GRICE ITALO A-Z G GI
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Girgenti:
FILOSOFO SICILIANO, NON ITALIANO -- Boezio e la ragione conversazionale al
limite -- l’implicatura conversazionale -- la parola che non s’incatena – filosofia
palermitana – scuola di Palermo – filosofia siciliana -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Palermo). Abstract. Grice: “I would lecture on Categories with
Austin – he would talk and talk and talk, until I did identify a slip, and then
the class started! On the other hand my joint seminar with my former pupil
STRAWSON on ‘Categories’ were something to write home about. Keywords: category. Filosofo palermitano. Filosofo
siciliano. Filosofo italiano. Palermo, Sicilia. Grice: “I love Girgenti for
many reasons! For one, he has
edited Boezio ‘as he is’! – then he has elaborated on Socratic irony, a concept
that needs some elucidation, if ever one did! Also, he has edited the ‘logica retorica’ of Cicero,
which is welcome!”Frequenta gli studi classici a Palermo, sotto Brighina,
Franchina, Armetta, Mirabelli e Puglisi) e poi si è trasferito a Milano sotto Bontadini,
Bausola, Melchiorre e Giussani. Si laurea sotto Reale con “Platonismo e Cristianesimo
in San Giustino Martire” – Studia “Porfirio tra henologia e ontologia
riproponendo la questione degli universali come origine del "pensiero
forte". Insegna a Milano I suoi studi sono concentrati sul rapporto tra
filosofia greco-romana e Cristianesimo, e in particolare nell'influenza che il
platonismo ha esercitato sui Padri della Chiesa. Per analizzare questo tema,
applica due categorie ermeneutiche: la "storia del’effetto" e la
"fusione dell’orizzonte”. Secondo la storia dell’effeto, la Patristica latina
deve essere considerata una fase importante della storia del platonismo antico,
che fa da tramite rispetto alla filosofia medioevale. Secondo la fusione
dell’orizzonte, il rapporto tra platonismo e Cristianesimo deve essere
analizzato superando due opposte posizioni: la "praeparatio
evangelica" di Eusebio di Cesarea, secondo cui la filosofia pre-cristiana
sarebbe stata di per sé una preparazione al Cristianesimo e la
"Ellenizzazione del cristianesimo" di Harnack, secondo cui nell'incontro
con la filosofia, il Cristianesimo avrebbe smarrito la vocazione originaria (e
dovrebbe pertanto “de-“ellenizzarsi, de-filosofarsi). Una posizione mediana
potrebbe contribuire a superare le rigidità del cristianesimo cattolico e le
chiusure del cristianesimo protestante non-cattolico. Saggi: “Porfirio:
catalogo ragionato” (Vita e Pensiero, Milano); “Giustino Martire, il primo
cristiano platonico” Vita e Pensiero, Milano); “Porfirio, Vita e Pensiero,
Milano); Porfirio, Laterza, Roma-Bari; “Platone, G. Girgenti, Rusconi, Milano,
Incontri con Gadamer, G. G., Bompiani, Milano “Platone” G. G., Bompiani,
Milano; Atene e Gerusalemme. Una fusione di orizzonti, Il Prato, Padova; Il bue
squartato e altri macelli. La dolce filosofia, libro-intervista con Sossio
Giametta, Mursia, Milano. G. Giorello, Corriere della Sera, 1ºScheda
biografica, curriculum e nel sito
dell'Università Vita-Salute San Raffaele, su unisr. Selezione di
pubblicazioni Porfirio negli ultimi cinquant’anni. Bibliografia
sistematica e ragionata della letteratura primaria e secondaria riguardante il
pensiero porfiriano e i suoi influssi storici, presentazione di Reale, Vita e
Pensiero, Milano, Porfirio, Isagoge, prefazione, introduzione, traduzione e
apparati di G. Girgenti, testo greco a fronte, versione latina di Severino
Boezio in appendice, Rusconi, Milano, nuova edizione Bompiani, Giustino
Martire, il primo cristiano platonico. Con in appendice “Atti del Martirio di
San Giustino”. Presentazione di C. Moreschini, Vita e Pensiero, Milano,
Giustino, Apologie. Prima Apologia per i Cristiani ad Antonino il Pio. Seconda
Apologia per i Cristiani al Senato Romano. Prologo al “Dialogo con Trifone”,
introduzione, traduzione e apparati di G. Girgenti, testo greco a fronte,
Rusconi, Milano, Aristotele, Poetica, introduzione, traduzione, note e sommari
analitici di D. Pesce, revisione del testo, aggiornamento bibliografico, parole
chiave e indici di G. Girgenti, testo greco a fronte, Rusconi, Milano,
Porfirio, Sentenze sugli intellegibili, prefazione, introduzione, traduzione e
apparati di G. con in appendice la versione latina di Marsilio Ficino, Rusconi,
Milano. G. Girgenti, Il pensiero forte di Porfirio. Mediazione tra henologia
platonica e ontologia aristotelica, introduzione di G. Reale, Vita e Pensiero,
Milano, Porfirio, Storia della Filosofia
(frammenti), a cura di A. R. Sodano e G. Girgenti, Rusconi, Milano, Introduzione
a Porfirio, “I filosofi”, Laterza, Roma-Bari, La nuova interpretazione di
Platone. Un dialogo di Gadamer con la Scuola di Tubinga e Milano e altri
studiosi (Tubinga), introduzione di Gadamer, prefazione, traduzione e note di
G., Rusconi, Milano, nuova edizione ampliata: Platone tra oralità e scrittura,
Bompiani, Milano, Porfirio, Vita di Pitagora, monografia introduttiva e analisi
filologica, traduzione e note di A. R. Sodano, saggio preliminare e
interpretazione filosofica, notizia biografica, parole chiave e indici di G.,
in appendice la versione araba di Ibn Abi Usabi’a, testo greco e arabo a
fronte, Rusconi, Milano, J. Patocka, Socrate. Lezioni di filosofia antica,
introduzione, apparati e bibliografia di G. Girgenti, traduzione di M. Cajtham l,
testo ceco a fronte, Rusconi, Milano, nuova edizione: Bompiani, Milano, Wojtyla,
Persona e Atto, a cura di Reale e T. Styczen, revisione della traduzione
italiana e apparati a cura di G. Girgenti e P. Mikulska, testo polacco a
fronte, Rusconi, Milano, nuova edizione: Bompiani, Milano, Struttura dell’anima
dell’anima secondo Agostino e presupposti neoplatonici, in: Autori vari,
Coscienza. Storia e percorsi di un concetto, Donzelli, Roma, Der Begriff der
Verantwortung in der Welt der Antike und des Christentums, in Götz – J. Seifert
(Hg.), Verantwortung in Wirtschaft und Gesellschaft, Rainer Hampp Verlag,
München; J. Seifert, Ritornare a Platone. La fenomenologia realista come
riforma critica della dottrina platonica delle idee, in appendice un testo
inedito su Platone di A. Reinach, prefazione e traduzione di G. Girgenti, Vita
e Pensiero, Milano, Autori vari, Incontri con Hans-Georg Gadamer, edizione
italiana a cura di G. Girgenti, Bompiani, Milano, Porfirio nel vegetarianesimo
antico, “Bollettino Filosofico: Dipartimento di Filosofia Calabria”, Due fonti
neoplatoniche indirette di Cusano: Porfirio e Giamblico, in Nicolaus Cusanus
zwischen Deutschland und Italien Beiträge eines deutsch-italienischen
Symposions in der Villa Vigoni vom (Veröffentlichungen des Grabmann-Instituts),
hrsg von Martin Thurner, Akademie Verlag Berlin, Plotino, Enneadi, traduzione
di Radice. Saggio introduttivo, prefazioni e note di commento di Reale.
Porfirio, Vita di Plotino, cur. G., “I Meridiani. Classici dello Spirito”,
Arnoldo Mondadori Editore, Milano K.
Wojtyla, Metafisica della persona. Tutte le opere filosofiche e saggi
integrativi, a cura di Reale e Styczen,
apparati e indici di G., Bompiani, Milano; Diogene Laerzio, Vite e dottrine dei
filosofi. Commentaria in Porphyrium. Schepps Samuel
Brandt Leipzig European Social Fund Saxony Crane Jouve OCR-ed,
Franzini Leipzig Stoyanova Robertson Mount Allison
Fonticola (Ludwig Maximilians Munich). Leipzig Germany Schepps Brandt BoezioVienna Leipzig Tempsky Freytag.
Secundus hic arreptæ expositionis labor nostræ seriem translationis expediet,
in qua quidem uereor ne subierim fidi interpretis culpam, cum uerhum uerbo
expressum comparatum- que reddiderim, cuius incepti ratio est quod in his
scriptis in quibus rerum cognitio quæritur, non luculentæ orationis
lepos, sed incorrupta ueritas exprimenda est. quocirca multum profecisse
uideor, si philosophiæ libris Latina oratione compositis per integerrimæ
translationis sinceritatem nihil in Græcorum litteris amplius desideretur, et
quoniam humanis animis excellentissimum bonum philosophiæ comparatum est,
BOEZIO IN YSAGOGAS PORPHIRII. BOEZIO IN YSAGOGE; BOEZIO COMMENTA IN
ISAGOGAS G,; INCIP COMENTV BOEZIO in isagogis porphirii; Expos Scda
L; COMENTV BOEZIO IN ISAGOGAS R; inscriptione carent CFHNS
(nisi quod in FH recens quædam est), item e codd. Isagogen tantum a Boethio
translatam continentibus ΛΣ ; ISAGOGÆ PORPHYRII TRANSLATÆ DE GRECO IN
LATINVM A VICTORINO ORATORE (sic) ΓΦ; INCIP LIBER YSAGOGARVM
(HΥS-) POR- PHYRII (I pro Y Π ) AII,- Icipidt isagoge
porphyrii (m. poster.) Ψ; de titulo operis cf.
Prolegomena fidi—reddiderim] cf. Horat. Ars poet. cf. Cic. Acad. post.
fędi C foedi Hm1N infidi FGm1 7uerbo e uerbo
N incoepti CEGHPRS 10 corrupta Em1Sm1 incorruptæ
Em2 (e in mg. add. sed del .) Lm1 uidebor brm 13 græcis
Lm2 ut uia et filo quodam procedat ORATIO, ex animæ ipsius
efficientiis ordiendum est. triplex omnino animæ vis in uegetandis corporibus
deprehenditur, quarum una quidem uitam corpori subministrat, ut nascendo
crescat alendoque subsistat, alia uero sentiendi iudicium præbet, tertia ui
mentis et ratione subnixa est. quarum quidem primæ id officium est, ut
creandis, nutriendis alendisque corporibus præsto sit, nullum uero rati-
onis præstet sensusue iudicium. hæc autem est herbarum atque arborum et
quicquid terræ radicitus adfixum tenetur, secunda uero composita atque
coniuncta est ac primam sibi sumens et in partem constituens uarium de
rebus capere potest ac multiforme iudicium. omne enim animal quod sensu uiget,
idem et nascitur et nutritur et alitur, sensus uero diuersi sunt et usque ad
quinarium numerum crescunt, itaque quicquid tantum alitur, non etiam sentit,
quicquid uero sentire potest, ei prima quoque animæ uis, nascendi
scilicet atque nutriendi, probatur esse subiecta. quibus uero sensus adest, non
tantum eas rerum capiunt formas quibus sensibili corpore feriuntur præsente,
sed abscedente quoque sensu sensibilibusque sepositis cognitarum sensu formarum
imagines tenent memoriamque conficiunt, et prout quodque animal ualet,
longius breuiusque custodit, sed eas imaginationes confusas atque ineuidentes
sumunt, ut nihil ex earum coniunctione ac compo 1 uia et filo quodam
CEm2H uia fort. ras. ex uiæ, uiæ et filo quodam N
uiæ s. l. R ex filo quodam EmIGPR edd . uiæ ex uia S ex quodam filo LS uiæ s. l . filo m1 quodam F ratio
CEmIGLRS ex ab Hm1NP
efficienti Em1 efficientis Fa. c . 3 post uitam add .
solum CFHP solam N corporis GNRL a.r.Sa.r . 5
rationis FGRS 6 procreandis CHNP 7 nutriendisque om . alendis EL sit s. l. Gm2Nm2
9 terra CN 10 ac ad
FSm1 at LSm2 et G 11 rebus quibus GRS de rebus de
quibus L poterit E
post iudicium add . capit E sed del. L, s. l. m2 in HRS 13 et
nutritur om. CHP, s. l . nutritur om. et Lm2 14 ita
CHR poterit E quoque
prima FGm2H 19 præsente ante feriuntur FHN præsentes
CHm1N abscedente Em2FGHmINESa.r . absente CEm1Hm2LPSp.r . 20
repositis GR 22 imagines FHN ante sumunt add. sic
brm sitione efficere possint, atque idcirco meminisse quidem
possunt, nec æque omnia, admissa uero obliuione memoriam recolligere ac
reuocare non possunt, futuri uero his nulla cognitio est. sed uis animæ tertia,
quæ secum priores alendi ac sen tiendi trahit hisque uelut famulis atque
oboedientibus utitur, eadem tota in ratione constituta est eaque uel in rerum
præsentium firmissima conceptione uel in absentium intellegentia uel in ignotarum
inquisitione uersatur. hæc tantum humano generi præsto est, quæ non solum
sensus iraaginationesque perfectas et non inconditas capit, sed etiam
pleno actu intellegentiæ quod imaginatio suggessit, explicat atque confirmat,
itaque, ut dictum est, huic diuinæ naturæ non ea tantum cognitione sufficiunt
quæ subiecta sensibus comprehendit, uerum etiam et insensibilibus imaginatione
concepta et absen tibus rebus nomina indere potest et quod intellegentiæ
ratione comprehendit, uocabulorura quoque positionibus aperit, illud quoque ei
naturæ proprium est, ut per ea quæ sibi nota sunt ignota uestiget et non solum
unum quodque an sit, sed quid sit etiam et quale sit nec non cur sit, optet
agnoscere, quam triplicis animæ uim sola, ut dictum est, hominum natura
sortita est. cuius animæ uis intellegentiæ motibus non caret, quia in his
quattuor propriæ uim rationis exercet, aut enim aliquid an sit inquirit aut si
esse constiterit, quid sit addubitat, quodsi etiam utriusque scientiam ratione
possidet, quale sit 2 admissa CR amissa EFGm1NP amissam
Gm2LS, ras. et s. l. ex admissam H memoriam om. FGR, s.
l. Sm2, memoria H hiis F, sic sæpe cogitatio
CNm2 animæ uis CEL ante trahit add . uires brm 6
ea CHm1N est ante constituta CEGS, om. R contentione EGm1Sm1
contemplatione R, m2 in GLS in s. l. Gm1PmS, del.
Lm2 ignotorum Hm1N imaginationes EN 11
conformat Gm2Pm2 13 cognitione in cognitione FHNP 14et ex Em1HN sensibilibus
CEm1Hp. c. Nm2 sensibus Ha. c. Nm1 ante
imaginatione add. sibi E del. m2 NPSm2 imaginatione in agnitione Gm1Sm1 agnitione
Gm2R post concepta add. nomina Hm1, idem post rebus s.
l. m2 sint E 19 optat LR quia qua Gm1 atque
EHm1Pm1 scientiam post ratione E sententiam
Hm1 possedit FRS unum quodque uestigat atque in eo
cetera accidentium momenta perquirit, quibus cognitis cur ita sit quæritur et
ratione nihilo minus uestigatur. Cum igitur hic actus sit humani animi, ut
semper aut in rerum præsentium comprehensione aut in absentium intellegentia
aut in ignotarum inquisitione | atque inuentione uersetur, duo sunt in quibus
omnem operam uis animæ ratiocinantis inpendit, unum quidem, ut rerum naturas
certa inquisitionis ratione cognoscat, alterum uero, ut ad scientiam prius
ueniat quod post grauitas moralis exerceat, quibus inquirendis permulta
esse necesse est, quæ uestigantem animum a recti itinere non minimum
progressione deducant, ut in multis euenit Epicuro, qui atomis mundum
consistere putat et honestum uoluptate metitur, hoc autem idcirco huic atque
aliis accidisse manifestum est, quoniam per imperitiam disputandi
quicquid ratiocinatione comprehenderant, hoc in res quoque ipsas euenire
arbitrabantur, hic uero magnus est error; neque enim sese ut in numeris, ita
etiam in ratiocinationibus habet, in numeris enim quicquid in digitis recte
computantis euenerit, id sine dubio in res quoque ipsas necesse est euenire, ut
si ex calculo centum esse contigerit, centum quoque res illi numero
subiectas esse necesse est. hoc uero non æque in disputatione seruatur; neque
enim quicquid sermonum decursus inuenerit, 4 aut om. CNR, s. l.
Gm2Sm2 rerum add. edd. post præsentium, ante Brandt;
cf. 137, 6 6 ignotorum
Gm2Hm1Lm2N ante inuentione s. l. in Hm2 8 inpendat
FPSa.c . naturam FHm1N certa inquisitionis Gm2H certæ
inquisitionis FNP inquisitionis certa CELm2, om. certa
Gm1Lm1RS fort. recte 10 quod eius
quod r exercet Hm1 12 minimum ante non E minime
FSm1 diducant FGm2 13 atbomis plerique codd .
consistere in mg. Hm2
constare CFP, post er . ł consistere C honestam
Em1P honestatem F 14 uoluptate om. F uoluptatera CEHm2
te* m1 LNR, add . corporis L del. m2 R, s. l. Gm2, ante
uol. edd . mentitur CEGHPRSm1 hoc hæc H 16 racione CN
comprehenderent m1 in EHN nero ergo H maximus E error
est CFHNP post sese add. res FR, s. l. Pm2
19 digitos CEFN id natura quoque fixura tenetur, quare
necesse erat eos falli qui abiecta scientia disputandi de rerum natura
perquirerent, nisi enim prius ad scientiam uenerit quæ ratiocinatio ueram
teneat disputandi semitam, quæ ueri similem, et agnoscere quæ fida, quæ
possit esse suspecta, rerum incorrupta ueritas ex ratiocinatione non potest
inueniri. cum igitur ueteres sæpe multis lapsi erroribus falsa quædam et
sibimet contraria in disputatione colligerent atque id fieri inpossibile
uideretur, ut de eadem re contraria conclusione facta utraque essent uera quæ
sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset, cuique ratiocinationi credi
oporteret, esset ambiguum, uisum est prius disputationis ipsius ueram atque
integram considerare naturam, qua cognita tum illud quoque quod per
disputationem inueniretur, an uere comprehensum esset, posset intellegi, hinc
igitur profecta est logicæ peritia disciplinæ, quæ disputandi modos atque
ipsas ratiocinationes internoscendi uias parat, ut quæ ratiocinatio nunc quidem
falsa, nunc autem uera sit, quæ uero semper falsa, quæ numquam falsa, possit
agnosci, huius autem uis duplex esse perpenditur, una quidem in inueniendo,
altera in iudicando. quod Marcus etiam Tullius in eo libro cui Topica
titulus est, euidenter expressit dicens; Cum omnis ratio diligens disserendi duas
habeat partes, unam inueniendi, alteram iudicandi, utriusque princeps, ut mihi
quidem uidetur, Aristoteles fuit. Stoici 20 Tullius Top. ante natura add . in
HLSpr, s. l. Pm2 3 post nisi add . quis r prius
enim E 4 disputandi om. GRS ad ueri similem s. l
. ał que ueri se similem agnouerit Hm2 et agnoscere
FSm1 om . et et agnouerit
EGLPRSm2 om . et edd. ut ex hoc delectia
rationum queamus agnoscere Hm1, s. l . ał et agnouerint quæ fida et
reliqua m2 ut ex diligentia rationum queamus ex quæramus
C agnoscere CN 7 et sibimet sibimet C sibi et EGRS
9 post re s. l . si Cm1? 10 cuique CHm1N
cuiue cett . 13 tunc FHNPm1R post an add . id R,
s. l. Gm2Lm2, 2 litt. er. C 15 ipsis ratiotinationibus Hm2 16
ante internoscendi add. et brm uiam CFHN 19 inneniendi
et iudicandi om . in Hm2 24
quidem uidetur FHNPCic . uidetur quidem GRS quidem om.
CEL autem in altera elaborauerunt; iudicandi enim uias diligenter
persecuti sunt ea scientia quam διαλεκτικήν appellant, inueniendi artem, quæ
τοπική dicitur quæque ad usum
potior erat et ordine naturæ certe prior, totam reliquerunt, nos autem
quoniam in utraque summa utilitas est et utramque, si erit otium, persequi
cogitamus, ab ea quæ prima est, ordiemur, cum igitur tantus huius
considerationis fructus sit, danda est huic tam sollertissimæ disciplinæ tota
mentis intentio, ut primis firmati in disputandi ueritate uestigiis
facile ad rerum ipsarum certam comprehensionem uenire possimus. Et quoniam
qui sit ortus logicæ disciplinæ prædiximus, reliquum uidetur adiungere, an
omnino pars quædam sit philosophiæ an ut quibusdam placet, supellex atque
instru mentum, per quod philosophia cognitionem rerum naturamque deprehendat,
cuius quidem rei has e contrario uideo esse sententias. hi enim qui partem
philosophiæ putant logicam considerationem, his fere argumentis utuntur,
dicentes philosophiam indubitanter habere partes speculatiuam atque
actiuam. de hac tertia rationali quæritur an sit in parte ponenda, sed
eam quoque partem esse philosophiæ non potest dubitari, nam sicut de
naturalibus ceterisque sub speculatiua positis solius philosophiæ uestigatio
est itemque de moralibus ac 2 uias ENPCic.p, om. cett. codd .,
uiam brm ea scientia Pm1Cic . eam scientiam EPm2
edd. eam scilicet scientiam CN artem et scientiam FSm2
scientiam GHLRSm1 διαλεκτικήν Cic.
dialecticen CFGHLNPm2RS dialecticam E dialectica
Pm1 τοπική Cic . topice Gm2LNS topica
CEFGm1HPR 4 quæque quæ et
Cic . 5 prior prior est
GLa.c.RS 6 inest et CN Cic., s. l. Pm2, om. cett. codd., Boethius
etiam in comment. in Cic. Top. lib. I
1047 D hæc uerba respicit 8 prima prior Cic . ordiemur EHm1NCic .
ordiamur CGHm2LPRS ordinamus F 13 quid FHm1NPp.c
. quod a.c . 14 ante reliquum add . esse GHP pars
sit quædam GN quædam pars sit L 18 hii EHL
20 ante habere add . duas L m 1860 21
post rationali add . uel orationali EFGH del. m2 RS del.
mS id est logica L s.
l. m2 edd. ad an s. l . si Cm2 24 inuestigatio
L reliquis quæ sub actiuam partem cadunt, sola philosophia
perpendit, ita quoque de hac parte tractatus, id est de his quæ logicæ subiecta
sunt, sola philosophia iudicat. quodsi speculatiua atque actiua idcirco
philosophiæ partes sunt, quia de his philosophia sola pertractat, propter
eandem causam erit logica philosophiæ pars, quoniam philosophiæ soli hæc
disputandi materia subiecta est. iam uero inquiunt : cum in his tribus
philosophia uersetur cumque actiuam et speculatiuam consideratio|nem subiecta
discernant, quod illa de rerum naturis, hæc de moribus quærit, non dubium
est quin logica disciplina a naturali atque morali suæ materiæ proprietate
distincta sit. est enim logicæ tractatus de propositionibus atque syllogismis
et ceteris huiusmodi, quod neque ea quæ non de oratione, sed de rebus
speculatur neque actiua pars, quæ de moribus inuigilat, æque præstare
potest, quodsi in his tribus, id est speculatiua, actiua atque rationali,
philosophia consistit, quæ proprio triplicique a se fine disiuncta sunt, cum
speculatiua et actiua philosophia partes esse dicuntur, non dubium est quin
rationalis quoque philosophia pars esse conuincatur. qui uero non partem,
sed philosophiæ instrumentum putant, hæc fere afferant argumenta, non esse
inquiunt similem logicæ finem speculatiuæ atque actiuæ partis extremo, utraque
enim illarum ad suum proprium terminum spectat, ut speculatiua tractat
Ep.r.FR, m2 in GLP 3 diiudicat CHm2 5 sola philosophia
CFN pertractet Em1 tractat Hm1 7 iam tam R ita FL sublectas
discernat Em2 10 dubium non est CEL non est
dubium F 11 a om. LS, s. l. Gm2Pm2, postea add. R
disiuncta iunc in ras. m1? R est enim etenim GLRS post tractatus add.
est LR, s. l. Pm2 14 orationibus E ratione Lm1, add .
est L 17 sint Rm1, ex sit Sm2 cumque
H q. er . Lm2N 18 et atque EFNP philosophiæ pbr
dicantur Lm2N non est dubium EFHNP 21 hæc argumenta
del. G asserunt
ss in ras. m1? C similem om. GR, post finem s. l.
Sm2, ad similem s. l. ł proprium Pm2 22
ante speculatiuæ add . sed R, s. l. Gm2Lm2 extremum E
u ex a uel o m2 GL um ex am m2
Pm2RSm1 23 proprium suum C ut ita ut brm quidem rerum
cognitionem, actiua uero mores atque instituta perficiat, neque altera refertur
ad alteram, logicæ uero finis esse non potest absolutus, sed quodammodo cum
reliquis duabus partibus colligatus atque constrictus est. quid enim est in
logica disciplina quod suo merito debeat optari, nisi quod propter
inuestigationem rerum huius effectio artis inuenta est? scire enim quemadmodum
argumentatio concludatur uel quæ uera sit, quæ ueri similis, ad hoc scilicet
tendit, ut uel ad rerum cognitionem referatur hæc scientia rationum uel ad
inuenienda ea quæ in exercitium moralitatis adducta beatitu dinem pariunt.
atque ideo quoniam speculatiuæ atque actiuæ suus certusque finis est, logicæ
autem ad duas reliquas partes refertur extremum, manifestum est non eam esse
philosophiæ partem, sed potius instrumentum, sunt uero plura quæ ex alterutra
parte dicantur, quorum nos ea quæ dicta sunt strictim notasse sufficiat.
Hanc litem uero tali ratione discernimus. nihil quippe dicimus impedire, ut
eadem logica partis uice simul instrumentique fungatur officio, quoniam enim
ipsa suum retinet finem isque finis a sola philosophia, consideratur, pars
philosophiæ esse ponenda est, quoniam uero finis ille logicæ quem sola
speculatur philosophia, ad alias eius partes suam operam pollicetur,
instrumentum esse philosophiæ non negamus; est autem finis logicæ inuentio
iudiciumque rationum. quod scilicet non esse mirum uidebitur, quod eadem pars,
eadem quoddam ponitur instrumentum, si ad partes corporis animum
reducamus, quibus et fit aliquid, ut his quasi quibusdam instrumentis utamur,
et in toto tamen corpore partium obtinent locum, manus enim ad tractandum,
oculi ad 1 rerum Em2Hin mg. m1? Lm2 edd., post
cognitionem add . rerum s. l. Pm2Sm2, add . naturalium rerum
F, s. l. Gm2, om. cett . 2ad
alteram de altera Em2 3 non potest
esse FGN 4 est om. C 5 aptari FGm1Hm1Pm2R 6
affectio EFHLm2Pm1Bm1 8 intendit F 9 rationum
scientia CLP 10 mortalitatis bm 11 parant Ea.c .
pariant Hm1 15 alterutra utraque EP, add. post
alterutra H, del. m2 ante dicta add . supra EP, s. l.
Lm2 18 enim nero CFHN
21 ei F 24 uidetur Em1FGm2LNPm2 28 optineant
Fp.c.S uidendum, ceteræque corporis partes proprium quoddam
uidentur habere officium, quod tamen si ad totius utilitatem corporis
referatur, instrumenta quædam corporis esse deprehenduntur quæ etiam partes
esse nullus abnuerit, ita quoque logica disciplina pars quidem philosophiæ
est, quoniam eius philosophia sola magistra est, supellex uero, quod per eam
inquisita philosophiæ ueritas uestigatur. Sed quoniam, quantum mihi quoque
breuitas succincta largita est, ortum logicæ et quid ipsa logica esset
explicui, nunc de eo nobis libro pauca dicenda sunt quem in præsens
sumpsimus exponendum, titulo enim proponit Porphyrius introductionem se in
Aristotelis PREDICAMENTO conscribere, quid vero valeat hæc introductio vel ad
quid lectoris animum præparet, breuiter explicabo. Aristoteles enim librum qui
De X PREDICAMENTI inscribitur hac intentione composuit, ut infinitas
rerum diuersitates quæ sub scientiam cadere non possent, paucitate generum
comprehenderet, atque ita quod per incomprehensibilem multitudinem sub
disciplinam uenire non poterat, per generum, ut dictum est, paucitatem
animo fieret scientiæque subiectum. decem igitur genera rerum esse omnium
considerauit, id est unam substantiam et accidentia nouem, quæ sunt II QUALITAS
III QVANTITAS IV RELATIO V VBI VI QVANDO VIII FACERE et pati, IX SITVS X HABERE,
quæ quoniam genera essent suprema et quibus nullum aliud superponi genus
posset, omnem necesse est multitudinem rerum horum decem generum
spequoddam quod
Em1 aliquod m2 G 2 utilitatem post corporis
EG, ante totius L quas FSm2 5 quidem post
philosophiæ H quædam L uero uero est L 8 quoque om.
L quidem edd . ueritas Cm1N succincta
CNPSm2 sua mora EFGHR sua mota Sm1 succincta suam
moram L ortum om . L et de ortu CNF quod CF est G
explicaui CELm2PRS 11 titulum CHm1N lectoris s.
l. Gm2, post animum CN, post præparet H. om. E 14
paret EFGNRS 15 scribitur EGRSm1 17 ita quod s.
l. Gm2 itaque m1 Rm2 quod
om . ita s. l. Sm2 20 decem in decem C 23 et om.
FLNP situm habere CRa.c . situm esse habere Gm1S genus
superponi H possit Ea.c.FGm1NPRS ante horum add.
per s, l. Pm2, ante species CFLR. s. l. Gm2Sm2
cies inueniri. quæ quidem genera a se omnibus differentiis distributa
sunt nec quicquam uidentur habere commune nisi tantum nomen, quoniam omnia
esse prædicantur. quippe I SBSTANTIA est, II QVALITAS est, III QVANTITAS est,
et de aliis omnibus ‘est’ uerbum communiter prædicatur, sed non est eorum
communis una substantia uel natura, sed tantum nomen. itaque X genera ab
Aristotele reperta omnibus a se differentiis distributa sunt sed quæ aliquibus
differentiis disiunguntur, necesse est ut habeant proprium quiddam quod ea in
singularem solitariamque vindicet formam. non est autem idem proprium
quod accidens accidentia enim et venire et abesse possunt, propria ita sunt
insita, ut absque his quorum sunt propria, esse non possint. quæ cum ita sint
cumque Aristoteles X rerum genera repperisset, quæ vel intellegendo mens
caperet vel loquendo disputator efferret quicquid enim intellectu
capimus, id ad alterum sermone uulgamus , euenit ut ad horum X PREDICAMENTI
intellegentiam quinque harum rerum tractatus incurreret, scilicet generis,
speciei, differentiæ, proprii, accidentis. generis quidem, quoniam oportet ante
prædiscere quid sit genus, ut X illa quæ Aristoteles ceteris anteposuit
rebus, genera esse possimus agnoscere, speciei uero cognitio plurimum ualet, ut
quæ cuiusque generis sit species, possit agnosci. si enim quid sit species
intellegimus, nihil impediti errore turbamur. fieri enim potest, ut per speciei
inscientiam sæpe quantitatis species in relatione ponamus et cuiuslibet
primi generis species alteri cui 4 omnibus aliis FHLN 9
quoddam S 10 uendicet HLP uindicent ent in ras. S constituat CN 11
euenire FGm2R om. et abire NP 12 propria ita propria enim ita H
proprietates EGm1S propria uero ita edd . insitæ EGm1S
14 uel om. FP 16 cupimus E alterutrum
FPm2S ante accidentis add. atque FHNP et
L 21 interposuit m1 in EGS superposuit Em2NP præposuit
FGm2 possemus FN 22 cognitio post ualet
LP 24 impedito uel in Ca.c.EGm1HNS impedit
R turbari CS 25 inscitiam F 26 cuilibet cuiuslibet Gm1N,a.r. in EFS
libet generi subdamus atque ita fiat permixta rerum atque indiscreta
confusio; quod ne accidat, quæ sit natura speciei ante noscendum est. nec uero
in hoc tantum prodest speciei cognoscenda natura, ne priorum generum species
inuicem permutemus, uerum etiam ut in eodem quolibet genere proximas species
generi nouerimus eligere, ut ne substantiæ mox animal dicamus esse speciem
potius quam corpus aut corporis hominem potius quam animatum corpus, at uero
differentiarum scientia in his maximum retinet locum, qui enim omnino
qualitatem a substantia uel cetera a se genera distare cognoscimus, nisi eorum
differentias uiderimus? quomodo autem discernere eorum differentias possumus,
si quid ipsa sit differentia nesciamus? nec hunc solum nobis inscientia
differentiæ offundit errorem, uerum etiam specierum quoque tollit omne
iudicium. nam omnes species differentiæ informant, ignorata differentia species
quoque necesse est ignorari, quomodo uero fieri potest, ut quamlibet
differentiam possimus agnoscere, si omnino quæ sit nominis huius significatio
nesciamus? iam nero proprii tantus usus est, ut Aristoteles quoque
singulorum PREDICAMENTI propria perquisiuerit. quæ propria esse quis
deprehenderit, antequam quid omnino sit proprium discat? nec in his tantum
propriis hæc cognitio ualet quæ singulis nominibus efferuntur, ut hominis
risibile, uerum etiam in his quæ in locum definitionis adhibentur, omnia enim
propria rem subrectam quodam termino descriptionis includunt, quod suo
quoque loco 25 suo loco lib. IV c. 15 s. 1
generis Gm1REa.r.Sa.r . fiet CH fit N
permixtio FHm2LNP 4 primorum FNP 5 in om. CERS, s. l. Gm2 6
ante generi add . cuilibet brm 7 aut corpus om.
E, s. l. Gm2Sm2 8 corpus om. FP, del. Hm2 9 qui quomodo Ep.c.HPp.c.R 11
nouerimus R quomodoignorari 16 in inf. mg. Em2 autem nero Em2 14 offundit E m2
Pm1 obfundit Hm2 diffundit Gm1 effundit
cett.; cf. p. 159,16 15 informant differentiæ brm 16 quomodo qui FNP uero om. G 18
huius nominis FNP 20 perquisierit R quis esse
FR 21 deprehenderit in ras. E deprehenderet Np.c .
deprehendet ex -it P
22 proprii Gm2N post singulis add . tantum FHLNP
24 subiecto EGm1RS oportunius commemorabo, accidentis quoque
cognitio quantum afferat, quis dubitare queat, cum videat inter X PREDICATMENTI
IX accidentis naturas? quæ quomodo
accidentia esse putabimus, si omnino quid sit accidens ignoremus, cum præsertim
nec differentiarum nec proprii scientia nota sit, nisi accidentis naturam
firmissima consideratione teneamus? fieri enim potest, ut differentiæ loco uel
proprii per inscientiam accidens apponatur, quod esse uitiosissimum etiam
definitiones probant, quæ cum ipsæ ex differentiis constent et fiant unius
cuiusque definitiones propriæ, accidens tamen non uidentur admittere. Cum
igitur Aristoteles rerum genera collegisset, quæ nimirum diuersas sub se
species continerent, quæ species nuraquam diuersæ forent, nisi differentiis
segregarentur, cumque omnia in substantiam atque accidens, accidens uero in
alia nouem prædicamenta soluisset cumque aliquorum PREDICAMENTI fere sit
propria persecutus, de his ipsis quidem prædicamentis docuit, quid uero esset
genus, quid species, quid differentia, quid illud accidens, de quo nunc
dicendum est, uel quid proprium, uelut nota præteriit, ne igitur ad PREDICAMENTI
Aristotelis uenientes, quid significaret unum quodque eorum quæ superius
dicta sunt ignora|rent, hunc librum Porphyrius de earum quinque rerum
cognitione perscripsit, quo perspecto et considerato quid unum quodque eorum quæ
supra præposuit designaret, facilior intellectus ea quæ ab Aristotele
proponerentur addisceret. Hæc quidem intentio est huius libri, quem
Porphyrius ad introductionem PREDICAMENTI se conscripsisse ipsa, ut 1
opportunius NR post accidentis add . teneri L,
post naturas 3 tenere HN 3 quonam modo
FHLNP 5 tota EN, m1 in GPS 6 tenemus C 7
insciciarn FN 11 ante rerum add . decem
cod. Monac. 4621 brm,
recte? 15 nouem om. S edd., s. l. Em2Gm2 16 fere om.
EFGS, er. H 18 nunc om. GRS est dicendum CL
eorum delendum esse coni. Engelhrecht 23 quo ut CHLNP inspecto FNP
perfecto EGm1 24 eorum cod. Monac. 4621 om . quæ, om. codd. nostri
proposuit FP proposui H posuit NR 25 ab om. ENR
præponerentur CHm2NR 27 ipse L ita F
dictum est, tituli inscriptione signauit, sed licet ad hoc unum huius
libri referatur intentio, non tamen simplex eius utilitas est, uerum multiplex
et in maxima quæque diffusa est. quam idem Porphyrius in principio huius libri
commemorat dicens; Cum sit necessarium, Chrysaori, et ad eam quæ est apud
Aristotelem prædicamentorum doctrinam, nosse quid genus sit et quid differentia
quidque species et quid proprium et quid apcidens, et ad definitionum
adsignationem et omnino ad ea quæ in diuisione uel demonstratione sunt,
utili hac istarum rerum speculatione, compendiosam tibi traditionem faciens
temptabo breuiter uelut introductionis modo ea quæ ab antiquis dicta sunt
adgredi altioribus quidem quæstionibus abstinens, simpliciores uero
mediocriter coniectans. Utilitas
huius libri quadrifariam spargitur, namque ad illud etiam ad quod eius
dirigitur intentio, magno legentibus usui Porph. Boeth. Busse. eius
utilitas est FGm2 in mg. add. HP utilitas eius est in mg.
add. Em2 est eius
utilitas s. l. add. Lm2 eius est utilitas N, om, RS;
est tamen simplex eius utilitas C uerum in mg. Em2
sed GLS sed et R multiplex et in mg. Em2, s. l.
Sm2 est er. uid. E 5 ante Cura add .
PROLOGVS RS, de inscript. codicum Isagogen tantum continent. cf. ad
initium libri Chrysaori G chrisaori EHNPa.c . Γ s. l .
menanti Ώμ2ΣΦ chrysaoni S
chrisarori uel cris uel chriss-,1
CFLPp.c . R lATl m1 *! -oui ante et add. te C er.
FLNA del. Σ, s. l . scil, te
E 6 ante prædicamentorum add . X Δ 7 sit genus L A et om . Φ quidue N 8 pr . et s. l.
E, om . A 9 diffinitionem Em1 \ m2, in
-nes, hoc in -num mut. F 10 in ad FHP, ante in er .
ad uid. C
diuisionem Ca.r.FHNP T a.r . A a.r . Q uel et N et ad FHP uel
in ΔΣΦ demonstrationem Ca.r . -ne ras.
ex -ne ut uid . FHNP
F a.r. A a.r .b utili edd . utilia codd . 11 hac HP,
s. l. Sm2 hanc CLNΤ ΛΙIΣΦ, del . Δ, om . EFGRS
speculationem CEa.r.Hm2L A a.r . ΑΦ, in -num corr. Σ compendiosa ras.
exsa C A 12 traditione
uel -cione CLΝ Φ, ras. ex -nem HT A 14 altioribus ab altioribus A 17
quadrifaria S ante ad add . et EGP, s. l. L
18 etiam om . G est et ad cetera, quæ cum extra intentionem
sint, non tamen minor ex his legentibus utilitas comparatur, est enim per hoc
corpusculum et PREDICAMENTI facilis cognitio et definitionum integra adsignatio
et diuisionum recta perspectio et demonstrationum ueracissima conclusio, quæ
res quanto difficiles atque arduæ sunt, tanto perspicaciorem studiosioremque
animum lectoris expectant. dicendum uero est quod in omnibus libris euenit. nam
primum si quæ sit intentio cognoscatur, quanta quoque utilitas inde prouenire
possit expenditur et licet extra multa, ut fit, huiusmodi librum sequantur,
tamen illam proxime utilitatem uidetur habere, ad quod eius refertur
intentio, ipso libro quem sumpsimus exponente, cum eius intentio sit ad PREDICAMENTI
intellectum facilem comparandi, non dubium quin hæc eius principalis probetur
utilitas, licet non minores sint comites definitio, diuisio ac
demonstratio, quorum nobis quædam hic principia suggeruntur, sensus uero
totus huiusmodi est : ‘cum sit, inquit, utilis generis, speciei, differentiæ,
proprii accidentisque cognitio ad PREDICAMENTI Aristotelis eiusque doctrinam,
ad definitionum etiam adsignationem, ad diuisionem et demonstrationem, quæ sit
harum rerum utilis überrimaque cognitio, compendiosam, inquit,
trautilitas legentibus FHP 3 opusculum CEp.r.FGm2HLN, recte ?
integra om. ER, s. l. Gm2Sm2 recta perfecta
CFGm2Hm1N 8 post libris add . his HNP
hoc R, s. l, sed exters. G sit est H id est add. Lm2
perpenditur Em2Lm2 10 ante huiusmodi add . in CE
del. G del. m2 N librum LPm2RSm2, om. Hm1, libros FGm1Sm1,
s. l. Hm2, libro CE del. Gm2NPm1 sequntur uel sec- R, m1 in EGS 11
uidentur FH ad quod aliquod Cm1 ad quam
FGm2Pm2 eius eorum
FGm2HPm1 12 ante ipso add . ut s. l. est Lm2 in
hoc CFHLNP, s. l . ut in Em2 hoc Gm2
exponendum CE dum in er . te? FHLNP ex -dus m1 exponere
m2 Sm1 post cum s. l . enim Hm2 13 præparandi
H 14 ante dubium add . est FHNP, s. l. Gm2, post
s. l. L 15 minoris CGm1N 16 nobis om. C hic quædam
C principalia NSm1 17 huiusmodi totus EG 19
eamque Hm1Sm1 20 ad om. C, s. l. Gm2, et FHN
et ad P et ac H, om.
CFNP, et ad edd . demonstrationemque CN demonstrationumque FP
quæ quia Lm2R, om. CFNP 21
traditione ras. ex -nē H ditionem faciens ea quæ
ab antiquis large ac diffuse dicta sunt, temptabo breuiter aperire’, neque enim
esset compendiosa, nisi totum opus breuitate constringeret et quoniam
introductionem scribebat, ‘altiores, inquit, quæstiones sponte refngiam,
simpliciores uero mediocriter coniectabo’, id est simpliciorum quæstionum
obscuritates habita in eis quadam coniecturæ ratiocinatione tractabo. Tota
quidem sententia huiusce prooemii talis est, quæ et utilitate überrima et
facilitate incipientis animo blandiatur, sed dicendum uidetur quidnam
celet amplius altitudo sermonum, necessarium in Latino sermone, sicut in Græco
άναγκαΐον, plura significat, diuersa enim
significatione Marcus Tullius CICERONE dicit necessarium suum esse aliquem
atque nos, cum nobis necessarium esse dicimus ad forum descendere, qua in uoce
quædam utilitas significatur. alia quoque significatio est qua dicimus
solem necessarium esse moueri, id est necesse esse, et illa quidem prima
significatio prætermittenda est, omnino enim ab eo necessario quod hic
Porphyrius ponit aliena est. hæ uero duæ huiusmodi sunt, ut inter se certare
uideantur quæ huius loci obtineat significationem, in quo dicit
Porphyrius; Cum sit necessarium, Chrysaori; namque, ut dictum est, neces Marcus
Tullius cf. infra apparatum.
2 enim om. E 3 corpus HNPm1 4 refugio
EGR 5 simplicium Gm2LPm2 6 eas
EFGm1HNSm1 7 ad quidem s. l. autem Gm2
8 prohemii EPS uberrima <sit> Brandt 9
animum EGLm2Pm2R uidetur om. ERS, s. l. Gm2 11 ΑΝΑ Γ ΑΙΟΝ uel ANAKAION uel sim. codd . ANA IT CION ł ANAKAION
C 12 etenim F ad Marcus Tullius in mg . Marcus enim
tullius pro fundanio inquit descripsistine eius necessarium id est adiutorem
danium leg . fundanium add. Hm2,
ex Mario Victorino De defin., Boeth. p. 906 B, haustum, Cic. IV 3 p. 236 frg. 6
Mueller 13 aliquod C aliquid Hm1NPm2 nos
Hm1Pp.e.Sm1 nostrum cett.; an nostrum est scribendum ? ante
cum add . ut EG del. m2 HLm2P uel F nos
Hm2 14 dicamus L 16 post, esse esset F est Hm1LNP 18
uero om. N ergo F
Chrysaori CEm1 chrisaori uel eris uel
crys-uel crisar uel sim. cett . necessarium harum E s. l . duarum necessitatum m2
Gm1S necessarium harum F sarium et utilitatem
significat et necessitatem, uidentur autem huic loco utraque congruere, nam et
summe utile est ad ea quæ superius dicta sunt, de genere et specie et
ceteris disputare, et summa est necessitas, quia nisi sint hæc ante præcognita,
illa ad quæ ista præparantur, non possunt cognosci, nam neque præter
generis uel speciei cognitionem PREDICAMENTA discuntur nec definitio genus
relinquit et differentiam, et in ceteris quam sit utilis iste tractatus, cum de
diuisione et demonstratione disputabitur, apparebit, sed quamquam necesse sit hæc
quinque de quibus hic disputandum est, prius ad cognitionem uenire quam
ea quibus illa præparantur, non tamen ea significatione hic a Porphyrio positum
est qua necessitatem significari uellet ac non potius utilitatem, ipsa enim
oratio contextusque sermonum id clarissima intellegentiæ ratione significat,
neque enim quisquam ita utitur ratione, ut aliquam necessitatem referri
dicat ad aliud, necessitas enim per se est, utilitas uero semper ad id quod
utile est refertur, ut hic quoque, ait enim Cum sit necessarium, Chrysaori, et ad
eam quæ est apud Aristotelem PREDICAMENTI doctrinam, si igitur hoc necessarium
utile intellegamus et id nomine ipso uertamus dicentes: cum sit utile. Chrysaori, et ad eam quæ est
apud Aristotelem prædicamen 1 et om. R, del. CGm2 significans R ante
necessitatem add . altera R, s. l. Gm2 4 necessitas est
E quia om. NS sint post hæc F, post
præcognita H 5 agnosci CN post cognosci add . quæ
om. E prædicamenta dicuntur CEGL in sup. mg. m2 PR
cognitiones del. et s. l . quæ add. m2 prædicamentarum rum
del. m2 dicuntur S
namdiscuntur om. GRS, in sup. mg. Lm2 namcognitionem in mg.
Em1?, reliqua om . 7 nec sed istis
cognitis nec C sed nec S neque N sit erit Em2GLm1RS 13
significare FN 15 utatur Sm1 oratione CHm1N
16 aliud] aliquid CHm1N 17 post se add .
quiddam CFHPN, s. l. Em2Lm2, quidem edd . quod ad quod NP
defertur Gm1Lm1RS 18 enim om . C Chrysaori eædem fere quæ p. 147, set in codd. scripturæ 19 et te et
L 20 post doctrinam add . nosse quid genus sit
C nosse quid sit genus et cetera in mg. Lm2 22 Chrysaori ut 18 et om . EFGS te
et L doctrinam prædicamentorum C torum doctrinam,
nosse quid genus sit et cetera, recte se habebit ordo sermonum; sin uero id ad
‘necesse’ permutetur atque dicamus : cum sit necesse, Chrysaori, et ad eam quæ
est apud Aristotelem PREDICAMENTI doctrinam, nosse quid genus sit et
cetera, rectæ intellegentiæ sermonum ordo non conuenit. quocirca hic diutius
immorandum non est. quamquam enim sit summa necessitas his ignoratis non posse
ad ea ad quæ hic tractatus intenditur perueniri, non tamen de necessitate hic
dictum est necessarium, sed potius de utilitate. Nunc uero, licet idem superius dictum sit, tamen
breuiter quid ad PREDICAMENTI generis, speciei, differentiæ, proprii
atque accidentis prosit agnitio, disputemus. Aristoteles enim in X PREDICAMENTI
genera constituit rerum quæ de cunctis aliis PREDICARE ut quicquid ad
significationem uenire posset, id si integram significationem teneret,
cuilibet eorum subiceretur generi de quibus Aristoteles tractat in eo libro qui
De decem prædicamentis inscribitur, hoc ipsum uero referri ad aliquid uelut ad
genus tale est, quale si quis speciem supponat generi, hoc uero neque præter
cognitionem speciei ullo modo fieri potest nec uero ipsæ species quid
sint uel cuius magis sint possunt perspici nisi earum differentiæ cognoscantur,
sed differentiarum natura incognita, quæ unius 1 recte sermonum recte intellegentiæ sermonum ordo
conuenit CLP ex 5 uero autem C atque itaque
FN ut CLH in ras. Chrysaori] sit GLRS nosse sit om. EH 5 ordo ante
sermonum E post his s. l. quinque
Lm2 pr. sic ad om. G, in mg. Em1? tractatus
hic H intendit L peruenire Lm1S 9
ante hic add. solummodo F 10 nunc nam F 11
quod EN 12 possit Lm2 cognitio R
possit Fa.c.LS Aristoteles delend. esse coni. Brandt eo om.
E 17 De om. NS, de s. l. Lm2 uero s. l. Gm2
18 post, ad om. GRS, s. l. Em2Lm2P qui S 19
neque er . L nec N post
cognitionem add. generis neque præter cognitionem CFHP in mg.
m2 generis nec E s. l. m1?N, s. l. generis et
Lm2 20 nullo Lm2 neque F 21 magis modi CEm2 in
aliis m1 Hm1Pp.c.corr. m1? modo N possint S
possumus Gm1Lm2 possemus m1 possimus E
perspici scire EGm1 sciri m2 L agnosci
RS cuiusque speciei sint differentiæ, modis omnibus ignorabitur, quare
sciendum est quoniam, si de generibus Aristoteles tractat in PREDICAMENTI, et
generum natura cognoscenda est, cuius cognitionem speciei quoque comitatur
agnitio, sed hoc cognito, quid sit differentia non potest ignorari,
quamquam in eodem libro plura sint ad quæ nisi maximam peritiam et
generis et speciei et differentiæ lector attulerit, nullus omnino intellectus
patebit, ut cum ipse Aristoteles dicit : diuersorum generum et non
subalternatim positorum diuersæ secundum species et differentiæ sunt, quod his
ignoratis intellegi inpossibile est. sed idem Aristoteles proprium unius
cuiusque PREDICAMENTI diligentissima inquisitione uestigat, ut cum substantiæ
proprium post multa dicit esse quod idem numero contrariorum susceptibile sit,
uel rursus quantitatis, quod in ea sola æquale atque inæquale dicatur,
qualitatis etiam, quod per eam simile et dissimile aliud alii esse proponimus,
et in ceteris eodem modo, ut quæ sit proprietas contrarii, quæ secundum
relationem oppositionis, quæ priuationis et habitus, quæ affirmationis et
8 10 Aristot. Categ. c. 3, l b, 16 s. 13 s. ibid. c. 5, 4 a, 10 s. 15 s.
dicatur ibid. c. 6, 6 a, 26 s. 16 s. ibid. c. 8, 11 a, 15 19. 18 quæ sit 153, 1
negationis ibid. c. 10. 1 sit differentia S 5 non
potest s. l. Gm2 quamquam cum F et generis differentiæ post attulerit
E 8 pateat EGLRS dicit Brandt dicat codd. edd.; cf. 13. 154, 14. 21. 153, 2. 6
10 post secundum add . se EGL del. ES, er. uid. H
et om. CN, del. Lm2, er. uid. H; cf. Aristot. Cat. c. 3 τών Ιτέρων γενών καί μή ΰπ’ αλληλα τεταγμένων ετεροι τω εΤδεε κο· αϊ διαοοραί et Boethii
interpretat. In Categ. Arist. 177 A om. se quid GRS 11
possibile EG post
est signum interrogat. RS propria FHNP 14
ante numero s. l. cum E æquum Em1FGLm1RS;
cf. 153, 17 atque aut N 16 dicitur FHLm2P et dissimile F uel dissimile s. l. Em2
aut dissimile s. l . Gm2Pm1?, om. cett.; cf. Aristot. Cat. c
. 9 Τ ών μέν ouv είρημένων τό ομοιον χα άνο'μοιον αοτήν et Boethii interpretat A simile et
dissimile, aliis DGPm1RS s in ras; cf. Aristot, ibid . έτέρω, Boeth. ibid . alteri 18 post
relationem add . contrarii Em1, del. et s. l . ut sapientia
stulticiæ m2 negationis, in quibus ita tractat tamquam iam
peritis scientibusque quæ sit proprietatis natura; quam si quis ignorat,
frustra ea quæ de his disputantur adgreditur. iam uero illud manifestum est,
quod accidens maximum PREDICAMENTI obtineat locum, quod proprio nomine nouem PREDICAMENTI
circumdat. Et ad PREDICAMENTI quidem quanta sit huius libri utilitas ex
his manifestum est. quod uero ait et ad definitionum adsignationem, facile
cognosci potest, si prius substantiæ rationum diuisio fiat, substantiæ
ratio alia quidem in descriptione ponitur, alia uero in definitione, sed ea quæ
in descriptione est, pro|prietatem quandam colligit eius rei cuius substantiæ
rationem prodit, ac non modo proprietate id quod monstrat informat, uerum etiam
ipsa fit proprium, quod in definitionem quoque uenire necesse est; si
quis enim quantitatis rationem reddere uelit, dicat licebit; quantitas est
secundum quam æquale atque inæquale dicitur, sicut igitur proprietatem quidem
quantitatis in ratione posuit quantitatis et ipsa tota ratio ipsius quantitatis
propria est, ita descriptio et proprietatem colligit et propria fit ipsa
descriptio, definitio uero ipsa quidem propria non colligit, sed ipsa quoque
fit propria, definitio namque substantiam monstrat, genus differentiis iungit
et ea quæ per se sunt communia atque multorum in unum redigens uni speciei quam
definit reddit æqualia. ita igitur ad descriptionem utilis est proprii
cognitio, quoniam sola proprietas in descriptione colligitur et ipsa fit
propria sicut definitio quoque, ad definitionem uero genus, quod primum 1
ita om. RS, s. l. m2 in EGL tamquam iam quasi C 5
optinet FHm1LmSN obtineat ante prædicamentorum
E libri huius CGLRS utilitas brm intentio codd . 10
post substantiæ add . uero F, s. l . enim Lm2
16 ante dicat s. l . sc. ut Lm2 20 proprietates
CFHNP ipsa ita G nam qui Gm2Lm1 namque qui
m2 S 26 proprietas sola CLP sola proprietas sola
FGm1S 27 ad sicut s. l . ł sic Em2 uero s. l
. Hm2 quod om . F quidem R
ponitur, et species, ad quam genus illud aptatur, et differentiæ, quibus
iunctis cum genere species definitur, sed si cui hæc pressiora quam
expositionis modus postulat uidebuntur, eum hoc scire conuenit, nos, ut in
prima editione dictum est, hanc expositionem nostro reseruasse iudicio, ut ad
intellegentiam simplicem huius libri editio prima sufficiat, ad
interiorem uero speculationem confirmatis pæne iam scientia nec in singulis
uocabulis rerum hærentibus hæc posterior colloquatur. Ad diuisionem uero
faciendam tam hic liber est utilis, ut præter earum scientiam rerum de quibus
in hac libri serie disputatur, casu fiat potius quam ratione partitio,
hoc autem manifestum erit, si diuisionem ipsam diuidamus, id est si nomen ipsum
diuisionis in ea quæ significat partiamur, est namque diuisio generis in
species, ut cum dicimus ‘coloris aliud est album, aliud nigrum, aliud uero
medium’, rursus diuisio est, quotiens uox plura significans aperitur et
quam multa sint quæ ab ea significantur ostenditur, ut si quis dicat ‘nomen
canis plura significat, et hunc, latrabilem quadrupedem que et cæleste sidus et
marinam bestiam’, quæ omnia a se definitione disiuncta sunt, diuidi autem
dicitur et quotiens totum in partes proprias separatur, ut cum dicimus
‘domus aliud sunt fundamenta, aliud parietes, aliud tectum’, et hæc quidem
triplex diuisio secundum se partitio nuncupatur, est autem in prima editione
nihil eiusmodi. 1 post
ponitur add . utile est CN, post species s. l . utilis
est Lm2 et species aptatur in mg. Em2Gm2 illud
genus C 3 eum om. E, s. l. Gm2, ei R 4
uti FGLRSm1 5 reseruasse CPm2 edd . reseruare E -re in ras . FGm2HNPm1 ante
reseruare add. se m1, del.
m2 reseruantes Gm1S seruantes Lm1 seruare
m2 reseruantes sumus R 8 colloquatur m1 in GLS eloquatur CEm2 in ras.
HN collocatur Em1R, m2 in GLS edd . loquatur FP 9
utilis est LP 10 rerum om. E 12 post . si
om. EG, s. l. Sm2 13 ante partiamur s. l . si
E partiatur Gm1 14 aliud est CEp.c.R edd . aliud esse
Ea.c.GHLPS esse aliud FN 15 rursum CEGNPm1R
est s. l. Sm2, ante diuisio FHNP, et ante rursus
et post diuisio R 16 quam quod EG a.c . quæ p.c
. LRS sunt CFLNPa.c. 18 quadripedemque Sm1 20
distincta FHm1NP 23 partitio separatio EGLm1Pm1RS
alia quæ secundum accidens dicitur, ea quoque fit tripliciter, aut cum
accidens in subiecta diuidimus, ut cum dico ‘bonorum alia sunt in animo, alia
in corpore’, uel rursus cum subiectum in accidentia, ut ‘corporum alia sunt
alba, alia nigra, alia medii coloris’, rursus cum accidens in accidentia
separamus, ut cum dicimus ‘liquentium alia sunt alba, alia nigra, alia medii
coloris’, et rursus ‘alborum alia sunt dura, alia liquentia, quædam mollia’,
cum igitur ita omnis sit diuisio aut secundum se aut per accidens, utraque uero
partitio tripliciter fiat cumque in superiore secundum se triplici partitione
sit una diuisionis forma genus in species separare, id neque præter generum
scientiam fieri ullo modo potest neque uero præter differentiarum, quas necesse
est in specierum diuisione sumi, manifestum est igitur, quanta utilitas huius
libri ad hanc diuisionem sit quæ primo aditu genus ac species et
differentias tractat, secunda uero ea diuisio quæ est secundum se in uocis
significantias, nec hæc quidem ab huius libri utilitate discreta est. uno enim
modo cognosci poterit, utrum uox cuius diuisionem facere quærimus, æquiuoca
esse uideatur an genus, si ea quæ significat definiantur, et si ea quæ
sub communi nomine sunt, definitione clauduntur, species esse necesse est, et
illud commune eorum genus, quodsi illa quæ proposita 3 sunt alia
H uel aut brm rursum FS 4 corporalium
Ca.c.Hm1N rursum F 6
liquentia Ea.c.Gm1 8 fit G sit ante omnis F,
post diuisio N 9 accidentia S 10 superiori Sm2 11
separare om. EN possit Em2 uero om. C post
præter s. l . scientiam Sm2 ea del. L, er. uid. P
ante quæ add . est N om. post quæ P er. uid. secundum significantias FHN uocis post
significantias C se et in om cett . 18 uno nullo F quo m2 in HLP
enim quidem N 20 si nisi FLm2Pm2 significant
CNPm2 et om. si, in ros.
Hm2 si et RS et s. l. m2 si om. EL, s. l. Gm2Pm2, etenim L
ex et m2 Pm1 communi nomine CEm2
in ras. FHNP nomine s. l. m2
communione cett. 21 sunt del. L, s. l. Pm2 ante
definitione add . una FHL del. m2 R, s. l. Em2Pm2 diffinitione
s. l. Gm2 claudantur EGLRS 22 earum ES post
genus s. l . necesse est Gm2 præposita EGPS
uox designat, non possunt una definitione concludi, nemo dubitat quin
illa uox sit æquiuoca neque ita sit communis his de quibus PREDICARE ut genus,
quandoquidem ea quæ sub se posita significat, secundum commune nomen non
possunt una definitione comprehendi, si igitur ex definitione manifestum
fit quid genus sit, quid uero nomen æquiuocum, definitio uero per genera
differentiasque discurrit, quisquamne dubitare potest æque in hac diuisionis
forma plurimum huius libri auctoritatem ualere? illa uero secundum se diuisio
quæ est totius in partes, quemadmodum discernitur ac non potius generis in
species diuisio esse putabitur, nisi sint genus |et species et differentiæ
earumque uis ante disciplinæ ratione tractata? cur enim non quisquam dicat
domus species potius esse quam partes fundamenta, parietes et tectum? sed cum
occurrit generis nomen in una quaque specie totum posse congruere, totius uero
in una quaque parte sua nomen conuenire non posse, manifestum fit aliam
diuisionem esse generis in species, aliam totius in partes, conuenire autem
nomen generis singulis speciebus ostenditur per id, quod et homo et equus
singuli animalia nuncupantur, neque tectum uero neque parietes aut
fundamenta singillatim domus nomine appellari solent, sed 1 concludi
om ., nemo comprehendi in inf. mg.
Gm1? nemo ita sit in ras. Em2 2 uox communis uox non
non er. L, om. S sit
communis Gm1 uel 2 Lm1Sm1, post uox add . sit æquiuoca neque
non, sed del. G ita
om. G etiam S s. l. Gm2 uel alia Sm2, in mg.
Lm2 3 ante his add . de E er. G del. m2 ES his s. l. Lm2 4 post
posita s. l. sunt Hm2 non possunt definiri uel diff-j -ri ex -re
Cm2 non possunt add . neq. Cm1, er. et una add.
m2 nec CFN 6 fit H
est C sit cett . 8 æque etiam CFHm1NPSm1 9
auctorem GR utilitatem Lm2 10 discernetur Hm2 fort.
recte discernatur N ac et FHNP 11 esse om.
R, ante diuisio FN sit FSm1 sunt G et
ac R 12 earum quauis ELR, m2 in GHPS, earum quis
Fm1 quamuis om . earum, m2
; cf. 157, 3 13 quisque CFHR esse potius
FNR 14 dum F 15 quaque om. FN 17 sit
ELRm1 est m2 S 19 id om . RS, s. l.
Em2Gm2 singula CEa.r. ut uid. GLPm1 singularis Sa.c .
singulaque R 20 aut ac FHLNP neque S 21
singulatim CNR appellari nuncupari FHLNP cum fuerint
iunctæ partes, tunc recte totius nomen excipiunt, de ea uero diuisione quæ
secundum accidens fit, nullus ignorat quin incognito accidenti incognitaque ui
generis ac differentiarum facile euenire possit, ut accidens ita in subiecta
soluatur quasi genus in species, et postremo omnem hunc ordinem
partitionis foedissime permiscebit inscientia. Et quoniam quid hic liber
ad diuisionem prosit ostendimus, nunc.de demonstratione dicemus, ne per ardua
atque difficilia hæreat qui in tanta hac disciplina uigilantissimo ingenio et
sollertissimo labore sudauerit. fit enim demonstratio, id est alicuius quæsitæ
rei certa rationis collectio, ex ante cognitis naturaliter, ex conuenientibus,
ex primis, ex causa, ex necessariis, ex per se inhærentibus, sed genera
speciebus propriis priora naturaliter sunt; ex generibus enim species fluunt,
item species sub se positis uel speciebus uel indiuiduis priores
naturaliter esse manifestum est. quæ uero priora sunt, ea et prænoscuntur et
notiora sunt sequentibus naturaliter, duobus enim modis primum aliquid et notum
dicitur, secundum nos scilicet et secundum naturam, nobis enim illa magis
cognita sunt quæ sunt proxima, ut indiuidua, dehinc species, postremo
genera, at uero natura conuerso modo ea sunt magis cognita quæ nobis minime
proxima, atque ideo quamlibet se longius 1 tunc er. C accipiunt F 3 incognita m1
in GRS accidente CN accidentia, del . a
EGm2Rm2 accidenti differentiarum in mg ., ante facile
add . ea accidentia, sed del. E incognitaque differentiarum
om. GR cognitaque sic ut generis ac differentiarum Sm1, del.
m2 4 soluamus FHNP 5 postremum HP hunc ante
omnem L, post ordinem R 6 inscitia FHN 7
quid hic liber FGm1NP quid liber hic Em2HL hic quid
liber Gm2 liber quid hic Em1R liber hic quid S; quid ad
diuisionem hic liber C 8 ne hæreat rem perarduam atque difficilem
illi etiam FN ; ne et in in difficil ** ia
et hereat in ras. C 9 hereat s. l. Sm2 etiam m1 tota
CFN 11 alicuius om. CL 13 priora propriis C
15 pr . uel om. L, del. Pm2 19 enim uero N 21
natura Ea.c.GR naturæ
Ep.c.FHLPS secundum naturam CN; cf. Boeth . Post. Analyt. Aristot.
interpret. lib. I c. II 714 B non enim idem est natura prius et ad nos
prius neque notius natura et nobis notius. 22 quantumlibet Em2
quantolibet Pm2 a nobis genera protulerint, tanto magis erunt lucida
et naturaliter nota, differentiæ uero substantiales illæ sunt quas per se
inesse his rebus quæ demonstrantur agnoscimus, præcedere autem debet generum ac
differentiarum cognitio, ut in una quaque disciplina quæ sint eius rei quæ
demonstratur convenientia principia, possit intellegi, necessaria uero esse ea
ipsa quæ genera et differentias dicimus, nullus dubitat qui speciem sine genere
et differentia intellegit essq non posse, genera uero et differentiæ sunt causæ
specierum. idcirco enim species sunt, quia genera earum et differentiæ sunt quæ
in syllogismis posita demonstratiuis non rei solum, uerum conclusionis
etiam causæ sunt, quod postremi Resolutorii locupletius dicent. Cum igitur
perutile sit et definitione quodlibet illud circumscribere et diuisione dissoluere
et demonstrationibus comprobare, hæc autem præter earum rerum scientiam
de quibus in hoc libro disputabitur, neque intellegi neque exerceri ualeant,
quis umquam poterit dubitare quin hic liber maximum totius logicæ adiumentum
sit, præter quem cetera quæ in ea magnam uim tenent, nullum doctrinæ aditum præbent? Sed
meminit Porphyrina introductionem æse conscribere neque ultra quam
institutionis modus est, formam tractatus egreditur, ait enim ‘se altiorum quæstionum
nodis abstinere, 1 protulerunt FLR prætulerint N
2 substantiales substantiæ uel E 3 inesse post
rebus C esse, del . in E 4 in om. C, s. l. Sm2 6
possint Hm1P 7 ante genera add. et LP 8
intellegit in mg . Cm2, post esse in ras. N 9
causæ sunt FHL sunt om. R causa G 11
demonstrantibus EFGLPm1RS; cf. Boeth. ibid. c. VI 718 D
demonstratiuus syllogismus 12 postremis L in s. l. postremis Pm2
postremo EFGPm1RS resolutoriis L resolutarii
F resoluturi RS resoluituri G resolutius ac
E 13 dicemus EGLPm1RS 15 demonstratione N 16 in
om. FGPR, s. l. Hm2S 17 ualeant m2
in EHLS ualent CEm1F n del . GHm1NP n
in ras . RSm1 22 nec N 23 egreditur CF ægr- HNPm1 aggreditur
L egredi EGRS aggredi Pm2 altioribus
FN nodis om . Cm1Sm1 modis FNRa.c., s. l. Cm2, in mg.
Sm2 simplices uero mediocri coniectura perstringere’, quæ uero sint
altiores quæstiones quas se differre promittit, ita proponit : Mox, inquit, de
generibus ac speciebus illud quidem, siue subsistunt siue in solis nudisque
intellectibus posita sunt siue subsistentia corporalia sunt an
incorporalia et utrum separata a sensibilibus an in sensibilibus posita et
circa ea constantia, dicere recusabo, altissimum enim est huiusmodi negotium et
maioris egens inquisitionis. Altiores,.inquit, quæstiones prætereo, ne eis
intempestiue lectoris animo ingestis initia eius priraitiasque perturbem, sed
ne omnino faceret neglegentem, ut nihil præterquam quod ipse dixisset, lector
amplius putaret occultum, id ipsum cuius exequi quæstionem se differre
promisit, addidit, ut de his minime obscure penitusque tractando nec
le|ctori quicquam 54 obscuritatis offunderet et tamen scientia
roboratus quid quæri iure posset agnosceret, sunt autem quæstiones quas sese
retiPorph. Boeth. altissimum negotium Abælardus,
Epistolæ, OpI 5 ed. Cousin. 1 simpliciores L præstringere
G perscribere CFN 2 sunt N 3 inquit om .
Ω ac et ΗΝ Ω post quidem add . quod EG
del. Sm2 quæ m1 4 subsistant L nudisque nudis
purisqne Ω ; Porph. 1, 10 έν μο'να'.ς ψιλοΐς έπινοίαϊς 5 substantia
Em1 sunt ante corporalia Σ, post incorporalia Δ sint LR A m2, ras . ex
sunt II 6 separat R a sensibilibus om. Gm1 s. l. m2 Sm1 cf.
proxima, ras. ex ab insensibilibus \ m2; om . Porph.
1,12 ab CEa.r. A m1 A m1 an in sensibilibus posita et FG posita s. l. m2 LR Ψ an in sensibilibus a sensibilibus m2 et S an ipsis sensibilibus
posita om . iuncta in mg. et
om . II Γ, s. l . Π m2 et cetera om
. CEHPm1 h m1 s. l. an et in sensibilibus posita m2 A
m1 in mg . an sensibilibus
iuncta m2 Φ an cet. om.
NPm2 Σ 7 consistentia CHF
A m1 8 enim negotium FHLP
Q sed est enim A
Abælard . negotium ante est CEGRS enim est
negotium huius modo sic N; Porph. 1, 13 βαθύτατης οϊοης τής τοιοΰτης πραγματείας 10 ante eis add . in, sed
del. E 11 primitiaque R perturbent FN 12
neglegentiam Gm1P præter s. l. quam C præter
id quam L 13 putasset C 14 exequi quæstionem exeeutionem
uel eis- EGHm1LRS 15 penitus Em1FG ne
L 16 effunderet Ca.c.EGLNR infunderet Cp.c.FS ;
cf. 145, 14 17 possit C a.c. Fa.c . se N cere
promittit, et perutiles et secretæ et temptatæ quidem a doctis uiris nec a
pluribus dissolutæ, quarum prima est huiusmodi. omne quod intellegit animus aut
id quod est in rerum natura constitutum, intellectu concipit et sibimet ratione
describit aut id quod non est, uacua sibi imaginatione depingit ergo
intellectus generis et ceterorum cuiusmodi sit quæritur, utrumne ita
intellegamus species et genera ut ea quæ sunt et ex quibus uerum capimus
intellectum, an nosmet ipsi nos ludimus, cum ea quæ non sunt, animi nobis cassa
cogitatione formamus, quod si esse quidem constiterit et ab his quæ sunt,
intellectum concipi dixerimus, tunc alia maior ac difficilior quæstio
dubitationem parit, cum discernendi atque intellegendi generis ipsius naturam
summa difficultas ostenditur, nam quoniam omne quod est, aut corporeum aut
incorporeum esse necesse est, genus et species in aliquo horum esse oportebit
quale erit igitur id quod genus dicitur, utrumne corporeum an uero incorporeum?
neque enim quid sit diligenter intenditur, nisi in quo horum poni debeat
agnoscatur, sed neque cura hæc soluta fuerit quæstio, omne excludetur ambiguum.
subest enim aliquid quod, si incorporalia esse genus ac species dicantur,
obsideat intellegentiam atque detineat exsolui postulans, utrum circa corpora
ipsa subsistant an et præter corpora subsistentiæ incorporales esse uideantur.
duæ quippe incorporeorum formæ sunt, ut alia præter corpora esse 1
promisit C 2 doctissimis P 4 statutum L
discribit E 5 id s. l. C capiamus C ipsi nos ipsos FR ipsos
** -os ex i m2 S ipsi Hm1
nos s. l. m2 eludimus Hm2 cogitatione imaginatione
F 11 intellectu ras. ex -tu E ac et R
12 parat FHm1PRS discernendæ atque intellegendæ.. naturæ
EFGHNRS 13 natura L ostendatur N 16 utrum
FHm1NP an aut ex
ut F uero om. N 19
excluditur Cm2GHp.c.LPRS aliquid quod alia quæ que N FN aliud
ex aliquid quod E esse post species FHL, om.
N 21 ac et H intellegentiam atque animum
intelligentiamqne F intellegentiamque N ipsa corpora
EFGHN et om. CFHLN fort. recte, del. Pm2 subsistentia Ca.c.Gm2L substantiæ
Cp.c.FN s. l . ł subsistentes incorporalia Gm2L possint et
separata a corporibus in sua incorporalitate perdurent, ut deus, mens, anima,
alia uero cum sint incorporea, tamen præter corpora esse non possint, ut linea
nel superficies uel numerus uel singulæ qualitates, quas tametsi incorporeas
esse pronuntiamus, quod tribus spatiis minime distendantur, tamen ita in
corporibus sunt, ut ab his diuelli nequeant aut separari aut, si a corporibus
separata sint, nullo modo permaneant, quas licet quæstiones arduum sit ipso
interim Porphyrio renuente dissoluere, tamen adgrediar, ut nec anxium
lectoris animum relinquam nec ipse in his quæ præter muneris suscepti
seriem sunt, tempus operamque consumam, primum quidem pauca sub quæstionis
ambiguitate proponam, post uero eundem dubitationis nodum absoluere atque
explicare temptabo. Genera et species aut sunt atque subsistunt aut
intellectu et sola cogitatione formantur, sed genera et species esse non
possunt, hoc autem ex his intellegitur, omne enim quod commune est uno tempore
pluribus, id unum esse non poterit; multorum enim est quod commune est, præsertim
cum una eademque res in multis uno tempore tota sit. quantæcumque enim
sunt species, in omnibus genus unum est, non quod de eo singulæ species quasi
partes aliquas carpant, sed singulæ uno tempore totum genus habent, quo fit ut
totum genus in pluribus singulis uno tempore positum unum esse non possit;
neque enim fieri potest ut, cum in pluribus totum uno sit tempore, in
semet ipso sit unum 1 a om. CS, s. l. Em2 corporalitate
ELS possunt ELNPR 4 tamenetsi Ca.c . tam ras.
ex tam L tam si Em1 tamensi GRS quod eo quod L tamen om. G tam N 6 uti EGLPa.r.RS ante
diuelli add. aut Hm1, del. m2 a om. ERS, s. l. Gm2
separatæ exta H quæstiones licet FHLPN 9 rennuente
Ca.r.Ga.c.LNS ut ita ut R
dubietatis L exsoluere CF atque et EGLPRS solo
s. l. Pm2 et FHNP uno
tempore pluribus multorum uno tempore N 18 est s. l. m2 enim G tota sit transit
F est unum Fm2H non,
s. l . quod S, ut non CHm1N
carpunt RS capiant F participant Nm1
habeant Hm2Lm2P
possunt F possint S enim om. FN. del.
L unoque Gm2 sit uno FHN tempore in mg.
Gm2 numero, quod si ita est, unum quiddam genus esse non poterit,
quo fit ut omnino nihil sit; omne enim quod est, idcirco est, quia unum est. et
de specie idem conuenit dici, quodsi est quidem genus ac species, sed multiplex
neque unum numero, non erit ultimum genus, sed habebit aliud super-positum genus,
quod illam multiplicitatem unius sui nominis uocabulo includat, ut enim plura
animalia, quoniam habent quiddam simile, eadem tamen non sunt, idcirco eorum
genera perquiruntur, ita quoque quoniam genus, quod in pluribus est atque ideo
multiplex, habet sui similitudinem, quod genus est, non est uero unum,
quoniam in pluribus est, eius generis quoque genus aliud quærendum est, cumque
fuerit inuentum, eadem ratione quæ superius dicta est, rursus genus tertium
uestigatur itaque in infinitum ratio procedat necesse est, cum nullus disciplinæ
terminus occurrat, quodsi unum quiddam numero genus est, commune multorum
esse non poterit, una enim res si communis est, aut partibus communis est et
non iam tota communis, sed partes eius propriæ singulorum, aut in usus
habentium etiam per tempora transit, ut sit commune ut seruus communis
uel equus, aut uno tempore omnibus
commune fit, non tamen ut eorum quibus commune est, substantiam constituat, ut
est theatrum uel spectaculum aliquod, quod spectantibus omnibus commune est.
genus uero secundum nullum horum modum commune esse speciebus potest; nara
numero in numero NR quoddam FS quodque N
quidem R 5 ad ultimum s. l . maximum
E super se se s. l. G
positum GR 6 sui LP
edd . ui cett. post nominis F
hominis R 7 uocabulo HLP edd., om. cett . concludat
H concludit Lm1 includat m2 includit R
12 requirendum F perquirendum N 13 ratio
Hm1N tertium genus CL 14 nestigabitur FH
nestigabit N 15 quodsi quod NR quiddam quoddem
sic R 17 si communis sic omnis F quæ communis CN
si om. R post
post, communis est add . ut puteus et uel H fons CHNP del. m2, in mg. E, s.
l. Lm2 18 proprie CFLNR post singulorum add
. sunt HP, s. l. Lm2, post sunt s. l . ut puteus
et fons Pm2 19 habent G etiam om. FNP
iam LS 21 sit NP
ras. ex fit est R ita commune esse debet, ut et
totum sit in singulis et uno tempore et eorum quorum commune est, constituere
ualeat et formare substantiam, quocirca si neque unum est, quoniam commune est,
neque multa, quoniam eius quoque multitudinis genus aliud inquirendum est,
uidebitur genus omnino non esse, idemque de ceteris intellegendum est. quodsi
tantum intellectibus genera et species ceteraque capiuntur, cum omnis
intellectus aut ex re fiat subiecta, ut sese res habet aut ut sese res non
habet nam ex nullo subiecto fieri intellectus non potest , si generis et speciei ceterorumque
intellectus ex re subiecta ueniat, ita ut sese res ipsa habet quæ intellegitur,
iam non tantum in intellectu posita sunt, sed in rerum etiam ueritate
consistunt, et rursus quærendum est quæ sit eorum natura, quod superior quæstio
vestigabat. quodsi ex re quidem generis ceterorumque sumitur intellectus
neque ita ut sese res habet quæ intellectui subiecta est, uanum necesse est
esse intellectum qui ex re quidem sumitur, non tamen ita ut sese res habet; id
est enim falsum quod aliter atque res est intellegitur, sic igitur, quoniam
genus ac species nec sunt nec cum intelleguntur, uerus eorum est
intellectus, non est ambiguum quin omnis hæc sit deponenda de his quinque
propositis disputandi cura, quandoquidem neque de ea re quæ sit 1 sit s. l. Lm1? brm, om. cett . post tempore add. sit Np, s. l
. Em2 conformare N substantias FHNP
ante si add. et Hm1, del. m2 ad quoniam s.
l . quod Hm2 4 multiplex m2 in CEGP,Lm1 8 habeat
N aut habet in mg. Gm2 ut s. l. Lm2Sm2 9 habeat N,
post add . nanus est intellectus Intellectus otn. brm qui de nullo subiecto capitur in mg.
Lm2, s. l. Rm1? brm intellectus post potest
C 11 ipsa res HLN pr .
in om. ENR, s. l. F 13 etiam om. CL 14
uestigabit Lm2 inuestigabat F esse post
intellectum F, post uanniu N, om . R
enim falsum est CKNP est om . H, er .
L enim om. R si CNPS, m1 in GHL,
nec R igitur intelleguntur om . R quoniam om. CN
ac et S neque FHN quæ Sm1 neque
FH cum om. GLPS s. l. add. E, sed del . uerus nec uerus
GLR earum HN est eorum CL non neque N
22 fit Lm2 neque de ea de qua uerum aliquid intellegi
proferriue possit, inquiritur. Hæc quidem est ad præsens de propositis quæstio;
quam nos Alexandro consentientes hac ratiocinatione soluemus. non enim necesse
esse dicimus omnem intellectum qui ex subiecto quidem fit, non tamen ut
sese ipsum subiectum habet, falsum et uacuum uideri. in his enim solis falsa
opinio ac non potius intellegentia est quæ per compositionem fiunt. si enim
quis componat atque coniungat intellectu id quod natura iungi non patitur,
illud falsum esse nullus ignorat, ut si quis equum atque hominem iungat
imaginatione atque effigiet Centaurum. quodsi hoc per diuisionem et per
abstractionem fiat, non quidem ita res sese habet, ut intellectus est,
intellectus tamen ille minime falsus est; sunt enim plura quæ in aliis esse
suum habent, ex quibus aut omnino separari non possunt aut, si separata
fuerint, nulla ratione subsistunt. atque ut hoc nobis in peruagato exemplo
manifestum sit, linea in corpore quidem est aliquid et id quod est, corpori
debet, hoc est esse suum per corpus retinet, quod docetur ita : si enim
separata sit a corpore, non subsistit; quis enim umquam sensu ullo
separatam a corpore lineam cepit? sed animus cum confusas res permixtasque in
se a sensibus cepit, eas propria ui et 4 Alexandro testimonia Simplicii
in Categ. Aristot. 50 a, 45
ss., Dexippi 50 b 15 31 = 45, 12 28 Busse, Dauidis Brandis adfert
Prantl, Gesch. d. Logik im Abendlande I 623 n. 24. 6
sit CEFH ex fit NPR
ante ut add . ita FN, s. l. Gm2Pm2 habeat
FHm1NP 7 post uideri add . ut si quis dicat lineam esse
cum longitudine sine latitudine non est omnino falsum F 8
compositionem conjunctionem EGLPRS, recte? 9 quisquam HP
quisque N ponat H intellectu in intellectu
F id om. N 10 patiatur NR 11 pr . atque aut
N efficiet L c ex
g m2 efficiat CF effigiat Sa.c . 12 hæc
E ad abstractionera s. l . ł ??positionem
Lm2 ł abscisionem Pm2 fit R 13 ita
post res C, om. R 14 ille ipse R 16 ut s.
l. Cm2, del. Lm2, post hoc F ad peruagato
s. l . ł uulgato Pm2 18 hoc om. F est om. ELS, s.
l. Gm2, et F 19 ante docetur add . et CHNP,
in mg. Lm2 20
a om. ERS, s. l. Gm2 21 anima Em1Gm1Pm2Sm1 22
post permixtasque add . corporibus brm capit
C eas in mg. Hm2 cogitatione distinguit, omnes enim
huiusmodi res incorporeas in corporibus esse suum habentes sensus cum ipsis
nobis corporibus tradit, at nero animus, cui potestas est et disiuncta
componere et composita resoluere, quæ a sensibus confusa et corporibus
coniuncta traduntur, ita distinguit, ut incorpoream naturam per se ac sine
corporibus in quibus est concreta, specnletur et uideat. diuersæ enim
proprietates sunt incorporeorum corporibus permixtorum, etsi separentur a
corpore, genera ergo et species ceteraque uel in incorporeis rebus uel in
his quæ sunt corporea, reperiuntur. et si ea in rebus incorporeis inuenit
animus, habet ilico incorporeum generis intellectum, si uero corporalium rerum
genera speciesque perspexerit, aufert, ut solet, a corporibus incorporeorum
naturam et solam puramque ut in se ipsa forma est contuetur, ita hæc cum
accipit animus permixta corporibus, incorporalia diuidens speculatur atque
considerat, nemo ergo dicat falso nos lineam cogitare, quoniam ita eam mente
capimus quasi præter corpora sit, cum præter corpora esse non possit, non enim
omnis qui ex subiectis rebus capitur intellectus aliter quam sese ipsæ
res habent, falsas esse putandus est, sed, ut superius dictum 20 superius
164, 8. 2 corpore EGLRS 3 at
nero om. C animi om .
cui R et om. GRS, s. l. Lm2 post disiuncta add .
ut equum et hominem quæ iungi non patitur natura, post
composita add . ut corpus et lineam et sic disiungi natura
non patitur R 4 a s.l. m2 in EGLS 5 ante
incorpoream add . in FLNS 7 et ut S sunt
proprietates CLR, add. ut equum et cetera R 8 ante corporibus
add. et C etiamsi R et, s. l. si Cm2F separarentur F ra
s. l. R separantur Lm1N ergo om. FN, del. Lm2,
uero H, s. l. Lm2 corporeis Cm1GHLPa.c.R 10 incorporeis corporeis
Cm1 11 animus inuenit FHNP post ilico add . ibi F, s.
l. Gm2, add . quo E, sed del. incorporalium Em1
speciesque et species esse F prospexerit HR 14
ante hæc add . et H del. m2 N, s. l. Cm2 animus cum
accipit F 15 accepit Pm1S animus accipit C
post incorporalia add . ea CHm2LPN diuisa Gm2 16
desiderat Em1Ga.c . falso ante dicat F falsam
CGm1Lm1 post
nosl NRS 17 capiamus Cm2N 19 sese om. F ipsæ
om . H, s. l. Em2, ipsa F est, ille quidem qui hoc in
compositione facit falsus est, ut cum 56 hominem atque equum |
iungens putat esse Centaurum, qui uero id in diuisionibus et abstractionibus
assumptionibusque ab his rebus in quibus sunt efficit, non modo falsus non est,
uerura etiam solus id quod in proprietate uerum est inuenire potest. sunt
igitur huiusmodi res in corporalibus atque in sensibilibus, intelleguntur autem
præter sensibilia, ut eorum natura perspici et proprietas ualeat comprehendi,
quocirca cum genera et species cogitantur, tunc ex singulis in quibus sunt
eorum similitudo colligitur ut ex singulis hominibus inter se dissimilibus
humanitatis similitudo, quæ similitudo cogitata animo ueraciterque perspecta
fit species; quarum specierum rursus diuersarum similitudo considerata, quæ
nisi in ipsis speciebus aut in earum indiuiduis esse non potest, efficit genus,
itaque hæc sunt quidem in singularibus, cogitantur uero uniuersalia
nihilque aliud species esse putanda est nisi cogitatio collecta ex indiuiduorum
dissimilium numero substantiali similitudine, genus uero cogitatio collecta ex
specierum similitudine, sed hæc similitudo cum in singularibus est, fit
sensibilis, cum in universalibus, fit intellegibilis, eodemque modo cum
sensibilis est, in singularibus permanet, cum intellegitur, fit
uniuersalis. subsistunt ergo circa sensibilia, intelleguntur autem præter
corpora, neque enim interclusum est ut duæ res eodem in subiecto sint ratione
diuersæ, ut linea curua atque caua, quæ 1 cõpositionem GHR
facit post hoc H 2 quia Gm1R quod
Sm2 3 id om. N, s. l. Em2H, post diuisionibus F
assumptionibus Em1Gm1P atque assumptionibus CL
post solus add. intellectus F, scil, intellectas s. l.
Lm2 6 corporibus FHN post sensibilibus add
. rebus CHLNP 8 ante genera add . et CFS ;
et species et genera R 11 post pr . similitudo add .
colligitur N, scil, colligitur s. l. Hm2Sm2 cognita
Cm1F cognita uel cogitata N 12 ueraciter Lm2N
perfecta Em1NP sit FN 13 in om. C 14 earum Pp.c. corr. m1? eorum cett . 17
substantiarum R 18 collecta cogitatio Cm1LP 22 autem tamen
R 23 eadem Em1Gm1Ha.c . eidem Gm2Lm1 fin eodem m2
PR e * dem sic S in ante subiecto s. l.,
post eodem er. uid. C, om. EGLPRS 24 sint om. L concaua
Cm2N cauata Lm1 res cum diuersis definitionibus terminentur
diuersusque earum intellectus sit, semper tamen in eodem subiecto reperiuntur;
eadem enim linea caua, eadem curua est. ita quoque generibus et speciebus, id
est singularitati et uniuersalitati, unum quidem subiectum est, sed alio
modo uniuersale est, cum cogitatur, alio singulare, cum sentitur in rebus his
in quibus esse suum habet. His igitur terminatis omnis, ut arbitror, quæstio
dissoluta est. ipsa enim genera et species subsistunt quidem alio modo,
intelleguntur uero alio, et sunt incorporalia, sed sensibilibus iuncta
subsistunt in sensibilibus, intelleguntur uero ut per semet ipsa subsistentia
ac non in aliis esse suum habentia, sed Plato genera et species ceteraque non
modo intellegi uniuersalia, uerum etiam esse atque præter corpora subsistere
putat, Aristoteles uero intellegi quidem incorporalia atque universalia,
sed subsistere in sensibilibus putat; quorum diiudicare sententias aptum esse
non duxi, altioris enim est philosophiæ, idcirco uero studiosius Aristotelis
sententiam executi sumus, non quod eam maxime probaremus, sed quod hic liber ad
Prædicamenta conscriptus est, quorum Aristoteles est auctor. Illud uero quemadmodum de his ac
de propositis probabiliter antiqui tractauerunt et horum maxime Peripatetici,
tibi nunc temptabo monstrare. Prætermissis his quæstionibus quas
altiores esse prædixit, Porph. Boeth. earum HPp.c.corr. m1?
eorum cett. enim om. LP quippe P, s. l. Lm2
concaua Cm2N eadcmque FLRS 6 post
singulare add . est R, s. l. Sm2 9 post, alio alio
modo LR post uero s. l . præter corpora Pm2
11 subsistentia in ras. E substantia GSm1 13
ante esse s. l . ea E præter s. l. Cm2
15 ante sensibilibus add . ipsis G 16 dixi
Lp.c.Sa.c . 17 uero s. l. Cm2 20 auctor est CLP
est om. G ante lemma ISTORIA add. S, sic uel HIST- ante omnia pæne lemmata
uero autem Σ post, de om. E 22 probabiliter λογιχώτίρον Porph. 1, 15
tractauerint Cp c . GH X m1 23 monstrare demonstrare N temptabo FLN 24 ante
Prætermissis add . EXPOSITIO S, sic pæne ubique ante explicat,
lemmatum Missis Sm1 exoptat mediocrem introductorii
operis tractatum, sed ne hæc ipsa sibi harum quæstionum omissio uitio daretur,
apposuit quemadmodum de propositis tractaturus est, ex quorumque hoc opus
auctoritate subnixus adgrediatur, ante denuntiat, cum mediocritatem quidem
tractatus promittit detracta obscuri tatis difficultate, animum lectoris
inuitat, ut uero adquiescat ac sileat ad id quod dicturus est, peripateticorum
auctoritate confirmat, atque ideo ait de his, id est de generibus et speciebus,
de quibus superiores intulerat quæstiones, ac de propositis, id est de
differentiis, propriis atque accidentibus, sese probabiliter
disputaturum, probabiliter autem ait ‘ueri similiter’, quod Græci λογικώς uel Ινδόξως dicunt, sæpe enim et apud
Aristotelem λογικώς ueri similiter ac
probabiliter dictum inuenimus et apud BOEZIO et apud Alexandrum. Porphyrius
quoque ipse in multis hac significatione hoc usus est uerbo, quod nos
scilicet in translatione, quod ait λογικώς, ita interpretari ut
rationabiliter’diceremus omisimus, longe enim melior ac uerior significatio ea
uisa est, ut probabiliter sese dicere promitteret, id est non præter opinionem
ingredientium atque lectorum, quod introductionis est proprium, nam cum
ab imperitorum hominum mentibus doctrinæ secretum altioris abhorreat, talis
esse introductio debet, 57 ut præter opinionem ingredijentium non
sit. atque ideo melius hæc om. S harum que LS
horumque Gm1 quæstionum institutionum Gm1Lm1RS
omissi Em1 omisso Lm1Sm1 amissio F 3 est s. l.
Em2, esset Gm1 ex et FHN, s. l. om . ex Em2
quorum FHN 4 subnisus EGm1Sm1 aggreditur
EGLPRS 8 et ac R 10 de R, om. cett . 11 post ait
add . id est C 12 λογιχώς uel ένδόξως edd., ante λογιχώς add . uel CGLPR ; ΛΟΓ ΙΚΟΟ uel ΛΩΓΙ ΚΩΟ uel alia sim. codd
.; ΕΝ ΔΩ ΧΟΝ C, sim. Η endo ΧΩ Ο E ΕΝ ΑΟΓΩ Ο S, alia uarie cett . 13 et om. GR
est S λογιχώς S, in
cett. eadem fere quæ 12 14 Boethum b boetum p boethon
Em2GNS recte? boeton CEm1PR boethion
F bethon H boetoton Lm1 boeten m2 Boethum
-tium mrm uerbo usus est CEGLRS 17 λογιχώς item ut 13, λογικώτερον edd. se L *mitteret, s.
l . pro Cm2 23 ingredientium opinionem C non
ante præter CEG corr. m2 L atque ideo ergo
Gm1 atque ita m2 LPm1RS melius probabiliter quam
om. R, s. l. Gm2Sm2 probabiliter quam rationabiliter, ut
nobis uidetur, interpretati sumus, antiquos autem ait de eisdem disputasse
rebus, sed se eorum illum maxime tractatum insequi quem Peripatetici Aristotele
duce reliquerint, ut tota disputatio ad Prædicamenta conneniat.
2 eisdem E eis in ras
. hisdem cett. disputasse post rebus C, ante de
eisdem L, disputare N
se post illum add. brm, post
sed Brandt sequi CEm2HN reliquerint Gm1HPp.r . relinquerint FSm1P a.r .
relinquerent. R a. r.Sm2 reliquerunt CEGmSLNRp.r . EXPLICIT CΟΜMENTARIORV add . C, COMENTORVM add. F, COMTV
PLOLOGI, sic, add . S LIB. I. INCIPIT LIB. add. F II.INCIPIT. om. R CEFGPRS
uariis cum scripturis compendiisque, subscriptio deest in HLN Quæri
in expositionum principiis solet, cur unum quodque ceteris in disputationis
ordine præponatur, uelut nunc in genere dubitari potest, cur genus speciei,
differentiæ, proprio accidentique prætulerit; de eo enim primitus
tractat, respondebimus itaque iure factum uideri; omne enim quod uniuersale
est, intra semet ipsum cetera concludit, ipsum uero non clauditur, maioris
itaque meriti est ac principalis naturæ quod ita cetera cohercet, ut ipsum
naturæ magnitudine nequeat ab aliis contineri, genus igitur et species intra
se positas habet et earum differentias propriaque, nihilo minus etiam
accidentia, atque ita de genere inchoandum fuit, quod cetera naturæ suæ
magnitudine cohercet et continet, præterea illa semper priora putanda sunt quæ
si auferat quis, cetera perimuntur, illa posteriora quibus positis ea quæ
ceterorum substantiam perficiunt, consequuntur, ut in genere et ceteris,
nam si animal auferas, quod est hominis genus, homo quoque, quod species est,
et rationale, quod differentia, et risibile, quod proprium, et grammaticum,
quod accidens, non manebit et 2 ante Quæri codd. et p exhibent idem
lemma sine inscript. quod 171,10 habent, om. brm expositione CGm1L
expositionis S principii CGm1L 3 dispositionis
N 5 prætulerat C tractat in ras ., s. l . scil,
conamur Em2 tractare Em1Sm1 6 respondemus F
8 cluditur i ex e m2 S naturæ naturæ suæ
F 10 igitur itaque C et om . CN 11 etiam
minus HS 12 etiam om. R etiam et C ita idcirco
CE in ras. HLm2NP ideo F inchoandum fuit erat
inchoandum FHNP 13 ante cetera add . et L natura
suæ magnitudinis FHN coerceat et contineat Lm2 14
priora propria LS aufert Ca.c . 19 ante
proprium add . est P, s. l. Lm2 post
grammaticum add . esse FHP, s. l. Em2 post accidens
add. est FP, ante N interemptum genus cuncta consumit,
si uero hominem esse constituas uel grammaticum uel rationale uel risibile,
animal quoque esse necesse est. siue enim homo est, animal est, siue rationale,
siue risibile, siue grammaticum, ab animalis substantia non recedit,
sublato igitur genere et cetera consumuntur, positis ceteris sequitur genus;
prior est igitur natura generis, posterior ceterorum, iure est igitur in
disputatione præpositura. Sed quoniam generis nomen multa significat hoc
est enim quod ait : Videtur autem neque genus neque species simpliciter
dici; ubi enim non est simplex dictio, illic multiplex significatio est, prius
huius nominis significationes discernit ac separat, ut de qua significatione
generis tractaturus est, sub oculis ponat, sed cum neque genus neque
species neque differentia nec proprium nec accidens significatione
simplici sint, cur de his tantum duobus, genere inquam ac specie, dixit non
simpliciter dici, cum proprium, differentia atque accidens ipsa quoque sint
significatione multiplici? dicendum est quoniam longitudinem uitans tantum
speciem nomi nauit eamque idcirco, ne solum genus significationis esse
multiplicis putaretur, enumerat autem primam quidem generis significationem hoc
modo; Genus enim dicitur et aliquorum quodammodo se habentium ad
unum aliquid et ad seinuicem collectio, 10 s. Porph. Boeth. Porph. Boeth.
esse om. P 2 post grammaticum add . esse
FHP, s. l. Em2 3 esse post est Gm2L, om. EGmIRS, post esse
add . constituas EP, s. l. Lm2 alt . est sit FHNP 5 et
om. FHNR consummantur S 9 enim est L 10
ante Videtur add . INCIPIT Δ DE GENERE ΓΔΛΠ2Φ Incipit diffinicio
generis Ψ m. post., om. cett . autem om.
