresenta non solo un
luogo fisico, ma un vero e proprio state of mind da cui attingere per esplorare
la vita, celebrando il paesaggio, i legami familiari e le sfide dell’anima
attraverso la scrittura e, in particolare, la poesia, la quale rappresenta, per
Leonardo, «prima di tutto libertà e innovazione», un «minore assoggettarsi oggi
alle regole classiche» che permette «di scrivere versi più vicini alla realtà,
alla natura e al cuore delle persone». Tra il 2017 e il 2022 ha pubblicato con
youcanprint: DiVersi in Prosa, Poesie sul sociale, Poesie d’amore, Il rosso il
viola e il giallo, 40+5=50 e Poesia. Attualmente, Leonardo sta lavorando alla
stesura del suo prossimo romanzo e a una raccolta di poesie d’amore. Nome
compiuto: Leonardo Manetti.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mangione:
l’implicatura conversazionale d’alcuni aspetti del nazionalismo culturale nella
logica italiana – logica matematica – la scuola di Bagnara Calabra -- filosofia
calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Bagnara Calabra). Abstract. Grice: “As I look upon my former self, I
realise I would have NEVER even touched with a barge the symbols used by
logicians, had it be not be that my own pupil, Strawson, was thinking to write
a tract for Methuen about it. We discussed it in private, and I shared my
thoughts with him that most of his intricacies could be extricated by appeal to
a principle of rational discourse which I had come across in the quite separate
– and properly philosophical area – of the philosophy of perception. Strawson
indeed made himself the connection to the logical operators from my referring
to this principle of rational discourse in the philosophical context of the
‘philosophy of perception’!” Filosofo italiano. Bagnara calabra, Calabria.
Grice: “I like Mangione; for various reasons: He notes that logic is more
related to mathematics – indeed, for logicism mathematics IS logic – so the
opposite to ‘formal’ logic is ‘material’ logic, not ‘informal’ as Ryle and Strawson
want – Mangione has studied ‘categories’ and talks of ‘logica matematica’ – he
has studied Frege’s ideografia, as he aptly translates his grundscrift, and he
tried to improve on the ‘nationalism’ which was ubiquitous in logic in Italy in
the ‘primo novecento’!” Insegna a Milano.
Diresse le due collane matematiche della casa editrice Progresso tecnico
editoriale di Milano, appendice della A. Martello editore. Presso l'editore
Boringhieri di Torino ha diretto “Testi e manuali della scienza contemporanea.
“Serie di logica matematica.” Contribuito alla Storia della filosofia
pubblicata da Geymonat per Garzanti con specifici contributi sulla storia della
logica matematica. Amplia e sistematizza tali contributi nella Storia della
logica. Da Boole ai nostri giorni”. Il saggio costituisce un ampio ed esaustivo
lavoro di ricognizione e sintesi sugli ambiti di ricerca e sui risultati della
logica. Dirige la collana Muzzio scienze. Insieme a Ballo, Bozzi, Lolli e Pagli
cura Gödel (Boringhieri). Saggi: “Logica matematica” (Torino, Boringhieri);
“Giocando con l'infinito: matematica per tutti, traduzione di G. Giorello
(Milano, Feltrinelli); “Matematica e calcolatore, Le Scienze quaderni, Milano,
“Filosofia: saggi in onore di Geymonat, Milano, Garzanti “Storia della logica,
CUEM “Storia della logica”“Da Boole ai nostri giorni” (Garzanti); “Frege.
Logica e aritmetica” -- Torino, Boringhieri. Regny, «Breve storia di una lunga
amicizia», Franco Prattico, «Pubblicate tutte le opere di Godel» dalla
Repubblica, articolo disponibile sul database SWIF dell'Bari. 6.Peano, A.Nagy, Delbcedp,
Logiqìie algorithmique. Revue Philosophique quindi idem. Liège et Bruxelles
Liard L., Les logiciens anglais contemporains {ISIS). Logique. Masson, Paris. —
Cours de philosophie. Logique CouTURAT L., La logique mathémaiique de M, Peano,
" Revue de Métaphysique et de Morale „, a — La logique de Leibniz d'après
dea documents inédits. Paris, Alcan. L’Algebre de la logique. Paris,
Gautliiers-Villars, ed. Peano G., Calcolo
geometrico secondo VAusdehnungs- léhre di H, Grassmann, preceduto dalle operazioni
della logica deduttiva, Torino Arithmetices principia, nova methodo exposita —
I principi di geometria logicamente esposti Torino, Bocca. Elementi di calcolo
geometrico Principi di logica matematica. R. d. M., t. I. Formule di logica
matematica. R. d. M., t. I. Sul concetto di numero. R. d. M., t. I. Sui
fondamenti della geometria R. d. M., Saggio di calcolo geometrico Studi di
logica matematica Les définitions matJtématiques Formulaire mathématique. Nagy
a., Fondamenti del calcolo logico. Giornale di matematica. Napoli Sulla
rappresentazione grafica delle quantità logiche. Rend. R. Accademia dei Lincei.