HN est significatio C tractatus R 14 est sit
P oculos HN neque genus om. C 15 pr .
nec FHP neque proprium neque N simplicia G
a add. m1 uel 2 LSm2 ac et C 17 non nec G 18 atque om.
C est om. G
solem Gm1 quidem om. C 24 ad et ad S
aliquod EN P IIS aliquem in ras . Cm2, fort .
aliquid m1 secundum quam significationem ROMANI dicitur genus
ab unius scilicet habitudine, dico autem ROMOLO, et multitudinis habentium
aliquo modo ad inuicem eam quæ ab illo est cognationem secundum diuisionem ab
aliis generibus dictæ. Una, inquit, generis significatio est quæ in
multitudinem uenit a quolibet uno principium trahens, ad quem scilicet ita illa
multitudo coniuncta est, ut ad se inuicem per eiusdem unius principium copulata
sit, ut cum ROMANI dicitur genus; multitudo enim ROMANI ab uno ROMOLO
uocabulum trahens et ipsi ROMOLO et ad se inuicem quasi quadam nominis
hereditate coniuncta est. eadem enim quæ a ROMOLO societas descendit, ROMANI
inter se omnes uno generis nomine deuincit et colligat, uidetur autem secuisse
hanc generis significationem in duas partes, cum copulatiuam
coniunctionem admiscuit dicens; genus dicitur et aliquorum quodammodo se
habentium ad unum aliquid et ad se inuicem collectio, tamquam et illud genus
dicatur ad unum se aliquo modo habere et hoc rursus genus dicatur, quod ad se
inuicem unius generis significatione coniuncti sint. hoc uero minime;
eadem enim a quolibet uno propagata societas et ad illum qui princeps est
generis, totam multitudinem refert et ipsam 1 significationem diffinitionem
Φ romanura Cm1G scilicet om. Porph. ante
inuicem add . se L s. l. m2 brm Busse; cf. 173,
12 4 eam quæ eamque CR 5 dictæ Hm1Lm2R \ m2 W dictam cett.; cf.
173, 14 et Porph. 1, τού πλήθοος_ κεκλιμένοι» 7 uno om. FGRS, s. l. Em2, unum H;
cf. 21 ad quem s. l . ał quod Lm2 8 est coniuncta
F 9 dicitur Romanorum in mg. E,
s. l. Gm2, uerba multitudo enim Romanorum del. Lm2 11
post trahens add . sit E del. G del. m2, s. l. Lm2 12
ea E ras. ex eadem FHN
ab CEH 14 colligit CFPm2RS alligat L 16
genus om . H, s. l. N dicitur edd., om. H dici cett. s. l.
N 17 ad et ad S aliquod N collectionem
FH aliquo modo om. EGRS
rursus post genus C rursum S dicatur
generis om. GRSm1 dicatur unius generis s. l. m2 coniunctiua EGR coniuncta
Sm2 sint NS sunt CFHLP,
om. EGR post minime add . est LPm2 22 refert multitudinem
om. EGSm1, s. l. m2 sed præfert inter se multitudinem uno
generis nomine conectit et continet. quocirca non est putandus diuisionem
fecisse, sed omne quicquid in hac generis significatione intellegendum fuit,
aperuisse. ordo autem uerborum ita sese habet qui est
hyperbaton intellegendus genus enim dicitur et aliquorum ad unum se
aliquo modo habentium collectio et ad se inuicem aliquo modo habentium rursus
collectio subaudienda; est enim zeugma, cuius significationis adiecit exemplum:
secundum quam significationem Romanorum dicitur genus ab unius scilicet
habitudine, dico autem Romuli, et multitudinis rursus habitudine habentium
aliquo modo ad inuicem cognationem, eam scilicet quæ ab illo est, id est ROMOLO,
secundum divisionem ab aliis generibus dictæ, scilicet multitudinis. hæc enim
multitudo aliquo modo ad unum et ad se inuicem habens genus dicta est, ut
ab aliis discerneretur, ut ROMANI genus ab Atheniensium ceterorumque separatur,
ut sit integer uerborum ordo genus enim dicitur et aliquorum collectio ad unum
se quodammodo habentium et ad se inuicem, secundum quam significationem ROMANI
dicitur genus ab unius scilicet habitudine, dico autem ROMOLO, et multitudinis
secundum diuisionem ab aliis generibus dictæ, habentium scilicet hominum aliquo
modo ad inuicem eam quæ ab illo est, id est Romulo, cognatio 1 nomine EGLRS uinculo CFHN nomine uel
uinculo P 4 se FHNP qui om. ER, s. l. Gm2Sm2 pr .
sese L 7 ante collectio s. l . et ut uid . C subaudiendo N,
post sub. add . est LR, ante s. l. Pm2 8 zeuma
EFGHPS 14 dictam EGm1Lm1PSm2 hæc enim multitudo
om. ERS, s. l. Gm2 aliquo modo om . FP, ante add .
et C, post add . se P del. m1?, s. l. Gm2H 15
post unum s. l . aliquid Gm2 post habens add .
cognationem Pm2 edd. separetur Fa.c.N separaretur
CFp.c.HLm1 sit sic H sit post uerborum,
P sit post ordo, sic sit F ; integer sit C ; ordo
uerborum, post repet . sit N 18 collectio om. E
20 ab ad F habitudinem F, post repetit uerba post .
aliquo exemplum 6 8 G 22 dictam
CEGm1Lm1Sm2 post habentium add . se Lm2P 23 id
est om. S, in quo post cognationem locus 172, 4 13 secundum deuincit
et collegit sic repetitus 5 dicta est, 12 ea
script. nem.’ Atque hæc hactenus; nunc de secunda generis
significatione dicendum est. Dicitur autem et aliter rursus genus,
quod est unius cuiusque generationis principium uel ab eo qui genuit uel a loco
in quo quis genitus est. sic enim Orestem quidem dicimus a Tantalo habere
genus, Hyllum autem ab Hercule, et rursus Pindarum quidem Thebanum esse genere,
Platonem uero Atheniensem; etenim patria principium est unius cuiusque
generationis, quemadmodum et pater. hæc autem uidetur promptissima esse
significatio; ROMANI enim sunt qui ex genere descendunt ROMOLO, et Cecropidæ,
qui a Cecrope, et horum proximi. Quattuor omnino sunt principia quæ unum
quodque principaliter efficiunt. est enim una causa quæ effectiua
dicitur, uelut pater filii, est alia quæ materialis, uelut lapides domus,
tertia forma, uelut hominis rationabilitas, quarta, quam ob rem, uelut pugnæ
uictoria. duæ uero sunt quæ per accidens unius Porph. Boeth.
generationis om . A, in ras. C quæ Gm1 ll
m1 5 a loco ab eo loco CEGLRS; Porph. 2, 1 άπ6 τού τόποα sic ex si Cm2 enim
in ras. Cm2 6 oresthē C oresten LN ΣΝΑΣΦ horestem FH T dicemus S genus
habere F 7 Hyllum Gm1
yllum m2 illum ad quod
s. l . tantalum A m2 cett . autem om. G 8
ante Thebanum add . dicimus 2 9 principium Porph. 2,4 αρχή τις ; cf. infra 178, 17
10 et Ν Ψ er. uid. brm, s. l
. Δ, om. cett. Busse; Porph. 2, 5 καί om. codd. quidam habet M ; cf. 176,
1 11 esse om. H
sunt om. EFGΗΝS ΑΑΣ, s. l. Lm2, in
mg . U m2 dicuntur edd.; Porph. 2, 6 λέγονται ; cf. 176, 7 12 cecropides Σ 13 a Cecrope cecropis Ea.c . a cecropis p.c . G cæ m1 ci m2
R ex genere descendunt cecropis LS ΑΑΣ, s. l. Em2
om . cecropis, fort. ex 176, 8 ; Porph. Κ εκροπίδαι ol άπό Κέκροπος eorum HL A,
in ras . 2 14 efficiunt principaliter H 16 filii et
filius Em1FGLPRS post materialis add . dicitur
FPR 17 ante forma add. a R, s. l. Sm2, ras.
in E uelut i er . C quam NS, om. R, quæ cett., fort. recte
ob rem s. l. Rm2 18 pugnæ uictoria N pugna uictoriæ cett . duo
CNP accidentes Ea.c.GHm1
in mg . ał accidentialiter m2 Lm1RSm2
accidentis m1 cuiusque dicuntur esse principia, locus scilicet ac
tempus. quoniam enim omne quod nascitur uel fit, in loco ac tempore est,
quicquid loco uel tempore natum factumue fuerit, eum locum uel id tempus
accidenter dicitur habere principium. horum omnium in hac secunda generis
significatione duo quædam ex alterutris assumit, quæ ad significationem generis
uidebuntur accommoda, ex his quidem quæ principalia sunt, effectiuum, ex his
uero quæ accidentia, locum. ait enim genus dicitur et a quo quis genitus
est, quod est effectiua principalium causa, et in quo quis loco est procreatus,
quæ est accidens causa principii. itaque hæc secunda significatio duo continet,
eum a quo quis procreatus est, et locum in quo quis editus, ut exempla quoque
demonstrant. Orestem enim dicimus a Tantalo genus ducere; Tantalus quippe
Pelopem, Pelops Atreum, Atreus Agamemnonem, Agamemnon genuit Orestem.
itaque a procreatione genus hoc dictum est. at uero Pindarum dicimus esse
Thebanum, scilicet quoniam Thebis editus tale generis nomen accepit. sed
quoniam diuersum est illud, a quo quis procreatus est, locusque in quo quis
editus, uidetur diuersa esse generis significatio procreantis et loci,
quam in secunda scilicet parte enumerans unam fecit. sed ne uideretur duplex,
per similitudinem coniunxit dicens: etenim patria principium est unius cuiusque
generationis, uel in ras. E et C quicquid ex
quo quid Cm2, ante add . et F, post add . enim L accidentaliter CLN
accidentialiter EGPSm2; cf. indicem Meiseri ex alterutris duo quædam
FP consumit S sunt Cm1H sumit Cm2, s.
l.N generis significationem H uidebantur LPRS
uideantur EG accommodata R post quidem add .
causis codd., om. unus F, del. Hm2 ante effectiuum add .
sumit H accidentalia N dici CFNP et om. C,
s. l. Lm2 quisque CGRS 10 loco procreatus est L
procreatus est loco N quod GKS 13 editus editus
est FHNP post quoque add . ipsa FHP, s. l. Lm2
oresten LN, item 16 14 pelopen E 15
agamemnonen EG -men 17 quoniam quia FHN ante
Thebis s. l. a Hm2? 18 editus editus est CL accipit C
est om. G 19 pr. quisque R editus editus
est NP est s. l. m2
22 post uideretur add . tamen EP, s. l.
Lm2 adiunxit FN 23 patria s. l. Cm2, in mg. F
generati Em1 generis RSm1 quemadmodum et pater. sed quoniam
in significationibus euenit fere, ut sit aliquid quod intellectui significatæ
rei propinquius esse uideatur, quoniam duas generis apposuit significationes,
multitudinis scilicet et procreantis, cui generis nomen conuenientius aptetur,
iudicat atque discernit dicens hanc esse promptissimam generis
significationem quæ a procreante deducta sit; hi enim maxime Cecropidæ sunt qui
a Cecrope descendunt, hi ROMANI, qui a ROMOLO quæ cum ita sint, confundi rursus
generis significationes uidentur. si enim hi sunt maxime Romani qui a Romulo
originem trahunt, et hæc significatio illa est quæ a procreante deducitur,
ubi est reliqua, quam primam quoque enumerauit, quæ est multitudinis ad unum et
ad se inuicem quodammodo se habentium collectio? sed acutius intuentibus plurimæ
admodum differentiæ sunt. aliud est enim a quolibet primo procreante
genus ducere, aliud unum genus esse plurimorum. illud enim et per rectam
sanguinis lineam fieri potest et non in multa diffundi, ut si per unicos
familia descendat, huic enim aptabitur secunda illa generis significatio, quæ a
procreante deducitur; prima uero illa non nisi in multitudine consistit. illud
quoque est, quod prima procreationis principium non requirit, sed, ut
ipse ait, sufficit aliquo modo se habere ad id unde huiusmodi generis
principium sumitur, secunda uero significatio nullam uim nisi procreante
sortitur. item in illa PRIMÆ SIGNIFICATIONIS multitudine huius secundæ
particularitas continetur, ut in 2 fere sæpe C ante
euenit LNPm2S intellectu
G significandæ FRSm2 propinquis F propinquus
Gm1PR propinquum N quoniamque Em2HLm2P, post
quoniam add. qui Sm1, del. m2 generi EGH s
er . 6 esse om. G 7 ducta R cecropides R 8
Cecrope cecropede FR -ide post Romulo add .
descendunt N 9 significationes generis C 11
ducitur Lm1 15 est s. l. F, post enim CL
enim om. N aliquolibet om . a G 16 deducere
CLm1 et om. N 18 si s. l. Lm2, del. Sm2 per descendat puer
unicus familiam distendat Cm1FHN aptatur N 21 est est
intellegendum C primæ Hm2 24 <a> procreante
Engelbrecht prima EGHLm1RS Romanorum genere Scipiadarum
genus; nam cum sint ROMANI, Scipiadæ sunt. quoniam enim ad ROMOLO et ad ceteros
ROMANI secundum ROMOLO habitudinem iuncti sunt, ROMANI sunt, SCIPIADÆ uero
dicuntur ad secundam generis significa tionem, quia eorum familiæ SCIPIONE et
sanguinis principium fuit. Et prius quidem appellatum est genus
unius cuiusque generationis principium, dehinc etiam multitudo eorum qui sunt
ab uno principio, ut a ROMOLO; namque diuidentes et ab aliis separantes
dicebamus omnem illam collectionem esse ROMANI genus. Sensus facilis et
expeditus, si tamen ambiguitas una solvatur. cum enim prius multitudinis
significationem retulerit ad generis nomen, post autem ad procreationis
initium, nunc contrario modo illam prius a se enumeratam significationem
dicere uidetur quæ est procreationis, illam uero posteriorem quæ est
multitudinis; quod contrarium uideri potest, si quis ad ordinem superius digestæ
disputationis aspexerit. sed hic non de se loquitur, sed de humani consuetudine
sermonis, in quo prius eam significationem generis fuisse dicit quæ a
procreante sit tracta, accedente uero ætate loquendi usu nomen generis etiam ad
multitudinem habentem se quodammodo ad aliquem fuisse translatum, hoc uero
idcirco, quoniam Porph. Boeth. nam natura CFL 2 scipiades HNP ante pr.
ad add . et FHNP, s. l. Em2Lm2 post, ad om. L 4
scipiades N 5 quia quod E et om. NP, s. l.
Cm2 8 generationis in ras. Cm2 generis PR 9
namque sic etiam B Bussii om. ΛΦ, add. Hm2 \ m2 nam 2 quam edd. Busse;
Porph. 2, 8 το πλήθ-ος δ 10 post
aliis add . generibus F, s. l. Lm2 11 collationem
Λ collectionem post esse HP ;
romanorum esse collectionem F 12 post facilis s.
l . est Lm2Pm2 facile om .
et FN expeditur FNPa.c . 13 retulerat F
retulit R 14 post, ad om. FHNR, s. l. Sm2 post
nunc s. l . autem Lm2 15 prius posterius CLm2NP
numeratam N 16 post uidetur add . priorem
CGLNP 18 perspexerit C 21 loquendique CN et
s. l. m1? loquendi H 23 ante hoc s. l .
dicit Lm1?, post idcirco in mg . dixit Pm2
superius dixerat : hæc enim uidetur promptissima esse significatio, ut ab
hac, id est secunda, quam promptissimam significationem esse dixit, illa quoque
nuncupata uideretur, quæ est multitudinis. prius enim genus inter homines
appellatum est quod quis a generante deduceret, post autem factum est, ut
per loquendi usum etiam multitudinis ad aliquem quodammo|do se habentis
genus diceretur propter diuisionem scilicet gentium, ut esset inter eas nominis
societatisque discretio. His igitur expletis uenit ad tertium genus quod
inter FILOSOFI tractatur cuiusque ad dialecticam facultatem multus usus
est. horum quippe generum historia magis uel poesis tractat exordium, tertium
uero genus apud philosophos consideratur. de quo hoc modo loquitur. Aliter
autem rursus genus dicitur cui supponitur species, ad horum fortasse
similitudinem dictum. et enim principium quoddam est huiusmodi genus earum quæ
sub ipso sunt specierum, uidetur etiam multitudinem continere omnem quæ sub eo
est. Duplicem significationem generis supra posuit, nunc tertiam monstrare
contendit, hanc autem ad superiorum similitudinem 1 superius 174, 10. 14 18
Porph. 2, 10 13 Boeth. 26, 19 23. 1 enim autem 174, 10 2
secundum GR a s. l. secunda E 5 quis
Cm2 prius m1 7 duceretur Cm1 diuisiones
EFHLm2NP 8 esset est s. l. et E has
FH 9 expeditis N ad om. F 10 cuius CF
multus post usus Lm1R, multum G 11 poesi
Cm1 13 hoc 2 litt. er. C 14 genus
ante rursus Λ, post dicitur
Φ cui genus 16 om. N, quod indicatur
uoce usque addita dicitur usque earum; sic sæpe etiam usque ad pæne
constanter in N aliisque codd. ubi mediæ lemmatum partes omissæ sunt 15
ab.. similitudine GL \ m2 \Z 16
eorum A m2 A earum specierum Porph. 2, 12 τών δφ’ lauto
17 ipso om . h m1 se m2Lp.c. \HA> sunt
add. Gm2 \ m2 uideturque brm Busse; Porph . xai SoxeT
xai etiam enim F autem Δ 18 omnem 2
h m1 ß m1 omnium CEGLPRS h
m2 U m2 earum FHN, s. l. post omnium Lm2 sub eo est PA m1 AU m1 ST est Φ sub eo
ipso F \ m2 se Lm2
sunt est E, s. l. G
specierum EFGHLNPp.c . sunt eo sub a.c . RS \ m2 U m2
sunt sub eo specierum C; cf. Porph. 2,12 s . 19 proposuit edd . 20
superiorem FLm1Pm1 dictam esse arbitratur. superius autem
dictæ significationes sunt una quidem, cum nomen generis quadam principii
antiquitate ad se iunctam multitudinem contineret, alia uero, cum genus ab uno
quoque procreante duceretur, quod eorum quæ procreantur principium est.
cum igitur sint superius duæ generis propositæ significationes, tertium nunc
addit de quo inter philosophos sermo est, illud scilicet cui supponitur
species, quod idcirco genus uocatum esse sub opinionis credit ambiguo, quoniam
habet aliquam similitudinem superiorum. nam sicut illud genus quod ad multitudinem
dicitur, uno suo nomine multitudinem claudit, ita etiam genus plurimas species
cohercet et continet. item ut genus illud quod secundum procreationem dicitur,
principium quoddam est eorum quæ ab ipso procreantur, ita genus speciebus suis
est principium. ergo quoniam utrisque est simile, idcirco nomen quoque generis
etiam in hac significatione a superioribus mutuatum esse ueri simile est.
Tripliciter igitur cum genus dicatur, de tertio apud philosophos sermo
est; quod etiam describentes adsiPorph. Boeth. dictam esse arbitratur ut dictum
est GRS autem om. C, s. l. Lm2, del. Pm2 dictæ duæ
Lm1, ante sunt s. l . dictæ m2, duæ ex dictæ
H ras. Sm2, ante
dictæ s. l. Pm2, ante sunt edd., post R 2 quidem
om. C cum in mg. Cm2 quæ m1N quadam om.
EFG quandam H qua RSm1 antiquitatem H
3 ad se iunctam CLm2 ad se et
adiunctam HN ad se iniunctam Sm1 ab uno quoque
iniunctam R adiunctam cett.; cf. 177, 2 continet
Cm1 corr. in mg. m2 Nm2 aliam G 4 deduceretur E 5
qui P 6 tertiam et qua F 7 post
scilicet add . genus F, s. l. Sm2 8 ante
opinionis add . suæ N, post CHLP, s. l. Em1?, in mg. Sm2 se m1 9 creditur
Ca.r.FR a multitudine
Ep.c.FHN 11 suo sub C nomine sub uno FHNPm2, ex
suo EL ita in mg. Cm2, s. l. Nm2 13 est esse EGLm2RS
14 post suis add . constat FHN, post genus s. l.
Em2 est CLm1P esse
cett . 15 idcirco id C nomen post generis FHNP,
post quoque L 16 in hac etiam FHN hanc
significationem CP 18 cum genus sit 180, 2 om. N
dicitur S A m1 /AS 19 etiam etiam et R gnauerunt
genus esse dicentes quod de pluribus et differentibus specie in eo quod quid
sit prædicatur, ut animal. Iure tertium genus philosophi ad disputationem
sumunt; hoc enim solum est quod substantiam monstrat, cetera uero aut
unde quid existat aut quemadmodum a ceteris hominibus in unam quasi populi
formam diuidatur ostendunt. nam illud quod multitudinem continet genus, illius
multitudinis quam continet substantiam non demonstrat, sed tantum uno nomine
collectionem populi facit, ut ab alterius generis populo segregetur. item illud
quod secundum procreationem dictum est, non rei procreatæ substantiam monstrat,
sed tantum quod eius fuerit procreationis initium. at uero genus id cui
supponitur species, ad speciem accommodatum speciei substantiam informat. et
quia inter philosophos hæc maxima est quæstio, quid unum quodque sit tunc
enim unum quodque scire uidemur, quando quid sit agnoscimus , id circo reiectis ceteris de hoc genere quam
maxime apud philosophos sermo est, quod etiam describentes adsignauerunt ea
descriptione quam subter annexuit. diligenter uero ait describentes, non
definientes; definitio enim fit ex genere, genus autem aliud genus habere non
poterit. idque obscurius est quam ut primo aditu dictum pateat. fieri autem
potest ut res quæ esse ante genus Pm1, post
dicentes Σ et om. F differentiis R
quid iterum quod P prædicetur
Γ 3 ut animal om . ΑΣ 5 est solum enim CN enim est
solum FP existit E it in ras . GLPS
existet Sm1 extitit HN <multitudo> a
Brandt 7 una... forma EGRS diuidantur G
ostendit EGLPm1S 8 multitudinis multitudinem G 12 procreantis
Nm1 13 atque G 14 ad speciem om. N ad
differentiam Cm2FLm1Pm2 edd . 15 quæstio est FHN 16
unum om. EGRS enim etenim FN quodque unum
G uidemur debemus E in ras.
GPm1RS, post uidemur add . uel debemus Hm1 del.
m2 post reiectis add . quia non demonstrant substantiam
L temptatis temporum Sm1, del. m2 19 post quod
add . genus EPm1, del. m2
ait ex aut Em1 addit m2NP
addidit F 21 ex de H 23 dictum om. FH dictu
GLS autem enim FNP alii genus sit, alii generi supponatur,
non quasi genus, sed tamquam species sub alio collocata. unde non in eo quod
genus est, supponi alicui potest, sed cum supponitur, ilico species fit. quæ
cum ita sint, ostenditur genus ipsum in eo quod genus est, genus habere
non posse. si igitur uoluisset genus definitione concludere, nullo modo
potuisset; genus enim aliud quod ei posset præponere, non haberet, atque
idcirco descriptionem ait esse factam, non definitionem. descriptio uero est,
ut in priore uolumine dictum est, ex proprietatibus infor matio quædam rei et
tamquam coloribus quibusdam depictio, cum enim plu|ra in unum conuenerint, ita
ut omnia simul rei cui applicantur æquentur, nisi ex genere uel
differentiis hæc collectio fiat, descriptio nuncupatur. est igitur descriptio
generis hæc : genus est quod de pluribus et differen tibus specie in eo quod
quid sit prædicatur. tria hæc requiruntur in genere, ut de pluribus prædicetur,
ut de specie differentibus, ut in eo quod quid sit. de qua re quoniam ipse
posterius latius disputat, nos breuiter huius rei intellegentiam significemus
exemplo. sit enim nobis in forma generis animal. id de aliquibus sine
dubio prædicatur, homine scilicet, equo, boue et ceteris. sed hæc plura sunt.
animal igitur de pluribus prædicatur, homo uero, equus atque bos talia sunt, ut
a se discrepent, nec qualibet mediocri re, sed tota specie, id est tota forma
suæ substantiæ. de quibus dicitur animal; homo enim et equus et bos
animalia nuncupantur. prædicatur ergo animal de pluribus specie differentibus.
sed quonam modo fit 9 in priore uolumine cf. 42, 8 43, 6 potius quam 153,
10 ss.; cf. Proleg. adn. 7. 1 genere G post
supponatur add . sed cum alii add. P subponitur
uel sup- CFHN, s. l. Pm2 non potest 3 del. E 2 collocatur
CFHNPm2 non enim EF 7 ei eius HN aliud quod HNPm1RS possit
EGS priori LN ex om. GHS, s. l. Em2Lm2 11
plurima L plura post unum C 16 post .
ut om. FG late E in ras. FHP, ecte ? 19 exemplo hoc
modo CLP 20 prædicetur CEGPm1RS ante equo add .
et FHLN, er. P 21 boue et boue L et er. uid.
C 22 a ad Lm1S 23 mediocri re mediocritate H 24 forma
tota E del. tota G 26 fit om. G hæc prædicatio?
non enim quicquid interrogaueris, mox animal respondetur: non enim si quantus
sit homo interrogaueris, animal respondebitur, ut opinor; hoc enim ad
quantitatem pertinet, non ad substantiam. item si qualis interroges, ne huic
quidem responsio conuenit animalis, ceterisque omnibus interrogationibus hanc animalis
responsionem ineptam atque inutilem semper esse reperies, nisi ei tantum apta
est quæ quid sit interroget. interrogantibus enim nobis quid sit homo, quid sit
equus, quid sit bos, animalia respondebitur. ita nomen animalis ad
interrogationem quid sit de homine, equo atque boue ac de ceteris prædicatur,
unde fit ut animal prædicetur de pluribus specie differentibus in eo quod quid
sit. et quoniam generis hæc definitio est, animal hominis, equi, bouis genus
esse necesse est. omne autem genus aliud est quod in semet ipso atque in re
intellegitur, aliud quod alterius præ dicatione. sua enim proprietas ipsum esse
constituit, ad alterum relatio genus facit, ut ipsum animal, si eius
substantiam quæras, dicam substantiam esse animatam atque sensibilem. hæc
igitur definitio rem monstrat per se sicut est, non tamquam referatur ad aliud.
at uero cum dicimus animal genus esse, non, ut arbitror, tunc de re ipsa
hoc dicimus, sed de ea relatione qua potest animal ad ceterorum quæ sibi
subiecta non num FHN rogaueris Cm1GS 3 ante
animal add . mox F respondetur F ut non FHN
4 post qualis add . sit FHNP, s. l. Em2, s. l. homo
sit Lm2 interroges Em1Lm1P
roges cett . nec CG hæc CSm2 id m1
hic FN 5 interrogantibus EG 6 ineptam CFHNPp.c.Lm2 idiotam E s. l. i .
inertem m2 GLm1 s. l. inpropriam m1? Pa.c.S Hilgard
idiotam uel ineptam R idiotæ Engelbrecht 7 nisi ni
C interrogat Em2HN enim autem F post . quid quidque
R sit om. E animal C item EGLm1PRS 11
ac et R ante bouis add . atque FHNP 14 genus
autem C ante alterius add . ad CEm2HN prædicationem
Em1PSm1 edd., post add . refertur Pm2 edd . 18 dicas Lm2 21
esse om. EGRS, s. l.
Lm2 re om. EGR, s. l. Sm2 post hoc add . nomen C,
s. l . Em2Pm2, ante FHNS de del. L, s. l. Pm2 22
relatione in ras . E ratione GLPm1R sunt prædicationem
referri. itaque character est quidam ac forma generis in eo quod referri prædicatione
ad eas res potest, quæ cum sint plures et specie differentes, in earum tamen
substantia prædicatur. Huius autem definitionis rationem per exempla subiecit
dicens: Eorum enim quæ prædicantur, alia quidem de uno dicuntur solo,
sicut indiuidua ut Socrates et hic et hoc, alia uero de pluribus, quemadmodum
genera et species et differentiæ et propria et accidentia communiter, sed
non proprie alicui. est autem genus quidem ut animal, species uero ut homo,
differentia autem ut rationale, proprium ut risibile, accidens ut album,
nigrum, sedere. Omnium quæ prædicantur quolibet modo, facit Porphyrius
diuisionem idcirco, ut ab reliquis omnibus prædicationem generis seiungat ac
separet, hoc modo. omnium, inquit, quæ prædicantur, alia de singularitate, alia
de pluralitate dicuntur. 7 14 Porph. 2, 17 22 Boeth. 27, 2 7.
1 post itaque add . ut P, s. l. Lm2 est om.
R, post generis F quiddam Ea.r.G quidem
CNPm1 2 prædicatione post res C 3 eorum
CGNS, m1 in ELP 4 tantum E substantiam NR, -a
ex -a CS; cf. 187, 11. 18 5 autem om. C, in mg.
Lm2 8 indiuiduum C indibus
s. l . indiuidua Em2 diabus
a, ex e E EG ut Socrates hoc om. CLNP, risibile 13 om. E in
mg . sicut socrates et hic et hoc GH ut sicut Em2 in mg. RS ΑΣ et hic et hec et hoc F 9 uero
om. CFLNPR autem Σ quemadmodum risibile
13 om. CL sed uerba est
autem 11 sedere 14 exhibet
184, 14 NP ut genera, om. reliqua usque accidens 13
F 10 differentia Sm1 m1 proprium Γ 11 sed et ΛΣ proprie L
184, 14 R Ψ propria ΓΑΑΠ ras.
ex -æ 2 a in ras . Φ post
alicui; Porph. 2, 20 ιδίως est risibile om. R est sedere 14
om. S 12 uero s. l . Δ m2 Φ m2 ante accidens add . ut
CL ut id est CLm2P uel E et R; Porph.
2,22 otov 14 ante nigrum add.
et R 16 a LPS 17 post separet add .
et F id facit FHN, s. l. Em2 18 pr . alia alia
quidem FHN alia de singularitate om. G, s. l. Em2, post
pluralitate CLm1 post . alia alia uero FHNS dicuntur prædicantur
post singularitate FHN de singularitate uero, inquit, prædicantur
quæcumque unum quodlibet habent subiectum de quo dici possint, ut ea quibus
singula subiecta sunt indiuidua, ut Socrates, Plato, ut hoc album quod in hac
proposita niue est, ut hoc scamnum in quo nunc sedemus, non omne scamnum – hoc
enim uniuersale est , sed hoc quod
nunc suppositum est, nec album quod in niue est uniuersale est enim album et
nix , sed hoc album quod in hac niue
nunc esse conspicitur; hoc enim non potest de quolibet alio albo PREDICARE quod
in hac niue est, quia ad singularitatem deductum est atque ad indiuiduam
formam constrictum est indiuidui participatione. alia uero sunt quæ de pluribus
PREDICARE, ut genera, species, differentiæ et propria et accidentia
communiter, sed non proprie alicui. genera quidem de pluribus prædicantur
speciebus suis, species uero de pluribus prædicantur indiuiduis; homo
enim, quod est animalis species, plures sub se homines habet de quibus
appellari possit. item equus, qui sub animali est loco speciei, plurimos habet
indiuiduos equos de quibus prædicetur. differentia uero ipsa quoque de pluribus
speciebus dici potest, ut rationale de homine ac de deo corporibusque cælestibus,
quæ, sicut Platoni placet, animata sunt et ratione uigentia. proprium item etsi
de una specie PREDICARE, de multis tamen indiuiduis dicitur, quæ sub
conuenienti specie collocantur, ut risibile de Platone, Socrate et ceteris
indiuiduis quæ homini supponuntur. accidens etiam 1 uero om.
FHN 2 possunt CLm1 3 ante Plato add . ut
FH, s. l. Lm2 et N edd . 4 quod ut F ut et
N 6 sed sed et F 7 niui Gm2Sm1 enim est FL
8 niui Sm1, item 9 9 hac alia EFGR a.c.ut uid. ac
p.c. Sm1 post, ad om. GHLR, s. l. Em2Nm2, in FSm2 14
propriæ FGa.c.Sm1 propria CHLN post alicui uerba
lemmatis 183, 11 14 est autem sedere add. L 15 plurimis
FN post indiuiduis add . suis CFHP 17 qui quod
FHN 19 prædicatur FHN potest dici E 21 quæ
om. R, s. l. Sm2
q. er. N item autem Lm2P specie om. C 23
tamen ante de H post indiuiduis add .
dicitur CLP, s. l. Hm2 hominibus EG homini *
b. ? er. L supponantur Em1GS supponuntur ante
homini C de multis dicitur; album enim et nigrum de multis
omnino dici potest quæ a se genere specieque seiuncta sunt. sedere etiam de
multis dicitur; homo enim sedet, simia sedet, aues quoque, quorum species longe
diuersæ sunt. accidens autem quoniam communiter accidens esse potest et
proprie alicui, idcirco determinauit dicens et accidentia communiter, sed non
proprie alicui. quæ enim proprie alicui accidunt, indiuidua fiunt et de uno
tantum valentia PREDICARE, ea quæ communiter accipiuntur, de pluribus dici
queunt. ut enim de niue dictum est, illud album quod in hac subiecta niue
est, non est communiter accidens, sed proprie huic niui quæ oculis
ostensionique subiecta est. itaque ex eo quod communiter prædicari poterat de
multis enim album dici potest, ut albus homo, albus equus, alba nix , factum est, ut de una tantum niue PREDICARE
illud album possit cuius participatione ipsum quoque factum est singulare.
omnino autem omnia genera uel species uel differentiæ uel propria uel
accidentia, si per semet ipsa speculemur in eo quod genera uel species uel
differentiæ uel propria uel accidentia sunt, manifestum est quoniam de pluribus
PREDICARE. at si ea in his speculemur in quibus sunt, ut secundum subiecta
eorum formam et substantiam metiamur, euenit ut ex pluralitate prædicationis ad
singularitatem uideantur adduci. animal enim, 3 enim om. C et s. l. m2
enim L sedit CN simia post sedet FH et simia
R aues auis N set et aues F sedet auis
H 4 quoque om. FN, uero L quarum Lm1 post
sunt s. l . sedent Pm2 scil, sedent Sm2 5
ante communiter add . et FHN, s. l. Em2Pm2 7
propria HN pr . alicui om. GLR quæ s. l. Sm2
cum E s. l. m2FH enim proprie s. l. Em2Sm2
propria N accidunt alicui E ea quæ et quæ E ea
quidem quæ N eademque cum P et cum F
cum H 9 queunt om. Em1G, s. l. Sm2 possunt E m2
Pm1 potest m2 R niui Sm1 niue est
subiecta HL niui Sm1 nunc G 12
ostensione GRS ita q. er
. C ita quoque Sm2, ad itaque s. l . quoque
Hm2 15 niui GSm1 17 differentias CE s in er
. e? GL 20 quoniam quod G 21 ut et FN
subiectam CEGH a.r.Lm1PSm2 22 substantiamque om . et FHNP metiantur
E mentiamur Ca.r.Sa.c . eueniet HN pluritate
Gm1P quod genus est, de pluribus prædicatur, sed cum hoc animal in
Socrate consideramus Socrates enim animal est , ipsum animal fit indiuiduum, quoniam
Socrates est indiuiduus ac singularis. item homo de pluribus quidem hominibus
prædicatur, sed si illam humanitatem quæ in Socrate est
indiuiduo consideremus, fit indiuidua, quoniam Socrates ipse indiuiduus
est ac singularis. item differentia ut rationale de pluribus dici potest, sed
in Socrate indiuidua est. risibile etiam cum de pluribus hominibus prædicetur,
in Socrate fit unicum. communiter quoque accidens, ut album, cum de
pluribus dici possit, in uno quoque singulari perspectum indiuiduum est.
Fieri autem potuit commodior diuisio hoc modo. eorum quæ dicuntur, alia quidem
ad singularitatem prædicantur, alia ad pluralitatem, eorum uero quæ de pluribus
PREDICARE, alia secundum substantiam PREDICARE, alia secundum accidens. eorum
quæ secundum substantiam prædicantur, alia in eo quod quid sit dicuntur, alia
in eo quod quale sit, in eo quod quid sit quidem, genus ac species, in eo quod
quale sit, differentia. item eorum quæ in eo quod quid sit PREDICARE, alia de
speciebus PREDICARE pluribus, alia minime; de speciebus pluribus prædicantur
genera, de nullis uero species. eorum autem quæ secundum accidens prædicantur,
alia quidem sunt quæ de pluribus prædicantur, ut accidentia, 1
plurimis R 5 si s. l. Lm2Sm2 quæ et
est om. F est indiuidua in mg. Cm2 7 est
post singularis E 9 hominibus om. FN prædicatur
CEGL ante hominibus Pm1RS dici possit N in Socrate om.
ER unica Em1GS unicam Lm1 unita R 10
cum s. l. Em2Sm2 11 possit dici E singulari singulari
corpore CFHN perspectum CE in ras.
FH, m2 in LPS
perspecta Lm1 a.c . perfecta m1p.c . R perfectam
Pm1Sm1 profecto alt . o in ras
. N profecto perfecta G indiuidua EGLm1RS
12 ante eorum add . ut GRS, del. EL 13 dicuntur prædicantur
Pm2 prædicantur dicuntur L
ex dicantur m2 P 14 plurimis R prædicantur
dicuntur N 17 pr . quod differentia 19 in ras. Em2 post, in eo differentia 19 om. GR 19
iterum FN 20 pluribus plurimis H prædicantur FHN 21
post speciebus add . quidem FHNP pluribus om.
GRS, s. l. Lm2, post prædicantur Em1Fm1 23 post
pluribus add . speciebus CFHN, s. l. Em2 alia quæ de
uno tantum, ut propria. Posset autem fieri etiam huiusmodi diuisio. eorum quæ PREDICARE,
alia de singulis PREDICARE, alia de pluribus. eorum quæ de pluribus, alia in eo
quod quid sit, alia in eo quod quale sit prædicantur. eorum quæ in eo
quod quid sit, alia de differentibus specie dicuntur, ut genera, alia minime,
ut species, eorum autem quæ in eo quod quale sit de pluribus prædicantur, alia
quidem de differentibus specie PREDICARE, ut differentiæ et accidentia, alia de
una tantum specie, ut propria. eorum uero quæ de differentibus specie in
eo quod quale sit prædicantur, alia quidem in substantia PREDICARE, ut
differentiæ, alia in communiter euenientibus, ut accidentia. et per hanc divisionem
quinque harum rerum definitiones colligi possunt hoc modo. genus est quod de
pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur. species est quod
de pluribus minime specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur.
differentia est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit in
substantia PREDICARE. proprium est quod de una tantum specie in eo quod quale
sit non in sub stantia prædicatur. accidens est quod de pluribus specie
differentibus in eo quod quale sit non in substantia prædicatur. 1 quæ
om. FN una C s. l. add . specie
FHN possit FRS potest N 2 etiam om. LP 4 post pr .
sit add . prædicantur CFHNP, s.l. Lm2 6 specie speciebus
Ea.r.FLNPS 7 autem in mg. E,
s. l. Lm2 9 accidentia et differentiæ C post accidentia
add . communiter Pm2 edd . 10 uero om. GRS, in mg.
Em2Lm2 quæ in mg. Em2 de differentibus specie om. GLRS,
in mg . de specie differentibus Em2 de om . C 11
substantiam RSa.r . conuenientibus Pm2 13 definitiones diuisiones
FHm1 14 specie differentibus hic F, post quid sit 15 cett.;
cf. proxima et 193, 1 15 est autem E substantiam
R proprium prædicatur 20 om. GR, in mg. Em2 proprium
uero s. l. add. Lm2 est quod de
pluribus minime specie differentibus in eo quod quale ait sit s. l.
Lm2 non in substantia prædicatur
LPm2 non in substantiam prædicatur Sm1, del. m2, in sump. g . ante non inserenda hæc
proprium est quod de pluribus specie minime differentibus, deinde pauca
uerba, quorum extremum <prædi>cat<ur>, cum mg. abscisa,
sequuntur uerba accidens est
prædicatur, m2 ante specie add . et CE
del. GLP Et nos quidem has diuisiones fecimus, ut omnia a semet
ipsis separaremus, Porphyrio vero alia fuit intentio. non enim omnia nunc a
semet ipsis disiungere festinabat, sed tantum ut cetera a generis forma et
proprietate separaret. idcirco diuisit quidem omnia quæ PREDICARE aut in ea quæ
de singulis prædicantur, aut in ea quæ de pluribus, ea uero quæ de
pluribus PREDICARE, aut genera esse dixit aut species aut cetera, horumque
exempla subiciens adiungit : Ab his ergo quæ de uno solo PREDICARE,
differunt genera eo quod de pluribus adsignata prædi centur, ab his autem quæ
de pluribus, ab speciebus quidem, quoniam species etsi de pluribus prædicantur,
sed non de differentibus specie, sed numero; homo enim cum sit species, de
Socrate et Platone prædicatur, qui non specie differunt a se inuicem, sed
numero, animal uero cum genus sit, de homine et boue et equo prædicatur, qui
differunt a se inuicem et specie quoque, non numero solo. a proprio uero
differt genus, quoniam proprium quidem de una sola specie, cuius est proprium,
prædicatur et de his quæ sub una specie sunt indiuiduis,
quemadmodum Porph. Boeth. separemus GNRm1Sm1 porphirii
Lm1 fuit alia CN 4 forma generis H separet
NPa.c.Sm1 ante idcirco add . hic FRS 5 diuisit s.
l. Em2 separauit m1 quidem s. l. R, ante
diuisit L 6 prædicarentur FHLm2Pm2 plurimis
Em1Lm2 uero autem C 7 plurimis FGm2N prædicarentur
FHLm2 8 horum F 9 Ab om. GHP, s. l. ER ergo uero
H prædicarentur N 10 prædicantur Em1GLm2PRSm2
Busse 11 ab his accidens 189, 14 Ω, om. cett., sed in S particulæ
lemmatis plerumque HISTORIA inscriptæ uariis locis expositionis
insertæ sunt, item particulæ quædam in L; quorum locorum lectiones hic
proponentur post . ab Ω
etiam B Bussii a edd. Busse 12 post
quidem add . differunt genera Γ prædicatur ΛΣ 13
sed non sed om . Σ non tamen H m2 ‘i’ 14 Platone de
platone A 16 sit genus Σ 17 boue de boue Γ
18 et om. ΓΦ non Porph. 3,
1 aX\’ οΰχί solum edd. cum Porph . τώ άριθ·μώ
μόνον 20 hiis Φ 21 una om. Porph. 3, 3
risibile de homine solo et de particularibus hominibus, genus autem non
de una specie prædicatur, sed de pluribus et differentibus specie. a
differentia uero et ab his quæ communiter sunt accidentibus differt
genus, quoniam etsi de pluribus et differentibus specie PREDICARE differentiæ
et communiter accidentia, sed non in eo quod quid sit prædicantur, sed in eo
quod quale quid sit. interrogantibus enim nobis illud de quo prædicantur hæc,
non in eo quod quid sit dicimus PREDICARE, sed magis in eo quod quale
sit. interroganti enim qualis est homo, dicimus rationalis, et in eo quod
qualis est coruus, dicimus quoniam niger. est autem rationale quidem
differentia, nigrum uero accidens. quando autem quid est homo
interrogamur, animal respondemus; erat autem hominis genus animal.
Nunc genus a ceteris omnibus quæ quolibet modo prædi3 specie s. l.
Γ, om. optimi
codd. Porph. 3,5, delend. uid. Bussio 5 locum quoniam animal
16 post genus 193, 18 add. LS etiamsi LS sΠ*ΙΓ specie differentibus ΛΣ ; Porph. διαφερόντων τψ ειόει 6 differentia
Lm2S 7 sed non Δ ad sed s. l .
id est tamen m1? Π ad sed s. l . uel tamen m1?
A Busse tamen non LS ΤΣΦ non tamen Ψ
edd.; Porph. 3, 8 άλλ’ οόκ, cf. supra 188, 13, infra
190, 12 7 sit om. L sed in eo quod quale quid sit codd. cum Porph. 3, 8 codicib. Lm2Mm2
άλλ’ έν τψ όποιον τ£ έστιν, delend. uid. Bussio 8 quid
om. S Φ interrogantibus sit 11 om . Φ ad
interrogantibus s. l . uel interrogati Δ nobis LS A m2 Ii del. m2 Busse
nos A m1 enim post nos, Ψ, om .
ΓΔ2 decst Φ ;
Porph. 3, 8 έρωτησάντων γάρ ήμών uel τινών
codd . post illud s. l . quomodo m1? uel de
quo m2 Δ hæc s. l. Lm2 10 post
quale add . quid Π del. m2 Ψ m Busse, om . LS VM
pbr, om. etiam 194, 7 cf. 195, 4. 196, 8. 15, aliquid s. l .
Λ deest Φ ;
Porph. 3, 10 έν τψ ποιόν τί έατιν 11 interroganti ΑΣ a.r . Ψ interrogantibus S
interrogati cett.; Porph. p, 3, 10 έν γάρ τψ έρωταν 12.
dicimus Π m2 ΣΨ, om . Φ,
dicitur cett.; Porph. 3, 11 οομέν 14 autem om.
N quid est quidem FN qui Gm1, s. l . est m2
quod est L 15 interrogamus P A, m1 in EGR Z
interrogemus S erat RS, m1
in Ρ ΔΛ, est 1 erit cett.; Porph. 3, 13 vjv
genus hominis Σ cantur separare contendit hoc modo. quoniam
enim genus de pluribus PREDICARE, statim differt ab his quidem quæ de uno tantum
prædicantur quæque unum quodlibet habent indiuiduum ac singulare sublectum; sed
hæc differentia generis ab his quæ de uno PREDICARE, communis ei est cum
ceteris, id est specie, differentia, proprio atque accidenti idcirco,
quoniam ipsa quoque de pluribus prædicantur. horum igitur singulorum
differentias a genere colligit, ut solum intellegendum genus quale sit sub
animi deducat aspectum, dicens : ab his autem quæ de pluribus prædicantur,
differt genus, ab speciebus quidem primum, quoniam species etsi de
pluribus prædicantur, non tamen de differentibus specie, sed numero. species
enim sub se plurimas species habere non poterit, alioquin genus, non species
appellaretur si enim genus est quod de pluribus specie differentibus in
eo quod quid sit PREDICARE, cum species de pluribus dicatur et in eo quod
quid sit, huic si adiciatur ut de specie differentibus PREDICARE, speciei forma
transit in generis; id quoque exemplo intellegi fas est. homo enim prædicatur
de Socrate, Platone et ceteris quæ a se non specie disiuncta sunt, sicut
homo atque equus, sed numero quod quidem habet dubitationem quid sit hoc quod
dicitur numero differre. numero enim differre aliquid uidebitur quotiens
numerus a 2 quidem om. CHN qui G, ex quæ Lm2
3 post prædicantur add . ut socrates et hic et hoc H quæ
CN 5 uno uno solo LS est ei L est om.
CEHN 6 post specie add . et FHP, s. l. Lm2
accidente Lm2Pm1N 9 aspectum deducat E ab CL s. l. NSm2, om. cett . 10 autem enim
P post pluribus add . id est
add . specie, sed del. E ab his quæ
hæc s. l. E de pluribus
Em2GPRS 11 a R primum om. S, s. l. Lm2; deest 188,
12 12 prædicatur S non tamen sed non S de
om. FHNP 15 plurimis Em2GPRS 16 plurimis EGR dicatur prædicetur
C prædicatur edd . 19 fas est placet HNPm1 post
enim s. l . cum sit species Em2Pm2 quod est species Lm2
20 et ceteris del. E
qui Ep. c . disiuncta ad quod s. l
. differunt equus del. E 21 post equus add . uel
bos LP 23 differre in mg. H post aliquid
FHLN aliquis GS quoties -cies EPRS numero
differt, ut grex boum qui fortasse continet triginta boues, differt numero ab
alio boum grege, si centum in se contineat boues; in eo enim quod grex est, non
differunt, in eo quod boues, ne eo quidem : numero igitur differunt, quod
illi plures, illi uero sunt pauciores. quomodo igitur Socrates et Plato specie
non differunt, sed numero, cum et Socrates unus sit et Plato unus, unitas uero
numero ab unitate non differat? sed ita intellegendum quod dictum est numero
differentibus, id est in numerando differentibus, hoc est dum numerantur
differentibus. cum enim dicimus ‘hic Socrates est, hic Plato’, duas fecimus
unitates, ac si digito tangamus dicentes ‘hic unus est’ de Socrate, rursus de
Platone ‘hic unus est’, non eadem unitas in Socrate numerata est quæ in
Platone. alioquin posset fieri ut secundo tacto Socrate Plato etiam
monstraretur. quod non fit. nisi enim tetigeris Socratem uel mente uel digito
itemque tetigeris Platonem, non facies duos, dum numerantur. ergo differunt quæ
sunt numero differentia. cum igitur species de numero differentibus, non de
specie prædicetur, genus de pluribus et differentibus specie dicitur, ut
de boue, de equo et de ceteris quæ a se specie inuicem differunt, non numero
solo. tribus enim modis unum quodque uel differre ab aliquo dicitur uel alicui
idem esse, 3 continet EGLRS differt C, add .
neque CP, s. l. Hm2, s. l . nec Lm2 4 ne differunt H
post quidem del . hæc m2 N igitur
om. EG nec in eo recte? quidem differunt. Igitur numero
differunt L non nisi quidem numero. Igitur differunt numero F
non nisi eo add. S, sed del . quidem numero differunt RS
Numero igitur Igitur numero C
differunt, cet . om. CP quomodo quo R
igitur uero C 6 specie Plato om. F 7 pr . unum
PS 8 differt CEm2NPR post intellegendum add . est
CL 10 dum cum F ante rursus s. l . et
S possit FLRS posset fieri in mg. Cm2 ut in
Cm2Em2G tactu socrates Em1G ante etiam add .
et sed et in
etiam del. uid. E EG demonstraretur LP 19
speciebus CFHN post genus s. l . quoque Lm2
et om. Em1 s. l . et
de m2 R specie differentibus EF 20 pr .
de om. CL et om. FH de s. l. Em2Lm2
ceterisque quæ F inuicem specie FN genere, specie,
numero. quæcumque igitur genere eadem sunt, non necesse est eadem esse specie,
ut si eadem sint genere, differant specie. si uero eadem sint specie, genere
quoque eadem esse necesse est, ut cum homo atque equus idem sint genere uterque
enim animal nuncupatur, differunt specie, quoniam alia est hominis
species, alia equi. Socrates uero atque Plato cum idem sint specie, idem quoque
sunt genere; utrique enim et sub hominis et sub animalis PREDICAZIONE ponuntur.
si quid uero uel genere uel specie idem sit, non necesse est idem esse numero,
quod si idem sit numero, idem et specie et genere esse necesse est; ut
Socrates et Plato, cum et genere animalis et specie hominis idem sint, numero
tamen reperiuntur esse disiuncti. gladius uero atque ensis idem sunt numero,
nihil enim omnino aliud est ensis quam gladius, sed nec specie diuersi sunt,
utrumque enim gladius est, nec genere, utrumque enim instrumentum est,
quod est gladii genus. quoniam igitur homo, bos atque equus, de quibus animal PREDICARE,
specie differunt, numero ergo etiam eos differre necesse est. idcirco hoc plus
habet genus ab specie, quod de specie differentibus PREDICARE nam si integram
generis definitionem demus, dabimus hoc modo : genus est quod de plu 1
ante genere add . id est P, s. l. Hm2Lm2 genere esse
specie om. EGRS numero et numero C 2
esse post specie C, ante eadem FH ut si differant
specie om. FHNPm1, in mg. add., sed del. m2 genere eadem sint om. C 3 sunt
F 4 est esse idem ante necesse
GSm1 sunt EFGKHm1NRSm1 5 animalia FHN
nuncupantur FHNS differentia Hm1N 6 species om. FG, ante est C
7 uterqne EGLPRS, recte? 8 et om. CP sub hominis
et om. GLRS, s. l. Em2Pm2 post, sub om. C ponitur
Lm2Sm2 9 sit sint S sunt Fm1 in mg . est m2 Nm1
10 quod si necesse est post disiuncti 13 transpos. et
13 enim pro uero scr. brm 12 tamen tantum
CLm1 15 diuersi * s er., om, sunt C est
gladius FN 16 ad instrumentum s. l .
bellicum Em2 17 bos ante homo EG atque
bos post equus FN 18 ergo om. FHNP, del. Cm1?
Lm1? Sm2 etiam s. l. Lm1? ante idcirco add
. et F, s. l. Sm2 ab specie om. EGLS a R de
a R ab CEGLS 20 post specie s. l .
quidem L definitionem
uel diff- generis FHNP 21 dabimus om.
EG add . dicimus post
modo RS, s. l. Lm2, post modo C ribus specie et
numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur, at uero speciei sic :
species est quod de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur.
A proprio uero differt genus, quoniam proprium quidem de una sola specie,
cuius est proprium, PREDICARE et de his quæ sub una specie sunt indiuiduis.
proprium semper uni speciei adesse potest neque eam relinquit nec transit ad
aliam, atque idcirco proprium nuncupatum est, ut risibile hominis; itaque et de
ea specie cuius est proprium prædicatur et de his indiuiduis quæ sub illa
sunt specie, ut risibile de homine dicitur et de Socrate et Platone et ceteris
quæ sub hominis nomine continentur. genus uero non de una tantum specie, ut
dictum est, sed de pluribus. differt igitur genus a proprio eo quod de pluribus
speciebus prædi catur, cum proprium de una tantum de qua dicitur appelletur et
de his quæ sub illa sunt indiuiduis. A differentia uero et ab his quæ
communiter sunt accidentibus differt genus. differentiæ atque accidentis
discrepantiam a genere una separatione concludit. omnino enim quia hæc in
eo quod quid sit minime PREDICARE, eo ipso segregantur a genere; nam in ceteris
quidem propinqua sunt generi, nam et 1 specie differentibus specie non
non Lm2 s. l. et R et cum cett. P numero solo
solo s. l. Lm2, om. P
differentibus LPR 2 plurimis S 3 in sit
om. HN 4 proprium prius
S proprium prædicatur proprium prædicatur et de una sola specie
C quidem est proprium om . G, s. l. Em2 quidem om. etiam S
6 post proprium add . uero N enim brm
7 uni om. GS, post
speciei E s. l. m2 HR 9 post hominis add .
est edd . 11 et ut RS de om. FN, s. l. Pm2
Platone de platone G et ceteris ceterisque FHNP 12
qui Em2 13 ut s. l. Hm2Pm2 de om. N
plurimis CEm1GNR, add . et differentibus specie S, in mg.
Pm2 om . specie 14 prædicetur
Lm2P 15 post tantum s. l . specie Lm2
appellatur FHm1NR 17 sunt accidentibus accidunt HN 18
genus cf. ad 189, 5; post locum 189, 5 16
uerba Quare prædicantur s. add. L discrepantia FL 19
separatione del. et s. l . diffinitione Em2, post
separatione add . uel definitione Hm1, del. m2 20 sint
Em2HN 21 in CL s. l. m2 N, om.
cett. de pluribus prædicantur et de specie differentibus, sed
non 65 in eo quod quid sit. si quis enim | interroget : qualis est
homo? respondetur rationalis, quod est differentia; si quis : qualis est
coruus? dicitur niger, quod est accidens. si autem interroges: quid est homo?
animal respondebitur, quod est genus. quod uero ait: hæc non in eo quod
quid sit dicimus PREDICARE, sed magis in eo quod quale sit, hoc magis quæstioni
occurrit huiusmodi. Aristoteles enim differentias in substantia putat oportere PREDICARE.
quod autem in substantia PREDICARE, hoc rem de qua PREDICARE, non quale sit,
sed quid sit ostendit. unde non uidetur differentia in eo quod quale sit
prædicari, sed potius in eo quod quid sit. sed solvitur hoc modo. differentia
enim ita substantiam demonstrat, ut circa substantiam qualitatem determinet, id
est substantialem proferat qualitatem. quod ergo dictum est magis, tale
est tamquam si diceret: uidetur quidem substantiam significare atque idcirco in
eo quod quid sit PREDICARE, sed magis illud est uerius, quia tametsi
substantiam monstret, tamen in eo quod quale sit prædicatur. Quare
de pluribus prædicari diuidit genus ab his quæ de uno solo eorum quæ sunt
indiuidua prædicantur, differentibus uero specie separat ab his quæ
Porph. Boeth.
plurimis FH 3 respondebitur R rationabilis N
quis om. R, post s. l . scil. om. brm interroget Hm2brm
post, est om. HN 4 dicetur FHN interrogetis
N 9 autem uero FHN 10 qualis Cm2FHP 16 tamquam ac
F 20 uerba Quare prædicantur 21 et 193, 18 et
hic hic om . prædicatur
habet L, eadem iam ante lemma add. S predicari ex
preditur Pm2 genus diuidit hic L hiis F 21
sola F eorum accidentibus Ω, in sup. mg . non sunt indiuidua
accidentibus add. Lm2? dicuntur ut indiuidua quæ de una solummodo
substantia dicuntur R, om. cett. codd . eorum quæ sunt indiuidua
om. L eorum om. L hic
A ante
differentibus add . de ΓΛΦ ; differentibus quibus prædicantur
post colligamus inseruit S,
itaque uerba quæ quibus prædicantur
195, 5 et illic et hic habet separatur Φ, in mg . genus add . Γ sicut species prædicantur uel sicut propria;
in eo autem quod quid sit PREDICARE diuidit a differentiis et communiter
accidentibus, quæ non in eo quod quid sit, sed in eo quod quale sit uel
quodammodo se habens prædicantur de quibus prædicantur. Tria esse
diximus quæ significationem hanc tertiam generis informarent, id est de
pluribus PREDICARE, de specie differentibus et in eo quod quid sit. quæ singulæ
partes genus a ceteris quæ quomodolibet prædicantur distribuunt ac secernunt,
quod ipse breuiter colligens dicit; id enim quod de pluribus PREDICARE, genus
ab his diuidit quæ de uno tantum prædicantur indiuiduo. indiuiduum autem
pluribus dicitur modis. dicitur indiuiduum quod omnino secari non potest, ut
unitas uel mens; dicitur indiuiduum quod ob soliditatem diuidi nequit, ut
adamans; dicitur indiuiduum cuius prædicatio in reliqua similia non conuenit,
ut Socrates : nam cum illi sint ceteri homines similes, non conuenit proprietas
et PREDICAZIONE Socratis in ceteris. ergo ab his quæ de uno tantum prædicantur,
genus differt eo quod de pluribus PREDICARE. restant igitur quattuor,
species et proprium, differentia et acci 6 diximus 181, 15. 2
diuiditur Φ, s. l . genus add. Lm2
differentibus S 3 ante quæ add . et
CEGP quæ om. R non om. S hic quod quia
R 4 post . sit Σ est cett; cf. 196, 8 quodammodo
in ras. Em2 quod ad modum CG quemadmodum LP quod
a modo R quomodo Ψ edd. Busse ;
Porph. 3, 19 πώς ; cf. supra 128, 10
5 prædicantur om . ΓΦ ante de
quibus add . de his S
ad 194, 22 ab his Σ his A hiis Φ de quibus prædicantur S ad 194, 22 ΓΛ de s. l . 2Φ, om. cett . 7 informant FHm1N post, de
Hm2LPm2, om, CEGNRS, sed FHm1Pm1;
cf. 181, 16 8 et om. R
9 quolibet modo CL modo s. l. m2 N quo *** libet libe er. uid . F prædicatur
GPm1 10 colligens breuiter EGS 12 dicitur pluribus
C 13 non potest secari CFN 14 indiuiduum dicitur 15 om.
G 15 adamas HLm1P -as ras. ex -ans, amans
R 18 ceteros NP 20 igitur ergo FP differentiæ
EHa.c.NP, ante add . et H, s. l. Lm2 dens, quorum a genere
differentias colligamus. singulis igitur differentiis ab his rebus segregabitur
genus. ea quidem differentia qua de specie differentibus genus dicitur, separat
ab his quæ sicut species prædicantur uel sicut propria. species enim omnino de
nulla specie dicitur, proprium uero de una tantum specie PREDICARE atque
ideo non de specie differentibus. item genus a differentia et accidenti
differt, quod in eo quod quid sit PREDICARE; illa enim in eo quod quale sit
appellantur, ut dictum est. itaque genus quidem ab his quæ de uno prædicantur
differt in quantitate PREDICAZIONE, ab speciebus uero et proprio in
subiectorum natura, quoniam genus de specie differentibus dicitur, proprium
uero et species minime. item genus in qualitate prædicationis a differentia
accidentique diuiditur. qualitas enim prædicationis quædam est uel in eo quod
quid sit uel in eo quod quale sit PREDICARE. Nihil igitur neque superfluum
neque minus continet generis dicta descriptio. Omnis descriptio uel
definitio debet ei quod definitur æquari. si enim definitio definito non sit æqualis
et si quidem maior sit, etiam quædam alia continebit et non necesse est ut
semper definiti substantiam monstret; si minor, ad omnem
definitionem Porph. Boeth.
quarum Cm1Lm1 colligamus ante differentias C
colligemus e ex i H; cf. ad 194, 22 2 ea quidem dicitur om. S 3 post
differentibus add . prædicari edd . separat ab his FLm1R dum separat ab his S differt
ab his CN differt s. l. Em2 ab a L specie et
proprio HP, s. l. Lm2 seperat propria 4 del. Lm2, om. P, s. l . et ab his add
. Hm2, om. EG separatur ab his edd.; cf. 194, 20 4 prædicantur
post propria H 5 nulla nulla alia LS 8 enim uero
FHN 10 a LNR 13 ab FHP b er . 15 prædicare
GR 16 Nihil ex Nil Pm1? pr . neque om . ΛΛΠΣΨ Porph. 3, 19 Busse, del . Γ m2 17 genus F dicta om. E, s. l . Σ, post descriptio G locus Porph. s. plenior est cf
. τής έννοιας, quod deest
aBoeth. 18 Omnis descriptio in mg. Em2 in contextu ras., om. GR, s.
l. Sm2 post Omnis add . enim L, s. l. Sm2, post
debet C er. EGR 19 definito om. FPS et om.
CFN 21 definitio uel
diff Ca.r.N post si s. l . sit L definitio
C definiti uel diff
Em2HN substantiæ non peruenit. omnia enim quæ maiora sunt, de
minoribus prædicantur, ut animal de homine, minora uero de maioribus minime;
nemo enim uere dicere potest omne animal homo est. atque idcirco si sibi prædicatio
conuertenda est, æqualis oportebit sit. id autem fieri potest, si neque
superfluum quicquam habet neque diminutum, ut in ea ipsa
generis descriptione dictum est enim esse genus quod de pluribus specie
differentibus in eo quod quid sit prædicetur, quæ descriptio cum genere
conuerti potest, ut dicamus quicquid de pluribus specie differentibus in
eo quod quid sit PREDICARE, id esse genus. quodsi conuerti potest, ut ait, nec
plus neque minus continet generis facta descriptio. 1
substantiam CEm2 4 pr . est om. C 5
oporteat EGHL a del .
PRS ante sit add. ut E in ras. m2 FLNPR, s. l. Cm2Hm2 6
habeat R diminutiuum Em1 7 enim est G
esse s. l. Em2L, post genus Pm2 8 prædicatur
Em2FNa.c . post ut s. l . si Lm2 quicquid quod
EGLm1RS 10 prædicatur Em2 11 conuerti potest * ñ er .
conuertitur C conuertitur. est F conuerti non del
. potest S neque neque FLm2P nec nec
HLm1 neque nec N 12 continet s. l. Nm2 Sm2,
om. F, post generis CEGL facta dicta 196, 17 BOEZIO
V. C. ET I LL EXCONS. ORD. PATRICII IN ISAGOGAS YSAGOG. E PORPHYRII ID EST INTRODVCTIONEM
introductiones C A SE TRANSLATAS
EDITIONIS SECVNDÆ COMMENTARIVS SECVNDVS EXPLIC. commentum in secdo lib.
explic. C, post
PORPHYRII add . SCDE EXPOSITIONIS LIB. II. EXPLICIT E INCIPIT
C pleraque litt. minusc.
scr . GE uariis cum
scripturis compendiisque ; sede translationis comtarius expł incip lib IΙI. L ; EXPL COMMENTARIVS. II. INCIPIT LIB TERTIVS.
S; EXPLIC COMENTORV LIBER SCDS. INCIPIT TERTIVS N·, EXPLICIT LIBER SECDS.
INCIPIT LIBER TERTIVS TERCIVS LIBER P FP ; INCIPIT LIBER
TERTIVS R ; subscriptio deest in H Superior de genere
disputatio uideatur forsitan omnem etiam speciei consumpsisse tractatum. nam
cum genus ad aliquid prædicetur, id est ad speciem, cognosci natura generis non
potest, si speciei quæ sit intellegentia nesciatur. sed quoniam diuersa
est in suis naturis eorum consideratio atque discretio, diuersa in permixtis,
idcirco sicut singula in prooemio proposuit, ita diuidere cuncta persequitur.
ac primum post generis disputationem de specie tractat. de qua quidem dubitari
potest. si enim hæc fuit ratio præponendi generis reliquis omnibus, quod
naturæ suæ magnitudine cetera contineret, non æquum erat speciem differentiæ in
ordine tractatus anteponere, quod differentia speciem contineret, cura præsertim
differentiæ ipsas species informent. prius autem est quod informat quam id quod
eius informatione perficitur. posterior igitur est species a differentia,
prius igitur de differentia tractandum fuit. etenim prooemio etiam consentiret,
in quo eum ordinem collocauit quem naturalis ordo suggessit, dicens utile esse
nosse quid genus sit et quid differentia. huic respondendum est quæstioni,
quoniam omnia quæcumque dicens p. 147, 5. 7. 148, 17. 2
uidetur CGHL, ras. ex uideatur PS 3 sumpsisse
CHN 5 nescitur FHm1 mixtis Fa.c.Lm1 8
posuit H diuidere ante ita G, post
cuncta CLP, diuise HNa.c . prosequitur Gm1PR 10
proponendi CFNR genus R 12 nonne Em2FHPSm2 ante æquum
add . et HP, s. l. Em2 speciei differentiam EFHLm2P; cf. 239,
9 13 obtineret CLm1 14 ipsæ CNP est s. l.
Gm2Lm2 15 informet E 16 post Em1GLm1RS igitur ergo
C a om. CRS, er. L 17 ut enim N ut CH
etiam om. CF 18 post quo add . prius
CN eam ordine CFN quam CFN 19 post
dicens add . ubi ait E 20 ante huic add .
sed E ad aliquid PREDICARE, substantiam semper ex oppositis
sumunt. ut igitur non potest esse pater, nisi sit filius, nec filius, nisi præcedat
pater, alteriusque nomen pendet ex altero, ita etiam in genere ac specie uidere
licet. species quippe nisi generis non est rursusque genus esse non
potest, nisi referatur ad speciem; nec uero substantiæ quædam aut res absolutæ
esse putandæ sunt genus ac species, ut superius quoque dictum est, sed quicquid
illud est quod in naturæ proprietate consistat, id tunc fit genus ac species,
cum uel ad inferiora uel ad superiora referatur. quorum ergo relatio
alterutrum constituit, eorum continens factus est iure tractatus. De specie
igitur inchoans ait hoc modo. Species autem dicitur quidem et de unius
cuiusque forma, secundum quam dictum est primum quidem species digna
imperio dicitur autem species et ea quæ est sub adsignato genere, secundum quam
solemus dicere hominem quidem speciem animalis, cum sit genus animal, album
autem coloris speciem, triangulum uero figuræ speciem. Sicut
generis supra significationes distinxit æquiuocas, ita idem in specie facit
dicens non esse speciei simplicem significationem. et ponit quidem duas, longe
autem plures esse 7 superius Porph. Boeth. positis Gm1Sm1 3 nomen non
Ea.c.Ga.c . 4 uideri EP 8 in om. R 9 consistit
CLNPSm2 constat Em1 tum R ac et H 10
referuntur FLm1 referantur NS refertur Pm2R
11 continuus CN 12 ante De add . sed CH,
m1 in LRS, si E de ex sed Sm2 sed
del. Lm2Rm2 13 ante Species inscriptio DE SPECIE
EXPLICIT DE GENERE. INCIPIT DE SPECIE Ψ additur in 11 et om. L 14 primum G edd . primi L primis
Sm1 priami cett. Busse; Porph. 4, 1 πρώτον piv είδος άξιον τυραννίδος Eurip. Æol. frg.
15, 2 N. ; cf . quemlibet illum infra 200, 22 15
post digna add . est HNPR AAΦ, s. l. LSm2, edd. Busse; om. Porph. post et ras., s. l . etiam Γ 17 quidem om. N, post add . esse FR,
s. l. L, esse post speciem s. l. Pm2 cum animal
om. S 18 autem om. Ε ΑΣ 20 ita om. HN manifestum est,
quas idcirco præteriit, ne lectoris animum prolixitate confunderet. dicit autem
primum quidem speciem uocari unius cuiusque formam, quæ ex accidentium
congregatione perficitur. cautissime autem dictum est unius|cuiusque, hoc enim
secundum accidens dicitur. quæ enim uni cuique indiuiduo forma est, ea
non ex substantiali quadam forma species, sed ex accidentibus uenit. alia est
enim substantialis formæ species quæ humanitas nuncupatur, eaque non est quasi
supposita animali, sed tamquam ipsa qualitas substantiam monstrans; hæc enim et
ab hac diuersa est quæ unius cuiusque corpori accidenter insita est, et
ab ea quæ genus deducit in partes. postremumque plura sunt quæ cum eadem sint,
diuersis tamen modis ad aliud atque aliud relata intelleguntur, ut hanc ipsam
humanitatem in eo quod ipsa est si perspexeris, species est eaque substantialem
determinat qualitatem; si sub animali eam intellegendo locaueris, deducit
animalis in sese participationem separaturque a ceteris animalibus ac fit
generis species. quodsi unius cuiusque proprietatem consideres, id est quam
uirilis uultus, quam firmus incessus ceteraque quibus indiuidua conformantur et
quodam modo depinguntur, hæc est accidens species secundum quam dicimus
quemlibet illum imperio esse aptum propter formæ 1 præterit
CEGLPR primo FHNP formam CN
figuram cett hæc GL s.
l. add . species m2 RSm1 uni om. EGRS 6 ea om.
HN ante species specie H add . ac CHN ex
om. CH 8 forma, s. l . species m. 2 E pr . quæ sed quæ
E eaque ea quæ EFGH Lm1Sm2 post
sed add . est brm, post qualitas S 11 unius
cuiusque corpori CNPm2R in
s. l. Lm2 unius cuiusque in add. Lm1, del. m2 corpore ex -ri Lm2 FHLPm1 unius
cuiusque in s. l. Sm2 corpore EGS accidentaliter
CLm2P sita FHLm1 si ita Na.c . ea hac F
postremoque CNPm2 recte? postremo quoque Rm1 postremum
quæ Rm2S postremum H 13 sunt FH post atque
add . ad CHR 14 intelligantur LRm1 si post
humanitatem FHN respexeris N eaque Cm1N ea quæ cett .
determinet R 16 eam om. GPRS recte?, s. l. Em2
se Lm1N 18 species generis C 20 informantur
LPm2 accidentalis Lm2Pm2 quamlibet FLm1
quodlibet Sm2 illum om. CHLNP illud RS
eximiam dignitatem. huic aliam adiungit speciei significationem, id est
eam quam supponimus generi. nos vero triplicem speciei significationem esse
subicimus, unam quidem substantiæ qualitatem, aliam cuiuslibet indiuidui
propriam formam, tertiam de qua nunc loquitur, quæ sub genere collocatur.
credendum uero est propter obscuritatem eius quam nos adiecimus, quia nimirum
altiorem atque eruditiorem quæreret intellectum, ea tacita prætermissaque
ceteras edidisse. cuius quidem speciei hæc exempla subiecit, ut hominem
quidem animalis speciem, album autem coloris, triangulum uero figuræ; hæc
enim omnia species nuncupantur eorum quæ sunt genera, animal quidem hominis,
albi autem color, trianguli figura. Quodsi etiam genus adsignantes speciei
meminimus dicentes quod de pluribus et differentibus specie in eo quod
quid sit prædicatur, et speciem dicimus id quod sub genere est. Dudum cum
generis descriptionem adsignaret, in generis definitione speciei nomen iniecit
dicens id esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid ait
præ dicaretur, ut scilicet per speciei nomen definiret genus. nunc uero cum
speciem definire contendat, generis utitur nuncupatione dicens speciem esse quæ
sub genere ponatur. Porph. Boeth. Dicens s. 3
subiecimus CLN substantialem FLm2Bm2 4 indiuiduam
G 5 collocatur -catur in ras. m2 E colligatur
GLm2 colligitur m1
Rm1s 6 est est quod EPRS 7 quia quæ CN quærit
C quæret Hm1N prætermissa quæ Em1Sa.c . prætermissa
Rm1 dedisse Gm1 edidisset R, ante edid. add
. ipsum r 9 ut et EGLm1Ra.c.S 11 eorum quæ CFHN earum quæ EGR
earumque LPS 12 trianguli figura Lm1 figura trianguli Pm2
forma trianguli HNPm1 trianguli forma cett.; fort, trianguli
>uero>; cf. 10. 199, 19 13 Quodsi Quid sit FPm1 Quod
sit m2 Quod CL
Sic Λ2 signantes F 14 et om. F, s. l.
R 15 sit om. ERS prædicatur quid sit 19 om. N
id s. l. Hm2 16 quod sub assignato genere ponitur est p
edd., Porph. 4, 6 το όπό τό άποοοθ-έν γένος 19 et differentibus 180, 1 20 genus
definiret C 21 nunc nam Cm1 cui quidem dicto illa
quæstio iure uidetur opponi. omnis enim definitio rem declarare debet quam
definitio concludit, eamque apertiorem reddere quam suo nomine monstrabatur. ex
notioribus igitur fieri oportet definitionem quam res illa sit quæ definitur.
cum igitur per speciei nomen describeret uel definiret genus, abusus est
uocabulo speciei uelut notiore quam generis atque ita ex notioribus descripsit
genus. nunc uero cum speciem uellet termino descriptionis includere, generis
utitur nomine rerumque conuertit notionem, ut in generis quidem sit notius
speciei uocabulum, in speciei autem descrip tione sit notius generis, quod
fieri nequit. si enim generis uocabulum notius est quam speciei, in definitione
generis speciei nomine uti non debuit. quodsi speciei nomen facilius
intellegitur quam generis, in definitione speciei nomen generis non fuit
apponendum. cui quæstioni occurrit dicens: Nosse autem oportet
quod, quoniam et genus alicuius est genus et species alicuius est species,
idcirco necesse est et in utrorumque rationibus ntrisque uti. Omnia quæcumque
ad aliquid prædicantur, ex his de quibus prædicantur, substantiam sortiuntur;
quodsi definitio unius cuiusque substantiæ proprietatem debet ostendere,
iure ex alterutro fit descriptio in his quæ inuicem referuntur. ergo quoniam
genus speciei genus est et substantiam suam et Porph. Boeth. post,
definitione uel diff-
CHNPm2 claudit C nec concludit F 3
monstrabat E -bat ex -batur? m2 R 5
sit est FHN 6 notiorem FR uelit FHNPm1 9
conuertit uidetur conuertere CHLm2P genere R 10
post quidem add . descriptione CFHLN, in mg. Em2, fort.
recte autem quidem C uero FHNP 11 sit om. G
pr . genus FH 16 autem om. Porph . quod add. edd.;
Porph. είϊέναι χρή ότι, έπεί χτλ . pr . est om. FN, s. l
. Λ, ante alicuius Σ idcirco in utrisque necesse est utrorumque rationibus
uti Σ et hoc N om . FPSA S
neutrorumque Em1 utrasque Em1 utriusque Λ 20 post definitio add . uel
descriptio CFHNP, s. l. Em2Lm2
ante inuicem add . ad CL, s. l. Pm2, ad se F, s.
l. Rm2 ante
substantiam add . in FHm1, del. m2 post, et om. F, s. l.
Hm2Sm2 uocabulum genus ab specie sumit, in definitione generis
speciei nomen est aduocandum, quoniam uero species id quod est sumit ex genere,
nomen generis in speciei descriptione non fuit relinquendum. quoniam uero
diuersæ sunt specierum qualitates aliæ enim sunt species, quæ et genera
esse possunt, aliæ, quæ in sola speciei | permanent proprietate neque in
naturam generis transeunt , idcirco
multiplicem speciei definitionem dedit dicens: Adsignant ergo et sic
speciem: species est quod ponitur sub genere et de quo genus in eo quod
quid sit prædicatur. amplius autem sic quoque : species est quod de pluribus et
differentibus numero in eo quod quid sit prædicatur. sed hæc quidem adsignatio
specialissimæ est et quæ solum species est, aliæ uero erunt etiam non
specialissimarum. Tribus speciem definitionibus informauit, quarum quidem
duæ omni speciei conueniunt omnesque quæ quolibet modo species appellantur, sua
conclusione determinant, tertia uero non ita. cum enim duæ sint specierum formæ,
una quidem, cum species alicuius aliquando etiam alterius genus esse
potest, altera, cum tantum species est neque in formam generis 9 15 Porph.
4, 9 14 Boeth.
29, 2 7. 1 genus om. H generis FLS ab om. F a NR,
s. l. Hm2 specie s. l . Hm2 species F
definitionem uel diff-
FGHP 2 pr . est fuit Lm2 post aduocandum Pm2 3
descriptione definitione uel diff- CFHLm2N diffinicione uel
descripcione P 4 relinquendum omittendum FHN uero
post sunt H 8 reddit FN 9 ergo uero
PLm2 autem Σ et er. Λ speciem sic F quæ CNR h m1 quo m2
ΛΣ 10 quo EGHLm2Pm1 > qua
cett . 11 amplius prædicatur 13 om. L 12 et om . S
ac EGRS 13 post prædicatur add . ut homo equs
sic bos et asinus et cetera C 14 specialissimæ ΧΨρ -me specialissima
cett. codd. brm ; Porph. 4, 12 aΰτη μέν ή άπόδοσις τού εΐδιχωχάτου άν εΐη et om.
FHR, s. l. Pm2, del. Sm2 sola C 17 omnis G 18
determinantur Hm2 19 post ita s. l . est
Hm2 sint om. Em1 sunt CEm2GR ante
specierum add . species Cm1, del. m2 20 post cum
s. l . sit Lm2, post aliquando EP del. m1?,
post species s. l . scil. sit N transit, priores
quidem duæ, illa scilicet in qua dictum est id esse speciem quod sub genere
ponitur, et rursus in qua dictum est id esse speciem de quo genus in eo quod
quid sit prædicatur, omni speciei conueniunt. id enim tantum hæ definitiones
monstrant quod sub genere ponitur. nam et ea quæ dicit id esse speciem
quod sub genere ponitur. eam uim significat speciei qua refertur ad genus, et
ea quæ dicit id esse speciem de quo genus in eo quod quid sit prædicatur, eam
rursus significat speciei formam quam retinet ex generis PREDICAZIONE idem est
autem et poni sub genere et de eo prædicari genus, sicut idem est supponi
generi et ei genus præponi. quodsi omnis species sub genere collocatur,
manifestum est omnem speciem hoc ambitu descriptionis includi. sed tertia
definitio de ea tantum specie loquitur quæ numquam genus est et quæ solum
species restat. hæc autem species ea est quæ de differentibus specie
minime prædicatur. nam si id habet genus plus ab specie, quod de differentibus
specie prædicatur, si qua species prædicetur quidem de subiectis, sed non de
specie differentibus, ea solum erit superioris generis species, subiectorum
uero non erit genus. igitur PREDICAZIONE ea quam species habet ad subiecta, si
talis sit, ut de differentibus specie non prædicetur, distinguit eam ab his
speciebus 2 ponitur genere om. N rursum CR quo Schepss
qua codd. et edd.; prædicaretur EGLRS prædicetur edd . 5
ponuntur Cm2HN 6 speciem om. Sm1 species m2G
post eam add. tantum FHNP, s. l. Lm2 7 qua CNP quæ cett . 8 quo p Schepss qua codd. brm; cf.
3 genus s. l. Em2, ante add . species G prædicetur
FHLm2NP prædicaretur S 9 speciei om. C 10
est post autem E s. l. m2 R supponi EFGHLRS 11 generi genere
CGm1 12 omnes sed collocatur
ELN 13 post est add . autem CEGL del. m2 S
del. m2 15 est om. EGS, ante genus ΗR, fit L perstat E
pers in ras. HNa.c . 17 habet ante plus FH, post
N, plus post habet L a RS 18 si qua
species om. N prædicetur om. N prædicatur Em1HSm2
post subiectis add . Species uero differentibus numero
N 19 de om. N 21 de non non differentibus specie
N 22 ante distinguit add . sed hanc terciam, sed
del. E, post add . enim, sed del. RS quæ genera esse possunt
et monstrat eam solum speciem esse nec generis PREDICAZIONE tenere. illa igitur
tertia descriptio speciei quæ magis species ac specialissima dicitur, definitur
hoc modo : species est quod de pluribus numero differentibus in eo quod
quid sit PREDICARE -ut homo PREDICARE enim de CICERONE ac Demosthene et ceteris
qui a se, ut dictum est, non specie, sed numero discrepant. Ex tribus
igitur definitionibus duæ quidem et specialissimis et non specialissimis aptæ
sunt, hæc uero tertia solam ultimam speciem claudit. ut autem id apertius
liqueat, rem paulo altius orditur eamque congruis inlustrat exemplis. Planum
autem erit quod dicitur hoc modo. in uno quoque prædicamento sunt quædam
generalissima et rursus alia specialissima et inter generalissima et
specialissima sunt alia. est autem generalissimum quidem super quod nullum
ultra aliud sit superueniens genus, specialissimum autem, post quod non erit
alia inferior species, inter generalissimum autem et specialissimum et genera
et species sunt eadem, ad aliud 7 ut dictum est 188, 13 ss. 12 206, 18 Porph.
Boeth. et s. l. m2 monstrabat S monstratque
FHNP solam Sm2 3 speciei solum species est N
speciei species ac quæ s. l. m2 solum species magisque in
ras. species H 4 hoc modo in mg. Hm2
ante species add . Dicitur enim FHP et
differentibus numero 203, 12 6 Cicerone socrate N post
ac add . de R 8 duæ claudit C om. pr . et E in ras. m2 FH
solum LNP duabus quidem et specialissimas et non specialissimas
species claudit GR una quidem et specialissimam et non specialis
ultimam speciem claudit Sm1, del. et in mg. corr. m2 apte
sunt post duæ quidem, 10 id om. LR rem om. EGS,
s. l. Pm2, post orditur Lm2 12 in uno quoque solum
species RS Q, om. cett . 14
rursum Γ et inter alia om. RS 15 sunt om
. T m1, in mg. scil. sunt ut corpus m2, est ut uid
. Δ 16 super ultra ultra quod nullum RS ultra
nullum ΓΦ 17 specialissima R quod quam RS
18 autem om . Γ
ante et genera add . alia p alia sunt quæ
brm; Porph. 4, 19 άλλα, α ν,α'ι γένη quidem et ad
aliud sumpta. Sit autem in uno PREDICAMENTO manifestum quod dicitur. substantia
est quidem et ipsa genus. sub hac autem est corpus, sub corpore uero animatum
corpus, sub quo animal, sub animali uero rationale animal, sub quo homo, sub
homine uero Socrates et Plato et qui sunt particulares homines. sed horum substantia
quidem generalissi-mum est et quod genus sit solum, homo uero specialissimum et
quod species solum sit, corpus uero species quidem est substantiæ. genus uero
corporis animati; et animatum corpus species quidem est corporis, genus
uero animalis. animal autem species quidem est corporis animati, genus uero
animalis rationalis, sed rationale animal species quidem est animalis, genus
autem hominis, homo uero species quidem est rationalis animalis, non
autem etiam genus particularium hominum, sed solum species. et omne quod ante
indiuidua proximum est, species erit solum, non etiam genus. Prædiximus ab
Aristotele decem prædicamenta esse dis 19 Prædiximus 151, 12. 1
quidem post eadem R 5 ad om . Λ, s.
l. R T uno uno quoque R A quoque er . Φ, ad
uno s. l . isto A m2 2 est quidem R ΓΦ est quiddam repet, est S cett . 3 est
post corpus S, om . Φ 5 uero RST iI s. l. m2 Φ,
om . ΛΛΣΊ Busse; Porph. 4. 23 δέ 6 uero codd. nostri, om. Busse; Porph. 4, 24
δέ post, et om. RS 7 eorum RS generalissimum codd. PQ non L Bussii edd .
generalissima codd. nostri; Porph. 4, 25 τό γινικώτατον 8 uero om. R 9 ante
et add . est 2 pr . specie R 10 est
om . 2, s. l . Δ 11 et sed et brm,
recte ut uid.; Porph. 4, 27 αλλά καί est om. R 12 animal autem rursus
animal brm; Porph. 4, 28 κάλιν δέ to ζώον 13 uero ΓΔ s. l. m2
Π*!', om. cett . animalis Δ s. l. m2
ΣΊ ’ post
rationalis. om. cett.; Porph. 4, 29 γένος δέ τού λογικού ζώου 14 animal est om. R 15 autem uero
RS 16 autem del . h m2 genus etiam R 17 et
om. CEGP indiuiduum F est s. l. E erit
CGR solum species erit LS erit solum species E
solum species est CR solum speciem non etiam genus esse
liquet G 19 Prædicimus R, add. etiam L
posita, quæ idcirco prædicamenta uocauerit, quoniam de ceteris omnibus prædicantur.
quicquid uero de alio prædicatur, si non potuerit PREDICAZIONE conuerti, maior
est res illa quæ PREDCIARE ab ea de qua PREDICARE. itaque hæc PREDICAMENTI
maxima rerum omnium, quoniam de omnibus PREDICARE sunt. in uno quoque igitur
horum PREDICAMENTI quædam generalissima sunt genera et est longa series
specierum atque a maximo decursus ad minima. et illa quidem quæ de ceteris PREDICARE
ut genera neque ullis aliis supponuntur ut species, generalissima genera
nuncupantur, idcirco quia his nullum aliud superponitur genus, infima uero quæ
de nullis speciebus dicuntur, specialissimæ species appellantur, idcirco
quoniam integrum cuiuslibet rei uocabulum illa suscipiunt quæ pura inmixtaque
in ea de qua quæritur proprietate sunt constituta. at quoniam species id quod
species est ex eo habet nomen, quia supponitur generi, ipsa erit simplex
species, si ita generi supponatur, ut nullis aliis differentiis præponatur ut
genus. species enim quæ sic supponitur alii, ut alii præponatur, non est
simplex species, sed habet quandam generis admixtionem, illa uero species quæ
ita supponitur generi, ut minime speciebus aliis præponatur, illa solum species
simplexque est species atque idcirco et maxime species et specialissima
nuncupatur. inter genera igitur quæ sunt generalissima et species quæ
specialissimæ sunt, in medio 1 uocauit Lp.c.P dicuntur
N 3 poterit CNSm1 res om. E, sed ras .,
ratio R 4 post, prædicatur dicitur HNP 5
maxime Em1G a.c . 7 quædam quæ CFHN genera om. CN,
ante sunt F et om. CHN maximis
CFHNPm2 11 quia quoniam HN inpermixtaque Em2HPm2
intermixtaque NPm1 de qua s. l. Sm2 de quo
R quæ E ex alia uoce N 15 at ut CFN quod quoniam
E 16 nomen om. FN quia quoniam F aliis om.
C ante alii add . generi CL del. m2, post s. l.
P simplex om. GRS, s. l
. Em2Lm2 atque idcirco maxime -ma H species est est om. H in mg. Hm1?, s. l.
Lm2 ante species add . est P, post C, s. l. Lm2 specialissima EGSm1 sunt
om. EG, s. l. Pm2, post quæ L sunt quædam quæ superioribus
quidem collata species sunt, inferioribus uero genera. hæc subalterna genera
nuncupantur, quod ita sunt genera, ut alterum sub altero collocetur. quod
igitur genus solum est, id dicitur generalissimum genus, quæ uero ita sunt
genera, ut esse species possint, uel ita species, ut sint genera
nonnumquam, subalterna genera uel species appellantur. quod uero ita est
species, ut alii genus esse non possit, specialissima species dicitur.
His igitur cognitis sumamus PREDICAMENTI unius exemplum, ut ab eo in
ceteris quoque PREDICAMENTI atque in ceteris speciebus in uno filo atque
ordine quid eueniat possit agnosci. substantia igitur generalissimum genus est;
hæc enim de cunctis aliis PREDICARE ac primum huius species duæ, corporeum,
incorporeum; nam et quod corporeum est, substantia dicitur et item quod
incorporeum est, substantia PREDICARE sub corporeo vero animatum atque
inanimatum corpus ponitur, sub animato corpore animal ponitur; nam si sensibile
adicias animato corpori, animal facis, reliqua uero pars, id est species,
continet animatum insensibile corpus. sub animali autem rationale atque
inrationale, sub rationali homo atque deus; nam si rationali mortale
subieceris, hominem feceris, si inmortale, deum, deum uero corporeum; hunc enim
mundum ueteres deum uocabant et Iouis eum appellatione 1 quidem om.
EG collata FHm1NPm2 collatæ
Cm2EGHm2 add. e, sed exters
. Lm2 collocata Pm1 collocatæ Cm1Lm1RS in
ras. sunt species CLR hæc et C nominantur
FHNP 3 alterutrum Ea.r.Pm1 alterutro Pm2 ita s. l. Em2Lm2, ante ut
C ut sint est species 7 s. l. Em2 9 igitur ergo
E ante in add . ut Lm2Pm2 uno quoque
Em2H quoq. del. m1 ? PRS quod Ea.c .
GLm2Pm1R 14 duæ om. HN sunt add. C,s.l. Pm2, ante
duæ L post pr . corporeum add . et C, s. l. Pm2, atque
FHN 15 ante post . substantia add . et ES del, ex
R 17 sub animato ponitur om. R post . ponitur collocatur
FHNP 18 adicies RS 19 inanimatum Cm1Lm2NPm2S
in s. l. minus cert ., post add . et s. l. Pm2 20
post rationali add . autem L 22 feceris om. GRS,
s. l. Em2, scil. fecisti ante hominem
s. l. Sm2 constituis L post uero s. l . dico Lm2,
post corporeum Sm2 23 deum ueteres LN
dignati sunt deumque solem ceteraque cælestia corpora, quæ animata esse
cum Plato, tum plurimus doctorum chorus arbitratus est. sub homine uero
indiuidui singularesque homines ut Plato, CATONE, CICERONE et ceteri, quorum
numerum pluralitas infinita non recipit. cuius rei subiecta descriptio
sub oculos ponat exemplum substantia corporea incorporea corpus animatum inanimatum
animatum corpus sensibile insensibile animal rationale inrationale rationale
animal mortale | inmortale homo Plato CICERONE CATONE Superius posita
descriptio omnem ordinem a generalissimo usque ad indiuidua prædicationis
ostendit. in qua quidem substantia generalissimum dicitur genus, quoniam præposita
est omnibus, nulli uero ipsa supponitur, et solum genus propter eandem
scilicet causam, homo autem species solum, quoniam Plato, 1 dignati sunt designauerunt
Em2 deum quoque HLm2P 2 cum tum Em2F
platone Lm2PSm1 tunc CGLSm1 4 cato om. C,
ante plato L, tito N 5 oculis CFP 6
ponit Lm1 figuram supra depictam exhibent P est altera de duabus ipsa
quoque a m1 facta, prior minus dilucida est, nisi quod ad pr . animal add
. sensibile et rationale post post . animal pos., et E,
in quo ordo nominum cato plato cicero est, simillima est in G, sed
extrema pars homo Cicero deest, et in H, nomina tamen
socrates plato cicero sunt; in S uoces mediæ tantum substantia homo
extant, sub uoce homo unum nomen est FVLCO GONCŁ, explicare non
potuimus; figura deest in CFLNR, in F post ponat exemplum est
SVBSTANTIA 8 ad om. H, s. l. Em2 indiuiduum FLN in qua et
E 10 uero ergo H Cato et Cicero, quibus est ipsa præposita,
non differunt specie, sed numero tantum. corporeum uero, quod secundum a
substantia collocatur, et species esse probatur et genus, substantiæ species,
genus animati. at uero animatum genus est animalis, corporei species. est enim
animatum genus sensibilis, animatum uero sensibile animal est; ipsum
igitur animatum propter propriam differentiam, quod est sensibile, recte genus
esse dicitur animalis. animal uero rationalis genus est et rationale mortalis.
cumque rationale mortale nihil sit aliud nisi homo, rationale fit animalis
species, hominis genus. homo uero ipse Platonis, CATONE, CICERONE non
erit, ut dictum est, genus, sed est solum species. nec solum differentiæ
rationalis species est homo, uerum etiam Platonis et CATONE ceterorumque
species appellatur, propter diuersam scilicet causam. nam rationalis idcirco
est species, quoniam rationale per mortale atque inmortale diuiditur, cum
sit homo mortale. idem nero homo species est Platonis atque ceterorum; forma
enim eorum omnium homo erit substantialis atque ultima similitudo est autem
communis omnium regula eas esse species specialissimas quæ supra sola indiuidua
collocantur, ut homo, equus, coruus sed non
auis; auium enim multæ sunt species, sed hæ tantum species esse dicuntur , quorum subiecta ita sibi sunt consimilia, ut
substantialem differentiam habere non possint. in omni autem hac dispositione
priora genera cum inferioribus coniunguntur, ut posteriores efficiant species;
nam 1 Cato tito N et om. P, s. l. Lm2 5
corporis FN enim autem CLSm2 ipsum post
igitur FL s. l. m2, om. EGRS propter præter H 7 quæ
ER 8 post rationale add. est genus R, s. l .
scil. genus L 11 Catonis om. CLN titonis N
ante Ciceronis add . et CFHP 12 species est solum
C 13 catonis et platonis CL platonis titonis N
15 post rationalis add . homo G homo om.
EGLS 17 atque et C eorum enim E erit est
FHNP ante omnium add . et R post
regula add . est EG esse ante eas FNS
s. l. m2, om. EGR 21 enim uero CEGLRS 22 hæc Gm1NR
hee P species om.