Lo stato attuale ed i progressi della logica. Rivista italiana di filosofia. C.
Burali-Forti, G. Vacca, G. Vailati, A. Padoa, M. Pieri, F. Castellano, C.
Ciamberlini, Giudice, Nagy a., Principi di logica esposti secondo le dottrine
mo- derne. Torino, Loescher I teoremi funzionali nel calcolo logico, Riv. di
Mat., Ueher Beziehungen zwischen logischen Ordssen. Mo- natshefte fur
Mathematik. Wien, La logica tnatematica e il calcolo logico. Riv. Itai. di
Filos. Roma, I primi dati della logica. Id. Roma, Ueber das Jevons-Cliffordsche Problem.
Monatshefbe far Mathematik. Wien,
t. Sulla definizione e il compito della logica. Roma, Balbi Alcuni teoremi
intorno alle funzioni logiche. Riv. di Mat., BuaAn-FoKTi C, Logica matetnatica. Milano
Exercice de traduction en symholes de Logique Mathématique. Bulletin de Mathématiques élémentaires Sui simboli di
logica matematica. Il Pitagora, Padda A., Note di logica matematica. Riv. di Mat., t. 6, Conférences
sur la Logique Mathématique. Université non velie de Bruxelles Essai d'une
théorie algébrique des nombres entiers, précède d'une introduction logique à
une théorie déductive quelconque. Congresso
internaz. di filosofia. Parigi, Vailati G., Un teorema di logica matematica.
Riv. di Mat., t. Sul carattere del contributo apportato dal Leibniz allo
sviluppo della logica formale. Rivista filos. e scienze affini. Maggio-Vacca G.
Sui precursori della logica matematica. Riv. di Mat., Bettazzi, M. Chini, T.
Boggio, A. Ramorino, M. Nassò, ecc. in Italia. Tutti questi ultimi A.
appartengono alla scuola del Peano, al quale si deve la prima introduzione
della Logica matematica in Italia con Peano, esposti lucidamente gli studi
dello Schrodbr, del Boole, ecc., dimostra l'identità del calcolo sulle classi,
fatto da questi autori, col calcolo sulle proposizioni di Peirce, del Me Coll,
ecc. L'opera de\VS9 {Arithmetices principia contiene per la prima volta la
teoria dei numeri interi completamente ridotta in formòle facendo ricorso ad un
limitatissimo numero di idee logiche che espresse coi simboli: €, D, = n, u,
--, A. Di qui trasse origine la sua ideografia, in cui ogni idea è
rappresentata con un segno, e il suo strumento analitico andò perfezionandosi
rapidamente. Formulaire de Mathémathiques; Introduction quindi la pubblicazione
completata, con nuove formule ed arriccbita di numerose indicazioni storiche
per la collaborazione di valenti seguaci, procedette alacremente, raccogliendo
e trattando completamente in simboli tutte le proposizioni della matematica.
L'importanza filosofica di questo movimento scientifico non è ancora stata
apprezzata convenientemente dai filosofi, e l'opera di PEANO (si veda) comincia
solo ora a richiamare sopra di se l'attenzione degli insegnanti di logica pura.