E quarum Em2FSm2 sibi om. R disputatione
F iunguntur CLm1 coniungantur m2 efficiunt
Fa.c.Sm1 efficiat m2 ut sit corpus substantia, cum
corporalitate coniungitur et est substantia corporea corpus. item ut sit animatum,
corporeum atque substantia animato copulatur et est animatum substantia
corporea habens animam. item ut sit sensibile, eidem tria illa superiora
iunguntur nam quod est sensibile, tantum est, quantum substantia corporea
animata retinens sensum, quod totum animal est. item superiora omnia rationi
iuncta efficiunt rationale postremumque hominem superiora omnia nihilo minus
terminant; est enim homo substantia corporea, animata, sensibilis,
rationalis, mortalis nos uero definitionem hominis reddimus dicentes animal
rationale, mortale, in animali scilicet includentes et substantiam et corporeum
et animatum atque sensibile. et in ceteris quidem speciebus atque generibus ad
hunc modum uel genera diuiduntur uel species describuntur. Quemadmodum
igitur substantia, cum suprema sit, eo quod nihil sit supra eam, genus erat
generalissimum, sic et homo, cum sit species post quam non sit alia species
neque aliquid eorum quæ possunt diuidi, sed solum indiuiduorum indiuiduum enim est 71
Socrates et Plato , species erit
sola et ultima species Porph. Boeth. eadem H idem
ex eidem Lm2 6 retinet CN habens L 7
rationali Pm2 coniuncta HL efficiuntur
Ea.r.GS 8 postremoque CHNP recte? postremum -mo L uero
LS 11 inter mortale et in animali add . quia
animal includit ur in se et substantiam et corporeum et animatum atque
sensibile R 12 atque et H 14 describuntur distribuuntur
FN 15 cum R sed ante breuis
ras. fi quæ cum cett . quæ del. et in mg. scr .
parentesis 5 m2 ; an quæ scribend .? suprema om. S
summa G eo quod et A a.c . nihil nullum N SA
sit om. F, s. l . Λ, est post eam
Λ2 erat RSm1 erit m2F sit
P est cett. codd . edd. Busse; Porph. 5, 2 ήν sic et species
dicitur 212, 15 RS Q, om. cett . et etiam RS ΤΦ, glossa ut uid. ad et in Π alia aliqua
RS; add . inferior ΔΛΠΣ*Ρ Busse, post species Γ, om. RS Φ edd. Porph. 5, 3
aliud R post
diuidi add . in species edd., recte ut uid., etiam Bussio placet;
Porph. 5, 3 χών χέμνεοΟαι ουναμένων εις είδη post indiuiduorum add . species R
20 post Plato add . et hoc album brm, fort. recte;
Porph. 5, 4 xat χοοχι χό λεοχόν solum R
solam S et, ut dictum est, specialissima. quæ uero sunt in
medio, eorum quidem quæ supra ipsa sunt, erunt species, eorum vero quæ post
ipsa sunt, genera. quare hæc quidem habent duas habitudines, eam quæ est ad
superiora, secundum quam species ipsorum esse dicuntur, et eam quæ est ad
posteriora, secundum quam genera ipsorum esse dicuntur. extrema uero unam
habent habitudinem. nam et generalissimum ad ea quidem quæ posteriora sunt,
habet habitudinem, cum genus sit omnium id quod est supremum, eam uero quæ
est ad superiora, non habet, cum sit supremum et primum principium,
specialissimum autem unam habet habitudinem, eam quæ est ad superiora, quorum
est species, eam uero quæ est ad posteriora, non diuersam habet, sed etiam
indiuiduorum species dicitur, sed species quidem indiuiduorum uelut ea
continens, species autem superiorum, uelut quæ ab eis contineatur.
ipsa om. R, post sunt Γ species erunt RS;
Porph. 5, 6 είη αν εϊδη 3 uero sunt om.
S, s. l . autem quæ sunt sub se erunt m2 uero autem RSm2 V<]?}
fort. recte
post ipsa sub ipsis R 4 duas habent ΔΛ2 Busse; Porph. 5, 7 έχει Sio σχέσεις habentes S 7
dicuntur esse R extremæ -me Sm1 h m1 A2 m2 b 8 habent
unam Δ et generalissimum id quod generalissimum est
RS; Porph. 5, 9 το τε γάρ γενιχώτατον 9 habet habet unam Δ 10 genus post omnium R,
post sit S Σ id hic R
ea R 11 post uero add . habitudinem Γ non habet hic om., post
principium add . non habet habitudinem R, add . et ut diximus supra
quod non est aliud superueniens genus edd. cum Porph. 5,12 12
ante specialissimum add . et brm Busse, fort.
recte, om. codd. etiam LPQ Bussii; Porph. 5, 12 «ύ τί> είδιχώτατον δέ specialissimam R T
m1 specialissima S autem etiam brm 13 eam
om. RS 14 posteriora inferiora RS
511, recte ? 15 non diuersam Sm1
edd . quorum diuersam A m1 non
del. uel om . diuersam, Sm2 A m2 et cett. Busse; Porph.
oi% άλλοίαν species dicitur indiuiduorum om. FHN, sed indiuiduorum
om. CT quidem om. Σ, post add. dicitur edd.;
codd. quidam Porph. λέγεται eam N 17 post continens
add. est Σ autem uero L 18 his NR illis
F contineantur CEm2H continetur N Ω sed corr . K m2, ex
-entur II m2 Ex proportione speciei nomen et generis
ostendit. nam ut genus, quoniam non habet genus supra se, generalissimum genus
dicitur, ut substantia, ita species, quoniam non habet sub se speciem, sed
indiuidua, specialissima species dicitur, ut homo. quid est autem species
non habere his præesse quæ neque in dissimilia diuidi possunt, ut genera
diuiduntur, neque in similia secantur, ut species. quæ uero inter genera
generalissima speciesque specialissimas constituta sunt, ea et species et
genera nuncupantur, quoniam et ipsa aliis supponuntur et his alia subiciuntur,
quorum uel in dissimilia uel in similia possit esse partitio. cumque duæ sint
habitudines et quasi comparationes oppositæ, quæ in omnibus generibus
speciebusque uersentur, una quidem quæ ad superiora respiciat, ut specierum, quæ
suis generibus supponuntur, alia uero quæ ad inferiora, ut generum, cum
speciebus propriis præponuntur, generalissima quidem genera unam tantum
retinent habitudinem, eam scilicet quæ inferiora complectitur, illam uero quæ
ad præposita comparatur, non habent. generalissimum enim genus nulli
supponitur. item species specialissima unam possidet habitudinem, per quam
scilicet ad sola genera comparatur, illam uero quæ ad inferiora committitur,
non habet; nullis enim speciebus ipsa præponitur. at uero quæ subalterna sunt
genera, utraque habitudine funguntur. 1 propositione FPm1
et om. N, del. Sm2, etiam FL 2 super F se
om. CN, s, l. Lm2 4 species specialissima FHN 5 speciem
Lm2 post habere add . nisi
ex 2 al. litt. m2 L hoc est N id est R,
inseruit Pm1? 6 possint ESm2 7 ante
neque add . sed P, del. m1?, s. l· Lm2 quæ constituta specialissimæ
constitutæ, cet. om. EGRS ea
et illæ illa L uero
EGLRS 9 et om. FP quoniam quæ EGLm1R subponantur
S 10 subiciantur S pr . uel om. EGR, s. l. Lm2 uel in
similia om. EGRS 11 possint EGLm1S possunt
R paratio Cm1 partitiones EGLa.r.RS cumque comparationes
om. EGRS, in mg. Lm2 duo Cm1 sunt NPa.c. subpositæ
CHm1Lm1N, om. F 13 uersantur EGL 16 una Cm1
retinent ante tantum H retinet R
habent N illam comparatur
21 om. S habet G, m1 in CEH 19 genus enim H
nullis F 23 quæ illa quæ F utramque habitudinem
G nam et illam possident quæ ad superiora respicit, quoniam quæ
subalterna sunt, habent superpositum genus, et illam quæ de inferioribus PREICARE;
habent enim subalterna genera suppositas species, ut corporeum ad substantiam
quidem eam retinet habitudinem qua potest poni sub genere, ad ani matum uero
eam qua potest de specie prædicari specialissimæ uero species licet ipsæ
indiuiduis præponantur, tamen præpositi habitudinem non habebunt, idcirco
quoniam illa quæ speciei ultimæ supponuntur, talia sunt, ut quantum ad
substantiam unum quiddam sint non habentia substantialem differentiam,
sed accidentibus efficitur, ut numero saltem distare uideantur, ut pæne dici
possit et pluribus præesse speciem et quodammodo nulli omnino esse præpositam.
nam cum species substantiam monstret unam, quæ omnium indiuiduorum sub specie
positorum substantia sit, quodammodo nulli præposita est, si ad
substantiam quis uelit aspicere. at si accidentia quis consideret, plures de
quibus PREDICARE species fiunt, non substantiæ diuersitate, sed accidentium
multitudine. itaque fit ut genus quidem semper plurimas sub 1
ad illam et quæ s. l . ał illud et ał
quod L ad om. CGHLPS quoniam quæ quantum que
S 2 post sunt add . genera P, s. l. Lm2 3
prædicantur Hm1Sm1 4 superpositas Hm1 5 qu * a i
er . C poni potest E 6 quæ EHm1LPN specie speciebus
R 7 præponuntur Hm1Pm1 8 subpositi E habent
EP habebit Gm2 9 ultima EGLm1S ad substantiam substantia
F 10 quidem GLm2S non nec FHLm2NP habentia Em2 habentes CEm1GL es
ex al. litt. m2 PS habentem R habent FHN
11 post sed s. l . scii, ex Hm1?
accidentibus del. et s. l . ał accidentalem Hm2 uel al .,
accidentalem, s. l . ał accidentibus Lm1, s. l . Nam
accidentibus m2 saltim Lm2NPR 12 possint
EFGLRS et nec F, m1 in HLN 13 species EGL es in er . em? m2 Pm1RS
esse om. FHN præpositæ EGLRSm2 -tum m1 nam cum præposita est 16 in sup. mg.
Lm2 14 monstraret HPm1 monstrat RS unam, quæ S unaque CFHNP ras. ex -que unam quamque
EGR unam * L 15 substantiæ GLR sit s. l.
ante substantia Pm2, om. EGLR, est S ante quodammodo
add. fit HN, post nulli C, om . est CHN 16 ad om.
EGPRS 17 ac GR prædicatur EGLRS se habeat
species; de differentibus enim specie PREDICARE, differentia uero nisi
pluralitati non conuenit. at uero species etiam uni aliquando indiuiduo præesse
potest. si enim unus, ut perhibetur, est phoenix, phoenicis species de uno
tantum indiuiduo PREDICARE; solis etiam species unum solem intellegitur
habere subiectum. ita nullam multitudinem species per se continet, cum
etiam si unum sit tantum indiuiduum, speciei tamen non pereat intellectus;
quibusdam enim suis quasi similibus partibus præest. ut si æris uirgulam
diuidas, secundum id quod æs dicitur, idem et partes esse intellegitur et
totum. idcirco dictum est speciem, licet sit indiuiduis præposita, unam tamen
habitudinem possidere, unam scilicet qua species est. quoniam enim præpositis
subditur, species nuncupatur, et est superiorum species tamquam subiecta
inferiorum quoque species, idcirco quoniam eorum substantiam monstrat. speciem
uero substantiam nuncupamus, nec ita est species substantia indiuiduorum,
quemadmodum speciei genus; illud enim pars substantiæ est, ut animalis homo reliquæ
enim partes rationale sunt atque mortale, homo uero Socratis atque CICERONE
tota substantia est; nulla enim additur differentia substantialis ad hominem,
ut Socrates fiat aut Cicero, 1 de differentibus enim quod de
differentibus CL 2 ni C 4 est post
unus FHP, post phoenix N 5 solem EGPpr solum cett. codd . bm;
cf. 218. 3. 219, 17 . 7 cum om. S ut CFN tantum
om . ENRS; cf.219,11 post indiuiduum add . unius generis
G 8 tamen om. C perit Sm2, add . sensus et F
9 post uirgulam add . in partes suas suas partes P id est id est om. F æneas particulas particulas om. F, æneas
uirgulas, sed del. L CFHLN, in mg. Pm2 10
intelliguntur H 12 possidet FN unam illam L
eam unam F 13 ante qua s. l . in Sm2
14 nuncupatur nominatur FHN 16 demonstrat CEGLP est om.
S, post species in ras. N, esset F 17 substantia
ia ex ie F ante species FNa.c.RS,
post indiuiduorum C 18 animalis homo EGLm1 homo animalis Sm2P
animal hominis CLm2Sm1 hominis animal FH inis in
ras. m2 et post animal 2 litt. er . NR 19 etenim
R sunt om. EGR post mortale add . adduntur om. N
animali ad diffiniendam substantiam hominis N edd . uero om.
CFGLRS sicut additur animali rationale atque mortale, ut homo
integra definitione claudatur. idcirco igitur species specialissima tantum
species est atque hanc solam possidet habitudinem ad superiora quidem, quoniam
ab his continetur, ad inferiora uero, quoniam eorum substantiam format et
continet. Determinant ergo generalissimum ita, quod cum genus sit, non est
species, et rursus, supra quod non erit aliud superueniens genus,
specialissimum uero, quod cum sit species, non est genus et quod cum sit
species, numquam diuiditur in species et quod de pluribus et
differentibus numero in eo quod quid sit prædicatur. ea uero quæ in medio sunt
extremorum, subalterna uocant genera et species, et unum quodque ipsorum
speciem esse et genus ponunt, ad aliud quidem et ad aliud sumpta. ea uero quæ
sunt ante specialissima usque ad generalissimum ascendentia, et genera dicuntur
et species et subalterna genera, ut Agamemnon Atrides et Pelopides et
Tantalides et ultimum Iouis. Posteaquam naturam generum ac specierum
diuersitatemque monstrauit, eorum ordinem definitionis descriptionisque
commemorat. ac primum quidem generalissimi generis terminum Porph. Boeth.
rationalis atque mortalis N 3 possidet optinet P
6 post determinant add . philosophi C ergo
om. CN enim EGLm1 <t> p.c.; Porph. 5, 17
τοίνον ita om. CGHP, s. l. Em2 A m2 quod quoniam
S 7 sit genus NR et rursus genera ut 17 LRS ii,
om. cett . rursum S 8 erit LRS T est cett.; Porph. 5, 18 οΰχ αν ειη 9 pr . quod quæ S h a.c . post. quod et
quod 10 om. L 10 diuidatur S 11 et et de L
13 uocant Λ2Φ uocantur cett. edd.
Busse;
Porph. χολοΰσι 14 ipso eorum S speciem Brandt species codd. Busse
ponunt A m2 U m2, e coni. scr.
Busse, ponuntur T m1 possunt m2 cum
cett .; species esse potest et genus edd.; Porph. 5, 22
xal έχαοτον αδτών είδος είναι xal γένος τίθενται 17 post, et om. R ut om. FS 18
et om. CEG pelides F post . et om. C 19 ultimo F 20 Post ** quam
CL diuersitatem GLm1R, -que in ras. E, er. P
inducit, id esse generalissimum genus quod cum ipsum genus sit, non habet
superpositum genus, hoc est speciem non esse, et rursus, supra quod non erit
aliud superueniens genus. si enim haberet aliud genus, minime ipsum
generalissimum uocaretur. specialissima uero species hoc modo : quod cum
sit species, non est genus, ex opposito, quoniam opposita ex oppositis
describuntur interdum. nam quoniam præpositio opposita est suppositioni, genus
autem præponitur, species uero supponitur, si idcirco erit primum genus, quia
ita superponitur, ut minime supponatur, idcirco erit ultima species, quia
ita supponitur, ut præponi non possit, oppositorum igitur recte ex oppositis
facta est definitio. Est alia rursus descriptio : quod cum sit species, numquam diuidatur in
species, id est genus esse non possit. si enim omne genus specierum genus
est, si quid non diuiditur in species, genus esse non poterit. Est rursus alia
definitio : quod de pluribus et differentibus numero in eo quod quid sit prædicatur.
de qua definitione sæpe est superius demonstratum. nunc 18 sæpe
superius]11 ss. 203, 11. 205, 4.
1 inducit RSm1 indicit
Em1 indicat GLa.c. dicit CEm2FHLp.c.
NPSm2 inducit dicens brm indicat dicens p
id om. EGRS, s. l. Lm2 3 non om. EGRS, s. l. Lm2
superueniens om. EGRS, s. l. Lm2 si genus om. EGRS, in mg.
sup. Lm2 5 uocetur EGLm1Sm2; post inlatus est locus
219,14 220, 3 quoniam ridere exemplam in EGL, quoniam
irridere sic prædicatur 219,
15 qui locus tamen infra quoque extat in S specialissima idcirco
erit in ras. C post
modo add. describitur edd. 6 opposito opposita
F opposito est H; post add. Quia sicut genus
(genus in mg. F generalissimum est
cui non aliud genus superponitur, ita et species specialissima nuncupatur, cui
alia species non subponitur (superponitur F et utrumque ex opposito dicitur alterius
sicut pater ex opposito dicitur filii F, in inf, mg. cum nota
d(esunt h(æc Hm1? opposita
om. EGR, s. l. Sm2 quoniam om. EN si er. E
sed La.c, Pm2 11 ante ut add. rursus
RS ut præponi non possit ut minime præponatur CFHN (in mg. add.
m2 oppositorum om. EGLRS recte om. C quod Lm1 edd. quæ cett.
ante numquam add. quæ CGHm1, del. m2
diuiditur CLRSm1 est om. C possit posse CFN
potest edd . potest EGLRS Est et FHNS et
om. N illud attendendum est. si, ut paulo superius dictum est,
speciei unum indiuiduum potest esse subiectum, ut phoenici atomum suum, ut soli
corpus hoc lucidum, ut mundo uel lunæ, quorum species singulis suis indiuiduis
superponuntur, qui conuenit dicere speciem esse quæ de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit prædicatur? sunt enim quædam quæ de
numero differentibus minime dicuntur, ut phoenix, sol, luna, mundus. sed de his
illa ratio est de qua etiam superius pauca reddidimus, quæ paululum inflexa
commodissime nodum quæstionis absoluit. | omnia enim quæ sub speciebus
specialissimis sunt, siue infinita sint siue finito numero constituta
siue ad singularitatem deducantur, dum est aliquod indiuiduum, semper species
permanebit neque indiuiduorum deminutione, dum quodlibet unum maneat, species
consumitur. ut enim dictum est, tametsi plura sint indiuidua, substantiales
differentias non habebunt. id uero in genere dici non conuenit, quod his
præest quæ substantiali a se differentia disgregata sunt; præest enim speciebus
quæ diuersis differentiis informantur. 1 paulo superius. superius 215, 2 ss. 1 est
om. G, s. l. Lm1 si, ut sicut FGPSm1 sic La.c.
supra RS 3 suam S solis F mundi FR,
add. hoc inane
spacium s. l. Lm2, post lunæ in mg. et hoc
immane spacium quod uidemus P quorum quæ Lm1 4
indiuiduis om. EGRS post superponuntur add . quod si ita est ut
species de uno quolibet indiuiduo prædicetur (prædicatur P ut de phoenice (phe P P edd. qui
quomodo Hm2LP 6 prædicetur L 8 mundus om. EGRS,
s. l. Lm2 illa his EG ratio est om. EG 9
paulum N inplexa ( uel im- EHm1LP nodum ras.
ex modum EN 10 sub suis EGS in suis R
specialissima GPm1RS 11 sint sunt CHa.c.Lm1R
finita CHm2N 12 deducuntur Lm2R adducuntur P,
add. ut fenix uel sol R aliquid FL semper deminutione
om. EGRS, in mg. Lm2 semper s. l. Pm1?, post species N, om. L (m2 13 deminutione C diminutione cett.
dum om. S si EGLm1R 14 ante consumitur
add. non EGL del. m2 RS ut quod EGLRS
15 tamenetsi G tamen si RS sunt F ante
substantiales add. si G, s. l. Sm2, ras. in E 16 id
uero om. EG quod L idcirco id R id circo
Sm1, circo del. m2 ante speciebus s. l.
genus E si igitur earum una perierit et ad unitatem speciei
reducta sit ratio, genus esse non poterit, quia de differentibus specie prædicatur.
non ita in speciebus. si enim omnium indiuiduorum natura consumpta sit et ad
unius singularitatem indiuidui superpositæ speciei prædicatio peruenerit, est
tamen species ac permanet. talia enim sunt illa quæ pereunt ac desunt, quale
est id quod permansit et subiacet. quod uero dicimus de pluribus numero
differentibus speciem prædicari, duobus id recte explicabitur modis, uno
quidem, quia multo plures sunt species quæ de numerosis indiuiduis prædicantur,
quam hæ quibus unum tantum indiuiduum uidetur esse suppositum, dehinc hoc, quia
multa secundum potestatem dicuntur, cum actu non semper ita sint, ut risibilis
homo dicitur, etiamsi minime rideat, quoniam ridere potest. ita igitur
species de numero differentibus prædicatur; nihilo enim minus phoenix de
pluribus phoenicibus PREDICARE, si plures essent, quam nunc, quando unus esse
perhibetur. item solis species de hoc uno sole quem nouimus, nunc dicitur, at
si animo plures soles et cogitatione fingantur, nihilo minus de pluribus
solibus indiuiduis nomen solis quam de hoc uno prædicabitur. idcirco
igitur species de pluribus numero differentibus dicitur prædicari, cum sint
aliquæ quæ de singulis indiuiduis appellentur. Illa uero quæ subalterna
uocantur ita definiri queunt : subalternum 1 eorum EFGLm1RS
redacta EGLPm2RS edd. 2 de om. E 3 si enim nam si
EGLRS 5 suppositæ LNR superposita S uenerit
EGLRS 6 alia EGLa.c.RS ante sunt s. l. non E 7 quale quam
EGLa.c.RS et ac CFHNP 8 de numero pluribus Ca.c.
numero de pluribus p.c. 9 excusatur EGLRS quidem
uno EG multo om. FN, s. l. H 11 hæ om. ER
hee C eæ H ea N ante quibus
add. e CR, er. uid. E tantum om. S suppositum
esse RS 12 dehinc deinde EGLRS hoc om. FHNS
13 semper om. CFH 14 etiamsi prædicatur om. F de loco
quoniam ridere eqs. in EGLS cf. ad 217, 5 igitur etiam
E 15 nihil EGLPRS 16 phoenicibus om. F 17 ita a
in ras. m2 E hoc om. S, post uno F 18 ac
EGR ante animo s. l. in Pm2 19 cogitationes
Ca.c.F ante de add. enim EG 20 prædicatur
EGLRS 22 appellantur FHN genus est quod et genus esse
poterit et species, ad eumque modum est ut in familiis, quæ procreant et
procreantur, ut etiam subiectum monstrat exemplum : ut Agamemnon Atrides et
Pelopides et Tantalides et ultimum Iouis. Atreus enim Pelopis filius tamquam
eiusdem species quasi Agamemnonis genus est. item Agamemnon Pelopides et
Tantalides, cum Pelops ad Tantalum comparatus Tantalusque ad Iouem quasi
species itemque Tantalus ad Pelopem, Pelops ad Atreum tamquam genera esse
uideantur, cum Iuppiter ueluti sit horum generalissimum genus. Sed
in familiis quidem plerumque ad unum reducuntur principium, uerbi gratia ad
Iouem, in generibus autem et speciebus non se sic habet. neque enim est commune
unum genus omnium ens nec omnia eiusdem generis sunt secundum unum supremum genus,
quem admodum dicit Aristoteles. sed sint posita, quemadPorph. Boeth.
Aristoteles Metaph. II, 3, 998 b, 22. 1 et om. RS et
genus om. EG ad ut CG ut om. Hm2 ad eumque et ad eum N modum sunt ut
Hm1N ad eumque eum que
* L eundem Pm2
modum qui s. l. Lm2, part. in ras. Pm2 est s. l.
Pm2 LP ad eum modum qui est EFR ad eum eum del. m2, post que eu
er. modum, in ras. quæ est m2 S 4 et Tantalides Iouis Lm2Pm2 om. et
Tantalides R edd., post
species 5 Lm1S, om. cett. 5 quasi quæ si Sm1, del. m2, ante
add. et F, s. l. Pm2, est R Agamemnonis tamen
his is R EGLm1R tamen
non his Sm1, del. m2 genus est del. Sm2 est om. P
ante Pelopides add. non E atrides non non del. m2 L 7 comparatus s in ras. m2 H comparatur cõ-
cett Tantalusque ut tantalus quæ G idemque CP idem N Atreum creontum EG creontem Lm1 tareontum S tamquam
quasi EGLR quæ S uelut HP 11
reducuntur ante ad N, post reducuntur add.
omnes L, s. l. Pm2; reducunt coni. Busse; cf. 224, 19
reduci; Porph. 6, 3 άναγουοι 12 ad om. EGRS A 13 speciebus in
speciebus R sic se ΝΣ habetur EG
neque dicerentur 221, 5 RS Q, om. cett. enim om.
R 14 neque Busse 15 sunt generis Γ 16 sunt \ m2 2 ; Porph. 6, 6
χείοθ·ω quemadmodum om. S, add. dictum
est edd., idem post Prædicamentis h m2 W m2; om. Porph. 6,
7 modum in PREDICAMENTI, prima X genera quasi prima X principia;
uel si omnia quis entia vocet, æquiuoce, inquit, nuncupabit, non uniuoce si
enim unum esset commune omnium genus ens, uniuoce entia dicerentur; cum
uero X sint prima, communio secundum nomen est solum, non etiam secundum
rationem, quæ secundum nomen est. Cum de subalternis generibus diceret,
familiæ cuiusdam posuit exemplum, quæ ab Agamemnone peruenit ad Iouem,
quem quidem pro numinis reuerentia ultimum posuit. quantum enim ad ueteres
theologos, refertur Iuppiter ad Saturnum, Saturnus ad Cælum, Cælus uero ad
antiquissimum Ophionem ducitur, cuius Ophionis nullum principium est. ne igitur
quod in familiis est, id in rebus quoque esse credatur, ut res omnes
possint ad unum sui nominis redire principium, idcirco determinat hoc in
generibus ac speciebus esse non posse; neque enim sicut familiæ cuiuslibet, ita
etiam omnium rerum unum esse principium potest. fuere enim qui hac opinione
tenerentur, ut rerum omnium quæ sunt unum putarent esse genus quod ens
nuncupant, | tractum ab eo quod dicimus ‘est’; omnia enim inquit sententia,
non uerba Aristotelis. 1
quasi in ras. Σ sic A m1 sicut
Ψ 2 prima om. Γ, post decem Π 2
uocat A m1 II 3 nuncupauit S, in ras. ex -bit
Γ 4 genus omnium Busse entia uniuoce R post
uniuoce add. omnia edd. cum Porph. πάντα
uero autem Γ enim ΔΔΣΦ ; Porph. δέ sunt
FH prima principia Lm1 prima genera m2P
genera s. l. m2 , prima principia N ΓΣ 7 ante
rationem ante nomen E
add. definitionis uel
diff- ELRS Q, om. Porph. 6, 11 quam E post
est add . solum CHN 8 Cum Quoniam CLm1NS
Quoniam del. m2 cum H dicens CLm1N
dicit in ras. S cuius Pm1 cuiusque F
eiusdem R ponit Sm2 ab om. F, s. l.
Gm2 nominis EGLS nomini R 11 ad ueteres aduertere
Sm1 aduertisse CEFGLm2P aduertit se R referantur
Hm1N 12 cælium uel ce
LPm2RS zethum F zechum N Cælus Hm2 cælius
uel ce LPm2Sm2 celium R cælum CEGHm1Pm1Sm1
zetus F zehus N othionem F sed ophionis 14 esse Pm2 est m1 quoque FHNP ante sui exters. uid.
proprii E 17 familia H 19 ut et Fa.c.S ut
et N 20 est esse S sunt et de omnibus esse PREDICARE
itaque et I SBVBSTANTIA est et II QVALITAS est itemque III QVANTITAS ceteraque
esse dicuntur; nec de his aliquid tractaretur, nisi hæc quæ PREDICAMENTI
dicuntur, esse constaret. quæ cum ita sint, ultimum omnium genus ens esse
posuerunt, scilicet quod de omnibus PREDICARE ab eo autem quod dicimus est
participium inflectentes Græco quidem sermone Sv Latine ens
appellauerunt. sed Aristoteles sapientissimus rerum cognitor reclamat huic
sententiæ nec ad unum res omnes putat duci posse primordium, sed X esse genera
in rebus, quæ cum a semet ipsis diversa sint, tum ad nullum commune
principium reducantur. hæc autem X genera statuit I SVBSTANTIA II QVALITAS III
QVANTITAS IV AD ALIQVID V VBI VI QVANDO VII SITVM VIII FACERE IX PATI X HABERE quod
uero occurrebat quoniam de his omnibus esse PREDICARE omnia
enim quæ superius enumerata sunt genera, esse dicuntur, ita discussit ac
reppulit dicens non omne commune nomen communem etiam formare substantiam nec
ex eo debere genus esse commune arbitrari, quod de aliquibus nomen commune PREDICARE
quibus enim definitio communis nominis convenit, illa communis nominis iure
species iudicabuntur et communi illo vocabulo uniuoce PREDICARE quibus
uero non convenit, vox his communis tantum est, nulla uero substantia. id autem
manifestius declaratur exemplis hoc modo. animal hominis atque equi genus esse PREDICARE;
demus igitur 1 post. et om. EGRS, s. l. Lm2 2 cetera C
3 de in GLm1RS 5 esse om. EGRS, s. l. Lm2 6 autem
s. l. L enim C est esse FS principium EG,
m1 in LPS inflectentes post quidem N quidem
ante Græco R ante sermone add. de P, s. l.
L post Latine add. autem FHN, s. l. Pm2 prudentissimus
FNP rerum principiorum EGLm1Pm1RS 9 omnes ante
res C, om. EGRS, s. l. Lm2 dici FGm1Pm2 10 ad
FHNRm1 ipso Em1GPm1S ipsa FHN ipsos Rm1
sunt CLm1R edd. 11 reducuntur EFGLm2RPm1S 15
numerata CEGL innumerata S repulit CEFHRP
17 eo debere eodem uere e re add. S EGSm1 18
post arbitrari add. debet E 19 prædicatur
E prædicetur FHNP nominis communis FN 22 his
uox FHNP manifestis FLp.c. prædicatur S
dicamus CHN animalis definitionem, quæ est substantia animata
sensibilis; hanc si ad hominem reducamus, erit homo substantia animata
sensibilis, nec ulla falsitate definitio maculatur. rursus si ad equum, erit
equus substantia animata sensibilis; id quoque uerum est. conuenit igitur
hæc definitio et animali, quod commune est homini atque equo, et eidem equo
atque homini, quæ species ponuntur animalis. ex quo fit ut homo atque equus
utraque animalia uniuoce nuncupentur. at si quis hominem pictum hominemque
uiuum communi animalis nomine nuncu pauerit, definiat si libet animal hoc modo,
substantiam animatam esse atque sensibilem. sed hæc definitio ei quidem homini
qui uiuus est conuenit, ei uero qui pictus est, minime; neque enim est animata
substantia. igitur homini uiuo atque picto, quibus communis nominis definitio,
id est animalis, non potest conuenire, non est animal commune genus, sed
tantum commune uocabulum diciturque hoc nomen animalis in uiuo homine atque
picto non genus, sed uox plura significans; uox autem plura significans æquiuoca
nuncupatur, sicut uox ea quæ genus ostendit, uniuoca dicitur. itaque id
quod dicitur ens, etsi de omnibus dicitur PREDICAMENTI quoniam tamen
nulla eius definitio inueniri potest quæ omnibus PREDICAMENTI possit aptari,
idcirco non dicitur uniuoce de prædicamentis, id est ut genus, sed æquiuoce, id
est ut uox plura significans. Conuincitur etiam hac quoque ratione id
quod dicimus, ens PREDICAMENTI genus esse non posse. 2 hanc uel
hanc E 3 facultate Em1 4 equus equi CFPm2 5
definitio uel diff- hæc FHN homini et homini CNP
atque et, FHNPR eidem CEm2FH
a.r.NPR idem Em1GHp.r.Lm1S eadem Lm2brm ea
eidem p animalis EGLa.c. una uoce E
nuncupantur C nominentur FHN 9 uiuum uerum
EGLm1PRS 10 si libet scilicet CHm1N animal om. E uero FHP, om. S, quidem cett. 13
est post substantia LP 16 dicitur quæ Em1Sm1
dicitur quod LSm2 dicitur quia CFN 17 genus genus
est FN uox significans om. CEGP, s. l.
Lm2Sm2 18 autem enim RS ante æquiuoca add. quæ
CEGP nuncupantur GS 19 ita ELm1 23 id est
om. CFN ut genus om. F 24 quoque om. N
unius enim rei duo genera esse non possunt, nisi alterum alteri
subiciatur, ut hominis genus est animal atque animatum, cum animal animato
uelut species supponatur. at si duo sint sibimet ita æqualia, ut numquam
alterum alteri supponatur, hæc utraque eiusdem speciei genera esse non possunt.
ens igitur atque unum neutrum neutri supponitur; neque enim unius dicere
possumus genus ens nec eius quod dicimus ens, unum. nam quod dicimus ens, unum
est et quod unum dicitur, ens est; genus autem et species sibi minime
conuertuntur. si igitur PREDICARE ens de omnibus PREDICAMENTI PREDICARE etiam
unum. nam I SBVSTANTIA unum est, II QVALITAS unum est, III QVANTITAS unum est
ceteraque ad hunc modum. si igitur, quoniam esse de omnibus PREDICARE, omnium
genus erit, et unum, quoniam de omnibus PREDICARE, erit omnium genus. sed unum
atque ens, ut demonstratum est, minime alterum alteri præponitur; duo
igitur æqualia singulorum PREDICAMENTI genera sunt, quod fieri non potest. cum
hæc igitur ita sint, id Porphyrius determinauit dicens non ita in rebus, ut in
familiis omnia ad unum principium posse reduci nec omnium rerum commune esse
genus posse, ut Aristoteli placet; sed sint posita, inquit, quemadmodum in PREDICAMENTI
dictum est, prima X ge|nera quasi X prima principia, scilicet ut nulla interim
ratio perquiratur, sed auctoritati Aristotelis concedentes hæc decem genera
nulli 3 ac R sint post æqualia pos. RS,
repet. FL s. l. m2 P 4 sibimetque
quæ F FLm2Pm1 ita s. l. Lm2 5 ante hæc
add . æqua C, sed del . eidem Pm2 eius
S neutris Em1 8 pr . unum post nec, om
. post
ens H dicitur om. S dicimus Rbrm 13 esse ens
Lm2P post omnibus add . his CP, in mg. Hm2, add .
prædicamentis s. l. m2 his L post erit add .
ens CHN et unum omnium genus om. R 15 sed si in
ras. Em2 ut om. FH præponi FH 17 hoc Ea.c. edd.
sit edd . 19 deduci LS duci Em1 genus ante
esse CFN, post posse S poterit F 21 sint FHm1 sunt cett . 23 prima
om. N, post principia R ut om. EGS 24
auctoritate Em1Hm1 ad auctoritatem FN accedentes
CFNS alii generi esse credamus subiecta, quæ si quis entia
nuncupat, æquiuoce nuncupabit, non uniuoce; neque enim una eorum omnium
secundum commune nomen definitio poterit adhiberi. quæ res facit, ut non
uniuoce de his aliquid PREDICARE si enim uniuoce PREDICARE genus esset
eorum commune nomen quod de omnibus PREDICARE; at si genus esset, definitio
generis conueniret in species. quod quia non fit, commune his id quod dicimus
ens, uocabulum est uocis significatione, non ratione substantiæ X quidem
generalissima sunt, specialissima uero in numero quidem quodam sunt, non tamen
infinito, indiuidua autem quæ sunt post specialissima, infinita sunt.
quapropter usque ad specialissima a generalissimis descendentem iubet Plato
quiescere, descendere autem per media diuidentem specificis differentiis;
infinita, inquit, relinquenda sunt; neque enim horum posse fieri
disciplinam. Porph. Boeth. Plato Phileb. 16 C. Polit, 262 A C. Sophist.
266 A. B adfert Busse. 1 entia nuncupat ERS -pet, etiam entia nuncupat
N ab ens entia nuncupat -pet Lm2 CGL etiam nuncupat
nuncupat post ens P ab
ens entia HP entia nuncupat ens F 2 nuncupabit -uit FHN
post uniuoce FHNP, nuntiauit S unam definitionem uel diff- poterit adhibere
FHN 3 nomen ex non Em2G 5 esse Hm1, add .
ens s. l . L, ante esset P eorum om. CN,
post commune L 6 nomen in mg. Hm2, del.
Lm2 ens CHin mg. Lm2
s. l. ante eorum N 7 conuenerit Em1 8
his om. GS 10 sunt om. S 11 in numero om . Δ quodam quædam Pm1 sunt om., post
indiuidua add . est S tam C infinito Fp. c . finito a.c . Hm2S TNtt p.c
. Φ in infinito Hm1N W a.c . indefinito
C ras. ex -tio EGL a.c . in
indefinito et ał definito corr. m1 PR kIPV
in er . 12 indiuidua quiescere LRS Q, om. cett . 13 sunt
infinita LRS Busse; cf. 226, 22 a om. R 15
ante descendere post usque cf. ad 178, 14 add. ad
id CHP diuidentem per media Γ 16 ante infinita add . indiuidua uero Δ, sed del., post add . uero ΓΦ 17 enim s. l. L, del . Γ horum N ii ante add . et ΛΦ, er. uid . Γ, post add .
indiuiduorum Γ eorum cett.; Porph. 6, 16 τούτων disciplina Cm1 Quoniam specierum nosse naturam
ad sectionem generum pertinet quoniamque scientia infinita esse non potest nullus
enim intellectus infinita circumdat ,
idcirco de multitudine generum, specierum atque indiuiduorum rectissima ratione
persequitur dicens supremorum generum numerum notum enim X PREDICAMENTI ab Aristotele esse
reperta quæ rebus omnibus generis loco præferenda sint , species uero multo plures esse quam genera.
nam cum decem suprema sint genera cumque uni generi non una, sed multæ species
supponantur proximæque species supremis generibus subalterna sint genera
usque dum ad ultimas species descendatur, nimirum unius generis multas species
esse necesse est utrobique diffusas, specialissimas uero multo plures esse quam
subalterna, quoniam per multitudinem generum subalternorum ad specialissimas
descenditur species. quas multo plures esse quam genera subalterna hoc
maxime ostenditur, quod inferiores sunt; semper enim genera in plura subiecta
diuiduntur. decem uero generum species multo plures quam unius existere
manifestum est, uerum tamen etsi plures sunt, certo tamen numero continentur;
quem facile si quis discutiat omniumque generum species persequatur,
possit agnoscere. indiuidua uero quæ sub una quaque sunt specie, infinita sunt
uel quod tam multa 1 generis EGLRS, recte? 2 scienti
GRS scienti alicui Lm2 5 supremorum supra horum EG, m1 in LPS
ante numerum add . esse FHNP, post notum L
6 post reperta s. l . commemorat Em2 7
generis om. R, post loco L, generum S sunt
CFH ras. corr. NPRSm2 8 nam cum genera om. EGRS 9
sunt FLP ras. corr. 11 sint post genera C
sunt F 13 subalternas FH s in ras. m2 N, ante
sub. add . genera PS, s. l. Lm2 16
hoc in hoc F inferiora FHm1Lm2NP 17 semper enim genera FHN semper si genera Cm1
semper enim subalterna genera subalterna P Cm2 part. in mg.
P et semper subalterna genera RS et om. G semper
subalterna EGL plurima N 18 generis G unius
generis unius R species unius generis Lm1 19 sint
L compræhenduntur L prosequatur NR 22 species
G specie ante sunt FHLNR tam FHN ea EGLPRS tam ea
C sunt diuersisque locis posita, ut scientia numeroque includi
comprehendique non possint, uel quod in generatione et corruptione posita nunc
quidem incipiunt esse, nunc uero desinunt. atque idcirco suprema quidem genera
et subalterna et species eas quæ specialissimæ nuncupantur, quoniam finitæ
sunt numero, potest scientiæ terminus includere, indiuidua uero nullo modo.
idcirco igitur Plato a magis generibus usque ad magis species id est specialissimas
præcipiebat facere sectionem; per ea enim quæ finita essent numero, iubebat
descen dere diuidentem, ubi autem ad indiuidua ueniretur, standum esse
suadebat, ne, quod natura non ferret, infinita colligeret. ita uero genera in
species diuidi comprobabat, ut specificis differentiis soluerentur. de specificis
autem differentiis melius in eo titulo ubi de differentia disputatur, ac
largius disseremus. hic enim hoc tantum dixisse sufficiat, eas esse
specificas differentias quibus species informantur, ut rationale uel mortale
hominis. cum igitur diuidimus animal, rationali atque inrationali, mortali
inmortalique separamus. hoc ergo ceteraque genera talibus differentiis quæ
subiectas species informent, Plato censuit esse diuidenda usque dum ad
specialissima 13 de specificis disputatur
lib. IV c. 8. 1 sint EFGHp.r . ex sunt LPRS numeroque FHN in unum EGLm1
numero m2 RS numeroque in unum CP concludi
LS 3 uero ex quidem uero P recepit Brandt, quidem
CEGLRS, om. FHN; cf. 223, 12 5 easque om . quæ, LR
specialissime GS 7 igitur om. C magis a
EGLPRS usque ad magis species FHN magis om. C quam a
speciebus cett . 8 id est e ut uid. er. C specialissimas CFHN a
add. L specialissimis
cett.; cf. 225, 13 9 essent sunt FN 10 diuidentem diuisionem
EGHm1 diuisorem m2 Lm1PRS 11 nec HN 12
comprobat ELm1 probabat m2 R ut et
soluerentur om . EGPm1 s. l. m2 RS post ut add . in edd . 13
autem om. EGLPm1 uero m2 RS 14 de om.
FG differentiis CS a.c . 16 rationabile E uel om.
ERS et Lm1 17 ante rationali et
inrationali add . in Em2 rationale atque inrationale uel irr- EGN p.c.RS 18
mortali om . N
mortale EGLPS inmortaleque EGNp.c.PRS ; mortale sic
ac s. l. inmortali L 18 hoc ergo add. Brandt,
cetera <quo>que Engelbrecht separabimus FHN
separauimus R 19 informant Fa.c.Lm1NR ueniretur,
dehinc consistere nec infinita sequi, quoniam indiuiduorum numquam esset nec
disciplina nec numerus. Descendentibus igitur ad specialissima necesse est
diuidentem per multitudinem ire, ascendentibus uero ad generalissima necesse
est colligere multitudinem. collectiuum enim multorum in unam naturam species
est et magis id quod genus est, particularia uero et singularia e contrario in
multitudinem semper diuidunt quod unum est; participatione enim speciei plures
homines unus, particularibus autem unus et communis plures; diuisiuum est
enim semper quod singulare est, collectiuum autem et adunatiuum quod commune
est. Diuidere est in multitudinem quod unum fuerat ante dissoluere,
omnisque diuisio e contrario compositionem coniunctionemque meditatur. quod
enim, cum sit unum, dispertiendo diuiditur, id ipsum ex pluribus rursus
partibus adunando componitur ut igitur superius dictum est, indiuiduorum quidem
similitudinem species colligunt, specierum uero genera : similitudo uero nihil
est aliud nisi quædam unitas qualitatis. ergo substantialem similitudinem
indiuiduorum species colligere manifestum est, substantialem uero similitudinem
specierum genera contrahunt et ad se ipsa reducunt. rursus Porph. Boeth. 32, 1 8. 9
participatione 11 plures Abælardus, Theolog. christ., II 486 ed. Cousin. 18
superius 166, 8 ss. 3 ante igitur add . illis L
necesse singulare est om. N 4 ire ante per L
T ascendentibus plures 11 Ω, om. cett . 6 post multitudinem excidisse
in unum coni. Busse cum
Porph. 6, 18 e’:; εν , add. edd . 8 e contrario semper Γ edd. cum Porph. 6, 20 semper in
multitudinem e contrario cett. codd. Busse 9 est unum Φ 10 unus, unus autem et communis particularibus
plures Abælard . 11 commune P a.c . communes Φ enim post est FS Φ, om. CELR, ante est cett . 12
est om. E 14 est enim C est enim L in
om. G, s. l. Lm2 15 post dissoluere add .
est C 17 plurimis F 19 uero ergo CEGLm1RS
20 nisi ni C generis adunationem differentiæ in species
distribuunt, specieique adunationem in singulares indiuiduasque personas
accidentia partiuntur. cum igitur hæc ita sint, necesse est semper cum a genere
descendis ad speciem, diuidendo semper facere multitudinem, cum uero ab
speciebus ascendis ad genera, componendo colligere et plura quæ in specierum
differentiis fuerant similitudine qualitatis adunare. in speciebus etiam idem
considerari potest. ut enim ipsæ indiuidua, quæ sunt infinita, una similitudine
substantiali colligunt. ita indiuidua speciem propria infinitate
distribuunt. omnia enim indiuidua disgregatiua sunt et diuisiua, species uero
et genera collectiua, species quidem indiuiduorum collectiua atque adunatiua,
specierum uero genera, ut ita dicendum sit : genus quidem species distribuunt
et species ab indiuiduis in multitudinem deducuntur, rursus autem genus quidem
multas species colligit, species autem particularem singularemque multitudinem
ad singularitatis deducit unitatem. igitur plus genus adunatiuum est quam
species. species namque sola indiuidua colligit, genus uero tam species quam
ipsarum quoque specierum indiuiduas contrahit singularesque personas. sed in
hoc conuenienti utitur exemplo dicens quoniam participatione speciei, id est
hominis, CATONE, Plato et CICERONE pluresque reliqui homines unus, id est milia
hominum 1 post generis s. l . ergo E
species specie G speciem Lm1 2 ante
indiuiduasque s. l . in Hm2 3 hæc igitur LNP 4
species ELm2R 5 a ELS ad tamen speciebus G 6
et om. EGLPRS plures EFGLPm1RS quæ
ante fuerant EGLPRS 7 fuerint S similitudinum
-nem Pm2 qualitates ex -tis Pm2 EFGLPRS ante
adunare add . et EGLPR 8 poterit Lm2 ante ipsæ
add . species N, post in mg. Cm1? ipsæ Cm2H ipsa cett . 9 unam
similitudinem substantialem EFGLRS 10 propriam infinite uel
-tæ, -tate H EGHLPRS
12 post adunatiua add . est CGH in mg. m1?
Lm2 NPm2 13 specierum uero genera s. l. Hm2 14
distribuit EGRS 15 ducuntur EGHN 17 ducit
HN 19 cum species tum N 20 indiuidua EGHLPRS 21
participationi G post unus add . est Hm2
in eo quod sunt homines, unus homo est; at uero unus homo, qui specialis
est, si ad hominum multitudinem qui sub ipso sunt consideretur, plures fiunt. ita
et plures homines in speciali homine unus est et specialis unus in pluribus
infinitus. sic igitur quod singulare quidem est, diuisiuum est, quod uero
commune, quoniam multorum unum est, ut genus ac species, collectiuum atque
adunatiuum. Adsignato autem genere et specie, quid est utrumque, et
genere quidem uno, speciebus uero pluribus semper
enim in plures species diuisio generisest, genus quidem semper de specie PREDICARE
et omnia superiora de inferioribus, species autem neque de proximo sibi genere
neque de superioribus; neque enim conuertitur. oportet autem aut æqua de æquis
prædicari, ut hinnibile de equo, aut maiora de minoribus, ut animal de
homine, minora uero de maioribus minime; neque enim animal dices esse hominem,
quemadmodum hominem dices esse animal. de quibus autem species præ Porph.
Boeth. est. ut et 3 fiunt, ita r 2 pr . qui quamuis
FNm1 post . quæ EPR 3 et ut Cm1 4 unus est unum est
ał hæc del. m2 unus est C post . unus unus est LS
infinitis CLm1 diffinitus R 5 quidem om. FN
diuisum Em1 diuisuum N quod quia quod, s. l .
est G 6 uero commune FS commune uero Cm1 post uero add . est m2
HN commune est uero LPm2R commune est numero
EGPm1 ac et R ad Em2GLPm1 8 Assignati
Pm1 quid est FHPm2 \ m1
quide CNRS quid sit Π m2 xV edd . quod
est cett. Busse; cf . sunt 236, 14 9 utrumque uno CEGHPm1 quidem ex
quodem RS h m2 W m2 xP utrumqæ quodque sit genus unum unum
genus N FN et m1 AZΦ utrumque et et om
. L Π cum cumque Π sit genus
unum LPm2 il m1 utrumque unum Γ species uero plurimæ FLNPm2 TΔ m1 Λ2Φ ; ad utrumque pluribus cf. Porph. 7, 1 11 genus indiuiduis 231, 16 RS Q,
om. cett . speciebus R 14 autem Porph. 7, 4 γάρ 15 aut RS edd., om . Ω Busse; Porph. ή æquis æquo R ignibile R 17 uero autem S
post minime add . prædicantur Γ utroque loco dices RS dicis Ω edd. Busse; Porph. ειποις άν dicatur, de his
necessario et speciei genus PREDICARE et generis genus usque ad generalissimum;
si enim uerum est Socratem hominem dicere, hominem autem animal, animal uero
substantiam,| uerum est et Socratem animal dicere atque substantiam.
semper igitur superioribus de inferioribus prædicatis species quidem de
indiuiduo PREDICARE, genus autem et de specie et de indiuiduo, generalissimum
autem et de genere et de generibus, si plura sint media et subalterna, et
de specie et de indiuiduo. dicitur enim generalissimum quidem de omnibus sub se
generibus speciebusque et de indiuiduis, genus autem quod ante specialissimum
est, de omnibus specialissimis et de indiuiduis, solum autem species de
omnibus indiuiduis, indiuiduum autem de uno solo particulari. indiuiduum autem
dicitur Socrates et hoc album et hic ueniens, ut Sophronisci filius, si solus
ei sit Socrates filius. Breuiter quæcumque superius dicta sunt commemorat hoc
modo. cum, inquit, adsignauerimus quid sit genus et quid species, cumque suis
ea definitionibus comprehenderimus docuerimusque unum genus semper in plurimas
species solui, 2 generalissima Sm2 specialissimum m1
ΓΛΛ 3 enim autem S 4 autem uero Λ uero autem Δ 5 et Socratem animal A m2 A m2 om . et, Ψ hominem et et om, AA animal Α m1 Α m1 Φ et hominem animal RS Σ et om
. II socratem et et om
. Γ hominem del . Γ m2 et om. T
animal ΓΠ ; cf. Porph. 7, 11
6 igitur RS enim Ω ; Porph. οΰν superioribus superiora RS TA a.c . 7 prædicantur
RS VA a.c . species et species R indiuiduo cod. Q. Bussii brm indiuiduis RS
Q ante add. eius Σ ; Porph,. 7, 13 τοΰ άτο’μοο 10 sunt RS m2 p.c
subalterna de subalternis A 11 enim autem S 13 et
de om. R de om. S 14 de Ω cum Porph. 7,
17 et de RS 15 pr . de om. S post . de et
de R 17 autem enim N TAΛΣ ; Porph. 7, 19
ie 18 album aliud T m1 et illud m2 A
m1 ut et Ν ΤΑ m2 ΑΣ 19 socrates sit
CEGLPRS; Porph. εΤη Σινγ,ράτης 20 quæ FHN 21 et om. R
illud, inquit, adiungimus quoniam omnia superiora de inferioribus prædicantur,
inferiora uero de superioribus minime. et ea quæ sunt utilia de PREDICAZIONE modo
rite pertractat. ostendit autem genus in plurimas species semper solui
adsignata generis definitione. quod enim de pluribus rebus specie
iffdiertenbus in eo quod quid sit prædicaretur, esse definiuit genus. nihil
autem sunt plurimæ res specie differentes nisi plurimæ species; de quibus autem
prædicatur genus, in ea ipsa dissoluitur. ostensum est igitur ex definitionis
adsignatione unius generis esse species plures. quæ cum ita sint, genus
quidem de specie PREDICARE, species uero de indiuiduis omniaque superiora de
inferioribus, inferiora de superioribus nullo modo. id quare eueniat paucis
absoluam. quæ superiora sunt, substantialiter ea genera esse prædiximus, qua
uero sunt genera, ampliora sunt quam una quæque species. neque enim in
plurima diuideretur genus, nisi ab una quaque specie maius existeret. id cum
ita sit, nomen generis toti conuenit speciei; non enim coæquatur solum speciei
generis magnitudo, uerum etiam speciem superuadit. idcirco igitur omnis homo
animal est, quoniam intra animalis uocabulum et homo et cetera
continentur. at uero nullus dixerit : omne animal homo est; non enim peruenit
ad totum animal hominis nomen, quia, cum sit minus, nullo modo generis uocabulo
coæquatur. itaque quæ maiora sunt, de minoribus PREDICARE, quæ minora, non
conuertuntur, ut de maioribus prædicentur. at uero si qua sint æqualia,
ea secundum naturæ parilitatem conuerti necesse est, ut hinnibile atque equus,
quoniam ita sibimet 1 quoniam quod S 2 uero om.
ES 4 ante genus add. unum FHNPR, in mg. Cm2,
recte? 5 definitio uel
diff- Ea.c.GLPm1S 6 esse et esse R definiuit designauit
Sm1 10 ante esse add . semper FHNP 13 id
cur HN idcirco F ea add. Em2 quæ
L s. l. illa PS
15 quaque E quoque S 17 toti totum non R
post enim repet . non R 21 cetera cicero F
cetera animalia G 23 itemque Lm1S 24 post post.
quæ s. l . uero Hm2 26 sunt FHLN paritatem
EGLp.c.RS 27 ignibile R ita si ita H coæquantur,
ut neque equus non sit hinnibilis neque quod sit hinnibile, non sit equus. fit
ergo ut omne hinnibile equus sit et omnis equus hinnibilis. quæ cum ita sint,
ea quæ superiora sunt, non modo de sibi proximis inferioribus PREDICARE, uerum
etiam de inferiorum inferioribus. nam si illud recipitur, ut ea quæ superiora
sunt, de inferioribus PREDICARE, inferiorum inferiora superioribus multo magis
inferiora sunt, uelut substantia prædicatur de animali, quod est inferius; sed
animali inferius est homo, PREDICARE igitur etiam substantia de homine.
rursus Socrates inferius est homine, prædicabitur igitur substantia de Socrate.
itaque species quidem de indiuiduis PREDICARE, genera uero et de speciebus et
de indiuiduis. quod conuerti non potest; nam neque indiuidua de speciebus aut
generibus præ dicantur nec species de generibus. ita fit ut genus quod est
generalissimum, de omnibus subalternis generibus prædicari et de speciebus et
de indiuiduis possit. de ipso nihil. ultimum uero genus id est quod ante
specialissimas species collocatur et de solis speciebus specialissimis dici
potest, species uero de indiuiduis, ut dictum est, indiuidua autem de
singulis prædicantur, ut Socrates et Plato, eaque maxime sunt 1 non
om. brm post sit si R add . nisi CH s. l. m2
LNPS ni R inhinnibilis EG nec FN quid
CF 2 pr . sit om. S post . sit est CEGLm1RS ; non
sit om. brm; post add . nisi CLNPRS, s. l. Hm2
ergo om. H enim F sit equus FHNP 3
hinnibile N, post hinn. add . sit L, ante P 4 sunt om. S,
ante superiora EGP sibi om. H 5 si om. S,
s. l. Hm1? 8 uelut om.
LS ut C 9 pr . est s. l. Lm2 post .
est s. l. Gm2 prædicatur CELm2RS 10 etiam om.
FG 11 ante de add. et EGLR ita
R de speciebus hic desinit cod.
F 14 aut ac R 15 itaque CHNP quod est quidem
CP quidem est R 16 post prædicari add .
potest L s. l. m1 possit m2 N 17 possit om.
N potest L post ipso add . uero HNPR, s. l.
Cm2Lm2 uero autem L id est CHm2NS id est autem est Hm1
id autem est EGLa.c. id est autem ut uid. p.c . RP
ante om. EGR, s. l. Pm1? 19 collocat EGR et om.
HN 20 post uero add . quæ post indiuiduis
add . dici potest R autem enim Lm1 21 ea quæ maximæ
G 78 indiuidua quæ sub ostensionem | indicationemque digiti
cadunt, ut hoc scamnum, hic ueniens atque quæ ex aliqua proprie accidentium
designantur nota, ut, si quis Socratem significatione uelit ostendere, non
dicat Socrates, ne sit alius qui forte hoc nomine nuncupetur, sed dicat
Sophronisci filius, si unicus Sophronisco fuit. indiuidua enim maxime ostendi
queunt, si uel tacito nomine sensui ipsi oculorum digito tactuue monstrentur,
uel ex aliquo accidenti significentur uel nomine proprio, si solus illud
adeptus est nomen, uel ex parentibus, si illorum est unicus filius, uel ex
quolibet alio accidenti singularitas demonstratur, eo quod ad esse unam
prædicationem habeat eiusque dictio non transeat ad alterum, sicut generis
quidem ad species, specierum uero ad indiuidua. Indiuidua ergo dicuntur
huiusmodi, quoniam ex proprietatibus consistit unum quodque eorum, quarum
collectio numquam in alio eadem erit. Socratis enim proprietates numquam in alio
quolibet erunt Porph. Boeth.ostensione EGPS ostentationem
HN indicationeque EGPS indagationemque N 2
ante hic is ex hic E add . ut CEGR
et L atque quæ Hm2LNP
atque EGHm1 atque ea quæ S eaque quæ CR
propria CH proprietate R 4 qui post
forte HP 5 forte ante alius N 6
Sophronisci LNRS; cf . ei 231, 19 7 quæant R si
uel ex siue Lm2 sensu GL ante add . siue P ras. ex -sui R ipso
Cm1LPm1R tactuque H tactu uel R 8
monstrantur R accidenti significentur uel om. EGR
accidente N ante uel add . id est CH del.
m2 Lm2NP 9 nomine om. EGR, post proprio S
illud om . S, del. Lm2
10 post uel add . si HR, s. l. Lm2 11
demonstretur S eo quod in ras. Cm2 eaque H
que add. m2, post er . quod N ea quæ P; post quod
add . accidentia in mg. Cm2
de s. l. accidenti in con
textu, ał eo quod accidentia in mg. L ad esse unam unam ad
sese C ad sese unam HN ad se unam L s. l. et in
mg . de se a.c. P 12 habeat EGHm2Lp.c.PRS habet
Cm1Hm1La.c.N habeant Cm2L in mg . dictio prædicatio
CNSp.c . transit CHNR 13 species m2 in CH in mg. P, La.c . specierum cett
. 16 quarum pluribus 235, 3 R il, om. cett . quarum Π m2 Ψ quorum cett . in alio
post eadem s. l . \ m2 in alium R, post
alio add . quolibet 2 particularium, hæ uero quæ sunt
hominis, dico autem eius qui est communis, proprietates erunt eædem in
pluribus, magis autem in omnibus particularibus hominibus in eo quod homines
sunt. Quoniam superius indiuiduum appellauit, huius nominis rationem conatur
ostendere. ea enim sola diuiduntur quæ pluribus communia sunt; his enim unum
quodque diuiditur quorum est commune quorumque naturam ac similitudinem
continet. illa uero in quæ commune diuiditur, communi natura participant
proprietasque communis rei his quibus communis est conuenit. at uero
indiuiduorum proprietas nulli communis est. Socratis enim proprietas, si fuit
caluus, simus, propenso aluo ceterisque corporis lineamentis aut morum
institutione aut forma uocis, non conueniebat in alterum; hæ enim
proprietates quæ ex accidentibus ei obuenerant eiusque formam figuramque
coniunxerant, in nullum alium conueniebant. cuius autem proprietates in nullum
alium conueniunt, eius proprietates nulli poterunt esse communes, cuius autem
proprietas nulli communis est, nihil est quod eius proprietate
participet. quod uero tale est, ut proprietate eius nihil parti post
particularium add . eædem edd . cum Porph. 7, 24 hæc
Δ eæ Φ post hominis s. l . proprietates
Δ dico communis om. R
2 proprietates er . Λ proprietatis Γ 3
eadem Δ m1 2 pr . in et in Γ post . in et
in ΓΛ m2 Φ omnibus om. S 4 in om . Φ
post sunt add . continentur ex 236, 7 R 6
ostendere conatur C 7 <in> his brm quodque
unum Cm1 quibus EGLPRS edd . 10 participantur R post .
communi om . est Gm1
proprietas om. E proprietates Gm1 12 caluus, simus caluissimus
EGHm1 caluus uel simus m2 Lm1PR 13 perpenso
ESp.c . albo Em1 caluitio m2 G uentre
N corporis linea del., sed lin. er., s. l . corruptus
Hm2 liniamentis CEG LNPm2S 14 post
institutione add . probatus EP, s. l. Lm2 uocis Cm1EGPRS uocisue sono
Cm2HLm2 uocis uel sonus m1 N conueniebant
EGm1Hm1P hæc G 16 in nullo alio EGHLm1PS cuius conueniunt
om. EGLRS cuius eius P autem uero N itaque
P in nullum eius om. P post eius add . itaque N
igitur L 18 poterant EGL potuerunt ex
poterunt P potuerant R autem om. LS
proprietatem EGLRS proprietate * s er . H 20
proprietatem EGH LPRS nihil nulli Lm2P
participat ER cipet, diuidi in ea quæ non participant, non
potest; recte igitur hæc quorum proprietas in alium non conuenit, indiuidua
nuncupantur. at uero hominis proprietas, id est specialis, conuenit et in
Socratem et in Platonem et in ceteros, quorum proprietates ex accidentibus
uenientes in quemlibet alium singularem nulla ratione
conueniunt. Continetur igitur indiuiduum quidem sub specie, species autem
sub genere. totum enim quiddam est genus, indiuiduum autem pars, species uero
et totum et pars, sed pars quidem alterius, totum autem non alterius, sed
aliis; partibus enim totum est. De genere quidem et specie et quid
generalissimum et quid specialissimum et quæ genera eadem et species sunt, quæ
etiam indiuidua, et quot modis genus et species dicitur, sufficienter dictum
est. Hic retractat omnia breuiter quæ supra latius absoluit dicens
indiuiduum ab specie contineri, species uero ipsas a genere, huiusque causam
reddens ait : omne enim genus totum est, indiuiduum pars. totum enim genus in
eo quod genus est, continet, tametsi species esse potest; totum enim non
ut genus species est, sed ut ea quæ supponitur generi. genus igitur in eo quod
genus est, totum est speciebus, semper enim continet eas. at uero indiuiduum
pars semper est, numPorph. Boeth. proprietates Em1NR conueniunt N 4
pr . et om. C secund . in om. S tert . in om. HNP 5
uenientes ex accidentibus C ex accidente om . uenientes EGLm1RS 7 Continetur om. R cf. ad
235, 4 continentur A m2 K m1 Z quidem om . Φ est quidem Δ 8 totum indiuidua 14 R Q,
om. cett . 9 pars uero pars est species autem Δ 10 pr . totum totum est ΛΦ 11 sed in aliis, in partibus edd. cum Porph. 8,
2 12 quod ΛΣ 13 et quid
specialissimum om . A quod A2 14 sint. R ΓΛΙIΣ; cf. 237, 15
quod GS tot Pm1 modis om. S 15 dicatur N ΥΔΛΠΦΨ, s. l. add . Σ ; cf. 237, 19 16
Hic om. NR, s. l. Hm2 17 teneri
C ipsas om. E ipsa Cm1 18 huiusce
Lm2 pars om. E genus enim Cm1 ante genus s.
l. totum m2 HN 20 totum tum Hm1 tunc Ν enim
autem S 23 est ante semper CN pars
post est LS quam enim ipsum aliquid sua proprietate
concludit. species uero et totum est et pars, pars quidem generis, totum uero
indiuiduis. et cum pars est, ad singularitatem refertur, cum totum, ad
pluralitatem. quoniam enim unum genus pluribus speciebus superest, una quælibet
species pars est generis, id est unius, quoniam autem species pluribus
indiuiduis præest non est uni indiuiduo totum, sed plurimis. idcirco enim totum
dicitur, quia plura continet et cohercet. nam ut pars sit aliquid, una ipsa
unius pars esse poterit, ut uero totum sit, unum ipsum unius totum esse
non poterit. idcirco alterius quidem pars est species, aliis uero
totum. Et de genere quidem et specie dictum est et quid sit generalissimum
genus, quoniam id cui nullum aliud superponitur genus, et quid specialissima
species, quoniam ea cui species nulla supponitur, et quæ genera eadem
sunt, eadem et species, scilicet subalterna quibus aliquid superponitur,
aliquid uero supponitur, quæ etiam indiuidua, ea scilicet quorum proprietates
alteri nequeunt conuenire, et quot modis genus uel species dicitur, genus
quidem aut in multitudine aut in pro creatione aut in participatione substantiæ,
species uero aut ex figura aut ex generis suppositione, sufficienter dictum
est. quibus absolutis modum uoluminis terminabo, ut quarti area libri
differentiæ reseruetur. 2 ante post . pars add . et C,
post er . que L totum in mg. Cm2 uero om. HN
autem C in mg. add. m2 L quidem S 3 indiuidui
Cm1NS et sed CHN post post . cum add . uero R 4
quoniam quod L 7 pluribus HLm2NS 9 unum ipsum
brm 12 Et sed in er . et Lm2 specie de specie
EG 13 post id add . est P, s. l. Em2 14
quod C specialissimum om .
species, HN nulla species
NR 15 superponitur ras. corr. E nulla EG eadem s. l. Lm2 16
supponitur HR aliquid uero supponitur om. ENR, in mg.
Cm2 17 ea om. EGLPRS 18 non queunt G quod
Em1GN quod quot R 20 aut in participatione s. l. Gm2
post substantiæ add . aut ex figura S consistit edd .
uero aut autem N 21 figura genere S ex om. E
est om. S post area s. l . ubi discutiamus ea
Em2 23 ante subscriptionem initium libri IV usque ad 239, 6
iniecta scriptum, post subscrip
tionem E ANICII MANLII MALLII G SEVERINI BOETII BOECII G V. C. ET I LL . EXCONS EXC. E ORD. PATRICII IN ISAGOGEN YSAGOGAS E )
PORPHYRII PORPHIRII E ) ID EST INTRODVCTIONE A SE TRANSLATÆ ID eqs.
om ., SCDÆ E ) EDITIONIS LIB. III. EXPL. INCIP. LIB. IIII. EG ;
EXPLICIT LIBER TERTIVS. LIB. IIII. EXPLICIT L ) INCIPIT LIBER add.
LS ) QVARTVS L add. mS) NPRS uariis cum.
compendiis) ; LIBER QVARTVS C; subscriptio deest in H De
differentia disputanti non æque illud debet occurrere quod in generis
specieique tractatu de collocationis ordine quærebatur. illic enim meminimus
inquisitum, cur esset omnibus præpositum genus, ut id primum ad disputationem
ueniret, cur post genus species esset iniecta, nunc uero superuacuum est
dicere, cur post speciem differentia sumpta sit, cum illud iam fuerit
inquisitum, cur non ante speciem collocata sit. quodsi mirum uidebatur speciem
differentiæ in disputationis loco fuisse præpositam, quod differentia
continentior et magis amplior esset specie, quid est quod possit quisque
mirari, si eandem differentiam ante proprium atque accidens collocauerit, cum
proprium unius semper sit speciei, ut posterius demonstrabitur, accidens uero
exteriorem quandam ostendat naturam nec omnino in substantia PREDICARE,
differentia uero utrumque contineat, et de pluribus speciebus et in substantia PREDICARE?
sed hæc hactenus, nunc ad ipsa Porphyrii uerba ueniamus.
Differentia nero communiter et proprie et magis 3 quod inquisitum Porph.
Boeth. De differentia Differentiæ E Differentia G
Differentiam La.c . disputanti in disputando CEGLm1N non æque
illud non illud quoque C 3 quod ut HN collationis
Cm1HN 4 quærebatur hic desinit
cod. S 11 ante specie add . ea EG ab
HL est quod om. GR
post quid add .interrgatiue) s. l. Lm2, sit
Em1 sit quod m2 an quisquam? ad quisque add
. iure possit Em2 12 post eandem add . iure
E, s. l. Lm2 13 sit unius speciei semper C unius sit semper
speciei R unius semper speciei sit N 15
substantiam NR 16 substantiam Em1 ante
Differentia inscriptio DE om
. Ψ DIFFERENTIA additur
in 2 et magis proprie in mg. Cm2? proprie
dicitur. communiter quidem differre alterum ab altero dicitur, quod alteritate
quadam differt quocumque modo uel a se ipso uel ab alio. differt enim Socrates
a Platone alteritate et ipse a se uel puero uel iam uiro et faciente aliquid
uel quiescente et semper in aliquo modo habendi alteritatibus. proprie
autem differre alterum ab altero dicitur, quando inseparabili accidenti ab
altero differt. inseparabile uero accidens est ut nasi curuitas, cæcitas
oculorum, cicatrix, cum ex uulnere obcalluerit. magis proprie differre
alterum ab altero dicitur, quando specifica differentia distiterit, quemadmodum
homo ab equo specifica differentia differt rationali qualitate. Tribus
modis aliud ab alio distare PREDICARE genere. specie, numero, in quibus omnibus
aut secundum substantiales quasdam differentias alia res distat ab alia
aut secundum accidentes. nam quæ genere uel specie distant, substantialibus
quibusdam differentiis disgregata sunt, idcirco quoniam genera et species
quibusdam differentiis informantur. nam quod homo ab arbore genere distat,
animalis sensibilis qua litas in eo differentiam facit. addita enim sensibilis
qualitas prædiximus dicitur λεγέσ&ω Porph. 8, 8; cf .
nuncupatur infra communiter distiterit 12 R Q,
om. cett . 2 ab om . A, s. l . Γ 3 ipso om.
R 4 pr . a om. R X puero a puero ΣΦ 5 uiro a
uiro Φ et R T
uel cett.; Porph. 8, 11 χοιί aliquod S 6 habendi habendi
se Φ ; Porph. 8, 12 τού πώς εχειν 7 ab om
. ΔΛΣ quandam R 8 accidente R ; post add .
alterum edd. cum Porph. 8, 13 ab om . Σ 10 coaluerit Σ m2 post proprie add . autem ΓΔ fort. recte uero Φ ; Porph. 8,
15 hi 11 ab om . ΛΣ 12 destiterit TX
m1 AZ quemadmodum differt del. Lm1? 13 differentia om.
Ν Σ ante rationali add . id
est CEGL, s. l . Hm2 A m1? rationabili CEGLPR 14
ab LP, om. cett . 17 accidens CEm2
accidentales Lm2 18 disgregata quibusdam om. N, s. l. R 19
post quibusdam add . substantialibus Hm2 edd.,recte? ad
informantur s. l. disregantur N 21 ea
Hm1Lm2NP animato animal facit, eidem detracta facit animatum atque
insensibile, quod uirgulta sunt. igitur homo atque arbor genere differunt utraque
enim sub animalis genere poni non possunt, differentia sensibili secundum genus
discrepant, quæ unius ex propositis tantum genus, id est hominis informat,
ut dictum est. illa uero quæ specie distant manifestum est quod ipsa quoque
differentiis substantialibus discrepant, ut homo atque equus differentiis
substantialibus discrepant, rationabilitate atque inrationabilitate. ea uero quæ
indiuidua sunt et solo numero discrepant, solis accidentibus distant. hæc
autem sunt uel separabilia uel inseparabilia, separabilia quidem, ut moueri,
dormire; distat enim alius ab alio, quod ille somno prematur, bic uigilet.
distat item inseparabilibus accidentibus, quod hic staturæ sit longioris, hic
minimæ. Quæ cum ita sint, in ternarium numerum has differentiarum diuersitates
Porphyrius colligit hisque ipse nomina quibus post utatur, apponit dicens :
omnis differentia uel communiter uel proprie uel magis proprie nuncupatur,
communiter quidem eam differentiam sumens quæ quodlibet accidens monstret, quæ
in quadam alteritate consistit, ut si Plato a Socrate differat, quod ille
sedeat, hic ambulet, uel quod ille sit senex, hic 5 ut dictnm est 208, 17
ss. 1 eiusdem
E et idem G eadem L inanimatum L, in er.
EP; cf. 208, 14 ss . 2 post arbor add . quæ H
linea del., sed lin. er. L del. m1 N 3 animali om . genere N 4 ante
differentia add . sed ex E nam brm, post s. l .
igitur Pm2 5 præpositis CLm1N positis Em1, s. l .
homine et arbore Lm2Em2 6 distant specie C quod
om. CHN 7 discrepare CHN ut discrepant om. EGL, s. l.
R 8 discrepant om. C 9 post
inrationabilitate add . distant L 10 sunt add. Lm2, in
mg. Pm2 13 distant Hm1Pm2 distet L distat
enim E 14 sit om. R, ante staturæ HN staturæ
sit post longioris L minimæ Ppr minime cett. codd. bm 16
isque EG ipsis C post utatur postulatur EGR 17
propria Ca.c.L 18 propria L differentiam eam
HNP a differentia om. eam E 19 ad sumens s.
l . exordium Em2 monstraret EGLm1 demonstraret m2
R 20 ut si uti EGLm1 uti si m2 R
a om. CGR, s. l.
Lm1?Pm2 differt ex -rat E 21 sit om.
C est EGL s. l. R iuuenis. a se ipso etiam sæpe aliquis
differre potest, ut si nunc quidem faciat aliquid, cum ante quieuerit, uel si
nunc adulescens iam factus sit, cum prius tenera uixisset infantia. communes
autem differentiæ nuncupatæ sunt, quoniam nullius propriæ esse possunt
differentiæ, sed separabilia accidentia sola significant. nam et stare et
sedere et facere aliquid ac non facere multorum atque adeo omnium et
separabilia esse accidentia manifestum est. quibus si qui differunt, communibus
differentiis distare dicuntur. præterea puerum esse atque adulescentem uel
senem, ea quoque separabilia sunt accidentia. nam ex pueritia ad
adulescentiam atque hinc ad senectutem, ab hac denique ad decrepitam usque ætatem
naturæ ipsius necessitate progredimur. illud forsitan sit dubitabile de unius
cuiusque forma corporis, an ullo modo separari queat. sed ea quoque est
separabilis, nullius enim diuturna ac stabilis forma perdurat. idcirco nec
peregrinus pater relictum domi puerum, si adulescentem redux uiderit, possit
agnoscere; forma enim semper quæ ante fuerat, permutatur atque ipsa alteritas
qua distamus ab altero, semper diuersa est. Constat igitur hanc communem
differentiam separabilibus maxime accidentibus applicari, propria uero
est quæ inseparabilia significat accidentia. ea huiusmodi sunt, ut si quis cæcis
nascatur oculis, si quis incuruo naso; dum enim adest nasus atque oculi, ille cæcus,
ille erit semper incuruus. atque hæc per naturam. sunt uero alia quæ per
accidens corporibus fiunt, ut si cui uulnus 1 post
differre add . quidem L 2 cum ante in mg. Cm2
nunc si C 3 iam er. L, post nunc N 5
proprie CL sed CLm2NP,
om. EG, et R quæ HLm1 separabiles E, post add .
enim Lm1, del. m2 6 pr . et om. P ac et
HNP 7 ideo EGL post omnium add sunt edd .
et om. H esse om. G, post accidentia EL ;
separabilium esse accidentium N 8 si om . N quid
EG qua R 9 discuntur E 10 ante
separabilia add . ueraciter R 14 eo Lm1 15 est
separabilis est separabilis forma PR separabilis forma est
EGL nullius perdurat om. GR, in mg. Cm2, s. l. Pm2 ac
stabilis et stabilis C ut
uid . N ac stabili P estimabilis E 18
alteritas ipsa EG 19 altera EGLm2R 22 nascetur
Em1 24 ante erit add. etiam R semper
om. C inflictum cicatrice fuerit obductum, hæc si obcalluerit,
propriam differentiam facit; distabit enim alter ab altero, quod hic cicatricem
habeat, ille uero minime. postremoque in his omnibus uel separabilibus
accidentibus uel inseparabilibus alia sunt naturaliter accidentia, alia
extrinsecus, naturaliter quidem ut pueritia uel iuuentus et totius conformatio
corporis, sic cæci oculi et curuitas nasi. et superiora quidem exempla
separabilis accidentis per naturam sunt, posteriora uero inseparabilis. item
extrinsecus uel ambulare uel currere; id enim non natura, sed sola affert
uoluntas, natura uero posse tantum dedit, non etiam facere. atque hæc sunt
separabilis accidentis extrinsecus uenientis exempla, illa uero inseparabilis,
ut si qua cicatrix obducta uulneri obcalluerit. Magis propriæ autem differentiæ
prædicantur, quæ non accidens, sed substantiam formant, ut hominis
rationabilitas; differt enim homo a ceteris, quod rationalis est uel quod
mortalis hæ sunt igitur magis propriæ, quæ monstrant unius cuiusque
substantiam. nam si illæ quidem idcirco communes dicuntur, quia separabiles
atque omnium sunt, aliæ autem propriæ, quoniam separari non possunt,
quamuis sint in accidentium numero, illæ iuro magis propriæ prædicantur, quæ
non modo a subiecto separari non possunt, uerum subiecti ipsius speciem
substantiamque perficiunt. ex his igitur tribus differentiarum diuersitatibus,
id est communibus, propriis ac magis propriis, fiunt secundum genus uel
speciem uel numerum discrepantiæ nam ex communibus et propriis secundum numerum
distantiæ nascuntur, ex magis propriis uero secundum genus ac speciem.
1 ante cicatrice add . si H 6 uel om. C
formatio HNPm2 sic HPm1 et si m2 Rm1
sieque m2 si EGLm1
sique m2 tum CN
9 post currere add . sunt E 10 uoluptas
L 11 at Em1 atqui m2 separabilis sunt C 13
uulneris Lm2P autem propriæ La.c.R 14 substantia
Cm1 15 informant Pm2, recte? 16 a om. HN
rationabilis EGLPR post mortalis add . est C hæ Hp.r.L hæc cett . sunt igitur enim
sunt H 20 quoniam quod R 22 ab G post
ipsius add . suis Em1, del. m2 23 tribus igitur
CG 24 ac s. l. Em2, et CR Uniuersaliter ergo
omnis differentia alteratum facit cuilibet adueniens, sed ea quæ est communiter
et proprie, alteratum facit, illa autem quæ est magis proprie, aliud.
differentiarum enim aliæ quidem alteratum faciunt, aliæ uero aliud. illæ quidem
quæ faciunt aliud, specificæ uocantur, illæ uero quæ alteratum,
simpliciter differentiæ. animali enim differentia adueniens rationalis aliud
fecit et speciem animalis fecit, illa uero quæ est mouendi, alteratum solum a
quiescente fecit; quare hæc quidem aliud, illa uero alteratum solum
fecit. Omnis differentia alterius ab altero distantiam facit. sed hæc uel
est communis et continens uel cum quodam proprio et magis proprio
differentiarum modo. quare quicquid qualibet ratione ab alio diuersum est,
alteratum esse dicitur. si uero accesserit illi diuersitati ut etiam
specifica quadam differentia sit diuersum, non alteratum solum, uerum etiam
aliud esse prædicatur. alteratio igitur continens est, aliud uero intra
alterationis spatium continetur; nam et quod aliud est, alteratum est, sed non
omne quod alteratum est, aliud dici potest. itaque si accidentibus
aliquibus fuerit facta diuersitas, alteratum 1 11 Porph. 8, 17 9, 2
Boeth. 34, 7 15. 1 ergo uero CEGR; Porph. osv
alterum E h m2 A 2 sed ea quiescente fecit 10 Ω, om. cett . ea quæ est eqs. cum
cod. A Porph. cett. α: μέν κοιοϋσιν, a: 81 άλλο 3 alterum Δ, item 4 autem uero ΔΣΦ 7 altera Φ* enim autem A a.c . 8 rationale
2 facit ΓΣΦ item 9; Porph. 9,
1 ίποίησεν et speciem animalis
fecit om. codd. quidam Porph., deleri uult Busse 10 faci?? ΓΔ m2 ΣΦ qua *
?? ? er. re * C qua in re si add. GLm1, s. l . siquidem m2
EGL 11 ille Gm1 illæ Δ solum om. EG, s. l. Cm2, solum modo P fecit ΔΛ, om. P, facit cett.;
Porph. 9, 2 έποίηοιν 13 uel est L uel ex EG est uel N,
om . est CR, om . uel HP ante est add .
quidem communi EG continenti E -ti *
G cum om. N, s. l. Em2 eo m1 14 proprio proximo
GR, post proprio add . uel maximo P 18 inter
Gm1 19 nam et Hm1NR igitur
et EG igitur omne
et add. C CHm2L 21 erit HN quidem effectum
est, quoniam quidem quolibet modo uel ex quibuslibet differentiis considerata
diuersitas alterationem facit intellegi, aliud uero non fit, nisi substantiali
differentia alterum ab altero fuerit dissociatum. itaque communes et propriæ
differentiæ, quoniam accidentium, ut dictum est, sunt, solum efficiunt
alteratum, aliud uero minime, magis propriæ autem, quoniam substantiam tenent
et in subiecti forma prædicantur, non modo alteratum, quod est commune uel
substantiali uel accidenti differentiæ, sed etiam aliud faciunt, quod ea
sola retinet differentia quæ substantiam continet formamque subiecti.
atque hæ quidem differentiæ quæ faciunt aliud, specificæ nuncupantur idcirco,
quod ipsæ efficiunt speciem; quam cum substantialibus differentiis
informauerint, faciunt ab aliis ita esse diuersam, ut non alterata solum sit,
uerum etiam tota alia prædicetur. itaque fit huiusmodi diuisio,
differentiarum ut aliæ alteratum faciant, aliæ nero aliud. et illæ quidem quæ
faciunt alteratum, simpliciter puro nomine differentiæ nuncupantur, illæ uero
quæ aliud, specificæ differentiæ PREDICARE atque ut planius liqueat quid sit
alteratum, quid aliud, tali describuntur termino uel declarantur exemplo
: aliud est quod tota speciei ratione diuersum est, ut equus ab homine, quoniam
rationalis differentia animali adueniens hominem fecit aliudque eum quam equum
esse constituit. item si unus homo sedeat, alter assistat, non efficietur homo
diuersus ab homine, sed eos alteratio sola disiungit, ut eum qui assistit
ab eo qui 5 ut dictum est 242, 4 ss. 19 ss. 1 post, quidem om.
HNP, del. Lm2 uel ex quibuslibet om. H ad differentiis
s. l . uel diuersitatibus Rm1 ? 7 formam N 9
accidentali Hm2NPm2 facit EGLP 10 quæ er. C 11
hee P 12 ipsæ om. EGLR
14 alteratum E in ras. m2 P alterum GLR 15 aliud
R sit E 16 ut om. EH faciunt HNR
facient Em2 facie m1 20 describantur Em1 21
ratione specie sic E ab om. EGL, s. l. HP 22
facit HLNPm1 23 esse est Em1 ita R
itaque N 24 efficitur N efficiatur ur add. m2
P sedet faciat alteratum. item si ille sit nigris oculis,
ille cæsiis, nihil, quantum ad formam humanitatis attinet, permutatum est. ita
secundum has differentias alteratio sola consistit. at si equus quidem iaceat,
homo uero ambulet, et aliud est equus ab homine et alteratum, dupliciter quidem
alteratum, semel uero aliud. alteratum est enim, uel quod omnino specie
diuersum est et est aliud; omne enim aliud, ut dictum est,
etiam alteratum est , uel quod
accidentibus distat, quod ille iaceat, hic ambulet, semel uero est aliud, quod
rationabili atque inrationabili differentiis dis|gregatur, quæ specificæ
sunt et substantiales dicuntur. est igitur alteratum quod ab alio
qualibet ratione diuersum est. Secundum igitur aliud facientes diuisiones
fiunt a generibus in species et definitiones adsignantur, quæ sunt ex genere et
huiusmodi differentiis, secundum autem eas quæ solum alteratum faciunt,
alteratio sola consistit et aliquo modo se habendi permutationes. Quoniam
in principio operis huius generis, speciei, differen 13 17 Porph. 9, 2 6 Boeth.
34, 15 19. 18 in principio o. h. 147, 5. 1 facit Em1G
item om. EGR, in mg. Hm2, s. l. Lm2 si om. EGL, post
ille R, in mg. Hm2 post . ille iste N cæsius La.c .
ce- Pm1 cæcis N cecus C 3 item in
ras. L post
has add . quoque HNP, s. l. Lm2 sola s. l. Em2
ut GN 4 uero om. E 5 ab de P pr . alterum GLm1
6 post uero add . est C enim om .
H quidem add. post est N, ante est CGPR 7
enim om. G 8 distet R 9 iacet HLm1N
ambulat H rationali atque inrationali HLm2R 10
differentia N segregatur CR specificæ sunt differentiæ
specificæ C 13 post facientes add . differentias
edd., om. codd. cum cod. C Porph. 9,3 et Dauide commentatore 177, 23 Busse;
post add . et edd. cum Porph . τέ 14 quæ faciunt
16 L Q, om. cett . 15 ante
sunt add . definitiones Γ definitiones
scilicet Δ et ex Δ m2 16 ante
alteratio add . at CG alteratio sola consistit ai έτερότητες μο'νον συνίατανται Porph. 9, 5 17 et in CEGLR ad Δ
; Porph. v.at aliquo modo aliquando Γ
se add. Em2 habentis R habentibus EGLm1
permutatione R permutationibus CEGLm2 18 huius
om. EGR, ante operis s. l. Lm2 specieique EGLNPR; tiæ,
proprii accidentisque notitiam ad diuisionem atque ad definitionem utilem esse
prædixit, idcirco nunc differentiarum ipsarum facta diuisione easdem partitur
et segregat, quænam differentiæ diuisionibus ac definitionibus accommodentur,
quæ uero minime. quoniam igitur diuisio generis ita in species facienda
est, ut illæ a se species omni substantiæ ratione diuersæ sint, idcirco non
probat assumendas esse eas ad diuisionem differentias quæ uel separabilis uel
inseparabilis accidentis significationem tenent, idcirco quoniam, ut dictum
est, solum faciunt alteratum, aliud uero perficere et informare non
possunt. inutiles igitur sunt ad diuisionem hæ differentiæ quæ faciunt
alteratum. segregandæ igitur sunt communes et propriæ a generis diuisione, illæ
assumendæ tantum quæ sunt magis propriæ. illæ enim faciunt aliud, quod
generis diuisio uidetur exposcere. ad definitionem quoque eædem magis
propriæ plurimum ualent, communes et propriæ uelut inutiles segregantur;
communes enim et propriæ, quoniam accidens diuersi generis ferunt, nihil
substantiæ ratione conformant, definitio uero omnis substantiam conatur
ostendere. specificæ uero differentiæ illæ sunt quæ, ut superius dictum
est, speciem informant substantiamque perficiunt; hæ sunt magis propriæ. eædem
igitur sicut in diuisionem, ita etiam in definitionem assumuntur. ut enim
dictum est, eædem diffe 9 ut dictum est superius ut enim dictum est infra 253,
12 ss. 258, 9 ss. 260, 6 ss. 2 definitionem defensionem
G utile E 4 ac definitionibus om . EG 5
diuisio igitur E 7 eas ante assumendas P,
ante esse HN diuisiones NRm1 8 uel
inseparabilis om. EGR 9 idcirco faciunt uel eas differentias quæ
faciunt faciant R EGL del. m2 R 10 aliud alteratum 12 om. EGR 14 aliud
faciunt C 15 definitionem diuisionem Cm1EGLm1
eadem Em1G 16 plurimum om. EG post ualent add .
nam EGL del. m2 P 17 uelut propriæ om. EGR enim
om. CH 18 proferunt Lm2Pm2 procedent m1 præcedunt
N a.c. informant N hee CP hæc E 22 eædemque
C eadem Em1GL diuisione GN, add . generis
GL etiam om. HN et P 23 diffinitione N
ut enim sumuntur om. edd .
rentiæ nunc quidem constitutiuæ ad definitionem specierum sumuntur, nunc
diuisiuæ ad partitionem generis accommodantur. ita igitur cum diuisiuæ sunt
generis, aliud constituunt, in substantiæ uero definitione speciei
informationem faciunt, cumque magis propriæ et aliud faciant et specificæ sint,
eo quidem quo aliud faciunt, diuisionibus aptæ sunt, eo uero quo speciem
informant, definitionibus accommodatæ sunt. communes autem et propriæ quoniam
neque aliud faciunt, sed alteratum, neque omnino substantiam monstrant, æque a
diuisione ut a definitione disiunctæ sunt. A superioribus ergo rursus
inchoanti dicendum est differentiarum alias quidem esse separabiles, alias uero
inseparabiles. moueri enim et quiescere et sanum esse et ægrum et quæcumque his
proxima sunt, separabilia sunt, at uero aquilum esse uel simum uel
rationale uel inrationale inseparabilia. inseparabilium autem aliæ quidem sunt
per se, aliæ Porph. Boeth.
assumuntur Ea.c . partitionem coparationem N 3 ita faciunt
4 in mg. sup. Hm2 Ita igitur cum diuisio generis aliud quærat. substantia
uero speciei informationem Hm1, eadem uerba loco ita faciunt
adiungit N Ita igitur cum ad diuisionem generis aliud querant. aliud uero
ad speciei informacionem faciunt Hm3 3 diuisiuæ CHm2LN priore loco Pm1
diuisione EG ad diuisionem Hm3R diuisio Hm1N
post. l Pm1 sunt CHm2LN pr. l.,
om. EGHm1 et 3 N post. l. R, s. l. Pm2 constituunt CHm2N pr. l. Pm2 quærat Hm1N post.
l. Pm1 quærant uel
que-, Hm3R quam erat EG constituunt quam erat
L in substantiæ uero definitione CHm2LN pr. l. Pm2 in substantia
uero Pm1R substantia uero EGHm1N post. l. aliud
uero Hm3 4 post uero add . ad Hm3
faciunt om. EHm1N post. l.
5 pr. et om. HN, s. l. Pm2 faciunt Lm1Pm1
et ac C eo in eo N 6 quidem om. L
quod HLm1NP d er . uero modo N 7 quod HRm1
9 sed sub G monstrat CGm1 11 ergo om .
H uero N 2 ; Porph. 9, 7 ouv rursus
om. H 12 aliæ... aliæ h m1 separabiles esse Φ 13 alias uero perceptibile 249, 2 om.
C moueri perceptibile R Ω, om. cett . 14 ante quæcumque s.
l . omnia Λ 15 at inseparabilia in sup. mg . h m2 acylum ΓΦ acilum ΛΣ, sim. . al . 16
post inseparabilia add . sunt PAS<P edd. Busse, om.R
h cum Porph. 9,10 uero per accidens; nam rationale per
se inest homini et mortale et disciplinæ esse perceptibile, at nero aquilum
esse uel simum secundum accidens et non per se. Superius differentias
triplici diuisione partitus est dicens aut communes esse aut proprias aut magis
proprias, dehinc easdem alia diuisione in duas secuit partes dicens has quidem
aliud facere, illas uero alteratum. nunc tertiam earum quidem facit diuisionem
dicens alias esse separabiles, alias inseparabiles, posse autem de uno quoque
cuius multæ sunt differentiæ, plurimas fieri diuisiones ex ipsa differentiarum
natura manifestum est. nam si omnis diuisio differentiis distribuitur, quorum
multæ sunt differentiæ, multas etiam diuisiones esse necesse est. fit autem ut
animal diuidatur quidem hoc modo: animalis alia quidem sunt rationabilia,
alia in rationabilia, item alia mortalia, alia inmortalia; item alia pedes
habentia, alia minime; rursus alia herbis uescentia, alia carnibus, alia
seminibus. ita nihil mirum uideri debet, si multiplex differentiæ est facta
partitio.ac primum quidem cum in ternarium numerum differentiæ membra
secuisset, communes et proprias et magis proprias nuncupauit. secunda uero
diuisio communes et proprias intra nomen alteratum | facientis inclusit, magis
proprias uero intra aliud facientis. hæc nero tertia diuisio, quæ ait
differentiarum alias esse separabiles, alias inseparabil es, 5
Superius... dicens aut eqs. 239, 18. 7 dicens has eqs.| 244, 2. 2 perceptibile ΦΨ perceptibilem cett
. in mg . capacem T 3 uel et Γ simium P post accidens add .
est Γ, s. l. Lm2, ras. in E et om. Ν ΑΣ 4 post
se add. est P 5 differentia R 7
dicens in mg. Hm2 8 earum quid R earundem
CN quidem post pr . alias C 9 post post,
alias add . uero C 14 animal in animali quod H
diuiditur H quidem ante diuidatur Lp, om.
brm 15 animalium N edd . quidem post sunt NP, om.
H rationalia alia inrationalia H 18 item P
20 post secuisset add . ait HP aut CN
et magis et proprias om. EG 21 nuncupari H
nuncupauerit LPR 22 facientes CNPm1 propria
R proprium Em1GLp.c . 23 facientes CN qua
CLNRm1 unam quidem ex alteratum facientibus separabilibus
differentiis adiungit, ceteras uero intra inseparabilis differentiæ uocabulum
claudit. una quidem ex alteratum facientibus. id est propria differentia, et
reliqua quæ aliud facere demonstrata est, id est magis propria, inseparabiles
differentiæ esse dicuntur. quarum subdiuisio fit. inseparabilium
differentiarum aliæ sunt per se, aliæ secundum accidens, per se quidem magis
propriæ, secundum accidens uero propriæ. per se autem aliquid inesse dicitur
quod alicuius substantiam informat. si enim idcirco quælibet species est,
quoniam substantiali differentia constituitur, illa differentia per se
subiecto adest neque per accidens aut per quodlibet aliud medium, sed sui præsentia
speciem quam tuetur informat, ut hominem rationabilitas. homini enim huiusmodi
differentia per se inest, idcirco enim homo est, quia ei rationabilitas adest;
quæ si discesserit, species hominis non manebit. et has quidem quæ
substantiales sunt, inseparabiles esse nullus ignorat; separari enim a subiecto
non poterunt, nisi interempta sit natura subiecti. secundum accidens nero
inseparabiles differentiæ sunt hæ quæ propriæ nuncupantur, ut aquilum esse uel
simum; quæ idcirco per accidens nuncupantur, quoniam iam constitutæ
speciei extrinsecus accidunt nihil subiecti substantiæ commodantes.
Illæ igitur quæ per se sunt, in substantiæ Porph. Boeth. ex
om. EG, in inf. mg. L alteratum post facientibus R, om.
G post facientibus add . id est communem L in inf. mg.
P 2 adiungit ponit La.c . cetera R ceterasque
Lm2 alteram C 3 una ras. ex una C
quidem quidem fit G quippe HN 4 et om. G, s. l.
E 5 inseparabilis E esse om. G 6 post
quarum add . quidem Lp ita brm post aliæ
add . enim EGL 8 inesse aliud
ex aliquid m2 L 11 neque non Lm2R,
ante neque add . quæ Hm2 12 post
medium add . quæ sunt propria Hm1, del. m2 13
rationalitas H, item 15 15 ei s. l. Hm2 16 quidem
eas sic C 17 nullus esse C 18 nisi ni EG 20
proprie CN aquilum cf. 248,
15 22 accedunt Hm1N subiecto Hm1 subiectæ
Lm1N -te 24 Igitur illæ C in om .
N ratione accipiuntur et faciunt aliud, illæ uero quæ secundum
accidens, nec in substantiæ ratione dicuntur nec faciunt aliud, sed alteratum.
et illæ quidem quæ per se sunt, non suscipiunt magis et minus, illæ uero
quæ per accidens, uel si inseparabiles sint, intentionem recipiunt et
remissionem; nam neque genus magis aut minus prædicatur de eo cuius fuerit
genus, neque generis differentiæ, secundum quas diuiditur; ipsæ enim sunt
quæ unius cuiusque rationem complent, esse autem uni cuique unum et idem neque
intentionem neque remissionem suscipiens est, aquilum autem esse uel simum uel
coloratum aliquo modo et intenditur et remittitur. Differentiis rite partitis
earum inter se distantiam monstrat atque unam quidem repetit quam superius
dixit. cum enim tres esse dixisset differentias, communes, proprias, magis
proprias, alteratum facere dixit proprias, sicut etiam communes, aliud minime,
sed hoc solis magis propriis reseruauit. nunc igitur idem repetit dicens
quoniam inseparabiles differentiæ quæ substantiam monstrant, id est quæ per se
subiectis speciebus insunt easque perficiunt, aliud faciunt, illæ
uero superius rationem GR h suscipiuntur Lm2
percipiuntur Φ aliud illud E
illæ suscipiens est 12 Ω, om. cett . 3 dicuntur accipiuntur
Φ ex 1; Porph. 9, 16 λαμβάνονχαι uel παραλαμβάνοντα codd ., λέγονται Dauid comment. 184, 16 alteratum alterum
Wm1 et om . Γ 4 quidem om .
Λ uero Γ 5 uero quæ quidem Γ si om . Φ 6 sunt ΔΣΦ brm Busse; Porph. 9, 18 v.dv Jaw 7 aut
Λ Busse
et cett. codd. edd. cf. 4; Porph. 9, 19 ή cod. M m; cett . 9
ipsæ otuxat Porph. 9,
20 10 post rationem add . id est diffinitionem Φ 11 neque remissionem cum Porph. 9, 21 cod. Μ, ooxe ανεσιν οντε έπίχασιν cett . 12 aquilum cf. ad 248, 15 autem om. P
13 pr . uel et Γ colorari Em1
et om. CLR 14 et uel R 17 esse post
dixisset HNP, ante tres P 18 alteratum proprias proprias
alteratum facere dixit HNP 19 post aliud add .
uero HNPR, s. l. Lm2 quæ sunt propriæ, id est secundum
accidens inseparabiles differentiæ, neque in substantia insunt nec aliud
faciunt, sed tantum, ut superius dictum est, alteratum. item alia distantia est
earum differentiarum quæ secundum substantiam sunt, ab his quæ secundum
accidens, quoniam quæ substantiam mon strant, intendi aut remitti non possunt,
quæ uero sunt secundum accidens, et intentione crescunt et remissione
decrescunt. id autem probatur hoc modo. uni cuique rei esse suum neque crescere
neque deminui potest; nam qui HOMO cavallo est, UMANITA cavallita suæ nec
crementa potest nec detrimenta suscipere. nam neque ipse a se plus aut
minus hodie uel quolibet alio tempore homo esse potest nec homo rursus ab alio
homine plus homo potest esse uel animal. utrique enim æqualiter animalia, æqualiter
homines esse dicuntur. quodsi uni cuique esse suum nec cremento ampliari potest
nec inminutione decrescere, quod per id facile monstrari potest, quoniam
quæ genera sunt uel species, nulla intentione uel remissione uariantur, non est
dubium quin differentiæ quoque, quæ unius cuiusque speciei substantiam formant,
nec remissionis detrimenta suscipiant nec intentionis augmenta. itaque
substantiales differentiæ neque intentionem neque remissionem suscipiunt.
huius causa hæc est. quoniam esse uni cuique unum et idem est, et
84 intentionem re|missionemue non suscipit huius exemplum. genus 2
nec N substantiam N sunt EN neque edd
. 4 est L s. l. m2 P edd.,
om. cett . sunt om. E 5 secundum accidens quoniam quæ om.
EGP 6 ante intendi add . quæ EGP post
possunt add . secundum s. l. E accidens EGP
sunt om. CHL 7 intentione intensione Pm2 edd., item 17 253,
6 9 deminui Pm1 minui
L ex diminui m2 N diminui cett . quia C 10
decrementa Em1G edd . 11 uel aut L 12 neque N 13
uterque P æqualiter dicuntur æqualiter corporales. æqualiter
animati. æqualiter homines esse dicuntur H, eadem uerba loco æqualiter dicuntur adiungit sic utrique enim
æqualiter eqs. N 15 ampliorari EGLPm1 17
ante non s.. et ob hoc Em2 informant Pm2 21
suscipient N cuius HNP 22 post unum
add . est L 23 remissionemque N post exemplum
add. sit Lm1 edd. ante huius distinctio, est Lm2,
s. l. Hm2 enim dici non potest plus minusue cuilibet genus; omnibus
enim genus æqualiter superponitur differentiæ quoque quæ diuidunt genus et
informant speciem, quoniam speciei essentiam complent nec intentionem recipiunt
nec remissionem. quæ uero secundum accidens differentiæ sunt
inseparabiles, ut aquilum esse uel simum uel coloratum aliquo modo, et
intentionem suscipiunt et remissionem. fieri enim potest ut hic paulo sit
nigrior, hic uero amplius simus, ille minus aquilus, at uero quod non omnes
homines æqualiter rationales mor talesque sint, nec specierum nec
differentiarum natura uidetur admittere. Cum igitur tres species
differentiæ considerentur et cum hæ quidem sint separabiles, illæ uero
inseparabiles, et rursus inseparabilium cum hæ quidem sint per se, illæ
uero per accidens, rursus earum quæ sunt per se differentiarum aliæ quidem sunt
secundum quas diuidimus genera in species, aliæ uero secundum quas ea quæ
diuisa sunt specificantur, ut cum per se differen tiæ omnes huiusmodi sint,
animati et inanimati, Porph. Boeth. differentiarum 19 specificantur Abælardus, Introduct. ad
theolog., II 94. 1 post cuilibet add . esse
L edd . 2 quæ om. GPR, del. Hm1? 3 formant CEGLm1R
species Lm2NP ante quoniam add . quæ EGHLPR
essentiam substantiam N 4 ante quæ add.
ill<a>e G aquilum cf.
ad 248, 15 colorari EG 8 nigrior sit HNP hic aquilus hic uero minus hic magis acilus ille
autem minus hic amplius simus illo uero minus E amplius simus amplissimus
G, add . sit L aquilus ut 6 9 non quod R ut
non HNPm1 quoniam non m2 rationabiles ELm2P
12 considerantur Λ m2 in er . -entur 2 13 hæc
EG illæ sensibilis om. CEG 14 et sensibilis ibid. om. HLNP 16
rursus sensibilis ibid. om. R per se sunt Λ2Φ 17 quidem om
. Λ2 18 ea ΓΔΨΨ edd . hæc ΛII2 20 animatum et inanimatum sensibile et
insensibile rationale et inrationale mortale et inmortale h m1 animati insensibilis
Porph. 10, 4 εμψύχου και αίαβητικου ante sint add . animalis
edd. cum Porph . τοϋ ζώου quattuor et om.
sensibilis et insensibilis, rationalis et inrationalis, mortalis et
inmortalis, ea quidem quæ est animati et sensibilis differentia. constitutiua
est substantiæ animalis est enim animal substantia animata sensibilis,
ea uero quæ est mortalis et inmortalis differentia et rationalis et
inrationalis, diuisiuæ sunt animalis differentiæ; per eas enim genera in
species diuidimus. Fit nunc differentiarum plena et suprema diuisio, quæ
est huiusmodi. differentiarum aliæ sunt separabiles, aliæ inse parabiles,
inseparabilium aliæ sunt secundum accidens, aliæ substantiales. substantialium
aliæ sunt diuisibiles generis, aliæ coustitutiuæ specierum. quod uero ait : cum
igitur tres species differentiæ considerentur, ad hoc retulit, quod in prima
differentiarum diuisione partim eas communes esse, partim proprias,
partim magis proprias dixit, quas rursus tres differentias alias separabiles
esse monstrauit, alias inseparabiles, separabiles quidem communes,
inseparabiles uero proprias ac magis proprias. inseparabilium uero fecit
diuisionem dicens alias esse secundum accidens, quæ propriæ nuncupantur,
magis proprias uero secundum substantiam considerari. earum uero quæ
secundum substantiam sunt, subdiuisionem facit, quod 3 constituta T
m1 4 post animata add . et ΓΛ Busse, om . ΔΠΣΦΨ Porph. 10, 6 edd . 5 ea he ex e Rm2 est sunt
R 6 differentia om . CEGPR et om . CLR \\
rationabilis et inrationabilis rac et irrac P Lm2P 7
diuisi Em1 diuisæ GPm1 has HP; Porph. 10, 8
St’ αΰτών genera in L s. l. m2 ΓΔΠ . in mg. m2 Ψ Porph., om. cett
. 11 post inseparabilium add. uero C 12
generis om. EGR, in mg. Lm2 15 post esse add .
dixit HNP dicit R 16 dixit om. HPR, s. l.
Em2 rursum H 17 alias inseparabiles esse esse om.
N monstrauit HNP 18 ac et
HN 20 accidens se EGer., s. l. Pm2, add . substantiam
Em1 alias alia E secundum
substantiam considerari G edd., in mg. Em2, s. l . alias secundum
Pm2, post considerari add . et illas esse secundum accidens
edd. quæ considerari om. E post quæ s. l . uero
secundum accidens Pm2 propria C proprias
Pm2 nuncupari Pm2 21 eorum sic uero quæ secundum
substantiam s. l. add. Em2 post quæ add. et
C aliæ earum genus diuidant, aliæ speciem informent. ad cuius rei
facilem cognitionem illa tertii libri specierum generumque dispositio transcribatur.
sitque primum substantia, sub hac corporeum atque incorporeum, sub corporeo
animatum atque inanimatum, sub animato sensibile atque insensibile, sub
quo animal, sub animali rationale atque inrationale, sub rationali mortale
atque inmortale et sub mortali species hominis, quæ solis deinceps indiuiduis
præponatur. in hac igitur diuisione omnes hæ differentiæ specificæ nuncupantur,
generum enim specierum que differentiæ sunt, sed generum quidem diuisiuæ,
specierum autem constitutiuæ. id autem probatur hoc modo. substantiam quippe
corporei atque incorporei differentiæ partiuntur, corporeum uero animati atque
inanimati, animatum sensibilis atque insensibilis. ita igitur genera
substantiales differentiæ partiuntur et dicuntur generum diuisiuæ. at
uero si eædem differentiæ quæ a genere descendentes genus diuidunt, colligantur
et in unum quæ possunt iungi copulentur, species informatur. nam cum animal
species sit substantiæ omnia enim superiora de inferioribus prædicantur et
quicquid inferius fuerit, species erit etiam superioris , animatum tamen atque 2 illa tertii
libri.. dispositio 208, 12 ss. 1 diuidunt N
diuident R informant CNR, add . atque construant H
atque constituunt -ant ex -ent P NP, s. l. Lm2
ex 256, 3 at E 2 facilitatem G
cognitionem om. EG illa s. l. Hm2 3 transferatur
Hm1N; post transcribatur spatium ad inscribendam figuram ut uid. relictum
in EG sub ubi E hoc Em1GLm1R 4 atque
incorporeum in mg. Em2 sub
corporeo om. GR, in mg Em2, s. l. Lm2 6 animal sub om. E sub animali om.
GR rationabile E 7 et om. HN, del. Em2 12
patiuntur Em1G corporeum partiuntur
15 om. Em1, in mg . corporeum ex
corpore m3 inanimati animatum
autem s. l. add. m3 sensibilis partiuntur add. m2 13
animatum om. G, post add . autem Em3 enim Lm1, del. m2, et er.
N 14 post insensibilis add . partiuntur CL
substantialis Gm1Pm2 15 si del. Lm2, post si del
. et R heædem P dem er . R h
del . hæ HN 16 quæ post descendentes L 17 in ex al.
litt. Em2 18 informantur EHN informant part. ras. ex
informatur Lm2 fit E sensibile quæ sunt
differentiæ, si referantur ad genera, diuisiuæ sunt, constitutiuæ uero fiunt
animalis eiusque substantiam formant atque constituunt definitionemque
conformant, ut sit animal substantia animata sensibilis, substantia quidem
genus, animatum uero atque sensibile eiusdem differentiæ constitutiuæ. | item
animal rationabilitas atque inrationabilitas diuidit, mortali etiam atque
inmortali diuiditur, sed iuncta rationabilitas atque mortalitas, quæ animalis
diuisiuæ fuerant, fiunt hominis constitutiuæ eiusque perficiunt speciem atque
omnem eius rationem definitionis informant atque perficiunt. at si
inrationabilitas cum mortalitate iungatur, fiet equus aut quodlibet animal,
quod ratione non utitur, rationabilitas uero atque inmortalitas copulatæ del
substantiam informant. ita eædem differentiæ cum referuntur ad genera, diuisiuæ
generum fiunt, si uero ad inferiores species considerentur, informant
species earumque substantiam conuenienti copulatione constituunt. In hoc
quæsitum est, quemadmodum dicerentur esse hæ diffe 1 post
sunt add . eiusdem P s. l. m2 edd . diuisiua Em1G
2 post sunt s. l . si ad speciem Lm2Pm2
uero om. N, del. Pm1?, s. l. Hm2Rm2 fiunt s. l. Rm2 3
definitionemque diuisionemque EG formant Hm1 4 quidem uero
N 5 ante genus add. eiusdem CN, post add . est s. l.
LPm2 ante differentiæ add . generis GP, post add . diuisiuæ
R post constitutiuæ add . animalis R, s. l . speciei
animalis Lm2 6 rationabilitas diuiditur P rationalitas atque inrationalitas
diuidit mortalitas ex
inmortali m2 etiam atque
inmortalitas ex inmortali
m2 diuidit ** · H
rationabilitas atque irrationabilitas mortale atque inmortale diuidit
C rationale atque inrationale diuidunt add. N mortale atque et N inmortale diuidit diuidit om. N
NR inrationabile inrationale L
atque inmortale diuiditur EGLm1, in mg. ante atque add
. irracionale. mortale etiam atque m2 rationabilitas atque
irrationabilitas, mortalitas atque immortalitas diuidit brm 7
rationalitas E 8 diuisiua Em1GLm1R 9 constitutiua
GLm1R eiusque hominisque HNP nominis del. Lm2 eiusque
EGL 10 atque perficiunt s. l. Rm2 11 irrationalitas
EP mortali Lm2Pm1 fiat G aut atque L
12 rationalitas HP 13 inmortalitas inrationabilitas R
dei om. G,
post substantiam E s. l. m2 L formant HN
item HL 14 diuisæ E 17 esse om. C eæ
EGR heæ P rentiæ specierum constitutiuæ, cum inrationabilis
differentia atque inmortalis nullam speciem uideantur efficere. respondemus
primum quidem placere Aristoteli cælestia corpora animata non esse; quod uero
animatum non sit, animal esse non posse; quod uero non sit animal, nec
rationale esse concedi. sed eadem corpora propter simplicitatem et
perpetuitatem motus æterna esse confirmat. est igitur aliquid quod ex duabus
his differentiis conficiatur, inrationabili scilicet atque inmortali. quodsi
magis cedendum Platoni est et cælestia corpora animata esse credendum,
nullum quidem his differentiis potest esse subiectum quicquid enim
inrationabile est corruptioni subiacens et generationi, inmortale esse non
poterit, sed tamen hæ differentiæ, quoniam substantialium differentiarum in
numero sunt, si iungi ullo modo potuissent, earum naturam et speciem
quoque possent efficere. atque ut intellegatur, quæ sit hæc potentia efficiendæ
substantiæ specieique formandæ, respiciamus ad proprias atque communes, quæ
tametsi iungantur, speciem substantiam que nulla ratione constituunt. si quis
enim loquatur ambulans, quæ sunt duæ communes dif ferentiæ, uel si albus ac
longus, num idcirco isdem eius substantia constituitur? minime. cur? quia non
eiusdem sunt generis, quæ alicuius possint constituere et conformare sub
Aristoteli cf. De cælo; ed. Didot IV part. II 38 a, frg. 24 Cic. de nat. deor. II 15,
42 cum locis ab Heitzio adlatis. 9 Platoni Tim. E. 39 E ss.; cf. supra 209,
2. 1 species G inrationalis CEGP differentiæ
E 5 concedit Lm1N 7 est esse CN, ad est s.
l . ał esset L aliud G 8 conficeretur H, s.
l. add . ał ad conficiatur L
irrationali Lm2P 9 accedendum CN ac er . H ac in ras. m2 ,
concedendum edd . est platoni CN et om. C 10 credendum
om. CN 11 inrationale irr P HP 13 ante
substantialium add . in CHN, post diff. om. CHNR 16 efficientiæ G 17
tametsi etsi C etiam si er. H
etsi H in mg . ł
tametsi m2 NP 19 loquitur HN 20 sit
H num ex non Rm2 isdem NP eisdem ei in ras. m2
L hisdem cett., post s. l . differentiis add. Em2
21 ante cur add . id HNP, s. l. Lm2 eius
EG sunt ante eiusdem N, post generis
L 22 possunt NP confirmare Em1GRm1
stantiam. ita igitur hæ, id est inrationale atque inmortale, etiamsi
subiectum aliquod habere non possunt, possent tamen substantiam efficere, si
ullo modo iungi copularique potuissent, præterea inrationale iunctum cum
mortali substantiam pecudis facit: est igitur constitutiua inrationalis
differentia, item inmor tale ac rationale coniuncta efficiunt deum: est igitur
inmortale quod speciem formet, quodsi inter se iungi nequeunt, non idcirco quod
in natura earum est, abrogatur. Sed hæ quidem quæ diuisiuæ sunt
differentiæ generum, completiuæ fiunt et constitutiuæ specierum; diuiditur enim
animal rationali et inrationali differentia et rursus mortali et inmortali
differentia, sed ea quæ est rationalis differentia et mortalis, constitutiuæ
fiunt hominis, rationalis uero et inmortalis del, illæ uero quæ sunt
inrationalis et mortalis, inrationabilium animalium, sic etiam et supremæ
substantiæ cum diuisiua sit animati et inanimati differentia et sensibilis et
insensibilis, animata et sensibilis congregatæ ad substantiam animal
perfecerunt. Porph. Boeth. aliquod om. C aliquid
LP possunt substantiam possent
tamen substantiam possent C 4 mortale EGPm1 5
irrationabilis NP ita R 6 coniunctæ HN 8 eorum
edd . 9 hæc CL heæ P 10 generum om. EG fiant
Cm1Em1G sunt Σ 11 diuiditur insensibilis
18 2, om. cett . 12 pr . et differentia
om. 2, add. X m2 13
ea... differentia Porph. ai...
διαοοραί rationalis.. mortalis cum cod . M Porph., cett
. τοΰ 6-νητοδ καί τού λογικού 14 fiunt definiunt Δ m1
ΙΛΣ hominem Δ m1 ΑΣ 15 dni in ras. 2, add . sunt
et angeli Δ, sed del., ante dei add. angeli
et Π m2, sed del.; codd. Porph. 10,13 aut θεού
aut άγγέλοο quæ sunt add . X m2
post mortalis add . constitutiuæ sunt Γ 16
inrationalium X m2 \ m1, add . sunt Φ etiam enim
Φ supremæ substantiæ T m2 suæ
substantiæ m1 X m 2 superna substantia m1 suprema substantia cett. codd. edd.
Busse; cf. Porph. animatum EGR sensibile E le in
ras . R 19 congregata ER perficerent G
perficiunt in ras . 2 post perfecerunt add . animata
uero et insensibilis perfecerunt plantam edd. cum Porph. 10, 17,
om. BOEZIO etiam in commentario Geminum differentiarum usum esse
demonstrat, unum quidem quo genera diuiduntur, alium uero quo species
informantur; neque enim hoc solum differentiæ faciunt, ut genera partiantur,
uerum etiam dum genera diuidunt, species in quas genera deducuntur
efficiunt, itaque quæ diuisiuæ sunt generum, fiunt constitutiuæ specierum,
huiusque rei illud exemplum est quod ipse subiecit; animalis quippe differentiæ
sunt diuisiuæ rationale atque inrationale, mortale atque inmortale; his enim PREDICAZIONE
diuiditur animalis, omne enim quod
animal est, aut rationale aut inrationale aut mortale aut inmortale est.
sed istæ differentiæ quæ diuidunt genus quod est animal, speciei substantiam
formamqne constituunt, nam cum sit homo animal, efficitur rationali mortalique
differentiis, quæ dudum animal partiebantur, item cum sit equus animal,
inrationali mortalique differentiis constitui|tur, quæ dudum animal
diuidebant. deus autem cum sit animal, ut de sole dicamus, rationali
inmortalique efficitur differentiis, quas diuidere genus habita partitio paulo
ante monstrauit. sed hic, ut diximus, deum corporeum intellegi oportet, ut
solem et cælum ceteraque huiusmodi, quæ cum animata et rationabilia Plato
esse confirmat, tum in deorum uocabulum antiquitatis ueneratione probantur
assumpta, de primo quoque genere, id est substantia demonstrantur uenire. nam
cum eius diuisiuæ sint differentiæ 18 ut diximus 208, 22 ss. 20 Plato aliud
EHm1Rm2 alio m1 uero om. R 4 partiuntur
GPm1 diuidendo N 5 deducantur HN dicuntur
R diuiduntur C uid in er . duc? m2 diuisæ Em1Gm2HR 6 huius C
rei om. EGR s. l. Lm2 7 ipse ille R diuisæ
Em1Gm2 8 mortale atque inmortale om. EGR, in mg. Lm2 9 quod
animal est animal HNR 10 pr . aut om. R post
rationale add . est HN 11 est om. HR quod hoc
C 13 post efficitur add. ab his EPm1, del. m2, s. l.
Lm2 post differentiis add . constituitur Cm1, del. m2
14 partiebantur diuidebant Lm1R 15 diuidebant parciebantur R
16 ut si CH, in ros. N, recte?; cf.208, 22 20 confirmet
C et in ras. m2 HLm2N
22 substantiam Em1 23 demonstrantur idem monstratur HN
idem super ras. Cm2, s. l. Pm2 demonstrantur Cm1Pm1, alt.
n del. Cm2Pm2 euenire HNPm2, add. s. l . differentiæ
Lm2 diuisæ Em1Pm1 sunt EHm1 animatum atque
inanimatum, sensibile atque insensibile, iunctæ differentiæ sensibilis atque
animati efficiunt substantiam animatam atque sensibilem, quod est animal, iure
igitur dictum est, quæ diuisiuæ sunt differentiæ generum, easdem esse
constitutiuas specierum. Quoniam ergo eædem aliquo modo quidem acceptæ fiunt
constitutiuæ, aliquo modo autem diuisiuæ, specificæ omnes uocantur. et his
maxime opus est ad diuisiones generum et definitiones, sed non his quæ secundum
accidens inseparabiles sunt, nec magis his quæ sunt separabiles.
Omnes a genere differentias procedentes genus ipsum a quo procedunt, diuidere
nullus ignorat, ipsæ autem quæ diuidunt genus, si ad posteriores species
applicentur, informant substantias easque perficiunt, eædem igitur sunt
constitutiuæ specierum, eædem diuisibiles generum, alio tamen modo atque
alio consideratæ, ut si ad genus relatæ quidem in contrariam diuisionem
spectentur, diuisibiles generis inueniuntur, si uero iunctæ aliquid efficere
possint, specierum constitutiuæ sunt, quæ cum ita sint, hæ differentiæ quæ
genus diuidunt, rectissime diuisiuæ nominantur quæ enim constituunt speciem,
specificæ sunt, sed constituunt speciem hæ differentiæ quæ Porph. Boeth. post
constitutiuas add . et completiuas C completinasque
HNP ex 258,10 6 ergo igitur P needem
uel heedem hic et 15. 16. 261, 1 codd. quidam alio
P ras. ex aliquo, Γ o in ras . quidem ΓΔΛΙIΨ, om. cett.; Porph. 10, 18 μεν 7 aliquo inseparabiles sunt 10 Ω, om. cett . alio ras. ex aliquo
ut uid . Γ autem modo Φ autem add . 5 m2 10 sunt inseparabiles Γ his om . Γ 12 post
Omnes add . enim R quo quibus EGR procedent
Em1 15 post substantias s. l . earum L eas
substantiasque quæ N HNR sunt igitur HL 16
post eædem add . sunt LR 19 sint CHPRm1 21
diuisiuæ specificæ Lm2 nominantur nuncupantur HΡΝ enim om. C post speciem add. eædem
speciem faciunt, quæ uero speciem faciunt CHN sunt generis
diuisiuæ eædemque sunt specierum constitutiuæ. quare iure quæ generum diuisiuæ
sunt et quæ specierum constitutiuæ, specificæ nuncupantur, has igitur in
diuisione generis et in definitione specierum accipi oportere manifestum
est. quoniam enim diuisiuæ sunt, per eas diuidi oportet genus, quoniam autem
constitutiuæ, per eas species definiri; quibus enim unum quodque constituitur,
isdem etiam definitur, constituitur autem species per differentias generis
diuisiuas, quæ sunt specificæ, iure igitur specificæ solæ et in generis
diuisione et in specierum definitione ponuntur, et de specificis quidem hæc
ratio est, de his autem quæ uel separabilia uel inseparabilia continent
accidentia, nihil in generum diuisione uel definitione specierum poterit
assumi, idcirco quoniam quæ diuisibiles sunt, substantiam generis
diuidunt, et quæ constitutiuæ sunt, substantiam speciei constituunt. quæ uero
sunt inseparabilia accidentia, nullius substantiam informant, unde fit ut multo
minus separabilia accidentia ad diuisiones generum uel specierum definitiones
accommodentur; omnino enim dissimiles sunt substantialibus differentiis,
nam inseparabilia accidentia hoc fortasse habent commune cum specificis, hoc
est substantialibus differentiis, quod æque subiectum non relinquunt, sicut nec
specificæ differentiæ, separabilia autem accidentia ne hoc quidem; sepa 1 diuisæ
Gm1 eædemque H hee-
NP eædem C igitur eædem eædem s. l. Lm2 quæ que E sunt EGLR constitutiuæ
specierum C 2 quare constitutiuæ om. EGLR quare iure iure
igitur P 4 diuisionem HLm2P et uel R
definitionem uel diff- HL s.
l . ał constitutione P
diuisione Em1 6 eius Em1 7 post
definiri add . oportet CN, s. l . scil. add. E EL
quibus definitur om. EGLR, in mg. Pm2 hisdem CHN 9 solæ
s. l. Em2 10 post, in om. HN 12 continent concedunt
EG, s. l . uel faciunt Gm1? 13 post uel add .
in L 16 substantiam HN, om.
Em1, speciem CGLm1R post informant s. l. Em2, speciei
substantiam Lm2P edd . 17 formant H multo om. C
18 ad diuisiones accidentia 20 in inf. mg. Gm2 definitiones diuisiones
Em1G 19 ante substantialibus add . a HN,
recte? 22 ante quod add. id H linea del., sed
linea er. uid. N ad quod æque s. l. ał quod hæ
similiter L sic G ut er . L ut del.
m2 23 ne nec LN rari enim possunt, nec tantum potestate
et mentis ratiocinatione, sed actus etiam præsentia, et omnino ueniendi uel
discedendi uarietatibus permutantur. Quas etiam determinantes dicunt:
differentia est qua abundat species a genere, homo enim ab animali plus
habet rationale et mortale : animal enim neque ipsum nihil horum est nam unde
habebunt species differentias? neque enim omnes oppositas habet nam in eodem
simul habebunt opposita . sed,
quemadmodum probant, potestate quidem omnes habet sub se differentias,
actu uero nullam, ac sic neque ex his quæ non sunt, aliquid fit neque opposita
circa idem sunt. Specificas differentias definitione concludit
dicens substantiales differentias a quibusdam tali descriptionis ratione finiri
: differentia specifica est qua abundat species a genere, sit enim genus
animal, species homo : habet igitur homo differentias in se, quæ eum
constituunt, rationale atque mortale; omnis enim species constitutiuas formæ suæ
differentias in se retinet nec præter illas esse potest, quarum
congregatione perfecta est. si igitur animal quidem solum genus est, homo
uero est animal rationale mortale, plus habet homo ab animali id quod rationale
est atque mortale, quo igitur abundat species Porph. Boeth. nec non
brm 4 Quæ h m1 dicuntur A m1 est add
. \ m2 5 que Em1 quæ Ga.c . abundant ha G
Em1G a om. N homo -nullam 11 R Q,
om. cett . ab om . ΓΦ 6 enim enim
tamen R autem A 7 horum nihil Γ 8 enim om . Φ, add . et m2,
autem er . T : Porph. 11, 3 ούτε ίί ; enim pro
autem; cf. ad 16, 15; an autem
cf. T Boethius scripsit ? opposita R
habet habent cett .
codd. et edd . 9 nam nec R habebit Φ post opposita, non
habebunt Δ 11 habet P p.c . Φ*Γ habent cett . ac sic om. N
sic ex si Em2G 12 hiis Φ sint Sa.c . opposita ex oppositis quæ R h m1 13
circa idem sunt Porph.
&pa περί τό αΰτο εσται 15 diffiniri Pm2R 19 constitutiuæ
Em1GLp.c.Rm1 in se om. C est uero E 23 id id
est EGP a genere, id est quo superat genus et quo plus habet
a genere, hoc est specifica differentia, sed huic definitioni quædam quæstio
uidetur occurrere habens principium ex duabus per se propositionibus notis, una
quidem, quoniam duo con traria in eodem esse non possunt, alia uero, quoniam ex
nihilo nihil fit. nam neque contraria pati sese possunt, ut in eodem simul
sint, nec aliquid ex nihilo fieri potest; omne enim quod fit, habet aliquid
unde effici possit atque formari, quæ propositiones talem faciunt quæstionem,
dictum est differentiam esse id qua plus haberet species a genere, quid
igitur? dicendum est genus eas differentias quas habent species, non habere? et
unde habebit species differentias quas genus non habet? nisi enim sit unde
ueniant, differentiæ in speciem uenire non possunt, quodsi genus quidem has
differentias non habet, species autem habet, uidentur ex nihilo
differentiæ in speciem conuenisse et factum esse aliquid ex nihilo, quod fieri
non posse superius dicta propositio monstrauit. quod si differentias omnes
genus continet, differentiæ autem in contraria dissoluuntur, fiet ut
rationabilitatem atque inrationabilitatem, mor talitatem atque inmortalitatem
simul habeat animal, quod est genus, et erunt in eodem bina contraria, quod
fieri non potest, neque enim sicut in corpore solet esse alia pars alba, alia
nigra, ita fieri in genere potest; genus enim per se consideratum partes non
habet, nisi ad species referatur, quicquid igitur habet, non partibus,
sed tota sui magnitudine retinebit, nec illud dubium est, quin in partibus suis
genus habeat 1 post, quo quod Em1 quid m2
GHm1R a om. H 2 hoc differentia om. C huic hunc
Em1N 4 per se ante notis brm unam GHa.r.
5 aliam C sic Ha.r. post quoniam add . quidem
C 6 sit C nec N 10 id om. R qua quod
GHLm1P; cf. 270, 12 dicendumne Lm2 11 genus ante
non habere HNP habent habet Lm2 12 habet habebit
CEGLm1, in mg. Rm2 om. m1 13 ueniunt R 15 uidetur
GLm1P differentia EGL
ex -tiasj P 16 esse est CLP aliquando Em1
18 contrarium HLm2NPm1 contrario R 19 mortalitatem
atque inmortalitatem CNP, s. l. Lm2, om.
cett . 22 esse post alba N, post alia P 25
detinebit N in HNP, s. l.
Lm2, om. cett . contrarietates, ut animal in homine
rationabilitatem, in boue contrarium. sed nunc non de speciebus quærimus, de
quibus constat, sed an ipsum per se genus eas differentias quas habent species,
habere possit atque intra suæ substantiæ ambitum continere, hanc igitur quæstionem
tali ratione dis soluimus. potest quælibet illa res id quod est non esse, sed
alio modo esse, alio uero non esse, ut Socrates cum stat, et sedet et non
sedet, sedet quidem potestate, actu uero non sedet. cum enim stat, manifestum
est eum non agere sessionem, sed potius standi inmobilitatem. sed rursus cum
stat, sedet, non quia iam sedet, sed quia sedere potest; ita actu quidem
non sedet, potestate uero sedet. et ouum animal est et non est animal. non est
quidem animal actu, adhuc namque ouum est nec ad animalis processit
uiuificationem, sed idem tamen est animal potestate, quia potest effici animal,
cum formam ac spiritum uiuificationis acceperit. ita igitur genus et
habet has differentias et non habet, non habet quidem actu, sed habet
potestate. si enim ipsum per se animal consideretur, differentias non habebit,
si autem ad species reducatur, habere potest, sed distributim atque ut eius
speciebus separarim nihil possit euenire contrarium. ita ipsum genus si
per se consi 1 post homine s. l . habet E, post
rationabilitatem Lm2 2 nunc om. EGR, s. l. Lm2 4 suæ
intra C 6 quælibet illa res HLm2NPm1 quælibet res res s. l. E CEPm2 quidlibet
Lm1R quodlibet G 7 alio uero non esse om. Hm1, s. l . alio non esse m2 8
secund . sedet om. CEGR 9 enim om. CEGLPm1 s. l . autem
m2 R sessione G 10 mobilitatem CEGLm1P
mobilitate N cum stat in constat mut .
ERm2 13 actu om. EG 14 neque CL ad om.
E animal G animalis quidem L spiritum speciem
CHR genus et ELm2NP et genus
et H genus CGLm1R 17 non habet quidem potestate habet
quidem potestate sed non habet
habet om. C actu CEm2P habet quidem actu sed non habet
potestate Em1G 18 consideretur quis s. l.
consideret E 19 autem enim R reducat E distributim
HLm2PRm2 distributum
CN distribute EGLm1 distributam Rm1 atque contrarium atque
in species separatum
separatim H ut nihil possit esse euenire H contrarium CHN,
add. locum atque ut eius contrarium C nihil et nihil G
21 si ipsum genus HN deretur, differentiis caret; quod si ad
species referatur, per distributas species uel in partibus suis contraria
retinebit, atque ita nec ex nihilo uenerunt differentiæ quas genus retinet
potestate nec utraque contraria in eodem sunt, cum contrarias differentias
in eo quod dicitur genus, actu non habet, inpossibilitas enim eius
propositionis quæ dicit contraria in eodem esse non posse, in eo consistit quod
contraria actu in eodem esse non possunt, nam potestate et non actu duo
contraria in eodem esse nihil impedit, quæ uero nos contraria diximus,
Porphyrius opposita nuncupauit. est enim genus contrarii oppositum : omnia enim
contraria, si sibimet ipsis considerantur, opposita sunt. Definiunt autem
eam et hoc modo : differentia est quod de pluribus et differentibus specie in
eo quod quale sit PREDICARE; rationale enim et mortale de homine PREDICATO
in eo quod quale quiddam est homo
dicitur, sed non in eo quod quid est. quid est enim homo interrogatis nobis
conueniens est dicere animal, quale autem animal inquisiti, quoniam ratio nale
et mortale est, conuenienter adsignabimus. Tres sunt
interrogationes ad quas genus, species, differentia, proprium atque accidens
respondetur, hæc autem sunt : quid 13 20 Porph. 11, 7 12 Boeth. 37,
6-12. 1 species differentias H 2 uel om.
Lm1 uelut HLm2 sin eo id HN quot E 7
actu ante contraria H, post eodem CLN in
eodem esse in eodem om. EG 8 post non possunt add
. quantum ad genus potestate solum, quantum ad species actu et potestate
Rm2 9 nil L contraria nos C 11 si om. HN, s. l. Cm2 si in semet Lm2P
considerentur CLm2 12 sunt om. HN 13 autem om. H enim C
et om. CEGHNP 2, ante eam 4 ; Porph. 11, 7 xo; όντως 14 quæ EP de om. C et
om. CEGLIR; Porph. xat ; cf. infra 267, 1 15
rationale animal 19 R Q, om. cett . 16 prædicatur T
a.c. m1 quiddam om. ΓΦ 18 homo om. R ΔΦ, s. l . scil, homo \ m2 ; Porph. άνθρωπος 19 post post, animal add . sit
C, ante EG inquisiti Porph. 11,
11 πυνθανομενων 20 et om. CEGLR;
Porph. 11, 12 xac est om. HNR, s. l . 2 m2
assignauimus E assignamus G 22 hæ Hp.r.LR edd .
heede m P sit, quale sit, quomodo se habeat, nam si quis
interroget: quid est Socrates? responderi per genus ac speciem conuenit aut
animal aut homo, si quis quomodo se habeat Socrates interroget, iure accidens
respondebitur, id est aut sedet aut legit aut cetera, si quis uero qualis sit
Socrates interroget, aut differentia aut proprium aut accidens
respondebitur, id est uel rationalis uel risibilis uel caluus. sed in proprio
quidem illa est obseruatio, quod illud proprium dici potest quod de una specie PREDICARE,
accidens uero tale est quod qualitatem designet quæ non substantiam significet,
differentia uero talis est quæ substantiam demonstret, interrogati igitur
qualis una quæque res sit, si uolumus reddere substantiæ qualitatem,
differentiam prædicamus, quæ differentia numquam de una tantum specie prædicatur,
ut mortale uel rationale, sed de pluribus, quod igitur de pluribus speciebus
inter se differentibus PREDICARE ad eam interrogationem, quæ quale sit id de
quo quæritur interrogat, ea est differentia cuius talem posuit definitionem :
differentia est quod de pluribus 1 se om. G, s. l. E
habet CEGLR 2 per om. H ac N 3 pr .
aut ut CHm1N post, aut ut Hm1N habet R, post
habeat del . se habet G 4 iure legit differentia aut
legit G aut differentiam * ut a er. legit E differentia
respondetur respondetur etiam R id est aut sedet aut legit
Lm1 5 aut et HLm1NP quale H proprio aut
accidenti EGR respondebitur CLm2P respondebit EGR
respondetur HLm1N 7 pr . uel om. LN uel risibilis
uel caluus Lm1 edd . uel mortalis uel
caluus CHLmSN uel mortalis uel alicuius EGR uel
mortalis uel saluus uel caluus Pm1 uel mortalis uel risibilis uel
caluus m2 10 quæ non demonstret Differentia uero talis est hæc om.
L quæ que ELm1 atque m2
non substantiam significet -cat Lm1, add. m1 Differentia
uero talis est quæ substantiam significat, del. m2 . Differentia uero talis est quæ non add.,
sed del. E substantiam demonstret at Lm1
EGL post significet in mg. Proprium uero est quod non
substandam significat H 11 quæ quia R demonstrat
CLm1 interroganti R
extis quale R 12 constantiæ G 13 numquam non
C tantum de una C 14 sed om. EG, s. l. Lm2 15
quod quodsi R 16 ad prædicatur in mg .
respondetur E 18 pluribus differentibus cf. 265, 14 specie differentibus
in eo quod quale sit praltdicatur; cuius definitionis causam rationemque
pertractans ait; Rebus enim ex materia et forma constantibus uel ad
similitudinem rtfateriæ et formæ constituti onem habentibus, quemadmodum statua
ex materia est æris, forma autem figura, sic et homo communis et specialis ex
materia quidem similiter consistit genere, ex forma autem differentia, totum
autem hoc animal rationale mortale homo est, quemadmodum illic
statua. Dixit superius differentias esse quæ in qualitate speciei PREDICARE,
nunc autem causas exequitur, cur speciei qualitas differentia sit. omnes,
inquit, res uel ex materia formaque consistunt uel ad similitudinem materiæ
atque formæ substantiam sortiuntur, ex materia quidem formaque subsistunt
3 10 Porph. Boeth. post quale add . quid Lm2in ras. E sed er.
Rm1, del. m2, add . quid post sit s. l. Hm2 4
post similitudinem add . proportionemque LNRQ in mg . nempe communionem Γ ; om. Porph. 11, 13 et ac ΓΔΙΙΨ-, om . L Α2Φ formæ A m2 HI!1
speciei CEGHNPR h m1 specieique L Λ2Φ formæ speciei er. uid . Γ ; cf. Porph. et infra 13 ss . 5 quemadmodum differentia 8 LR Q,
om. cett. post materia add . quidem edd., recte ut uid.;
Porph. μέν 6 æris et s. l. m2 ære in
ras. m2 Ψ forma ex in al. litt. xV m2 forma L xV brm Busse;
Porph . εΐϊοος post figura hæc
Proportionale autem enim Φ dicitur est Σ quod proportionem omnium
specierum teneat tenet Σ id est communionem omnium partium uel
et T specierum quæ diuidi
diuidendo Rhm1 diuidendæ Th m2 \l m1 2'l> ex ea eo ΣΣ contingunt contingant
R per del. Σ differentiam figuras ΓΠ m2 differentiam figuras \ add . LR T m1 h m1 ΑΠΣΦ, om . Ψ, del . T m2 \
m2 7 similiter Busse
similiter proportionaliter LR ll m1 similiter
proportionaliterquc ΓΔΙ m2 Φ'Ρρ proportionaliter 2 brm; cf. Porph. 11, 15 8 ante genere add . in Γ
m2 ex m1 L Σ toto Ga.c . 9 ratione E
ante mortale add . et CEGHLPR, om . N Q cum
Porph. 11, 16 homo est om. N, ex homine Δ
m2 11 differentiam HN 12 prædicaretur HN causis
Em1 post cur add . autem Hm1, del. m2 qualitas
speciei H omnis ELm2N uel om. EGR 14 consistit
Ea.c.HLm2 subsistit N 15 sortitur HLm2N ex
om. CEGR formaque et forma P omnia quæcumque sunt
corporalia; nisi enim sit subiectum corpus quod suscipiat formam, nihil omnino
esse potest, si enim lapides non fuissent, muri parietesque non essent, si
lignum non fuisset, omnino nec mensa quidem, quæ ex ligni materia est, esse
potuisset, igitur supposita materia ac præiacente cum in ipsam figura
superuenerit, fit quælibet illa res corporea ex materia formaque subsistens, ut
Achillis statua ex æris materia et ipsius Achillis figura perficitur, atque ea
quidem quæ corporea sunt, manifestum est ex materia formaque subsistere, ea
uero quæ sunt incorporalia, ad similitudinem materiæ atque formæ habent
suppositas priores antiquioresque naturas, super quas differentiæ uenientes
efficiunt aliquid quod eodem modo sicut corpus tamquam ex materia ac figura
consistere uideatur, ut in genere ac specie additis generi differentiis species
effecta est. ut igitur est in Achillis statua æs quidem materia, forma
uero Achillis qualitas et quædam figura, ex quibus efficitur Achillis statua,
quæ subiecta sensibus capitur, ita etiam in specie, quod est homo, materia
quidem eius genus est, quod est animal, cui superueniens qualitas rationalis
animal rationale, id est speciem fecit, igitur speciei materia quædam est
genus, forma uero et quasi qualitas differentia, quod est igitur in statua æs,
hoc est in specie genus, quod in statua figura conformans, id in specie
differentia, quod in statua ipsa statua, quæ ex ære 2 potest putem
G putemus R 4 nec om. Gm1 ne EGm2L 5
materia est fit materia HNP ante igitur add . si E,
sed del . 6 in om. R ipsa ER figuram Hm1La.r .
peruenerit HN 9 corporalia HNP ex om. C 11 prioris Em1G 12
antiquiorisque G 13 tamquam om. CLP, del. Hm2 ex ea
GL in ras. m2 R 14 materia ac figura brm materia in ras. Lm2
forma ac figura ac figura del. Lm2 LP forma ac figura
CEGHRp figura ac forma N 15 generi generis EG 16 æs
statua 17 om. N materiæ G 17 et quædam statua CH, om. Lm1 in mg . et quædam figura m2
P statua cet. om. EGR 18 quod quæ edd . 22 et om. EGR, s.
l. Lm2 qualitatis R igitur est est s. l. Pm2
HNP 23 figura forma N 24 post quod add .
est igitur Pm2 figuraque conformatur, id in specie ipsa
species, quæ ex genere differentiaque coniungitur. quodsi materia quidem
speciei genus est, forma autem differentia, omnis uero forma qualitas est, iure
omnis differentia qualitas appellatur, quæ cum ita sint, iure in eo quod
quale sit interrogantibus respondetur. Describunt autem huiusmodi
differentias et hoc modo: differentia est quod aptum natum est diuidere quæ sub
eodem sunt genere; rationale enim et inrationale hominem et equum, quæ sub
eodem sunt genere, quod est animal, diuidunt. Hæc quidem
definitio cum sit usitata atque ante oculos exposita, eam tamen plenius
dilucideque declarauit. omnes enim differentiæ idcirco differentiæ nuncupantur,
quia species a se differre faciunt, quas unum genus includit, ut homo
atque equus propriis discrepant differentiis; nam sicut homo animal est,
ita etiam equus, ergo secundum genus nullo modo distant. Porph. Boeth. 37,
18 38, 1. formatur CHNP quidem quædam CHLm2PR 3
autem nero N uero ergo Lm1 autem N qualitas HNPm1 qualia CEGLR uel
qualis s. l. Pm2 5 ante respondetur excidisse
differentia coni. Brandt 6 post autem add .
et L del. R; Porph. 11, 18 post 8e add . *αί cod. B differentias Em2GHPm1 xV differentiam
CLPm2 ΓΛΑΙIΣΦ differentia Em1NR; Porph,. τάς τοιούτας διαφοράς et LPR i,
om. cett.; Porph. *a\ οοτως 7 qua CG
actum R natura HL
del. m2 ΓΑΛΠΦ om. cett.;
Porph. πεφοχος; ante quæ add. ea Γ2, s.
l. A m2, del. m. al., illa s. l. Δ m2
genere sunt ΣΑΨ rationale sunt genere om. EG 9 et equum
equnmque C 10 diuidit L 11 cum oculos in mg.
E sit usitata sita sit situr sic Em1 ita sit m2
situ sit sita G ante om. HNR, s. l. Lm2 oculis HN
12 post exposita add. superius R ea GNR plenius
dilucideque declarauit claruit Em1Gm1 CEm2Gm2 plenius
dilucideque declarauit L plenius lucidinsque declarauit Hm2
plenius dilucidiusque claruit R exempli insuper luce
declarauit ex declaruit N
NP plenius dilucideque exempli insuper luce declarauit Hm1
exempli insuper luce reserauit edd . 13 species ase differre specie ex specierum, sequ. rasura differentiam E species in ære
differentiam G species ase differentiæ Lm1 14 a ad
R concludit N nam in ras. Lm2 sed EG
quæ igitur secundum genus minime discrepant, ea differentiis
distribuuntur, additum enim rationale quidem homini, inrationale uero equo
equus atque homo, quæ sub eodem fuerant genere, distribuuntur et discrepant,
additis scilicet differentiis. Adsignant autem etiam hoc modo:
differentia est qua differunt a se singula; nam secundum genus non
differunt, sumus enim mortalia animalia et nos et inrationabilia, sed additum
rationabile separauit nos ab illis, et rationabiles sumus et nos et dii, sed
mortale adpositum disiunxit nos ab illis. Vitiosa ratione et non sana quod
uult explicat definitio quorundam. id enim esse dicunt differentiam qua una quæque
res ab alia distet, in qua definitione nihil interest quod ita dixit an ita
concluserit : differentia est id quod est differentia, etenim differentiæ
nomine in eiusdem differentiæ usus est 5 10 Porph. 11, 21 12, 1 Boeth.
38, 1 5. 2 describuntur EG post equo
distinguunt edd., post equus expectatur igitur’ Schepps,
additum eqs. nominatiuum absolut . cf. indicem Meiseri
interpretatur Brandt qui Lm2P 5 autem om .
\, del. Lm2 A. m2 etiam om. H etiam et
Λ eam et Ν Σ ; Porph. 11, 21 St καί 6 qua Porph. διαφορά έσχιν δχψ διαφέρει
έκασχα; ‘an quo?’ Busse, sed cf. infra 271, 1.7. 18. 272, 17 . 6
nam ab illis 9 LR Q, om. cett. post nam add
. homo et equus cum Porph. edd. cf. etiam infra 271, 9. 12, sed etiam
supra 269, 9, etiam Bussio homo atque equus addendum uid . 7
enim autem Γ 8 inrationalia
uel irr- R ?ΓΠ in ras. ros. ex -bilia
Δ sed illis 9 om. R
rationabile p.r
rationale \ a.r. et cett . separauit disiunxit ΓΦ 9 et CHP,
s. l. er. uid. Δ, om. cett . rationabiles L \ m1 2 rationale CP
rationales cett., add . enim ΕGΗ ΑίΙΦΨ ; codd. Porph. aut
λογικοί aut λογικά sumus om. CEGHP; Porph . έσμέν et nos om. E et om. N di C dei ut
uid . 2 sed ab illis om. EG 11 ante
Vitiosa in ras. Hæc E ratione L edd., om. cett. recte?, in ras . est
E et om. G sane E in ras. NP explicans
HNP non s. l. m2 explicat L 12 id cf. 263, 10 13 aliis R
distat HN differt P 14 dixerit Lm2P an utrum
R concluderit L concludat EGR id quod est
om. E ante differentia add . ipsa ER differentia
om. G 15 etenim om. EGR differentiæ nomine qua differt una res ab
alia, id est id quod est differentia est differentia. Differentiæ nomine fid
est nomine in ras. m2 E in definitione usus in eius
diffinitione N definitione dicens : differentia est qua
differunt a se singula, quodsi adhuc differentia nescitur, nisi definitione
clarescat, differre quoque quid sit qui poterimus agnoscere? ita nihil amplius
attulit ad agnitionem qui differentiæ nomine in eiusdem usus est
definitione, est autem communis et uaga nec includens substantiales
differentias, sed quaslibet etiam accidentes hoc modo : differentia est qua a
se differunt singula; quæ enim genere eadem sunt, differentia discrepant, ut
cum homo atque equus idem sint in animalis genere, quoniam utraque sunt
animalia, differunt tamen differentia rationali, et cum dii atque homines sub
rationalitate sint positi, differunt mortalitate, rationale igitur hominis ad
equum differentia est, mortale hominis ad deum, atque hoc quidem modo
substantiales differentiæ colliguntur, quodsi Socrates sedeat, Plato uero
ambulet, erit differentia ambulatio uel sessio, quæ substantialis non est.
namque istam quoque differentiam definitio uidetur includere, cum dicit :
differentia est qua differunt singula; quocumque enim Socrates a Platone
distiterit nullo autem alio distare nisi accidentibus potest , id erit differentia secundum superioris
terminum definitionis, quam rem scilicet uiderunt etiam hi qui definitionis huius
uagum communemque finem reprehendentes certæ conclusionis terminum
subiecerunt. 2 nesciatur Lm2 non noscitur m1 P
definitione in definitione N 3 qui LN quomodo CEGPR qui d er. H possemus
EG possimus R 4 ita om. EGR cognitionem
NPm2, post agnitionem add. a cogitatione Hm1, del. m2, s. l. uel
cognitione m2, del. m. al. set om. EG accidentales Lm2Pm2
9 sunt EGHLm1R in om. GNR et om. EGR
rationabilitate CGLm1 rationale N sunt CEGLm1R 12
positi post EG post differunt add. tamen L
rationabile L 13 est om. C 15 ambulatio uel om.
EG, s. l. Lm2 16 nam HLm1 ista E quo EGHm1
post differunt add. a se R cumque EG
quoque Rm1 quocumque modo P post enim s. l.
modo Lm2 19 destiterit CEm1HPRm2 distauerit m1
post alio s. l. modo Em2 accidentibus ex
accidentibus P Interius autem perscrutantes de differentia
dicunt, non quodlibet eorum quæ sub eodem sunt genere diuidentium esse
differentiam, sed quod ad esse conducit et quod eius quod est esse rei pars
est; neque enim quod aptum natum est nauigare erit hominis differentia, etsi
proprium sit hominis, dicimus enim animalium hæc quidem apta nata sunt ad
nauigandum, illa uero minime, diuidentes ab aliis, sed aptum natum esse ad
nauigandum non erat completiuum substantiæ nec eius pars, sed aptitudo quædam
eius est, idcirco, quoniam non est talis quales sunt quæ specificæ dicuntur
differentiæ, erunt igitur specificæ differentiæ quæcumque alteram faciunt
speciem et quæcumque in eo quod quale est accipiuntur. Et de differentiis quidem ista
sufficiunt. Sensus propositionis huiusmodi est. quoniam superius
dixit determinasse quosdam differentiam esse qua a se singula dis 90
creparent, ait alios diligentius de differentia | perscrutantes non 1 15 Porph.
Boeth. perscrutantes EGHP
perscrutantes et speculantes cett.; Porph. 12, 1 προσεξεργοζόμενοι de differentia CH linea del., sed lin. er. Σ differentiam cett. edd. Busse; Porph. 12, τά περί τής διαφοράς 2 non non solum R,
quodlibet quod habet ELm1 h m1 X, post quodlibet
er. habet 23 diuidentium esse om. X,
s. l. Lm2 sed quod dicuntur
differentiæ 12 LR Q, om. cett. 5 aptum actu
R natum om. LR; Porph. 12, 4 τδ πεφοχέναι πλεΐν 6 dicimus Porph. 12, 5 εΐποιμεν γάρ dv, unde
dicemus coni. Brandt; infra 12 erunt ειεν άν ; 234, 16. erit. 17. 235, 2
erunt 7 animalia A acta Rm1 nata om. LR 8
aliis illis A actum Rm1 natum om. R est R
erit h m2 10 neque Busse 11 est om. R
quoniam om. LR 12 quæ om. Φ igitur ergo L 13 alteram quæcumque om. H et ea EG quale in er.
quid ut uid. Hm2 quid EG post est add. esse EG
accipiunt EG 15 Et sufficiunt om. N Et om. CEGP;
Porph. 12,11 Καί de om. EG A
differentiis Porph. περί μίν διαφοράς quidem om. H sufficiant CL X
m2; Porph. άρχει 18 alios ilico
EGLa.c. ilico alios P de differentia differentiam
CLm1P fuisse arbitratos recte esse superius propositam
definitionem, neque enim omnia quæcumque sub eodem posita genere differre
faciunt, differentiæ hæ de quibus nunc tractatur, id est specificæ, numerari
queunt, plura enim sunt quæ ita diuidunt species sub uno genere positas,
ut tamen eorum substantiam minime conforment, quia non uidentur esse differentiæ
specificæ nisi illæ tantum quæ ad id quod est esse proficiunt et quæ in
definitionis alicuius parte ponuntur, hæ autem sunt ut rationale hominis, nam
et substantiam hominis conformat et ad esse hominis proficit et
definitionis eius pars est. ergo nisi ad id quod est esse conducit et eius quod
est esse rei pars sit, specifica differentia nullo modo poterit nuncupari, quid
est autem esse rei? nihil est aliud nisi definitio, uni cuique enim rei
interrogatæ quid est? si quis quod est esse monstrare uoluierit,
definitionem dicit, ergo si qua definitionis pars fuerit, eius erit pars quæ
unius cuiusque rei quid esse sit designet, definitio est quidem quæ quid una quæque
res 1 positam EG 2 posita posita sunt EGL post genere
add. quæ Lm1, del. m2 3 differentiæ
id est om. CN hæ om. H id est om. R, er. uid. H,
s. l. Lm2 nominari HLm2NR 5
earum H 6 quia quæ CH specificæ ante
esse H, post N 7 proficiant R et quæ eæque G eæ
quæ Em1, del. m2, etiam proxima inponuntur del. m2in
del. Lm2, om. P diffinitiones N definitionibus
EGLm1 aliqua N partes EGLP post ponuntur
add. ut mortalis rationalis Em1, del. m2 hæ ea
EGLm2P 9 et s. l. Lm2 et ad G conformat hominis
om. EG 11
conducat EHm2Lm2N et eius pars
sit N et eius quod add. quid Rm1, del. m2, quidem
ex quid Hm2, del. m3
est esse rei pars sit est Hm1 HR et eius rei quod est
est del. Lm2 esse pars est
est om. Lm1, s. l. sit m2 CL et eius quod quidem esse
rei pars est P eius rei quod quidem aliquid add. E EG 13 esse om. G, ante
autem H nihil del. Em2 est s. l. Lm2Rm2
esse E del. m2 G unius cuiusque R 14 interrogatæ ad
interrogationem CHN quis quid Lm2 quod id quod
CHNP qua quid CHN 16 post eius s. l.
rei Lm2 quæ quod HLm1N quid quod N sit
esse L esse fit G est esse Hm1N 17 designat
Lm2P significet Hm1N est quidem enim est HN quæ
quid quia N sit, ostendit ac profert, demonstraturque quid
uni cuique rei sit esse per definitionis adsignationem. illæ uero differentiæ
quæ non ad substantiam conducunt, sed quoddam quasi extrinsecus accidens
afferunt, specificæ non dicuntur, licet sub eodem genere positas species
faciant discrepare, ut si quis hominis atque equi hanc differentiam
dicat, aptum esse ad nauigandum. homo enim aptus est ad nauigandum, equus uero
minime, et cum sit equus atque homo sub eodem genere animalis, addita
differentia aptum esse ad nauigandum equum distinxit ab homine, sed aptum esse
ad nauigandum non est huiusmodi, quale quod possit hominis formare
substantiam, sed tantum quandam quodammodo aptitudinem monstrat et ad faciendum
aliquid uel non faciendum oportunitatem. Id circo ergo specifica differentia
esse non dicitur, quo fit ut non omnis differentia quæ sub eodem genere positas
species distribuit, specifica esse possit, sed ea tantum quæ ad substantiam
speciei proficit et quæ in parte definitionis accipitur, concludit igitur esse
specificas differentias quæ alteras a se species faciunt per differentias
substantiales, nam si uni cuique id est esse quodcumque substantialiter fuerit,
quæcumque differentiæ substantialiter diuersæ sunt, illas species quibus
adsunt, omni substantia faciunt alteras ac discrepantes, atque hæ in
definitionis parte sumuntur, nam si definitio substantiam monstrat 1
ostendit om. E ostenditur N ac er. E, om. N
profert om. N
demonstratque CLm1 quid quod Lm1Pm1R quidem quid
N 2 per om. EGR, in mg. Lm2
assignatione EG 3 ad om. EΡ quasi om. EGPR
5 faciant om. EG facient CLm1Rm1 7 homo enim
autem LR equus HLNR hominem equum cet, om.
CEGP 10 esse ad sed tantum 11 om. EG 11 quale om. EGR,
del. Lm2 ante
quod quid P add. per L del. m2, s. l. Pm2
post substantiam add. sicut rationale quæ est substantialis
qualitas C 12 habitudinem Hm1 13 opportunitatem
CR differentia specifica C 18 ante esse
add. eas HΝΡ, s. l. Lm2 quæ differentias
om. EGR ad faciunt s. l. 1 informant
Lm2 19 differentias ex distantias Lm2 idem
est in ras. m2 esse H idem esse est
R 21 sint Hm1 omnes EGP 22 substantias
P substantiæ Hm1 substantiæ ratione N et
substantiales differentiæ species efficiunt, substantiales differentiæ erunt
partes definitionum. Proprium uero quadrifariam diuidunt. nam et id
quod soli alicui speciei accidit, etsi non omni, ut homini medicum esse uel
geometrem, et quod omni accidit, etsi non soli, quemadmodum homini esse
bipedem, et quod soli et omni et aliquando, ut homini in senectute canescere,
quartum uero, in quo concurrit et soli et omni et semper, quemadmodum homini
esse risibile, nam etsi non semper rideat, tamen risibile dicitur, non quod iam
rideat, sed quod aptus natus sit; hoc autem ei semper est naturale et equo
hinnibile, hæc autem proprie propria perhibent esse, 3 276, 2 Porph. Boeth. et om. EG, s. l. Pm2 2
erunt post partes Lm2 sunt m1 sunt
post definitionum CGR, s. l. Em2 3 DE PROPRIO om. H, add. Lm2 EXPLICIT DE
DIFFEREN. DIFFERENTIIS Ψ
INCIPIT DE PROPRIO 2<F 4 et s. l. C 5
hominem R h m1 A 6 uelut H geometram CEm1G edd.
Busse et quod perhibent esse 14 LR
locum hic om., 277, 7 post adest inserit Ω, om. cett. omni Porph. 12, 14 παντί τφ εϊδει 7 etsij et R T m1 ante
homini add. et R 8 homini Porph. όνΟ-ρώπψ παντί, unde homini
omni coni. Busse 9 post uero add. est Φ in quo concurrit et del., in mg.
conuenit T m2 10 hominem R Σ 11 risibilem R ΓΣΦ ; Porph. ώς τψ άνθρώπψ τό γελαστιχόν non semper rideat L Σ non rideat ΓΑ non ridet
hic ut uid. s. l. semper add., sed er. \
R AIIΨΨ semper non rideat Busse non rideat
semper edd.; Porph. 12, 18 χαν γάρ μή γελά αεί risibile tamen L Λ edd. Busse; Porph. άλλα γελαστιχο'ν 12 iam semper Σ edd.; Porph. άεί, cod. Mm2 ίBη rideat natus sit om. Φ 13 sit natus R, add. ad ridendum R ΓΑ ridere Σ,
ante sed add. ridendum Φ ; om. Porph.
semper ei est naturale L semper est ei naturale Γ ei
semper naturale est Σ ante et add. ut om.
etiam B Bussii edd. Busse ; Porph. 12, 20 ώς, om. cod.
A 14 autem Porph. 81
xai, om. xai cod. A proprie esse L Λ esse s. l. m2 Σ
esse om. , proprie dominanterque nominantur T m2 propria perhibentur perhibentur
del. Γ m2 ΓΦ proprie nominantur nominant Π propria R ΔΙΙ uere dicuntur
propria Ψ ; Porph. χυρίως ΐßιά φασιν
quoniam etiam conuertuntur. quicquid enim equus, hinnibile, et quicquid
hinnibile, equus. Superius dictum est omnia propria ex accidentium genere
descendere, quicquid enim de aliquo prædicatur, aut substantiam informat aut
secundum accidens inest. nihil uero est quod cuiuslibet rei substantiam
monstret nisi genus, species et differentia, genus quidem et differentia
speciei, species uero indiuiduorum. quicquid ergo reliquum est, in accidentium
numero ponitur, sed quoniam ipsa accidentia habent inter se aliquam
differentiam, idcirco alia quidem propria, alia priore atque antiquiore
nomine accidentia nun|cupantur. et de accidentibus paulo post, nunc de
propriis, quæ quadrifariam diuiduntur, non tamquam genus aliquod proprium in
quattuor species diuidi secarique possit, sed hoc quod ait diuidunt, ita
intellegendum est, tamquam si diceret nuncupant, id est propria
quadrifariam dicunt, cuius quadrifariæ appellationis significationes enumerat,
ut quæ sit conueniens et congrua nuncupatio proprietatis ostendat, dicit ergo
proprium accidens quod ita uni speciei adest, ut tamen nullo modo coæquetur ei,
sed infra subsistat ac maneat, ut hominis dicitur proprium medicum esse,
idcirco quoniam nulli alii inesse ani 3 superius eqs. fort. enim equus
om. N equus equus
CEGHNP U sed add. et si
homo, risibile, si risibile, homo est cum Porph. 12, 21, post pr. equus
add. et R A est et L est etiam est et
sic Φ equus est et hinnibile est est s. l.
F\ m2 et quicquid hinnibile equus
est ΓΔ est equus est hinnibile et quicquid est hinnibile
est equus quattuor est s. l.
m2 Ψ equus est hinnibile et quicquid hinnibile est
equus est et si homo est risibile est et risibile homo est 2 4
alio N 6 ante species add. et Lm1,
del. m2 7 et om. R genus diiferentia om. EGR, s. l.
Hm2 11 ante antiquiore add. in ER 12
nunc ex nam Hm2 quadrifarie N in
quadrifariam -um GP EGP diuidunt H ur er.
P ur del. m2 aliquid CPm1 14 ait om.
E in mg. dicitur m2
G est R diuiduntur EG 15 nuncupantur
EGR proprie CEm1G propriam ut uid. Pm1
propriam m2 dicuntur EGHm1La.c.NR quadrifariam
C 18 proprietas Ea.c. proprii p.c. G
dicitur CEHLa.c. corr. m1 et 2 P ergo om. C
proprium s. l. Cm2 primum m1 20 ei ante
nullo HN ac et HNP dicimus HN malium
potest, nec illud adtendimus, an hoc de omni homine prædicari possit, sed illud
tantum, quod de nullo alio nisi de homine dici potest medicum esse, et hæc
quidem significatio proprii dicitur inesse soli, etsi non omni; soli enim
speciei, etsi non omni coæquatur, ut medicina soli quidem inest homini, sed non
omnibus hominibus ad scientiam adest. Aliud proprium est quod huic e contrario
dicitur omni, etsi non soli; quod huiusmodi est, ut omnem quidem speciem
contineat eamque transcendat, et quoniam quidem nihil est sublectæ
speciei quod illo proprio non utatur, dicimus omni, quoniam uero transcendit in
alias, dicimus non soli: hoc huiusmodi est quale homini esse bipedem, proprium
est enim homini esse bipedem, omnis enim homo bipes est etiamsi non solus, aues
enim bipedes sunt, geminæ igitur significationes proprii quæ superius
dictæ sunt, habent aliquid minus, prima quidem quia non omni, secunda uero quia
non soli, quas si iungimus, facimus omni et soli, sed demimus aliquid secundum
tempus, si ei adiciatur aliquando, ut sit hæc tertia proprii nuncupatio ‘omni
et soli, sed aliquando, ut est in senectute canescere uel in iuuentute
pubescere; omni enim homini adest in iuuentute pubescere, in senectute
canescere, et soli, pubescere enim solius hominis est, sed ali 1 hoc om. EG homini EN
quod quia HN nisi de homine post esse N 3
medicus Hm1N 4 inesse CP, s.
l. Hm2Lm2, om. EGR inest N etiamsi
Em2 et m1 Hm1LR etiamsi EHm1L repet,
post inest PR coæquetur Em2Hm1 ante medicina
add. homini H del. m2 LNR homini om.
NR, s. l. Hm2 adest adesse potest CLN potest esse H; de
R cf. ad 275, 6 7 est ante aliud HN, post
CG, om. E 8 etiamsi HLNR
quid HN 10 quod illo non soli in inf. mg. Em2 post dicimus
add. enim C 11 aliis Em2G 12 hoc id N
post quale add. est s. l. Hm2, post homini CG
hominis R, post homini add. proprium Em2
enim in mg. Em2 14 etiamsi geminæ om. EGR
17 sed Hm2 si m1 demimus HN deminus Cm1 i demimus ί deest minus m2 dempsimus R
dedimus Em1 addimus m2 G deest minus
LP 18 eis HLP ei post adiciatur
N omni et soli et soli et
omni C sed si G 21 post. in et in HN
22 est hominis HN quando, neque enim omni tempore, sed in
sola tantum iuuentute. hæc igitur determinatio proprii in eo quidem modo quod
omni et soli inest, absoluta est, sed ex eo minuit aliquid uel contrahit, cum
dicimus aliquando, quod si auferamus, fit proprii integra simplexque
significatio hoc modo : proprium est quod omni et soli et semper adest,
omni autem et soli speciei et semper intellegendum est ut homini risibile, equo
hinnibile; omnis enim et solus homo risibilis est et semper. neque illud nos
ulla dubitatione perturbet, quod semper homo non rideat; non enim ridere est
proprium hominis, sed esse risibile, quod non in actu, sed in potestate
consistit, ergo etiamsi non rideat, quia ridere tamen posse soli et omni homini
semper adesse dicitur, conuenienter proprium nuncupatur, nam si actus separatur
ab specie, potestas nulla ratione disiungitur. Quattuor igitur
significationes proprii dixit, nam prima quidem, quando accidens ita
subiectæ speciei adest, ut soli ei adsit, etiamsi non omni, ut homini medicina;
secunda uero, 1 in om. EGR, s. l. L, post tantnm
P tamen L post iunentnte add. pubescit N
2 post proprii add. integra simplexque
significatio GHP del. m1? ex 5 in eo fit proprii om. R
modo om. N, del. Lm2 inest om. EG est
Lm1 minus La.c. minui N minuens P aliquid
uel atque significationem in ras. Em2 uel CNP et GL, om. ΕH 4 quod quam N simplexque et
simplex HLNR proprii R 6 soli et omni N
secund. et om. GLR, s. l. Pm2 omni autem intellegendum
est om. Rbrm 7 et semper om. EGR, del. Lm2, s. l.
Hm2Pm2 intellegendum est del. et s. l. adest scr. Hm2,
in mg. quod soli et omni adest m. al. 8 post. et
om. EGPR post semper add. similiter et equus
hinnibile brm 9 illud Hm2 enim Hm1N 10 proprium
est NPR sed si est R esse del. Lm2 est R 11 sed si R
12 si non rideat etiam C quia om. N, s. l. Hm2
tamen om. R autem HN possit La.c.N
potest Em2 post omni add. adsit H del. m2
adest N 13 ante semper s. l. et Hm2
semper om. R ante conuenienter add. et H er. L
del. m2 NP 14 si etsi Hm1Lm1N separetur Em2
a C 15 proprii om. EG nam prima unam CHm1 primam m2
N nam s. l. primam
P homini medicina hominem esse medicum C secundam CHN;
in mg . ał. secunda autem cum omni accidit etsi non soli ut homini esse
bipedem add. L uero autem CL in mg. cum soli
quidem non adest, omni uero semper adiungitur, ut homini esse bipedem; tertia
uero, cum omni et soli, sed aliquando, ut omni homini in iuuentute pubescere;
quarta, cum omni et soli et semper adest, ut esse risibile, atque ideo
cetera quidem conuerti non possunt : neque enim coæquatur quod soli, sed non
omni speciei adest, species quidem de ipso dici potest, ipsum uero de specie
minime, qui enim medicus est, potest dici homo, homo uero qui est, medicus esse
non dicitur, rursus quod ita est alii proprium, ut omni adsit etiamsi non
soli, ipsum quidem de specie PREDICARE potest, species uero de eo minime, nam
bipes prædicari de homine potest, homo uero de bipede nullo modo, rursus quod
ita adest, ut omni et soli, sed aliquando adsit, quoniam de tempore habet
aliquid deminutum nec simpliciter semper adest, reciprocari non poterit,
possumus enim dicere omnis qui pubescit homo est, non omnis homo pubescit:
potest enim minime ad iuuentutem uenire atque ideo nec pubescere; nisi forte
non sit pubescere hominis proprium, sed in iuuentute pubescere, aut, etiam cum
nondum est in iuuentute aut etiam præteriit, tamen sit ei proprium non
tale quale tunc fieri possit, cum præter iuuentutem est, sed quale cum in
iuuentute consistit, atque ideo hoc 1 cum quæ N soli adiungitur del. Hm2 omni accidit etsi
non soli CHm2L semper s. l. Hm2 2 hominem C
tertiam CHN soli et omni N omnio m. LNR
homini om. N
quartam CG sic HN 4 post. et om. EG, add.
Pm2 inest CHm1N ideo om. E adeo HLR coæquantur
HN 6 quodj quia cum Hm1N non omni sed soli N sed si
R 7 qui enim dici homo om. EGR 8 homo dici C 9 ad
alii s. l. a t illud L, post add. una pars
R de homine prædicari C 13 adest ex est
Em2 distat Hm1 assit ex sit Hm2 14
diminutum EN nec et Hm1 non non tamen dicimus
L homo qui est homo L qui homo est qui et
est s. l. m2 H 18 ante sed add.
solummodo Hm2, ante in CN, post post. pubescere
L aut Hm2La.c.Pm2 ut
EGHm1Lp.c.Pm1R autem CN 19 cum Hm1NR quod CEGHm2LP etiam s.
l. Hm2 iam Em1 20 sit adsit CHN ei om. G fieri om. C, in ras. Lm2 fieri
possit del., est s. l. scr. Hm2 potest L
in ras. m2 P est C 21 post quale
add. tunc fieri potest posset CHLm1N CH s. l. m2 LNP
quod non in omne tempus tenditur, etiamsi tale est, ut omni 92
speciei adsit, quod ta|men in tempus aliquod differatur, integrum atque
absolutum proprium esse non dicitur, quartum est quod ita alicui adest, ut et
solam teneat speciem et omni adsit et absolutum sit a temporis condicione, ut
risibile quod a superiore plurimum distat; nam qui risibilis est, semper ridere
potest, rursus qui potest in iuuentute pubescere, cum ipsa iuuentus non sit
semper, non ei adest semper ut in iuuentute pubescat, hæc autem quarta proprii
significatio quoniam nulla temporis definitione constringitur, absoluta est
atque ideo etiam conuertitur et de se inuicem proprium atque species prædicantur;
homo enim risibilis est et risibile homo. Accidens uero est quod adest et
abest præter subiecti corruptionem, diuiditur autem in duo, in separa bile et
in inseparabile, namque dormire est separabile accidens, nigrum uero esse
inseparabiliter coruo et Æthiopi accidit, potest autem subintellegi et coruus
albus et Æthiops amittens colorem præter subiecti corruptionem, definitur autem
sic quoque; accidens est 13 281, 7 Porph. 12, 23 13, 8 Boeth. 39, 10 21. 1 quod quia
HN 2 speciei tempori EGR aliquid C 4 alicui
om. EG, del. Hm2
ali R alii Lm1 pr. et om. EGLR post. et ut
La.c.R 5 post. a s. l. Hm2 6 qui ex
quod Lm2 7 ante cum add. sed CH del.
m2 NP, s. l. Lm2 8 adest est EGR in iuuentute deleri
uult Hilgard 9 quoniam quam EGLm2P 10 definitio uel difd– EGLm2R
constringit EG 11 et de se et ideo de se P de se
om. R De specie EG 12 risibile C et om.
EGHR 13 inscript. om. HL K ACCIDENTE ΝR ΔΣ 14 uero om.
A 15 diuiditur subsistens 281, 3 LR Q,
om. cett. duobus L 16 in om. Φ nam A Busse amittens
colorem A m1 T" nitens colore
c ett. edd. Busse; Porph. άποβαλών τήν χροιάν; cf. supra 101,
13 corruptionem subiecti LR ϋίΓΦ ; codd. Porph.
φθοράς aut ante
τοΰ υποκειμένου aut
post; definitur Porph. 13, 3
ορίζονται quod contingit
eidem esse et non esse, uel quod neque genus neque differentia neque species
neque proprium, semper autem est in subiecto subsistens. Omnibus igitur determinatis quæ proposita sunt,
dico autem genere, specie, differentia, proprio, accidenti, dicendum est quæ
eis communia adsint et quæ propria. Quouiam, ut superius dictum est, quæ de
aliquo PREDICARE, uel substantialiter uel accidentaliter dicuntur cumque
ea quæ substantialiter PREDICARE, eius de quo dicuntur substantiam
definitionemque contineant et sint eo antiquiora atque maiora, quod ex
substantialibus PREDICATO efficiuntur, cum ea quæ substantialiter dicuntur
pereunt, necesse est ut simul etiam ea interimantur quorum naturam
substantiamque formabant, quæ cum ita sint, necesse est ut quæ accidenter
dicuntur, quoniam substantiam minime informant, et adesse et abesse possint præter
subiecti corruptionem, ea enim tantum cum absunt subiectum corrumpere poterunt,
quæ efficiunt atque conformant quæ sunt substantialia, quæ uero 8
superius 276, 4. 1 contigit R A ante pr. esse add. et R, s.
l. \ m2; om. Porph. 13, 4 post. et uel
L post uel littera er.
) edd.; Porph. η, codd. CM
nat 2 post genus s. l. est A m2 neque
species neque differentia ΔΔΣ edd. Busse;
Porph. οοτε διαφορά οϋτε είδος post proprium add. sit
LR 3 consistens Λ 4 præposita Δ m1 5 dico accidenti om. Γ propria Φ proprio et L ΔΑΣ accidente H et accidenti L A
m2 et accidente m1 ) ΛΣ de accidenti
EG 6 eis his CHP hiis Φ uel his R, om. EG; Porph.
13, 7 αΰτοϊς adsint sint R
sunt L Λ m1 ηιΙΧΣ ; Porph. πρδσεοτιν et om. G 7
post propria add. EXPLICIT DE GENERE SPECIE DIFFERENTIA
PROPRIO ACCIDENTE Σ 8 ut om. EG alio CEGR 9
accidentialiter CP accidenter HR dicuntur prædicantur
R cum EG 11 definitione EG maiora atque
antiquiora C 12 quod quia R substantialiter CN
efficitur CHm2LN 13 cumque N, post cum s.
l. accidenter
E intireunt P an informabant? accidentaliter
Lm2 16 et om. EGR, s. l. Lm2 abesse et adesse H
17 possunt N tantum enim C 18 perrumpere E
potuerunt LR 19 informant HN non efficiunt
substantiam, ut accidentia, ea cum adsunt uel absunt, nec informant substantiam
nec corrumpunt, est igitur accidens quod adest et abest præter subiecti
corruptionem, id autem diuiditur in duas partes, accidentis enim aliud est
separabile, aliud inseparabile, separabile quidem dormire, sedere, inseparabile
uero ut Æthiopi atque coruo color niger. in qua re talis oritur dubitatio. ita
enim est definitum : accidens est quod adesse et abesse possit præter subiecti
corruptionem. idem tamen accidens aliquando inseparabile dicitur; quod si
inseparabile est, abesse non poterit, frustra igitur positum est accidens
esse quod adesse et abesse possit, cum sint quædam accidentia quæ a subiecto
non ualeant separari, sed fit sæpe ut quæ actu disiungi non ualeant, mente et
cogitatione separentur. sed si animi ratione disiunctæ qualitates a subiectis
non ea perimunt, sed in sua substantia permanent atque perdurant, accidentes
esse intelleguntur, age igitur, quoniam Æthiopi color niger auferri non potest,
animo eum atque cogitatione separemus, erit igitur color albus æthiopi, num
idcirco species consumpta sit? minime, item etiam coruus, si ab eo colorem
nigrum imaginatione separemus, permanet tamen auis nec interit species,
ergo quod dictum est et adesse et abesse, non re, sed animo intellegendum est.
alioquin et substantialia, quæ omnino separari non possunt, si animo et
cogitatione disiungimus, ut si ab homine rationabilitatem auferamus 1 cum
absunt uel cum adsunt uel cum absunt H uel cum absunt uel cum
adsunt N cum uel uel s. l. m2
absunt uel adsunt L; ante assunt sic add.
uel P 3 ante adest add. et P 4
dinidunt EGLR accidens edd. aliud est enim
H ante dormire add. ut brm 6 ut om. HR edd. 7
dubietas CEG recte? post. est add. Hm2 8 et uel
N potest CL 9 dicit EG 11 abesse-et adesse
E 12 ab CRm1 14 animi hac C 15 eas
EGN permaneant G ac R 16 accidenter
CG intellegantur Em1 igitur enim HN 17 eum om. G,
ante separemus C, uero E atque et HLNPR 18
num ex non Rm2 19 consumptæ consumpta R sunt EGLR edd. ita
CEP 20 imagine EGR 21 interiit Lm1PR pr. et om. EGR, s.
l. Lm2 22 et om. CEG 23 si sæpe Hm1LNP 2t
rationalitatem P quam
licet actu separare non possumus, tamen animi imaginatione disiungimus , statim perit hominis species, quod idem in
accidentibus non fit: sublato enim accidenti cogitatione species manet. Est
alia quoque accidentis definitio ceterorum omnium priuatione, ut id dicatur
esse accidens quod neque genus sit neque species nec differentia nec proprium;
quæ definitio plurimum uaga est ualdeque communis. sic enim etiam genus
definiri potest, quod neque species neque differentia nec proprium sit nec
accidens, eodemque modo species ac differentia et proprium, cum autem
eadem similitudine definitionis plura definiri queant, non est terminans et
circumclusa descriptio, præsertim cum longe sit a definitionis integritate
seiunctum quod cuiuslibet rei formam aliarum rerum negatione
demonstrat. Quibus omnibus expeditis, id est genere, specie, differentia.
proprio atque accidenti, descriptisque eorum terminis quantum postulabat
institutionis breuitas, ea ipsa communiter pertractanda persequitur, ut quas
inter se habeant differentias hæc quinque, de quibus superius disputatum est,
quas uero com muniones, mediocri consideratione demonstret, ut non solum
1 separari EG possimus EL post tamen add.
si L, s. l. Hm2Pm2 imaginatione cogitatione N
statimque C q. er. H q. del. m2 N
periit PR 3 item CHm1 sit EN ut uid. sublata EGR
enim s. l. Cm2 accidenti om. EGR, post cogitatione
N ante cogitatione er. et C quoque
om. EGP sic
accidentis om. C, post definitio R ad
priuatione s. l. quæ fit per priuantiam Em2 id
om. EG dicat EGR 6 fit C neque differentia neque
proprium LNR 8 enim om. NR nec ante differentia CH 9 neque
NR sit om. L, post accidens R
neque N 10 proprio HPm1 11 plurima L
queunt EGLm1R termino Ep.c.R et om. EGR 12
ab LR ac G negatione rerum E demonstret N post
genere add. quidem CP ante proprio add. et H
ante quantum add. et PR, s. l. Lm2 17
post breuitas repet. expeditis PR, s. l. Em2
pertractanda om. C retractanda HNP 18 ante
quas s. l. quia
Em2 de quibus om. E disputandum G quas nero quasue
CL quid ipsa sint, uerum etiam quemadmodum inter se comparentur,
appareat. quid H, m2 in CLP
quod NPm1 quæ Cm1EGLm1R comparantur E 2 BOEZIO BOETI E V. C.ET I LL .
EXINI sic E EXCONS. ORDINAR.
PATRICII IN ISAGOGAS PORPHYRII Y ex I Gm2 ID EST
INTRODVCTIONEM IN CATEGORIAS A SE TRANSLA. sic EG EDITIONIS SECVNDÆ
LIBER IIII. EXPL. EXPLICIT’
E . INCIPIT LIBER V. EG ; EXPLICIT LIBER LIBER om. C QVARTVS. INCIPIT
LIBER LIBER om. HN
QVINTVS CHLNP, add. DE COMMVNIBVS GENRIS. DIFFER. SPEC. ACCID. ET
PROPI N ; EXPLICI R Expeditis per se omnibus quæ
proposuit et quantum in unius cuiusque consideratione poterat, ad scientiæ
terminum breuiter adductis nunc iam non de singulorum natura, id est uel
generis uel differentiæ uel speciei uel proprii uel accidentis, sed de ad se
inuicem relatione pertractat, nam qui communiones ac differentias rerum
colligit, non ut sunt per se res illæ considerat, sed ut ad alias comparentur,
id autem duplici modo, uel similitudine, dum communitates sectatur, uel
dissimilitudine, dum differentias, quæ cum ita sint, nos quoque, ut adhuc
fecimus, propter planiorem intellectum philosophi uestigia persequentes
ordiemur de his communionibus quæ adsunt generi et speciei et differentiæ uel
proprio et accidenti. Commune quidem omnibus est de pluribus prædiPorph.
Boeth. 40, 1 16. 3 cuiuscumqne C considerationem
Ea.r.G 4 id est om. N, add. Rm2 5 pr .
uel om. P secund. uel et P 6 nam quia R
namque Hm1N 7 sunt. om. C 8 ille GLNP, post illæ
s. l. sint Cm2 ut om. R ad s. l. LRm2 post
alias add. qualiter CHPR, s. l. Lm2 comparantur
EGHm2, recte? cf.284, 1 post autem s. l. fit Cm2L,
in mg. Em2, post duplici s. l. Pm2 9 dum dum om.
EG sectatur retractat R retractantur L n
del., s. l. a i sectatur P differentiæ La.c.P uel
differentia EG 11 ad adhuc s. l. id est
uel G hac tenus EGm2
12 his his omnibus R communibus EGR utrumque
et om. EGLR uel om. R et NP 14
et uel EGL atque R 15 ante Commune add.
inscriptionem DE COMMVNIBVS GENERIS ET add. ΔΠ SPECIEI DIFFERENTIÆ PROPRII ET
ACCIDENTIS ΛΠ Busse, N in subscript. libri IV
cum alio ordine uerborum, DE HIS HIIS Φ COMMVNIBVS QVÆ
ASSVNT sunt A GENERI ET SPECIEI ET
SPECIEI om. T ET
DIFFERENTIÆ ET PROPRIO ET ACCIDENTI accidenti proprio et differentiæ A
ΓΑ litt. minusc. Φ, INCIP. DE EORV COMVNIBVS 2 DE COMMVNITATIB;
OMNIVM. i', inscript. om. CEGHLPR cari, sed
genus quidem de speciebus et de indiuiduis, et differentia similiter, species
autem de his quæ sub ipsa sunt indiuiduis, at uero proprium et de specie cuius
est proprium et de his quæ sub specie sunt indiuiduis, accidens autem et de
speciebus et de indiuiduis. namque animal de equis et bobus et canibus prædicatur,
quæ sunt species, et de hoc equo et de hoc boue, quæ sunt indiuidua,
inrationale uero et de equis et de bobus prædicatur et de his qui sunt
particulares, species autem, ut homo, solum de his qui sunt particulares
prædicatur, proprium autem, quod est risibile, et de homine et de his qui sunt
particulares, nigrum autem et de specie coruorum et de his qui sunt
particulares, quod est accidens inseparabile, et moueri de homine et de equo,
quod est accidens separabile, sed principaliter quidem de indiuiduis,
secundum posteriorem uero rationem de his quæ continent
indiuidua. Antequam singulorum ad unum quodque habitudinem tractet, illam
prius respicit quam omnes ad se inuicem habere uide 1 sed separabile 16
om. HNP post. de om. R 2 autem quidem Δ hiis Φ, item 4 3
post indiuiduis s. l. prædicatur Em2 at uero separabile 16 om. CEG at uero indiuiduis
5 om. Σ · 4 de his om.R 5 post. de
om. R 6 bubus Lm1 A bobis R, ante add. de L
T de bobus Busse et canibus cum Porph. 13, 14 om. edd.,
delend. uid. Bussio 7 prædicatur post species R pr. sic
de om. R 8 inrationabile L et om. Porph. 13, 15;
ante et add. similiter R 9 de om. R
bubus RLm1 A prædicatur s. l. \ m2
dicitur m1 , post particulares Λ2 quæ L TA 10 quæ R ΓΑ 11 particularia R, add. homines
L 4ΛΦ ; om. Porph. proprium particulares 12
om. R quod est otov
Porph. 13, 17 12 pr. et om. L ΆΣ Busse casu ut uid., cf. eius adnot. ad Porph.
v-ai ,
add. \ m2 13 pr. et om. Busse; Porph. 13,
18 τοΰ τε εΐδοος 14 qui quæ R de homine equo
post separabile R 16 sed om. Π Σ post
principaliter add. accidens prædicatur Φ, s. l. accidens Lm2 17 secundum rationem
secundo uero cet. om. N ΛΣΦ ; secundo etiam T m1 ; uero post
secundum C posteriore E ratione E orationem
Λ ante de add. et edd.
cum Porph. 13, post indiuidua add. speciebus N Σ 20 uidentur RG antur. hæc est
autem una communio quæ propositarum quinque rerum numerum pluralitate prædicationis
includit; omnia enim de pluribus prædicantur, in hoc ergo sibi cuncta
communicant, nam et genus de pluribus prædicatur, itemque species ac
differentia et proprium et accidens, quæ cum ita sint, est eorum una atque
indiscreta communio de pluribus PREDICARE, disgregat autem ipsam de pluribus PREDICAZIONE,
quemadmodum in singulis fiat, quod unum quodque propositorum de quibus pluribus
prædicetur ostendit, ait enim genus quidem de pluribus prædicari, id est
speciebus ac specierum indiuiduis, ut animal prædicatur de homine atque equo ac
de his indiuiduis quæ sub homine sunt atque sub equo, item genus PREDICARE de
differentiis specierum atque id iure. quoniam enim species differentiæ
informant, cum genus de speciebus prædicetur, consequens est ut etiam de
his dicatur quæ specierum substantiam formamque efficiunt, quo fit ut genus
etiam de differentiis prædicetur ac non de una, sed de pluribus; dicitur enim
quod rationabile est, esse animal et rursus quod inrationabile est, esse
animal, ita genus de speciebus ac differentiis prædicatur ac de his quæ sub
ipsis sunt indiuiduis. differentia uero de speciebus dicitur pluribus ac de
earum indiuiduis, ut inrationabile et de equo prædicatur ac boue, quæ sunt
plures species, et de his quæ sub ipsis sunt indiuiduis eodem modo dicitur; nam
quod de uniuersali prædicatur, prædicatur et de indiuiduo. quodsi
differentia de speciebus dicitur, prædicabitur etiam de eiusdem speciei sub1 præpositarum
HN 5 post. et atque R 7 autem ut est
E 8 quod ut Em2P et quod La.c. et ut p.c.,
ante quod s. l. in eo Hm2 præpositorum
HN 9 ostendat ELm2P 10 id est om. HNR, er. G 11 atque et
CL equo ac de om. EG ac atque CL et R
12 de om. L, s. l. Cm2 qui EGP post. sub om. LNP
14 enim del. E 15 prædicatur HN 16 perliciunt
HNP 18 rationale EGHNP 19 quod om. R, in ras. E,
quoniam GLm1 inrationale HNP est om. R 21
differentiæ... dicuntur R 22 inrationale
uel irr- Em2 rationabile m1 HLm2NP 23
bouej de boue N et de deque EG 25 et ante prædicatur
C 26 prædicatur C etiam om. EN iectis.
species uero de suis tantum indiuiduis prædicatur; neque enim fieri potest, ut
quæ species est ultima quæque vere species ac magis species nuncupatur, hæc
alias deducatur in species, quod si ita est, sola post speciem individua
restant, iure igitur species de suis tantum indiuiduis prædicantur, ut
homo de Socrate, Platone, CICERONE et ceteris, proprium item de specie PREDICARE
cuius est proprium, neque enim esset proprium alicuius, si de alio diceretur;
de quo enim una quæque res ‘et soli et omni et semper’ dicitur, eiusdem
proprium esse monstratur quæ cum ita sint, proprium de specie dicitur, ut
risibile de homine; omnis enim homo risibilis est. dicitur etiam de indiuiduis
speciei de qua prædicatur; est enim Socrates, Plato et CICERONE risibilis,
accidens uero et de speciebus pluribus dicitur et de diuersarum specierum
indiuiduis. dicuntur enim coruus atque Æthiops nigri et hic cor uus et hic Æthiops,
qui sunt indiuidui, nigri secundum nigredinis qualitatem uocantur. atque hoc
quidem est accidens inseparabile, sed multo magis separabilia accidentia
pluribus inhærescunt, ut moueri homini et boui uterque
enim mouetur , et rursus ea quæ sub
homine sunt atque boue indiuidua, moueri sæpe prædicantur. sed
aduertendum est auctore Porphyrio quod ea quæ accidentia sunt, principaliter
quidem de his dicuntur in quibus sunt indiuiduis, secundo uero loco ad
uniuersalia indiuiduorum referuntur, atque ita prædicatio 1 prædicabitur
CLP 3 uero C 5 prædicatur Cm1EGLRm2 7 esse
E 8 nisi HPR, ex si CLm2 aliquo CHP
ante diceretur add. non R, s. l. Lm2 9
pr. et om. EGHN secund. et om. G tert. et
om. EG, del. Lm2, s. l. Pm2; ad et semper cf. 275,10 12 etiam
autem HPm1 13 Plato et piato N et om. CEG
risibiles CH et om. EGLP 14 pluribus om. CN
dicitur om. H, post
indiuiduis s. l. scil, prædicatur m2 specierum
om. HN 15 dicuntur in ras. Hm2 dicitur
GNR niger NR et om. EGHN 16 et om. EG
post nigri add. autem R, s. l. Lm2 19
et om. EG 20 et om. CEGP 21 mouere Ea.c.Gm2
actore Ea.c.R 23 post dicuntur add. nam non
subsistunt præter hæc quibus adsunt et nulli prius accidunt quam
indiuiduis R 24 post uniuersalia add. ad
speciem G superiorum redditur, ut quoniam nigredo singulis
coruis adest, dicitur adesse coruo. nam quia omnia particularia qualitas ista
accidentis nigredinis inficit, idcirco eam de specie quoque PREDICARE dicentes
coruum, ipsam speciem, nigrum esse. In quibus omnibus mirum uideri potest,
cur genus de proprio PREDICARE non dixerit nec uero speciem de eodem proprio
nec differentiam de proprio, sed tantum genus quidem de speciebus ac
differentiis, differentiam uero de speciebus atque indiuiduis, speciem de
indiuiduis, proprium de specie atque indiuiduis, accidens de speciebus
atque indiuiduis. fieri enim potest ut quæ maioris PREDICAZIONE sint, ea de
cunctis minoribus prædicentur, et quæ æqualia sunt, sibimet conuertuntur, eoque
fit ut genus de differentiis, de speciebus, de propriis, de accidentibus prædicetur,
ut cum dicimus ‘quod rationale est, animal est’, genus de differentia,
quod homo est, animal est, genus de specie, quod risibile est, animal est,
genus de proprio, ‘quod nigrum est’, si forte coruum uel Æthiopem demonstremus,
animal est, genus de accidenti prædicamus, rursus quod homo est, rationale est,
differentia de specie, 1 superiorum E
s. l. id est specierum GP superioribus
cett. subteriorura superioribus brm ut dicitur om.
EG 2 post coruo s. l. speciali Lm2 3
nigredinis accidentis C infecit HLm1 eam eamdem
Lm2Pm2 it eadem m1
eadem EG eo Rm1 ea m2 de om.
P 4 ipsum specie EGPRm2 post ipsam add.
scilicet C nigram C 5 omnibus s. l. Cm2
6 utroque loco neque R 7 differentias R 8
atque Rbrm et de p differentiis indiuiduis pr cum
286, 1, differentiis <atque indiuiduis> coni. Brandt; cf. 287,12 21
differentias HLPR 9 proprium de specie atque indiuiduis om.
H 11 maiores prædicationes EGR sunt Ca.c. ras.
i ex u Pm2R ea s. l. L eadem C
eædem om. de G eæ Pm1 hæ ER cunctis dictis
EGR 12 et om. EG conuertuntur Em1GLm1Rm2 conuertentur m1 conuertantur CEm2HL m2NP
ad eoque s. l. i ideo G fit quale
sit EG 13 pr. de et de HNP
secund. de om. R et de HLNP tert. de
om. E et HNPR et de L quart. de et
NP et de HL atque R 14 prædicatur EG
rationabile CEGLm1NR 15 animal est sit animal E ad sit s. l. pro est
GLR de s. l. EGm2L post differentia add. prædicatur
GP del. m1?, s. l. Lm2, s. l. prædicari Em2 16 eat
genus om. G accidente R 19 rationabile Em1G post
specie add. prædicatur G quod risibile est, rationale
est,’ differentia de proprio, quod nigrum est, rationale est, si æthiopem
demonstremus, differentia de accidenti; item quod risibile est, homo est,
species de proprio, ‘quod nigrum est, homo|est,’ si æthiopem designemus,
species de accidenti, qua in re etiam quod nigrum est, risibile est in Æthiopis
demonstratione ut proprium de accidenti prædicatur. conuerti autem ad totum
accidens potest, ut quoniam in indiuiduis singulorum esse proponitur, idcirco
de superioribus etiam PREDICARE, ut quoniam Socrates animal est, rationalis
est, risibilis est et homo est, cumque in Socrate sit calvitium, quod est
accidens, prædicetur idem accidens de animali, de rationali, de risibili, de
homine, ut accidens de quattuor reliquis PREDICARE sed horum profundior quæstio
est nec ad soluendum satis est temporis, hoc tantum ingredientium intellegentia
expectet, quod alia quidem recto ordine PREDICARE, alia uero obliquo,
quoniam moueri hominem rectum est, id quod mouetur hominem esse conuersa
locutione proponitur, quocirca rectam Porphyrius in omnibus propositionem
sumpsit, quodsi quis uim prædicationis et solutionis adtenderit in singulis prædicationibus
comparans, eas quidem 1 differentiam HR 3 accidentia G
post item add. quod rationale est homo est species de
differentia Hm1, del. m2 speciem ELm2PR, item
5 6 ut om. R, del. ELm2
post proprium s. l. etiam Pm2, post
accidenti N, s. l. Cm2 prædicetur CHLm1NPm2 ad
om. N, s. l. Cm2 8 ut ex et Hm2 in N, s. l. m2 in EHP, om. cett. præponitur
Ca.c.EGHLNR 9 prædicatur CHLNR ante animal add. et HN 10
ante rationalis add. et HNP, s. l. Cm1?
rationabile Lm1 ante risibilis add. et HNPR, s.
l. Cm1? Lm2 risibile Cm1EGLm1 et s. l. m1? homo est
post rationalis est C et om. EG 11 prædicatur
CHLm2NP 12 secund. de om. CEGR tert. de om. R
quart. de om. C ut et CHN prædicatur
CHN dissoluendum N expectet idem quod spectet quoniam
nam HLm2NP moueri posthominem Cm2Pm2 17 moneatur
N ante proponitur s.l. non Hm2
proportionem EL uim quis EGLR uim om. Hm1,
ante adtenderit s. l. m2 prædicatæ H prædictæ Lm2Pm2
et solutionis CN solutionisque L solutionis
Gm1Hm2 locutionis m1 , s. l. add. Pm2 solutione
Gm2R solue sic E attenderit in ras. Em2
ostenderit R prolationes quæ rectæ sunt, inueniet a Porphyrio esse
enumeratas, eas uero quæ conuerso ordine prædicantur, fuisse
sepositas. Commune est autem generi et differentiæ con tinentia specierum.
continet enim et differentia species, etsi non omnes quot genera, rationale
enim etiamsi non continet ea quæ sunt inratio· nabilia quemadmodum animal, sed
continet homi nem et deum, quæ sunt species, et quæcumque prædicantur de genere
ut genera, et de his quæ sub ipso sunt speciebus prædicantur, et quæcumque de
differentia PREDICARE ut differentiæ, et de ea quæ ex ipsa est specie prædicabuntur.
nam cum sit genus animal, non solum de eo prædicantur ut genera substantia et
animatum, sed etiam de his quæ sunt sub animali speciebus 4 292, 10 Porph.