Questo ritardo filosofico è tanto più strano quanto più chiara è la filiazione
filosofica di questa ideografia. Peano stesso non cessa mai di far notare che
essa è basata su teoremi di logica, scoperti successivamente da Leibniz fino ai
giorni nostri. È noto infatti che l'ideografia completa o pasigrafia e
intravista da Leibniz, col nome di characteristica. Ma se, con definizioni
opportune, si potè ridurre le Pastore, Logica formale. Meriti dell' analitica moderna,
Da questo rapido cenno dello sviluppo storico dei postulati del càlcolo logico
e degli autori che più hanno contribuito al progresso della logica pura e sim-
bolica in largo senso della parola (simboli lette- rali, aritmetici, algebrici,
geometrici, ideografici, ideofisici e via dicendo), e pure in mezzo alle di-
vergenze profonde e attraverso i vari modi onde le forme logiche si manifestano
e a quelli onde vengono interpretate, è possibile scorgere il filo conduttore.
Le dottrine più recenti sopratutto, parte cri- ticando i metodi e i principi
sui quali le antiche erano costruite, parte proponendo metodi di di-
mostrazione più atti all'indagine logica, parte svolgendo fuori dalla stessa
analitica germi di idee nuove che vi rimanevano prima come oscu- rati ed
occulti, sono come una successione in- calzante di fiotti vitali che,
scaturendo dalle vette del pensiero, sono penetrati nell'organismo della logica
formale alimentandolo e sospingen- idee di logica che si incontrano in molte
parti della ma- tematica ad un numero sempre più piccolo di idee pri- mitive,
attualmente ancora si desidera una riduzione analoga di tutte le idee di logica
che si incontrano nella logica pura. Questa riduzione presenta invero
seriissime difficoltà, ed e più facile il riconoscere quante e quali siano le
idee primitive in Aritmetica e in Geometria, che in Logica. (Peano). In questo
saggio, continuando le ricerche cominciate nel precedente, che mi converrà di
supporre conosciuto al lettore, tento di portare un contributo alla soluzione
del problema suddetto. Nome compiuto: Corrado Mangione. Mangione. Keyword:
“logica matematica” “divertente”, “Sidney Harris” Peano, “not” “no” “and” “e”
“or” “o” “if” “si” “some (at least one)” “all” “the” “il”, Mangione,
simbolistica, logica simbolica, logica formale, logica materiale, semantica,
semantica per un sistema di deduzione naturale, SYMBOLO, whoof and proof, w’f
‘n’ proof. -- -. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e la proclama di Mangione:
logica matematica, la logica matematica deve essere divertente!” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Manfredi:
l’implicatura conversazionale del liber de homine – filosofia emiliana – la
scuola di Bologna -- filosofia bolognese – scuola di Bologna -- filosofia
italiana – Luigi Speranza (Bologna).
Abstract. Grice:
“I once punned on Alexander Pope’s study of mankind, man – philosopherkind –
Manfredi didn’t!” Filosofo italiano. Bologna, Emilia
Romagna. Grice: “I like the “liber de homine.” It reminds me that among my unpublications there’s a
‘Why’!” Grice: “While the Italians aptly use the same particle for ‘why’ and
‘for’, the Anglo-Saxons didn’t! That must be because ‘for’ is usually otiose:
“Why are you eating.” “For I am hungry, say I!” cf. “I am hungry.” – Studia a Bologna
e Ferrara. Entra in contatto con circoli umanistici.
Insegna a Bologna. Riceve un compenso superiore alla media ed è il docente più
citato nei Libri partitorum. Esercita l'astrologia ee attaccato da PICO (si
veda) (“Disputazione contro l’astrologia divinatrice””). La sua opera “Il Perché” fu un successo per
secoli. Altre saggi: “Tractato de la
pestilentia,” Bologna, Johann Schriber, “Pro-gnosticon” (Bologna, Bazaliero
Bazalieri) “Liber de homine,” Impressum Bononiae,
Dizionario biografico degli italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. Girolamo
Manfredi. Keyword: divination. Those clouds mean rain – Those clouds mean
death. --. Grice: “The present budget means that we will have a bad year –
Prognosticon. “The present budget means we’ll have a hard year, but we shan’t
have.” – x means that p entails p. Pico approaches Manfredi, “You said that the
budget for 1490 meant that we would have a hard year, but we didn’t!” – Nome compiuto: Girolamo Manfredi. Manfredi. Keywords: liber de homine, la tradizione
pseudo-peripatetici dei problemi – il problema – la questione di ‘per che’ –
Grice sulle tipi di domanda – la domanda dei bambini – la domanda di Grice a
bambini, “Can a sweater be red and green all over? No stripes or spots allowed?
– The philosopher’s question – ‘why is there something rather than nothing? Why
I am me and not you? Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Manfredi: l’implicatura divinatrice” – The Swimming-Pool
Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Manicone:
l’implicatura conversazionale della filosofia del gargano – la scuola di Vico
del Gargano -- filosofia pugliese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Vico del Gargano). Abstract: Grice: “Unlike Italy’s, the geography of
Oxford – or dreaming spires, as scholars call it – is rather boring!” Filosofo italiano. Vco del Gargano, Foggia, Puglia. Una
delle personalità più caratteristiche del suo tempo della Capitanata. Definito
il “monacello rivoluzionario” a causa della sua bassa statura, che
sembrerebbe di 1,40 m, la sua indole illuministica consiste in una sete di
sapere che non si placa con il dogmatismo, ma con l'esperienza diretta, lo
studio approfondito dei fenomeni naturali e della scienza, un'osservazione
empirica che poteva fornire una risposta valida e concreta alle varie
problematiche e quindi un aiuto pratico all'uomo, al suo benessere e sviluppo,
alla sua felicità. Ciò gli costò l'inimicizia di chi, seppur in pieno illuminismo,
diffidava e demonizzava la scienza. Lo sviluppo economico-sociale che
teorizza M. consiste in uno sviluppo connesso e, per certi versi, dipendente
dall'ambiente, perché egli riteneva che la natura fosse una fonte primaria di
ricchezza e la sua distruzione avrebbe potuto segnare la fine dello
sviluppo. Manicone può essere considerato un profeta dello sviluppo
sostenibile, perché in pieno Settecento, quando le industrie erano inesistenti,
ebbe un'ampiezza di vedute che gli consentì di prevedere le conseguenze
disastrose che avrebbe portato l'uso improprio e scriteriato delle risorse
naturali. Le opere in cui Manicone tratta, tra gli altri, il tema dello
sviluppo sostenibile, sono La Fisica Appula (cioè dell'Apulia) e La Fisica
Daunica (cioè della Daunia, antico nome della Capitanata). Secondo il
“monacello”, uno dei peggiori atti compiuti dall'uomo del suo tempo era la
cesinazione selvaggia dei boschi garganici, un tempo rigogliosi, come anche
attesto da Orazio nelle Epistole: «Garganum mugire putes nemus». Riferisce
che il disboscamento del promontorio iniziò nel 1764, con il taglio “barbaro”
dei pini nel territorio “Difesa” di Vico del Gargano e la cesinazione degli
ischi ad Ischitella, talmente “furiosa” che, ad inizio Ottocento, l'Abate
Longano denunciò la carenza di legna da ardere per gli ischitellani. La
causa di questo disboscamento fu la volontà di destinare i suoli a coltura,
anche quelli non adatti a questo scopo e più utili al pascolo e alla produzione
di legname, vista la “rocciosità” della terra sul promontorio del
Gargano. Manicone spiega anche la diminuzione della fauna selvatica nel
Gargano, sempre dovuta alla cesinazione, che diminuiva i nascondigli per gli
animali selvatici, e li rendeva più vulnerabili. Ne “La Fisica Appula”,
il frate dedica un intero libro al Mefitismo (insalubrità dell'aria) e alle
cause che lo generano. Egli sostiene che l'inquinamento può avere cause
naturali o accidentali (provocate dall'uomo), può essere anche indigeno
(proprio della zona) o esotico (derivante da altre zone). Secondo il Manicone
le principali cause accidentali del mefitismo erano: 1. Le condizioni
igieniche precarie delle strade e delle abitazioni; 2. L'insana abitudine di
depositare gli escrementi nelle strade; 3. La sepoltura dei centro abitato (consuetudine abolita con
l'Editto di Saint-Cloud, ma anticipata nel 1792 a Vico del Gargano da Pietro de
Finis, che fece costruire il cimitero monumentale di San Pietro); 4. Il taglio
dei boschi (invece gli alberi sono importanti perché emettono ossigeno e
assorbono anidride carbonica). Lo studio del frate sul territorio garganico fu
talmente minuzioso da fargli notare un mutamento climatico dalla metà del
Settecento all'Ottocento; in alcune zone del Gargano, ci furono sbalzi di
temperatura che provocarono un sensibile calo di precipitazioni nevose e
mitigarono parecchio gli inverni. Secondo il Manicone, la causa è attribuibile
al disboscamento. Il taglio delle foreste avrebbe consentito al sole di
riscaldare prima e maggiormente i suoli e soprattutto non avrebbe bloccato i
venti provenienti da Nord e da Sud, quindi le zone meridionali rispetto alle