13, 22 14, 12 Boeth. 40, 17 41, 12.
1 esse om. GN, add. Hm2 enumeratas N numeratas
cett. 2 prædicantur proferuntur HN 3 positas
Gm1Hm1 suppositas Pm2 4 de Porph. cf. ad
103, 7 5 Communis Σ, m1 in EH \ est om. E
Porph. 13, 33 Busse, post autem N 6 continet sunt
292, 8 LR Q, om. cett. 7 etiamsi ΔΣ quod i
m1 quas A m2R 8 enim om. R, 8. l.
Δ inrationalia 2Φ, add. ut genus codd. præter R Σ,
om. etiam Porph. 14,2, delend. uid. Bussio 9 sed tamen brm 10 deum angelum
R angelum et deum L; Porph. cod. A θεόν, cett. άγγελον 11 genera Σ genus cett.
Busse sed genera probare uid.; cf. ut genera 16. 293,
20, ut differentiæ; Porph. όσα τε ν,ατηγορεΐται του γένους ώς γένους et eadem in ras. A m2 12 et Z p, s. l. A m2, om.
cett. (aliter er. T Busse item brm;
cf. ad quæcumque Lm2R Z quæque
cett. 13 de differentia differentiæ Lm1
A differentia R ΓΦ ; cf. ut differentiæ 294, 1;
Porph. 14,4 όσα τε τής διαφοράς ώς διαφοράς ex sub
L \ et R; Porph. έξ prædicantur Γ 15 genus
sit ΔΛΣ 16 prædicatur R ut om. edd. genera L Z Busse genus cett.
codd., om. edd.; cf. 394, 3 5; Porph. 14,5 γένους... ώς γένους αατηγορεΐται ή ουσία 17 sunt om. L
animalis Δ omnibus PREDICARE hæc usque ad indiuidua. cumque
sit differentia rationalis, prædicatur de ea ut differentia id quod est ratione
uti, non solum autem de eo quod est rationale, sed etiam de his quæ sunt sub
rationali speciebus PREDICARE ratione uti. commune autem est et perempto genere
uel differentia simul perimi quæ sub ipsis sunt; quemadmodum enim si non sit
animal, non est equus neque homo, ita si non sit rationale, nullum erit animal
quod utatur ratione. Post eam quæ cunctis adesse uisa est communitatem,
singulorum ad se similitudines ac dissimilitudines quærit, et quoniam inter
quinque proposita genus ac differentia uniuersalioris prædicationis sunt,
siquidem genus species continet ac differentias, differentiæ uero species
continent neque ab his ullo modo continentur, primum generis ac
differentiarum similitudines colligit, ac primam quidem ponit hanc, dicit enim
commune esse generi ac differentiæ, ut species claudant; 1 prædicatur
LR ante hæc add. et s. l. Lm2, in mg. Γ, post hæc Λ hæc del.
\ m2 2 rationalis codd.
(etiam Bussii LQ rational, in P uox pæne tota euanuit
rationale edd. Busse; Porph. διαφοράς τε οόσης τής τοΰ λογιχοΰ ; cf. infra 293, 14 rationalis
differentia; 295, 11 sub rationali differentia, unde
rationalis nominatiuum potius intellegas quam cum Porph.
genetiuum prædicantur Φ 3 eo coni. Busse non et non L
*l 4 autem ΓΦ, s. l. Km2, om. cett.; Porph. 14,
8 δε 5 ante sunt s. l. sub
ipsa \ m2 sub rationabilibus h m1, del. m2 post
rationali add. animali ΠΦ, s. l. Lm2 prædicatur
ΓΔΛΣΦ a.c.; Porph. 14,
9 χατηγορηθήσετοι 6 ante
ratione add. id quod est s. l. et m2 W m2 Busse id quod potest LR
post commune s. l. illis Γ est autem Φ ante
perempto add. hoc Λ genere Porph. ή τοΰ γένους, om. η cod. Μ 8 enim Σ, s. l. Ψ m2, om. cett.; Porph. 14,11 γάρ sit est CEGHP 9 ita sic L
ac b m1 \ 12 ad se ad esse EGP et om. CEG, s. l. Pm2,
del. Lm2 13 generis ac differentiæ CN uniuersaliores prædicationes
CEGNP 14 ante species add. et LR 15
nec N 16 ac et N 17 primum LNP hanc hanc
communionem H 18 commune hoc commune H
communionem LR ac et CGLP concludant HN nam
sicut genus sub se habet species, ita etiam differentia, tametsi non tantas
quot habet genus, etenim genus quoniam differentiam etiam claudit et non unam
tantum sub se differentiam cohercet ac retinet, plures necesse est habeat sub
se species, quam quælibet una earum differentiarum quas claudit, ut
animal PREDICARE de rationabili et inrationabili. quodsi ita est, PREDICARE et
de his quæ sub rationali sunt positæ speciebus et de his quæ sub inrationali.
est ergo commune animali et rationali, id est generi et differentiæ, quod
sicut genus de homine et de deo PREDICARE, ita etiam rationale, quod est
differentia, de deo ac de homine dicitur, sed non in tantum hæc prædicatio
funditur quantum animalis, id est generis, animal enim non de deo solum atque
homine, sed de equo et boue prædicatur, ad quæ rationalis differentia non
peruenit. sed quandocumque deum supponimus animali, secundum eam opinionem
facimus quæ solem stellasque atque hunc totum mundum animatum esse confirmat,
quos etiam deorum nomine, ut sæpe dictum est, appellauerunt. Secunda item
communio est generis ac differentiæ, quoniam quæcumque PREDICARE de |
genere ut genera, eadem de his quæ sub 96 ipso sunt speciebus prædicantur;
ad hanc similitudinem 15 quandocumque 18 appellauerunt Abælardus, Introduct. ad
theolog., II 34. sæpe 208, 22. 259, 19. 1 habeat Lm2
differentiæ EGR 2 post. genus om. EGR, post
quoniam Cm1, corr. m2 3 differentias CHm1L etiam
del. Lm2, om. N et om. EG, s. l. Lm2 tantum om. H, s. l.
Lm2 4 ante plures add. sed EGL
adhibeat R ut habeat L 5 quas om. L quam
EGHPm1R 6 rationali CHLN inrationali uel irt- HLN 7
rationabili Cm1EGm2P 8 inrationabili uel irr-, CEGNP commune
est, post s. l. ergo C; ergo om. EG, add. Pm2 10
et de deo om. EG rationabile CEGR 11 in om.
LN 12 hæc om. EG 14 rationabilis R 16 opinionem CHNPm2 Abælard. propositionem
EGLPm1R qua EGLm1P solem coelum Abælard. 17
confirmant EGLm1 confirmet N 20 de genere prædicantur
C post eadem add. et L 21 ipso genere
H ad hanc similitudinem om. EGR; ante ad s. l.
et Pm2 quæcumque de differentia prædicantur ut differentiæ,
et de his quæ sub differentia sunt ut differentiæ prædicantur, cuius sententiæ
talis est expositio, sunt plura quæ de generibus prædicantur ut genera, ut de
animali dicitur animatum, dicitur substantia, atque hæc ut genera, hæc igitur
prædicantur et de his quæ sub animali sunt, ut genera rursus; nam hominis
et animatum et substantia genus est, sicut ante fuerat animalis. item in ipsis
differentiis quædam differentiæ inueniuntur quæ de ipsis differentiis PREDICARE,
ut de rationali duæ differentiæ dicuntur, quod enim rationale est, utitur
ratione uel habet rationem, aliud est autem uti ratione, aliud habere
rationem, ut aliud est habere sensum, aliud uti sensu, habet quippe sensum et
dormiens, sed minime utitur, ita quoque dormiens habet rationem, sed minime
utitur, ergo ipsius rationabilitatis quædam differentia est ratione uti, sed
sub rationabilitate homo positus est; prædicatur igitur de homine ratione uti
ut quædam differentia, differt enim a ceteris animalibus homo, quia ratione
utitur, demonstratum igitur est quia sicut ea quæ de genere prædicantur,
dicuntur de generi subiectis, ita etiam ea quæ de differentia prædicantur,
dicuntur de his quæ differentiæ supponuntur. Tertium commune est
quod ante quæcumque add. et EGLdel. m2, er. uid.
C quæque GPR prædicantur om. EGR, post ut differentiæ
H ut differentiæ om. EG post differentiæ add.
eadem quoque L, post de his P om. et, eadem s. l.
Nm2 2 post sub add. ipsa NR
sunt ante sub H ut differentiæ om. H, s. l. Nm2 ut
differentia EG 4 post. dicitur om. L 5 ante
substantia add. et LPm2 6 rursus ante
ut GR, post L 7 antea fuerat H ante fuerant n s.
l. m2 L fuerant ante R 8 quædam s. l. Cm2 9 prædicentur
Cm2 ut om. HN 11 autem habere rationem aliud uti
ratione NR. 12 ut om. H sicut N est om.
H 13 sed minime utitur om. N sed dormiens om. EGPE,
del. Lm2 ita rationem in sup. mg. Nm2 15 sed om. EG, s.
l. Pm2 16 positus est homo R esse om. est EGP est ex
esse Lm2 esse del. Pm2
prædicatur. Igitur
EGLP 17 ut om. EG, s. l. Cm2 post differentia
add. est EGP
a L, om. cett. 18 homo
ante ceteris H est igitur HLN quia quod
CL post. generum
EGLm2P 20 post his add. quoque HN 21
post Tertium add. uero P, s. l. Lm2 quod quia
C sicut absumptis generibus species interimuntur, ita absumptis
differentiis species de quibus differentiæ prædicantur, intereunt, commune enim
est hoc, uniuersalium in substantia pereuntium perire subiecta. sed prima
communio demonstrauit genera de speciebus prædicari, sicut etiam
differentias, propter hanc igitur similitudinem si auferantur genera, species
pereunt, sicut etiam species perire necesse est quæ sub differentiis sunt, si
uniuersales earum differentiæ consumantur, cuius exemplum est: si enim auferas
animal, hominem atque equum sustuleris, quæ sunt species positæ sub
animali, si auferas rationale, hominem deumque sustuleris, qui sunt sub
rationali differentia collecti. Et de communitatibus quidem hactenus, nunc de generis et
differentiæ dissimilitudine perpendit. Proprium autem generis est de
pluribus prædicari quam differentia et species et proprium et accidens; animal
enim de homine et equo et aue et serpente, quadrupes uero de solis quattuor
pedes habentibus, homo uero de solis indiuiduis et hin nibile de equo et de his
qui sunt particulares, et 14 297, 2 Porph. 14, 13 15, 8 Boeth. 41, 13 42,
14. 1 sicut ita om. EG consumptis post ita Pm2 6 igitur quidem
E sicut sic GHm2LN 7 species etiam HNP 10 quæ quia
H qui ex quia Nm2 12 collocati HNP, recte?
cf. 10. 300, 18 Et om. CEGP, del. Lm2 13 perpendet
G 14 PROPRIO C PROPRIIS post DIFFERENTIÆ L
GENERI R DE PROPRIIS EORVM EORVNDEM Ψ Ρ Ψ ; de Porph. cf. ad autem om ·. ΓΦ generi LNR A ; cf. infra 297,
15. 16 s. 299, 17. 300, 23. 301,10. 13 302,11 est ante
generis s. l. A, om . Σ, om. Porph.
14,14 16 ante quam add . magis L er.
A del. m2 differentiæ EGHLPm1R ; Porph. 14,
15 ή διαφορά et species differentia LR ii, om.
cett . et proprium propriumque A 17 de equo et de add.
\ homine ΔΑ post
uero add . uidetur ΓΦ, m1 in L ΔΑ, del. m2; om. Porph.
14, 17 solis om. R 20 ante equo add .
solo edd. cum Porph. μόνον, fort. recte post, de om. R, s. l.
Lm2 accidens similiter de paucioribus, oportet autem differentias
accipere quibus diuiditur genus, non eas quæ complent substantiam generis,
amplius genus continet differentiam potestate; animalis enim hoc quidem
rationale est, illud uero inratio nale. amplius genera quidem priora sunt his
quæ sunt sub se positæ differentiis, propter quod simul quidem eas auferunt,
non autem simul auferuntur; sublato enim animali aufertur rationale et
inrationale. differentiæ uero non auferunt genus; nam si omnes
interimantur, tamen substantia animata sensibilis subintellegitur, quæ est
animal, amplius genus quidem in eo quod quid est, differentia uero in eo quod
quale quiddam est, quemadmodum dictum est, prædicatur, amplius genus
quidem unum est secundum unam quamque speciem, ut hominis id quod est animal,
differentiæ uero plurimæ, ut rationale, mortale, mentis et disciplinæ
perceptibile, quibus ab aliis differt, et genus quidem consimile est materiæ,
formæ uero differentia, cum autem sint et alia communia 1
autem om . Σ enim Lm1 4 continet genus LR;
Porph. 14, 20 τό γένος περιέχει 5 enim om.
2 uero A m1 est in mq. Lm2 6 quidem
genera Lm1R priora om. L 7 sub se ante sunt
L, post positæ R positis ΓΛΦ, m1 in L Λ2
quidem om. L, ante simul R auferunt h m1 V aufert cett.; Porph. 14,
22 τα γέν-r σοναναιρεΐ
οΰτός auferuntur A m1 W
aufertur cett.; Porph. 14, 23 σοναναιρεϊται 9 aufertur
rationale aufernnt genus om. R 11 si etiamsi brm cum Porph.
15, 1 καν ; fort. etsi scribendum tamen om
. Σ, s. l. A m2 A m2 12 sensibili R
subintellegitur Φ subintellegitur
potest R subintellegi potest cett.; Porph. 15,
2 επινοείται quod Δ Busse; Porph .
οϋσια...ήτις ήν τό ζψον 14 uero om. L quiddam om.
R quid edd . est om. LR TΛΦ 15 quemadmodum sicut
LR est dictum Λ Busse 16 quidem genus hA m1
Z est unum LR 17 ante hominis add.
est edd. Busse; om. Porph. 15, 4 18 plures brm cum
Porph. 15, 5 πλείοος ; cf. infra 301, 21; post plurimæ
add . sunt ΑΣ Busse; om. Porph. mentis 5 m2
risus m1 20 cum simile R 21 autem Cp.c . hæc
a.c . et om. G et propria generis et differentiæ, nunc ista
sufficiant. Proprium quidem quid sit, conuenienti atque integro uocabulo
definitum est. sed per abusionem illa etiam propria quorumlibet dicuntur
quæ in una quaque re ab aliis continent differentiam, licet cum aliis sint ea
ipsa communia, per se quippe proprium est homini quod ei omni et soli et semper
adest, ut risibilitas, per usurpatam uero locutionem etiam proprium hominis
rationabilitas dicitur non per se proprium, quippe quod ei cum deorum est
natura commune, sed homini rationabilitas proprium dicitur ad discretionem
pecudis, quod rationale non est; id uero propter hanc causam, quoniam id
proprium unius cuiusque dicitur quod habet suum, quo igitur quis ab alio
differt, proprium eius non absurda usurpatione prædicatur, sed nunc quod
dicit proprium generis esse de pluribus prædicari quam cetera quattuor, id
ipsum generis tale proprium est, quale per se proprium dici solet, id est quod
semper et omni et soli adsit generi, generi enim soli adest, ut differentia,
specie, proprio, accidenti überius atque affluentius prædicetur, sed de
his differentiis, speciebus, propriis atque accidentibus id dici potest quæ sub
quolibet 1 proprii P et ac EGP nunc om.
Porph. sufficiunt Λ m1 2 ; Porph . άρκείτω ταϋτα, cod. B apxet
τοααδτα 3 quidem autem
C quod R in una quaque re CLP re om. N una
quaque E una quæque G unam quamque HR 6
differenda EGLm1 7 omni et soli et soli et omni C
pr. et s. l. Lm2 post, et om. EG 10
post ei add . quoque HNP 12 rationabile HR
post uero add. fit L, s. l. Pm2 14 aliquo
Lm2 differat Cm2Hm1N 15 nunc om. EG, post
quod C 17 tale ante quale P est proprium LP
post, est om. CN 18
et add. brm adest C generi enim in mg. Hm2
enim uero C autem L 19 post ut add .
et H del. m2 N et specie HLN et
proprio HLR et atque R
accidente HLm1 -ti m2 NR 20 affluentius CHNPm2 fluentius Lm1, s. l .
ł lucidius m2 cluentius E
s. l . habundantius Pm1
licentius G luculentius R de e R
speciebus post differentiis pos. Brandt, ante codd. pr, om.
bm et propriis CHLN atque om. P genere
sunt, id est differentiæ quidem quæ quodlibet diuidunt genus, species uero quæ
diuisibilibus generis differentiis informatur, proprium autem illius speciei quæ
sub illo genere est quod differentiis est diuisum, accidentiaque quæ his hæreant
indiuiduis quæ sub ea specie sunt quam designatum genus includit, hoc
facilius exempla declarant, sit enim genus animal, quadrupes ac bipes
differentiæ sub animalis positæ continentia, homo atque equus species sub eodem
genere constitutæ, risibile atque hinnibile propria earundem specierum, uelox
uero uel bellator accidentia quæ his indiuiduis accidunt quæ sub
speciebus equi atque hominis continentur : animal igitur, quod est genus, prædicatur
et de quadrupede et bipede, quæ sunt differentiæ, quadrupes uero de bipede non
dicitur, sed tantum de his animalibus quæ quattuor pedes habent; plus igitur prædicatur
genus quam differentia, rursus homo de Platone ac Socrate prædicatur,
animal uero non modo de hominibus indiuiduis, uerum etiam de ceteris
inrationabilibus indiuiduis dicitur; plus igitur genus quam species prædicatur,
sed cum sit proprium hinnibile equi speciei cum 1 differentiæ CNp differentias EG, m1 in HLP
de om. HPR differentiis m2 in HLP, Rbrm quidem
om. B, ante add . sunt C, post N genus diuidunt HN 2
speciebus Hm2Lm2 specie Pm2brm diuisibilis
Hm1Pm1R add . est,
dissimilis E add . est
G, ad diuisibilibus in mg. ał quæ diuisiuis Lm2, sed
ante generis add est ERm2, add . sunt, post
et del. m2 P informantur CLm2 3 proprio m2 in HLP
ante s. l. de add. brm post autem add . quod est EGP del.
m2 illi Lm1 diuisiuum Lm1 diuiditur om .
est; N accidentiaque CEGHm1Lm1 accidentia
quoque Pm1 de accidentibus quoque m2 accidentia Rp accidensque
N accidentibusque Hm2Lm2brm quæ quod N
hereat N hærent Pm2 edd . 5 sint G 10 uelox bellator HNP uel om., et s. l. m2 ,
uelox uero dux uel bellator C uelox uero uel bellator dux
L uelox uero bellator dux EG ferax uerox sic s. l . equus m2 bellator dux R 11 accidant
H accidencia Pm1 12 et om. EGP 13 et bipede HNP, om. R bipede C de
bipede EGLm1 et de bipede m2 quadrupedes G
14 his om. GR, s. l. Cm2Lm2 ac et P post prædicatur
add. et ceteris HNP 17 hominis C s in er. b.? m2
GHm1N 19 sed prædicetur om. EG hinnibile
ante proprium N, om. LR simile H equi om.
H que genus quam species überius prædicetur, prædicatio quoque
generis proprii supergreditur prædicationem, accidens quoque etsi pluribus
inesse potest, tamen sæpe genere contractius inuenitur, ut bellator non proprie
nisi homo dicitur, ut uelocitas in paucis animalibus inuenitur. quo fit,
ut genus differentia, specie, proprio et accidentibus amplius prædicetur. Atque
hæc est una proprietas generis quæ genus ab aliis omnibus disiungat ac separet,
oportet autem, inquit, nunc eas differentias intellegere quibus diuiditur
genus, non quibus informatur, illæ enim quibus informatur genus, plus
quam ipsum genus sine dubio prædicantur, ut animatum et corporeum ultra animal
tenditur, cum sint differentiæ animalis, sed non diuisiuæ, sed potius
constitutiuæ; omnia enim superiora de inferioribus prædicantur, quæ uero de
inferioribus prædicantur neque conuerti possunt, hæc ab eis quæ inferiora sunt
amplius prædicantur. Post hoc aliud proprium generis ostendit quo
ab his differentiis quæ sub eodem sunt positæ, segregatur, omne enim genus
continet differentias potestate, differentia uero genus non potest
continere, animal enim rationale atque inrationale continet potestate; neque
enim inrationabilitas neque rationabilitas animal poterit continere, potestate
autem ait continere animal differentias quia, ut superius dictum est, 23
superius 264, 16. 1 prædicatur
Cm1R 3 inesse inest C ante sæpe add . semper uel
Hm1, del. m2 contractius genere H inneniri C
pr. ut er. uid. C,
om. HPm1 et LN, s. l. Pm2 6 ante
differentia add . et Hm2LN ante specie add . et
HL et de N ante proprio add. et HL et de
N et om. E accidente R 8 inquit om. N, del.
Hm2 10 post informatur add . genus C illæ informatur
om. EGLR, post prædicantur 11 add . Ipsæ enim differentiæ a quibus
informatur genus Lm1, ante plus quam transpos. m2 illæ
enim nam illæ P ante plus add . nam GR 11 sine
dubio om. HN et om. EG 12 tendit EG ?
tenduntur R sunt H 15 ab om. H 18 eodem eo
HN eodem genere C segregetur HN 20 rationabile
ELm2P atque om. EGR, s. l. Pm2 inrationale om. EGPm1R
inrationabile Lm2, s. l. Pm2 21 inrationalitas neque
rationalitas HN
poterunt CHLP post differentias add .
proprias CL del. m2, ante HNP genus quidem omnes sub se habet
differentias potestate, actu uero minime, ex quo fit ut alia proprietas
oriatur, sublato enim genere perit differentia, ueluti sublato animali
interimitur rationabilitas, quod est differentia, at si rationale interimas,
inrationale animal manet, sed obici potest : quid? si utrasque
differentias simul abstulero, num poterit remanere genus dicimus: potest, unum
quodque enim non ex his de quibus prædicatur, sed ex his ex quibus efficitur,
substantiam sumit, itaque fit ut genus sublatis diuisiuis differentiis
permanere possit, dum tamen maneant illæ quæ ipsius generis formam
substantiamque constituunt, quoniam enim animal animata atque sensibilis
differentiæ constijtuunt, hæ si maneant atque iungantur, perire animal non
potest, licet ea pereant de quibus animal prædicatur, rationale scilicet atque
inrationale. unum quodque enim, ut dictum est, ex his substantiæ
proprietatem sumit ex quibus efficitur, non ab his de quibus prædicatur,
amplius si utrasque differentias genus potestate continet, ipsum per se neutram
earum intra se positam collocatamque concludit. quodsi actu quidem eas non
continet, sed potestate, actu etiam ab his poterit separari; hoc ipsum enim,
potestate eas continere, id erat actu non continere, genus uero, quod
quaslibet differentias actu non continet, actu ab eisdem etiam separatur.
Kursus aliud est proprium generis, quod ex pro 1 omne GR 2 alia
ut EGP 4 rationalitas HN at om. EGR
rationabile CLm1R 5 inrationale om. EG
inrationabile Lm1R quod CEGLP qui R 6
post abstulero add. rationales et inrationales E num non
EGLm1P 7 dicimus sed dici EP de quibus his in mg.
Hm2 8 post, ex de P 9 itaque atque GR
atque ita C atque ideo EP 10 post
tamen add . earum P illa C a. in er . æ m2 N
quod E quoniam constituunt in mg. inf. Em2
animati Cm2LR
differentia HN differendis Pm1 hæc C c er.
EGHN manent E 15 dictam est diximus C
17 ante ipsum s. l. tunc Hm2 18 neutra
G neutrum R positum collocatumque LPm1R 20 etiam quidem
E post poterit add . genus EG post enim add
. quod est R, s. l. Pm2 21 erit Lm2R quod quæ
E 23 eat om. ENR prietate prædicationis agnoscitur, omne enim
genus ad interrogationem ‘quid est unum quodque?’ responderi conuenit, ut
animal in eo quod quid est de homine prædicatur, differentia uero minime, sed
in eo quod quale sit; omnis enim differentia in qualitate consistit, sed
hoc proprium tale est quale superius diximus, non per se, sed secundum alicuius
differentiam dictum, alioquin commune est hoc generi cum specie, ut in eo quod
quid sit prædicetur, sed quia hoc genus a differentia discrepat, quoniam
differentia quidem in eo quod quale est, genus uero in eo quod quid est
prædicatur, generis proprium dicitur non per se, sed ad differentiæ
comparationem, et in omnibus reliquis eandem rationem conueniet speculari;
quodcumque enim ita generi proprium dicitur, ut nulli sit alii commune, sed
tantum hoc habeat genus ut omne genus et semper, id secundum se proprium
nuncupatur, quicquid uero cum quolibet alio commune est, id non per se, sed ad
alterius differentiam proprium dicitur. Alia rursus generis et differentiæ
separatio est, quod genus quidem speciei unum semper adest, scilicet proximum
plura enim possunt esse superiora, uelut hominis animal atque substantia,
sed proximum eiusdem hominis animal tantum , differentiæ uero plures uni speciei 5
superius 297, 9. 1
post agnoscitur add . Omne enim genus ei proprietate cognoscitur prædicationis
P, in inf. mg. Lm2
generis E 2 quid est quidem E quidem quid est
HN unum om. E respondere CLR 4 sit est
HN 7 hoc ex huic Em2 8 ac G 9 est sit
N 11 et om. EG 12 conuenit CHNP 13 generis
Pm2 alii sit C 14 tamen E habeat semper Cm2Hm1N habeat genus et omne genus et
et om . Lm2R semper
Cm1Hm2Lm2R habeat omne genus semper EG habeat genus omne
semper Lm1 genus hoc del. m2 haheat omne genus genus
omne m2 et s. l. m2
semper P 15 se om. CN, illud Cm2 s. l. id H
post proprium add . dicitur quod per se proprium CHN 16
ad om. C, in mg. Hm2 17 pr . differentia C 18
est om. HNR, s. l. E uni R 19 proximum Cc .
proprium a. c . ad plura in mg. genera Lm2,
enim genera P 20 ante animal s. l . sed genus Cm2
21 post speciei add. semper adsunt E
adesse poterunt, ut rationale atque mortale homini, itaque fit definitio
ex uno quidem genere, sed pluribus differentiis, ut hominis animal rationale
mortale. Rursus alia discretio est, quod genus quidem quasi subiecti locum
tenet, differentia uero formæ, ita ut illud sit materia quædam quæ
figuram suscipiat, hæc uero sit forma quæ superueniens speciei
substantiam rationemque perficiat. Idcirco uero pluribus differentiis a genere
differentiam segregauit, quia hæc maxime generis quandam similitudinem
contineat, quia est uniuersalis et præter genus inter ceteras maxima, sed cum
alia plura communia pluraque propria generis inter se ac differentiæ
ualeant inueniri, nunc, inquit, ista sufficiant, satis est enim ad discretionem
quaslibet differentias assumere, etiamsi non quæ dici possunt omnia
colligantur. Genus autem et
species commune quidem habent de pluribus, quemadmodum dictum est, prædicari.
sumatur autem species ut species et non etiam ut genus, si fuerit idem et
species et genus. Porph. Boeth. adesse mortale om. EGR
ut om. HN ut homini C Hominis itaque C
hominis, itaque P 2 ante pluribus add . de
Lm post rationale add. atque edd . est om.
HNR 4 quidem om. C 5 ita ut om. EGLm1 ut
m2 quædam om. EG, s. l. Lm2, ante materia P quæ
om. R, s. 1. Cm1? quod Em1 6 suscipiens Lm1R 7
uero om. EGLR 8 differentias CEGHm1Pm1 9 continet
EGLPR 10 et om. N præter post HPm1 maxima inter
ceteras H in N cetera Lm1Pm2 edd . maximi G
maximæ Pm1 12 nunc sufficiant HLNR recte? an ex 297, 1? ista
inquit sufficiunt GP sufficiunt inquit ista C ista
quidem sufficiunt E 14 non post omnia E s. l. p,
ante brm colliguntur Hm1R 15 ET SPECIEI SPECIEIQVE C;
de Porph. cf. ad 102, 7 17 de pluribus om. G 18 sumatur prædicantur
303, 2 LR Q, om. cett . autem autem et L ΛΛΦ ; Porph. 15, et om . ΓΔ sed RΣ 19 ut add . \
m2 pr . et L cum Porph. 15,12, om. codd.
cett. edd. Busse genus et species Ε Σ commune autem his
est et priora esse eorum de quibus prædicantur, et totum quiddam esse utrum
que. Generis et speciei enumerat tria communia, unum quidem, de
pluribus prædicari; genus enim et species de pluribus prædicantur, sed genus de
speciebus, ut dictum est, species uero de indiuiduis. sed nunc de illa specie
loquitur quæ tantum species est. id est quæ non etiam genus est, sed ultima
species, quodsi talem speciem ponamus quæ etiam genus esse potest, ac de
ea dicamus quoniam commune habet cum genere de pluribus prædicari, nihil
interest an ita dicamus, ipsum genus id secum habere commune de pluribus prædicari,
talis enim species quæ non est solum species, ea etiam genus est. Est autem
commune his quoque quod utra que priora sunt his de quibus prædicantur, omne
enim quod de aliquibus prædicatur, si recto, ut dictum est superius, ordine
dicatur, prius est his de quibus prædicatur. Præterea est illis hoc etiam
commune, quod genus ac species totum sunt eorum quæ intra suum ambitum
continent et cohercent; omnium enim specierum totum est genus et omnium
indiui|duorum totum species, æque enim genus et species aduna 99 tiua
sunt plurimorum, quod uero multorum adunatiuum est, id eorum quæ ad unitatis
formam reducit, recte dicitur totum. superius 290, 15 ss. 1
est om. L priora propria La.c. Tk a.c A m1 2 esse est
C 5 ante genus add. et H er. N 6 post
genus add . quidem L 8 est, sed est ut est H ut
est N 12 secum H
cum in ras. m2 LR secundo CEGNPm2 -da
m1 de pluribus commune post
prædicantur 15 E 13 quod E 14 his commune HN 15
omne -prædicatur 16 in mg. Hm2 dicatur prædicatur CN his
de his G 18 etiam hoc N eorum sunt C 20
genus est NR et ut Hm1 ante species add.
est CNP, post E in ras. H 23 quod E reducuntur
Ca.c.N Differt autem eo quod genus quidem continet species
sub se, species uero continentur et non continent genera; in pluribus enim
genus quam species est. genera enim præiacere oportet et formata
specificis differentiis perficere species; unde et priora sunt
naturaliter genera et simul interimentia, sed quæ non simul interimantur. et
species quidem cum sit, est et genus, genus uero cum sit, non omnino erit et
species. et genera quidem uniuoce de speciebus prædi cantur, species uero de
generibus minime, amplius genera quidem abundant earum quæ sub ipsis sunt
specierum continentia, species uero a generibus abundant propriis differentiis.
amplius neque species fiet umquam generalissimum neque genus
specialissimum. Expeditis communibus generis ac speciei nunc de
eorum discretione pertractat. differre enim dicit genus ab specie, quoniam
genus continet species, ut animal hominem, species 1 15 Porph. 15, 14 24 Boeth. 42, 21 43,
10. 1 PROPRIO H DIFFERENTIIS C; de Porph. cf. ad 105,
16 2 Differunt ENR edd.; Porph. 15, 15 διαφέρει post autem add . genus
a specie Φ continet quidem
N 3 sub se er. uid . 5, s. l. 2 m2, ante
species 2 ΓΦ ; Porph. 15, 15
περιέχει τά είδη species s. l.
Gm2 continetur C A continetur a genere Γ ; Porph . τα δέ είδη περιέχεται et om. EG
continet C ΑΦ 4 in pluribus differentiis 14 LR Q,
om. cett . enim quidem S ; Porph. 15, 16 ετι τά γένη 5 ante oportet s. l . et 5
m2 et s. l . 5 m2, hic om., sed ante perficere pos.
LR h m1 del. m2 A ; Porph. 15, 17 ν.α'ι διαμορφωθ-έντα 7 sed si R 9 est Porph. 15, 19 πάντως εστι; exciditne
omnino ? pr . et om . LR I, s. l . A m2
; Porph. 15, 19 εστι και γένος post . et A del. m2 Φ cum Porph. 15, 20, om. cett. edd.
Busse 10 uniuoce quidem AAS ; Porph. τά μέν γένη de speciebus Porph. 15, 21 των δφ’ έοοτά ειδών 12 quidem genera L
s m2 i\Y . Busse; Porph. τά μέν γένη sunt s. l. L sub ipsis LR;
Porph. 15, 22 των όπ’ αΰτά ειδών 13 a om . ΓΦ ab A m1, del. m2 14 fiet
post umquam C fit HN 15 neque genus specialissimum
om. H
post genus add . fiet CEGR fiet umquam ΑΑΣ fiet species L; Porph. 15, 24 ούτε τδ γένος ειδικάιτατον 16 ac et
CE 17 differt GR a HLNR 18 pr .
speciem HN uero non continet genera; neque enim homo de
animali prædicatur. itaque fit ut species quidem contineantur a generibus,
numquam uero contineant genera, omne enim quod amplius prædicatur, illius est
continens quod minus dicitur, quodsi genus amplius prædicatur quam
species, necesse est ut species quidem contineatur a genere, genus uero speciei
nullo ambitu prædicationis includatur, huius autem ratio est quoniam genus
semper suscipiens differentiam speciem facit, hoc est, genus quod habebat
latissimam prædicationem, coartatum differentia et contractum speciem
facit; omnino enim generi iuncta differentia speciem reddit et ex
uniuersalitate atque latissima prædicatione in angustum speciei terminum
contrahit. animal enim, cuius prædicatio per se longe lateque diffusa est, si
arripiat rationalis differentiam, si etiam mortalis, deminuit atque
contrahit in unum hominis speciem, unde fit ut minor sit semper species quam
genus atque ideo contineatur, sed non contineat, sublatoque genere auferatur et
species; si enim totum auferas, pars non erit, quodsi species auferatur, genus
manet, ueluti cum animal sustuleris, interi mitur etiam homo, si hominem
auferas, animal restat, hæc etiam causa est, ut genus de specie uniuoce prædicetur,
id est ut species suscipiat definitionem generis et nomen, sed 1
continent HN enim om. C 6 contineantur NR
speciei om. R specie Cm1 in specie Lp.c .
species N post nullo add . modo EGHPR, s. l. Lm2
7 includitur EGLm1P includat N post
autem s. l. rei Cm2 8 semper om. HN
species N hoc facit 10 om. EG 9 est s. l. C, om.
HN, del. Pm2 habet Lm2Pm2 coartatum ex
coaptatum Lm2, in mg . ał coaptata ipsa diffinitio et contracta speciem
facit m1 coaptata Hm2P apta Cm1
aptata m2 Hm1N 10 et LR, s. l. Pm2, om. CHN de EG cf. ad S
contracta Lm2 omni Hm2Lm2 11 et om. G, s. l. ELm2 atque et EHNPR 12 post prædicatione
add. generis CNP, s. l. Lm2 speciem EG contrahitur Hm2 14 differentia
C ras. ex -ã R etsi
etiam E et s. l., del. si etiam Lm2, et R diminuit EHLPR ;
diminuitur atque contrahitur N unam C am in ras.
m2 Hm2NR 16 continentur sed non continent N 17
et om. EGR 19 remanet C cum si P 21 est
causa C 22 generis et nomen et generis nomen E et nomen
generis N generis nomen R non e conuerso.
definitionem quippe speciei genus suscipere non uidetur; substantiam enim
priorum inferiora suscipiunt, si enim definias animal et dicas substantiam esse
animatam atque sensibilem aut si prædices de homine animal, uerum dixeris, si
etiam animalis definitionem de homine prædicaueris dicasque hominem esse
substantiam animatam atque sensibilem, nihil fuerit in propositione falsi, sed
si hominis definitionem reddas ‘animal rationale mortale’, ea animali non
conueniunt; neque enim quod animal est, id dici poterit animal rationale
mortale, fit igitur, ut sicut species generis nomen suscipit, ita etiam
capiat definitionem, et sicut genus nomen speciei non suscipit, ita nec eiusdem
definitione monstretur, sed cuius nomen et definitio de aliquo prædicatur, id
uniuoce dicitur, cum igitur generis et nomen et definitio de specie prædicetur,
genus de specie uniuoce dicitur, quoniam uero speciei de genere. neque
nomen neque definitio prædicatur, non conuertitur uniuoca prædicatio. Differunt
genera <ab> speciebus hoc quoque modo, quod genera superuadunt species
suas aliarum continentia specierum, species uero genera differentiarum
pluralitate, animal enim, quod est genus, superuadit hominem, quod est
species, quia non hominem solum continet, uerum etiam bouem, equum aliasque
species, quas suæ spatio prædicationis includit, species uero, ut homo,
superuadit genus, ut animal, multitudine differentiarum, nam quod actu
genus 1 e conuerso est om. R conuersio EGLPR 2
non er. H substantiæ EGLm2 -tia m1
PR enim priorum enim proprium EGP diffinitionem om . en. pr . R 3 et
om. CHNP 4 aut brm at
CHLNP, om. EGR 5 definitione E 7 nil C fuerat
Cm1 fueris HN falsi mentitus HN sed quod
CHN hominis definitionem om. EGR hominis rationem L
8 addas EGR, post si om .
reddas, add. P, reddas addas L pr . animali Ea.c.LR animal est G
conuenit CNPa.c. 9 ante quod add. id HNPR, s. l.
Lm2 id dici EGLa.r.P dici Lp.r.R idcirco dici HN
id circo id dici C 11 et om. EG 12 definitionem uel diff- monstret EGR 14
pr . et om. CEG, s. l. Lm2 15 prædicatur E uniuoce de
specie C 17 a add. brm, ab Brandt 18 modo
om. NR 19 continentia aliarum C 21 quod quæ N
non s. l Cm2 22 equum bouem HN 24 namque quod Lp.c
. non habet rationale uel mortale nullas quippe actu genus retinet |
differentias, easdem species suæ substantiæ inhærentes atque insitas tenet,
homo enim rationalis est atque mortalis, quod genus minime est; animal enim
neque mortale est per se neque rationale, quodsi genus quidem plus unam
continet speciem, at uero species multis differentiis infor mantur, superat
quidem genus speciem continentia specierum species uero uincit genus
differentiarum pluralitate. Illa quoque est differentia, quod genus quoniam
omnium primum est, numquam in tantum descendere poterit, ut fiat ultimum,
species uero, quæ cunctis est inferior, in tantum ascendere non poterit, ut
suprema omnium fiat; numquam igitur nec species generalissimum fiet nec genus
specialissimum. Sed ex his quæ dictæ sunt differentiæ aliæ sunt quæ genus
ab specie propriæ coniunctæque disterminant, aliæ uero quæ non solum
genus ab specie, uerum etiam a ceteris diducunt ac disterminant, neque in his
tantum differentiæ quæ sunt dictæ, uerum etiam in ceteris considerentur
oportet, si proprie normam quærimus discretionis agnoscere. uel om.
R 4 mortale rationale CHN 5 rationale R inrationale CHN per se
rationale EGLP unam continet speciem EG unam s. l. m2 Lm1
quam unam continet speciem Lm2R una continet continet una
C specie CHNP 6 species uero om . at C informatur
Lm1Pm1 7 species G 9 quoniam quod Hm2 11 in
tantum ascendere non numquam in tantum ascendere LNR 12 nec... nec et...
et Hm1N et... nec C, pr . nec om. P 14 ex his om.
EG, s. l. Lm2 sunt om. E
differentiarum CN differentiis R genus s. l.
Cm2 a R 15 proprie coniuncteque ras. ex -teque Η HΝR
recte? propriæque G coniunctæque om. EG 16 ab a
R diducunt Em2R deducunt
cett. distinguunt ac deducunt om .
disterminant HN 17 neque et quæ
non CHN, s. l . ał quæ L in
his tantum differentiis quæ sunt dictæ
L quæ sunt dicta G quæ dictæ sunt CHNP quid
sint in ras. E uerum etiam in
ceteris add. quoque HLm1N, del. Lm2
considerentur oportet CEGHLNP neque in his tantum oportet
considerare differentias quæ sunt dicta uerum etiam in ceteris oportet R
; differentiæ scr. Brandt ; neque enim in de bm his tantum oportet oportet om. p differentiis quæ sunt dictæ, uerum etiam in
ceteris considerare considerari oportet p edd. 18 propriæ CEGLP 19
discretionis quærimus HR Generis autem et proprii
commune quidem est sequi species nam si homo est, animal est, et si homo est,
risibile est et æqualiter prædicari genus de speciebus et proprium de his quæ
illo participant; æqualiter enim et homo et bos animal et Cato et Cicero
risibile, commune autem et uniuoce prædicari genus de propriis speciebus et
proprium quorum est proprium. Tria interim generis ac proprii
dicit esse communia, quorum primum illud est, quoniam ita genus sequitur
species ut proprium, posita enim specie necesse est intellegi genus ac
proprium; neutrum enim species proprias derelinquit, nam si homo est, animal
est, si homo est, risibile est; ita quemadmodum genus, sic proprium ab ea
specie cuius est proprium, non recedit. Illud quoque, quod æqualis est generis
partici patio, sicut etiam proprii, omne enim genus æqualiter speciebus
participatur, proprium uero indiuiduis omnibus æqualiter adhærescit, manifestum
uero est participationem e?se generis æqualem; neque enim plus homo animal est
quam equos Porph. Boeth. COMMVNITATIBVS Ψ ; de Porph. cf. ad 102, 7 2 Genus
Em1Gm1 consequi Pm1 3 nam risibile LR Q, om. cett. pr . est s.
l. h m2 5 illo sub illo R participant continentur
R, add. indiuiduis edd. cum plerisque codd. Porph. 16,
4 6 post animal add. est ΓΦ, om. Porph. 16, 5 et CATONE (vedasi) et CICERONE
(vedasi) Porph . xat Άνοτος και Μέληχος post risibile add.
est Φ 7 autem et autem CEGP autem est
est s. l . h m2 et om.
R R h autem his Ψ autem hiis et Φ his s. l. m2 autem et Γ ; Porph. 16, 6 δέ καί speciebus propriis
R 8 post pr . proprium add . de his Ν Σ, s. l. de
propriis Gm2 10 illud est primum R 11 post
proprium add. quoque CH del. m2 N ac et
C 13 si et si HN risibilis EGHNP 15 post
quoque add. est commune R, s. l. Lm2, s. l . scil, commune
est Hm2 a genere generis Hm2
participatio est HN 16 proprii a proprio Hm1N
ante speciebus add . a H ab L del. m2 NB,
post add . suis R 17 participat ** ur er .
E 18 adheret N participatione EGR generi
E ex genere m2
R 19 æquale EG æquale proprium R, post æqualem
add. s. l . et proprii Lm2, in mg . et proprium Pm2
atque bos, sed in eo quod sunt animalia, æqualiter animalis, id est
generis ad se uocabulum trahunt. CATONE si veda etiam et CICERONE si veda æqualiter
risibiles sunt, etiamsi æqualiter non rideant; in eo enim quod apti ad ridendum
sunt, dici risibiles possunt, non quod iam rideant, æqualiter ergo ea quæ
sub genere sunt, suscipiunt genus, sicut ea quæ sub propriis, propria. Tertium
illud, quod sicut genus de speciebus propriis uniuoce prædicatur, ita etiam
proprium de sua specie uniuoce dicitur, genus enim quoniam substantiam speciei
continet, non modo eius nomen de specie, uerum etiam definitio prædicatur,
proprium uero quia speciem non relinquit eamque semper sequitur nec in aliam
speciem transgreditur nec infra subsistit, definitionem quoque propriam
speciebus tradit; cuius enim nomen uni tantum conuenit speciei cui coæquatur,
dubitari non potest quin eius quoque definitio speciei conueniat. quo fit
ut sicut genus de speciebus, ita proprium de sua specie uniuoce prædicetur.
Differt autem, quoniam genus quidem prius est, posterius uero proprium;
oportet enim esse animal, dehinc diuidi differentiis et propriis, et
genus quiPorph. Boeth. eo eodem HLm2NR 2 ad se om. EGR, s. l.
Lm2 etiam om. H et om. R 3 pr . æqualiter
om. C 6 suscipiant Em1Lm1 genera EGLPm2
gen. ante suscipiunt HNP 7 illud illud commune
est G quid Cm1 9 enim om. E nomen eius
C 11 quia om. EGLP derelinquit Lm2P eamque eique
HN ei quæ R ea quæ Pm1 æquatur Pm2 12
definitio diff- ELm2 diffinitione m1 Pm1 definitio
enim R 13 proprium Ea.r.R proprii
Ep.r.L ras. ex
propriis, P traditur EGLm2Pm1 14 cui uel ei C
eique HNPm2 cuique m1 , et del. m2 cui
L æquatur L 18 De proprietatibus Δ ; de Porph. cf. ad 105, 16 GENERIS ET
PROPRII EORVM P PROPRII SPECIEI L 19 Differunt C edd . autem
om. N autem genus et proprium LR Δ2 ; Porph. 16, 9 Διαφέρει δέ δτι τό μίν γένος quidem om.
HNR est om. H 20 oportet interimunt genera 310, 10 LR Q,
om. cett . 21 pr . et om. L dem de pluribus speciebus
prædicatur, proprium uero de una sola specie cuius est proprium, et proprium
quidem conuersim prædicatur de eo cuius est proprium, genus uero de nullo
conuersim prædicatur, nam neque si animal est, homo est, neque si animal est,
risi bile est; sin uero homo est, risibile est, et e conuerso amplius proprium
omni speciei inest cuius est proprium, et soli et semper, genus uero omni
quidem speciei cuius fuerit genus, et semper, non autem soli, amplius species
quidem interemptæ non simul inter imunt|genera, propria uero interempta simul
interimunt ea quorum sunt propria, et bis quorum sunt propria interemptis et
ipsa simul interimuntur. Rursus tale proprium sumit, quod ad alterius
comparationem proprium nuncupetur, dicit enim proprium esse generis prius
esse quam propria, oportet enim prius esse genus, quod ueluti materia
differentiis supponatur, uenientibusque differentiis fieri speciem, cum quibus
propria nascuntur, si igitur prius est 1 prædicatur R A m2 n edd . prædicari
cett. codd. Busse propriis, et genus distinguit, sed cf.
oportet, Rursus differt; Porphp. 16, 11 κατηγορεΐται 2 una sola Porph. ενός, cod. C add . μόνοο est om. Φ 6 si R homo est homo et ΔΑΠΨ et er ., homo, et Busse homo est
est s. l. m2 et L; Porph.
16, 13 et δέ άνθρωπος et e conuerso et conuerso L h m1 et
conuersim si risibile est homo est R si risibile est homo est
2 ; Porph. 16, 14 καί εμπαλιν, add. ei γελαστικόν, άνθρωπος cod. C 8 et soli TA m2 et uni Δ m1 ΑΣ et uni et soli LR ΠΦΨ ; Porph. καί μόνψ speciei quidem post speciei add .
inest LR TA s. l . ΠΦΦ in mg. m2 edd. Busse, om . Δ2 cum Porph . soli Porph. 16,16 και μόνω 10 species s. l.
L propria brm cum Porph . interempta Φ interimuntur HL 11 post
genera add. quorum sunt species A propria genera
brm Busse in adn. cum Porph. 16, 17 interimuntur HΡ 12 ea om . Η ΤΦ species brm cum
Porph . quarum brm et his interemptis om. EG et quare
edd., Porph. 16, 18 ώστε καί 13 interemptis ante et his
CP et ipsa et ipsa etiam propria Φ ipsa propria 2 interimuntur
simul CGLR ad 10 13 cf. 312, 13 ss . 14 Rursus om. EG, s. l. Pm2,
sed R ad om. H, s. l. Pm2 comparatione HPm1
15 nuncupatur Cm2Em2Ga.c.N pr . esse om. N, s. l.
Pm2 uelut N species Lm2 nascantur
N genus quam differentiæ, prius etiam differentiæ quam species et
speciebus propria coæquantur, non est dubium quin propria generibus posteriora
sint, ac per hoc quod dictum est, proprium esse generis prius esse quam
propria, commune est hoc generi cum differentia, differentiæ enim species
conformantes priores considerantur esse quam propria, siquidem speciebus ipsis
priores sunt, quas propria ratione determinant, sed ut dictum est, hoc proprium
ad differentiam proprii intellegendum est, non quale superius per se proprium
constitutum est. Rursus differt genus a proprio, quod genus quidem de
pluribus prædicatur speciebus, proprium uero minime; nam neque genus est, nisi
plures ex se species proferat, nec proprium, si alteri cuilibet speciei possit
esse commune, fit igitur ut genus quidem plurimas sub se species habeat, ut
animal hominem atque equum, proprium uero unam tantum, sicut risibile
hominem. Quo fit ut illa quoque differentia nascatur : genus enim prædicatur
quidem de speciebus, ipsum uero in nulla prædicatione supponitur, proprium uero
et species alterna prædicatione mutantur, fit enim prædicatio aut a
maioribus ad minora aut ab æqualibus ad æqualia, genus igitur, quod maius
est, de speciebus omnibus prædicatur, species uero, quoniam minores sunt, de
generibus non dicuntur, ut animal de homine dicitur, homo uero de animali nullo
modo prædicatur. at uero proprium, quoniam speciei æquale est, æque 1
etiam enim Lm2 2et om. EG et si H 4 est hoc
HL hoc del. m2
N est et hoc C esse Pm1 et hoc est m2
est EGR 5 differentia differentiis CHN differentiæ
om. EG enim s. l. Cm2, post species EG informantes
prius N 6 considerentur Hm1R esse s. l .
Cm2 7 quam G 8 hoc om. EGR 10 a om.
NR quod quoniam L de a C 12 proferet
Lm2 14 species sub se C 16 quoque del. Em2, post add .
proprietas s. l. Lm2 ex GL, s. l. Pm2 nascantur
Ep.c . 17 de speeiebus quidem C ipsis CN in om. CN 19 mutuantur La.c.Pm2 prædicatio
om. EGR, s. l. Lm2 20 quod quoniam E in ros. Gm2 21 est
s. l. Em2 prædicabitur N 22 minora CEGLm2P
prædicatur atque supponitur, ut risibile de homine dicitur omnis enim
homo risibilis est , eodemque
conuertitur modo; omne enim risibile homo est. Differt etiam proprium a genere,
quod proprium uni et omni et semper speciei adest, genus uero ex his duo quidem
retinet, in uno uero diuersum est. nam speciebus suis et semper adest et
omnibus, non uero solis; hoc enim hæret propriis, quod singulas tantum species
continent, hoc generibus, quod plures. igitur propria quidem singulas optinent
species, genera uero non singulas, adest igitur proprium uni soli speciei et
semper et omni, genus uero omni quidem et semper, sed non soli, ut
risibile homini soli, animal uero eidem homini, sed non soli; præest enim
ceteris, quæ inrationabilia nuncupamus. Præterea si auferatur genus, species
interimuntur nam si non sit animal, non erit homo , si auferas species, non interimitur genus;
nam si non sit homo, animal non peribit, species uero et propria quoniam
sunt æqualia, alterna sese uice consumunt; nam si non sit risibile, homo non
erit, si homo non sit, risibile non manebit, consumunt igitur genera sub se
positas species, non uero ab his inuicem consumuntur, species uero et proprium
inuicem perimuntur et perimunt. 1 supponitur sub HP
CHm2Lp.c.P præponitur cett., recte? 2 enim om. C locus
risibilis est quidem speciebus 315, 7 bis in E scriptus, pag. 229 231 E I
, ubi deletus est, et 232 234 E II 3 etiam om. R, del. Lm1,
enim m2 autem etiam H a genere proprium C
a om. R 4 speciei s. l. Hm2 5 uero quidem E I quidem
duo CNB, om . quidem E I 7 hæret propriis E III GL hæret ł
inerit m2 tantum propriis
P erat erit R tantum
propriis proprii N esse
CNR heret propriis uel aliter hoc enim erat tantum H; ad hæret
cf. 298, 4 tantum species quidem singulas om. E I
tantum del. Lm2, s. l. Pm2, post species NR 8
continerent CHm2 contineret N contineant
Pm2 10 soli///// E I solius E II G 11 sed et
HN soli homini NP 13 inrationalia H
auferamus EGLPR 14 interimantur L erit est N
19 sub se positas sibi om. H suppositas HN 21
perimuntur consumuntur Lm2 perimunt perimuntur Lm2
pereunt HNPm2 Generis uero et accidentis commune est
de pluribus, quemadmodum dictum est, prædicari, siue separabilium sit siue
inseparabilium; etenim moueri de pluribus et nigrum de coruis et de
hominibus Æthiopibus et aliquibus inanimatis. Nihil est quod inter cetera
ita sit a generis ratione disiunctum, sicut est accidens, nam cum genus
cuiuslibet substantiam monstret, accidens uero a substantia longe
disiunctum sit et extrinsecus ueniens, nihil fere notius commune potest
habere cum genere quam de pluribus prædicari, genus enim de pluribus prædicatur
speciebus, accidens uero de pluribus non modo speciebus, uerum etiam generibus
animatis atque inanimatis, ut nigrum dicitur de rationabili homine, de inra
tionabili coruo et de inanijmato hebeno, album etiam de cygnoj 102
et marmore, moneri de homine, de equo et de stellis ac de sagitta, quæ sunt
separabilis accidentis exempla. 1 6 Porph. 16, 19 17, 2 Boeth. 44,
12 16. 1 GENERIBVS ACCIDENTIBVS E I E II
m1 ACCIDENTI R de Porph. cf. ad 102, 7 2 Commune uero
est generis et accidentis 2 Generi N Generibus E
I accidentibus E I m1 3 prædicari ante
quemadmodum L siue pluribus et LR Q,
om. cett . separabile 2 m1 4 sit sit accidens 2
inseparabile 2 m1 5 post et om. R de
om . E II HNR ΑΦ, recte?
homine E III omnibus L A ras. ex hominibus hominibus om. brm,
delend. uid. Bussio; cf. 116, 5. 123, 22. 131, 2 homine Æthiope; Porph.
17, 1 κατά κοράκων καί Αίθ·ιοπων æthiopus EIII et et de G,
del. m2 æthiopibus GPm2 T2 6
ante aliquibus add. de Gm2 in animis E I, ante
inanimatis add . naturis H del. m2, post CN, prædicari Γ in mg . prædicatur
Φ ; Porph. καί tivmv άψΰχων 7 in ceteris E III
GLm1P 9 a om. R 10 uere GR uero habere
potest C enim uero C 14 rationabile E III
a. c. Gm1 rationali HNP post homine add .
et N irrationali HNP 15 ebeno E III 16 marmore de
marmore P post homine add . et N 17
sagitta CHLm1NPm1 sagittis m2 agitatis E III GR edd . ał
de agitatis scil, rebus id est mobilibus Lm2 Differt
autem genus ab accidenti, quoniam genus ante species est, accidentia uero
speciebus posteriora sunt; nam si etiam inseparabile sumatur accidens, sed
tamen prius est illud cui accidit quam accidens, et genere quidem quæ
participant, æqualiter participant, accidenti uero non æqualiter; intentionem
enim et remissionem suscipit accidentium participatio, generum uero minime, et
accidentia quidem in indiuiduis principaliter subsistunt, genera uero et
species naturaliter priora sunt indiuiduis substantiis, et genera quidem
in eo quod quid sit prædicantur de bis quæ sub ipsis sunt, accidentia uero in
eo quod quale aliquid sit uel quomodo se habeat unum quodque; qualis est enim Æthiops
interrogatus dices ‘niger’, et quemadmodum se Socrates habeat, dices
quoniam sedet uel ambulat. Porph. Boeth. PROPRIIS DIFFERENTIA C; de
Porph. cf. ad 105, 16 QVID INTER GENVS ET ACCIDENS SIT Φ
ex 116, 10 2 genus s. l. Hm2 ab om . HRE
III Δ accidenti Δ accidente cett . 3 speciem
ΧΦ posteriora ante speciebus C inferiora XA m1
AS 4 nam unum quodque 14 LR Q, om. cett . si etiam etsi
etiam ΓΦ sed om . Γ si Σ 5 prius plus
S 6 genere A m2
Busse genera cett. codd. edd . quæ quibus A m1 æque
Δ 7 accidenti p Busse
accidentia codd. brm; ad 5 et 7 cf. Porph. 17, 6 s. et infra 315, 12 14
enim om. L in mg: figuram quandam habet Δ, aliam cf. ad
320,17 Γ 9 uero om. R in om . Γ Busse, s. l . Rm2 A m2 K ; cf. 315, 21; Porph.
17, 9 έπΐ τών άτομων 10 nero om . Δ 11 post
naturaliter add. non principaliter LR AΑΦ ; om. Porph. 17, 9 12 sit est LR A
ante de add. et, sed del. ΓΔ 13 hiis Φ 14 ante quale add.
et R sit cod. Q Bussii edd . est cett. codd . quomodo
om. R quodammodo A m2 se s. l. A m2 habet A
m1 15 eat ante æthiops ΔΑ, post HΝ ΤΣΦ enim om. L interrogatur Φ dices LRT dicis cett. codd. edd. Busse,
cf. 317, 15 respondebimus; Porph. 17, 12 έρεΐς 16 quomodo Δ habeat ante socrates A
habet ΗR Φ dices K m2 dicis cett. codd. edd. Busse,
cf. 317, 16 dicemus; Porph . έρείς 17 ambulet La.c.N Differentiam
generis et accidentis hanc primam proponit, quod genus quidem ante species sit,
quippe quod materiæ loco est et differentiis informatum species gignit, at uero
accidens post species inuenitur. oportet enim prius esse cui aliquid
accidat, post uero ipsum accidens superuenire; nam si subiectum non sit quod
suscipiat, accidens esse non poterit, quodsi genus quidem speciebus subiectum
est nec possunt esse species, nisi eis genus ueluti materia supponatur,
accidentia uero esse non possunt, nisi eis species supponantur.
manifestum est genus quidem esse ante species, accidentia uero post species.
Rursus alia differentia, quoniam genus neque intentionem neque remissionem
suscipere potest, quo fit ut quæ participant genere, æqualiter eius nomen
definitionemque suscipiant; omnes enim homines æqualiter animalia sunt
eodemque modo equi, nec non inter se homo atque equus et cetera animalia
comparata æque animalia prædicantur, accidentis uero participatio et intenditur
et remittitur, inuenies enim quemlibet paulo diutius ambulantem, paulo amplius
nigrum et in ipsis Æthiopibus considerabis omnes non æque nigro colore
obductos. Alia quoque differentia est, quoniam omne accidens in indiuiduis
principaliter subsistit, genera uero et species indiuiduis priora sunt; nisi
enim singuli corui 1 et accidentis ab accidentibus HN
ponit C 2 pr. quod quid C quoniam
del. m2 quod E II 4 post esse add .
aliquid P, s. l. Lm2 5 si sit nisi sit subiectum HN
nisi subiectum sit R 6 quid Cm1 potest H 7
speciei HN est sit N nec non CEGLP 8 uelut
CEGLP uel R supponitur C 9 supponatur uel subp- EGH 10 ante
manifestum add . nam EGLP 11 post Rursus
add . uero C post alia add . est CGP 13
generi CEGP 15 eodem EHLR 18 paulo amplius nigrum paulo
diutius ambulantem HN post ambulantem add . et LR 19 et
et si si s. l, Lm2 LR si EGP omnis
GLm2R æqua nigredine coloris coloris del. Lm2 HLNP 20
obductus EGLm1R, post obd. add . esse C
est EGLR est om. HN 21 in om. CG genera priora
sunt C species uero et genera
indiuiduis priora sunt HLm1N genera uero speciebus et indiuiduis priora
sunt GP genera nero et speciebus et indiuiduis posteriora
sunt Lm2 genera indiuiduis priora sunt E et indiuiduis
posteriora sunt R 22 singulariter EGPR nigredine infecti
essent, comi species nigra esse minime diceretur. ita fit ut accidentia post
indiuidua esse uideantur. nam si prius est id cui aliquid accidit quam illud
quod accidit, nop est dubium prius esse indiuidua, posterius uero accidens,
genera uero et species supra indiuidua considerantur; hoc idcirco,
quoniam de his omnibus prædicantur eorumque substantiam propria prædicatione
constituunt, sed dici potest genera quoque ipsa et species posteriora
indiuiduis inueniri; nam nisi sint singuli homines singulique equi, hominis
atque equi species esse non possunt, et nisi singulæ species sint, eorum
genus animal esse non poterit, sed meminisse debemus superius dictum esse genus
non ex his sumere substantiam de quibus prædicatur, sed de eo potius, quod differentiis
constitutiuis eorum substantia formaque perficitur, itaque si genus quidem
diuisiuis differentiis interemptis non perimitur, sed manet in his quæ
eius constitutiuæ sunt eiusque formam definitionemque perficiunt, cumque
differentiæ diuisiuæ generis speciebus sint priores ipsæ
enim species conformant atque constituunt , non est dubium quin genus etiam pereuntibus
speciebus possit in propria manere substantia, idem de speciebus dictum sit;
species enim superioribus differentiis, non posterioribus indiuiduis
informantur, quæ cum ita sint, species quoque ante indiuidua subsistunt,
accidentia uero nisi sint 12 superius essent in ras. Lm2, sunt N sint R 2
esse om. EGR 4 indiuiduum CHN 5 super CN 8
genera de genere R quoque om. R quæque EGP
ipsa om. EGPR et species atque species specie R
LR specieaque N 9 nam nisi nisi enim EGR nara
nisi enim enim del. m2 C homines nisi singulæ 10 in
mg. Em2 homines EN 10 et om. EG singulis
E singuli G singulares Lm2R 11 eorumque Lm2
earum brm 12 ex del ., his om. E 13 de eo eo
Hm1N ex eis Hm2 de eis Lm2 quod del. Hm2,
er. L, quo GPR 14 eorum om. Lm1 eius R edd . quæ
eius Hm2 de quibus eius Lm2 substantiam formamque
perficiunt Hm2 normaque N 15 diuisiuæ post
differentiæ N differentiæ interemptæ non perimunt HLN 16
eiusque quæ eius C quæque eius EGP 17 speciebus
generis LNR 20 permanere Lm2R 23 quæque EG
quibus accidant, esse non possunt, nullis uero prius accidunt quam
indiuiduis; hæc enim generationi et corru|ptioni supp, 103· posita uariis
semper accidentibus permutantur. Illam quoque adnumerat differentiam quæ est
superius dicta, quod genus quidem, quia rem demonstrat et de substantia
prædicatur, in eo quod quid est dicitur, accidens uero in eo quod quale est aut
in eo quod quomodo sese habet res. nam si qualitatem interroges, accidens
respondebitur, ut si qualis est coruus, ‘niger’, si quomodo sese habeat, aliud
rursus accidens, aut sedet aut volat aut crocitat. nam cum accidens in
nouem prædicamenta diuidatur, qualitatem, quantitatem, ad aliquid, ubi, quando,
situm, habitum, facere, pati, cetera quidem omnia in ‘quomodo se habeat’
interrogatione ponuntur, qualitas uero in qualitatis sciscitatione responderi
solet. nam si interrogemur qualis est æthiops, respondebimus accidens, id
est ‘niger’, si quomodo se habeat Socrates, tunc dicemus aut ‘sedet’ aut
‘ambulat’ aut superiorum aliquid accidentium. Genus uero quo ab aliis
quattuor differat, dictum 4 superius 189, 4 ss. 195, 1 ss. 18 319, 14 Porph.
Boeth. pr. accidunt Lm1 accident N prius
post accidunt C 2 post indiuiduis add. quia
indiuidna prima sunt quantum ad prædicationem P, in mg. Lm2 4
adnumera ann G EG
annumerant Hm1 dicta est superius R est sepius corr.
m2 dicta C sepius corr. Hm2 dicta est HN 5
quidem om. EGR 6 dicitur om. N, s. l. Hm2 post uero
add. aut P 7se H post habet add. res CLm1,
del. m2 9se EGHN habet Clm1 aliud rursus accidens
aliud uero accidens rursus C aut uolat aut sedet HLN 10
croccit Hm1 groccitat N, post add . egrotat P nam
at EGLm1 ac ut uid. R
12 quanto Em1 quantum G situm habitum quando C
post omnia add. id est VIIII Hm1, del. m2 13
habeant Ep.c. Lm2P interrogationem EGR 14 interrogemur C edd. cf.314, 15 interrogemus
cett., recte? cf.58, ss. 99, 23 15 respondemus HNR 16
dicimus EHLRbrm 17 aliquod ELa.c.N 18 uero uerus
Pa.c. ergo CHL in ras. m2 R Φ enim A
; Porph. 17, 14 uiv ουν quod EGPm1Rm1
T<l> ab ΔΣΨ, s.
l. Il m2, om. cett. quattuor om. G, s. l. Δ
m2 est. contingit autem etiam unum quodque aliorum differre ab
aliis quattuor, ut cum quinque quidem sint, unum quodque autem ab aliis
quattuor differat, quater quinque, uiginti fiant omnes differentiæ, sed semper
posterioribus enumeratis et secundis quidem una differentia superatis,
prop??terea quia iam sumpta est, tertiis uero duabus, quartis uero tribus,
quintis uero quattuor, decem omnes fiunt, quattuor, tres, duæ, una. genus enim
differt a differentia et specie et proprio et accidenti; quattuor igitur sunt
omnes differentiæ. differentia uero quo differat a genere dictum est, quando
quo differret genus ab ea dicebatur; relinquitur igitur quo differat ab specie
et proprio et accidenti dicere, et fiunt tres. rursus species quo 1
contingit ad accidens LR Q, om. cett. contigit R A m1 Y m1 2
aliis om. Porph. 17, 15 quidem om. L K Busse;
Porph. μεν 3 post sint add. res
L unum quodque autem il m2 xP
p Busse unum autem Β ΤΜΙ m1 Σ una autem L
ΑΦ et unumquodque brm; Porph. ίνος ϊέ εκάοτοο
aliis om. Porph. differt Δ 4 uiginti del.
A, pos t
XX add. uel quinquies quattuor Rm1 quater V. XX
uel del. et post fiant add. uiginti m2
fient ΑΑ m1 Φ fuerint Γ post differentiæ add. sed
non sic se res res om.
p habet edd. cum Porph. 17, 17 άλλ’ οοχ οδτως εχει set om.
Γ 6 superatis subtractis ΓΦ ex substr quia quoniam L A
Busse sumpta subtracta Γ 7 uero autem LR
T<l' duobus R 8 omnes om. L post fiunt add.
differentiæ Γ s. l. Π m2 edd. Busse sed om. etiam eius codd. LP cum Porph. 17, 20 9
enim autem Γ a om. Σ, s. l. A m2 et specie et proprio a specie a proprio
R specie proprio Σ 10 et om.
Σ accidente R Σ igitur quatuor R differentiæ omnes La.c.
generis differentiæ R; Porph. 17, 22 at διοφοραί 11 quo om. R differat La.c.
a del. Σ differret R
differt cett. a om. R 12 quo quid L A Busse
quod m1, om. A ; ubi quo est hic et 11. 13.
14. 319, 1. 2. 3. 5. 7 bis, Porphyrius π-j scripsit 17, 23 et 22. 24. 25. 26 bis. 18,
1. 2. 3. 4 differret LR Ψ alt. r s. l. differre Λ differt ΓΙIΣΦ 13
igitur ergo 2 quod R A differt A a.c.
ab Brandt a LR il, s. l. A m2, om. cett. et
om. Β ΤΑΣ a L 14 accidente R ΓΔ2Φ post
tres add. differentiæ Λ ei fiunt tres differentiæ.
rursus in mg. m2 11 m2
species m1 Γ rursus differentiæ
pos. Busse cum duobus suis codd., om. cett. codd. edd. Porph. quidem quo
ΓΔ2Φ; Porph. π-jj έν quidem differat a
differentia dictum est, quando quo differret differentia ab specie, dicebatur;
quo autem differat species a genere, dictum est, quando quo differret genus ab
specie dicebatur; reliquum est igitur, ut quo differat a proprio et
accidenti dicatur. duæ igitur etiam istæ sunt differentiæ. proprium autem quo
differat ab accidenti relinquitur; nam quo ab specie et differentia et genere
differat, prædictum est in illorum ad ipsum differentia. quattuor igitur
sumptis generis ad alia differentiis, tribus uero differentiæ, duabus autem
speciei, una autem proprii ad accidens, decem erunt omnes, quarum quattuor, quæ
erant generis ad reliqua, superius demonstrauimus. Quoniam differentias
atque communitates generis ad differentiam, ad speciem, ad proprium atque
accidens persecutus est, idem quoque ad ceteras facere contendens prædicit,
quot omnes differentiæ possint esse quæ inter se comparatis com 1 differt
R A quo quid A Russe quod Lm1 \ 2
differret Lm2 Rm2 Aß p.c. tfl p.c.
differet Lm1Rm Uα a. c. ΦΨ a.c. differt Δ2
differtur Γ differentia ab specie ΓΦΨ sed a, scr. ab
Brandt, a s. l. A m2 specie s. l. et
add. Δ m2 differentia ΔΔΣ edd. Busse species
a et Ώ
differentia L H differentia ab ea R; Porph. 17, 26
ή διαφορά τού είδους quod A m1 3 differat L differt cett. ex
differet V a om. R ϋϊ quo quid Δ
Busse quod A 4 differret L yAIW differet R Φ differt
ΓΑ2 4 ab specie Γ a
specie L ΔIΙΔΦΦ specie 2 ab ea R 5
differt R, add. species ΓΑΠΨΨ, s. l. Lm2; om.
Porph. a om. accidenti L accidente cett.
dicitur R 6 igitur om. 2 7 autem om.
R, s. l. h m2 ab om. Σ accidenti edd. accidente codd. fort.
relinquetur; cf. Porph. 18, 3 χαταλειφθήσεται 8
ab Brandt a ΓΦ, om. cett. pr. et om.
R differet Λ m1 differret m2 differt A m1 2,
s. l. proprium add. Lm2 dictum Σ 9
differentia ante ad ipsum Σ differentiis Β ΓΑΦ ;
Porph. 18, 5 ... διαφορά 11 pr. autem uero A ad
accidens et accidentis ΓΔ«ι7ΠΦ; Porph. 18, 7
πρός τδ σορβεβηχος 13 erant erunt
N reliqua N Λm1ίΣΦΨ reliquas cett. in
mg. ad aliquas T m2; Porph. 18, 8 πρός τά άλλα 16 utrumque ad om. NR 17
idem quoque idemque Lm1NR ad cetera C de ceteris
HLN prædicit om. R nunc dicit H 18 possunt
CHLm1N commissisque N mixtisque rebus his quæ supra
propositæ sunt efficiantur. sunt autem uiginti. nam cum quinque sint res, una
quæque res earum si a quattuor aliis differat, quinquies quater, uiginti
differentiæ fiunt, quod appositarum litterarum manifestatur exemplo. sint
quinque res ueluti quinque litteræ A B C D E. differat igitur A quidem ab
aliis quattuor, id est B C D E, fient quattuor differentiæ. rursus B differat
ab aliis quattuor, id est A C D E, erunt rursus quattuor; quæ superioribus
iunctæ octo coniungunt. C uero tertia ab reliquis differt quattuor, scilicet A
B D E; quæ quattuor differentiæ supe rioribus octo copulatæ duodecim reddunt.
quarta D reliquis quattuor comparetur differatque ab eisdem, id est A B C E,
fient igitur rursus quattuor; quæ superioribus duodecim appositæ sedecim copulant.
quodsi ultima E ab aliis quattuor differat, scilicet A B C D, fient aliæ
quattuor differentiæ; quæ compositæ prioribus uiginti perficiunt. et sit
quidem huiusmodi descriptio:
positæ EHLNP efficiuntur HN ante
una add. et HLNPR res om. HN 3 si om.
HN a om. R uiginti om. E fiant Rm2 5
uel E 6 aliis reliquis HN 7 fiant R
differt Ha.c.LN aliis reliquis L 8 id est om.
HN 9 ab codd. reliquis aliis
L ante reliquis add. si L, s. l. Pm2 12
differatque differat æque EGP
differt m2 R eis GHNPm1R 13 fiunt N
fiant R igitur om. HN post quattuor add.
differentiæ HN 15 fiant R faciat L
faciet HN aliæ om. H alias LN
differentias HLN 16 superioribus C et sit quidem CGP et quidem sit R et
sic ex si quidem est E quarum quorum LN quidem sit
HLN 17 discriptio C figuram om. G duæ lineæ uacuæ Hm1N, supra
depictam dedimus ex E, eandem uarie exornatam habent R post uerba
quattuor differentiæ supra 7 Γ in mg ad locum 314, 7 ss., litteras tantum
omissis lineis Quæ cum ita sint, in generibus quoque et speciebus et
ceteris idem considerabitur. erunt ergo quattuor differentiæ, quibus genus a
differentia, specie, proprio accidentique disiungitur; aliæ rursus quattuor,
quibus differentia a genere, specie, proprio atque accidenti discrepat;
rursus quattuor speciei ad genus ac differentiam, proprium atque accidens;
quattuor etiam proprii ad genus, differentiam, speciem atque accidens; quattuor
insuper accidentis ad genus, differentiam, speciem atque proprium. quæ coniunctæ
omnes uiginti explicant diflferentias. sed hoc, si ad numeri referatur
naturam comparationisque alternationem; nam si ad ipsas differentiarum naturas
uigilans lector aspiciat, easdem sæpe differentias inueniet sumptas. quo enim
genus differt a differentia, eodem differentia distat a genere, et quo
differentia distat ab specie, eodem species a differentia disgregatur, et
in ceteris eodem modo. in hac igitur dispositione differentiarum, quam supra
disposui, easdem sæpius adnumeraui. atque si differentiarum similitudines
detrahamus, decem fiunt omnino differentiæ, quas ad præsentem tractatum uelut
diuersas atque dissimiles oportet assu mere. age enim differat genus a
differentia, specie, proprio in mg. suadd. Hm2, quaternas litteras B C D E cett. infra singulis
litteris A cett. positas quadratis inclusas exhibet L; in C in mg.
litt. minusc. hæ duæ figuræ sunt, quarum posterior spectat ad 321, 20 ss. 323,
9 ss: in P figura est per quinque oblonga deorsum continuata,
quorum primum hic proponitur: 3 ab CEGHP accidentique atque
accidenti -te N HN 4
differentiæ G ab CEGHNP ac om. N ad LP
10 post hoc add. fiet E s. l. m2 fit
H s. l. m2 niget L in mg. R 13 adsumptas R
differat C 14 ab a R sæpius om. EGPR, s. l. Cm2,
post adnumeraui L adnumerauit Cm2GP atque
EGP at CR itaque HLN si om. N
multitudines, s. l. ał similitudines L 18 fient
edd. atque accidenti, quattuor differentiis, quas supra iam
diximus. item sumamus differentiam, distabit hæc a genere primum, dehinc ab
specie, proprio atque accident. sed quo discrepet a genere, iam superius
explicatum est, cum diceremus quo genus a differentia discreparet.
detracta igitur hac comparatione, quoniam supra commemorata est, relinquuntur
tres distantiæ quibus differentia ab specie, proprio accidentique disiungitur;
quæ iunctæ cum superioribus quattuor septem differentias reddunt. post hanc
species si sumatur, quattuor quidem eius essent differentiæ secundum
numeri diuersitatem, cum ad genus, differentiam, proprium atque accidens
comparatur, sed priores duæ comparationes iam dictæ sunt. nam quo species
differat a genere tunc dictum est, cum quid genus differret ab specie
dicebamus, quid uero species a differentia distet commemoratum est, cum
differentiæ ab specie dissimilitudines redderemus. quibus detractis duæ
supersunt integræ atque intactæ speciei ad proprium atque accidens discrepantiæ;
quæ iunctæ cum septem nouem differentias copulant. proprii uero si ad numerum
differentiæ considerentur, quattuor erunt, scilicet ad genus,
differentiam, speciem atque accidens comparati, quarum quidem tres superiores
differentiæ iam dictæ sunt. nam quid proprium distet a genere, tunc dictum est,
cum quid genus a proprio distaret ostendimus, rursus quid proprium a
differentia discrepet, in colligenda distantia differentiæ propriique
superius accidente N 3 ab HN a cett. accidente
HN quod L discrepet distet HN 5 hac igitur
C 6 distantiæ differentiæ L 7 a LN
accidenti C accidenteque H disiungitur ante
ab specie C 8 reddunt differentiæ C 9 sumatur mutatur
E 11 ante differentiam add. et HLNP ante
proprium add. et P cõpararetur C
cõparantur N 12 differat post genere
EN a om. EGHNP
differret GLm2Pm2R differet ΕLm1 differat HNPm1 differt
C ad speciem R ad specie C 15 ab specie CG a specie EHLm2NP ad
speciem Lm1R 17 post speciei add. id
est EGP 18 differentias copulant complent differentias
C 20 comparatæ Ep.c. ex-ti GHm2PR quorum EGLm1R 21
quod C 22 proprium cum quid om. EGR distaret a
proprio H demonstratum est, quid uero proprium distet ab
specie, tunc expositura est, cum quid species distaret a proprio dicebatur.
restat igitur una differentia proprii ad accidens, quæ superioribus iuncta
decem differentias claudit. accidentis nero ad cetera possent quidem esse
quattuor, nisi iam omnes probarentur esse consumptæ. nam quid differat uel
genus uel differentia uel species uel proprium ab accidenti, supra monstratum
est, nec sunt diuersæ differentiæ accidentis ad cetera quam ceterorum ad
accidens. itaque fit, ut cum sit quinque rerum numerus, si prima
assumatur, quattuor fiant differentiæ, si secunda, tres, uincanturque secundæ
rei ad ceteras difterentiæ a prima ad ceteras una tantum distantia; nam cum
prima habuerit quattuor, secunda retinet tres. tertia uero si sumatur, duas
habebit differentias, quæ uincantur a primis quattuor differentiis
duabus; quarta si sumatur, unam habebit differentiam, quæ uincitur a primis
quattuor differentiis tribus, quinta uero quoniam nullam omnino habebit
differentiam nouam, totis quattuor a prima differentiis superatur. atque hoc
numerorum gradu quidem usque ad denarium numerum tenditur : quattuor,
tres, duæ, una, ut generis quidem quattuor, differentiæ uero tres, speciei duæ,
proprii una, accidentis nullap 105 sit. et primæ quidem generis
comparationes quattuor nouas tenent differentias, secundæ uero differentiæ
comparationes 1 uero om. EGR a EGLR 2 cum quando
R 5 cetera extera Cm1 6 differret H
differet N 7 accidente CHN monstrauimus H
8 ante diuersæ add. plus R, s. l. Lm2
10 ad prima s. l. ł una res Hm2
sumatur HN fient C 11 uincanturque C pr. n om. Lm1
iungantur m2 N, m2 in HPR
iungenturque Rm1, uincantur EGHm1Pm1 12 primis L
13 habuerat C habeat Lm2NP retineat Lm2 14
differentias habebit C uincuntur Lm1R 15 duabus
s. l. E differentiis EHN post duabus add.
distantiis GR post quarta add. nero R, s. l.
autem Pm2 16 post tribus add.
subdistantiis E distantiis G 17 habet HL 18
primis brm hoc ex hoc HLN numeri HN 19
gradus HLm1N quidam HN 20 post post.
quattuor add. sint CHm2L del. m2 P sunt Hm1N 22
sit Rbrm est CEGLP, om.
HN et om. EGR quidem s. l. Em2L, post
generis C 23 teneant HLm1NR tres nouas tenent;
una enim superius adnumerata est, uincitur autem a primis quattuor nouis
differentiis una tantum. speciei uero tertia comparatio duas tantum habet
differentias nouas, duas quippe superius adnumeratas agnoscimus, et uincitur
a quattuor primis duabus tantum differentiis nouis. proprium uero unam
retineat nouam, quoniam tres habet superius adnumeratas, uincaturque a prima
nouis tribus differentiis, quinti uero accidentis comparationes quoniam nullam
retinent nouam differentiam, totis quattuor a primis generis transcendantur.
atque ad hunc modum ex uiginti differentiis secundum numerum decem secundum
dissimilitudinem contrahuntur. ut tamen has secundum dissimilitudinem
differentias non in quinario tantum numero, uerum in ceteris notas habere
possimus, talis dabitur regula quæ plenam differentiarum dissimilitudinem
in qualibet numeri pluralitate reperiat. propositarum enim rerum numero
si unum dempseris atque id quod dempto uno relinquitur, in totam summam numeri
multiplicaueris, eius quod ex multiplicatione factum est dimidium coæquabitur
ei pluralitati quam propositarum rerum differentiæ continebunt. sint
igitur res quattuor A B C D; his aufero unum, fiunt tres; has igitur quater
multiplico, fient duodecim; horum dimidium 1 teneant HLm1NR
ten. post nouas CR adnumera tamen eat C uincitur autem et uincatur
HLm1 et del., uincitur
m2 N 2 nouis quattuor primis HN adnumeratas om., in
mg. enumeratas
G uincatur Lm1 uincantur HN uincuntur C
6 ante unam add. tantum L, post EGPR
retinet Lm2Pm2 edd. 7 uincanturque N uincatur qua re
EG uincitur hæc R uinciturque edd. quinta
N 8 comparatio Lm2N retinet HLN, post nouam
HN primis CLPH a.r.
primi EGHp.r.NR transcendentur Lm2 transcendatur
N transgrediantur C transcenduntur edd. 11
tamen er. uid. E non G etiam post differentias
est non 13 uerum uerum etiam C ceteris quoque
brm notas Lm1N notis
CEGHm2 totas m1 Lm2PR 15
reperiat pariat Cm2Hm1N 17 post numeri add.
si CHP simul EG 18 ei om. EGN 19 sunt
Lm1R 20 igitur ergo CEN fiant LR hos EGLPR
post igitur add. si
N tres H per totam summam R multiplica
C multiplicato E fiunt HN fiant R
post horum add. si L teneo, sex erunt. tot
igitur erunt differentiæ inter se rebus quattuor comparatis : A quippe ad B et
C et D tres retinet differentias, rursus B ad C et D duas, C uero ad D unam; quæ
iunctæ senarium numerum complent. atque hanc quidem regulam simpliciter
ac sine demonstratione nunc dedisse sufficiat, in Prædicamentorum uero
expositione ratio quoque cur ita sit explicabitur. Commune ergo differentiæ et
speciei est æqualiter participari; homine enim æqualiter participant particulares
homines et rationali differentia. commune uero est et semper adesse his quæ
participant; semper enim Socrates rationalis et semper Socrates
homo. Dictum est sæpius ea quæ substantiam formant, nec remissione
contrahi nec intentione produci; uni cuique enim id quod est, unum atque idem
est. quodsi differentia specierum substantiam monstret, species uero
indiuiduorum, æqualiter utraque ab intentione et remissione seiuncta sunt;
quo 6 in Prædicamentorum expositione 272 C. B Porph. Boeth 14 sæpius cf. infra.
1 teneo sumo N sumo tenens tenens del. m2 H si
ex sumo m2 teneo L pr. erunt ante
sex N, s. l. Hm2 post. erunt ante igitur ergo H HL 2 detinet
HN 4 complent numerum H 5 dedisse nunc HN 8
DIFFERENTIÆ ET SPECIEI plerique codd.
fort. ex 9 sumptum, om. Δ, SPECIEI ET DIFFERENTIÆ Γ2Φ, r ecte ut aid.; Porph. 18,
10 Περί τής κοινωνίας τής διαφοράς καί τοΰ είδοος, cod. Μ Περί κοινών είδους καί διαφοράς 9 est add. Hm2 10 homine participant
12 LR Q, om. cett. homini R T
a.c. hominem L \ 11 rationalem differentiam L \, post
differentia add. nam omnes homines æqualiter homines sunt et æqualiter
rationales Σ 12 et del. uid. Δ, om. Ψ his adesse LR
<t> post quæ add. eorum ΓΔΠΦ 13 enim om. R rationabilis CEGPR
U Busse, add. est ΓΔΦ, s. l. A m2
14 sæpius i. e. 250, 24 ss. 314, 5 ss. ; sæpe de duobus locis etiam
293, 18 dictum; superius P, fort. recte, cf. ad 317, 4. 337,
8 17 monstrat HLNP 18 utræque CP seiunctæ
CGPR fit ut æqualiter participentur. omnes enim indiuidui mortales æque
sunt atque rationales sicut homines. nam si idem est ‘esse’ homini quod est
esse rationale, cum omnes homines æque sint homines, necesse est ut sint æqualiter
rationales. Aliud quoque commune habent quoniam ita differentiæ sui
participantia non relinquunt ut species. semper enim Socrates rationalis est Socrates
enim rationabilitate participat, semper homo est, quia scilicet humanitate
participat. ut igitur differentiæ sui participantia non relinquunt, ita species
his quæ ea participant, semper adiuncta est. Proprium autem differentiæ
quidem est in eo quod quale sit prædicari, speciei uero in eo quod quid est:
nam et si homo uelut qualitas accipiatur, non sim 11 327, 16 Porph. 18, 15 19, 3 Boeth. 46, 15-47,
11. 1 mortales sicut homines sunt ex sint Lm2,
add. homines Lm1, del. m2, sunt del. Pm2; atque
Lm1Pm2 et HLm2Pm1; sicut del. et sunt scr. Pm2
HLP æque mortales atque rationabiles sunt ut homines C æque
s. l. m2 mortales ex -lis m2 sunt atque
rationabilis sic sunt part. ras.
ex sicut m2 homines E mortales sunt atque atque sint N rationales sicut
homines NR mortalis atque rationabilis sicut homines G
2 nam homines 4 om. N idem est E
est in mg. HR idẽ CL id est ẽ G GP est del.
Lm2 esse post ration. EL, repetit. post ration. P,
om. CH rationali R rationalis Lm1
rationabile G rationabili E rationabilis Lm2P
5 ante commune add. est H habent om.
HR, s. l. EL n del. m2
differentia R 6 relinquit R relinquent Pm1
derelinquunt Lm1 rationabilis EG 7
rationabilitati CGP rationalitate HN post semper
add. enim G 8 quia ex qua Em2
humanitati EGLP differentia HLNR 9 relinquit
HLNR participent E 11 SPECIEI ET DIFFERENTIÆ DIFFERENTIIS E ΕG ΤΖΦ, recte ut uid., DE PROPRIIS
EORVM EORYNDEM Ψ Ρ Ψ ; Porph. 18, 15
Περί τής διαφοράς τού εϊδοος και τής διαφοράς, cod. Μ Περί τών ιδίων ειδοος και διαφοράς 12 autem om. Η uero C Q quod ex quid
C 13 species EGHNP uero om. H autem
Busse eo quod quo Γ est sit R
14 nam generationem 327, 15 LR Q, om. cett. accipitur A
m1 non R ΓΔΈ cum Porph. 18, 17 hic non L non hic A m2
H Busse non sic Λ m1 Σ non homo Φ pliciter erit
qualitas, sed secundum id quod generi aduenientes differentiæ eam
constituerunt. amplius differentia quidem in pluribus sæpe speciebus
consideratur, quemadmodum quadrupes in pluribus animalibus specie
differentibus, species uero in solis his quæ sub specie sunt indiuiduis est.
amplius differentia prima eat ab ea specie quæ est secundum ipsam; simul enim
ablatura rationale interimit hominem, homo uero interemptus non aufert
rationale, cum sit deus. amplius differentia quidem componitur cum alia
differentia rationale enim et mortale compositum est in substantia hominis,
species uero speciei non componitur, ut gignat aliam aliquam speciem; quidam
enim | equus cuidam asino permiscetur ad muli generationem, equus autem
simpliciter asino numquam conueniens perficiet mulum. Expositis
communitatibus quantum ad institutionem pertinebat differentiæ et speciei,
eorundem nunc dissimilitudines colligit dicens quoniam differunt, quod species
in eo quod quid sit prædicatur, differentia uero in eo quod quale sit.
huic differentiæ poterat occurri. nam si humanitas ipsa, quæ species est,
qualitas quædam est, cur dicatur species in eo quod quid sit prædicari, cum
propter quandam suæ naturæ sed id del. R 3 considerantur
Δ 4 pluribus Porph. πλείστων, cod. B πλειόνων 6 specie una specie R Γ sunt ante specie ΛΨ ; Porph. 18, 21 άκο το είδος 7 prima ante differentia Δ prior edd.fort· recte cum Porph. κροτέρα; cf. 328, 32 superioris ab ea et
Γ ab ea ipsam ab ea quæ est secundum se
specie 2 8 post ipsam add.
differentiam Δ del. m2
Λ 10 deus angelus LR ponitur Δ 12 substantiam edd. cum Porph. 19, 1 εις οπδστοσιν speciei specie
R 13 aliquam ante aliam T\A, post
speciem 2 14 equus asinus Σ asinæ Φ equæ Σ 15 equus asinus 2 autem om. N enim C ΔΛ2 asinæ Pm2 conueniens numquam 2 16 mulum
perficiet CEG perfici ad mulum R 17 Positis N
instructionem H 18 eorum L earundem edd.; cf.
indicem Meiseri s. neutrum 20 differentiæ C uero om.
CGP autem R post sit add. qua inter se differunt
differentia et species Hm1, del. m2 21 huic nunc G
differentia G 22 dicitur CLm2 prædicatur GR
proprietatem quædam qualitas esse uideatur? huic respondemus, quia
differentia solum qualitas est, humanitas uero non est solum qualitas, sed
tantum qualitate perficitur. differentia enim superueniens generi speciem
fecit; ergo genus quadam differentiæ qualitate formatum est, ut procederet in
speciem, species uero ipsa, qualis quidem est, secundum differentiam
illius quæ est pura ac simplex qualitas, qua scilicet perficitur et
conformatur, qualitas uero ipsa pura simplexque nullo modo est, sed ex
qualitatibus effecta substantia. itaque iure differentia, quæ pure ac
simpliciter qualitas est, in eo quod quale est sciscitantibus
respondetur, species uero in eo quod quid sit, licet ipsa quoque quædam
qualitas sit non simplex, sed aliis qualitatibus informata. Rursus illa quoque
differentia est, quia plures sub se species differentia continet, species uero
tantum indiuiduis præsunt. rationabilitas enim et hominem claudit et
deum, quadrupes equum, bouem, canem et cetera, homo uero solos indiuiduos.
atque in aliis speciebus eadem ratio est. idcirco enim definitiones quoque
secutæ sunt, ut differentia uocaretur quod in pluribus specie differentibus in
eo quod quale sit prædicatur, species uero quod de pluribus numero
differentibus in eo quod quid sit prædicatur. Ideo etiam superioris naturæ sunt
differentiæ, quoniam continentes sunt specierum. nam si quis auferat
differentiam, speciem 1 respondebimus G tantum om.
EG solum, s. l. ał tantum L 4 facit
CLN 5 formatum est s. l. Gm2 6 ad qualis s.
l. ł qualitas Hm2 post quidem add. non EGP
del. m2, in mg. Hm2 9 post sed s. l. hec
L iure itaque C 11 species quid sit in mg. Gm2 12
sit est HN, add. iure respondetur CG in mg. m2 LP 13
rursum E, add. differentiæ et speciei C illa om.
E ipsa CGP post quoque add. his HN
differentia est differunt in ras. E est om. P in hoc a specie
distat G 15 uero om. CEGP rationalitas HΝ post quadrupes add. enim P, s. l.
Lm2 canem om. C camelum R 17 sola indiuidua
Lm2R pr. in de Pm2 20 prædicetur HLN species prædicatur
om. E 21 prædicatur dicatur GHLPm1 post differentiæ
add. quam species CLP speciebus N post
quoniam add. enim HLN 23 sunt erunt L post specierum EGL,
ante continentes R nam om. LR, post quis s.
l. enim Lm2 quoque sustulerit, ut si quis auferat
rationabilitatem, hominem deumque consumpserit, si uero hominem tollat,
rationabilitas manet in speciebus reliquis constituta. est igitur differentiæ
specieique distantia quod una differentia plures species continere potest,
species uero nullo modo. Alia rursus est differentia, quoniam ex pluribus
differentiis una sæpe species iungitur, ex pluribus speciobus nulla speciei
substantia copulatur. iunctis enim differentiis mortali ac rationali factus est
homo, iunctis uero speciebus nulla umquam species informatur. quodsi quis
occurrat dicens quoniam permixtus asinoequus efficit mulum, non recte dixerit.
indiuidua enim indiuiduis iuncta indiuidua rursus alia fortasse perficiunt,
ipse uero equus simpliciter, id est uniuersaliter, et asinus uniuersaliter
neque permisceri possunt neque aliquid, si cogitatione misceantur,
efficiunt, constat igitur differentias quidem plurimas ad unius speciei
substantiam conuenire, species uero in alterius speciei naturam nullo modo
posse congruere. Differentia uero et proprium commune quidem habent æqualiter
participari ab his quæ eorum participant; æqualiter enim rationalia rationalia
sunt et risibilia risibilia. et semper et omni adesse com 18 330, 4 Porph. Boeth.
rationalitatem HN 2 æro quis R rationalitas
HLa.c.N 3 est om. CEGP 4 specieqne R et
species C distant C distantia est EGP
species significationes Em1 5 differentia est C 6 sæpe
om. EGR post pluribus add. uero R 8 enim etiam
Lm1 igitur Lm2Pm1 10 asinæ HLm2 11 perficit
GP 12 perficiant Lm1R 14 nec.. nec C neque
permisceri possunt om. EGR neque aliquid non aliquid
EGR cogitatione si HN 18 COMMVNIBVS d e Porph. cf. ad 102,
7 20 participari prædicari L ab his dicitur 330, 2 LR Q,
om. cett. ab om. Σ, del. A m2 21
post enim s. l. quæ T m2 rationalia rationalia Tk m2 <t>W m2 edd. rationalia
rationabilia Π rationalia
A2<V m1 rationabilia LR et m1 rationabilia
rationabilia Busse sunt om. R, s. l. h m2 22
et er. uid. Δ post.
risibilia om. LR \2, post add. sunt codd., om. L cum Porph.
19, 6 mune utriusque est. si enim curtetur qui est bipes, sed ad id
quod natum est semper dicitur; nam et risibile in eo quod natum est habet id
quod est semper, sed non in eo quod semper rideat. Nunc differentiæ
propriique communia continua ratione persequitur. commune enim dicit esse
proprio ac differentiæ quod æqualiter participantur æque enim omnes homines
rationabiles sunt, æque risibiles, illud, quia substantiam monstrat, istud,
quia est æquum proprium speciei et subiectam speciem non relinquit. Aliud etiam
his commune subiungit : æqualiter enim semper differentia subiectis adest ut
proprium; semper enim homines rationabiles sunt, ut semper quoque risibiles.
sed obici poterat non semper esse bipedem hominem, cum sit bipes differentia,
si unius pedis perfectione curtetur. quam tali modo soluimus quæstionem.
propria et differentiæ non in eo quod semper habeantur, sed in eo quod
semper naturaliter haberi possunt, semper dicuntur adesse subiectis.
utrisque ΓΛΣΦ si sine R ΓΦ qui est quies R quidem L A
post bipes add. non substantiam substantia ΑΦ perimit
perimitur Ψ
L ΑΨ Busse in adn. deleri mauult, non substantia
perit peribit Σ ΓΠΣΦ p, om. Rbrm, Porph. 19, 8, Boeth. in
comment. 2 sed tamen R ad id quod ad quod L AΠ post est repet. ad id Σ Busse ad id ad quod Ψ, ad id post est h m1 post est add. habet et id quod est L
A del. m2 2, ‘fortasse id quod est recipiendum’ Russe :
Porph. 19, 8 αλλά πρός το πεοοχένοι το το om. Μ άει λέγεται nam -om. R 3
in eo eo EGLR A m1 ad C 72 id Ρ Π ad id *F
aliquod N habet id quod est semper C
id s. l. m1? L hA
"habet est del. m2, pro id exhib. hoc
H et id Σ, est om. N habet
semper Ρ Π habet EG semper
dicitur ΓΦΨ, om. R 4 sed rideat in om. C, in mg. Hm2,
in quod semper rideat EG non quod semper rideat R Ψ ; Porph. έπε'ι ναι τό γελαστικόν τώ πεφυχέναι έχει τό αεί, άλλ' ο όχι τώ γελάν άει 6 enim autem
Lm2P dicitur CEGR proprii C 7 rationales
Cm2ELm2P 8 atque NR 9 istud illud EGHN add. risibilis P æquum om. H æque
EG, recte? propriæ EGLPR et om. EG ac
N subiectam om. C subiectum EGPm1 10
reliquit ELa.c. etiam his hic etiam HN 11 subiectis s. l. Gm2 12
rationales Cm2HN 15 ante propria add. et HNP del. m2, s. l.