alture garganiche si sarebbero raffreddate a causa dell'arrivo della Tramontana
da Nord, mentre nel Gargano settentrionale sarebbero arrivati maggiormente i
venti caldi del Sud. Un rimboschimento avrebbe reso più fertili le terre
coltivabili, ma Manicone stesso, dopo aver dato questo suggerimento, esprime la
consapevolezza di “aver cantato ai sordi”. Viaggiò molto per l'Europa,
studiando Medicina a Vienna e a Berlino, Scienze Fisiche a Londra e Scienze
Naturali a Bruxelles. È noto soprattutto per il suo trattato, La Fisica
Appula. in cui analizza le caratteristiche fisiche delle terre di Puglia e
soprattutto del Gargano. A M. è intitolato il Centro Studi e
Documentazione del Parco Nazionale del Gargano sito presso il Convento di San
Matteo a San Marco in Lamis. Descrizione di Vico Del Gargano nella Fisica
daunica Al tempo di M. la popolazione vichese era di 6131 abitanti, circa lo
stesso numero di residenti effettivi attuali. L'area abitata era più ristretta
e consisteva nel nucleo originario (Casale, Civita e Terra) e i quartieri nuovi
di San Marco, Carmine, la Misericordia e Fuoriporta. L'incuria delle
istituzioni si manifestava nella scarsa attenzione verso l'igiene delle acque
del Casale (quartiere affollatissimo), originariamente buone e dolci ma
inquinate dall'incuria generale; anche le strade strette e ombrose della Civita
erano soggette ad abbandono e perennemente sporche. Soltanto i quartieri nuovi
erano larghi, puliti e soleggiati. Le Istituzioni mancavano anche laddove
era necessario rendere più agevole il lavoro dei contadini e dei pastori
vichesi, costruendo strade per diminuire gli ostacoli a cui erano sottoposti quotidianamente
questi uomini quando si recavano nelle loro campagne, poste spesso in profonde
valli o zone impervie. La popolazione vichese era laboriosa e onesta e
non c'erano grandi disuguaglianze economiche, tuttavia M. descrive i suoi compaesani come barbari e
incivili, infatti non hanno riguardo per l'ambiente, ad esempio i pastori
lasciano distruggere dalle loro bestie le pianticelle fruttifere e le vigne,
sono dediti all'alcol e spesso ciò li porta a risse feroci. Le donne sono
laboriose come gli uomini e sempre gentili, il frate però critica fortemente
l'usanza vichese, e delle donne dei paesi del Sud in generale, di urlare e
strepitare ai funerali, di portare il lutto a vita e di vestire sfarzosamente i
defunti; il primo comportamento denota la selvatichezza della popolazione, il
secondo uso può essere anti-economico e negativo per la società e il terzo è
uno spreco di denaro, dato in pasto ai vermi. Un difetto presente in
tutte le abitazioni vichesi dell'epoca era il forno in casa, che poteva provocare
incendi domestici e inquinare l'aria interna. A Vico molti boschi furono tagliati per lasciare
spazio ai campi di grano, ma ciò fu improduttivo economicamente e causò lo
smottamento dei terreni in pendenza, non più trattenuti dalle radici delle
piante. Nella raccolta dell'ulivo, i vichesi distruggevano gli alberi,
picchiando forte con i bastoni per far cadere le olive; questa errata abitudine
provocava la mutilazione della pianta e una maggiore esposizione al freddo, e
conseguentemente minori raccolti per gli anni successivi. Per M., il
mancato sviluppo del Gargano e da imputare anche alla pigrizia e indolenza dei
suoi abitanti, che non erano capaci di valorizzare i loro prodotti (olive,
agrumi, vino, fichi, etc.) e talvolta acquistavano prodotti meno pregiati e ad
alto prezzo da altre regioni. Al fine di comprendere come le istituzioni
del tempo fossero distanti dalle reali necessità della popolazione, è
interessante la situazione che riguardò l'uso delle acque di Canneto, infatti
veniva impedito ai vichesi (anche con la forza) di utilizzare l'acqua per
l'irrigazione dei campi, perché avrebbero disturbato l'attività di un mulino
sito nel territorio di Rodi Garganico. Il giudice diede ragione ai rodiani ma,
per fortuna, questa sentenza ingiusta e ingiustificata fu annullata dalla Regia
Camera. Dalla lettura di alcune pagine delle opere di Manicone è emerso
che, pur cambiando i tempi, gli usi, le risorse a disposizione, le conoscenze e
le attività, l'uomo garganico (e non solo) viveva e produceva nell'ottica del
profitto immediato, sottovalutando gli effetti che avrebbero potuto causare i
suoi comportamenti errati nella vita della futura comunità. Opere M. contesto – il contesto del contesto.