Lm2 propriæ CEGPm2 proprii R et om. CE,
del. Pm2 16 post in ex HN si enim quis
curtetur pede, nihil attinet ad naturam, sicut nihil ad detrahendum proprium
ualet, si homo non rideat. hæc enim non in eo quod adsint, sed in eo quod per
naturam adesse possint, semper adesse | dicuntur. ipsum enim semper;
107 non actu esse dicimus, sed natura. numquam enim fieri potest,
ut per naturæ ipsius proprietatem non semper homo bipes sit, etiamsi potest
fieri, ut pede curtetur, etiam si deminuto pede sit natus; in his enim non
speciei atque substantiæ, sed nascenti indiuiduo derogatur. Proprium autem
differentiæ est quoniam hæc quidem de pluribus speciebus dicitur sæpe, ut
rationale de homine et de deo, proprium uero de una sola specie, cuius est
proprium. et differentia quidem illis est consequens quorum est
differentia, sed non conuertitur, propria uero conuersim prædicantur quorum
sunt propria, idcirco quoniam conuertuntur. Distat a proprio differentia,
quia differentia plurimas species 10 17 Porph. Boeth. curtetur quis
N nil C attinet s. l. Lm2, post naturam
R 2 ad om. EG
ualet om. EGR 3 pr. in om. CEH, s. l. Lm2Pm2,
ab Gm1, del. m2 post. in om. EGNP, s. l. Lm2 4
possunt HN dicuntur semper adesse R 5 actum...
naturam E umquam Ea.c.G 7 potest om. EG,
post fieri L, postea om. fieri ut HN pede HLm1N ambo pede Em1GR utroque
pede Em2Lm2P; ambobus curtetur pedibus C ante
etiam om. C add. uel CL s. l. m2
R diminuto CEGLPR 8 pede om. C sit natus nascatur
C de inscript. app. Porphyr. cf. ad 105, 16 11 autem uero
Δ quoniam quod ΓΦ 12 sæpe conuertitur 15 LR Q,
om. cett. sæpe om. Lm1R, ante dicitur Lm22 ;
Porph. 19, 11 λέγεται πολλά*ις rationabile R
13 post, de A, om. cett.;
cf. Porph. 19, 12 et infra 332, 3 deo ii angelo R deo et
angelo L; cf. Porph. 19, 12 adn. ante proprium add.
et Δ uero om. R de una L 4 m2 4' in una R ΓΔ m1 ΠΣ
una Φ ; Porph. έφ’ ένός post
specie add. dicitur Δ 16 post prædicantur add. de his Δ s. l. m2 edd. ex his Σ hiis Φ, om. Porph. 19,
14 18 post. differentia om. C plurimis R
plures L pluribus EG speciebus Em2GR
claudit ac de his omnibus prædicatur, proprium uero uni tantum speciei
cui iungitur adæquatur. rationale enim de homine atque de deo, quadrupes de
equo et ceteris animalibus, risibile uero unam tantum tenet speciem, id est
hominem. unde fit ut differentia semper speciem consequatur, species uero
differentiam minime. proprium uero ac species alternis sese uicibus æqua prædicatione
comitantur. sequi uero dicitur, quotiens quolibet prius nominato posterius
reliquum conuenit nuncupari, ut si dicam omnis homo rationabilis est, prius
hominem, posterius apposui differentiam; sequitur ergo differentia speciem. at
si conuertam nomina dicamque omne rationabile homo est, propositio non tenet
ueritatem; igitur species differentiam nulla ratione comitatur. proprium uero
et species quia conuerti possunt, mutuo se secuntur : omnis homo risibilis est
et omne risibile homo est. Differentiæ autem et accidenti
commune quidem est de pluribus dici, commune uero ad ea quæ sunt 16 333,
3 Porph. Boeth. clauditur EGRm2 claude his sic ml 2 cui
iungitur coniungitur Lm1N, add. et L rationabile
CGLPR 3 pr. de om. CH, er. L post deo
add. prædicatur R, s. l. Lm2 post quadrupes add.
uero R et ceteris ceteris E ceterisqne GP 6
ac et E 7 æque G R -??e
comitentur HN comitatur ex commitetur
Rm2 sequi si quid EGPm1 8 quotiens om. EG, s. 1. Pm2
qualibet re re s. l.
Pm2) prius nominata HLNPm2R reliquam HLm2NPm2
reliqua Lm1Rm2 uero qua m1 rationalis Cm2HN est
om. N 10 posterius ex
prius Em2 opposui EG posui Lm1R ergo enim
E 11 at et Hm1 nomina ut in ras. Lm2 prius
differentiam nominem HNP, in mg. Lm2 12 rationale HN
propositi CG proposita oratio in ras. E 13 nulla ratione
differentiam C proprium secantur in mg. sup. Hm2 14 sequuntur
PRm2 sequntur E ante omnis add. ut L, post
add. enim HNP
15 et om. EG, s. l. Lm2 est om. R 16 ACCIDENTIS ET
DIFFERENTIÆ E ΕΤ uel P
ACCIDENTI C de inscript. ap. Porphyr.
cf. ad 102, 7 17 accidentis Cm2 il commune adesse om.
N 18 post uero add. est Ρ ΑΠ Busse, om.
Porph. 19, 18 inseparabilia accidentia, semper et omnibus adesse;
bipes enim semper adest omnibus coruis et nigrum esse similiter. Duo
quidem differentiæ et accidentis communia proponit, quorum unum
separabilibus et inseparabilibus accidentibus cum differentia commune est, ab
altero uero separabile accidens segregatur. tantum uero inseparabile secundo
communi concluditur. est enim commune differentiæ cum omnibus accidentibus de
pluribus prædicari; nam et separabilia et inse parabilia accidentia sicut
differentia de pluribus speciebus et indiuiduis prædicantur, ut bipes de coruo
atque cygno et de his indiuiduis quæ sub coruo et cygno sunt, nuncupatur. item
de eodem coruo atque cygno album et nigrum, quæ sunt inseparabilia accidentia,
prædicantur. ambulare enim uel stare, dormire ac uigilare de eisdem
dicimus, quæ sunt accidentia separabilia, reliqua uero communitas ea tantum
accidentia uidetur includere quæ sunt inseparabilia. nam sicut differentia
somper subiectis speciebus adhærescit, ita etiam inseparabilia accidentia
numquam uidentur deserere subiectum. ut enim bipes, quod est differentia,
numquam coruorum speciem derelinquit, ita nec nigrum, quod accidens
inseparabile est. differentia enim idcirco non relinquit subiectum, quoniam
eius substantiam complet ac perficit, accidens uero huiusmodi, 1
post semper add. in eodem genere P omni R;
Porph. 19, 18 παντί post omnibus add.
hominibus et L hominibus Λ del. m2 2 nigrum
esse ΓΛ»ηίΨ nigris nigros Hm2 esse EGHm1
nigredo esse L nigrum adest \A m2 nigrum CNΡR
ΙΙΣΦ Russe; Porph. 19, 19 τότε μέλαν είναι sic
Μ, μέλασιν είναι Βm2 μέλαν eett. 4 quædam
HΝ et atque ΗΝ 5 separabilibus om. G, s. l. Em2 6
uero autem E 7 uero enim R, recte? post
inseparabile add. accidens L accidens cum inseparabilibus
differentiis in mg. Hm2 secunda communione HLP differentiæ
CEGLm2P 11 et de his cygno om. H, cygno sunt om.
EGR nuncupantur G prædicatur uel nuncupatur C prædicantur
separabilia om. N enim s.
l. C etiam H isdem
CPm2 hisdem ER dicitur LP 17 post inseparabilia
add. accidentia C 19 accidentia
inseparabilia HN deserere uidentur C corui N
21 est inseparabile C 22 subiectum non relinquit C
derelinquit Lm1 post huiusmodi add. est
edd. quia non potest separari; neque enim possit esse accidens
inseparabile, si subiectum aliquando relinquit. Differunt
autem quoniam differentia quidem continet et non continetur continet enim
rationabilitas hominem, accidentia uero quodam quidem modo continent eo quod in
pluribus sunt, quodam uero modo continentur eo quod non unius accidentis
susceptibilia sunt subiecta, sed plurimorum, et differentia quidem
inintentibilis est et inremissibilis, acci dentia uero magis et minus
recipiunt. et inpermixtæ quidem sunt contrariæ differentiæ, mixta uero
contraria accidentia. Huiusmodi quidem communiones et proprietates
differentiæ et ceterorum sunt, species uero quo quidem 108 differat a
genere et differen|tia, dictum est in eo quod dicebamus, quo genus differret a
ceteris et quo differentia differret a ceteris. Post differentiæ et accidentis
redditas communitates nunc de eorum differentiis tractat. ac primum quidem
talem proponit. 3 18 Porph. Boeth. post. posset Lm1
potest HLm2NPR post accidens repet. esse G, 3
uel 4 litt. er. L 2 reliquerit H
relinqueret N 3 ACCIDENTIS ET DIFFERENTIÆ Γ EARVNDEM C EORYNDEM E de inscript. ap.
Poiphyr. ef. ad
105, 16 4 Different Cm1 Differt L ΣΐΑηιΐ m1 Φ post autem add. differentia
ab accidenti Γ 5 et om.
GHP continet sunt 15 ]
LR il, om. cett. enim autem
L rationalitas ΓΑ a.c. Π2ΦΨ 6 quidem om. Δ2 7 sint L ΓΔΛΠΦ»ιί m1 | ·uero post modo Ψ, del. ΓΦ ut uid. 9
sint A 10 intentibilis ΓΣ Busse
inintensibilis edd.; Porph. 20, 4 άνεπίτατος; ef. Roensch, Collect. phil. 299 12
post uero add. sunt ΛΦ 14 Huiuscemodi Δ 15 quod
EGR quidem om. 2 quidam Em2G 16 a om.
EGH 2 differentiæ E est om. C 17 quo quod R A m1 differet R
differt CEGP 2 a om. ΕGΗΡR ΤΠ,ΣΦ quod EGR is m1
18 differet R differat L A differt G a om.
EGHR TWZ 19 reddit has E communicantes Rm1
communiones m2 20 primam HN quidem om. HN
tale C differentia, inquit, omnis speciem continet.
rationabilitas enim continet hominem, quoniam plus rationabilitas quam species,
id est homo, prædicatur : supergressa enim substantiam hominis in deum usque
diffunditur. accidentia uero aliquando quidem continent, aliquando
continentur. continent quidem, quia quodlibet unum accidens speciebus adesse
pluribus consueuit, ut album cygno et lapidi, nigrum coruo, æthiopi atque
hebeno, continentur uero, quoniam plura accidentia uni accidunt speciei, ut
uideatur illa species plurima accidentia continere. cum enim æthiopi
accidit ut sit niger, accidit ut sit simus, ut crispus, quæ cuncta sunt
accidentia æthiopis, species, quod est homo, omnia quæ habet intra se plurima
accidentia uidetur includere. huic occurri potest: quoniam differentiæ quoque
aliquo modo continentur, aliquo modo continent, ut rationabilitas
continet hominem plus enim quam de homine prædicatur, continetur quoque ab
homine, quia non solum hanc differentiam homo continet, uerum etiam mortalem.
respondebimus : omnia quæcumque substantialiter de pluribus prædicantur, ab his
de quibus dicuntur non poterunt conti neri; quo fit ut differentiæ quidem non
contineantur ab specie, etsi sint differentiæ plures quæ speciem forment.
accidentia uero continentur, quoniam accidentia speciei substantiam nulla prædicatione
constituunt; nam nec proprie uniuersalia dicuntur 1 omnis speciem species R rationalitas HNP 2
rationalitas HNP 3 substantia N aliquando aliquando aliquo modo quid N ante
lapidi s. l. pario Em2 post nigrum add.
ut CEGLP, ante edd. ante Æthiopi add. et
E continentur uero HLm2NP continenturque cett. 9 plura HN 10 enim etenim N ad simus s. l.
naribus pressis E 12 ex quod part. ras. quæ
Cm2 quod est quidẽ G
ante intra add. et E plurima om. EGH 13 occurri opponi HN 14 pr.
aliquo modo aliquando EGLm2P post.
aliquo modo om. N aliquando Em2Lm2P 15
rationalitas H 17 homo nomen
hominis HN mortale edd. respondemus HN
respondebimus contra hæc GLPR 18 prædicantur de pluribus
C 20 a R 21 sunt H differentiæ om. HN speciem forment
CEGP speciem formant Lm??
informent m2 hrm N formant speciem H informant
speciem R 22 contineantur HN 23 ad
constituunt in mg. ał subsistunt Hm2 accidentia,
cum de speciebus pluribus dicuntur, differentiæ uero maxime. quæ enim
quorumlibet uniuersalia sunt, ea neoesee est eorum quorum sunt uniuersalia,
etiam substantiam continere. qno fit ut quia differentiæ substantiam monstrant,
intentione ac remissione careant una enim quæque substantia neque
contrahi neque remitti potest, at uero accidentia quoniam nullam constitutionem
substantiæ profitentur, intentione crescunt et remissione decrescunt. Illa
quoque eorum est differentia, quod differentiæ contrariæ permisceri, ut ex his
fiat aliquid, non queunt, accidentia uero contraria miscentur et quædam
medietas ex alterutra contrarietate coniungitur. ex rationabili enim et
inrationabili nihil in unum iungi potest, ex albo uero et nigro coniunctis fit
aliquis medius color. Expositis igitur distantiis differentiæ ad cetera
restat de specie dicere, cuius quidem differentias ad genus ante colle gimus,
cum generis ad speciem differentias dicebamus. eiusdem etiam speciei distantias
ad differentiam diximus, cum differentiæ ad species dissimilitudines
monstrabamus. restat igitur speciem proprii et accidentium communioni
coniungere, tum differentia segregare. Speciei autem et proprii commune
est de se intricem prædicari; nam si homo, risibile est, et si risi Porph.
Boeth. pluribus speciebus HN 2 maximæ EH, add. dicuntur
uniuersalia et et om. R proprie Lm2 in mg. R 4 ut om. CG,
s. l. Lm2 5 una quæque enim HNR 6 quoniam quia E 7 profitentur monstrant R ante intentione
add. et HN 9
his se C 10 misceantur
N permiscentur R et ut C 11 coniunguntur
LN fiat C 12 rationali C bi s. l. er. HN inrationali
HN in unum L in om. cett.; cf. indicem Meiseri
s. unus 13 post color s. l. ut uenetns Pm2 15 ad
genus differentias om. EG 16
dicebamus diximus EGP 17
diximus dicebamus C 19
proprio HLm1NP accidenti Lm1 accidenti tum
HPm2 accidentique om. et N
communione HLm1NP tunc R 20 disgregare N
21 de inscript. ap. Porph. cf. ad
102, 7 23 nam dictum est 337, 4 ] LR Q, om. cett. post
homo add. est ΔΣ, s. l. A m2 et si ΔΕΈ et L ΓΛΠΦ ita et R post
risibile add. est ΔΣΨ bile, homo est –
risibile uero quoniam secundum id quod natum est sumi oportet, sæpe iam dictum
est ; æqualiter enim sunt species his quæ
eorum participant et propria quorum sunt propria. Commune, inquit, habent
propria atque species ad se ipsa prædicationes habere conuersas. nam sicut
species de proprio, ita proprium de specie prædicatur; namque ut est homo
risibilis, ita risibile homo est; idque iam sæpius dictum esse commemorat.
cuius communitatis rationem subdidit, eam scilicet, quia æqualiter
species indiuiduis participantur, sicut eadem propria his quorum sunt propria.
quæ ratio non uidetur ad conuersionem prædicationis accommoda, sed potius ad
illam aliam similitudinem, quia sicut species æqualiter indiuiduis
participantur, ita etiam propria; æque enim Socrates et Plato homines
sunt, sicut etiam risibiles. itaque tamquam aliam communionem debemus accipere
quod est additum : æqualiter enim sunt species his quæ eorum participant et
propria quorum sunt propria. an magis intellegendum est hoc modo dictum,
tamquam si diceret ‘æqualia enim sunt species et propria’? nam quia
species eorum sunt species quæ speciebus ipsis participant, et propria eorum
propria quæ|pro p.109 priis participant, proprium atque species æqualiter
utrisque sunt, id est neque species superuadit ea quæ specie parti 8 sæpiuscf.
infra. 1 est om. R ante secundum add. et
A s. l. Busse, om. Porph. 20, 13 id om. J! 2
natum Porph. 20, 14 κατά τό πεοοχέναι γελάν sumi oportet LR dicitur Q ;
Porph. ληπτεον 3 sunt om. Φ, post species P earum R,
ex eorum ut uid. 5 m2 7 ita est homo in mg. Hm2
prædicamus EGHm2P p.c.R namque om. N nam R
8 ita homo risibile est E ita est risibile homo R
iametiam C sæpius HN superius cett. recte?; cf. sæpe
2, et ad 317, 4. 325, 14 10 qua CGLP eademeodem modo E
11 ratioputo Em2 12 accommodata edd. 13 qua
CGEm1P ante indiuiduis add. ab HNR, s. l. Lm2 14
participatur H 18 ac Lp,c.Pm2 est om. C 19 æqualiter
N 20 post propria add. quorum sunt propria
C 21 et propria atque speciesatque
proprium species N 23 post. speciei EGLP
cipant, neque propria superuadunt ea quæ propriis participant. cumque hæc
propria specierum sint. propria, species ac propria æqualia esse necesse est atque
inuicem prædicari. Differt autem species a proprio, quoniam
species quidem potest et aliis genus esse, proprium uero et aliarum
specierum esse inpossibile est. et species quidem ante subsistit quam proprium,
proprium uero postea fit in specie; oportet enim hominem esse, ut sit risibile.
amplius species quidem semper actu adest subiecto, proprium uero
aliquando potestate; homo enim semper actu est Socrates, non uero semper ridet,
quamuis sit natus semper risibilis. amplius quorum termini differentes, et ipsa
sunt differentia; est autem speciei quidem sub genere esse et de plu 4 339,
3Porph. 20, 16 21, 3
Boeth. 49, 11 50, 2. 14 quorum differentiaAbælardus II, Introduct. ad theolog.
94; Theolog. christ. 488; De unit, et trinit. diuina 58 Stoelzle. 1
nec CELN 2 hæc om. LN, del. uid. E sunt EHa.c.N,
add. et CE del. GH del. P del. m2
propriis post sint E del.
G proprii Ha.c. 4 DE PROPRIETATIBVS Δ DE
DIFFERENTIA C; de Porph. cf. ad 105, 16 5 a om. GHLNR, s. l. Pm2 il m2 6
et om R SΣ ; Porph. 20, 17 cod. BM χαί proprium prædicari 339, 2 LR Q, om. cett. et om. Porph. 9 post R Σ post enim add. ante L ut Porph. 20, 20 Ινα xai Voti om. cod. M ut
sit s. l. \ m2 11 potestate Porph. 20, 21 xol
δονάμε: 12 enimuero L est om. R non uero semper ΔΛΠΨ
edd. Busse non semper autem Γ2Φ semper autem non
LR; Porph. 20, 22 γελά δέ oix αεί ; cf. infra 340, 4 13
quamquam uel quan L ΓΦ natura in ras.
A m2 14 terminidefinitiones uel diff LR ΓΦ, ad
termini s. l. ł diffinitiones \ m2 differentes ΓΑ
differentes sunt Δ»ιίΠ2Φ differunt LR s m2 ii} ; Porph. 20, 23 ων οί οροί διάφοροι ; quorum termini, id est
diffinitiones id est diff.
om. 94 sunt differentes ( sunt differentiæ 488, ipsa quoque
sunt differentia Abælard. 15 species R, post
speciei s. l. diffinicio A m2 quidem R T\ m2 in ras. Ψ brm Busse in adn., semper \ m1 ut
uid. All/ p Busse in contextu, esse semper L quidam
terminus Σ ; quidem sub genere semper esse Φ ante
sub add. et L A Busse; Porph. εατιν δέ
ειδοος uev το οπδ τό γένος είνα: ribus et differentibus numero in eo quod
quid est prædicari et cetera huiusmodi, proprii uero quod est soli et semper et
omni adesse. Primam proprii et speciei differentiam dicit quoniam
species potest aliquando in alias species deriuari, id est potest esse
genus, ut animal, cum sit species animati, potest esse hominis genus. sed nunc
non de his speciebus loquitur quæ sunt specialissimæ, atque hunc confundere
uidetur errorem, quod cum de his speciebus dicere proposuerit quæ essent ultimæ,
nunc de his quæ sunt subalternæ et sæpe locum generis optineant disserit.
propria uero nullo modo esse genera possunt, quoniam specialissimis adæquantur;
quæ quoniam genera esse non queunt, nec propria quæ sibi sunt æqualia, genera
esse permittuntur. Rursus species semper ante subsistit quam proprium nisi
enim sit homo, risibile esse non poterit, et cum ista simul sint, tamen
substantiæ cogitatio præcedit proprii rationem. omne enim proprium in
accidentis genere collocatur, eo uero differt ab accidenti, quia circa omnem
solam quamlibet unam speciem uim propriæ prædicationis continet. quodsi
pviores sunt substantiæ quam accidentia, species uero substantia est, proprium
uero accidens, non est dubium quin prior sit species, proprium uero posterius.
Dis1 estsit 2 edd.; cf. 340, 13. 341, 22 2 prædicari Porph.
21, 2 κατηγορούμενον είναι post huiusmodi add. prædicari
I m1, del. m2 proprium R quod est om. ΓΦΨ,
del. \ m2;Porph. τό μονω προοείνα;. 3 soli et omni et semper
Λ semper et soli et omni 2 scilicet semper et omni Gm1,
ante scilicet in mg. sali et semper m2 4
ad dicit s. l. dicunt Έ 5 diriuari
EGNPR 7 specialissimæ sunt H 8 hunc s. l. L
nunc N hinc C hic Em2 uidetur
confundere C 9 essentsunt L 11 genera s. l. Lm2,
ante esse HRS 13 non queuntnequeunt L non
possunt NR 14 permiitunt C
ur er. N species subsistitspecies est semper ante
C 15 homo sit LPR 16 istaita CLa.c. 18 uero
Brandt enim codd. edd. accidente CNR
quiaquod L 19 speciem om. H propriæ del. Lm2
20 post continet add. accidens autem quando continet,
ad multas species potest diffundi EL. in mg. inf. m2 Pbrm 21
accidens proprium uero om. R 22 uero
om. EG, s. l. Pm2 Decernuntur GHLP Disterminantur
E cernuntur etiam species a propriis actus potestatisque natura;
species enim actu semper indiuiduis adest, propria uero aliquotiens actu,
potestate autem semper. Socrates enim et Plato actu sunt homines, non uero
semper actu rident, sed risibiles esse dicuntur, quia tametsi non rideant,
ridere tamen poterunt. natura itaque species et proprium semper subiectis adest,
sed actu species, proprium uero non semper actu, uelut dictum est. At rursus
quoniam definitio substantiam monstrat, quorum diuersæ sunt definitiones,
diuersas necesse est esse substantias; speciei uero et proprii diuersæ sunt
definitio nes, diuersæ sunt igitur substantiæ. est autem speciei definitio esse
sub genere et de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit prædicari;
quam superius frequenter expositam nunc iterare non opus est. proprium uero non
ita : definitur : proprium est quod uni et omni et semper speciei adest.
quodsi definitiones diuersæ sunt, non est dubium speciem ac proprium secundum
naturæ suæ terminos discrepare. Speciei uero et accidentis
commune quidem est de pluribus prædicari; raræ uero aliæ sunt communi-20
18 341, 2Porph. Boeth. species om.
EHP, s. l. Lm2, ante etiam G a propriis in ras.
Lm2, a om. R proprio Pm2R actu CHLm1N
2 post uero add. non semper actu s. l. add. Lm2 sed
EGLPR 3 actu om. EG, del. R, s. l. Lm2 autem semper om.
EGR 4 ante sunt add. semper N 5
quia om. HN, s. l. Lm2 tametsietiamsi C potuerunt
N possunt R non del. E poterunt EG
6 ante species add. e?? R, ras. L
adestadsunt H 7 uelutut NR 9 diuersas definitiones
10 om. N 11 igitur specieisubstantiæ
igitur. est speciei autem H substantiæ de pluribus in mg. inf. Gm2 speciei definitiodiffinitio speciei
species C 12 sub genere esse HΝ 14 opus non
H ita definitur, om. non Hbrm, er. E; ita,
<sed> definitur Brandt, cf. 347, 4 15 speciei om. H 18 de inscript.
ap. Porph. cf. ad 102, 7 19 ueroautem H est quidem
C 20 sunt aliæ HRT tates propterea, quoniam quam
plurimum a se distant accidens et id cui accidit. Speciei atque
accidentis similitudinem communem dicit de pluribus prædicari; de pluribus enim
dicitur species, sicut et accidens. raras uero dicit esse alias eorum
communiones idcirco, quoniam longe diuersum est id quod accidit et cui accidit.
cui enim accidit, subiectum est atque suppositum, quod uero accidit,
superpositum est atque aduenientis naturæ. item quod supponitur substantia est,
quod uero uelut accidens prædicatur, extrinsecus uenit. quæ omnia multam
eius quod est subiectum et eius quod est accidens differentiam faciunt. tamen
inueniri etiam aliæ possunt speciei et accidentis inseparabilis communitates,
ut semper adesse subiectis æque enim homo singulis hominibus | semper
adest et inseparabilia 110 accidentia singulis indiuiduis præsto
sunt , et quod sicut species de his quæ
indiuidua continet, æque de pluribus accidentia indiuiduis prædicantur; nam
homo de Socrate et Platone, nigrum uero atque album de pluribus coruis et
cygnis quibus accidit nuncupatur. Propria uero utriusque
sunt, speciei quidem in eo quod quid est prædicari de his quorum est
species, 20 342, 15Porph. Boeth. quam om. ΗL ΣΑΛ'Ψ recte?, s. l. Π m2, quem R qui ut uid. N; Porph. 21, 6
itXststov distant ante a se Δ s. l. m2 A, a se om.
N 2 ante accidens add. et Γ id om. 12, s. l. Pm2, hoc Σ ; Porph. 21, 7 *a\ το m οομβέβηχβν accidunt Em1P
3 atqueet HL accidens Έ dicit om. E, s. l. Lm2Pm2 de
s. l. Lm2 5 dicit alias, post er. esse uid. C 7
atqueet H 8 est om. EGHP adueniens EPm1
accidentis N 11 et eiuseius est E 12 possunt sunt
E inseparabiles Cm1GP 13 subiectis semper adesse HN
post adesse add. possunt E 15 sicut L s. l. m2
Rbrm, om. cett. codd. p 16 continent H ante accidentia
add. ut CH 17 prædicatur G et om.
EGHPR 20 ET om. R de inscript. ap. Porph. cf. ad 105, 16 21
inet C 22 estsunt Hm1 sit Σ prædicare EGm1P, prædicatur 2 de
his om. Σ hiis Φ quorum in eoin eo accidentis autem quorum est
species Φ accidentis autem in eo quod quale quiddam
est uel aliquo modo se habens; et unam quamque substantiam una quidem specie
participare, pluribus autem accidentibus et separabilibus et inseparabilibus;
et species quidem ante subintellegi quam accidentia, uel si sint
inseparabilia oportet enim esse subiectum, ut illi aliquid
accidat , accidentia uero posterioris
generis sunt et aduenticiæ naturæ. et speciei quidem participatio æqualiter
est, accidentis uero, uel si inseparabile sit, non æqualiter; Æthiops enim
alio Æthiope habebit colorem uel intentum amplius uel remissum secundum
nigredinem. Restat igitur de proprio et accidenti dicere; quo enim
proprium ab specie et differentia et genere differt, dictum est.
Quod nunc proprium speciei et accidentis se exequi pollicetur, tale
proprium intellegendum est quod, ut superius dictum est, ad comparationem
dicitur differentium rerum. species enim in eo quod quid est prædicatur,
accidens uero in eo quod quale est. qua differentia non ab accidentibus solis
species 2 unam quamque 4 inseparabilibusAbælardns II, Introduci. ad
theolog; Theolog. christ. 479. 17 superiusqualequale est N
quidem CEm1 quidam m2 uel habens om. CEGHN
2 aliquo modo quomodo ΓΦ ; Porph. 21, 10
πώς ; cf. supra p.128, 10 adn. et nigredinem
12 LR Q, om. cett. 3 unam R
quidem om. Abælard. participari L ΓΔΣ a.c. Φ prædicari \ m1
autem uero L Abælard. 4 tert. et om. Γ 5 post quidem add.
sane L ΓΛ s. l. m2 ΙIΣΦ Busse, om. R ΛΨ cum Porph. 21, 12 post subintellegi
add. potest Lpr possunt bm; Porph. w\ τά piv είδη προεπινοεΐται uel om. Φ ad uel si s. l.
etiamsi K m2 6 inseparabilibus R 8 generis om. R aduentiuæ R
9 æqualis Λ accidens L T m1 A m1 10 alio Æthiope Porph. 21, 16 ΑίίΚοπος 13 accidente HNR ΔΣ, ante er. de P 14 enim etiam
H a cod. Q Bussii om. cett. edd.
cf.344, 9, ab scr. Brandt speciei Ca.r.EGR
et om. CEGHPR differentiæ GR 15 differt om. L
differat ΦΣ distat R est dictum H,
add. in illorum differentiis ad ipsum 2 18 dicatur
R 20 est om. GP, post add. prædicatur H
discernitur, uerum etiam a differentiis ac propriis, nec solum species ab
eisdem, uerum etiam genus. præterea quod species in eo quod quid est prædicatur,
accidens uero in eo quod quomodo sese habeat, id quoque commune est cum
genere; genus quippe ab accidenti in eo quod quid est et quomodo se
habeat prædicatione diuiditur. Item unam quamque substantiam una uidetur
species continere, ut Socratem homo, atque ideo Socrati una tantum propinquitas
est species hominis. rursus indiuiduo equo una species equi est proxima,
itemque in ceteris; uni cuique enim substantiæ una species præest. at
uero uni cuique substantiæ non unum accidens iungitur; uni cuique enim
substantiæ plura semper accidentia superueniunt, ut Socrati quod caluus, quod
simus, quod glaucus, quod propenso uentre, et in aliis quidem substantiis de
numero accidentium idem conuenit. Dehinc semper ante accidentia species
intelleguntur. nisi enim sit homo cui accidat aliquid, accidens esse non
poterit, et nisi sit quælibet substantia cui accidens possit adiungi, accidens
non erit. omnis autem substantia propria specie continetur. recte igitur prius
species, accidentia uero posterius intelleguntur; posterioris enim sunt,
ut ait, generis et aduenticiæ naturæ. nam quæ substantiam non informant, recte
aduenticiæ naturæ esse dicuntur et posterioris generis; his enim substantiis
adsunt quæ ante diferentiis informatæ sunt. Rursus quoniam species
substantiam 1 decernitur Rm2 ac s. l. Lm2 a
EGH et a P 3 prædicatur post species
H quod om. E, s. l. Gm2 4 se EP habet LR id habeat
6 om. R est commune H post est add. speciei L s. l. m2 brm 5 accidenti edd. accidente codd.
quod om. E 8 propinquitate EPm1 propinqua L
species est LR 9 est equi H item H 10 una substantiæ
in mg. Hm2 13 quod
simus om. C 15 accidentium ex accommodantium Hm2
post conuenit add. dicere R ante om. C 16
accidit CHLNPR, recte? 18 autem del. Lm2 enim P
20 uero om. R, in mg. Lm2 posterius postremo R enim uero
CE 21 generis ut ait CR nam quæ nam Rm1
namque EG nam quia CN 22 ante recte
add. ideo EGL s. l. m2 P del. m2
esse om. H monstrat, substantia uero, ut dictum est,
intentione ac remissione caret, speciei participatio intentionem remissionemque
non suscipit. accidens uero uel si inseparabile sit, potest intentionis
remissionisque cremento et detrimento uariari, ut ipsum inseparabile accidens
quod Æthiopibus inest, nigredo. potest enim quibusdam talis adesse, ut
sit fuscis proxima, aliis uero talis, ut sit nigerrima. Restat
nunc proprii communiones ac differentias persequi. sed quo proprium differat a
genere uel specie uel differentia. superius demonstratum est, cum quid genus
uel species uel differentia a proprio distaret ostendimus. nunc reliqua
ad communitatem uel differentiam consideratio est, quid proprium accidentibus
aut iungat aut segreget. Commune autem proprii et
inseparabilis accidentis est quod præter ea numquam constant illa in
quibus considerantur; quemadmodum enim præter risibile non subsistit homo, ita
nec præter nigredinem sub 14 345, 2 Porph. Boeth. demonstrat H ac et
H 2 remissionemque ac remissionem H 3 si s. l. CLm2 4
in del. m2 incremento H decremento R
edd. uti R ita E 5 ante nigredo
add. ut Hm1N
id est s. l. Hm2 6 fuscis La.c. edd. fuscus Lp.c. et
cett. aliis uero edd. uero
aliis codd. uero s. l.
Lm2 8 post proprii add. et accidentis
N ac ad EGLm1 9 quo Cm2 part. ras. corr. quod
Cm1EGLm1NPR quid HLm2; cf. 342, 13 10 quid quod N
quicquid E uel differentia uel species H a s. l.
Lm2 12 uel et N quod E quæ Hm2LR 13
iungit EGHm1LPm1R segregat LPR separet N 14
ACCIDENTIS Porph. 21, 20 cod. Μ σομβεβηχοτος, cett. τοδ άχωρίστοο σομβεβηαότος ; de Porph. cf. etiam ad 102, 7 16 est
post commune L, ante accidentis AA m1 accidentis
inseparabilis est m2 præter ea propterea Φ constant CH
Busse coll. 159, 7 consistant EGNPR h m1 A p.c. W
edd. consistunt L A a. c. 112Φ consistent r\ m2 illa post
quibus N 17 quemadmodum Æthiops 345, 1 LR Q,
om. cett. 18 ita om. 2, s. l. A
m2 subsistit non subsistit A m2; Porph. ΰποσταίη dv sistit Æthiops, et quemadmodum semper et
omni adest proprium, sic et inseparabile accidens. Quoniam proprium semper
adest speciebus nec eas ullo 111 modo relinquit quoniamque
inseparabile accidens a subiecto non potest segregari, hoc illis inter se
uidetur esse commune, quod ea in quibus insunt, præter propria uel
inseparabilia accidentia esse non possint. inseparabilia uero accidentia
comparat, quoniam, ut in specie dictum est, rarissimæ sunt speciei atque
accidentis similitudines. quocirca multo magis proprii atque accidentis
communitates difficile reperiuntur. accidens enim in contrarium diuidi solet,
in separabile accidens atque in inseparabile, quæ uero sub genere in contrarium
diuiduntur, ea nullo alio nisi tantum generis prædicatione participant. quodsi
proprium inseparabile quoddam accidens est, a separabili accidenti
plurimum differt, atque ideo nullas proprii et separabilis accidentis
similitudines quærit. sed quia ipsum proprium certis quibusdam causis ab
inseparabilibus accidentibus differt, horum et communitates inueniri possunt et
inter se differentiæ. quarum una quidem ea est quam superius exposuimus,
secunda uero quoniam sicut proprium semper et omni speciei adest, ita
etiam inseparabile accidens; nam sicut risibile omni homini et semper adest,
ita etiam nigredo omni coruo et semper adiuncta est. 8 ut in specie dictum
est 1 et omni om. H et om. R; Porph. παντι και άεί 2 sic om. P sicut C
et om. R 3 semper om. H 4 quodque Hm1 5
inter se post commune H 6 ea in eam m del. m2
H insunt sunt R, add. ipsa
propria et inseparabilia accidentia sunt E del. et s. l. glosa est scr. m2 L in
mg. m2, om. sunt P om. sunt uel et LNR 7 possunt EHLm2NP
uero s. l. Cm2 ante comparat s. l. proprio Cm2,
post s. l. scil. proprio L 8 sunt post
accidentis H 10 ante accidens add.
scilicet E 11 enim uero R 12 sub genere om HΝΡ, del. Lm2 14 quiddam CL quoddam
post est H 16 similitudines accidentibus in mg.
Em2 17 causis om. EG rationibus Lm2PR differentiæ dissentiæ
uel differentiæ H 19 est ea H 21 post
accidens add. est H 22 et semper om. H et
semper adest s. l. Gm2 post. et N edd., om. cett. Differt autem quoniam
proprium uni soli speciei adest, quemadmodum risibile homini, inseparabile vero
accidens, ut nigrum, non solum æthiopi, sed etiam coruo adest et carboni et
hebeno et quibusdam aliis. quare proprium conuersim prædicatur de eo
cuius est proprium et est æqualiter, inseparabile autem accidens conuersim non
prædicatur. et propriorum quidem æqualiter est participatio, accidentium uero hæc
quidem magis, illa uero minus. Sunt quidem etiam aliæ communitates uel proprietates
eorum quæ dicta sunt, sed sufficiunt etiam hæc ad discretionem eorum
communitatisque traditionem. Proprii atque accidentis prima quidem
differentia est quia proprium semper de una tantum specie dicitur, accidens
uero minime, sed eius prædicatio in plurimas diuersi generis substantias
speciesque diffunditur. risibile enim de nullo alio nisi de homine prædicatur,
nigrum uero, quod est inseparabile quibusdam accidens, tam coruo quam æthiopi,
quæ diuersa sunt specie, tum coruo atque hebeno, quæ differunt generi bus, non
tantum specie, præsto est. quo fit ut propriis quidem Porph. Boeth. PROPRII ET ACCIDENTIS CP W, item Porph. 22, 4 cod.
M των αυτών plerique cett. ,
ACCIDENTIS ET PROPRII cett., nisi quod EORV II EORVNDEM Ψ ; de Porph. cf. etiam ad 105, 16 2 Differunt CG ΔΣΦ ; Porph. 22, 5 διενήνοχεν proprium
om. Σ 3 risibili N inseparabile minus
10 LR Q, om. cett. 4 soli L
A‘l> 5 etiam æque R hebeno plerique codd., item
proprium est ΓΦ post. est ΓΔ del. uid.
ΙΙΣΦΨ cum Porph. 22, 8, om. LR A Busse 8
autem uero ΔΛ Busse conuersim non nec
conuersim A proprii R A m2 2 proprium uero Φ 9 æqualiter R 2,
coni. Busse, æqualis cett.; Porph. και τών μέν ιδίων έπίτης ή μετοχή 10 hæ Δ 11 uel Porph. τέ καί earum C
dictæ CEGHP hæ N et R traditionem ex
distractionem E contradictionem Gm1 14 est om.
H 16 prædicatio eius H species Cm1 diuersæ
HLNPm2 diuisæ m1 20 speciei H ante sunt
N tunc R nec non Lm1 sed tum m2 21
tantum specie uni tantum speciei P conuersio æqua seruetur,
in accidentibus uero minime. quoniam enim propria in singulis esse possunt
atque omnes continent, species conuerso ordine prædicantur; nam quod risibile
est. homo est, et quod homo, risibile. nigrum uero non ita, sed ipsum
quidem de his prædicari potest quibus inest, illa uero ad huius prædicationem
conuerti retrahique non possunt; nigrum enim de carbone. hebeno, homine atque
coruo prædicatur, hæc uero de nigro minime, nam quæ plurima continent, de his
quæ continent prædicari possunt, ea uero quæ continentur, de sese
continentibus nullo modo nuncupantur. Rursus proprium quidem æqualiter
participatur, accidens remissionibus atque intentionibus permutatur. omnis enim
homo æque risibilis est, æthiops uero non æqualiter niger est, sed, ut dictum
est. alius quidem paulo minus alius uero tæterrimus inuenitur. Et de
proprii quidem atque accidentis differentiis satis dictum est. restabat uero
accidentis ad cetera communiones proprietatesque explicare, sed iam superius
adnumeratæ sunt, cum generis, differentiæ, speciei et proprii ad accidens
similitudines ac differentias adsignauimus. fortasse autem his institutus
animus et sollertior factus alias præter eas quas nunc diximus communitates uel
differentias quinque rerum quæ superius sunt positæ reperiet, sed ad
discretionem atque eorum similitudines comparandas ea fere quæ sunt dicta
sufficiunt. nos etiam, quoniam promissi operis portum tenemus atque huius
libri seriem primo quidem ab rhetore Victorino, post uero a nobis 1
conseruetur con s. l. m2 æqua conversio H 2esse
presunt presunt del. m2 H esse Lm1 esse habent
Lm2R 4 post post. homo add. est CLR
post risibile add. est LPR 5 quibus in
quibus R ante hebeno add. de H, er. uid. L 9 continentur
HN 11 proprium post quidem H s. l. m2
quidem om. G permittatur E deterrimus CLN
16 proprii * s er. HL differentiis om. G
proprietate E accidens G 18
replicare EGLPR iam etiam EG enumeratæ La.c. speciei et
speciei NR ad accidens et accidentis Em1La.c.R his
om.NR 23 ante eorum add. ad EGLPR 24
sufficiant HR ab in a mut. ut uid. C Latina oratione conversam gemina expositione
patefecimus, hic terminum longo statuimus operi continenti quinque rerum
disputationem et ad Prædicamenta seruanti. 1 conuersa ELm1
continenti om. C quinque V L in ras. m1? edd., om. cett. 3
et om. C seruienti brm ANICII MALLII SEVERINI BOEZIO LIBER
V EXPLICIT SECVNDI SVPER YSAGOGAS COMMENTI P FINIT EXPLICIT EDITIONIS
SECVNDÆ COMMENTARIORV LIBER V FELICITER. AMEN er. uid. DEO
GRATIAS C ANICII MANLII SEVERINI BOEZIO ILLVSTRIS
CONSVLIS EXPLICIT LIBER ANICII. MANLII SEVERINI BOEZIO A. M. S. B.
N V. C. ET ILL. I LL S. N EXCONS EXCS
N ORD. PATRICII. ΈΧC. PATR. om.
G IN ISAGOGAS YS EG PORPHYRII I pro Y N
IDE. INTRODVCTIONES -NE E IN CATEGORIAS KATH N A SE om.
N TRANSLATAS. -TĘ E, IDE TRANSL. om. G EDITIONIS EDΙCΤ E, ÆD
N SCDĘ LIBER V QVINTVS N EXPLICIT EGN, add. TIBI PAX.
AMEN. E ; QVINQVÆ sic FIT OPTATVS HIC FINIS ISAGOGARV
R; subscriptione caret H, item e codd. Isagogen tantum a BOEZIO translatam
continentibus ΓΛΣΦΊ’ nisi quod in Φ recens quædam est;
post traditionem habent EXPLIC. LIB. HISAGOGARV
PORPHIRII Δ, EXPLICIT Π. gradatim
folia contrahit.Videtur hæc nonminus dilatatio ne, contra iones foliorum honorare
solem, quam homines genarum gestu, moru labiorum. No folumuero in plantis, quæ vestigium
habent uitæ, sed etiam in lapidibus aspicere licet, imitations, et participationem
quandam luminum supernorum, quem ad modum helicis lapis radijsaureisso
laresradio simitatur. lapis autem, qui uocatur cælioculus, uel solis oculus, figuram
habet fimilēpu pillæ oculi, atqsex media pupillæ micatradius. Lapis quoque selenitus,
id est lunaris, figura lung corniculari similis, quadam sui mutatione lunarem fequitur
motum. Lapis deinde helio selenus, id est solaris, lunarisóz imitatur quod ã modo
congreffum folis, et lunæ, figuratcs colore. Sic diuinornm omnia plena funt, terrena
quidem cælestium, cæleftia uero super cælestium proceditæ quilibetor d o rerum
uso ad ultimum . Quæ enim super ordinem rerü colligū curin uno, hæc deinceps
dilatan turindescendendo, ubi aliæ animæ subnuminibusalñs ordinantur. Deinde et
animalia funt sol ana multa, uel ut leones, et galli, numinis cuiusdam solaris pro
fua natura participes, unde mirum est, quantum inferiora in eodem ordine cedant
superioribus, quamuis magnitudine, potentias non cedant hin eserunt gallum
timeri am leone quam plurimum, et quafi col0i . cuius rei causam a matería, sensu
ue assignare non possumus, sed solum ab ordinis supernicontemplatione. quoni
amuide licet præsentia folaris uirtutis conuenitgalto magis quam leoni: quod&
inde appare Marfil. Ficin. in Interprete
FICINO. Vem ad modum amatoresabipsa pulchritudine, quæcircasensumapparet,
addiuinam paulatim pulchritudinem ratione progrediuntur: fic&
sacerdotesantiqui,cùmconli, derarentinrebus naturalibus cognacionemquandam compassionemç;
aliorumadalia &manifestorum aduiresoccultas,& omniainomnibus inuenirent,
facrameorumscien quicquidest, pulchrumeft, et bonum
eft.etiamsiindecorporissequaturin commodum. Corpus enim nonpars hominis, fedinftrumentum:
instrumentiuero malumnonpertinetadutentem. Quomodo differantduohæc, fcilicetfecundumfeipfum,
& quaipsum. Ietioneseius modi, fcilicet secundum feipsum, et quaipsum, etiam
apud Aristotelemdistin, D guuntur. Quod enim secundum seipsum alicui competit,
poteste i non competere primo. Quod autem qua ipsum conuenis præter id, quod conuenit,
secundum se ipfum etiam primo competitei, atque adæquatur. Pulchrum igitur, fi commensurationis
animæ causæst, atq;obhoc ipsum dicitur pulchrum, efficito, ut melius inanima dominetur
deceriori, perficitąnos, et animæ deformitat empurgat: hac ipfa ratione bonum
est, non quidem pe raccidens, fedquarationepul. chrum .fienim qua pulchrum est commensuratum,
eft et bonum. Bonãenim estmensura
cercéquá pulchrum est,exiftit& bonum. Similiter turpe, qua turpe,malum est.
Nam qua curpe eft, informe est qui 1 quiagallus, quafiquibufdáhymnis
applaudit furgentisoli, et quafiaduocat, quãdoexantipodum
mediocæloadnosdeflectitur, et quando non nullisolaresangeliapparuerunt formiseiusmodi
prædici, a r c f, cum ipfi i n s e fine form a essent, nobis tamen, qui formati
sumus, occurrere formati. No nunquam tione. Quæ fecundumfefuntin corporea, non localicerpræsentia
corporibus, adsunt eis,quotiescunqueuolunt, adillauergentia, atquedeclinantià, quatenusuidelicet
naturaliteradea uergunt, arqueinclinantur. Sed enim cum nonadfint localia conditione
corporibus, habitudine quadam eisadfunt. Quæ fecundum sesuntincorporea, certenonper
substantiam, et peressentiam corporibusadsunt. Non enim corporibus cómifcentur ueruntamen
ex ipsa inclinatione, quasimo mentouisquædam subfiftitinde comunicataiam
propinquacorporibus. Ipsa namq inclinatio secundam quandam uim substituít corporibus
iam propinquam. mæ, fecundữ corporafuntdiuisibiles. Non omne, quod agitinaliud appropinquatione,
&ta &ufacit,quodfacit,fedetiam qupæropinquarido, et tangendo faciuntali
quid fecunduma ccidens, nonutuntur propinquirate. Anima corporialligatur conuersione quadam
adpassionesprouenien resacorpore. Rursum foluiturquatenusa corpore nihil patitur.
Quod natura ligauit,
hoc &ipsa naturasoluit. Rursusquod conciliauitanima, hoc et animadirimit. Natura quidem corpus in anima deuincit, anima uerose ipsam
in corpore. Quam obrem natura corpus ab anima separaczanimauerose ipsam à corpore
segregat, saclia us modi . Qui 1 Proc. De Sacrif. et Magia. ICOR bada mler: in: no.N enlos ur, but aliano
compiz quider Locum siue causisadintelligibilianos ducentibus. FICINO
INTERPRETE. De natura, e alligatione,o solutioneanime.
Nimaquidemmediüquiddameftintereffentiam indiuiduam, arqueessentiamuera corpora
A diuisibilem. Intellectusautem essentiæst,indiuiduafolum. Sed qualitates, materialesq
for læl, ea ncense garia 1, fiu ucent oxd zateni XOM etiam dæmones
nisisuntsolares leonina fronte quibuscum gallusoböceretur, repente
disparuerunt. Quod quidemindeprocedit, semper quæineodem
ordineconstitutainferiora funt, reuerentur superiora: quemadmodum
plerişintuentes uirorum imagines diuinorum,hocipsoas. pe&uuererisolentturpe
aliquidperpretare. Vt autem summatimdicam, aliaadreuolucionessolis
correuoluuntur, ficutplantæ, quasdiximus: aliafiguramsolariumradiorumquodammodoimitan
tur, ut palma, dactylus: aliaigneamsolis naturam, ut laurus: aliaaliudquiddam
uideresanelicetpro prietates, quxcolligunturin sole, passimdistribucasinsequentib.
insolariordineconstitutis, scilicet angelis, dæmonibus,animis, animalibus, plantisatque
lapidibus. Quo circasacerdotijueterisautho resàrebusapparentibus superiorum
uiriumcultumad in uenerunt, dum aliamiscerent, alia purificarent. Misceban t
autem plura i n uicem, quia uidebant fimplicia non nullam habere numinis
proprieratem, non tamen fingulatim, sufficientem ad numinis ilius ad uocationem.
Quamobrem ipfa multorum comixtioneattrahebant supernos influxus: acßquodipfi componendo
unumexmul tisconficiebant, assimilabantipfiuni, quod est super multa, constituebantæ
statuas exmaterñismul tispermixtas: odores quoq compositos colligentes:arceinunum
diuina symbola, reddentesísun um tale, qualediuinumexiftit secundum effentiam, comprehendens,
uidelicet uires quam plurimas. Quorum quidem diuisiounamquamg debilitauit, mixtiouerorestituitin
exemplarisideam. Non nunquam ueroherbauna, uellapisunus, addiuinum sufficitopus.
Sufficicenim Cnebison, ideftcar duus, ad fubitam numinis alicuius aparacionem, ad
custodiam uerò laurus. Raccinum, ideftgenus uirgultispinosum, cepa, squilla, corallus,
adamas, laspis, fed adpræsagiumcortalpæ, adpurificatio. nem uerosulfur, &atos
marina. Ergo sacerdotes permutuam rerum cognationem, compassionem'. conducebant
inunum, per repugnantiam expellebant purificantes,cum oportebat, sulfure, atque
asphalto, idestbitumine, aquaas per gentes marina, purificat enim sulfur quidem
propterodorisa cumen, aquaueromarina propterigneamportionem, et animaliadrjsindeorum
cultucongruaad hibebant, cxtera't similiter. Quamobrem abës, atoßsimilibus recipientes
primum potentias demonum, cognouerunt, uideliceceasesse proximasrebus.actionibus
naturalibus: atq; perhæcnatura lia, quibus propinquantin præsentiam conuocarunt.
Deindeà dæmonibus adipfasdeorumuires actiones et processerunt, partimquidem docentibus
dæmonibus addiscentes, partim uero industria propria interpretantes conueniencia
symbola, inpropriam deorum intelligentiam ascendentes, ac deni q post habitis
naturalibus rebus, actionibusque, ac magna ex parte dæmonibus in deorum
feconfortium receperunt. PORPHYRIVS DE OCCASIONIBVS, De natura corporeorum, atque
in corporeorum. Mnecorpuseftin loco, nullumuerocorum, quæfecundūsesuntin corporea,
uelaliquid tale, estinloco. Quæ secundum sesuntincorporea, eoipso, quodpræstantiusestomni
corpore, atqueloco, ubiquesunt, nondistanti quidem, sedindiuiduaquadam condi
USCE inuss sdina labor Pt, imi adns aberi is,fip liol Sicdi liatiei,unto 10,p
Omnia MMM $ Omnia quodammodo suntin omnibus pro conditionecorum, quibusinfunt.
On fimiliter omniainomnibus intelligimus, sed propriese habetadomniauniuscuíu sed
sentia: intellectuquidem intelle&ualiter, inanimauero rationaliter: in plantis
seminarie, in corporibus imaginariè: ineodem quod his omnibussuperiuseft, modoquodamfuper
intellectuali, atquesuperessentiali essentiæ, aliatandem naturx supe
rioris,aliaanimæ, aliaintele&ualis: uiuuntenim et ila: etfi nullum eorum, quæabiplisexi
ftunt, uirameisfimilemsorciatur. aliaueropartim quidem fle&tunturadila, partimetiamnonflestuntur
aliacandem folumde flectunturadgenituras, neqzinterimadse reflectuntur. per,
educere. Anima quidé habet omnium rationes. Agit autē secundã eas, uel ab alio
ad ex peditionemeiusmodi prouocata, uel ipfa fe ipfamintus conuertensadrationes,
et cum abaliopro uocatur, tanquamadexternacommititintroducere sensus: cum uero ingredicurinseipsam,
adintel ligentiasperuenit: necigitursensus extra imaginationem funt, necß,utdixeritaliquis,
intelligence quatenus competunt animali Anima eft immortalis. Anima ef t essencia
inextensa, immaterialis, immortalis, in'yita habenteaseipsauiuere, arosese
fimiliterpossidente. Passio animæ, atque corporisestlonge diuersa. Liudestpati corpora,
aliudincorporea. passioenim corporụm cum transmutatione cötingit passiouero animęest
accommodatio quædam, et affe&ioadrem ipfam, et a&ioquædã, nullo modo fimilis calefationi, frigefactionią corporum, quamobrem
sipassiocorporū, cũtrans mutatione fit, dicendum eft omnia incorporea esse passionis
expertia. Quæ enim a materia, corporf busipfeparatasuntadu, eadempermanent: quæueromateriæ
corporibus propinquant, ipsaqui dem non sunt passiua, sed illa, in quibus hæc
apparent, patiuntur, quád o enim animal s e n d t, anima quidam fimilis
esseuideturharmoniæ cuidam separatæ ex seipsam chordas mouenti cötemperatas
Corpus aữrsimileharmonię, quæ inseparabilisinestchordis, fed causa mouendieffeuideturanimal
propter eaquod fit animatū, quod quidem simile eft mufico, exeoquodfitcõcinnum,
corporaueros quæ per passione sensualem pulsantur, fimilia contemperatis chordis
apparent. Etenim ibinon harmonica quid é separata patitur, fed chorda . et mouet
f a n e musicus p ipsam, quæ sibi i n eft, harmoniā: newtamen chordaratione musica
moueretur etiam, fiuelletmusicus, nifi harmonia ipsaiddixit. natæstquemadmodum
corpora, sed fecundum nudam ad corporapriuationem. Quãobrenihil
prohibetinterila, alia quidemesse essentia, alia uerò non essentia: et aliarursusante
corpora, alia ueròunacumcorporibus: itemalia a corporibus separata, alia uerò non
separata. Præter eaaliasecun dum sesubfiftentia, aliaueroalijs, utsintindigentia:
alia deniqa&tionibus, uitisfexfemobilibuse adem, sedaliauitis, &qualibu
sa&tionibus quodammodo permutata,nempefecundumnegatione corum, quæ ipfanon
sunt, non secundum assistentiameorum, quæ sunt, appellatur. Pussiones materie prime
assignat esimiliter à Plotino. Ateriæ propria apudantiquos hæc funtincorporeaquidem,
diuerfænimeftàcorporibus, prætereauitæexpers, negintelle&tus, neckanima, neque
aliquid fecundum seuiuens. Itêin, formis, permutabilis, infinita, impotens. Quapropternec
ens, feduerum nõens, imagomol lisapparens, quoniãqd primo estinmole,eftipfum
impotens, itéappetitio subsistentia et ftansno instacupræterea fempinse apparens,
tum paruum, rum magnữ,tūminus, tūmagis, tūdeficiens, cī excedens, quoduefiatfemp,
maneatuerònunquã, nec tamen aufugere potens, quippecútotius entisfit defectus. Quamobrēquicqd
pmittat, mentitur: aciimagnūappareant, interimeuadirparo uũ, quafienimludus quid
ãeftinnõensaufugiés, Fugænimeius non fit loco, sed dūabencedeficis, Quamobren. in
infummiseftunitas cumuirtute: ininfimis multitudo cum debilitate. N corporeæ fubftantiædescendentesquidemdiju
dicentur, atqßinsingula potentiæ defe&umul tiplicantur, adscendentes autemutuntur,
atæ fimul recurrunt inunumcopia poteftatis. Quegenerant, partimconuertuntur ad genita,
partimminimè. Mne, quodsuæssentiagenerat, aliquid sed eterius generat, atqomne genitü
adgenitorina O curaconuertitur, eorumuero, quægenerant, alia quidem nullo modo conuertuntur
ad genitas Sensus, imaginatio, memoria intelligentia. Emorianonest imaginationü
conferuatio quædam, ámdtāmpastwintorspobaristale vias spoluéwata, sed eft ipfas
propositiones, fiue productiones ina&um corū, quæ medicatus eft animusnu: nec
rurfusabsq inftrumentorum sensualium passione sunt senfus, sic et intelligentiæ
non absque imaginatione, nisianalogaconditiofit: quemadmodum figura consequens quiddam
est ad animal sensuale, sic phantasma ali quid consequens ad intelligentiam anima
intelligentis in animali. 1N De speciebus uite. On solumincorporib æquivoca GRICE
aequi-vocality conditio est, sed ipsa etiãm vita multipliciter prædicatur
eftenim uita plantæ, animalisalia: aliarursus intellectualis Alia IN N>M
Dedifferentijs incorporeorum. Pfain corpore orī appellatio non secundum communicatē
unius, eiusdemiş generis, sic cognomi. Quam obremquæineasunt imagines,
in suntindeteriorirursus imagine, quem admodum in speculo id quodalibilitum eft,
apparetalibi, et ipsum speculum plenumese uidetur, nihilqz habet, dum om nia
uidetur habere. funt, aut non funt, quappter nulla corūpaticur: quodempatienseft,
non oportetitafe habere, fed efetale, ütalterariqueat, atointeriminqualitatibus
eorī, quae ingrediuntur, ficásinferuntpas fionem. Eiñamos quodinest alteratio non
aqualibec accidit, nexigicur imaceriapacítur. Nāsecun dum fe ipfam qualitatis estexpers,
nesprorsusformx, quae funtinca, ingrediences; uicissim sexe, untes, sed passio fic
circa compofitum, et uniuselsein compositione confiftit, hocenim incontrarijs
uiribus& qualitatib ingredientiữz inferentiumą passione perfeuerare in fubfiftendo
uidetur. Quá obre mea quoru um i uere est ab externis, ne casciplis, nimirum et
uiuere, et non uiuere pat i possunt. Sed ea, quorum esse in u i t a consistit,
passionis experte, necessarium est permanere secunduum itam, quemadmodūm uitä uacuitati
conuenit et non pac, quarenus et uitæuacuicas. Icaq ficut permutari, acpati composito
ex materia, forma côtingit, ideftcorpori, neqstamenidmateriæ accidic, ficujuere,
areinterire, patiofecundumhocipfum incompofitum exanima, corporeæperspicitur, neqstamé
animæidcontingit, quoniam animanoneft aliquidexuita, et non uita conflatum, sed
uica solum constatquippe, cum fimplex essentia fit, ipfaqsanimæ ratio fit natura
ipfa se mouens. Omnis intellectuseft omniformis. Ntelle&ualis esentia fic in
partibuseftconfimilis, ut et in particulari quolibet intellectu, uniuersoos intellectu
fint entia: fed intele&u quidem uniuerfali endaeciam particularia uniuersalifint
ratione: in particularia ut čincellectu eciāmi uniuersalia fimulacos particularias
intconditione qua dam particulari: Omnisuitain corporeaquocunq; mütetur,permanetimmortalis.
Nuicisin corpore ispces susmanentibus prioribus in se firmisefficiuntur, dūnihilfuiõdunt,
neos pmutantad substantiâ inferiori bexhibendam, quapptern ed quæ inde subfiftūccũaliquagdi
tioneueltráf mutatione subsistûr, nechoc qdēefficitur, ficutgeneratiointeritus,
gmutationisą particeps, ingéciaigitur, et incorruptibilia funtaroingčitæ, incorrupcx'ssecīdū
hoc ipfumeffecta. Quomodo intelligatur quod eft fuperius intelectus
uigilantiãmultadicatur, fed perfomnū ipsum cognitioeius, peritia'oshabetur, fimilinãque
fimile cognosci folet, quoniã omnis cognitio, assimilatio quæ dá ef t ad hoc ipsum,
quod cognoscitur ens uel ut falsam concipimus passionecă, ingentem uidelicet ili,
quidigreditur extrase ipsum, ipfeenimquisque quemadmodum existenter deftuere, atokperse
ipfum poteftreduciad ipfum non ens ente superius, ficabence, sepsipfodigres
diensiam traducitur ad non ens, quod entisipfius est casusatqzruinia.
Substantia in corpore aest ubi cunque uult. Atura corpori snihil impedit, quinquod
fecundum fe incorporeum eft, ficubicung, et quò modocunque. Sicuc enim corpori incomprehensibile
est, quod molis eft expers, nihilą adip Porphyr de Occasionib.
Quidpatiatur, quidnon. Afsiones circa id funt omnes, circaqd accidit et interitus.Vía
enim ad interitãeft admissio passionis, acohuius est interirecuius eft paci. In cerireaūc in corpore ūnullű, sed
quædã interilaaur Anima quia per effentiam eft uita, non moritur. yIrca essentiam,
cuius efe confiftic in uita, et cuius passione suit a quædã funt, nimirum&
morg in quali aliqua uita uersatur, non in priuatione uitæ fimul tota. Quoniamneqs
passio, seu uita est omnino, illic ad non uiuendum, iplaqz illic accidit orbitas.
Sillo quod eft mente superius, per intelligentiam quidem multa dicuntur: considerantur
D temuacuitatequadă intelligentiæ intelligentiam eliore; quem admodum
dedormienteper Non ens aut eft fuperiusenteut Deus, aüt inferius cum materia.
Vod non ensdicitur, auciplínos machinam urab ipso entealiquando separaci, aut super
intelligimus,dum ens possidemus qua propter fi separamur ab ente, ens ipsum non
super inetelligimus non ens super ens ipsum, sed iamnon N sumpertiner: sicin corporeo
ipsum, quod molle diftenditur, non fic obstaculum et quafi non acec, neque enim
quod incorporeum eft locali conditione quo uulc discurrit locus enim cum mole
simul exiftit, neq srurfus corporum limitibus coercecur, quod enim quomodo cūqiiacetinmole,
in angustum cohiberi poteft, et conditione locali transmutationem agere, quod aucemestamole,mag
nitudine prorsusexemptū, hocabójs, quæ funt inmole contineri non poteft, a motuş
i localiper manet liberum. Igitur qualiquadam, certaque dispositione reperituribi,
ubi cunque disponitur, loco inter eatum ubique, tum nusquam simul exiftens, qua
propter quali quadam certaque affectione uel super cælum, uel in parte mundi quadam
apprehenditur: quando uero in aliqua mundi pàřectenetur, non oculis quidem aspicitur,
sed ex operibus eius præsentia sua fit hominibus manifestas Substantia in corpore
inullo corpore cohibetur, sed produci tescamin corpore perquamse corpori applicát.
Vodeft in corpóreū, li quando in corporecomprehendatur, nonopuseftutitaconcludatur,
Q quem admodum inparcoferæ clauduntur, nullum namque corpus poteft ipsumficinfeco
hibere, nequeficutüterliquoremaliquem trahit, et cohibet, autfacum, fed oportetipsum
ia nd C TO MmM. fubftituere cavite Vniaersales cause non conuertuntura
defectus, fed eosadfe conuertunt. V l l a substantiarum, quæ universæ sunt, a t
æ perfectæ ad suam conuertitur geni cură. Omnes auté perfectæ subftantiæadgenerantiarediguntur,
et id quidem ad corpus uso mundanum. Quomodo differenterestubiq; Deusintelle Āus,
animas Euseftubiq, quianusquam intellectus est:ubiq etiã,quianufquam anima deníqueubiqet
EX PORPHYRIO DE AB ftinentia animalium quinetiam cognoscitipsum, quod in feest,
naturaliterperpetuo uigilans, atque fom/ num, quo hic opprimitur, deprehendit.
Cui non sane educationem, nutritionemque trademus consentancã, tūhuius
locinaturæ, tum suiipsiuscognitioni conuenientem, Beatitudo non eft diuinorum cognitio,
fed uita diuina. Eata nobis contemplatio non est uerborum accumulatio, disciplinarumque
multitudo, quemad Bmodum aliquis forteputauerit: neque enim iracomponitur, neque
pro quantitate rationūac quare perfectio quidê aprioribus fecunda fubftituit
cõferuanseade ad priora conversa, defectusautempri oraetiam ad pofteriora defledit,
eficitqzut hæc ipfa diliganta superioreinterim differentia Marsil. FICINO si
veda in substitucreuiresab ipsa in se ipsum unione extramanantes, quibus descendens
corporiaplícatur, copula itaßeius ad corpus per ineffabilem quandam suiipsiu simpletur
extensioné, quam obrénõ aliud adem ultūipfuamlligat, fed ipfum certe se ipfum, nec
igiturefoluit ipsum corpus quãdofrangitur autinterit,fèdipsum
pociusfemetipsumcnodat, quando a familiari erga subiectâ affectione diuercio
Quod quidemcūsit perfectum ad animā estreda&um, animam in quã intellectualem,
ideoas círculouoluitur, anima uero mundi ad intellectum attollitur, intelle&us
auteerigitur ad principio Omnia itaque perueniunt ad hoc ipsum ab extremis exordientia,
quatenus facultas suppecitunicuic perueniūt inquam eleuatione ad primū, illucusą
perducta: quæ quidēautex propinquo, autex. lon ginquoeficifolet. Hæcitas non solum
appetere Deum dicipossunt, sedetiam prouiribusafequizin substancijsuero particularibus,
et ad multa labipotentibus in eft procliuitas deflectēs adgenicuras:
ideoiginhis deli&um dicitur accidissezinhis infidelitas eft damnata. Has igitur
contaminatipla materia, propter ea quod ad hác defledipossint, cũtameninterea ad
diuinūs e ualeant convertisse: quoniã eft et nufquā: fed Deus quidem
ubique& nusquãeftcorum omnium, quæ funt poft ipsum. Sui uerò ipfius eft folum,
ficutest, atqueuult. Intellectus autem in Deo quidem ubica est, fed ineis, quæ funt
poftipsum, existirnusqua pariter, et ubique anima tandem in incelecttu, acor
Deo, fimiliter eft ubique, incorporeuero ubique est simul et nusquam. Corpus aut
et inanima, et in intellectu, et in Deo, omnia pro se et o cūentia, tum non
entia ex Deo sunt, et ideonec tamen ipse Deus eft,cum entia,tum nonentia, nec existit
in eis. Si enim esset duntaxat ubiq ipfe quidem omnia, et in omnibus esset.
A quoniam est, et nusquam, omnia sane
per ipsum fi unc fiunt a ž r ursus in ipso, quiam ipse existit ubios: diversarursusab
ipso, quoniam ipse nusqua. Similiter intelectu subicexistens, atqs nus quam,
causa est animaram, animasæ sequentium: neq s ipse anima est, neg quæ post
animam, neque in cis existic: quoniam uide licet non folum ubiqueest, eorumque,
quæ funt post ipsum, sed et nusquam. Rursus anima neque corpu seft, neque est in
corpore, fedcausacorporis,quoniam dum ubiq eftper corpussimuleft, et incorporenus
quam, processus denique universi in illud definit, quodnec ubiqfi mui, nequenusquamesseualet,
sed alternis quibus damuicibus utriusque fit particeps. Nome compiuto: Giuseppe Girgenti. Girgenti. Keywords:
la parola che non s’incatena, Giustino martire, la traduzione di Boezio delle
Categorie di Porfirio, traduzione di Ficino delle sentenze sugl’intelligibili
di Porfirio, henologia platonica, categoria, prediccamento, Agostino, Boezio,
predicare, predicato. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Girgenti” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Girotti:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della curva – la
filosofia nella storia d’Italia – il caso Gentile – filosofia veneta – scuoa
d’Adria -filosofia italiana – Luigi Speranza (Adria). Abstract. Grice: “The main difference between Bologna,
the oldest university, and Oxford, is that they had Mussolini – we didn’t!” Keywords:
fascismo. Filosofo adriase. Filosofo veneto Filosofo Italiano. Adria, Rovigo,
Veneto. Grice: “I like Girotti; for one, he has explored the idea of ‘beauty,’
which Sibley should, but did not!” Si
laurea a Padova, sotto SANTINELLO (si veda) e BERTI (si veda). Pubblica
Filosofia (La Scuola, Brescia). Pubblica: “Gouhier e la sua storia storica
della filosofia” (Unipress, Padova). “Comunicazione filosofica” “Società
Filosofica Italiana.” Altre saggi: “Aristotele, dal platonismo all’autonomi” (Polaris,
Faenza); “Modelli di razionalità nella filosofia”, Sapere, Padova; Discorso sui
metodi, Pensa, Lecce; Medioevo vs oggi: tra tabula rasa e innatismo, Sapere,
Padova; Riforma Gelmini e filosofia Sapere, Padova; Essere e volere, Pensa
multimedia, Lecce; Siamo completamente liberi di volere ciò che vogliamo?, Il Giardino
dei Pensieri, Bologna); Bellezza e responsabilità, Diogene Multimedia, Bologna;
Cercasi anima disperatamente, Diogene Multimedia, Bologna; GENTILE; Diogene
Multimedia, Bologna); “Il fico proibito dell’Eden e la giustificazione del
male, Diogene Bologna; Un viaggio intorno all’io: Da Atene a Delfi dialogando,
Diogene, Bologna; Sul permesso di morire, Diogene Bologna; Comunità di ricerca,
Gouhier in Enciclopedia Filosofica Bompiani,
La collana si chiama Briciole di Filosofia “una storia storica che si
fermi all’esibizione dei dati diventa semplice una ‘cronaca’; infatti, nel
momento in cui si espone la filosofia di Grice, per poter abbracciare
l'oggettività si dovrebbe rimanere all’interno di un'asettica descrizione,
quella che G. definisce como “fenomenologia dello spirito metafisico. G.
distingue la fenomenologia come metodo e lo spirito metafisico come oggetto.
Seguendo il metodo della fenomenologia, il filosofo-storiografo sarebbe
invitato a fermarsi alla lettura del dato per descrivere ciò che esso mostra.
Seguendo “lo spirito metafisico”, il filosofostoriografo ritroverebbe l'oggetto
o topico della sua ricerca, cioè il fatto spirituale. È su questo fatto spirituale che G. refina Gouhier
in quanto trova che Gouhier, quando ha messo le vesti dello storico della storia
storica della filosofia, sia scivolato in una loro descrizione bergsoniana, ammessa
anche da Gouhier. Cf. Grice on the
longitudinal history of philosophy. “We should treat those who are dead and
great as if they were great and living – it’s a matter of introjecting into his
shoes, or sandals!” -“La distillazione filosofica” GENTILE nasce a
Castelvetrano, provincia di Trapani, ottavo di dieci fratelli, due dei quali
erano già morti quando egli vide la luce. Suo padre, che si chiamava anche lui Giovanni, era
farmacista; sua madre, Teresa Curti, maestra elementare. Da quel poco, o
non molto, di autobiografico che, sempre restio alla confidenza e all'effusione
dell'animo, pur si deduce dagli scritti e, in particolare, dai carteggi con i
suoi maestri pisani, Jaja ed Ancona,
risulta che il rapporto con i genitori fu intenso, nutrito di forti affetti;
sebbene, per altro verso, travagliato, a causa soprattutto, oltre che della
morte del fratello Gaetano, delle disavventure professionali del padre. Le
quali derivarono dal forte e alquanto anarchico convincimento di non dover
sottostare, nella gestione della farmacia di cui era proprietario e titolare,
alle nuove regole introdotte dalla legge sanitaria emanata dal governo di F.
Crispi; e dalla sua decisione di chiudere perciò la farmacia, che si trovava a
Campobello, e ritirarsi con la famiglia nella vicina Castelvetrano, quindi di
riaprirla tornando da solo là dove quella si trovava e subendo un nuovo
processo per il reiterato suo rifiuto di sottostare alle nuove regole. È
probabile che nell'animo sensibile, e più impressionabile forse di quanto il G.
fosse disposto ad ammettere, del giovinetto che intanto attendeva agli studi
scolastici, si formassero, nei confronti della terra siciliana, ossia di un
luogo così fortemente segnato da dolori e umiliazioni, sentimenti contrastanti.
Non che per le sofferenze che involontariamente aveva inflitto al padre, egli
prendesse allora a odiare, o anche soltanto a disistimare, il siciliano Crispi,
al quale sempre invece guardò come a un grande personaggio, l'unico degno di
rappresentare sul serio, nella decadente Italia di fine secolo, lo spirito
autentico del Risorgimento, nelle cui battaglie era stato protagonista.
Ma nei confronti della piccola, e pur amata, patria siciliana, i suoi
sentimenti furono in effetti misti; e abbastanza presto si sublimarono, assumendo
forma intellettuale, in quelli che, se lo si legge con attenzione, si colgono
al fondo del libro che, quando era professore a Pisa e insegnava dalla cattedra
che era stata del suo maestro Jaja, egli dedicò a Il tramonto della cultura
siciliana (Bologna). Libro singolare, in effetti; che, riboccante di passione e
di affetti, concerne un "tramonto" atteso e auspicato di
"cose" che, profondamente radicate nella storia e nelle tradizioni
dell'isola, meritavano, a suo giudizio, di "tramontare" per sempre
risolvendosi in assai più ampio e comprensivo orizzonte di pensieri e di
cultura. Nella Sicilia "moderna", con poche eccezioni, il G. non
coglieva infatti se non materialismo, illuminismo astratto, anticlericalismo
estrinseco, e niente romanticismo, niente idealismo, nessun serio sentimento
della vita vissuta nel segno di più alte idealità. E con questi
"caratteri" spiegava le difficoltà che l'isola aveva opposto al
Risorgimento nazionale e, quindi, alla vera cultura idealistica. Quando perciò,
divenuto nel 1906 professore di storia della filosofia nell'Università di
Palermo, il G. dette inizio all'insegnamento che doveva condurlo alla prima
sistemazione del suo pensiero nell'idealismo attuale, c'era nel suo impegno
filosofico qualcosa di missionario, quasi che nel fondo di sé sentisse di
operare in partibus infidelium e il suo compito consistesse nel riscattare nel
suo idealismo gli assai diversi principî ai quali la Sicilia era rimasta
ferma. Nell'isola il G. non rimase se non il tempo necessario al conseguimento
dei primi traguardi scolastici; e quando, finalmente, ottenuta, nel 1893, un
anno prima della naturale scadenza, la licenza liceale presso il liceo Ximenes
di Trapani, fu ammesso, avendo vinto il relativo concorso, a frequentare la
Scuola normale superiore di Pisa, era uno studente critico bensì di molti
aspetti della cultura siciliana quello che approdava alla sponda toscana, ma
recante tuttavia in sé non pochi segni di quella. Il positivismo che,
colorandosi sotto l'influsso di R. Schiattarella di materialismo e
anticlericalismo, largamente dominava la cultura siciliana non era passato sul
suo animo e sulla sua mente senza lasciare qualche traccia; e se non vi era
passato intero, in parte almeno vi era passato: il che spiega l'intransigenza
con la quale, compiuta la sua più autentica formazione alla scuola pisana dello
Jaja, egli si impegnò a cancellarne, nel suo pensiero, ogni possibile
traccia. Nel componimento scolastico consacrato a U. Foscolo con il quale
ottenne la licenza liceale colpiscono in effetti le due tonalità che lo
caratterizzano: quella civile, che sarebbe poi rimasta, attraverso la
trasfigurazione risorgimentale, al centro dei suoi sentimenti e interessi, e
l'altra, antiromantica, appresa alla scuola del suo professore di italiano, V.
Pappalardo, e ribadita attraverso lo studio della Storia della letteratura
italiana di Giudici. E si può e si deve, del resto, andare anche oltre. Fu
forse allora, infatti, negli anni in cui fu studente in Sicilia, che il G.
venne positivamente in contatto con la questione del "fatto"; che
certo, nel corso del suo pensiero, subì, rispetto al punto di partenza,
trasformazioni così profonde da rendere questo quasi irriconoscibile nel
risultato conseguito. Quasi, tuttavia, e non del tutto: perché, assunto nella
prospettiva dell'atto, il "fatto" è bensì l'astratto che quello,
l'atto, perennemente supera conseguendo e conquistando la sua concretezza, ma,
oltre a esser anche la sua "determinatezza", si rivela altresì, nel
processo costitutivo dell'atto, indispensabile e necessario: con la conseguenza
che, nell'idealismo attuale, la sua è bensì una morte, caratterizzata tuttavia
nel senso, piuttosto, della "trasfigurazione". Non s'insisterà
mai abbastanza sull'importanza che, proprio per queste ragioni, la Scuola
normale ebbe, con i professori che vi insegnavano, lo Jaja e il D'Ancona, in
primo luogo, ma anche A. Crivellucci, nella formazione del giovane allievo
siciliano. E ai professori debbono aggiungersi i compagni che egli allora
v'incontrò, Volpe e Pintor, Congedo, Salza, Radice. Anche qui, per altro,
avrebbe torto chi semplicemente ritenesse che al fuoco dell'idealismo
professato dallo Jaja il G. bruciasse ogni scoria positivista e rapidamente
acquistasse la fisionomia che in seguito sarebbe stata la sua. È vero invece
che la dicotomia determinatasi in lui quando, in Sicilia, per un verso si
accendeva di entusiasmo per il Foscolo e i valori civili da lui rappresentati e
per un altro si piegava al culto reverente dei fatti, in qualche modo si
ripropose anche a Pisa. Ed egli dovette subirla anche qui perché alla filosofia
senza storia né arte che gli veniva insegnata da Jaja corrispondevano la storia
e la letteratura senza filosofia che gli provenivano dall'esempio di D'Ancona e
di Crivellucci. Il che, naturalmente, non deve sorprendere, perché a
predominare, anche a Pisa, era allora il positivismo con il congiunto metodo
storico; e con il suo idealismo di derivazione spaventiana Jaja costituiva, in
quell'ambiente, piuttosto l'eccezione che non la regola. La produzione
scientifica in cui, senza abbandonare la rivista Helios, che si pubblicava in
Sicilia, a Castelvetrano, e alla quale seguitò infatti a non far mancare la sua
collaborazione, allora si impegnò appare nettamente scissa fra l'erudizione
pura, da una parte, e la filosofia, altrettanto pura, da un'altra (anche se,
nel ricercare e commentare i testi di quest'ultima, il giovane G. mostrava
chiari i segni del metodo che aveva appreso d’Ancona e dal Crivellucci, e che
dette del resto chiara prova di sé nella dissertazione accademica Delle
commedie di Grazzini, detto il Lasca, pubblicata negli Annali della Scuola
normale superiore di Pisa. Le cose più notevoli uscite tuttavia dalla sua penna
a conclusione del suo periodo pisano sono, com'è noto, la tesi su Rosmini e
Gioberti, discussa con Jaja e quindi, discussa anch'essa con quest'ultimo, la
più breve indagine su La filosofia di Marx. Di questi due libri, il primo
costituisce il documento, altrettanto precoce che maturo, di un'indagine
condotta nel segno di Bertrando Spaventa e della sua idea relativa alla
relazione intercorrente fra il pensiero italiano e quello europeo, fra A.
Rosmini e V. Gioberti, da una parte, I. Kant e Hegel da un'altra. Il secondo è
invece il documento della capacità dimostrata dal giovane studioso di cogliere
il carattere, che a lui sembrava nel fondo idealistico, della filosofia di K.
Marx, e altresì di entrare con autorevolezza in uno dei dibattiti - quello
concernente la "crisi" del marxismo - fra i più vivi che allora si
accendessero nella cultura dell'Europa contemporanea. Lo studio dedicato
a Rosmini e Gioberti, e alla loro polemica fu steso per il conseguimento della
laurea in filosofia, che il G. ottenne con il massimo dei voti e il diritto
alla stampa. Quello dedicato a Marx fu composto per la tesi di abilitazione
all'insegnamento che egli conseguì l'anno successivo e gli dette la possibilità
di un ulteriore periodo di perfezionamento da trascorrere presso l'Istituto di
studi superiori di Firenze, dove fu per un anno e dove ebbe modo di entrare in
contatto con gli illustri professori che allora vi insegnavano e che, fra gli
altri, si chiamavano Villari, Vitelli, Rajna. Fra questi era anche il
professore di filosofia, il neokantiano F. Tocco, con il quale i rapporti non
furono né semplici né facili, ma con il quale comunque conseguì un nuovo
titolo, discutendo una tesi sulla filosofia italiana del periodo che da
Genovesi va fino a Galluppi, e che poi divenne un volume, pubblicato, nelle
edizioni de La Critica, da Croce (Da Genovesi a Galluppi: ricerche storiche,
Napoli). Fu, anche quello trascorso a Firenze, un periodo importante; e
se il rapporto con il Tocco fu, malgrado asprezze e incomprensioni, proficuo
perché lo mise comunque in contatto con un Kant diverso da quello di Bertrando
Spaventa mediatogli dall'insegnamento di Jaja; se quello con Villari fu
alquanto burrascoso, dei grandi filologi, classico il primo, romanzo il
secondo, Vitelli e Rajna dovette conservare per sempre un grato ricordo, se è
vero che ancora negli ultimi anni progettò di ristampare, del secondo, il libro
su Le fonti dell'Orlando furioso, ossia uno dei monumenti più insigni della
vecchia scuola del metodo storico. Con l'anno trascorso a Firenze,
nell'estate 1898 i suoi Lehrjahre avevano termine; e gli anni che seguirono
furono non facili; anzi decisamente difficili, perché l'esigenza per lui
imperiosa di trovare un lavoro, e perciò un posto nell'insegnamento medio, era
pari a quella che egli avvertiva non meno viva e urgente di non interrompere
gli studi filosofici, nei quali aveva già realizzato un'impresa notevole, con
quei tre lavori, così ricchi di dottrina e di idee. Ma l'esigenza di proseguire
senza nocive interruzioni la intrapresa carriera dello studioso implicava
l'altra che l'eventuale sede non fosse dispersa nella lontana provincia
meridionale e lontana perciò dai centri vivi della cultura nazionale, dalle
università e dalla biblioteche. E la preoccupazione principale del G. fu
allora, in particolar modo, di non essere costretto a far ritorno nell'isola
dalla quale era partito anni innanzi: sì che quando ebbe la sede di Campobasso,
con l'incarico di filosofia al liceo Mario Pagano, non poté dirsene del tutto
scontento, perché di lì poteva raggiungere di tanto in tanto Napoli, dove la
frequentazione del filosofo hegeliano S. Maturi, professore al liceo Umberto e,
sopra tutto, di Benedetto Croce, con il quale era entrato in contatto quando
ancora era studente del terz'anno, largamente lo compensavano dalla solitudine
alla quale era invece, per il resto del tempo, costretto. Del resto, non
fu quello di Campobasso un periodo che si protrasse nel tempo. E la fortuna
girò in suo favore, perché G. poté ottenere un posto presso il liceo Vittorio
Emanuele di Napoli: il che gli dette la possibilità di rendere veramente
intrinseci i legami intellettuali con Croce, ossia con il già illustre studioso
che, in quello stesso anno, concluso il periodo degli studi soltanto eruditi,
giunto al termine della discussione intrapresa con i testi di Marx e dei marxisti,
era tornato alla filosofia e aveva dato all'estetica la sua prima
sistemazione. A ragione, e del resto non è un'osservazione peregrina, è
stato detto che, se senza Croce non s'intende G., altrettanto è vero per
l'inverso. Ma ancor meglio potrebbe dirsi e ripetersi che, se si prescindesse
dalla collaborazione, stretta, intensa e anche conflittuale, che subito si
stabilì fra il libero studioso Benedetto Croce e il giovane ex normalista
siciliano, poco o niente si capirebbe della cultura italiana che nel bene (secondo
alcuni), nel male (secondo altri) per circa mezzo secolo fu dominata dalle loro
personalità e dalle loro opere, spesso intrecciate le une alle altre nel segno
prima della concordia discors e poi dell'aperta polemica. È difficile decidere
chi fra i due, se il più vecchio o il più giovane, giovasse all'altro nella
forma più decisiva. E forse, posta così, la questione è posta male, perché, se
è vero che da G. Croce ricevette impulsi a cogliere nel pensiero che si veniva
formando in lui le difficoltà che ne nascevano e ad affrontarle nel segno
dell'unità, se è vero, d'altra parte, che la collaborazione prestata dal
giovane studioso alla formazione della filosofia dello spirito non avvenne
senza che egli ne traesse grande giovamento per le tante idee con le quali
veniva in contatto e la non comune dottrina storica e letteraria con il cui
carattere venivano al mondo, anche è vero che in questi bilanci del dare e
dell'avere c'è sempre qualcosa di angusto, di gretto, di meschino: e conviene
perciò, dalle parole generali, passare di volta in volta ai fatti
determinati. Sta comunque di fatto che, mentre il carteggio fra i due si
faceva tanto intenso e frequente che non c'era, si può dire, giorno senza che
uno scambio intervenisse a proporre osservazioni, suggerimenti, informazioni e,
magari, contrasti; mentre l'amicizia si approfondiva nella collaborazione, la
diversa indole dei due ingegni ne riusciva non soffocata, ma in qualche modo
persino potenziata. E, come si è detto, c'erano, meno infrequenti di quanto non
si pensi, anche i contrasti, anche le polemiche, garbate, amichevoli, ma
ferme. Se, per esempio, nella questione concernente il materialismo
storico (una filosofia, per il G., e non, come per Croce, un semplice
"canone empirico": una filosofia della storia, fondata per altro
sullo scambio del trascendentale e dell'empirico), il dissenso rimase senza
soluzione, la discussione, che in buona parte si svolse per lettera, su forma e
contenuto nell'estetica condusse i due filosofi a un accordo sempre più stretto;
e anche qui è, non solo alquanto meschino, ma sopra tutto difficile chiedersi,
e quindi rispondere al quesito, se a condurre il gioco fosse piuttosto G., o se
invece fosse Croce che, via via che veniva impadronendosi dell'intero
territorio dell'estetica, suggeriva il tema e controllava lo svolgimento.
Intanto, la realizzazione del progetto di una rivista letteraria, storica e
filosofica, che si chiamò La Critica (il primo numero uscì il 20 gennaio),
dette a Croce, e a G., lo strumento attraverso il quale la loro collaborazione
potesse rendersi visibile e concreta in risultati specifici, attraendo altresì
su di sé, fra consensi e dissensi, l'attenzione del mondo culturale italiano e
non soltanto italiano, perché l'anno precedente era uscita la prima edizione
dell'Estetica crociana e il successo travolgente del libro, andato al di là di
ogni previsione, non poteva non ripercuotere sulla rivista appena agli inizi la
sua positività. La Critica divenne così, velocemente, un severo luogo di
ricerche, di studi, e anche, spesso, di impietosi esami critici; e, con il
diverso accento caratterizzante lo stile del direttore e del suo principale
collaboratore, svolse un'opera della quale sarebbe vano voler disconoscere
l'importanza. L'oggetto della "critica" era costituito dalla cultura
positivistica, che era bensì in declino quando la rivista iniziò la sua
battaglia, ma non tanto, tuttavia, che se quell'urto violento e sistematico non
si fosse prodotto, avrebbe trovato così presto la via della sua risoluzione. Al
contrario, si direbbe: perché, malgrado la non eccelsa qualità dei suoi
pensatori, e certa loro tendenza a dividersi fra un alquanto volgare
materialismo e vacue accensioni mistiche e "spiritualistiche", il
positivismo aveva, nella sua forma di "metodo storico", non soltanto
prodotto alcune opere egregie e importanti, ma era penetrato in profondità
nella cultura e nel costume dei professori e della classe dirigente del paese.
E "positivista" era in sostanza il pensiero democratico e altresì,
malgrado il marxismo, quello socialista; positivisti altresì, con maggiore o
minore intensità, erano stati, e per qualche tratto ancora erano, gli stessi
Croce e G., che in quella tradizione, e non in un'altra, avevano compiuto i
primi passi. Con la conseguenza che quella loro battaglia antipositivistica,
esaltata, enfatizzata e mitizzata da alcuni, deprezzata e magari deplorata da
altri, fu, con le sue luci e le sue ombre, anche una battaglia che giorno dopo
giorno i due filosofi amici condussero contro quel loro "sé stesso" che
di essere emendato nel senso della nuova filosofia avesse avuto necessità. E
molte cose della vecchia "fede" certamente furono lasciate cadere,
che qui non occorre elencare. Ma alcune no; e, per fare qualche esempio, certo
si deve anche alla severa disciplina erudita appresa alla scuola dei maestri
del metodo storico se, come nessun altro ai suoi tempi, Croce esplorò gli
angoli più riposti della "regione" seicentesca, e scrive il saggio su
La novella di Andreuccio da Perugia (Bari), e il G. non disdegnò le minute
ricerche rinascimentali che sottese e affiancò ai grandi quadri d'insieme, e
rievocò le ombre dei suoi maestri toscani per scrivere il bel libro dedicato a
Gino Capponi e la cultura toscana nel secolo decimonono. Il soggiorno a
Napoli fu, nel rapporto con Croce, quale non poteva non essere: importante,
fondamentale perché ebbe per conseguenza di renderlo sempre più stretto, sempre
più profondo e, perciò, più stimolante. Il che, trattandosi del rapporto di due
pensatori che in quello impegnavano la parte più delicata del loro essere,
significa altresì che, per ciò stesso che toccava il profondo, scopriva le
differenze mentre celebrava le affinità e persino le identità, e potenzialmente
conteneva in sé il germe del suo rovesciamento nell'inimicizia. La polemica sul
marxismo contribuì a far meglio conoscere a entrambi le rispettive, e diverse,
fisionomie intellettuali; e i due ne uscirono, sebbene avessero ciascuno
mantenuto il proprio punto di vista, rafforzati nell'amicizia. Ma la polemica
epistolare, e rimasta perciò privata, sulla questione della filosofia e della
storia della filosofia, aveva già, sotterraneamente, impresso qualche
preoccupante vibrazione alla struttura portante dell'edificio; perché a Croce,
sebbene avesse alla fine dato il suo consenso alla tesi del G., era anche
sembrato di cogliervi qualche tratto di vecchio hegelismo, il cui Idealtypus
era rappresentato allora a Napoli da S. Maturi; e questo G. non l'aveva
gradito. L'amicizia per allora rimase salda, e anzi, via via, si approfondì,
perché in realtà non solo la filosofia e la scienza riguardava, ma anche le
cose dell'anima e dell'esistenza, che nella battaglia culturale non potevano,
del resto, non essere coinvolte. E poiché nella Critica il G. sistematicamente
svolgeva il compito che si era assunto di ricostruire le origini della
filosofia contemporanea in Italia e intanto, al margine, scriveva note e
recensioni per lo più molto polemiche nell'atto stesso in cui, su un altro
fronte, conduceva la sua aspra battaglia, in nome della filosofia che non può
non essere immanentismo assoluto, contro quello che perciò sembrava a lui
l'equivoco del modernismo cattolico: delle eventuali dispute che intanto i due
filosofi svolgessero in privato la rivista non risentì e non mostrò il segno.
La collaborazione che essi vi svolgevano e realizzavano fu perciò, per anni e
anni, vista e avvertita come se i due fossero quasi una sola persona che, di
volta in volta, faceva prevalere il rigore filosofico e l'eleganza letteraria,
nutrita anch'essa di rigore. Si aggiunga che allora Croce fu impegnato, fuori
della Critica, nella costruzione della Filosofia come scienza dello spirito; e
che, per parte sua, mentre svolgeva il suo lavoro e si impegnava a seguire i
progressi filosofici del suo amico, sul piano teoretico il G. mostrò in quei
primi anni la tendenza a restare in disparte. Avvertiva, e in una lettera
del 1908 inviata al Maturi lo scrisse anche in modo esplicito, che se avesse
dovuto esprimere intero il pensiero che intanto gli urgeva dentro con Croce
sarebbe giunto allo scontro, e avrebbe dovuto combatterlo. Sapeva, o riteneva
di sapere, che, svolto con rigore, il tratto spaventiano del suo pensiero
avrebbe dato luogo a conseguenze diverse da quelle che Croce stava allora
ricavando dalle sue premesse, e sistemando nei suoi libri; e della migliore
qualità filosofica di quelle era altrettanto convinto come della necessità che
per allora non convenisse mettere in crisi una collaborazione dalla quale
frutti copiosi la cultura italiana poteva ancora attendersi. Del resto, la
cautela del G. e la sua decisione di lavorare per, e non contro, l'alleanza con
Croce non potevano esser tali da impedire che, talvolta anche in pubblico,
sebbene non dichiarate, le differenze emergessero; e fu quel che puntualmente
avvenne quando G. scrisse (e per allora non pubblicò) la prolusione al suo
corso libero di filosofia teoretica nell'Università di Napoli. Da Napoli,
dove nell'insieme trascorse un sereno periodo (aveva sposato Erminia Nudi, una
maestra conosciuta a Campobasso), quasi per intero consacrato all'insegnamento
- aveva ottenuto la libera docenza che esercitava nel corso libero di filosofia
teoretica presso l'Università e dal 1904 aveva assunto anche un incarico di
filosofia e pedagogia presso l'Istituto superiore di magistero Suor Orsola
Benincasa -, alla riflessione filosofica, allo studio, G. passò a Palermo,
perché nel frattempo - dopo che un primo concorso per la filosofia teoretica lo
aveva visto soccombere per l'ostilità dimostratagli da Tocco, e anche a causa
della debole difesa fattane da A. Labriola, gravemente ammalato e quasi
impossibilitato a parlare - aveva vinto la cattedra di storia della filosofia
per quella Università. Così, senza averlo sul serio desiderato, era di nuovo
approdato alla sponda siciliana; e meno che mai lo aveva desiderato Croce, che
non solo vedeva interrotta una consuetudine di vita, di collaborazione e di
lavoro che doveva a ogni costo essere difesa, ma anche temeva che il nuovo
ambiente potesse distrarre in vario modo l'amico e, sotto diversi punti di
vista, allontanarlo da lui. Il timore di Croce non aveva allora nessun
altro fondamento che sé stesso e l'intuizione di cui si alimentava. Era infatti
qualcosa come una congettura, una supposizione. Ma la congettura, la supposizione,
e il timore, non si rivelarono tuttavia per intero infondati; perché, come
forse era inevitabile, nel nuovo ambiente G. non poteva non ottenere la
posizione preminente e da protagonista che non solo il prestigio di cui godeva,
ma anche e sopra tutto la forte personalità della quale era dotato, non
potevano non assicurargli. La sua posizione divenne preminente nell'Università
e, quindi, nella Biblioteca filosofica che, per le iniziative di G. Amato
Pojero che ne aveva la cura principale, divenne un centro vivo di dibattiti,
nel quale l'idealismo attuale definì per la prima volta sé stesso e vide la
luce. Anticipato in modo più che parziale con il breve saggio che G. dedicò a
Le forme assolute dello spirito e, senza presentarlo in altra sede, incluse nel
volume su Il modernismo e i rapporti tra religione e filosofia come sua ideale
premessa (e conclusione), l'idealismo attuale trovò la sua prima espressione
nella memoria, letta presso la Biblioteca filosofica su L'atto del pensare come
atto puro (Palermo), quindi nell'altra su Il metodo dell'immanenza, e ancora
nelle pagine consacrate a La riforma della dialettica hegeliana e a Spaventa
che l'aveva avviata, nonché nel Sommario di pedagogia come scienza filosofica,
il cui primo volume contiene in effetti una sorta di teoria generale dello
spirito sotto specie pedagogica. Un volume, questo, che quando lo lesse
in bozze Croce giudicò con qualche severità, perché gli parve che non solo il
G. si fosse espresso con nettezza contro la possibilità che tra le forme dello
spirito potesse darsi la "distinzione", ma anche che, senza nominarlo
e perciò con tanta maggiore asprezza, avesse polemizzato proprio con lui che
nella distinzione aveva fatto e stava facendo consistere il criterio supremo
dell'intelligenza della realtà. Da queste dichiarazioni di autonomia e di
indipendenza, che, implicitamente (ma in modo per altro trasparente),
contenevano qualcosa come una sfida, Croce non poteva non essere preoccupato; e
tanto più in quanto il senso di indipendenza e di autonomia era confermato da
quel che scrivevano gli allievi siciliani del G.: Fazio-Allmayer e Omodeo,
Saitta e Albeggiani; e anche Ruggiero, che siciliano e residente in Sicilia non
era, ma attualista sì, anzi ultrattualista, come ci teneva a dichiararsi e come
aveva del resto dimostrato con la memoria, pubblicata anch'essa nell'Annuario
della Biblioteca filosofica, su La scienza come esperienza assoluta. La
pubblicazione degli scritti attualisti del G. e le varie manifestazioni che
allora innegabilmente si ebbero del formarsi di una scuola che in quella forma
d'idealismo riconosceva l'unica rigorosa e, perciò, possibile, non potevano non
provocare prima o poi la reazione di Croce. Il quale aveva bensì fatto il
possibile perché G. tornasse a Napoli come professore nell'Università, convinto
che in tal modo la collaborazione sarebbe tornata alle vecchie forme senza le
perturbazioni provocate dalla "scuola" e dagli spiriti non sempre
positivi che, in effetti, vi si formano o tendono a formarvisi. Ma il suo
tentativo non ebbe, com'è noto, successo, perché forti e insormontabili furono
le resistenze che l'ambiente accademico napoletano dimostrò all'accettazione
della sua proposta. E così accadde che, persa quella battaglia nella quale
aveva speso molto del suo prestigio e delle sue energie, quando una grave
sciagura privata gli dette il senso che tutto ormai, nella sua vita dovesse
giungere all'estremo chiarimento, Croce decidesse di rendere pubblico il
"dissidio" filosofico che lo divideva dall'idealismo attuale; e
scrisse, per la Voce di Prezzolini, un articolo in forma di lettera, nel quale
i termini del dissenso erano definiti con amichevole fermezza. La scelta della
Voce significava, nelle intenzioni crociane, che la disputa non riguardava La Critica,
ossia il luogo della loro comune opera culturale; e si svolgeva, per così dire,
al margine di questa. Ma la decisione di mettere in piazza il loro dissenso
ferì in modo particolare G.: anche se, decisa nella sostanza e orientata non a
sanare, bensì a ulteriormente precisare, il dissenso, la replica che anche lui
affidò alla Voce, si presentasse come la risposta amichevole a un'amichevole
richiesta di chiarimenti teoretici. Il dissenso era comunque stato dichiarato;
e non mancò di suscitare molta impressione: tanto più che, replicando a sua
volta, con fermezza, Croce prese atto di un divario che concerneva non la
periferia, ma il centro stesso delle loro filosofie. Il periodo siciliano
fu comunque fecondo di molto lavoro. E oltre ad aver gettato le basi
dell'idealismo attuale, G. svolse infatti e approfondì alcuni essenziali
aspetti della scolastica e del Rinascimento; e scrisse di Bruno, di Telesio, di
Vico, mentre la collaborazione alla Critica continuava con il consueto ritmo e,
dopo la tempesta teoretica, nei rapporti con Croce era tornata la calma. Deve
anzi dirsi che, malgrado varie traversie di natura familiare e qualche
apprensione per la sua salute, fu quello un periodo nella sostanza sereno,
sebbene non possa escludersi che egli lo considerasse provvisorio e in cuor suo
non desiderasse una sede diversa e migliore. Quando infatti a Napoli e a Roma
si liberarono due cattedre, la prima università fu subito scartata, perché vivo
era ancora il ricordo della sconfitta patitavi quattro anni prima, ma la
seconda no; e fu invece presa in seria considerazione. G. riteneva infatti che
l'opposizione di Barzellotti, titolare della cattedra di storia della
filosofia, potesse essere in qualche modo aggirata e vinta. Ma il calcolo
risultò errato: a Roma per allora non fu chiamato; e dopo un tentativo,
esperito senza troppa convinzione, di essere chiamato a Torino, città molto
amata da Croce, che non avrebbe visto male un suo trasferimento colà, ma assai
meno da lui, che la considerava lontana, fredda ed estranea ai suoi gusti e alle
sue abitudini, scelse infine di andare a Pisa, dove sarebbe succeduto a D. Jaja
e, con l'atmosfera della giovinezza, anche avrebbe ritrovato la Scuola normale,
luogo e fonte inesausta di cari e intensi ricordi. A Pisa tornò con un
piglio e una convinzione ben diversi da quelli con i quali vi era approdato,
giovane e sperduto studente siciliano, tanti anni prima. Vi approdò con il
piglio del pensatore che, ormai sicuro di sé e delle sue forze, sente di dover
svolgere una missione non solo filosofica, ma anche, lato sensu, civile e
politica. La forte accentuazione teoretica che nei precedenti anni aveva
conferito alle sue pagine, anche di storia della filosofia, non aveva mai
spento in lui, se mai aveva rafforzata, la convinzione spaventiana che
ricostruire la filosofia italiana nella sua storia significasse in realtà
contribuire, con le armi della cultura, alla prosecuzione del Risorgimento,
riaccenderne negli animi la consapevolezza, battersi contro la corruzione
letteraria che in Italia si era per secoli fatalmente intrecciata con lo
splendore delle arti. Egli faceva insomma vibrare e risuonare un corda che a
Jaja era rimasta sostanzialmente estranea, ma non ad Ancona, ebreo e fervente
patriota risorgimentale, e nemmeno, nei suoi modi particolari, a Crivellucci.
Del resto, la prolusione pisana è; e con gli avvenimenti che lo
caratterizzarono e con quelli che ne sarebbero seguiti, quell'anno fatale
avrebbe ben presto provveduto a trasformare dal di dentro atteggiamenti,
abitudini, costumi, ad accelerare il ritmo delle passioni, talvolta in
superficie, altre volte in profondità, a rendere esplicito e visibile quel che
per l'innanzi fosse rimasto chiuso nel segreto delle coscienze. A Pisa,
per altro, G. non stette a lungo, perché egli passa all'Università di Roma per
ricoprirvi la cattedra di storia della filosofia, dalla quale, sempre nella
stessa Università, sarebbe passato a quella di filosofia teoretica, lasciata
libera da Bernardino Varisco. Ma, a parte le passioni e anche le
incertezze e le angosce politiche che li caratterizzarono, quelli pisani furono
anni importanti: per i risultati filosofici innanzi tutto, che G. vi conseguì.
Fu allora, infatti, che, dopo averne offerto un primo saggio nel Sommario di
pedagogia, e quindi nelle memorie palermitane, egli procedette senz'altro a
tracciare le linee della Teoria generale dello spirito come atto puro, nata
dalla scuola e pubblicata la prima volta quello stesso anno: così come dalla
scuola nacquero in quel medesimo tempo i Fondamenti della filosofia del diritto,
nei quali, espressione suprema dell'unità, e unità esso stesso, l'atto era
indagato nella sua dimensione, oltre che teoretica, pratica, senza che fra
l'una e l'altra potesse operarsi la distinzione per la quale, in Croce, i
distinti erano i distinti. Ma a Pisa il G. avviò anche la composizione del
Sistema di logica come teoria del conoscere, la sua opera in ogni senso più
rilevante: della quale scrisse il primo volume che, nato anch'esso dalla
scuola, vide la luce e dovette attendere per avere il suo compimento nel
secondo volume, dedicato alla logica del concreto. Agli anni di Pisa
appartiene anche, con sicurezza, Il tramonto della cultura siciliana, un libro
del quale si è già avuto modo di accennare come presenti un duplice carattere,
di condanna della cultura siciliana positivistica, materialistica e, deteriori
sensu, illuministica; e di speranza: la speranza che nel segno dell'idealismo
attuale, nato nell'isola per virtù di un siciliano, quella si riscattasse ed
entrasse a pieno titolo nella civiltà moderna. Gli anni pisani furono
quelli del primo conflitto mondiale, di quel dramma, anzi di quella tragedia,
dopo la cui conclusione niente sarebbe più stato come prima. Il G. li visse con
passione, fra esaltazioni e depressioni, come ogni altro italiano del suo ceto,
della sua condizione e della sua cultura; ma anche con il sempre più netto
convincimento che, all'inizio, non era stato scevro di dubbi anche forti, che
quella di entrare in guerra a fianco della Francia e della Gran Bretagna contro
gli Imperi centrali fosse stata una giusta decisione, una sorta di chiamata del
destino risorgimentale della nazione. G. non è nazionalista, e meno che mai era
disposto a vedere nell'evento bellico la manifestazione delle forze sanamente
irrazionali che spezzano l'ordine stabilito dalla logica, sconvolgendo i suoi
concetti. Dalle deteriori manifestazioni di misticismo e vario sensualismo,
così frequenti allora nella "cultura" italiana e non soltanto
italiana, si tenne sempre discosto. Ma quando gli indugi diplomatici furono
rotti e la guerra fu dichiarata, egli scoprì in sé l'interventista che
all'inizio non era stato, e progressivamente venne intensificando e
attualizzando le critiche che nei confronti dell'Italia e dell'assetto politico
e morale che si era dato dopo la conclusione del Risorgimento erano già in lui,
allo stato potenziale e, in qualche caso, più che potenziale. Le essenzializzò
e attualizzò perché, senza con ciò diventare nazionalista e seguitando anzi a
oppugnare ogni idea della nazione che attingesse a concezioni naturalistiche o,
peggio, razzistiche, il suo principio, gli parve tuttavia che la prova
terribile alla quale l'Italia aveva deciso di sottoporsi richiedeva che di lì
in avanti i piccoli pensieri cedessero a pensieri grandi e che quel che s'era
ottenuto sui campi di battaglia non fosse poi amministrato dai politici di
sempre, maestri non di drammi, ma di mediocri commedie. Di qui, anche in
questo campo così pericolosamente esposto ai venti violenti delle passioni,
delle "cupidigie", per dirla con il poeta, e dei "brividi",
la ragione profonda dell'ulteriore distacco che allora, giorno dopo giorno, si
venne compiendo da Croce. Il quale, come si sa, non solo era stato contrario
alla guerra, condividendo le realistiche preoccupazioni di Giolitti e di
quanti, come lui, erano persuasi che, vinta o persa, la guerra avrebbe comunque
rappresentato per l'Italia un troppo grave rischio. Ma anche aveva dichiarato
che avrebbe considerato una grave onta per il popolo italiano se all'improvviso
i suoi governanti avessero stracciati i trattati e si fossero schierati dalla
parte di coloro contro i quali avrebbero, semmai, dovuto combattere. Anche nei
confronti della guerra che, quando fu dichiarata, li vide entrambi consapevoli
che il loro posto non potesse essere se non quello che l'Italia aveva scelto
per sé, l'atteggiamento dei due filosofi fu, nella sostanza, assai diverso. E
Croce considerava la guerra alla stregua di un evento irresistibile della
natura, ne vedeva la trama violentemente economica e utilitaria, così che
sempre il suo monito fu che non si sottomettesse alla sua particolare logica la
logica dei superiori valori della verità e della cultura, del pensiero e
dell'arte. Diverso fu, invece l'atteggiamento del Gentile. Senza che
perciò si inducesse a passare il segno e a farsi, come Croce diceva,
"l'animo di guerra", egli la considerò tuttavia come una grande
occasione rigeneratrice, come un evento assoluto, recante in sé il segno di una
tal quale superiore provvidenzialità. Mentre Croce confidava, o quanto meno
sperava, che nell'Europa di domani il meglio dell'Europa di ieri fosse
conservato e potenziato, e nella religione degli studi, nella civiltà dei
rapporti intellettuali, nell'universalità delle idee, gli odi nazionali si
placassero e depurassero, G. inclinava viceversa, lui che nazionalista non era
mai stato e nemmeno a rigore era diventato, verso i toni dell'esaltazione
nazionale. E fu allora che, per la forza di queste sue convinzioni e passioni,
si preparò la sua futura adesione al fascismo, nel quale, mettendo come fra
parentesi le molte cose che certo non appartenevano al suo costume, egli
credette di scorgere, e in questo convincimento fu poi irremovibile, lo
strumento del riscatto "risorgimentale" dell'Italia. Il sistema
filosofico che fino a quel punto il G. aveva elaborato negli scritti dei quali
qui sopra si è detto era per intero incentrato su questo concetto: che, come la
filosofia antica e quella medievale e moderna (che non riusciva perciò a esser
tale), era rimasta ferma, anche nelle sue dimensioni idealistiche, a un
concetto intellettualistico e soltanto descrittivo del concetto, del soggetto e
della sua attività, con la conseguenza che il concetto non era autoconcetto, e
cioè la sua eterna autogenerazione e autoproduzione, nell'idealismo invece, che
per questa ragione meritava di essere definito "attuale", questo
proprio avveniva. E il concetto era autoconcetto, il soggetto, soggetto, e non
concetto (astratto) del soggetto: non era una sorta di res naturalis che il concetto
appunto si limiti a contemplare, a descrivere nel suo astratto organismo
logico, e non a produrre nell'atto del suo atto. Di qui la tesi, caratteristica
di questo idealismo, che nella sua concretezza e attualità, l'atto non può
trascendere il suo atto, questa trascendenza dell'atto non potendo essere se
non, essa stessa, atto; e l'altra tesi secondo cui la teoria che dell'atto
intendesse darsi è perciò una teoria vera (secondo G.) ma astratta: una teoria
astratta del concreto (vero anch'esso, naturalmente: e a fortiori). E di qui
l'interna, forte tensione di questa filosofia; che, per un verso (e sopra tutto
nelle sue prime formulazioni) era orientata a svalutare e criticare ogni teoria
che, in quanto soltanto contemplativa e descrittiva, fosse perciò incapace di
cogliere l'atto se non come un "fatto", e dunque come il suo opposto,
falsità ed errore, se l'atto era viceversa verità e concretezza. Ma per un
verso (e questo accade sopra tutto nel secondo volume del Sistema di logica,
non senza che per tale via il G. provasse a rispondere al rilievo di
ineffabilità e misticismo rivoltogli da Croce) la questione dell'astratto e del
fatto assumeva un altro volto, e l'atto era bensì celebrato nella sua non
obiettivabile attualità, ma il fatto e l'astratto gli si rivelavano a loro
volta indispensabili, erano (per dirla in modo tecnico) il suo opposto, ma
anche il suo diverso, un grado attraverso il quale, sia pure dissolvendolo, il
concreto era, nel e per il suo costituirsi, costretto a idealmente passare. Il
punto critico di questa filosofia sta qui: nel suo essere, non, come tante
volte si è detto, misticismo e indistinzione, ma nel porsi come una sintesi,
attuale e intrascendibile, di opposti, senza poter rinunziare - donde
l'ambiguità - a trattare gli opposti come gradi, e cioè come diversi o
distinti: nell'essere insomma una teoria dell'unità che in eterno supera la
distinzione, e della distinzione che, proprio perché è in eterno superata, non
può veramente uscire dal quadro e si rivela come la condizione insostituibile della
sua possibilità. Verità del concreto, dunque: ma anche dell'astratto; che
nelle opere del secondo attualismo, e cioè nel Sistema di logica e oltre, si
rivela non, quale all'inizio era, come natura, immobilità, impenetrabile
assenza di coscienza, ma come circolo e mediazione, punto semovente che parte
da sé e per fare ritorno a sé: come circolo, e perché no, dunque, come esso
stesso logo concreto? Come logo concreto; e perché no, dunque, come logo
astratto, se questo è mediazione e coscienza, e niente più di questo il logo
concreto può essere? A Pisa, negli anni della Grande Guerra, il G. rivelò
a sé stesso la passione politica che gli stava dentro come assopita; e assunse
perciò una dimensione che non era più soltanto quella del professore che parla
dalla cattedra e magari fa conferenze, ma era bensì quella
dell'"intellettuale" militante, che si rivela al grande pubblico
attraverso i giornali quotidiani. Ai quali in effetti, assumendo una
consuetudine che avrebbe, con diversa intensità (nel tempo), mantenuta fino
alla fine della sua vita, G. allora prese a collaborare: tanto che quando, a
guerra finita, raccolse in un volume che intitolò Guerra e fede (Napoli) quanto
aveva scritto durante il suo corso, il libro risultò tutt'altro che smilzo, e
comunque più consistente di quello che lo seguì, e nel quale, con il titolo
Dopo la vittoria (Roma 1920), sistemò gli articoli composti nei due anni
iniziali dell'agitato, inquieto, drammatico dopoguerra. Un periodo,
quest'ultimo, nel quale sempre più decisamente G. cercò la sua parte e venne
via via inasprendo la sua posizione, perché l'idea natagli nei passati anni,
durante le sue meditazioni sulla storia d'Italia e sulla fatale dicotomia che
nell'età del Rinascimento si era prodotta fra lo splendore artistico e la
decadenza politica e morale, quest'idea doveva ora essere messa alla prova
della realtà, doveva diventare uno strumento forte e tagliente di lotta e di
azione politica. Il che implicava che, pur seguitando a dichiararsi liberale,
sempre più egli sentiva di doversi opporre al liberalismo quale si era riflesso
nel costume politico italiano, nella degenerazione dei metodi parlamentari,
nell'arte del compromesso e del perenne rinvio delle decisioni: un'arte nella
quale maestro insuperabile gli sembrava fosse Giolitti, che per lui fu allora
non il ministro, come Salvemini l'aveva in precedenza definito, della malavita,
ma l'artista di ogni cosa che fosse mediocre, si contentasse della mediocrità e
rinunziasse a volare alto nei cieli della grande politica. Furono,
questi, mesi drammatici, che egli visse in uno stato d'animo teso e agitato, e
nel segno di un'attività senza soste, che dette a tratti l'impressione di
essersi risolta in frenetico attivismo. Che certo non si placò quando Croce è
chiamato da Giolitti a ricoprire nel governo la carica di ministro
dell'Istruzione pubblica e dette la sua opera alla riforma della scuola media e
introdusse sia l'esame di Stato, sia l'insegnamento della religione. Alle cose
della scuola G. aveva, per parte sua, cominciato a interessarsi da molto tempo:
ossia fin da quando, giovane professore nel liceo di Campobasso, s'era reso
conto di quante manchevolezze l'affliggessero. E poi aveva pubblicato il
Sommario di pedagogia, così che a giusto titolo era, in quel campo, considerato
un'autorità; che, divenuto ministro, Croce non tardò a riconoscere, chiamandolo
a presiedere "la commissione per lo studio dell'autonomia universitaria e
dell'esame di Stato", nonché "a far parte di quella per la riforma
dei programmi presieduta da Vitelli", nominandolo commissario
dell'Istituto femminile superiore di magistero di Roma e confermandolo nel
Consiglio superiore dell'istruzione pubblica (Turi). A Croce, del resto,
G. non fece mancare il suo appoggio, pieno e incondizionato. Almeno nei
risultati da raggiungere, e nelle conseguenze che occorreva trarre da alcune
generali premesse, i due filosofi amici concordavano senza riserve. E nel
sostenere, per esempio, la tesi che la religione dovesse costituire materia
d'insegnamento, il suo pensiero non differiva da quello di Croce se non per il
modo e per la diversa posizione che alla religione egli riserva nel sistema
dello spirito. La sua idea era insomma che, come per pervenire alla pienezza
del suo sé nella filosofia, lo spirito passa attraverso le fasi ideali, e
contrapposte, dell'arte (soggetto) e della religione (oggetto), così anche
nella scuola questo ritmo dovesse trovare una sorta di trascrizione temporale o
fenomenologica, quasi che, per giungere alla filosofia, anche lì si dovesse
percorrere la regione del mito di cui le religioni s'interessano. Ma la
religione della quale il progetto ministeriale prevedeva l'insegnamento era
quella cristiana e cattolica, la più perfetta, per G., di tutte le religioni
quando, appunto, proprio nella forma assunta dal cattolicesimo la si fosse
considerata. Era, questa, della perfezione cattolica, un'idea che G. aveva
sostenuto quando, nei primi anni del secolo vigorosamente aveva polemizzato con
i modernisti cattolici. E, per questo riguardo (oltre che per quello
concernente la struttura dello spirito), il suo accordo con Croce era piuttosto
sulle conclusioni che non sul metodo. Che è poi quello stesso che si dà a
vedere nell'idea che presiedette all'introduzione dell'esame di Stato, perché
se, nel propugnarlo, G. vi implica il concetto secondo cui in esso lo Stato
realizzava una delle dimensioni della sua eticità, Croce non vi vedeva se non
uno strumento di controllo e a questa luce ne interpretava la necessità.
La cosa più singolare fu allora che, nell'atto in cui più stretto si rivelava
il legame dei due filosofi impegnati in una importante impresa pratica, il loro
dissenso filosofico tornò invece a farsi acuto e a complicarsi con quello
politico generale, perché nei confronti del fascismo la reazione di Croce fu
bensì, agli inizi, cauta e anche esitante, ma certo in quel movimento egli non
vide nemmeno una piccola parte delle idealità che G. riteneva gli fossero
intrinseche e immanenti. Del resto, dopo due anni che era salito sulla
cattedra romana, G. fondò, assumendone la direzione, il Giornale critico della
filosofia italiana: una rivista di sola filosofia che anche per questo suo
carattere non si contrapponeva in ogni senso alla Critica, ma in un certo senso
sì, anche perché nella nuova rivista gli scolari che subito si erano stretti
intorno al nuovo professore, e in lui vedevano il sole della filosofia
mondiale, riconobbero l'organo della scuola. E questo, come si sa, era il punto
che Croce meno apprezzava ed era disposto a perdonare. Il momento decisivo
della vita del G. venne quando, caduto il governo del Giolitti nel quale Croce
aveva ricoperto l'incarico di ministro, e succedutogli uno presieduto da Bonomi
con Corbino all'Istruzione pubblica, egli ebbe modo di riflettere sulle mille
difficoltà che dal mondo politico e parlamentare sempre sarebbero state opposte
a ogni tentativo che si fosse fatto d'introdurre nella scuola una seria
riforma. La disistima che, in linea generale, già da molto tempo G. nutriva nei
confronti della classe dirigente italiana trovava così, nella recente
esperienza fatta quando Croce era al governo con Giolitti, nuovo alimento. E
può ben darsi che anche da questo egli fosse indotto a guardare con sempre più
grande favore al movimento fascista e a considerare con politica indulgenza la
violenza e le illegalità di cui nutriva la sua azione. I documenti
necessari a rendere certezza questa, che è solo una congettura, mancano, che si
sappia. Ma non è improbabile che, appunto, riflettendo sulle recenti
esperienze, G. allora si persuadesse che, nella questione della scuola come, in
generale, in quella concernente il governo del paese, il regime parlamentare
dovesse cedere il campo a un sistema politico diverso, fondato sulla rapidità
delle decisioni e sulla forza necessaria a tradurle nella realtà. E altresì
deve aggiungersi che, nel pensare così e nell'orientare in questa direzione le
sue scelte politiche, come molti altri egli fu forse tratto in inganno dalla
scarsa esperienza che, nel complesso, aveva non solo della politica, ma anche
della storia; che, se gli fosse stata meglio nota, gli avrebbe con ogni
probabilità in segnato che la politica è un'arte difficile, complessa e
insidiosa, non in quanto si svolga in un Parlamento e da questo attenda il
consenso, ma perché è politica, e ha a che fare con le passioni e gli
interessi, nonché con il loro governo. Come che sia, l'occasione di
mettere alla prova i convincimenti che via via gli si erano formati dentro
venne quando, avendo ricevuto dal sovrano l'incarico di formare il suo governo,
che succedeva così a quello per breve tempo presieduto da L. Facta, MUSSOLINI scelse
infine come ministro della Pubblica Istruzione proprio Gentile. È stato detto
da taluni che, entrando in quel governo come indipendente e soltanto per le sue
competenze non politiche ma tecniche, il G. accettava da Mussolini quel che
avrebbe benissimo potuto accettare da Giolitti e da chiunque gli avesse offerto
un'analoga occasione. Ma, sebbene egli non avesse ancora dichiarato il suo
consenso esplicito al fascismo, e fascista ancora non potesse perciò essere
detto, è pur vero che quel che pensava di Giolitti e della tradizionale classe
politica italiana non gli avrebbe forse consentito di collaborare nel governo
con uomini per i quali nutriva disprezzo, e non stima. Nel governo in cui
entrava G. poteva infatti contare sugli ampi poteri che, nel dargli fiducia, il
Parlamento aveva concesso a Mussolini, che governò infatti soprattutto con i
decreti legge e con facilità poteva aggirare le opposizioni; e di questo, che
considerava un vantaggio, egli si giovò con larghezza e altrettanta fermezza,
perché, appunto, al governo era andato con l'idea di realizzare comunque la
riforma; e a realizzarla era deciso. Non è possibile, in poco spazio,
raccontare le vicende complesse e intricate alle quali il progetto gentiliano
della riforma dette luogo. E basteranno due rilievi: uno rivolto a ricordare la
struttura a cui la riforma tendeva e alla quale infine mise capo, l'altro
diretto a rievocare le fiere critiche che essa suscitò, non solo nel mondo
politico, ma anche in quello della scuola. La struttura della scuola riformata
prevedeva una scuola elementare obbligatoria per tutti, nella quale il senso
della tradizione nazionale, della religione e della letteratura tenessero il
centro e costituissero il criterio per la formazione del giovane, al quale
certo non sarebbero mancate le nozioni elementari dell'aritmetica e della
scienza. Accanto al ginnasio-liceo, destinato a formare le future élites
dirigenti e, comunque, gli strati più alti della popolazione, la scuola
riformata prevedeva quattro indirizzi fondamentali a cui, come ha scritto S.
Romano, corrispondevano quattro distinti ruoli sociali; e altresì prevedeva che
l'educazione impartita nelle elementari sarebbe stata completata, per i figli
del popolo, con tre anni di complementare, mentre una scuola industriale e
tecnico-commerciale, integrata da un istituto tecnico per chi avesse inteso proseguire
nello studio, avrebbe corrisposto alle esigenze formative di queste
professioni, insieme con una scuola magistrale, proseguibile in un magistero
universitario, per certe parti analogo alla facoltà di lettere e
filosofia. Le critiche che a questo modello di scuola, qui sommariamente
descritto, furono rivolte posero subito in rilievo il carattere conservatore,
statico e anche classista di una struttura a cui faceva in effetti riscontro
l'idea di una società immodificabile nei suoi equilibri politici ed economici.
E forti furono subito, da parte di non pochi, le riserve avanzate circa il
ruolo riservato al ginnasio-liceo, nel quale lo studio delle due lingue
classiche, il latino e il greco, prevaleva su quello delle lingue moderne e,
nel complesso, la parte riservata alle lettere appariva rispetto a quella fatta
alle scienze naturali, predominante. Si aggiungano le critiche rivolte
all'abbinamento, nel liceo, della filosofia e della storia, e anche della
matematica e della fisica; e sopra tutto al primo, che sconvolgeva antiche
abitudini sia degli storici, sia dei filosofi, alquanto astrattamente dedotto
da una teoria e che in concreto non aveva, e non ebbe, il potere di rendere
filosofi gli storici, e storici i filosofi. E infine non si dimentichi che la riforma
non piacque a molti cattolici, scontenti del potere che lo Stato veniva a
esercitare sulle scuole private, e a non pochi laici, scontenti essi pure che
la religione cattolica fosse diventata materia obbligatoria per tutti i
cittadini dello Stato italiano. Accanto alle molte critiche, occorre
tuttavia anche ricordare e sottolineare che la riforma gentiliana nasceva da
una visione coerentemente unitaria, e certo non era la veste di Arlecchino che
altrimenti (e come poi è accaduto) avrebbe rischiato di essere: tante idee di
diversa provenienza mal combinate e peggio tenute insieme dallo spirito
deteriore del compromesso politico. Per quanto concerne il rilievo (certo non
infondato) di elitismo e persino di classismo, conviene dimenticare il nodo
che, per parafrasare ALIGHIERI, tiene al di qua di ogni ragionevole traguardo
chi, ripugnando all'idea di fare delle classi economiche più forti le vere
destinatarie dell'alta cultura, intesa perciò come strumento di conservazione e
di trasmissione del potere, con alquanta semplicità di spirito ritenga che la
difficile questione si risolva col "democratizzare" la cultura, ossia
con l'estenderne l'ambito e abbassarne il livello. L'esigenza che G. (e questo
non può essere negato) cercava di realizzare, e che per alcuni versi si
traduceva in istituti didattici inadeguati, era diretta a far entrare nelle
menti che "cultura" significa, in primo luogo, la grande difficoltà
che s'incontra nel tentativo che si faccia di conseguirla: un tentativo che va
a buon segno soltanto se ci si impegna nell'acquisizione degli strumenti
tecnici, storici, linguistici, filosofici, scientifici, senza i quali il mondo
del sapere non dischiude i suoi tesori. Ma qui, su questo difficile problema,
che tende a tornare insoluto dinanzi a chi pur lavori nel tentativo di
risolverlo, occorre non insistere. All'apparenza con una decisione
improvvisa, che non fu comunicata se non a Mussolini, che doveva essere
informato, e della quale nemmeno Croce fu messo al corrente, G. si iscrive al PARTITO
NAZIONALE FASCISTA. E sulle ragioni che lo indussero, mentre era ministro, a
compiere questo passo, che certo non era privo di gravi conseguenze, si è molto
discusso; e da alcuni si è avanzata l'ipotesi che a prendere questa decisione,
che rese contenti i suoi allievi romani, ma non altri che ne rimasero invece
alquanto sgomenti, egli fosse indotto da due diverse, ma convergenti,
persuasioni. La prima, che quello fosse l'esito necessario non
tanto dell'idealismo attuale, che con il fascismo in quanto tale poco aveva in
comune, quanto piuttosto della riflessione da lui condotta nei passati anni
sulla storia d'Italia e sulla possibilità che ora il fascismo aveva nelle mani
di reintegrarne in unità le secolari scissioni e lacerazioni, la politica
imbelle e la letteratura vuota, compiendo il Risorgimento. L'altra,
immediatamente pratica e politica, che la riforma sarebbe stata meglio difesa,
e altrimenti non potesse esserlo, se il liberale che egli era, ed era
considerato, avesse mostrato di condividere senza riserve la convinzione
mussoliniana e fascista e avesse così posto termine, o almeno un freno, alle
critiche che gli si muovevano e alle diffidenze da cui era circondato. In
ogni caso, il passo che doveva decidere il destino di G. era compiuto. Ed è
quanto meno dubbio che, se lo compì anche per salvare la riforma dalle forze
che l'avversavano e minacciavano di impedirne l'attuazione, quel passo servisse
veramente allo scopo. I mesi che precedettero l'assassinio di Matteotti, e che
videro quattro giorni dopo le sue dimissioni dal governo, furono
drammaticamente segnati da gravi difficoltà, a superare le quali non bastarono
né il tattico appoggio datogli dal capo del governo, né gli inviti alla
resistenza provenienti dai suoi scolari e amici romani, né il sostegno deciso
di Croce che, malgrado il sempre più netto incrinarsi dei loro rapporti e la
frattura che entrambi sapevano, in cuor loro, inevitabile, non glielo fece
mancare e, nella sua impresa di ministro, lo sostenne. Le dimissioni dal
governo non furono un atto di autonomia, di distacco dal fascismo che si era
macchiato di un gravissimo delitto, di opposizione alla sua politica. Furono,
infatti, da lui motivate con pure ragioni di opportunità politica e
nell'interesse sia del governo, sia di colui che lo presiedeva: ossia con
l'argomento secondo cui le opposizioni delle quali la sua riforma era da tempo
l'oggetto potessero diventare un pretesto per colpire Mussolini o avessero
comunque, pretesto o no, a indebolire la posizione politica di lui che,
all'improvviso, era venuto a trovarsi in una situazione obiettivamente molto
difficile. Accusato apertamente dalle opposizioni di essere il
responsabile e il materiale mandante del delitto, MUSSOLINI è allora non solo
in pericolo, ma sembrava altresì aver perduto la sicurezza e la
spregiudicatezza che, in momenti non altrettanto gravi, erano sembrate la dote
precipua del suo essere un politico nuovo, estraneo alle astuzie deteriori e
alle infinite mediazioni della prassi parlamentare. E, proprio perché
sull'indecisione dimostrata da Mussolini egli ebbe allora, in lettere private,
a formulare critiche precise - nonché il timore che quello smarrisse la via e
naufragasse -, proprio per questo il proposito di rendergli il più possibile
sgombro di ostacoli il cammino dovette sembrargli l'unico che un seguace fedele
dovesse preoccuparsi di tradurre in comportamenti conseguenti. Al
fascismo, dunque, con quel gesto il G. non tolse il suo consenso, ma piuttosto
lo rinnovò in un momento in cui non mancarono, fra i suoi allievi, quelli che,
delusi dall'indecisione mussoliniana, lo esortavano a prender lui la guida
effettiva, e cioè politica, del fascismo in crisi. Furono quelle settimane
drammatiche, perché, oltre gli elementi obiettivi che rendevano tale la crisi,
a coloro che, nel campo fascista, lo spingevano verso posizioni estreme si
contrapponevano gli amici che, o antifascisti o in via di diventar tali, gli
davano il consiglio opposto: non di rimanere nel partito di MUSSOLINI, ma,
decisamente, di uscirne, mettendo in salvo una volta per tutte il suo
"nome onorato". Drammatiche sono, in questo senso, le lettere che
allora gli scriveno Radice, collaboratore fedele e amico fraterno, e Omodeo,
uno degli allievi prediletti della scuola palermitana. Furono giorni,
settimane, mesi molto difficili anche perché il dissidio con Croce, che, come
si è detto, mai si era sul serio ricomposto e, come il fuoco la cenere, sempre
aveva seguitato a sottendere i loro rapporti, giunse allora, finalmente, alla
sua definitiva espressione. E quali, a determinare la rottura che in sostanza
si consumò, possano essere stati gli episodi e le circostanze specifiche, sta
di fatto che era la logica delle cose a rendere grave ogni episodio, ogni
circostanza che, se tale logica non fosse appunto stata così forte e imperiosa,
avrebbero, con ogni probabilità, potuto avere un esito diverso. Sulle
ragioni profonde che la determinarono e misero fine a un sodalizio durato quasi
trent'anni, molte cose si dissero allora, molte sono state dette poi, quando
parve che il distacco cronologico consentisse la serenità necessaria alla
formulazione del giudizio. E questa non è la sede dove la questione possa
essere analizzata in ciascuno dei suoi aspetti, filosofici, politici,
psicologici; e si può ben dire che, per quanto attiene al suo concreto e
determinato delinearsi e decidersi, essa risulti definita dalle due lettere che
G. e Croce si scambiarono: essendo tuttavia quest'ultimo che, di fronte alla
dolorosa meraviglia espressa dall'altro nell'apprendere che certi suoi comportamenti
avevano seriamente messo in pericolo la prosecuzione, non solo del loro
sodalizio scientifico, ma, addirittura, della loro amicizia, obiettò che al
dissidio mentale nel quale da tempo si trovavano se n'era aggiunto un altro, di
natura pratica e politica; e che le cose dovevano perciò fare il loro corso
necessario, fino alle estreme conseguenze. Le dimissioni che il G.
presentò e che Mussolini accettò, nominando al suo posto il liberale, e grande
amico di Croce, A. Casati, segnarono nella sua vita una svolta importante.
Nella sua vita, s'intende dire, pubblica e politica; e non nei suoi sentimenti
e convincimenti politici che, a quanto risulta, fino all'ultimo dei suoi giorni
rimasero quelli che lo inducenno a chiedere la tessera del PARTITO FASCISTA. Non
nei sentimenti e nei convincimenti, dunque. Ma nella vita pubblica e politica,
sì. Al governo infatti G. non torna più. E alla politica del paese partecipa
bensì, nei primi tempi, come presidente della commissione dei quindici
(divenuta poi dei diciotto), il cui compito fu di svolgere una revisione
costituzionale in senso autoritario dello Stato. Partecipò bensì come
vicepresidente del consiglio superiore della pubblica istruzione: una carica
importante, questa, che gli consentiva di vegliare sull'integrità della
riforma, proteggendola da quanti avevano interesse a intervenirvi per alterarla
e stravolgerla. Ma, intesa in senso stretto, dalla politica, in sostanza, egli
allora uscì. E la sua partecipazione alla vita del regime fascista si realizzò
nelle istituzioni culturali (per esempio, l'Istituto nazionale fascista di
cultura, poi di cultura fascista) delle quali ebbe la cura e che presiedette; e
se nei giornali e nelle riviste politiche alle quali normalmente collaborava
non perse occasione per dire il suo parere su ciò che più da vicino lo toccava,
l'argomento prescelto fu quasi sempre culturale, anche se mai egli mancò di
collocarlo nel quadro costituito della sua fede fascista e della sua fedeltà al
regime mussoliniano. Almeno su due episodi occorre tuttavia, non essendo
possibile in questa sede un più largo discorso, soffermarsi. E di questi uno
era bensì di natura anche filosofica e culturale, perché implicava in modo
preminente l'idea che da anni ormai egli aveva elaborato della filosofia e dello
Stato che, identico alla filosofia, rappresenta il vertice stesso
dell'autocoscienza; ma anche era di natura politica, e persino diplomatica,
coinvolgendo direttamente l'azione del governo e del suo capo. Si allude al
concordato con la S. Sede. E G. lo avversò in un pubblico discorso, che non
ebbe conseguenze pratiche perché sulla via concordataria MUSSOLINI è deciso ad
andare fino in fondo, e l'opposizione del filosofo formalmente rientrò: sebbene
quell'episodio dovesse seguitare ad agire dentro di lui che, forse anche per
questo, quasi volesse rinverdire dentro di sé quel gesto di autonomia non
andato a segno, per tutta la vita polemizzò con i filosofi cattolici e, in modo
particolare, con gli ambienti dell'Università cattolica del S. Cuore di Milano,
in primis con Gemelli, che egli trattò con la mano rude che riservava a certe
sue battaglie culturali e filosofiche. L'altro episodio è costituito
dalla battaglia che egli sostenne perché ai professori universitari fosse
imposto il giuramento di fedeltà al regime fascista. E a parte le modalità con
le quali e attraverso le quali si svolse; a parte il nesso con le vicende della
replica che, per iniziativa di Amendola, e a nome di tanti e tanti
intellettuali, Croce dette al Manifesto degli intellettuali fascisti redatto da
G.; a parte le tragiche ferite che questa imposizione apriva nella coscienza di
tanti che innanzi a sé videro o la prospettiva della miseria o quella
dell'abdicazione ai dettami dell'etica, c'è qualcosa che a questo riguardo
merita di essere notato. E questo è il singolare concetto della
"concordia" a cui, com'era accaduto persino nei giorni cupi della
crisi aperta dell'assassinio Matteotti (e come ancora sarebbe accaduto
vent'anni dopo nei mesi della Repubblica sociale), anche in quel caso G. si
appella per sostenere che, se l'opposizione resa evidente e, anzi,
drammatizzata dal conflitto dei due manifesti, il suo e quello di Croce, fosse
stata superata da un formale atto di fedeltà al regime, l'unità sarebbe stata
ristabilita e nessuna discriminazione avrebbe più avuto alcuna ragione d'essere
nei confronti di dissenzienti che non erano, ormai, più tali. E la cosa
singolare è che, nell'argomentare così, non solo egli mostrava di credere che,
se il giuramento fosse stato dato, le ragioni del dissidio politico che ai suoi
occhi lo aveva reso necessario sarebbero venute meno; ma addirittura riteneva
che potesse essere e definirsi unità autentica quella che fosse stata
conseguita per la via della coercizione e non per quella, da lui tante volte definita
come l'unica possibile, della libertà, mediante la quale lo spirito costituisce
sé stesso. Quella dell'enciclopedia è l'impresa alla quale G. dedica la
parte più viva della sua energia di grande organizzatore culturale. La parte
più viva, e anche la più grande, la più impegnata e costante, quella con la
quale il suo "tutto" quasi per intero giunse a coincidere. Quasi per
intero; perché, accanto all'opera dell'Enciclopedia, occorre non dimenticare
l'altro grande suo impegno, che fu costituito dalla Scuola normale superiore di
Pisa, della quale ècommissario, quindi direttore, e che nella sua stessa
persona difese dall'attacco mosso da Vecchi di Val Cismon che, divenuto
ministro dell'Educazione nazionale, gli mostra intera la sua ostilità,
giungendo anche a destituirlo. Il provvedimento del ministro è presto ritirato
perché, sollecitato da G., nella controversia intervenne direttamente il capo
del governo, che rimise al suo posto il filosofo; che poté così continuare la
sua opera di potenziamento e di ammodernamento della Scuola, e rendere assai
più agevole il soggiorno, e migliori le condizioni di studio, agli studenti
interni. Dai quali dovette sopportare non poche manifestazioni di antifascismo,
perché, fra La Sapienza e la Normale, per opera di alcuni giovani professori, e
in primo luogo di Calogero, Pisa era diventata un centro assai vivo di
opposizione al regime fascista. Il consenso del quale questo aveva goduto
fin verso la metà degli anni Trenta era andato impallidendo quando, con la
guerra di Spagna e poi, con le leggi razziali, si ha netta l'impressione che
l'allineamento alla Germania nazionalsocialista avrebbe avuto per conseguenza
la tragedia di una seconda guerra europea e mondiale. E, ancora una volta, il
G. si trovò a dover affrontare un conflitto, difficile e penoso, con i giovani
che, direttamente o no, erano anche suoi allievi e non poco, comunque, avevano
ricevuto da lui. Le testimonianze, scritte e anche orali, che rimangono di
quegli anni pisani dicono di un suo atteggiamento incerto fra paternalismo e
autoritarismo, fra benevole indulgenze e improvvise durezze. Un atteggiamento,
questo, tipico di un uomo generoso e, nello stesso tempo, incapace di
comprendere le ragioni del dissenso; e che, su un piano di ben altra
drammaticità, si ripeté quando, avendo accolto e cercato di
"sistemare" alcuni intellettuali tedeschi che avevano dovuto lasciare
la loro terra perché ebrei (Kristeller, Löwith, Rubinstein, per citarne solo
tre), la medesima questione gli si presentò, per gli ebrei italiani, in seguito
alla promulgazione delle già ricordate leggi razziali. Anche in questo caso,
infatti, quanto fu benevolo e comprensivo nei confronti dei perseguitati,
altrettanto il suo atteggiamento fu debole nei confronti di chi di quella
persecuzione si era reso responsabile. E se niente egli disse in quegli anni in
difesa di provvedimenti che non potevano non ripugnargli profondamente, in
pubblico non se ne dissociò. Ma si diceva dell'Enciclopedia,
nell'organizzare la quale, nel dirigerla, nell'avviarla alla sua realizzazione,
G. seppe altresì formare, nella sede romana di piazza Paganica, un luogo di
lavoro affatto particolare, segnato in profondità dalla sua energia, ma anche
dal suo vivo senso della libertà della scienza, che in sostanza, tenendosi in
difficile equilibrio fra il censore ecclesiastico e quello politico, egli seppe
per lo più garantire agli studiosi che vi collaboravano e che, se non certo in
maggioranza, in buon numero erano antifascisti o non fascisti. Si pensi,
per fare qualche nome, a Sanctis, che all'Enciclopedia seguitò a collaborare
anche dopo che, per non aver voluto prestare il giuramento di fedeltà al
regime, aveva dovuto rinunziare alla cattedra romana. Si pensi a Calogero, a
Giusti, a Malfa, a Antoni, e ad altri che, se, come si è detto, non erano
propriamente ostili al fascismo, nemmeno gli erano amici incondizionati; e qui
si possono, per esempio, fare i nomi di Chabod, di Sestan, di Maturi. A
proposito dell'Enciclopedia sono state poste, tra le altre, due questioni: se il
G. la concepisse come un grande monumento, fascista, da innalzare al fascismo,
o se da questa idea si tenesse tanto lontano quanto per contro era convinto che
quello dovesse essere un monumento italiano, frutto e documento dell'unica,
ossia della più alta, cultura italiana; e, inoltre, se l'enciclopedia, quale il
G. la concepì e disegnò, abbia patito la conseguenza della chiusura e
dell'angustia della cultura idealistica e fosse perciò poco disposta a
concedere alle scienze naturali, fisiche e matematiche, lo spazio che queste
avrebbero richiesto e, beninteso, meritato. Alla prima deve rispondersi che,
certo, nata in quegli anni e resa possibile dal fascismo, l'Enciclopedia
appartiene al numero delle opere che allora si produssero. Ma fascista non è
nella concezione, perché esplicitamente il G. sostenne il suo carattere in
primo luogo scientifico, culturale e non politico. E fascista non è nel
contenuto, perché, oltre a essere scritta da molti che fascisti non erano, e
anzi al regime erano avversi, anche gli studiosi che aderivano al regime vi
scrissero per lo più da studiosi e non da fascisti. Sì che, al riguardo,
occorre distinguere e mantenere le distinzioni: aggiungendo (e con questo si
passa all'altra questione) che, come non fu fascista nella concezione, così
nemmeno fu "idealistica" nel senso vulgato, per il quale si dice
"idealismo" e s'intende qualcosa come un oltraggio recato alla
scienza. In realtà, come accanto a studiosi idealisti tanti altri vi scrissero
che idealisti non erano affatto, così non sarebbe giusto dire che in generale
le scienze vi fossero depresse, e che le relative voci non fossero affidate a
studiosi di provato e, spesso, di grande valore. Il lavoro svolto nelle
Università di Roma e di Pisa, l'Enciclopedia, e quindi l'Università Bocconi di
Milano, l'Istituto per il Medio e l'Estremo Oriente, il Centro nazionale di
studi manzoniani (di cui G. è stato nominato commissario, e che è affidato alle
cure sapienti di Barbi e del suo collaboratore Ghisalberti) non resero però
meno intensa la sua attività di studioso. Certo, venne meno in G. la
possibilità e, con questa, anche l'interesse, di coltivare la ricerca storica
nelle forme che questa aveva assunto, presso di lui, negli anni precedenti. Ma,
rielaborazione di un corso tenuto nell'Università di Roma, dove (come già si è
ricordato) era succeduto al Varisco sulla cattedra di filosofia teoretica, il
G. pubblicava La filosofia dell'arte, documento di aspra polemica anticrociana,
ma anche, nello stesso tempo, rielaborazione dell'idealismo attuale dal punto
di vista del sentimento, interpretato ora come una sorta di grande Grundakkord,
presentante tratti di essenzialità e precategorialità della stessa vita
spirituale. E quindi pubblicava l'Introduzione alla filosofia, raccolta di
scritti concernenti l'esame dei concetti fondamentali della filosofia, studiati
e prospettati dal punto di vista conseguito dall'idealismo attuale. E senza la
pretesa di ricordare tutti i tanti scritti, spesso di varia occasione, che egli
allora compose e con i quali fu presente nel dibattito e nella vita culturale del
paese, converrà tuttavia far menzione degli scritti dedicati ai poeti, e cioè,
in pratica, a Dante (La profezia di Dante, Roma; Il Purgatorio, Firenze), a
Manzoni e infine a Leopardi, il più amato, e quello altresì al quale dette
forse il contributo, in questo campo della critica letteraria, più notevole
(Manzoni e Leopardi, Milano; Commemorazione di Leopardi, Roma; Poesia e
filosofia di Leopardi, Firenze). Se la si osserva dall'alto, e la si
scruta nel non breve periodo seguito alle battaglie per la riforma della
scuola, contro il concordato, per l'istituzione del giuramento da imporre ai
professori delle università, la vita di G. sembra, come si è detto, svolgersi
prevalentemente all'interno delle istituzioni culturali delle quali ebbe la
cura. E qui, fra le luci e le ombre di queste molteplici attività, che lo
condussero anche all'acquisto della Sansoni, si ha quasi l'impressione che il
personaggio sfugga a una definizione; che, malgrado la sua spesso ingombrante
presenza, ci fosse in lui qualcosa di segreto, di irriducibile, con il quale
egli era forse il primo a non voler prendere, fino in fondo, contatto.
L'uomo era orgoglioso, sicuro di sé: tollerante, come si è detto, ma anche
deciso e prepotente. E non avrebbe mai consentito che qualcuno spingesse, o
provasse a spingere, lo sguardo per andare al di là di quella spessa corazza
attivistica, dietro la quale si muovevano forse più cose di quante amici,
nemici, egli stesso supponessero. Mentre impediva che altri penetrasse nel suo
animo, non era certo lui quello che fosse disposto ad aprirlo perché egli
stesso vi guardasse dentro. Un contributo gentiliano alla "critica"
di sé stesso sembra, francamente inconcepibile. Non senza perciò che un moto di
stupore si determinasse nell'ambito di chi vi conduceva qualche ricerca, dal
suo archivio sono emersi alcuni inediti dedicati alla questione della morte,
ossia a un tema, per il teorico dell'idealismo attuale, insidioso fin quasi al
limite dello "scandalo" (filosofico). Da qualche altro indizio
documentario può desumersi che se la fedeltà che lo legava al FASCISMO non
venne meno e intatta rimase l'ammirazione per Mussolini e inconcussa la fiducia
in lui, nei confronti del razzistico nazionalsocialismo il G. mostrò tutt'altro
che inclinazione o simpatia. Il che peraltro non gli impedì di accettare senza
discussione alcuna la guerra che coinvolse tragicamente anche l'Italia. Nei tre
anni successivi - in quei tre anni così gravi di disastri, di distruzioni, di
sconfitte, e anche di dolorosi lutti familiari, mentre il nesso che aveva unito
le coscienze alla patria si spezzava, perché la difesa di questa non
s'identificava più, per molti, con la difesa della libertà, da vent'anni
perduta -, in questi tre anni G. scelse il silenzio; che fu rotto solo in poche
occasioni: quando esaltò in un articolo il Giappone guerriero, che, nei modi
noti era entrato in guerra attaccando gli Stati Uniti d'America; e quindi con
il famoso discorso agli Italiani. È difficile dire come, dentro di sé, G.
valutasse il dissenso politico sempre più vivo nei confronti del regime, e che
egli non poteva non cogliere nei giovani con i quali, a Roma e a Pisa, aveva
frequente contatto: anche se è indiscutibile che di quel dissenso, di
quell'avversione, del progressivo distacco dal fascismo di molti che pure in
questo avevano creduto e riposto speranze, egli non partecipò, chiuso nel suo
sentimento di fedeltà come in una fortezza della quale convenisse non
abbassare, bensì, piuttosto, tenere ben alzati i ponti levatoi. È questa,
come si sa, la ragione per la quale egli accettò l'invito rivoltogli dal
segretario del partito fascista, Scorza, di pronunziare dal Campidoglio un
discorso che si rivolgesse agli Italiani, impegnati nella terribile prova della
guerra e che, da qualche settimana avevano ormai il nemico in casa, fortemente
attestato nella terra siciliana. Accettò l'invito che altri, interpellati prima
di lui, avevano declinato. Salì sul Campidoglio, e pronunziò il suo discorso,
che alcuni lodarono per il coraggio che aveva dimostrato e per il rischio al
quale aveva in tal modo esposto la sua persona, e altri invece fortemente
deplorarono e criticarono, cogliendovi come il segno della sua perdizione, del
suo ribadito essersi reso estraneo a quel suo più profondo "sé
stesso" dal quale non pochi avevano tratto una lezione di libertà. Certo,
con quel suo discorso, così teso, così eloquente e così, politicamente,
ingenuo, G. mostra intero il dramma, anzi rivelò la tragedia nella quale, forse
al di là della sua stessa consapevolezza, si dibatteva. Poi vennero la
caduta di Mussolini e del fascismo, le umiliazioni che egli dovette subire
quando il suo antico segretario al ministero della Pubblica Istruzione, Severi,
divenuto a sua volta ministro nel governo formato da Badoglio, rese, senza
alcuna seria ragione, pubbliche tre lettere che gli erano state da lui
privatamente indirizzate a proposito, sopra tutto, di questioni concernenti la
Scuola normale superiore di Pisa. Il che provocò giudizi aspri su di lui sia da
parte dei fascisti che lo ritennero pronto a mettersi al servizio dei nuovi
governanti, sia da parte di non pochi antifascisti uniti ai primi, in questo
caso, da un non diverso giudizio. Poi venne l'8 settembre, la cui notizia
il G. apprese mentre si trovava a Roma, dove si era recato uno o due giorni
prima, per affari personali, da Troghi, un piccolo paese sito a pochi
chilometri da Firenze, nel quale, in una casa di campagna messa a disposizione
sua e della sua famiglia dall'amico G. Casoni, aveva trascorso i mesi estivi,
occupato a scrivere Genesi e struttura della società, il suo ultimo libro,
estremo frutto di un corso di lezioni tenute all'Università di Roma. E le
settimane successive furono quelle in cui, liberato Mussolini, e formatosi, con
la proclamazione della Repubblica sociale, un governo fascista con sede a Salò,
egli ricevette, tramite Biggini, divenuto ministro dell'Educazione nazionale,
l'invito a recarsi al Nord per un incontro con il capo del governo, il
"vecchio amico" al quale, ancora una volta, non poté non concedere
quel che quello gli chiedeva. Così fu nominato presidente dell'Accademia
d'Italia, trasferita da Roma a Firenze, dove fu sistemata a palazzo Serristori.
E qui, dopo che il "commovente" incontro con l’amico" Mussolini
aveva come riacceso in lui il desiderio di non starsene in disparte e, invece,
di combattere la sua ultima battaglia, egli riprese il lavoro, cercando di
riorganizzare l'Accademia e lavorando con i pochi soci che vi si recavano, assumendo
la direzione della Nuova Antologia, cercando di riprendere contatti, e
rapporti, per avviare nuove imprese. Ridette vita e autonomia, e questa è una
circostanza singolare, la cui genesi richiederebbe qualche studio e attenzione,
all'Accademia dei Lincei che infine era stata in parte assorbita nell'Accademia
d'Italia, e quindi soppressa. E riprese ancora a collaborare ai giornali,
perché, mentre gli eserciti alleati risalivano la penisola e alla guerra che
investiva le città e le campagne un'altra si aggiungeva, di Italiani contro
Italiani, gli sembrò che non si potesse non far di nuovo risuonare il tema
della concordia e dell'unità. Era un suo vecchio tema, una sua
convinzione tenace che, nel livido e tragico teatro che era allora l'Italia, fu
qual era stata durante la crisi seguita all'assassinio di Matteotti, e quindi
al tempo del giuramento fascista imposto ai professori universitari, anche se,
risuonando nella solitudine e nel gelo che circondavano la sua persona, il suo
accento risultasse ancora più livido, ancora più tragico. G. riprese quel tema
nel fosco crepuscolo dell'Italia fascista, forte lui della convinzione che gli
Italiani sarebbero tornati a esistere come soggetti politici solo se fossero
retroceduti al di qua delle ideologie e qui, in questo luogo ideale, avessero
ritrovato la loro unità e identità di Italiani. Era una convinzione nutrita di
illusione; e che fosse tale, si comprende non solo se le sue parole siano
ripensate nel clima di quel tragico inverno, ma anche se si riflette sullo
scambio logico sul quale, ancora una volta, si fondavano, e che si rivela non
appena si consideri che per un verso sembrava che la conciliazione, la
concordia, la ritrovata unità e identità dovessero realizzarsi in un luogo
ideale, irraggiungibile dalle ideologie, dal fascismo, dunque, e
dall'antifascismo, mentre per un altro era la Repubblica sociale a
rappresentare, nel segno dell'italianità, quel luogo ideale. Ancora una
volta le diverse componenti della sua anima, quelle che, nel loro contrasto,
conferiscono alla sua personalità un'inconfondibile dimensione tragica, urtarono
violentemente l'una contro l'altra. E la fedeltà mantenuta usque ad mortem al
fascismo si accompagnò alla protesta che egli più volte elevò contro le
atrocità alle quali intanto si dava luogo, da parte dei fascisti, con torture,
uccisioni, gravi violenze. La sua morte, avvenuta per mano di un commando
partigiano comunista, che lo attese nei pressi della Villa Montalto al
Salviatino, sulle colline di Firenze dalla parte di Fiesole, nella tarda
mattina, al suo ritorno a casa dopo la mattina trascorsa al lavoro a palazzo
Serristori, fu perciò anch'essa una morte violenta. E suscitò molta emozione,
anche fra coloro che lo avevano combattuto e mai avevano perdonato a lui,
filosofo dell'atto e della sua assoluta libertà, la scelta fascista, cui era
rimasto fedele. Due domande, semplici, ovvie e altrettanto inevitabili,
si pongono, e sono state poste, a proposito della sua ultima scelta politica e
sulle ragioni che determinarono la decisione di ucciderlo. E la risposta non è,
per quanto concerne la seconda, altrettanto semplice di quella che può e deve
darsi alla prima. Alla Repubblica sociale il G. aderì per le ragioni da lui
stesso addotte; perché si trattava non di scegliere di nuovo, ma di ribadire,
nel momento del supremo pericolo, la scelta fatta vent'anni innanzi. E non
c'era calcolo politico che bastasse a mettere in crisi questa decisione, perché
l'intero universo si concentra e vive nell'atto puro, e quel che resta fuori
non è se non calcolo, astuzia: ossia, a rigore, niente. Alla seconda domanda
rispondere si potrà in modo adeguato quando nuovi documenti interverranno a far
luce nelle molte zone oscure che tuttora impediscono di vedere tutta la verità;
che emergerà quando e se emergerà: e allora si vedrà fino a che punto nella
decisione di uccidere il G. che aveva rinnovato il suo legame con il fascismo e
con Mussolini siano entrate anche valutazioni politiche non direttamente note a
quanti, sulla collina fiorentina, spezzarono il filo della sua vita. Qui
basterà ricordare che nella chiesa di S. Croce, in Firenze, il nome del G.
indica, sul pavimento, il luogo della sua sepoltura. Opere. Le opere
complete del G., raccolte via via durante la vita dell'autore, prima da Laterza
(Bari), poi da Treves-Tumminelli (Milano e Roma), quindi da Sansoni (Firenze),
furono riprogettate e stampate dopo la morte del G. e la fine della guerra
mondiale da questo medesimo editore, al quale subentrò negli ultimi anni, ma
senza alcuna mutazione di veste tipografica e di caratteri, l'editrice Le
Lettere, sempre di Firenze. L'edizione definitiva rispetta fondamentalmente le
partizioni già previste dal G., e cioè: Opere sistematiche; Opere storiche;
Opere varie alle quali due si aggiungono, una IV, Frammenti, e una V,
Epistolari. A queste cinque partizioni si è unita di recente, una VI di Scritti
inediti e vari, nella quale sono apparsi fin qui Eraclito. Vita e frammenti
(con il facsimile del manoscritto della traduzione di Diels), a cura Cavallera,
premessa di Adorno, Firenze 1996, e La filosofia della storia. Saggi e inediti,
a cura di Schinaia, premessa di Garin. A parte questi due ultimi, i volumi fin
qui pubblicati delle Opere complete sono quarantanove, perché ancora in
preparazione risulta il XXIX, dedicato a Spaventa; e aumenteranno, negli anni a
venire, nella sezione comprendente i Carteggi, alcuni dei quali sono già in
lavorazione, come quello con G. Calogero, a cura di C. Farnetti, e l'altro con
G. Chiavacci, a cura di M. Simoncelli. Qui converrà ricordare in
quanto inserite nel testo della voce le principali opere del G.: Rosmini e
Gioberti, Pisa; La filosofia di Marx, ibid. 1899; Il modernismo e i rapporti
tra religione e filosofia, Bari; I problemi della scolastica e il pensiero
italiano; La riforma della dialettica hegeliana, Messina; Sommario di pedagogia
come scienza filosofica, I, Pedagogia generale, Bari; II, Didattica, ibid.;
Teoria generale dello spirito come atto puro, Pisa; I fondamenti della
filosofia del diritto, ibid.; Sistema di logica come teoria del conoscere, La
logica dell'astratto, La logica del concreto, Bari; Le origini della filosofia
contemporanea in Italia,, Messina; Capponi e la cultura toscana nel secolo
decimonono, Firenze; La filosofia dell'arte, Milano; Introduzione alla
filosofia, ibid.; Genesi e struttura della società, Firenze. Fra i
carteggi, quello con Croce, comprendente le sole lettere del G., è raccolto in
Lettere a B. Croce, cur. di Giannantoni, Firenze (il testo di riferimento è
Croce, Lettere a Gentile, a cura di Croce, con introd. di Sasso, Milano). Ma
sono anche usciti: G. - Jaja, Carteggio, a cura di Sandirocco, Firenze; G. -
Omodeo, Carteggio, a cura di Giannantoni; G.
- Maturi, Carteggio, a cura di Schinaia, Gentile - Pintor, Carteggio, a
cura di E. Campochiaro, Fonti e Bibl.: Tre sono le biografie fin qui dedicate a
G.: Lalla, Vita di G., Firenze; Romano, G.: la filosofia al potere, Milano; G.
Turi, G. G.: una biografia, Firenze. Si aggiungano i ricordi e le testimonianze
di Gentile: G.: dal Discorso agli Italiani alla morte, Firenze; Ricordi e
affetti, Firenze. Sulla uccisione di G., v. Canfora, La sentenza. Marchesi e
G., Palermo, dove si trova l'indicazione della precedente bibliografia relativa
a questa pagina non ancora definitivamente scritta. Cfr. anche Sasso, La
fedeltà e l'esperimento, Bologna. La bibliografia su G. è assai ampia: per gli
scritti di G. ci si deve ancora servire della Bibliografia degli scritti di G.,
a cura di V.A. Bellezza, in G.: la vita e il pensiero, Firenze, e anche di Il
pensiero di G. Gentile. Atti del Convegno, Roma. Per gli scritti, si veda:
Bonechi, Croce - G.: bibliografia Giornale critico della filosofia italiana. In
questo ambito per un primo orientamento si può innanzi tutto cercar di
distinguere fra quanto di e sul G. è stato scritto dai principali discepoli
delle sue due scuole, la palermitana e la romana, e cioè da V. Fazio-Allmayer,
da Omodeo, Albeggiani, Ruggiero, e quindi Spirito, Volpicelli, Volpicelli, Calogero,
Chiavacci, lo stesso Carlini, ecc. in ciascuna delle loro opere, e quanto
invece al pensatore siciliano è stato dedicato con esplicita intenzione
storiografica. Non sempre agevole da rispettare, la distinzione può tuttavia
essere di qualche utilità; e qui si indicheranno gli scritti appartenenti alla
seconda classe (mentre per la storia "filosofica" dell'attualismo,
può vedersi Negri, G. G., Firenze; cfr. anche A. Lo Schiavo, Introduzione a G.,
Bari). Sono, innanzi tutto, da tener presenti gli studi raccolti nei
quattordici volumi della serie G.: la vita e il pensiero, Firenze. Si veda
quindi: G. De Ruggiero, La filosofia contemporanea, Bari; U. Spirito, Il nuovo
idealismo italiano, Roma; Id., L'idealismo italiano e i suoi critici, Firenze;
La Via, L'idealismo attuale di G. G., Trani; Sarlo, G. e Croce. Lettere
filosofiche di un superato, Firenze; Calogero, Il neohegelismo nel pensiero
contemporaneo, in Nuova Antologia; Holmes, The idealism of G. G., New York
Carabellese, L'idealismo italiano, Roma; Guzzo, Sguardi sulla filosofia
contemporanea, Roma, Ciardo, Un fallito tentativo di riforma dello hegelismo:
l'idealismo attuale, Bari; E. Garin, Cronache di filosofia italiana, Bari;
Harris, The special philosophy of G. G., Urbana, IL; A. Guzzo, Cinquant'anni di
esperienza idealistica in Italia, Padova Spirito, G., Firenze, Noce, Il
suicidio della rivoluzione, Milano; Bellezza, La problematica gentiliana della
storia, Roma; Noce, G. G.: per una interpretazione filosofica della storia
contemporanea, Bologna, Negri, L'inquietudine del divenire. G. G., Firenze, Sasso,
Filosofia e idealismo, G., Napoli. Nome compiuto: Armando Girotti. Girotti. Keywords:
la curva, la curva della bellezza, la linea, la linea della bellezza, storia
storica, non filosofica – unita longitudinale – longamiranza, distillizione
filosofica – Gentile, il Gentile di Girotti. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Girotti” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza --
Grice e Gitio: la ragione conversazionale e a setta di Locri -- Roma – scuola
di Locri – filosofia calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Locri). Filosofo calabrese. Filosofo italiano. Locri,
Calabria -- According to Giamblico, a Pythagorean.
Luigi Speranza – GRICE ITALO; ossia, Grice e Giudice:
la ragione conversazionale al rogo -- l’implicatura conversazionale di Bruno – filosofia
napoletana – scuola di Napoli – filosofia campanese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Napoli). Abstract. Keywords: Filosofo
napoletano. Filosofo campanese. Filosofo Italiano. Napoli, Campania. Grice: Grice: “Giudice amply
proves my trust in the worth of the longitudinal unity of philosophy, for
Giudice has unearthed some philosophical minutiae in Bruno – like his tract to
Sir Philip Sidney on ‘Atteone,’ which are jewels of implicature!” -- “For
Italian philosophy, Bruno is interesting: it’s not all saints like Aquinas;
they had hereetics, too – and usually the heretics had a better philosophical
background – into what the Italians called the lovely ‘hermetic tradition’ – we
used to have one at Oxford in pre-lib days!” -- Grice: “If I am a Griceian,
Giudice is a Brunoian – the Italians prefer ‘brunista’ or ‘bruniano,’ but I
follow Katz is respecting the full surname – if it is ‘bruno,’ you add things,
you don’t substract things!” Essential Italian
philosopherwho has studied in depth the origin of philosophy in the Eleatic
school. Si laurea a Napoli e studia BRUNO e la
filosofia del rinascimento. Fonda la Societa Bruno. Altre opera: “BRUNO” (Marotta
e Cafiero Editori, Napoli); “La coincidenza degl’opposti” (Di Renzo, Roma); “Bruno,
Rabelais e Apollonio di Tiana, Di Renzo, Roma); “Due Orazioni. Oratio
Valedictoria e Oratio Consolatoria, Di Renzo, Roma, “La disputa di Cambrai.
Camoeracensis acrotismus, Di Renzo, Roma); “Il Dio dei Geometri” quattro
dialoghi, Di Renzo, Roma); “Somma dei termini metafisici”; “Tra alchimisti e
Rosacroce, Di Renzo, Roma, “Io dirò la verità. Intervista a Bruno, Di Renzo,
Roma, “Contro i matematici, Di Renzo, Roma, “Il profeta dell'universo finite” –
“Epistole latine, Fondazione Luzi,. Scintille d'infinito” (Di Renzo Editore). BRUNO,
Giordano (Philippus Brunus Nolanus; Iordanus Brunus Nolanus, il Nolano). Nacque
a Nola, nel Regno di Napoli, figlio di Bruno, uomo d'arme, e di Fraulisa
Savolino: è battezzato con il nome Filippo. Della città natale, dove trascorse
l'infanzia e iniziò i primi studi, conserva poi sempre un ricordo nostalgico. Si
reca a Napoli per studiare lettere, logica e dialettica: in quello Studio ebbe
come maestri il Sarnese (COLLE (si veda)), filosofo di tendenze averroiste, e
fra' Teofilo da Vairano, agostiniano, da lui ricordato in seguito con sincera
ammirazione. La lettura di uno scritto di Pietro Ravennate suscitò fin da
allora in lui l'interesse per la mnemotecnica. Con una incipiente
formazione laica, entra come chierico nel convento napoletano di S. Domenico
Maggiore, dove assunse il nome Giordano (forse in onore del domenicano fra'
Giordano Crispo, maestro allo Studio) e quel nome ritenne poi sempre, salvo che
per una breve parentesi. Mal compatibile, per carattere e prima formazione, con
la regola conventuale incorse nelle prime infrazioni per aver spregiato il
culto di Maria, nonché quello dei santi (una denuncia contro di lui venne
allora stracciata dal maestro dei novizi). Con cautela va accolta la
notizia da lui in seguito fornita (Doc. parigini) di un invito a Roma per
mostrare la propria abilità mnemonica a Pio:va però notato che allo stesso
pontefice il B. dichiarò di aver dedicato L'arca di Noè,operetta smarrita di
argomento morale (Dialoghi italiani). Ordinato suddiacono e poi diacono,
venne consacrato sacerdote dopo aver compiuto i ventiquattro anni, e celebrò la
prima messa nella chiesa del convento domenicano di S. Bartolomeo a Campagna,
presso Salerno. Dopo aver soggiornato in altri conventi del Napoletano, fece
ritorno allo Studio di S. Domenico Maggiore in Napoli come studente formale di
teologia: il curriculum quadriennale comprendeva un corso speculativo (prima e
terza parte della Summa tomista) e un corso morale (seconda parte della
Summa,alternabile con il quarto libro delle Sentenze di PLombardo esposte da
Capreolo). È da ritenere che il B. abbia superato gli esami annuali, e quelli
di licenza, per cui sostenne le tesi "Verum est quicquid dicit D. Thomas in
Summa contra Gentiles" e "Verum est quicquid dicit Magister
Sententiarum" (Doc. parigini). Tali studi, se da una parte
suscitarono in lui una non mai smentita ammirazione per l'opera d’AQUINO (si
veda), d'altra parte dovettero ingenerargli quel fastidio per "les
subtilitez des scholastiques, des Sacrements et mesmement de
l'Eucharistie" (Doc. parigini,), con il conseguente disinteresse per la
problematica teologica manifestato in seguito nelle proprie opere come pure,
più tardi, in sede processuale. Fin dagli anni conventuali mostrò per contro
interesse per opere estranee al curriculum, nonché decisamente vietate, quali i
"libri delle opere di S. Grisostomo e di S. Ieronimo con li scolii di
Erasmo" (Doc. veneti). Ciò che, unitamente all'espressione dei propri
dubbi circa il dogma della Trinità durante una discussione sulla eresia ariana,
portò all'istruzione di un processo a suo carico da parte del padre provinciale
(con l'occasione venne ricostruito anche il precedente atto d'accusa già
distrutto): in una scrittura smarrita inviata a Roma egli doveva figurare come
sospetto di eresia. Mentre il processo veniva iniziato, il B. non esitò
ad abbandonare il convento e la città, probabilmente nel febbraio 1576, e nello
stesso mese dové giungere a Roma, dove prese alloggio nel convento di S. Maria
sopra Minerva, confidando forse che il proprio caso passasse ignorato tra i
disordini che turbavano la città. Egli stesso venne però coinvolto in tali
disordini e imputato di "aver gettato in Tevere chi l'accusò, o chi
credette lui che l'avesse accusato a l'inquisizione" (Doc. veneti, I):
imputazione infondata (come è mostrato dal mancato riferimento ad essa nelle
successive vicende processuali), con tutto che un secondo processo contro di
lui venne istruito dall'Ordine dei predicatori. Dopo i primi mesi di
quell'anno, saputo che i propri libri erasmiani erano stati rintracciati a
Napoli, B., deposto l'abito, abbandonò Roma, raggiunse GENOVA e si trattenne a insegnando
la grammatica a figliuoli e leggendo la Sfera a certi gentilomini (Doc.
veneti). Da NOLI passa a SAVONA e quindi a Torino; di lì, non avendovi trovato
trattenimento a sua satisfazione", si recò a Venezia, dove si trattenne
non più di due mesi, facendovi stampare, allo scopo di guadagnare qualcosa,
"un certo libretto intitolato De' segni de' tempi", da lui fatto
esaminare dal domenicano Remigio Nannini: opera pur questa smarrita. A Padova
fu persuaso da alcuni domenicani a indossare l'abito pur quando non avesse
voluto rientrare nell'Ordine: ciò che il B. fece dopo essersi recato, per
Brescia, a Bergamo. Toccata Milano, lasciò l'Italia attraverso la Savoia,
diretto a Lione: giunto a Chambéry e avvertito dai domenicani locali
dell'ostilità che avrebbe incontrato nella regione, si trasferì a Ginevra, dove
fin dal 1552 una comunità evangelica italiana era stata fondata dal marchese
Gian Galeazzo Caracciolo di Vico. A Ginevra, dimesso nuovamente l'abito,
il B. si guadagnò da vivere come correttore di bozze tipografiche. Risulta
tuttavia che egli aderì formalmente al calvinismo, come provato non tanto dalla
immatricolazione universitaria autografa, quanto da un processo per
diffamazione ai danni del titolare di filosofia Antoine de la Faye, istruito
contro di lui dal concistoro: B. venne riconosciuto colpevole e virtualmente
scomunicato. Dopo un debole tentativo di difesa, egli si riconobbe colpevole,
pregò di essere riammesso alla cena, e il giorno 27 venne prosciolto dalla
scomunica. Tale episodio (che avrebbe lasciato tracce durevoli nelle sue opere
mediante la propria polemica anticalvinista) determinò la sua partenza da
Ginevra. Recatosi questa volta a Lione, non avendovi trovato modo di
sostentarsi, vi si trattenne solo un mese e si recò quindi a Tolosa, che era
proprio in quel tempo uno dei baluardi della ortodossia cattolica: ciò che
dimostra la portata della sua reazione anticalvinista, confermata anche dal
tentativo che allora fece di ottenere l'assoluzione da un padre gesuita. La
mancata assoluzione, "per esser apostata" (Doc. veneti), non gli
impedì di essere invitato "a legger a diversi scolari la Sfera, la qual
lesse con altre lezioni de filosofia forse sei mesi" (Doc. veneti), nonché
di conseguire il titolo di magister artium: ed ottenere per concorso il posto
allora vacante di lettore ordinario di filosofia: onde lesse, "doi anni
continui, il testo del LIZIO De anima ed altre lezioni de filosofia". Da
accenni fatti più tardi dallo stesso B., è dato inferire che il suo
insegnamento incluse lezioni di fisica, matematica e lulliane. Risale a
quest'epoca la composizione della Clavis magna, trattato mnemotecnico-lulliano
rimasto inedito e smarrito. Si delineò una ripresa della lotta tra
cattolici e ugonotti, e il B. dové lasciare Tolosa "a causa delle guerre
civili" (Doc. veneti, IX). Trasferitosi a Parigi, vi intraprese "una
lezion straordinaria", cioè un corso di trenta lezioni su altrettanti
"attributi divini, tolti d'AQUINO (si veda) dalla prima parte, che alcuni
vogliono costituisse l'operetta inedita e smarrita "di Dio, per la
deduzion di certi suoi predicati universali" (Doc. veneti). A Parigi non
poté accettare un lettorato ordinario per l'obbligo - che, come apostata, non
volle assumersi - di frequentare la messa; tuttavia conseguì tale rinomanza
mediante il lettorato straordinario, che, come ebbe a dichiarare egli stesso,
"il re Enrico terzo mi fece chiamare un giorno, ricercandomi se la memoria
che avevo e che professava, era naturale o pur per arte magica; al qual diedi
sodisfazione; e con quello che li dissi e feci provare a lui medesimo, conobbe
che non era per arte magica ma per scienza" (Doc. veneti): episodio che
ben si comprende tenendo conto del fatto che la corte francese era frequentata
da intellettuali come Perron e Tyard di cui sono noti gli interessi per il
sapere enciclopedico e l'arte della memoria come strumenti per un piano di
riforma culturale. Tuttavia i rapporti del B. con la corte - che sarebbero
durati, direttamente o indirettamente, per circa un quinquennio - si spiegano
altresì sul piano ideologico-politico, ove si tenga conto dell'analogia tra
l'equidistanza bruniana dal rigorismo cattolico e da quello protestante, e la
posizione mediana dei politiques, che controllavano la corte, tra l'estremismo
cattolico dei ligueurs e quello protestante degli ugonotti. Durante
questo primo soggiorno parigino apparvero a stampa le prime operette bruniane a
noi pervenute: il Deumbris idearumcon raggiunta dell'Arsmemoriae, opera
mnemotecnica e lulliana stampata da Gourbin, da B. dedicata ad Enrico III, il
quale "con questa occasione lo fece lettor straordinario e
provisionato" (Doc. veneti, IX: egli venne cioè a far parte del gruppo dei
lecteurs royaux, tendenzialmente contrari al conformismo aristotelico della
Sorbonne); seguì, nello stesso anno, il Cantus circaeus, operetta mnemotecnica stampata
da Gilles e dedicata, per conto del B., da Regnault ad Angoulême, fratello
naturale del re, essendo B. stesso "gravioribus negociis intentus"
(Opera); quindi il De compendiosa architectura et complemento Artis Lullii
(Gourbin) dedicata dal B. all'ambasciatore veneto Giovanni Moro. La prima
parte del De umbris rielabora materiale lulliano e mnemotecnico ai fini di una
ricerca gnoseologica che presuppone, platonicamente, una corrispondenza tra
mondo fisico e mondo ideale; la seconda e terza parte costituiscono un manuale
mnemotecnico per cui il B. attinge in particolare al ravennate (l'impostazione
didascalica è ripresa nell'Ars memoriae, in cui elementi della tradizione
astrologico-ermetica si inseriscono nella elaborazione lulliana e mnemotecnica,
fermo restando l'intento gnoseologico). Il Cantus circaeus, in due dialoghi,
presenta un'applicazione concreta dell'ars esposta nel De umbris, non senza
un'intenzione satirica che sarà poi sviluppata nello Spaccio. Il De compendiosa
architecturarielabora gli elementi tecnici del lullismo allo scopo di offrire
uno strumento gnoseologico per cui l'ordine universale risulta riflesso nello
schema simbolico. B. terminava la composizione dell'unica sua commedia, il
Candelaio, stampata prima della fine dell'anno (anteriormente forse al De
compendiosaarchitectura) da Guillaume Julien figlio. Sul frontespizio l'autore
si definiva "Academico di nulla Academia, detto il Fastidito, in tristitia
hilaris, in hilaritate tristis. Il Candelaio, scritto in un volgare popolaresco
ricco di napoletanismi plebei, ma non senza echi della tradizione burlesca
rinascimentale (Aretino, Berni, ecc.) accanto a moduli parodici della retorica
classica, riflette sul piano morale il momento di rottura con l'Ordine, né è da
escludere che la composizione ne fosse stata iniziata prima dell'allontanamento
dall'Italia. Dedicata Alla signora Morgana B., personaggio napoletano di non
sicura identificazione, la commedia, di ambientazione appunto napoletana - la
cui azione si svolge vicino al seggio di Nilo" - investe satiricamente tre
materie principali e l'amor di Bonifacio, l'alchimia di Bartolomeo e la
pedanteria di Manfurio", in una sorta di applicazione alla vita morale del
principio bruniano della corrispondenza e identificazione dei distinti nell'uno.
Fin dalle pagine preliminari si notano del resto motivi che, riallacciandosi
alla base teoretica dell'elaborazione lulliana e mnemotecnica delle operette
latine, anticipano alcuni presupposti dei più tardi dialoghi filosofici
("Il tempo tutto toglie e tutto dà; ogni cosa si muta, nulla s'annichila;
è un solo che non può mutarsi..."). Dalla dedica del Candelaio si
sono desunti due titoli di presunte opere smarrite del B. (Gli pensier gai e Il
troncod'acqua viva), mentre nell'atto I, scena II, si trova citata un'ottava
("Don'a' rapidi fiumi in su ritorno") di un "poema" inedito
e smarrito, cui appartiene forse anche l'ottava "Convien ch'il sol, donde
parte, raggiri" citata tre anni dopo negli Eroici furori. L'ambasciatore
inglese a Parigi, Cobham, inviava un preoccupato messaggio al primo segretario
del Regno d'Inghilterra, Walsingham, informandolo dell'intenzione del B. di
passare in Inghilterra: la preoccupazione concerneva l'ambigua posizione
bruniana in fatto di religione. L'arrivo del B. in Inghilterra, con lettere di
raccomandazione di Enrico III per il proprio ambasciatore presso Elisabetta -
il tollerante Michel de Castelnau (cui era affidato il compito delicato di
sostenere la causa di Maria di Scozia presso la regina) -, è da porre
nell'aprile. Da una parte il B. poté essere indotto a lasciare Parigi "per
li tumulti che nacquero" (Doc. veneti) - o più esattamente per il
delinearsi di quella reazione cattolica che due anni più tardi avrebbe indotto
il re a revocare gli editti di pacificazione con i protestanti -; d'altra parte
non è da escludere che il suo viaggio in Inghilterra potesse rientrare in un
piano dei moderati francesi inteso a mobilitare la corrente politique inglese
ai fini di una distensione politico-religiosa in Europa. Ma non è certo da
trascurare la personale urgenza bruniana per una sua affermazione sul piano
accademico-speculativo dopo i tentativi compiuti a Tolosa e a Parigi. Al
suo arrivo in Inghilterra B. prese dimora nella casa del Castelnau, a Butcher
Row, dove "non faceva altro, se non che stava per suo gentilomo"
(Doc.veneti). Fa una visita a Oxford, al seguito del conte palatino Laski: in
tale occasione, pur non facendo parte degli oratori designati, sostenne un
pubblico dibattito con i dottori oxoniensi, in particolare con il teologo
Underhill, richiamandosi alla logica aristotelica in polemica con le posizioni
ramiste. Rientrato a Londra, è da ritenere che indirizzasse allora la sua
pomposa lettera Ad excellentissimum Oxoniensis Academiae Procancellarium, clarissimos
doctores atque celeberrimos magistros (allegata ad alcuni esemplari della
Explicatio triginta sigillorum), con la quale faceva istanza per l'ottenimento
di una lettura a Oxford. Sebbene dai registri universitari non risulti che B.
abbia tenuto un corso formale in quella sede, la sua stessa testimonianza di
avervi tenuto "pubbliche letture, e quelle de immortalitate animae, e
quelle de quintuplici sphaera" (Dialoghi italiani: vedi Doc. parigini, I,
e Opera), risulta confermata dalla pur ostile testimonianza di George Abbot
(cfr. McNulty), il futuro arcivescovo di Canterbury, allora membro del Balliol,
da cui si apprende che, dopo la prima visita a Oxford, il B. vi tornò nel corso
della stessa estate e vi iniziò un corso in latino sostenendo, tra l'altro, la
teoria copernicana del movimento della Terra e della immobilità dei cieli:
anticipando quindi pubblicamente quanto da lui elaborato nei dialoghi londinesi
stampati l'anno seguente. Così il B. come l'Abbot concordano nell'affermare che
tale corso venne interrotto per pressioni esterne (stando all'Abbot, il medico
Martin Culpepper, guardiano di New College, e Matthew, decano di Christ Church,
avrebbero rilevato un plagio bruniano nei confronti del ficiniano De vita
coelitus comparanda: ciò che può essere inteso con riferimento ai prestiti
ficiniani nella terminologia bruniana). Interrotto il corso dopo la terza
lezione, rientrò a Londra, presso il Castelnau, ribadendo il proprio
atteggiamento antiaccademico, in direzione quindi antiaristotelica e insieme
antiumanistica. A Londra il B. condusse la propria polemica culturale e
speculativa sia in discussioni nell'ambito dei circoli paraccademici di corte,
sia mediante la divulgazione a stampa delle proprie teorie già respinte dal
pubblico universitario inglese. La prima opera pubblicata a Londra è un
volumetto contenente l'Ars reminiscendi, l'Explicatio triginta sigillorum
(preceduta in alcuni esemplari dalla già citata lettera agli Oxoniensi) e il
Sigillus sigillorum. Solo per l'Explicatio e per la lettera è possibile precisare
l'officina tipografica, che è quella di Charlewood, dalla quale sarebbero
uscite tutte le rimanenti opere londinesi. L'Ars reminiscendi è, con
lievi varianti, una riproduzione dell'ultima parte del Cantus circaeus. Gli
scritti che seguono portano la dedica all'ambasciatore francese, con parole di
riconoscenza per la familiare ospitalità. L'elencazione dei triginta sigilli
mostra che questi rappresentano la sintesi formale dei segni ovvero ombre delle
cose e delle idee. Dalla Triginta sigillorum explicatio appare manifesto il
presupposto gnoseologico del complesso simbolismo mnemotecnico bruniano. Nel
Sigillus sigillorum si manifesta la fede del B. nell'unità del processo
conoscitivo, cui corrisponde, sul piano ontologico, la fondamentale unità dell'universo.
Alla innegabile utilizzazione di elementi propri alla tradizione
platonico-alchimistica, fa qui riscontro l'assenza di preoccupazioni e tendenze
d'ordine mistico-religioso: il carattere "speculativo" del Sigillusfa
di quest'opera il legittimo antecedente della serie dialogica italiana. Il
mercoledì delle Ceneri, B. venne invitato a illustrare la propria teoria sul
moto della Terra nella "onorata stanza" di Greville, a Whitehall, in
compagnia di Florio e del medico Gwinne, essendo presenti due dottori oxoniensi
sostenitori del sistema geocentrico e un cavaliere di nome Brown (in sede
processuale tale riunione venne dichiarata come avvenuta invece in casa del
Castelnau). La conversazione degenerò presto in un diverbio causato dalla
intolleranza dei due dottori oxoniensi: sdegnato, il B. si licenziò dall'ospite
e di lì a qualche giorno iniziò la stesura della Cena de le Ceneri (stampata
nello stesso anno). Tramite il resoconto della sfortunata discussione, il
B. enuncia in questi dialoghi la propria cosmografia: movendo
dall'eliocentrismo copernicano, egli approda intuitivamente a una concezione
originale dell'universo che per molti rispetti sembra anticipare i postulati
della scienza moderna. Già prima dell'arrivo del B. in Inghilterra, la corrente
scientifica distaccatasi dalle università e sostenuta dalla corte elisabettiana
(Recorde, Dee, Field, Digges) aveva mostrato un certo interesse per le teorie
copernicane: è in questa corrente appunto che si inserisce ormai l'attività
inglese di B., sia per le istanze "scientifiche" (elaborazione di una
moderna teoria astronomica), sia per quelle letterarie (ripudio del latino e
adozione del volgare per trattazioni scientifico-speculative) e perfino
politiche (adesione alla moderata fazione puritana capeggiata da Dudley, conte
di Leicester, nei contrasti tra questo e il tesoriere elisabettiano Cecil: ciò
che ci è rivelato dal confronto tra la prima e la seconda redazione del dialogo
II della Cena). Suddivisa in cinque dialoghi, dedicati all'ambasciatore
francese, la Cena è in sostanza un'opera cosmografica che, se da una parte
contrasta il geocentrismo aristotelico e tolemaico, d'altra parte trascende
l'eliocentrismo copernicano con l'affermazione della pluralità dei mondi
nell'universo infinito (non senza la suggestione implicita della definizione
ermetica di Dio, come sfera infinita il cui centro è ovunque e la cui
circonferenza non si trova in alcun luogo): sul piano teologico ne deriva
l'affermazione dell'infinito effetto della causa infinita, nonché l'interpretazione
prammatica di quei passi delle Scritture che concordano con la concezione
vulgata dell'universo. L'impostazione polemica dell'opera investe, nel
dialogo II, tutti gli strati della contemporanea società inglese mediante una
rappresentazione vivacemente realistica. B., pur adottando la forma dialogica
della tradizione speculativa rinascimentale, la piega alle esigenze della
propria polemica, accostandosi non di rado alla maniera parodica della
tradizione aretiniana: onde non manca la satira della pedanteria grammaticale
oltre che di quella peripatetica. Gli attacchi contenuti nella Cena alla
università di Oxford e alla società inglese suscitarono una forte reazione
negli ambienti accademici e cittadini: reazione che coincise con una serie di
offese, anche materiali, del pubblico londinese contro gli addetti
all'ambasciata francese e contro, la stessa sede diplomatica. Nell'emozione del
momento il B. poté ritenersi oggetto diretto di quella reazione anticattolica:
è certo tuttavia che la pubblicazione della Cena gli fece perdere molte di
quelle simpatie che era riuscito ad accattivarsi a Londra. Di qui l'esigenza di
premettere ai già composti quattro dialoghi speculativi De la causa, principio
et uno, un dialogo "apologetico" che si risolse però, caratteristicamente,
in un ribadimento della propria polemica, salvo un riconoscimento esplicito
della validità della tradizione speculativa oxoniense anteriore alla Riforma e
la lode di alcuni personaggi conosciuti a Oxford (in particolare Martin
Culpepper e Tobie Matthew). La pubblicazione dei nuovi dialoghi, dedicati
anch'essi al Castelnau, seguì di poco quella della Cena. Il primo dialogo
della Causa si distingue dai rimanenti quattro anche per i diversi
interlocutori (tra questi Elitropio è Florio, mentre Armesso sembra
identificabile con Gwinne); notevole, tra gli interlocutori dei rimanenti
dialoghi, lo scozzese Alexander Dicson Arelio (nativo di Errol), discepolo
londinese del B. e autore di un'opera mnemotecnica, De umbra rationis et
iudicii ispirata al De umbris bruniano: l'opera era stata attaccata da William
Perkins, ramista di Cambridge, il quale non mancò di accomunare i nomi di B. e
del Dicson nella sua riprovazione del metodo mnemonico classico considerato in
opposizione a quello ramista. La presenza di questo interlocutore, insieme con
l'attacco frontale a Ramo nel dialogo III, può valere a farci considerare la
Causa come opera di letteratura militante nell'ambito della contemporanea
polemica ramista (per l'aspetto politico non va dimenticato che l'attività del
Dicson era in linea con il programma politique). I quattro dialoghi più
propriamente speculativi della Causa concernono la definizione dei tre termini
enunciati nel titolo: "causa" e "principio" sono intesi, rispettivamente,
come la "forma" e la "materia" che, indissolubilmente
unite, costituiscono l'"uno", cioè il "tutto". Movendo
dalla critica dei postulati della tradizione aristotelica, e non senza ricorso
alle formulazioni di stampo neoplatonico ed ermetico, B. giunge in tal modo a
fornire una originale base teoretica alla propria cosmologia già in parte
enunciata nella Cena e di lì a poco elaborata nei dialoghi De l'infinito.
Il motivo della satira antipedantesca si accentua nella Causa con una aderenza
polemica alle posizioni culturali delle due università inglesi. Il ritmo
serrato con cui alla pubblicazione della Cena e della Causa segue quella dei
dialoghi De l'infinito, universo e mondi e dello Spaccio de la bestia
trionfante si spiega tenendo conto del fatto che B. doveva aver elaborato buona
parte del materiale confluito poi nei tre dialoghi cosmologici. Anche
l'Infinito porta la dedica al Castelnau, mentre lo Spaccio è dedicato a sir
Philip Sidney, nipote del Leicester, mostrandoci in tal modo la portata dei contatti
letterari, oltre che politici, dal B. avuti in Inghilterra. Nei cinque
dialoghi De l'infinito, in polemica con la fisica aristotelica, il B. rigetta
la teoria della divisibilità all'infinito e ribadisce la propria teoria della
infinità dell'universo e della pluralità dei mondi. In questa opera risulta
enunciato il pensiero bruniano sul rapporto tra filosofia e religione conforme
alla teoria averroista esposta dal Pomponazzi. Tra gli interlocutori figura
Fracastoro, tracce delle cui dottrine sono reperibili nel dialogo; discutibile
rimane l'identificazione di Albertino con Gentili (da B. certamente incontrato
a Oxford): potrebbe trattarsi invece di personaggio nolano. La nuova
concezione dell'universo esposta nei tre dialoghi cosmologici si riflette sul
piano etico con la trilogia dei dialoghi tradizionalmente definiti
"morali", a cominciare dallo Spaccio, il cui tono satirico ravviva
un'invenzione che risale, letterariamente, ai dialoghi "piacevoli" di
Niccolò Franco. Lo Spaccio espone un piano di riforma morale che implica
la critica all'etica cristiana delle Chiese riformate non meno che di quella
cattolica, in nome di un attivismo umanistico contrapposto al tradizionale
umanesimo misticheggiante e retorico. L'ispirazione acristiana dell'etica
bruniana sembra trovare conferma nella critica - metaforicamente condotta -
della duplice natura della persona del Cristo. Non è escluso che questa opera
sia da identificare con il Purgatorio de l'inferno,titolo fornito dal B. nella
Cena. Le allusioni politiche contenute nello Spaccio sono compatibili con
l'orientamento brumano favorevole ai politiques e che risale al suo soggiorno
parigino: c'è chi pur oggi continua a ritenere che la "bestia
trionfante" spodestata nello Spaccio sia da identificare con l'intransigente
Sisto V. Ma, a parte la cronologia, sembrerebbe contrastare all'interpretazione
il quadro tracciato nella Cabala del cavallo pegaseo, con l'aggiunta dell'Asino
cillenico, in cui l'"asino", identificabile con la "bestia"
dello Spaccio, riassume il suo posto nel cielo: né sembra possibile supporre
che la Cabala sia posteriore, data della bolla con cui Sisto scomunicò il re di
Navarra. Al di là del possibile significato politico-religioso, la Cabala
interessa sia per l'accentuata satira morale rispetto allo Spaccio,sia per gli
spunti speculativi (quali il problema del rapporto tra le anime individuali e
l'anima universale, risolventesi nella negazione dell'assoluta individualità
delle anime) che valgono a meglio illuminare questa fase del pensiero bruniano.
L'operetta è scherzosamente dedicata a un personaggio nolano, don Sabatino
Savolino, della stessa famiglia materna di B. cui pure appartiene
l'interlocutore Saulino presente già nello Spaccio. Il B.ebbe a dichiarare in
seguito, di aver soppresso questa opera in quanto non piacque al volgo e ai
sapienti "propter sinistrum sensum": essa è infatti la più rara tra
le superstiti opere a stampa di Bruno. Il soggiorno inglese del B. non
poteva concludersi in maniera più degna che con la pubblicazione dei dialoghi
De gli eroici furori, dedicati a Sidney, in cui risultano poeticamente esaltati
i principî fondamentali della filosofia bruniana esposti nei tre dialoghi
cosmologici, mentre vi si sviluppa e precisa la portata della satira morale
contenuta nei due dialoghi etici. I dieci dialoghi De gli eroici furori
hanno come tema il conseguimento della consapevolezza dell'unione con l'Uno
infinito da parte dell'anima umana. La terminologia di estrazione ficiniana
(risalente a Platone, Plotino, Dionigi l'Areopagita, lamblico, Proclo, ecc.)
rischia di far perdere di vista il carattere "naturale e fisico" del
discorso bruniano, quale dall'autore stesso enunciato nella dedicatoria. La
stessa adozione dei moduli platonici ("ente, vero e buono son presi per
medesimo significante circa medesima cosa significata") va in realtà
ricondotta a una sfera etica in cui si risolve ogni apparente residuo di
trascendenza: infatti "le cause e principii motivi" sono
"intrinseci" e la divina luce è sempre presente"; "ogni
contrarietà si riduce a l'amicizia, "le cose alte si fanno basse, e le
basse dovegnono alte. Notevole nei Furori l'esposizione della poetica
bruniana che, movendo dalla critica delle poetiche rinascimentali nella loro
interpretazione normativa della poetica aristotelica, approda a una concezione
della poesia come letteratura applicata: di qui il ripudio della tradizione
lirica petrarchesca, pur nell'adozione prammatica di rime intonate al gusto del
tardo petrarchismo (ivi inclusi prestiti dal Tansillo e dalla Cecaria di M. A.