"Philosophers often say that context is very important." "Let us take this remark
seriously.’ "Surely, if we do, we shall want to consider this
remark in its relation to this or that problem, i. e., in context, but also in itself, i. e., out of
context.” H.
P. Grice, "The general theory of context." Nome compiuto: Michelangelo
Manicone. Manicone. Keywords: la filosofia del gargano. Refs.: Luigi Speranza,
“Grice e Manicone” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Manilio:
il portico romano -- Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract.
Grice: “We seldom discussed ‘freedom’ with Austin, but after my seminars on
Kant’s critique of ‘practical’ or buletic, as I prefer, reason – I found that
Kant was a liberal, in the sense that he wanted to liberate himself, and all of
us – qua persons – from everything! This struck a louder chord than the silly
tune Isaiah Berlin was playing as the professor in the history of ideas – about
positive (free to) and negative (free from) freedom!” Filosofo italiano. Porch.
Astronomer and poet. He writes a long poem on astronomical matters, part of
which survives. He takes and extreme position on the subject of fate, believing
that not even thoughts – or the will -- are exempt from its influence. Nome compiuto. Marco
Manilio. Keywords: liberta, il libero. Manilio. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Manilio.”
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mannelli:
l’implicatura conversazionale degl’eroi di Virgilio – la scuola di Grimaldi -- filosofia
calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Grimaldi). Abstract. Grice: “When Strawson was inaugurated as the
Waynflete professor at Oxford of metaphysical philosophy, he referred in his
opening lecture to myself as a hero or a god – I forget!” Filosofo italiano. Grimaldi, Cosenza, Calabria. Grice:
“Like me, Mannelli loved Kant, Goethe, Schiller, Virgilio – and he has his own
‘palazzo’!” -- Fequenta il ginnasio a Cosenza. Si trasferì con la famiglia
prima ad Aosta, dove termina gli studi liceali, e poi a Roma. S’interessa sempre
più al mondo politico e dopo la laurea, conseguita con il massimo dei voti,
ritorna a Cosenza e venne eletto Consigliere
Provinciale. Proprio in qualità di
membro del consiglio provinciale, si adoperò in prima persona per arricchire e
promuovere l'ampliamento della Biblioteca Provinciale di Cosenza Si dedicò in tempi e con modi diversi
all'attività di approfondimento e divulgazione. Firmò una versione metrica della
Xenia di Goethe (Roma, Paravia. E tra i
maggiori contributori della più importante rivista di arti e lettere della
regione, la Calabria Letteraria. Presidente dell'Accademia Cosentina,
l'istituzione accademica calabrese che vanta un'esistenza plurisecolare e che
nel XVI secolo ebbe come presidente Telesio.
Opere: “Inaugurandosi il monumento al caduti grimaldesi: scultura di Cambellotti,
Reggio Calabria, Editore Il Giornale di Calabria, Paravia, Le storiche Terme
Luigiane: passato-presente-futuro, Cosenza, Cronaca di Calabria, L'Accademia
Cosentina nella sua storia secolare e nell'oggi, Cosenza, Tip. Vincenzo
Serafino. Biografia in Calabriaonline.com
M. Chiodo, L'Accademia cosentina e la sua biblioteca. Società e cultura
in Calabria. Xenia Edizione Paravia. nna
Vincenza Aversa, Dopoguerra calabrese: cultura e stampa, Editore Pellegrini,
Catanzaro, Accademia Cosentina
Biblioteca Civica di Cosenza Goethe
Poesia "Mamma" da "Come le nuvole” su Grimaldi Grimaldesi da ricordare, su digilander.libero.
Nome compituo: Filippo Amantea Mannelli. Mannelli. Keywords: gl’eroi di
Virgilio, gl’eroe di Virgilio, l’eroe stoico, Acri, Enea come eroe stoico,
gl’eroi di Vico. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Mannelli” – The Swimming-Pool
Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mantovani:
l’implicatura conversazionale dei curiazi – percorsi di comunicazione – la
scuola di Moncalieri -- filosofia piemontese -- filosofia italiana – Luigi
Speranza (Moncalieri). Abstract. Grice: “When I
deliver my short lecture to the Oxford Philosophical Soceity – never meant to
be published – I was struck by some of the nonsense this American philosopher
by the name of C. L. Stevenson was writing about ‘communication.’ He was, more
or less, saying – I later realised he was no philosopher, but a graduate of the
English studies department at Yale – that A communicates that p to B if A means
that p to B. ‘Very true, but SO unhelpful!” Filosofo italiano. Moncalieri, Torino, Piemonte. Insegna
a Roma. Membro della Società Tommaso D’Aquino. Gli ambiti delle sue ricerche
spaziano sulla Filosofia della Storia, l'Ontologia, la Teologia filosofica, e
loro rapporti con la scienza. Ha compiuto studi sulla storia del tomismo (cf.
griceianismo). È uno dei maggiori studiosi e conoscitori del realismo dinamico
e di Demaria. Opere: “Fede e ragione: opposizione, composizione?” Scaria
Thuruthiyil, Mario Toso, Roma, LAS, “Quale globalizzazione?: l'uomo planetario
alle soglie della mondialità,” Scaria Thuruthiyil, Roma, LAS, “Eleos: l'affanno
della ragione: fra compassione e misericordia,” Roma, LAS, “Sulle vie del
tempo: un confronto filosofico sulla storia e sulla libertà, Roma, LAS, “Paolo
VI: fede, cultura, università,” “An Deus
sit (Summa Theologiae). Fede, cultura e scienza, Città del Vaticano, Libreria
Vaticana, Didatttica delle scienze: temi, esperienze, prospettive,” Vaticano:
Libreria editrice vaticana, “La discussione sull’esistenza di Dio nei teologi
domenicani” “Oltre la crisi: prospettive per un nuovo modello di sviluppo: il
contributo del pensiero realistico dinamico
Demaria. Roma, LAS,,”Momenti del logos: ricerche del "progetto
LERS" (logos, episteme, ratio, scientia):
Roma, Nuova cultura, “Per una finanza responsabile e solidale: problemi
e prospettive, Roma, LAS, “Una ricognizione sulla Summa Theologiae di Tommaso
d'Aquino” in Un pensiero per abitare la frontiera: sulle tracce dell’ontologia
trinitaria di Hemmerlie, Roma Incisa Valdarno, Città Nuova Istituto universitario Sophia, Lorenzo Cretti, La quarta navigazione: realtà
storica e metafisica organico-dinamica, Associazione Nuova Costruttività -Tipografia
Novastampa, Verona, Francisco de Vitoria, Sul matrimonio, Roma, Scritti
teologici inediti. Demaria; Roma,Editrice LAS. Pontifical University of Saint Thomas Aquinas,
su Angelicum. su avepro. glauco. L’Università
Salesiana, un servizio per l’educazione e la comunicazione La Stampa Autorità
accademiche «Il nostro impegno per la “civiltà dell’amore”. Come vuole don
Bosco» La Stampa, su lastampa,Conferenza Rettori delle Università e Istituzioni
Pontificie Romane, su cruipro.net. redazione, Nuovi accordi di co-operazione
interuniversitaria, su FarodiRoma, Pontificia Accademia di Aquino, su
cultura.va. Direttorio, su S.I.T.A.. Premio Mediterraneo. su Fondazione
mediterraneo. org. Mantovani, “Vita tua, vita mea”: l'insegnamento di Demaria è
più che mai attuale. Fondazione Adriano Olivetti. Nome compiuto: Mauro
Mantovani. Mantovani. Keywords: i curiazi, percorsi di comunicazione, Aquino. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Mantovani” – The Swimming-Pool Library.
Commenti
Posta un commento