Epicuro). Gli interlocutori sono tutti nolani, ovvero, come il Tansillo,
amici della famiglia del Bruno. Notevole, come dato biografico dell'infanzia,
la presenza di due figure femminili: Laodamia e Giulia. B. rientrava in
Francia al seguito dell'ambasciatore Castelnau: il quale ai primi di novembre
si trovava già a Parigi; durante il viaggio la comitiva era stata vittima di
una grassazione. Al suo rientro a Parigi B. veniva a trovare un clima politico
mutato (nel luglio Enrico III aveva revocato gli editti di pacificazione e nel
settembre era stata pubblicata la bolla contro il re di Navarra): di qui forse
il suo tentativo infruttuoso "de ritornar nella religione" (Doc.
veneti) tramite il nunzio apostolico Ragazzoni. Dedicò al filonavarrese Bene,
abate di Belleville, la Figuratio Aristotelici physici auditus, esposizione
mnemonico-mitologica del pensiero aristotelico; entrò in contatto con gli
italiani di Parigi, tra i quali Botero, stringendo amicizia con Iacopo
Corbinelli che lo definì "piacevol compagnietto, epicuro per la vita"
(cfr. Yates), e prese a frequentare l'abbazia di St. Victor, dove quel giorno
prese a prestito l'edizione di LUCREZIO (si veda) curata da Giffen e confidò al
bibliotecario Guillaume Cotin (il cui diario ci conserva le notizie fornitegli
da B.) l'intenzione di pubblicare l'Arbor philosophorum, del quale nulla
sappiamo a parte il titolo lulliano. Due episodi clamorosi neutralizzarono
in quel tempo il residuo d'appoggio in cui il B. poteva ancora sperare presso
il partito politique. Dopo aver assistito a una pubblica dimostrazione del
compasso di riduzione inventato dal geometra salernitano Fabrizio Mordente,
uomo senza lettere, il B. acconsentì a divulgare in latino la scoperta -
parendogli atta a dimostrare il limite fisico della divisibilità, conforme alla
propria incipiente monadologia -: pubblicò infatti i Dialogi duo de Fabricii
Mordentis Salernitani prope divina adinventione (seguiti dall'Insomnium),
presso Chevillot: opera ambiguamente laudatoria che irritò il Mordente, alla
cui polemica verbale il B. rispose con i sarcastici dialoghi Idiota triumphans
e De somnii interpretatione,dedicati al Del Bene e fatti stampare insieme con i
due precedenti dialoghi mordentiani. B. veniva così ad attaccare apertamente un
cattolico fautore dei Guisa, reclamando per sé l'ormai vacillante protezione
politique. Atale imprudenza si aggiunse una disputa da B. tenuta al Collège de
Cambrai, in presenza dei lecteurs royaux, sulla base di Centum et viginti
articuli de naturaet mundo adversus peripateticos: programma da lui fatto
stampare sotto il nome del discepolo Hennequin. Secondo il Cotin B. non avrebbe
preso la parola, neppur dopo che allo Hennequin ebbe risposto Callier, giovane
avvocato politique (il B. venne dunque sconfessato dal suo stesso partito), e,
riconosciutosi battuto, avrebbe abbandonato Parigi. Secondo Corbinelli, il B.
"s'andò con Dio per paura di qualche affronto, tanto haveva lavato il capo
al povero Aristotele", mentre il Mordente decideva di ricorrere al
Guisa. Lasciata Parigi, il B. giunse in Germania; toccata Magonza e
Wiesbaden, veniva immatricolato all'università di Marburgo come theologiæ
doctor romanensis (Doc. tedeschi). L'insegnamento bruniano si dovette mostrare
incompatibile con l'aristotelismo ramista di quella università: gli fu infatti
negato il permesso di leggere pubblicamente; a una protesta formale B. fece
seguire le proprie dimissioni. Nella stessa estate passò a Wittenberg, nella
cui università venne introdotto da Gentili e immatricolato come doctor ITALVS
(Doc. tedeschi. Per circa due anni poté insegnare indisturbato (lesse, tra
l'altro, l'Organon di Aristotele) e fece stampare il De lampade combinatoria
lulliana - commentario dell'Arsmagna - cui premise una lettera alle autorità
accademiche mostrandosi riconoscente per la liberale accoglienza. Seguì la
pubblicazione del De progressu et lampade venatoria logicorum, sorta di
compendio della Topica aristotelica, dedicato a Mylins, cancelliere
dell'università. Allo stesso anno risale il suo corso privato sulla Rhetorica
adAlexandrum (pubbl. post. da H. Alstedt: Artificium perorandi, Francofurti,
come il frammento delle Animadversiones circa lampadem lullianam e la Lampas
triginta statuarum, amplificazione dell'Arsmagna lulliana post.: negli Opera,
con cui si conclude la trilogia delle "lampade". L'anno seguente, per
i tipi di Zaccaria Cratone, uscì nella stessa città una seconda edizione dei
Centum et viginti articuli (ridotti a ottanta, con le relative rationes), con
un discorso apologetico di J. Hennequin: Iordani Bruni Nolani Camoeracensis
Acrotismus. Allostesso periodo, sembra, risalgono i commentari aristotelici ai
primi cinque libri della Fisica, al De generatione et corruptione e al quarto
libro Meteorologicon (pubblicati negli Opera postumi: Libri physicorum
Aristotelis explanati. B. si accomiatava dall'università con una Oratio
valedictoria stampata dal Cratone: va notato che il vecchio duca Augusto era
morto prima dell'arrivo del B., e che il successore Cristiano I favorì
progressivamente il calvinismo, giungendo a proibire, ogni polemica a questo
contraria; di qui la rinnovata precarietà della posizione di Bruno.
Partito da Wittenberg, B. giunse a Praga e vi si trattenne fino al principio
dell'autunno, attrattovi forse dal mecenatismo dell'imperatore Rodolfo II, il
cui cattolicesimo moderato poté sembrargli incoraggiante; non sappiamo comunque
se fu registrato all'università. A Praga B. ripubblicò, presso Nigrinus, il De
lampade combinatoria R. Lullii preceduto dal De lulliano specierum scrutinio:
nuovo commentario dell'Arsmagna dedicato all'ambasciatore spagnolo don
Guglielmo de Haro; con dedica all'imperatore, presso Daczicenus, gli Articuli
centum et sexaginta adversus huius tempestatis mathematicos atque philosophos,
in cui riprendeva la propria polemica contro l'interpretazione meccanica della
natura (già anticipata nei dialoghi mordentiani e poi svolta nel De
minimo):notevole, nella dedicatoria, la dichiarazione della religio bruniana,
interpretabile come teoria della tolleranza religiosa e speculativa.
Ricevuta in dono dall'imperatore la somma di "trecento talari" (Doc.
veneti), B. si recò a Helmstedt, attrattovi dalla "Academia Iulia"
(fondata dal duca protestante Giulio di Brunswick), dove fu registrato e dove
lesse l'Oratio consolatoria (stampata da Iacobus Lucius) per la morte del duca.
B. fu remunerato dal nuovo duca, Enrico Giulio, con "ottanta scudi de
quelle parti" (Doc. veneti), ma non gli mancarono seri fastidi: fu infatti
scomunicato dal sovrintendente della locale Chiesa luterana, Voët, per motivi
che B. definì di natura privata in una sua lettera di protesta alle autorità
accademiche, ma che avranno avuto giustificazione formale per sospetto
filocalvinismo (è comunque significativo che alla originaria scomunica
cattolica e a quella calvinista ginevrina si aggiungesse ora la scomunica
luterana). Il B. rimase tuttavia nella città. Durante l'anno e mezzo ivi
trascorso lavorò alle opere poi stampate a Francoforte e compose il gruppo di
opere magiche stampate postume negli Opera, De magia e Theses de magia
(concernenti la magia naturale), De magia mathematica (parzialmente tuttora
inedita nel codice di Mosca), De rerum principiis et elementis et
causis;trattati tutti che tendono a dimostrare la possibilità
dell'utilizzazione pratica delle forze naturali occulte. Intervenne a una
disputa tenuta dal dottor Heidenreich e avendo riscossi a Wolfenbüttel 50
fiorini assegnatigli dal duca - si accomiatò dall'università con l'intenzione
di passare per Magdeburgo (dove risiedeva W. Zeileisen, zio del discepolo
norimberghese Besler, di cui si era servito come copista) allo scopo di farvi
stampare qualcosa di suo in onore del duca. La partenza fu ritardata: ed è
probabile che il B. si recasse direttamente a Francoforte sul Meno (allo scopo
di farvi stampare la trilogia poetica latina, sua opera di maggior rilievo dopo
i dialoghi londinesi), dove giunse al più tardi nel giugno. Il Senato della
città rigettò una sua richiesta di poter alloggiare presso lo stampatore J.
Wechel, il quale tuttavia gli procurò alloggio presso il convento dei
carmelitani. B. attese soprattutto alla pubblicazione dei tre poemi: i
Detriplici minimo et mensura... libri V e il De monade, numero et figura liber
unito ai De innumerabilibus, immenso et infigurabili... libri octo, opere
dedicate al duca di Brunswick, per le quali B. curò la stampa e intagliò i
legni, salvo che per l'ultimo foglio del De minimo a causa di un repentino
allontanamento dalla città (per cui la dedica relativa fu composta dal Wechel.
Stampati il De minimo fu posto in vendita nella primavera; il De monade con il
De immenso,nell'autunno. Nei poemi francofortesi - composti alla maniera
di Lucrezio - il B. sviluppa in senso decisamente atomistico la propria
concezione della materia già esposta nei dialoghi londinesi. Nel De minimo
sicontiene la definizione dell'atomo bruniano: pars ultimadella materia,
minimum fisico assoluto, sostrato di tutti i corpi, impenetrabile. La
discontinuità degli atomi lascia aperto il problema dello spazio tramezzante
con tutto che B. riconosce l'esigenza di una materia che agglutina gl’atomi. Se
l'atomo è l'elemento materiale insecabile, il minimo è l'essere o la figura
minima in un dato genere, mentre la monade è l'unità di un genere determinato:
l'atomo, che è di forma sferica, è anche minimo e monade. Gl’atomi sono
infiniti essendo infinita la materia. In tale concezione non v'è posto per una
forza esteriore che regoli o determini le combinazioni materiali. Nel De monade
B. dà una spiegazione aritmologica delle diverse qualità degli oggetti
sensibili, i cui elementi vengono mossi - come già sostenuto nella Causa
rispetto alla materia infinita - da un principio intrinseco. Così l'atomismo
dei poemi francofortesi si riallaccia all'animismo dei dialoghi londinesi, dei
quali il De immenso riprende esplicitamente l'esposizione cosmologica, con una
aderenza a tratti letterale (tanto che il Fiorentino fu indotto a riportare al
periodo inglese l'inizio della composizione del poema). In quest'ultimo il B.
ripercorre il cammino della propria speculazione, rinnovandone la polemica
contro la fisica aristotelica e ribadendone il superamento intuitivo
dell'eliocentrismo copernicano. Applicato l'ordine di estradizione del
Senato francofortese B. riparò a Zurigo, dove tenne lezioni di filosofia
scolastica raccolte e pubblicate poi da Egli (la Summa terminorum
metaphysicorum a Zurigo; la Summa con la Praxis descensus seu applicatio entis
a Marburgo. Ritornato per breve tempo a Francoforte, B. pubblica presso Wechel
i De imaginum,signorum,et idearum compositione ad omnia
inventionum,dispositionum et memoriae genera libri tres, dedicati a Heinzel,
patrizio di Augusta da lui conosciuto a Zurigo. Durante il secondo soggiorno
francofortese B. è raggiunto da lettere del patrizio veneziano Giovanni
Mocenigo, il quale, letto il De minimo, lo invitava a Venezia affinché gli
"insegnasse l'arte della memoria ed inventiva" (Doc. Veneti. B.
giunse a Venezia. I motivi soggettivi dell'imprudente rientro in Italia
sono stati variamente definiti: imponderabile è la componente nostalgica,
mentre è ormai da escludere il proposito di una azione di riforma religiosa con
l'ausilio delle proprie nozioni magiche (con tutto che l'accessione del Borbone
al trono di Francia e la presenza del mite Gregorio sul soglio pontificio
ravvivavano allora le speranze conciliatrici in Europa); sul piano contingente,
più che dell'occasionale invito del Mocenigo, va tenuto conto delle aspirazioni
magistrali dal B. non mai dimesse nel corso dei suoi soggiorni francesi,
inglese e tedesco. Infatti, soffermatosi qualche giorno a Venezia "a
camera locanda Doc. veneti, B. prosegue per Padova, dove già si trovava al
principio di settembre e dove si trattenne, con brevi interruzioni, per almeno
tre mesi. Qui impartì lezioni "a certi scolari tedeschi", tra i quali
sarà da includere Besler, che era allora procuratore degli studenti tedeschi
(Besler gli trascrisse, e la Lampas triginta statuarum, il De vinculis in
genere, abbozzato l'anno precedente, e il non bruniano De sigillis Hermetis,
inedito e smarrito). All'insegnamento patavino vanno riferite le Praelectiones
geometricae e l'Ars deformationum, lezioni, rinvenute solo piu pardi, in cui B.
illustra geometricamente postulati ed enunciazioni del De minimo. L'attività
del B. a Padova induce a ritenere che, con l'appoggio del Besler, egli mirasse
alla vacante cattedra di matematica, che è assegnata a GALILEI (si veda).
Rivelatosi infruttuoso l'insegnamento padovano, al principio dell'inverno il B.
si trasferì a Venezia, prendendo dimora, almeno dal marzo in contrada S.
Samuele, presso il Mocenigo. Incominciò a frequentare il ridotto Morosini, sul
Canal Grande, dove, in un clima di "civile e libera creanza", si
disputava di cose che avevano "per fine la cognizione della verità"
(F. Micanzio, Vita di Paolo Sarpi, Leida. Nella chiesa dei SS. Giovanni e
Paolo, confide al domenicano fra' Domenico da Nocera il proprio desiderio di
quetarsi e di comporre un libro da offrire al neoeletto Clemente, con lo scopo
ultimo di trasferirsi a Roma, ed ivi "accapare forsi alcuna lettura Doc.
veneti: programma illusorio, suggeritogli forse dalla politica papale e dalla
contemporanea esperienza di Francesco Patrizi. Il 21 maggio, allo scopo di far
stampare a Francoforte alcune sue opere, inedite e smarrite, "delle sette
arte liberali e sette altre inventive, e dedicar queste al Papa Doc. veneti, B.
chiede licenza al Mocenigo. Costui, deluso dall'insegnamento ricevuto, la notte
lo fece arrestare dai suoi e presenta una denuncia per eresia (allegando tre
libri a stampa di B. e l'autografo della smarrita operetta "di Dio, per la
deduzion di certi suoi predicati universali", nonché i nomi di due
contesti: i librai Ciotti e Britano) all'inquisitore veneto fra' Gabriele da
Saluzzo: la sera stessa B. veniva prelevato dagli sbirri e condotto alle
carceri di S. Domenico di Castello. Si apriva così la fase veneta del processo,
che si doveva concludere nove mesi dopo con la sua estradizione a Roma.
Gli episodi principali del processo veneto sono i seguenti: denuncia del
Mocenigo; denuncia (B. era complessivamente accusato di disprezzare le
religioni, di non ammettere la "distinzione in Dio di persone",
di avere opinioni blasfeme sul Cristo, di non credere alla transustanziazione,
di sostenere che il mondo è eterno e che vi sono mondi infiniti, di credere
alla metempsicosi, di attendere all'arte divinatoria e magica, di negare la verginità
di Maria, di disprezzare i dottori della Chiesa, di ritenere che i peccati non
vengano puniti, di essere già stato processato a Roma, di indulgere al peccato
della carne); interrogatorio dei contesti (favorevoli a B.) e primo costituto di
B.; costituto e ulteriore accusa (di aver soggiornato in paesi di eretici
vivendo alla loro maniera); interrogatorio sui capi d'accusa (a proposito dei
propri saggi B. dichiara: "io ho sempre diffinito FILOSOFICAMENTE e
secondo li principii e lume naturale, non avendo riguardo principal a quel che
secondo la fede deve essere tenuto, Doc. veneti; interrogatorio di Morosini e
deposizione di Ciotti, favorevoli a BRUNO; 30 luglio: ultimo costituto veneto
del B. (ammissione di dubbi marginali già dichiarati e sottomissione al
tribunale) e trasmissione del processo al card. di Santa Severina, inquisitore
supremo in Roma (il quale già prima dell'ultimo costituto interferiva nella
causa); richiesta formale di avocazione della causa a Roma: consenso del
tribunale veneto; trasmissione della richiesta romana al Collegio presieduto
dal doge; parere sfavorevole del Collegio trasmesso al Senato; comunicata a
Roma la risposta negativa; rinnovata richiesta al Collegio motivata con precedenti;
comunicazione a Roma dell'approvazione del Senato. BRUNO usce dal carcere
veneziano e, fatto salpare per Ancona, fa ingresso nel carcere del S . Uffizio
di Roma da cui, dopo lungo e intermittente processo, sarebbe uscito sette anni
più tardi per subire l'orrendo supplizio. Gli episodi noti e salienti del
processo romano sono così riassumibili: grave denuncia da parte di fra'
Celestino da Verona, concarcerato a Venezia (imputazione di aver sostenuto che
Cristo peccò mortalmente, che l'inferno non esiste, che Caino fu migliore di
Abele, che Mosè era un mago e inventò la legge, che i profeti furono uomini
astuti e ben meritarono la morte, che i dogmi della Chiesa sono infondati, che
il culto dei santi è riprovevole, che il breviario è opera indegna; di aver
bestemmiato; di aver intenzioni sovversive ove fosse costretto a rientrare
nell'Ordine); interrogagatorio a Venezia dei contesti fra' Giulio da Salò,
Francesco Vaia, Matteo de Silvestris (attenuazione delle responsabilità
bruniane e nuova accusa: l'avere in spregio le sante reliquie); interrogatorio
del conteste Graziano (ribadimento della credenza bruniana nella pluralità dei
mondi e nuova accusa: riprovazione del culto delle immagini). Otto costituti
bruniani (dall'ottavo al quindicesimo dell'intero processo) e conclusione del
processo offensivo. Il B. mantenne la linea difensiva già adottata a
Venezia (attenuò la portata dei dubbi circa la Trinità, disponendosi ad
accettare il dogma; negò le accuse circa l'inferno, Cristo, i propositi
sovversivi, l'ateismo, le manifestazioni blasfeme; precisò il significato di
"magia" con riferimento a Mosè, e la propria opinione, ritenuta
"filosoficamente" e ipoteticamente, circa la metempsicosi; negò
l'opinione attribuitagli circa Caino, e precisò quella relativa alla pluralità
dei mondi; negò le pratiche superstiziose, precisando il proprio interesse per
l'astrologia). Gennaio-marzo 1594: a Venezia, esami ripetitivi dei testi
(Mocenigo, Ciotti, Graziano, De Silvestris): confermate nel complesso le
precedenti deposizioni, solo la sospetta integrità dei testi poté far differire
la conclusione del processo; giugno: supplemento di denuncia da parte del
Mocenigo (accusa di aver irriso il papa nel Cantus circaeus); estate 1594:
sedicesimo costituto (il B. si difese sull'ultima accusa, su quella relativa ai
Magi, e forse anche sull'altra relativa alla verginità di Maria; sporse denunce
contro il Graziano e Francesco Maria Vialardi concarcerato a Roma); BRUNO
presenta una difesa scritta, non pervenutaci. Si stabilì che una lista dei
libri bruniani fosse presentata al papa. BRUNO è raggiunto nel carcere da
Pucci, Campanella e Stigliola. La
Congregazione stabilì una commissione con lo scopo di censurare le proposizioni
eretiche contenute nei libri. BRUNO è ammonito di abbandonare la sua teoria
della pluralità dei mondi. Si stabilì inoltre che egli è interrogato stricte
(forse con applicazione della tortura): ciò che avvenne con il diciassettesimo
costituto, circa la Trinità e l'incarnazione (BRUNO precisa il carattere
speculativo dei dubbi passati), nonché la pluralità dei mondi (che BRUNO
persiste a sostenere). Ha luogo, forse oralmente, la risposta del BRUNO alle
censure, otto delle quali sono rilevabili dal Sommario del processo:
"circa rerum generationem"; circa il principio che a causa infinita
debba corrispondere effetto infinito; circa il rapporto tra anima universale e
anima individuale; circa il principio che nulla si genera e nulla si corrompe;
circa il moto della terra; circa la definizione degl’astri come angeli; circa
l'attribuzione di un'anima sensitiva e razionale alla terra; circa
l'affermazione che l'anima non è forma del corpo umano (due altre censure,
rilevabili da una lettera di Schopp Doc. romani, concernono l'identificazione
dello spirito santo con l'anima mundi, e la credenza nei pre-adamiti. A istanza
di Bellarmino, venneno sottoposte a BRUNO, per la sua dichiarazione di abiura,
otto proposizioni eretiche (ci è nota la prima, de hæresi Novatiana, e la
settima, estratta dal De la causa, ubi tractat an anima sit in corpore sicut
nauta in navi. Il ventesimo costituto BRUNO si dichiara disposto all'abiura
incondizionata; ma torna a manifestare esitazioni sulla prima e la settima. In
mancanza della prova giuridica della colpevolezza, i consultori si dichiararono
in favore dell'applicazione della tortura, che tuttavia non è approvata da
Clemente. BRUNO si dichiara disposto all'abiura (costituto), ma con un
memoriale al papa, rimette in discussione le proposizioni incriminate. Intanto
al S. Uffizio di Vercelli perveniva una delazione dovuta, sembra, a un reduce
dall'Inghilterra con cui BRUNO è di nuovo accusato di irriverenza verso il papa,
lo Spaccio, e di aver lasciato fama di ateo in Inghilterra. Il tribunale ordina
il termine per il riconoscimento degl’errori. Ventiduesimo costituto, BRUNO rifiuta
la ritrattazione. Vano è l'intervento del generale e del procuratore dei
domenicani. Il papa ordina che BRUNE è sentenziato come eretico formale,
impenitente e pertinace, e consegnato al braccio secolare. Un estremo memoriale
di BRUNO al pontefice venne aperto ma non letto dal tribunale. BRUNO viene
condotto dal carcere del S. Uffizio al palazzo del cardinale Madruzzi, in
piazza Navona, dove la sentenza gli è letta pubblicamente. Dell’imputazioni
contenute nella sentenza, risultano accertate quelle concernenti la
transustanziazione, la verginità di Maria, la vita eretica, lo spaccio, la
pluralità dei mondi, la metempsicosi, l'anima umana, l'eternità del mondo,
Mosè, le Sacre Scritture, i preadamiti, Cristo, i profeti e gl’apostoli.
Riconosciuto eretico impenitente pertinace ed ostinato (Doc. romani), BRUNO è
condannato alla degradazione dagl’ordini, all'espulsione dal foro ecclesiastico
e a essere consegnato alla corte secolare per la debita punizione. I suoi saggi
sono bruciati in piazza S. Pietro e le opere tutte incluse nell'indice. BRUNO
ascolta in ginocchio la sentenza. Quindi, levatosi in piedi, esclama rivolto ai
giudici. Maiori forsan cum timore sententiam in me fertis quam ego accipiam Doc.
romani. Trasferito al carcere di Tor di Nona, e visitato ancora da teologi e
confortatori, è condotto a Campo di Fiori, dove, spogliato nudo e legato a un
palo, è bruciato vivo Doc. romani. La portata speculativa della vicenda
bruniana è implicita nella storia del moderno pensiero europeo. Per il lato
culturale e biografico, pur dopo ricerche secolari, quella vicenda è tuttora al
vaglio della filologia contemporanea. Fonti e Bibl.: Per la biografia
bruniana le fonti sono costituite dalle opere e da una serie di documenti
coevi. Edizioni complete delle opere: Iordani Bruni Nolani Opera Latine
Conscripta: Facsimile - Neudruck der Ausgabe von Fiorentino,Tocco und
anderen,Neapel und Florenz Drei Bände in acht Teilen, Stuttgart-Bad Cannstatt
da integrare con le seguenti pubblicazioni: Zubov, Rukopisnoe nasledie Džordano
Bruno, Moskovskij Kodeks" Gosudarstvennoj Biblioteki SSSR im. V. I.
Lenina, in Zapiski Otdela rukopisej, Moskva Bruno, Due dialoghi sconosciuti e
due dialoghi noti: Idiota triumphans, De somnii interpretatione, Mordentiu, De
Mordentii circino, cur. Aquilecchia, Roma con Errata-corrige stampate a parte;
Id., Prælectiones geometricæ e Ars deformationum: Testi inediti, cur. di
Aquilecchia, Roma; Le opere italiane di G. B., cur. Lagarde, Gottinga, edizione
para-diplomatica, per le opere italiane in edizione moderna: Bruno, Candelaio:
commedia, a cura di V. Spampanato, Bari; Id., Dialoghi italiani: Dialoghi
metafisici e Dialoghi morali stampati con note da GENTILE (si veda) cur.
Aquilecchia, Firenze; Id., Lacena de le ceneri, cur. di Aquilecchia, Torino (da
tenere presente Tissoni, Sulla redazione
definitiva della Cena de le ceneri, in Giorn. stor. della letter. ital. Pregevoli
le sillogi antologiche in Opere di BRUNO e di Campanella, cur, Guzzo e Amerio,
Milano - Napoli, e in Scritti scelti di BRUNO e Campanella, cur. Firpo, Torino.
I documenti coevi in Spampanato, Documenti della vita di BRUNO, Firenze
suddivisi in Documenti napoletani Documenti ginevrini Documenti parigini Documenti
tedeschi Documenti veneti Documenti romani da integrare con Elton, Modern
Studies, London, Harvey, Marginalia, cur. Smith, Stratford-upon-Avon; Sigwart,
Kleine Schriften, Freiburg i. B. Mercati, Il sommario del processo di BRUNO, Vaticano,
Firpo, Il processo di BRUNO, Napoli Yates, BRUNO: some documents, in Revue
internationale de philosophie, XVI 1951];
Aquilecchia, Un autografo sconosciuto di G. B., in Giorn. stor. della letter.
ital., Id., Un nuovo documento del processo di BRUNO, McNulty, B. at Oxford, in
Renaissance News]; A. Nowicki, Un autografo inedito di G. B. in Polonia, in
Atti dell'Accademia di scienze morali e politiche... in Napoli, Una poesia
"Ad Iordanum: Brunum", in La Ragione, Korzan, Praski Kra̢g humanistów
wokóù Bruna, in Euhemer. La biografia più estesa, sebbene in parte
invecchiata, rimane quella di V. Spampanato, Vita di G. B. con documenti editi
e inediti, Messina Biografie sintetiche recenti sono dovute a Garin, B.,
Roma-Milano, e a G. Aquilecchia, G. B., Roma da cui dipende la presente voce.
La bibliografia bruniana è vastissima: va fatto riferimento a Salvestrini,
Bibliografia di BRUNO, a cura di Firpo, Firenze: opera monumentale di
inestimabile utilità, aggiornata poi essenzialmente, Quanto ai titoli, con
l'appendice bibliografica alla citata monografia di Aquilecchia. A questi due
strumenti si fa qui riferimento, rispettivamente, per opere critiche di
tradizionale autorità (Tocco, Troilo, Gentile, Namer, Garin, Corsano, ecc.), e
per saggi più recenti, che propongono un ridimensionamento della problematica
bruniana conforme a diverse metodologie (Badaloni, Michel, Yates, Gorfunkel',
Nowicki, Papi, ecc.). Nome compiuto: Guido del Giudice. Giudice. Refs.: Luigi Speranza, "Grice, del Giudice, e la
filosofia greco-romana," per il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool
Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Keywords: l’implicatura di Giudice, universe
finite, infinito, geometrici, alchimisti, matematici – rinascimento – scintilla
d’infinito” -- Refs: Luigi Speranza,
“Grice e Giudice: implicatura e scintilla” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Giudice:
la ragione conversazionale, l’esperienza, e l’implicatura conversazionale di Telesio
– filosofia foggiese – la scuola di Lucera -- filosofia pugliese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza (Lucera).
Abtract: Grice:
“I’ve always been interested in experience – that doesn’t make me an
Empiricist!” Keywords: Telesio. Filosofo lucerese. Filosofo
pugliese. Filosofo italiano. Lucera, Foggia, Puglia. Grice: “Riccardo del
Giudice is a philosopher; he wrote an essay on Telesio.” Allievo e collaboratore di GENTILE (si veda),
si laurea in filosofia, rivelando i suoi vasti e solidi interessi culturali,
che, insieme ad una rara volontà di studio e ad una seria attività politica
formano il suo principale merito. Apprezzato per le doti oratorie e
l'accuratezza nella scrittura, è parlamentare di chiara fama nella Camera dei Deputati. Di profonda ed esemplare
preparazione filosofica. Insegna a Roma. Intestazioni: Sindacalista,
politico, SIUSA. Iscrittosi al movimento nazionalista mentre frequenta
nell'ateneo romano i corsi di GENTILE (si veda). Si tessera al Partito
fascista, del quale apprezza l'interesse per le questioni sindacali. È appunto
nell'organizzazione fascista dei lavoratori, diretta da Rossoni, che muove i
primi passi nella politica militante. Nominato responsabile dei sindacati in
provincia di FOGGIA, distinguendosi per la dura opposizione nei confronti
dell'apparato del Pnf guidato dal conservatore Caradonna. Espulso dal partito viene
nominato da Rossoni Segretario della Federazione sindacale di Torino. Passato
nella Federazione di Bari si oppone allo sbloccamento dei sindacati. Si occupa
di studi sulla legislazione del lavoro e sul corporativismo, partecipando
attivamente alle riunioni del consiglio nazionale delle corporazioni e viene
nominato presidente della confederazione fascista dei lavoratori del commercio.
Dopo una intensa attività nel settore sindacale - celebri le sue polemiche con SPIRITO
(si veda) sul rapporto tra sindacato e corporazione - è nominato sotto-segretario
al ministero dell'educazione nazionale, allora retto da Bottai. Si occupa
soprattutto di sviluppare i rapporti tra la scuola e il mondo del lavoro,
seguendo le indicazioni contenute nella carta della scuola di Bottai. Lasciato
il ministero in seguito alla sostituzione del ministro Bottai con Biggini, è
nominato presidente dell'ente nazionale per l'oganizzazione scientifica del
lavoro, Enios. Non adere alla Rsi e viene arrestato dagl’alleati e inviato nel
campo di concentramento di Padula dove scrive le memorie. Epurato
dall'insegnamento universitario, vi ritorna come docente prima di diritto della
navigazione, poi di diritto del lavoro, presso l'ateneo romano. Complessi
archivistici prodotti: G. (fondo). Il fondo archivio conserva le carte del
dirigente sindacale e collaboratore di BOTTAI ed e costituito da documentazione
riguardante la politica sindicale FASCISTA, da una vasta raccolta di materiale
e stampa sulla POLITICA CORPORATIVA, da documenti sulla POLITICA SCOLASTICA del
regine negl’anni della guerra e da un ricco epistolario con personalita della
FILOSOFIA, della politica, dell’economia, e della cultura. Bibliografia:
PARLATO, Il sindacalismo fascista. Dalla grande crisi alla caduta del regime, Roma,
Bonacci. G. PARLATO, G.: dal sindacato al governo, Roma, Fondazione Spirito, G.
PARLATO, La sinistra fascista. Storia di un progetto mancato, Bologna, Il
Mulino. Sindacalismo fascista Lingua Segui Modifica Ulteriori informazioni La
neutralità di questa voce o sezione sugli argomenti fascismo e politica è stata
messa in dubbio. Con sindacalismo fascista si intende quel settore del
sindacalismo improntato sui principi della dottrina fascista del lavoro. Filippo
Corridoni con Mussolini durante una manifestazione interventista del 1915 a
Milano. Magnifying glass icon mgx2.svgLo stesso argomento in dettaglio:
Sindacalismo rivoluzionario. Fontana sulla cui lapide marmorea era
scolpito il discorso che Mussolini pronuncia presso lo stabilimento di Dalmine,
in occasione dell'autogestione operaia. Il sindacalismo fascista ha i suoi
primordi nel magma del movimentismo sindacale dei primi due decenni del XX
secolo: in particolare esso trova i suoi riferimenti culturali prima nella
componente rivoluzionaria del sindacalismo socialista, che portò alla dirigenza
del partito diversi esponenti e Benito Mussolini alla direzione dell'Avanti!,
poi nelle sezioni più agguerrite del sindacalismo interventista, in particolare
l'attivissima sezione milanese retta da Filippo Corridoni, nate in seno
all'Unione Sindacale Italiana[1]ma da cui saranno espulse già nel 1915, per
incompatibilità con i principi antimilitaristi e antistatalisti dell'USI[2].
Numerosi, pur con alcuni bassi, sono gli scioperi, le manifestazioni di piazza,
gli scontri ed i comizi cui parteciparono Mussolini ed i dirigenti del fascismo
a fianco, o anche in qualità stessa, di sindacalisti rivoluzionari. In Italia
non sarà possibile nessuna forma di sindacalismo fino a quando il Partito
Socialistanon sarà abbattuto. Corridoni a Malaparte SICKERT (si veda) a Milano
poco prima di partire per il Carso, giugno 1915[4]) Un altro forte legame è quello
con la Unione Italiana del Lavoro, da essi creata e di ispirazione sindacalista
rivoluzionaria, diretta inizialmente da Rossoni. La nuova formazione sindacale,
nel fermento dell'interventismo nei confronti della Grande Guerra, tentò di
operare una prima sintesi all'interno dell'immenso magma rivoluzionario
italiano, combattuto ormai da anni tra le esigenze sociali e quelle
nazionaliste del popolo. In particolare si verificò una congiunzione con le
teorie di imperialismo operaiodi Enrico Corradini (Associazione Nazionalista
Italiana) e lo sviluppo del produttivismo nazionale, grazie anche al Popolo
d'Italia di Mussolini, pervenendo all'idea non tanto di negare la lotta di
classe per difendere gli interessi di categoria, quanto di ricomporli tutti
all'interno del comune interesse superiore nazionale. Al suo interno la UIL
portava però già i sintomi di quella che fu una battaglia destinata a
concludersi più tardi, durante il sindacalismo fascista vero e proprio: quella
tra la visione di un sindacalismo legato all'azione politica, appoggiata principalmente
da Rossoni, e quella indipendentista di Ambris. Primo sfogo di queste
evoluzioni avvenne al Dalmine, dove si verifica la prima occupazione con
autogestione operaia della storia italiana, organizzata dai sindacalisti
rivoluzionari. Il fatto eclatante che destò scalpore fu però soprattutto la
continuazione della produzione, d'accordo con l'ottica produttivista che aveva
acquisito il movimento: gli operai autorganizzati continuarono infatti il
lavoro, issando sulla fabbrica il tricolore nazionale. Due giorni dopo lo
stesso Mussolini è in visita agli stabilimenti: Voi oscuri lavoratori del
Dalmine, avete aperto l'orizzonte. È il lavoro che parla in voi, non il dogma
idiota o la chiesa intollerante, anche se rossa, è il lavoro che ha consacrato
nelle trincee il suo diritto a non essere più fatica, miseria o disperazione,
perché deve diventare gioia, orgoglio, creazione, conquista di uomini liberi
nella patria libera e grande oltre i confini. Mussolini, Discorso del Dalmine,
in "Tutti i discorsi) In un primo momento la posizione di De Ambris e
della sua UIL fu la più apprezzata da Mussolini, aprendo nel periodo 1919-1920
una forte convergenza tra i due, con il secondo che sostenne apertamente la UIL
dalle colonne de Il Popolo d'Italia[11 ed il primo che dette un apporto
considerevole al programma dei FASCI ITALIANI DI COMBATTIMENTO, costituiti e
dai quali prenderà spunto il fascismo durante la fase governativa. Il nucleo
iniziale Magnifying glass icon mgx2.svg Lo stesso argomento in dettaglio:
Sansepolcrismoe Squadrismo. Benito Mussolini a Dalmine con gli operai
dello stabilimento autogestito. Grandi. È da questo connubio che, infatti,
si costituisce in maniera strutturata il sindacalismo fascista, i cui
protagonisti, dapprima immersi nei movimenti sindacalisti di varia estrazione
sopra descritti, andarono a creare l'ossatura del nuovo movimento insieme agli
interventisti futuristi, ad Arditi e reduci di guerra, nazionalisti e
squadristi. Fra i maggiori esponenti di questo sindacalismo squadrista,
che affianca i sindacalisti puri Balbo, Bianchi, Baroncini ma, soprattutto,
Grandi e lo squadrismo bolognese vicino agli ambienti de "L'Assalto",
portatori di uno dei più genuini tratti del fascismo di sinistra, basato
particolarmente a Bologna sulle rivendicazioni contadine, l'allargamento della
piccola proprietà agricola ed al concetto de "la terra a chi la lavora. L’armonia
tra sindacalismo rivoluzionario e fascismo sansepolcrista si spezzò quando, in
conseguenza della grave sconfitta elettorale, Mussolini operò la strategia
della virata a destra per aprirsi maggiori spazi politici e, staccandoli dalla
UIL, creò i Sindacati economici, che diventeranno poi la Confederazione
nazionale delle corporazioni sindacalifasciste dirette da Rossoni. La crisi tra
i due movimenti si attuò essenzialmente sul nodo della concezione del rapporto
tra economia e politica. Da una parte il fascismo, che riteneva fondamentale
che ogni dinamica attraverso la nazione sia controllata dallo Stato, dall'altra
i sindacalisti rivoluzionari, che vedevano questa posizione come antitetica ai
propri canoni libertari ed autonomisti, concependo la nazione come identità e
sostanza storica di un popolo, ma lo Stato come sistema di potere di una classe
esclusiva. Il sindacalismo rivoluzionario, portando il suo contributo decisivo
alla determinazione dell'Italia per l'intervento nella guerra, salvò l'onore
dei lavoratori italiani e gettò le premesse in virtù delle quali
l'organizzazione del lavoro è oggi, su piede di uguaglianza con tutte le altre
forze economiche, elemento fondamentale dello Stato Corporativo. In questo
senso soltanto può essere affermata la derivazione del movimento sindacale
fascista dal vecchio sindacalismo rivoluzionario. Masotti) Rossoni e la
Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali fasciste Magnifying glass
icon mgx2.svg Lo stesso argomento in dettaglio: Confederazione nazionale delle
corporazioni sindacali. Edmondo Rossoni. I quadrumviri e Benito
Mussolini(da sinistra a destra: Bono, Bianchi, Mussolini, Vecchi e Balbo). Il
primo, il terzo ed il quinto furono sindacalisti. Si tenne il I Convegno
sindacale di Bologna, in cui si scontrarono le due visioni principali, già
emerse in passato, riguardanti il grado di dipendenza dei sindacati nei
confronti della politica e, in questo caso, del neocostituito PARTITO NAZIONALE
FASCISTA. Si scontrarono quindi la visione "autonomista" di Rossoni e
di Grandi e quella "politica" di Rocca e Bianchi, tra le quali sarà
vincente la seconda. A Bologna vennero inoltre affermati i principi
basilari della politica corporativa, con la conferma del superamento della
lotta di classe nei confronti della collaborazione e dell'interesse nazionale
su quello individuale o di settore, e la nascita della Confederazione nazionale
delle corporazioni sindacali, una nuova formazione antisocialista ed
anticattolica, costituita nella forma di sindacati autonomi formati da cinque
Corporazioni suddivise per categorie lavorative e non ancora (lo saranno piu
tardi) sindacati misti lavoratori-datori di lavoro. Come nel sindacalismo
rivoluzionario, inoltre, le corporazioni dovevano riunire tutte le attività
professionali che identificavano la loro "elevazione morale e economica
con il dovere imprescindibile del cittadino verso la Nazione". La nazione,
sintesi superiore di tutti i valori materiali e spirituali della razza, è al di
sopra degli individui, dei gruppi e delle classi. Individui, gruppi e classi
sono gli strumenti di cui la nazione si serve per migliorare le proprie
condizioni. Gli interessi individuali e di gruppo acquistano legittimità a
condizione che si realizzino nell'ambito dei superiori interessi
nazionali.» (Articolo 4 della Carta dei principi delle corporazioni)
Sulla Confederazione si svilupparono polemiche anche negli ambienti del
sindacalismo internazionale: la sinistra operaia internazionale, in sede di
Organizzazione Internazionale del Lavoro, contesta il titolo alla
rappresentanza operaia alle corporazioni fasciste e, quindi, la possibilità di
partecipare all'assemblea. La polemica non venne però accettata, e l'ILO
permise alle Corporazioni di partecipare alle sedute senza interruzioni nel
rinnovo del mandato. In sede congressuale Rossoni dichiarò l'esistenza di una
linea di continuità tra il sindacalismo rivoluzionario, il sindacalismo
fascista ed il corporativismo: per il sindacalismo fascista, infatti, l'ultimo
era legato al primo sia per il comune intendimento del concetto di rivoluzione
che, al di là dell'aspetto della rivolta popolare, in ambito lavorativo
ritenevano rivestisse il significato di sopravvento di superiori capacità
produttive; inoltre, ugualmente, avevano l'obbiettivo di innalzare il
proletario (nell'accezione negativa del termine) al rango di lavoratore inserito
a pieno titolo nella vita nazionale. Il sindacalismo deve essere nazionale ma
non può essere nazionale per metà: esso deve comprendere capitale e lavoro e
sostituire al vecchio termine proletariato, quello di lavoratore ed all'altro,
di padrone, la parola dirigente, che più alta, più intellettuale, più grande. Rossoni,
Congresso dei Sindacati intellettuali fascisti) Nei mesi successivi, in
concomitanza con il termine del biennio rosso e l'avanzata dell'offensiva
militare del fascismo imperniata sulle squadre d'azione, ebbe luogo lo
sfondamento politico in campo sindacale, con il passaggio di interi settori
operai dalle strutture del Partito Socialista Italiano e della CGdL al
fascismo. Tanto che la Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali
contava 800.000 iscritti. Ciò evidenziava il successo dei progetti di Rossoni,
che aveva pensato di creare da una parte una base contadina potente ed
affidabile che appoggiasse e facesse da riserva strategica allo squadrismo,
dall'altra di fare del sindacalismo una delle pietre angolari dello Stato
fascista. Con la Marcia su Roma, l'affermazione del sindacalismo fascista fu
quasi definitiva e l'inizio della costruzione del nuovo Stato portò quindi una
relativa tranquillità nell'ambiente del sindacalismo stesso che, con il termine
degli scontri e delle tensioni politiche, poté incentrarsi sul proprio sviluppo
culturale e la propria evoluzione politica. Rossoni così ne spiega definizione
e scopo principale: la salvaguardia della salute spirituale del popolo. Sindacato
vuol dire: unione di interessi omogenei. Sindacalismo: azione che deve
disciplinare e tutelare gli interessi omogenei. Noi rivendichiamo la concezione
italiana del Sindacalismo alle corporazioni italianissime che sono nate ancor
prima che la parola 'sindacalismo' fosse pronunciata.» (Edmondo Rossoni,
La Marcia su Roma e il compito dei sindacati, Napoli) Caratteristiche
principali, che evidenziavano la differenza del sindacalismo fascista rispetto
a quello socialista, furono anche la mancanza di dogmatismo, teologismo e
perseguimento di finalità remote, come ad esempio il prefiggersi in anticipo un
determinato tipo di obbiettivo finale, come il tipo di economia da instaurare,
ma tentando sempre di adeguarsi alla realtà del mondo. Questo clima non
portò fine al dibattito interno, che anzi aumentò decisamente, tanto che gli
stessi vecchi sindacalisti rivoluzionari come Rossoni, Lanzillo, Panunzio e
Olivetti, discutevano e si dividevano spesso e volentieri tra loro. In tutti
però un'evoluzione era avvenuta: il sindacalismo non era più considerato
propulsore del libero mercato ma, aderendo al concetto di nazione come unità
organica d'intenti, ritenevano che il sindacato - come gli imprenditori -
dovesse trovare il suo limite nel superiore interesse della patria, rigettando il
concetto di libero mercato stesso e giungendo al tal punto da definire che
"la nazione è il più grande sindacato. Le prime forti tensioni con i
conservatori ed il padronato Farinacci. Renato Ricci con la sua squadra
d'azione carrarese impegnata a S. Terenzio nello sgombero delle macerie del
forte di Falconara. Immediatamente dopo l'apice della Marcia su Roma si accese
però lo scontro tra il fascismo di sinistra ed i settori più conservatori dello
Stato. Avvennero alcuni episodi chiave: la creazione dei gruppi di
competenza, da parte di Rocca, limitanti lo spazio sindacale della
Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali; il tentativo di bloccare
il corporativismo da parte di Confindustria e Confagricoltura, contrapposti
alla minaccia di Rossoni di assalti, scontri ed occupazione delle fabbriche da
parte dei lavoratori fascisti; l'appoggio diretto al sindacalismo fascista da
parte di tutta la sinistra fascista nazionale, compresi Bianchi e Farinacci; il
lancio del sindacalismo integrale da parte di Rossoni, che puntava ad inglobare
nelle corporazioni Confindustria e Confagricoltura (ossia le rappresentanze
sindacali dei datori di lavoro); la creazione della Federazione italiana dei
sindacati agricoltori e della Corporazione dell'Industria e del Commercio da
parte di Rossoni; i primi tentativi di trasformare le organizzazioni sindacali
da associazioni di fatto in organi di diritto pubblico da parte di Casalini; il
patto siglato tra Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali e
Confindustria a Palazzo Chigi, in ottica di limitazione dei conflitti di classe.
Sia il Capitale sia il Lavoro, ndr) devono essere disciplinati. L'appetito
all'infinito è malefico e assurdo. Per queste ragioni il sindacalismo fascista
è per la collaborazione ma con gli industriali che si impuntano e dicono
comandiamo noi, occorre lottare decisamente per dare ai lavoratori il posto
degno nella vita della nazione» (Edmondo Rossoni, adunata al Teatro Regio
di Torino) In questo periodo di tensioni tra industriali e sindacati fascisti,
difficile per l'attecchimento della collaborazione di classe vagheggiata dal
fascismo per il mondo del lavoro, assurgono agli onori del sindacalismo
fascista le personalità di Mario Gianpaoli, sindacalista e federale del PNF di
Milano, e di Domenico Bagnasco, segretario dei sindacati fascisti di Torino.
Organizzatore e combattente di piazza, Bagnasco fu deciso a prendere di petto
gli industriali, accusando il padronato di "spietata intransigenza
antioperaia". Spesso i sindacalisti fascisti di questo periodo pagarono
con la fine della propria carriera politica l'attivismo sfrenato, a causa di un
fascismo ancora non abbastanza forte da poter far fronte ad uno scontro con la
grande industria, appoggiata dai molti uomini del precedente regime ancora
posizionati nelle istituzioni dello Stato. Essi ebbero però il merito di
infondere risolutezza in molti sindacalisti di periferia. La seconda fase del
sindacalismo fascista Monumento a Razza. Corradini. Si entra quindi
in quella che viene chiamata "la seconda fase del sindacalismo fascista,
durante la quale il sindacalismo e tutte le componenti della sinistra fascista
tornarono all'attivismo ed alla tensione del periodo rivoluzionario. Panunzio
ricominciò a tuonare a favore della ripresa dell'anima rivoluzionaria del
fascismo e del recupero del programma, esprimendosi per la creazione di una
Camera sindacale e del lavoro e di un Senato politico. Cadde la
Confagricoltura, inglobata dalla fascista Federazione italiana sindacati
agricoli, riunendo in un'unica corporazione i lavoratori con i grandi e piccoli
proprietari agricoli. Il nuovo spostamento a sinistra dello schieramento
fascista, questa volta apertamente appoggiato da Mussolini stesso, portò ad un
conseguente irrigidimento degli industriali sulle tradizionali posizioni
reazionarie, decretando l'inizio di un'escalation. Si verificò quindi anche la
ripresa militante dello squadrismo in appoggio all'azione sindacale fascista,
dando luogo ad un'ondata di scioperi su tutto il territorio nazionale, i più
infuocati dei quali in Valdarno, Lunigiana e ad Orbetello. In Valdarno lo
sciopero venne organizzato dal dirigente Bramante Cucini, seguace di Sergio
Panunzio, e finanziato direttamente dai Comuni amministrati dal Partito
Nazionale Fascistae da uno stanziamento apposito del Direttorio generale del
PNF, con la pubblica approvazione di Mussolini. Al termine dello sciopero si
ebbe perfino la nomina statale di una commissione straordinaria di lavoratori
per gestire le miniere, destando comprensibile spavento tra il padronato. Si
tenne a Roma il II Congresso nazionale delle corporazioni. Qui venne messa
momentaneamente da parte la strada della collaborazione di classe, per
riprendere quella della lotta in difesa dell'unità dei lavoratori e
dell'istituzionalizzazione delle corporazioni, quest'ultimo aspetto chiesto a
gran voce durante tutto il congresso dalla maggioranza degli esponenti,
soprattutto quelli rappresentanti i sindacati agricoli provinciali, come Mario
Racheli. Nei riflessi della politica economica non v'è chi non afferri
l'utilità nazionale di rendere responsabili le organizzazioni sindacali e di
creare discipline contrattuali garantite dalla legge.» (Edmondo Rossoni,
intervento al II Congresso nazionale delle corporazioni) In questo quadro ha
luogo, come in altri casi era avvenuto, un'avversione crescente nei confronti
dell'inerzia e dell'inattivismo di Mussolini verso la situazione generale,
legato alla fase ed alle operazioni di consolidamento del potere del fascismo
all'interno della formazione statale. Ciò generò, in diversi casi, il
concepimento e la presa di decisioni autonome da parte dei capisquadra, dei
leader sindacali e dell'ala movimentista e la messa in evidenza della natura
anticapitalista che permeava il fascismo provinciale nei confronti di quello
cittadino, dove il movimentismo si scontrava coi circoli conservatori. Questa
natura emerse visibilmente e prepotentemente con lo sciopero carrarese
organizzato da Renato Ricci, capo delle squadre d'azione della Lunigiana. In
tale frangente lo sciopero fascista portò ad una radicalizzazione estrema dello
scontro con "i baroni del marmo", imperanti nel carrarese, da portare
all'occupazione ed all'autogestione delle cave e delle industrie di
lavorazione, ma soprattutto (dato che lo sciopero non si risolse con una vera e
propria vittoria) a divenire una delle cause fondamentali della nascita di una
corrente di dissidenti all'interno del fascismo ufficiale. Ha luogo il discorso
alla Camera con cui Mussolini si prende carico della responsabilità politica
della vicenda Matteotti. Il Direttorio delle corporazioni e quello del
Partito Nazionale Fascista si riuniscono congiuntamente studiando una serie di
problemi da risolvere per valorizzare il ruolo delle classi lavoratrici ed il
loro inserimento a pieno titolo nella vita nazionale, producendo poi un ordine
del giorno in cui si autorizzavano i sindacati fascisti a ricorrere alla
"lotta economica" contro industriali e capitalisti, rei di
"colpevole incomprensione" dei fini e della prospettiva sociale e
nazionale del fascismo. Ciò determina, insieme all'entusiasmo per
l'intransigenza insita nel discorso di Mussolini, l'instaurazione di un clima
da "seconda ondata", rimettendo nuovamente in moto la rivoluzione da
sinistra e accendendo nuovamente l'entusiasmo del fascismo movimentista. Avviene
quindi l'ultima grande azione di forza della Confederazione nazionale delle
corporazioni sindacali, che scavalcò le vertenze sindacali in corso tra la O.M.
di Brescia e la FIOMindicendo uno sciopero a sorpresa, scatenato da una serie
di multe e licenziamenti inflitti agli operai fascisti che, per protesta,
abbandonarono i posti di lavoro. Le agitazioni ottennero l'appoggio di Farinacci,
in quel periodo segretario nazionale del Partito, e, di contrasto, gli appelli
alla moderazione di Mussolini, che consigliò cautela a Rossoni per non ripetere
le vittorie di Pirro degli scioperi valdarnesi e carraresi. Le agitazioni dei
metallurgici riuscirono però ad allargarsi fino a Milano, dove gli operai
socialisti e comunisti vennero invitati ad aderire; le attività di
contestazione cominciarono poi ad interessare anche carovita ed altri
argomenti, estendendosi a tutta la Lombardia ed assumendo, soprattutto con il
sindacalfascista Razza caratteri indipendenti dal governo e di aperta minaccia
e violenza nei confronti degli industriali, terrorizzati dalla possibilità di
combinazioni politiche unitarie impreviste. Dopo lunghe trattative le agitazioni
rientrarono, decretando un grosso insuccesso per gli industriali, che dovettero
fare buone concessioni, sebbene non totali, agli operai tramite i sindacati
fascisti, e l'emarginazione completa della FIOM, i cui rappresentati si
spostarono in massa nelle Corporazioni. Per ben tre anni l'esistenza di un
sindacalismo fascista, cioè di un movimento sindacale guidato da fascisti e
orientato verso le idee del fascismo, fu ostinatamente negata. Ci voleva, per
dissuggellare gli occhi dei ciechi volontari e fanatici, il fatto clamoroso: lo
sciopero che mettesse in campo le forze sindacali del fascismo e che desse in
pari tempo allo stesso sindacalismo fascista una più risoluta nozione della sua
forza e delle sue possibilità di azione.» (Benito Mussolini, Fascismo e
sindacalismo, a seguito degli scioperi metallurgici organizzati dai sindacati
fascisti in Nord Italia) Altro commento che rivela il momento infuocato fu
quello di Corradini, sindacalista nazionale: «Il superamento del
socialismo, non la dispersione, non la distruzione dell'opera socialista.
Questo è buono affermare, in occasione dello sciopero dei sindacati fascisti. Vi
è fra socialismo e fascismo un nesso storico, oso dire una continuazione
storica. Il fascismo supera il socialismo, ma raccoglie i buoni frutti
dell'opera socialista e secondo la sua propria legge, quando occorra, tale
opera continua. Corradini, Il Popolo d'Italia. La trasformazione in organi di
diritto pubblicoModifica Edmondo Rossoni in Piazza del Popolo (Roma)
annuncia la promulgazione della Carta del Lavoro. Spirito. La conseguenza
principale di questi avvenimenti furono però gli accordi di Palazzo Vidoni, in
cui venne riconosciuto dalla Confederazione nazionale delle corporazioni
sindacali e da Confindustria la reciproca esclusività di rappresentanza di
lavoratori e datori di lavoro, con l'impegno al conseguimento prioritario
dell'interesse nazionale. Va però evidenziata soprattutto la legge: con questa
legge vennero infatti, tra l'altro, realizzata l'istituzionalizzazione dei
sindacati fascisti e legalizzato il loro monopolio per la rappresentanza dei
lavoratori con la nascita della contrattazione collettiva del lavoro. Ciò
andava a significare che le Corporazioni divennero organi di diritto pubblico
dell'amministrazione statale, con "funzioni di conciliazione, di
coordinamento ed organizzazione della produzione". All'interno di questa
legge era inoltre presente l'articolo 42, che prevedeva una direzione comune
tra le associazioni di categoria delle due parti, contenendo in nuce il progetto
corporativo a sindacato misto che verrà realizzato piu tardi. Dopo questa
vittoria, per Rossoni si ebbe la redazione della Carta del Lavoro, testo
fondamentale della politica sociale fascista in ottica di eliminazione della
dicotomia tra le classi sociali ma, dall'anno successivo, con Farinacci non più
alla segreteria nazionale del PNF, ebbero sfogo gli attacchi alla Conferenza
nazionale delle corporazioni sindacali, che venne smembrata dai circoli
conservatori, capeggiati da Giuseppe Bottai (sottosegretario al Ministero delle
corporazioni) ed Augusto Turati(nuovo segretario del partito), in sei separate
confederazioni di sindacati, facendo diminuire il potere contrattuale
dell'organismo, disperdendolo in strutture più piccole e limitate. Il secondo
Convegno di Studi sindacali e corporativi Nel periodo che intercorse da questo
momento alla legge, istitutiva delle corporazioni, si ebbe uno blocco totale
dell'azione nel settore, in cui intervenne positivamente soltanto il II
Convegno di Studi sindacali e corporativi, tenutosi a Ferrara, nel quale emerse
il concetto di corporazione proprietaria proposta da Spirito, nei confronti
della quale il sindacalismo fascista si trovò su posizioni contrastanti a causa
di un arroccamento di tipo ideologico: rimasti su posizioni classiste nel
passaggio dal socialismo eterodosso al fascismo, molti degli esponenti
pre-rivoluzionari del sindacalismo fascista (Lanzillo, Giampaoli, Bagnasco,
ecc.) videro il progetto di annullare il sindacalismo nel corporativismo come
un progetto reazionario, rimanendo ancorati alla concezione della lotta di
classe come uno scontro benefico per gli interessi individuali e nazionali. L'incapacità
di accettare la proposta di Spirito da parte dei primi sindacalisti fascisti,
ma anche i "nuovi" come Razza e Capoferri, fu dovuta quindi
essenzialmente al rigetto totale della visione statalista che andava formandosi
nel fascismo ed al cui finalismo erano sempre stati avversi: per loro "la
corporazione è il sindacato, e dire Stato corporativo è come dire Stato
sindacale. L'esaurimento del sindacalismo fascista nelle CorporazioniModifica
Magnifying glass icon mgx2.svg Lo stesso argomento in dettaglio:
Corporativismo. Sede dell'Opera Nazionale Dopolavoro. Viene approvata la
creazione dello Stato corporativo che, con le nomine dall'alto al posto delle
cariche elettive e l'abolizione del fiduciario di fabbrica, aveva dato tra
l'altro alle corporazioni, divenute veri e propri sindacati formati dai
rappresentanti dei lavoratori e dei datori di lavoro ed istituzionalizzati
nello Stato, la facoltà di stipulare i contratti collettivi di lavoro. In ogni
caso il cambiamento di assetto istituzionale e la rivoluzione nel mondo del
lavoro, non pregiudicarono i risultati effettivi che il sindacalismo fascista
aveva ottenuto negli anni. Tra le più importanti si possono elencare:
ferie pagate; indennità di licenziamento; conservazione del posto in caso di
malattia; divieto di licenziamento in caso di maternità; assegni familiari;
diffusione delle casse mutue aziendali; assistenza sociale dell'Opera Nazionale
Dopolavoro(ad es. centri ricreativi, viaggi collettivi a prezzo simbolico,
manifestazioni teatrali, etc). È Mussolini stesso a rivendicare alle
corporazioni la funzione di esaurire in sé il compito del sindacalismo
fascista, superando ed andando oltre al sindacalismo stesso, inserendosi nel
solco della Rivoluzione continua: «È nella corporazione che il sindacalismo
fascista trova infatti la sua meta. Il sindacalismo, di ogni scuola, ha un
decorso che potrebbe dirsi comune, salvo i metodi: s'incomincia con
l'educazione dei singoli alla vita associativa; si continua con la stipulazione
dei contratti collettivi; si attua la solidarietà assistenziale o mutualistica;
si perfeziona l'abilità professionale. Ma mentre il sindacalismo socialista,
per la strada della lotta di classe, sfocia sul terreno politico, avente a
programma finale la soppressione della proprietà privata e dell'iniziativa
individuale, il sindacalismo fascista, attraverso la collaborazione di classe,
sbocca nella corporazione, che tale collaborazione deve rendere sistematica e
armonica, salvaguardando la proprietà, ma elevandola a funzione sociale,
rispettando l'iniziativa individuale, ma nell'ambito della vita e dell'economia
della Nazione. Il sindacalismo non può essere fine a sé stesso: o si esaurisce
nel socialismo politico o nella corporazione fascista. È solo nella
corporazione che si realizza l'unità economica nei suoi diversi elementi:
capitale, lavoro, tecnica; è solo attraverso la corporazione, cioè attraverso
la collaborazione di tutte le forze convergenti a un solo fine, che la vitalità
del sindacalismo è assicurata. Mussolini, discorso inaugurale del Consiglio
Nazionale delle corporazioni) Maggiori esponenti ed ispiratori Corridoni
Corradini Ambris Panunzio Olivetti Dinale Lanzillo Grandi Fontanelli, G., Bianchi Baroncini Cianetti Rossoni Razza
Racheli Bagnasco Bramante Cucini Capoferri Landi Aimi Riviste La Stirpe Il
Lavoro Fascista (poi organo ufficiale del Partito Fascista Repubblicano) Il
Lavoro d'Italia Cultura Sindacale Rivista del Lavoro L'Idea Sindacalista Il
Lavoro I Problemi del Lavoro NoteModifica Perfetti, Il sindacalismo fascista.
Dalle origini alla vigilia dello Stato corporativo Bonacci, Roma, Breve storia
dell'Usi di Fedeli Granata, La nascita del sindacato fascista. L'esperienza di
Milano, De Donato, Bari, Malaparte e Suckert, Malaparte, vol. 1, Ponte delle
Grazie, operante e senza legami con la UIL attuale. Cordova, Le origini dei
sindacati fascisti, Roma e Bari, ristampa Firenze, La Nuova Italia, Nel cui
sottotitolo cambiava, in questo periodo, la dicitura da quotidiano socialista
in quotidiano dei produttori ^ Francesco Perfetti, Dal sindacalismo
rivoluzionario al corporativismo, Bonacci, Roma, Felice, Mussolini il
rivoluzionario, Torino, Einaudi, Corridoni (a cura di Andrea Benzi), ...come
per andare più avanti ancora - gli scritti, Milano, Zamponi, Lo spettacolo del
fascismo, Rubbettino, Roma, Felice, Mussolini il rivoluzionario, Torino,
Einaudi, Felice, Mussolini il fascista, I, La conquista del potere. Torino,
Einaudi, Sacco, Storia del sindacalismo, Torino, Olivetti Dal sindacalismo
rivoluzionario al corporativismo, Perfetti, Dal sindacalismo rivoluzionario al
corporativismo, Roma, Bonacci, Corridoni, Casa editrice Carnaro, Milano, Anche
per via del cambiamento di schieramento di Grandi: Renzo De Felice, Mussolini
il fascista, I, La conquista del potere. Torino, Einaudi, Haider, Capital and
Labour under Fascism, Columbia University Press, New York, Allio, La polemica
Joubaux-Rossoni e la rappresentanza delle corporazioni fasciste nell'ILO,
"Storia contemporanea", Bologna, Annali della Fondazione Giangiacomo
Feltrinelli, Marginalismo e socialismo nell'Italia liberale, Feltrinelli,
Milano"Il Giornale d'Italia", Il Mondo", Felice, Mussolini il
rivoluzionario, Torino, Einaudi, Cordova, Uomini e volti del fascismo, Bulzoni,
Roma, Ancora forti rimanevano i sindacati socialisti (CGdL) e comunisti
soprattutto tra metallurgici e metalmeccanici del nord-ovest e lo rimarranno
fino allo sciopero fascista della OM di Brescia, espansosi poi in tutto il nord
Italia. In Luca Leonello Rimbotti, Il Fascismo di sinistra, Settimo Sigillo,
Roma, Le idee della ricostruzione. Discorsi sul sindacalismo fascista,
Bemporad, Firenze, Susmel, Opera Omnia di Benito Mussolini, La Fenice, Firenze.
Parlato, Il sindacalismo fascista. Dalla grande crisi alla vigilia dello Stato
corporativo, Bonacci, Roma, Con l'eccezione di Lanzillo, che continuò
pericolosamente a portare avanti idee liberiste anche durante il regime.
Olivetti, Bolscevismo, comunismo e sindacalismo, Editrice Rivista Nazionale,
Milano, Deliberazione congiunta del PNF e del Gruppo parlamentare del partito
Cordova, Le origini dei sindacati fascisti, Laterza, Espressosi esplicitamente,
in particolare, nella seduta del Gran Consiglio del Fascismo occupatasi
dell'analisi dei problemi sindacali. In questo ambito Michele Bianchi definì
"dittatoriale" la "procedura introdotta dal sindacalismo
fascista", mentre il sindacalista nazionale Maraviglia ribadì che "la
doppia organizzazione, cioè quella dei datori di lavoro e quella dei
lavoratori, allontana ogni pericolo che anche il Fascismo, per le pressioni e
l'influenza delle organizzazioni sindacali, possa diventare un partito di
classe". In Claudio Schwarzenberg, Il sindacalismo fascista, Mursia,
Milano, Tacchi, Storia illustrata del fascismo, Giunti, Firenze, Rimbotti, Il
Fascismo di sinistra, Settimo Sigillo, Roma, Corriere della Sera, Uomini e
volti del fascismo, Bulzoni, Roma, contrassegnata da un parziale ritorno alla
teoria e alla pratica del conflitto di classe", in Adrian Lyttelton, La
conquista del potere. Il fascismo Laterza, Bari, Il fascismo è una dottrina,
una fede, una civiltà nuova. Riemerge ora l'anima rivoluzionaria del Fascismo.
Il Fascismo deve immediatamente tornare, non per opportunismo, ma per necessità
storica, al programma L'anima del Fascismo è, ricordiamolo sempre, il
Sindacalismo Nazionale, la cui formula Mussolini lanciò prima, prima di
Vittorio Veneto". In Sergio Panunzio, La méta del Fascismo, in Il Popolo
d'Italia, Tamaro, Venti anni di storia, Editrice Tiber, Roma, Schwarzenberg, Il
sindacalismo fascista, Mursia, Milano, Il Mondo, Rossoni sta, nel suo
intervento, illustrando le future battaglie del sindacalismo fascista sui
contratti collettivi di lavoro. In Ferdinando Cordova, Le origini dei sindacati
fascisti, Laterza, In questo periodo continuarono ad affiorare, in seno al
sindacalismo fascista, tendenze centrifughe verso Mussolini e il partito, la
cui sorte pareva a molti gravemente compromessa" in Alberto Acquarone, La
politica sindacale del fascismo ^ Alberto Aquarone e Maurizio Vernassa, Il
regime fascista, Il Mulino, Bologna, Che rientrò poi in breve tempo nell'alveo
della sinistra fascista ufficiale. ^ Sandro Setta, Renato Ricci: dallo
squadrismo alla Repubblica sociale italiana, Il Mulino, 1986. Uva, La nascita
dello stato corporativo e sindacale fascista, Carucci, Assisi-Roma Gerarchia
Acquarone, L'organizzazione dello Stato totalitario, Einaudi, Torino, Arata,
Decennale della Carta del Lavoro - Sul piano dell'Impero, su
"L'Italia", Milano, Felice, Mussolini il fascista. L'organizzazione
dello Stato fascista Einaudi, Spirito, Memorie di un incosciente, Rusconi,
Milano Lanaro, Appunti sul fascismo di sinistra - La dottrina corporativa di Spirito,
Firenze, in Belfagor Parlato, Spirito e il sindacalismo fascista, Il pensiero
di Spirito, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, Roma, Rimbotti, Il Fascismo di sinistra, Settimo Sigillo, Roma,
Susmel Opera Omnia di Benito Mussolini, La Fenice, Firenze.
BibliografiaModifica Testi in lingua italiana Uomini e volti del fascismo,
Bulzoni, Roma, Critica Fascista, antologia a cura di De Rosa e Malgeri, Landi,
San Giovanni Valdarno, Aquarone, La politica sindacale del fascismo. Alberto
Aquarone e Vernassa (a cura di), Il regime fascista, Il Mulino, Bologna,
Aquarone, L'organizzazione dello Stato totalitario, Einaudi, Torino, Allio, La
polemica Joubaux-Rossoni e la rappresentanza delle Corporazioni fasciste
nell'ILO, "Storia contemporanea", Bologna, Annali della Fondazione
Giangiacomo Feltrinelli, Marginalismo e socialismo nell'Italia liberale
Feltrinelli, Milano, Bocca, Mussolini socialfascista, Garzanti, Milano,
Chiurco, Storia della rivoluzione fascista, Vallecchi, Firenze. Ferdinando
Cordova, Le origini dei sindacati fascisti, Roma e Bari; ristampa Firenze, La
Nuova Italia, Felice, Mussolini il fascista. La conquista del potere, Torino,
Einaudi, Felice, Mussolini il fascista. L'organizzazione dello Stato fascista,
Torino, Einaudi, Felice, Mussolini il rivoluzionario, Torino, Einaudi, Felice,
Autobiografia del fascismo. Antologia di testi fascisti, Bergamo, Minerva
italica, Gentile, Le origini dell'ideologia fascista, Laterza, Bari. Granata,
La nascita del sindacato fascista. L'esperienza di Milano, De Donato,
Bari, Lanaro, Appunti sul fascismo di
sinistra - La dottrina corporativa di Spirito, Firenze, in Belfagor, Lyttelton,
La conquista del potere. Il fascismo Laterza, Bari, Parlato, La sinistra
fascista: storia di un progetto mancato, Il Mulino, Parlato, Spirito e il
sindacalismo fascista, in AA. VV., Il pensiero di Spirito, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana, Roma,
Parlato, Il sindacalismo fascista. Dalla grande crisi alla caduta del
regime, Bonacci, Roma, Perfetti, Il sindacalismo fascista. Dalle origini alla
vigilia dello Stato corporativo Bonacci, Roma, 1988. Francesco Perfetti, Dal
sindacalismo rivoluzionario al corporativismo, Bonacci, Roma, Sacco, Storia del
sindacalismo, Torino, Salvemini, Scritti sul fascismo, Feltrinelli, Schwarzenberg,
Il sindacalismo fascista, Mursia, Milano, Setta, Renato Ricci: dallo squadrismo
alla Repubblica sociale italiana, Il Mulino, Susmel, Opera Omnia di Mussolini,
La Fenice, Firenze. Francesca Tacchi, Storia illustrata del fascismo, Giunti,
Firenze, Tamaro, Venti anni di storia, Editrice Tiber, Roma, Zamponi, Lo
spettacolo del fascismo, Rubbettino, Roma, Haider, Capital and Labour under
Fascism, Columbia University Press, New York, Lowell Field, The Syndacal and
Corporative Institutions of Italian Fascism, Columbia University Press, New
York, Roberts, The Syndacalist Tradition and Italian Fascism, University of
North Carolina Press, Chapel Hill, Camera dei fasci e delle corporazioni Carta
del Lavoro Corporativismo Corporazione proprietaria Confederazione nazionale
delle corporazioni sindacali Collaborazione di classe Fasci Italiani di
Combattimento Interventismo Leggi fascistissime Politica economica fascista
Politica sociale (fascismo) Dalmine Rivoluzione fascista Squadrismo
Sindacalismo rivoluzionario Sindacato fascista dei giornalisti Portale
Fascismo Portale Politica Portale Storia d'Italia
Edmondo Rossoni sindacalista, giornalista e politico italiano Oliviero
Olivetti politico, politologo e giornalista italiano Confederazione
nazionale delle corporazioni sindacali. Nome compiuto: Riccardo Del Giudice. Giudice.
Keywords: l’implicatura di Telesio, Telesio, polemica con Spirito su la
distinzione tra sindacato e corporazione, le corporazione nella roma papale, I
diritti dello stato pontificio, il diritto della navegazione, contratto,
gentile, la scuola al lavoro – ‘dottrina e prassi corporativa” -- – la tesi di telesio – consiglio nazionale
delle corporazioni. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Giudice: l’implicatura di Telesio” -- The Swimming-Pool
Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Giudice:
all’isola – FILOSOFO SICILIANO, NON ITALIANO -- la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale -- corpi ed espressioni – filosofia messinese – scuola di
Messina – la scuola d’Antillo -- filosofia siciliana – filosofa italiana -- Luigi
Speranza (Antillo). Abstract. Grice: “In my ‘Personal identity’ I divide
‘I’ sentences in three types: somatic, psycho-somatic, and psychic. Giudice would not agree!” Keywords: corpo ed anima. Filosofo
messinese. Filosofo siciliano. Filosofo italiano. Antillo, Messina, Sicilia. Grice: “Giudice has
written an essay that poses a conceptual query for Austin’s conceptual query. It’s “Sull pudore” – “But do
we have that in ordinary language?”” – Grice: “Giudice has also written on more
standard forms of philosophy of language, and Nietzsche.” Dopo aver espletato studi classici si laurea con la
tesi “Ideologia e Sociologia” -- Ricercatore all'Istituto di Filosofia di
Messina. Direttore della collana "Filosofia Teoretica". Altre saggi:
“La Nuova Filosofia, Messina, Sortino “Il discorso filosofico” “Gli echi del
corpo” Verona,Paniere, “Il lessico di Nietzsche” Roma, Armando, Nietzscheana.
Esercizi di lettura, Messina, Alfa, “Il tribunale filosofico” I simboli delle
cose più alte, Fedeltà alla terra, Profili della contemporaneità, Cosenza,
Pellegrini, “Stare insieme” Cosenza, Pellegrini, La filosofia del finito,
Cosenza, Pellegrini, Gl’echi, Cosenza, Pellegrini Editore, Il corpo e l'espressione,
Cosenza, Pellegrini, Scritti di filosofia ed etica, Cosenza, Pellegrini, Emozioni
e cognitività: Un approccio fisiologico, Cosenza, Pellegrini Sul pudore -- Sul
pudore e sull'osceno, Cosenza, Pellegrini Breve documento sulla "nuova
filosofia", Cosenza, Pellegrini, Scritti di filosofia ed etica, Cosenza,
Pellegrini, Su Messina e altri scritti, Cosenza, Pellegrini, Morelli, Puoi
fidarti di te, Milano, Mondadori, Battaglia, Storia e cultura in Popper,
Cosenza, Pellegrino, Battaglia, Guicciardini tra scienza etica e politica,
Cosenza, L. Pellegrino,, varie Giovanni
Coglitore, Kant: cristianesimo come impegno morale, in Il contributo, L'Espresso, Studi etno-antropologici e
sociologici,. Fisiologia branca della biologia che studia il
funzionamento degli organismi viventi disambigua.svg Disambiguazione –
"Fisiologo" rimanda qui. Se stai cercando l'omonimo trattato antico,
vedi Il Fisiologo. La fisiologia (da φύσις, natura', e λόγος, 'discorso',
quindi 'studio dei fenomeni naturali') è la branca della biologia che studia il
funzionamento degli organismi viventi, analizzando i principi chimico-fisici
del funzionamento degli esseri viventi, siano essi mono o pluricellulari,
animali o vegetali. L'Uomo Vitruviano di Leonardo da Vinci, un'importante
prima tappa nello studio della fisiologia. È detta "condizione
fisiologica" lo stato in cui si verificano le normali funzioni corporee,
mentre una condizione patologica è caratterizzata da anomalie che si traducono
in malattie. Data l'estensione del campo di studi, la fisiologia si divide, fra
gli altri, in fisiologia animale, fisiologia vegetale, fisiologia cellulare,
fisiologia microbica, batterica e virale. Il Premio Nobel per la Fisiologia o
la Medicina è assegnato dall'Accademia reale svedese delle scienzea coloro che
raggiungono risultati significativi in questa disciplina.
StoriaModifica Claude Bernard e i suoi aiutanti. Olio su tela di
Leon-Augus Wellcome. I primi studi fisiologici risalgono alle antiche civiltà
dell'India e all'Egitto, dove venivano condotti insieme agli studi anatomici,
senza l'utilizzo della dissezione o della vivisezione. Lo studio della
fisiologia umana come campo medico risale almeno ai tempi di Ippocrate, noto
come il padre della medicina. Ippocrate incorpora questa scienza alla sua
teoria degli umori, che si basa su quattro sostanze fondamentali: terra, acqua,
aria e fuoco; associate ad un corrispondente humor (bile nera, flegma, sangue e
bile gialla, rispettivamente). Ippocrate nota alcune connessioni emotive ai quattro
umori, che Galeno avrebbe poi ripreso nei suoi studi. Il pensiero criticodi
Aristotele e la sua teoria sulla correlazione tra struttura e funzione ha
segnato l'inizio dello studio della fisiologia nella Grecia antica. Come
Ippocrate, Aristotele riprende la teoria umorale, che per lui consisteva in
quattro qualità primarie: caldo, freddo, umido e secco. Galeno è stato il primo
ad utilizzare degli esperimenti per sondare le funzioni del corpo. A differenza
di Ippocrate, però, Galeno sostiene che gli squilibri umorali siano situati in
organi specifici, o nell'intero corpo. Galeno ha poi introdotto la nozione di
temperamento: sanguigno corrisponde al sangue; il flemmatico è legato al
catarro; la bile gialla è collegata alla collera; e la bile nera corrisponde
alla malinconia. Galeno afferma che il corpo umano è composto da tre sistemi
collegati: il cervello e i nervi, responsabili dei pensieri e sensazioni; il
cuore e le arterie, che danno la vita; e il fegato con le vene, che sono
collegati alla nutrizione e la crescita.[9] Galeno è anche il fondatore della
fisiologia sperimentale. Per i successivi 1.400 anni, la fisiologia galenica
influenza l'intera medicina. Fernel, un medico francese, ha introdotto per
primo il termine "fisiologia". Il fisiologo francese Milne-Edwards introduce
il concetto di divisione fisiologica del lavoro, che ha permesso di
"confrontare e studiare le cose viventi come se fossero macchine create
dall'industria dell'uomo". Ispirato dal lavoro di Adam Smith,
Milne-Edwards ha scritto che il "corpo di tutti gli esseri viventi,
animali o piante, assomiglia ad una fabbrica ... in cui gli organi,
paragonabili ai lavoratori, lavorano incessantemente per produrre i fenomeni
che costituiscono la vita dell'individuo." Negli organismi più
differenziati, il lavoro può essere ripartito tra diversi strumenti o sistemi
(chiamati da lui appareils). Lister studia le cause della coagulazione del
sangue e l'infiammazione. Le sue scoperte portano all'implemento di antisettici
in sala operatoria, con conseguente diminuzione del tasso di mortalità degli
interventi chirurgici. La conoscenza fisiologica ha iniziato a crescere ad un
ritmo rapido, in particolare grazie alla teoria cellulare di Schleiden e
Schwann, nella quale si afferma per la prima volta che gli organismi sono
costituiti da unità chiamate celle. Le scoperte di Bernard hanno portato al
concetto di milieu interieur (ambiente interno), che sarà poi ripreso e
definito "omeostasi" dal fisiologo americano Walter B. Cannonnel. Con
omeostasi, Cannon intendeva "il mantenimento di stati stazionari nel corpo
e i processi fisiologici con cui sono regolati. In altre parole, la capacità
dell'organismo di regolare l'ambiente interno. Va notato che, William Beaumont
è stato il primo americano ad utilizzare l'applicazione pratica della
fisiologia. I fisiologi del XIX secolo come Michael Foster, Max Verworn,
e Alfred Binet, sulla base delle idee di Haeckel, elaborano il concetto di
fisiologia generale, una scienza unificata che studia le cellule, ribattezzata
biologia cellulare nel 900. Nel XX secolo, i biologi iniziano ad interessarsi
agli organismi diversi dagli esseri umani, e nascono i campi della fisiologia
comparata ed ecofisiologia. Più di recente, la fisiologia evolutiva è diventata
un sotto-disciplina distinta. La fisiologia opera su diversi livelli,
occupandosi sia dei meccanismi di base a livello molecolare sia di funzioni di
cellule e organi, come pure dell'integrazione delle funzioni d'organo negli
organismi complessi. A seconda dell'ambito specialistico, la
fisiologia si avvale delle conoscenze di numerose discipline, oltre alle già
citate chimica e fisica, alcune branche della biologia quali: biochimica,
biologia molecolare, anatomia, citologia e istologia e costituisce anche la
base fondamentale per numerose discipline mediche quali la patologia, la
farmacologia e la tossicologia. Esistono diversi metodi per classificare
la fisiologia In base al taxon: Fisiologia animale: studia i fenomeni e i
meccanismi associati alle funzioni degli animali. Fisiologia vegetale: studia i
fenomeni e i meccanismi associati alle funzioni dei vegetali. Fisiologia umana:
studia i fenomeni e i meccanismi associati alle funzioni degli esseri umani
Fisiologia microbica e virale. In base al livello di organizzazione: Fisiologia
cellulare: studia i meccanismi associati al funzionamento delle cellule e le
loro interazioni con l'ambiente. Fisiologia molecolare: studia i fenomeni e i
meccanismi associati alle funzioni delle molecole Neurofisiologia: studia il
funzionamento del sistema nervoso sia a livello cellulare che sistemico
Fisiologia sistemica Fisiologia ecologica Fisiologia integrativa In base ai
processi che causano variazioni fisiologiche: Fisiologia ambientale: studia le
reazioni e l'adattamento dell'organismo sottoposto a differenti ambienti
(temperatura, altitudine, inquinamento, ecc..). Fisiologia patologica: studia
le modificazioni delle funzioni in seguito ad una patologia. Fisiologia dello
sviluppo: studia i meccanismi e le fasi che conducono un organismo alla maturità
riproduttiva. In base agli obiettivi finali della ricerca: Fisiologia
applicata: studia la capacità umana d'interagire con l'ambiente esterno.
Fisiologia comparata: studia le somiglianze e le differenze delle diverse
specie animali. Fisiologia dell'esercizio: studia i meccanismi che interessano
l'attività motoria e sportiva e come migliorare le prestazioni con
l'allenamento. Prosser, C. Ladd
Comparative Animal Physiology, ambientale Environmental and Metabolic Animal
Physiology Hoboken, NJ: Wiley Introduction
to Physiology: History And Scope, in Medical News Today Hall Guyton e Hall
Manuale di fisiologia medica Philadelphia, Pa .: Saunders / Elsevier. Burma;
Maharani Chakravorty. From Physiology and Chemistry to Biochemistry. Pearson
Education. Zimmermann. The Jungle and the Aroma of Meats: An Ecological Theme
in Hindu Medicine. Motilal Banarsidass publications. Selin, Medicine Across
Cultures: History and Practice of Medicine in Non-Western Cultures, Springer
Science et Business Media, Physiology - humans, body, used, Earth, life,
plants, chemical, methods, su scienceclarified. URL Boeree, Early Medicine and
Physiology, su webspace.ship.edu. URL Galen of Pergamum | Greek physician, in
Encyclopedia Britannica. Stanley C. Fell e F. Griffith Pearson, Historical
Perspectives of Thoracic Anatomy, in Thoracic Surgery Clinics thorsurg.. Wilbur Applebaum. Encyclopedia of
the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton. Routledge. Cervello. The Pulse del modernismo:
fisiologici Estetica a Fin-de-siècle Europa . Seattle: University of Washington, Milestones in
Physiology Archiviato il 20 maggio 2017 in Internet Archive. Brown e Elizabeth
Fee, Walter Bradford Cannon, in American Journal of Public Health, Brain, The
Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Sicle Europe, University
of Washington Feder, ME; Bennett, AF;
WW, Burggren; Huey, RB New directions in ecological physiology. New York:
Cambridge University Press. Jr T Garland, P. A. Carter, Evolutionary Physiology
Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, lemma di
dizionario «fisiologia» fisiologia, su
Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Fisiologia, su Enciclopedia Britannica,
Encyclopædia Britannica, Inc. Opere
riguardanti Fisiologia, su Open Library, Internet Archive. Fisiologia, in
Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Portale Biologia: Biologia scienza che
studia la vita Storia della biologia Equilibrio idro-salino. Nome
compiuto: Santi Lo Giudice. Giudice. Keywords: corpi ed espressioni, corpo,
espressione, pudore, osceno, l’osceno nella Roma antica, l’osceno nella italia
antica, fisiologia, fisiologico, natura -- Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Giudice: corpi
ed espressioni” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!;
ossia, Grice e Giuffrida (Catania). Abstract. H. P. Grice:
“When I wrote ‘Meaning,’ I took measles – any reader of Ruggeri might agree –
all too superficially!” -- Keywords: H. P. Grice, meaning, signification,
signifying -- Nato da Carmelo G. e da Caterina Ruggeri – “better under ‘G’,
then” H. P. Grice --, si laurea in medicina e chirurgia a Roma discutendo la
tesi “Sulla dignità morfologica dei segni detti "degenerativi",
pubblicata in Atti della Società romana di antropologia, e in volume a Roma.
L'argomento della tesi, preparata sotto la direzione del neuro-patologo
Mingazzini, che influì non poco sulla formazione intellettuale e scientifica di
G., è un chiaro indice dell’orientamento degli interessi di G. verso
l'antropologia normale e patologica, la psicologia e la medicina legale. Subito
dopo la laurea G. si trasferì a Reggio nell'Emilia, presso il freno-comio di S.
Lazzaro allora diretto da Tamburini, ove intraprese una serie di ricerche
sull'anatomia del cranio umano, sulla morfologia facciale e su vari caratteri
somatici delle popolazioni dell'Italia settentrionale, su argomenti di
antropologia normale e patologica. Importante in quel periodo è il suo
contributo alla ri-organizzazione del museo e del laboratorio di antropologia
dell'Istituto reggiano, ufficialmente inaugurati nel nuovo assetto in occasione
delle manifestazioni dedicate al centenario della morte di Spallanzani.
Trasferitosi con il titolo di assistente presso la cattedra di antropologia a Roma
diretta da Sergi, due anni dopo consegue la libera docenza in antropologia.
Rimane a Roma sei anni, durante i quali ha modo di affermarsi come brillante
ricercatore, acquisendo notorietà e autorevolezza in campo scientifico e
accademico. Socio ordinario della prestigiosa società di antropologia ed
etnologia di Firenze, membro della società romana di antropologia -- della
quale fu segretario --, partecipa a Milano alla prima riunione degli
antropologi italiani nell'ambito del primo congresso dei naturalisti italiani
promosso dalla società italiana di scienze naturali, ove è eletto segretario
della sezione antropologica, e a Monaco al congresso internazionale di
antropologia e archeologia pre-istorica, in cui fa parte della commissione
nominata per unificare le misure antropologiche. G. è incaricato dell'insegnamento di
antropologia a Pavia, introdotto in quell'ateneo e aggregato alla facoltà
medica. Vinto il relativo concorso, è nominato straordinario della disciplina e
assunse la direzione della cattedra di antropologia a Napoli, succedendo a
Nicolucci. Incaricato altresì della direzione del gabinetto di antropologia, è dichiarato
stabile. Dopo un viaggio di studio presso i musei antropologici di Vienna,
Budapest e Zagabria, ottenne anche l'incarico di etnologia coloniale presso il
R. Istituto orientale di Napoli. Divenuto professore ordinario, G. conserva la
direzione della cattedra di antropologia a Napoli, fonda il museo antropologico
e alimenta una fitta rete di scambi e di confronti con i più autorevoli
esponenti del panorama antropologico. L'attività di ricercatore di G.,
inizialmente indirizzata in senso prevalentemente craniologico e morfologico,
quindi orientata verso argomenti di antropologia generale normale e patologica,
è di rilevante importanza. Attratto dallo studio dei problemi di pre-istoria e
di antropologia relativi alle origini delle POPOLAZIONI ITALICHE, sui quali
Sergi getta nuova luce risvegliando l'interesse degli specialisti, aderì al
movimento mono-genista che si anda affermando in Germania divenendo un
sostenitore convinto, non infrequentemente con tono polemico anche aspro,
dell'evoluzione autonoma precoce della specie umana con esclusione degli
antropoidi dall'antropogenesi. S’allontana in tal modo dalle posizioni di Sergi
che, sostenendo il concetto della stabilità delle forme umane e in generale
delle forme organiche, è attestato su concezioni assai vicine alla teoria
cosiddetta poli-genista. Pur ancorato all'inamovibile punto fermo della
fondamentale unità anatomo-fisiologica dell'uomo e dell'unicità del philum
umano, G. ammise l'esistenza di vari precoci centri specifici per l'evoluzione
somatica delle razze; attento ai progressi delle conoscenze in campo biologico
e zoo-logico, aderì alle nuove idee sul mutazionismo, sull'eredità mendeliana,
sull'olo-genesi, e propone una nuova classificazione dell'umanità considerata
come una specie collettiva nella quale è possibile distinguere 9 specie
elementari. Studia, oltre alle POPOLAZIONI ITALICHE, numerosi gruppi etnici di
varie parti del mondo. Espone i suoi concetti e i risultati dei suoi studi in
alcuni saggi -- L'uomo attuale, una specie collettiva, Roma; Homo sapiens – cf.
H. P. Grice, Homo sapiens sapiens --. Einleitung zu einem Kurs der
Anthropologie, Wien-Leipzig; Su l'origine dell'uomo. Nuove teorie e documenti,
Bologna -- e in altri pubblicazioni scientifiche. i ricordano: L'ubicazione
dell'apertura piriforme; contributo alla craniologia dei popoli dell'alta valle
del Po (norma facciale), Archivio per l'antropologia e l'etnologia; Un nuovo
carattere pitecoide in 13 crani di alienati (assenza della fossa glenoidea del
temporale), Rivista sperimentale di freniatria e medicina legale delle
alienazioni mentali; La statura in rapporto alle forme craniche: note di ANTROPOLOGIA
EMILIANA ed ANTROPOLOGIA LOMBARDA, Atti della Società romana di antropologia;
L'altezza del cranio in relazione alle altre dimensioni, al sesso ed alla
statura; L'evoluzione dell'immaginazione, Archivio per l'antropologia e
l'etnologia; Evoluzione individuale ed evoluzione collettiva. Una teoria
biologica del genio, Rivista di scienze biologiche; Il ragionamento
sperimentale in antropologia e in antropo-sociologia; Un indice di deperimento
fisico nell'Appennino reggiano; Alcune note sul tipo fisico regionale; L’ORIGINI
ITALICHE; Die grösste Höhe des Schädels vommorphologischen Gesichtspunkte aus
betatrachtet, in Zentralblatt für Anthropologie; Nuove ricerche morfologiche e
craniometriche, Atti della Società romana di antropologia; Appunti di
etnografia comparata della Sicilia; Materiale paletnologico diuna caverna
naturale di Isnello presso Cefalù in Sicilia; Crani e mandibole di Sumatra;
Considerazioni antropologiche sull'infantilismoe conclusioni relative
all'origine delle varietà umane, Monitore zoologico italiano; Sulla plasticità
delle varietà umane; La maggiore variabilità della donna dimostrata col metodo
Camerano (coefficiente somatico); Le ossificazioni di spazi suturali e i
parietali divisi; Il canale infrasquamoso di Gruber ealtre particolarità
morfologiche nella regione temporale (canale interstizialee processo
ensiforme); La posizione del bregma nel cranio del Pithecanthropus erectus e la
tendenza mono-genista, Atti dellaSocietà romana di antropologia; La capacità
del cranio nelle diverse POPOLAZIONI ITALIANE ANTICHE e moderne; Una
spiegazione del GERGO dei criminali – cf. H. P. Grice on L. J. Cohen, “I don’t
want no more beer’ -- al lume dell'etnografia comparata, in Archivio di
psichiatria, neuropatologia, antropologia criminale e medicina legale;
Discussioni di antropologia generale, Monitore zoologico italiano; Terzo
contributo all'antropologia fisica dei Siculi eneolitici (grotta della
Chiusilla, alle Madonie, presso Isnello, circ. di Cefalù), Atti della Società
romana di antropologia; Un cranio acrocefalico; Caratteri sessuali di
affinamento e altre quistioniantropologiche, in Archivio per l'antropologia e
l'etnologia; Crani dell'Australia, della Nuova Caledonia e delle isole
Salomone, in Atti della Società romana di antropologia; Un cranio guayachì, un
cranio (incompleto) ciamacoco e un cranio fuegino, ibid., pp. 235-254; Quattro
scheletri di indiani Carinas (Sud America Centrale); Crânes européens déformés,
in Revue de l'École d'anthropologie de Paris; Crani siciliani e CRANI LIGURI
(La stirpe mediterranea e i pretesi negroidi, in Atti della Società romana di
antropologia; Le proporzioni del busto nei due sessi e il canone di Fritsch;
Materiale paletnologico della grotta del Castello di Termini Imerese; I crani
egiziani del Museo civico di Milano, in Archivio perl'antropologia e
l'etnologia; Fossili umani scimmieschi, in Monitore zoologico italiano; La
posizione antropologica dei Maori, in Archivio per l'antropologia e
l'etnologia; Alcune idee controverse sul DI-MORFISMO SESSUALE nell'uomo; La
quistione dei pigmei e le variazioni morfologiche dei gruppi etnici, ibid., pp.
289-315; I crani egiziani antichi e arabo-egiziani dell'Università di Napoli;
un osso "postzigomatico", in Attidella Società romana di
antropologia; Per una sistemazione del tipo di Cro-Magnon e una rara anomalia
(ossificazione nello spazio suturale coronale), in Archivio per l'antropologia
e l'etnologia, XLI (1911), pp. 153-173; Il supposto centro antropogenico
sud-americano, in Monitore zoologico italiano; Controversie intorno all'azione
dell'ambiente sull'uomo, in Rivista di antropologia; Ueber die
endocranischenFuschen der Arteria meningea media beim Menschen, in Zeitschrift
für Morphologieund Anthropologie; The so-called laws of inheritance in man, in
Medical Magazine; Schema di classificazione degli "Hominidae"
attuali, in Archivio per l'antropologia e l'etnologia; Autoctoni immigrati e
ibridi dell'etnologia africana; Nuovi studi sull'antropologia dell'Africa orientale;
etnologia e antropometria delle popolazioni eritreo-somale-abissine e delle
regioni vicine; Quattro crani preistorici dell'Italia meridionale (Romanelli,
Vitigliano, Arpino e Fucino); Alcuni dati retrospettivi ed attuali
sull'antropologia della Libia, ibid., pp. 255-288; Were the pre-dynastic
Egyptians Libyans or Ethiopians?, in Man; Documenti sull'indiceschelico, in
Rivista di antropologia; L'indice schelico nei due sessi; L'indice barico. La
microbaria dell'adolescenza, l'allobaria sessuale e proposta di classificazione,
in Archivio di fisiologia, XVI (1917-18), pp. 49-62; Le basi nazionali-etniche
in Austria-Ungheria, in Scientia, s. 2, XXIV (1918), pp. 115-126; The origins
of the Italianpeople, in American Journal of physical anthropology; Se ipopoli
del mare delle iscrizioni geroglifiche appartengano tutti all'Italia, in
Rivista di antropologia; A sketch of the anthropology of Italy, in Journal of
the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland; La phylogénie
humaine, in Scientia, s. 2, XXXI (1922), pp. 361-370; La distantia cristarum
nella cintura pelvica dell'uomo. Valore assoluto nello scheletro e nel vivente.
Valori relativi alla statura, al tronco e alla larghezza acromiale. Divario
sessuale e paragone con gli antropoidi, in Archivio di scienze biologiche, III
(1922), pp. 183-200. Il G. appartenne a
numerose società scientifiche italiane e straniere, tra le quali la Società
imperiale degli amici di storia naturale, di antropologia e etnografia di
Mosca, la Anthropologische Gesellschaft di Vienna, la Société d'anthropologie
de Lyon, il Comité de patronage de l'Institut suisse d'anthropologie générale;
membro corrispondente straniero della Société d'anthropologie de Paris, fu
vicepresidente della Società romana di antropologia. Fu accolto nell'Accademia
delle scienze fisiche e matematiche della R. Società di Napoli. Gli furono
conferite la medaglia Paul Broca a Parigi e la nomina a "honorary
fellow" del Royal Anthropological Institute of Great Britain and
Ireland. G. muore a Napoli. Sposa Strachan,
dalla quale aveva avuto due figli. Fonti e Bibl.: Necr. in Riv. di antropologia;
in Riv.di biologia; World who's who in science, Hannibal, MO; Enc. Italiana, Notizie
sulla vita, sull'attività accademica e sulle pubblicazioni del G. sono state
fornite dal prof. Francesco Fedele curatore del Museo di antropologia
dell'Università Federico II di Napoli.D.‘ G., SULLA DIGNITÀ MORFOLOGICA DEI SEGNI
DETTI DEGENERATIVI, ROMA lE, i-.oescx3:e::e cSc o,*' (bretschxeider e
regenberg) Librai di S. M. ia Regina d’Italia l'jstrafto dagl’Aiti della
Società Homana di Antrojioloqia ,. Prefazione di Mingazzini Coincidenza delle
abnormità somatiche colle abnormità della psiche. Spiegazione di tale fatto
constatato negli alienati -- Morel. Spiegazione del medesimo fatto constatato
nei delinquenti, nelle prostitute e negl’uomini di genio (Lombroso). Necessità
di una sintesi. Concezioni sintetiche di Sergi e di Féré. Concezione sociologica
della degenerazione -- Iacoby, Tarde, Ferri, Dali.e- magne. Definizione della
degenerazione. Le singole stigmati somatiche abnormi. Plagio-cefalia, trigono-cefalia,
scafo-cefalia, oxi-cefalia. Micro-cefalia e macro-cefalia. Plagioprosopia.
Fronte sfuggente e fronte sporgente. Arcate orbitarie e seni frontali
esagerati. Faccia mongolica. Prognatismo. Abnormità dentarie. Torus palatinus.
Apofisi lemuriana. Mancato accavallamento delle arcate dentarie. Altre anomalie
facciali. Collo e spalla. Torace en entonnoir e torace en gouttière. Bacino e
andatura. Arti superiori e inferiori. Forma delle mani. Solchi palmari Linee
papillari delle mani. Piede prensile e piede piatto. Polidattilia, sindattilia
e brachidattilia. Anomalie del- T orecchio esterno. Naso ed occhi. Mascolismo,
femminismo, androginismo, infantilismo. Polimastia e ginecomastia. Anomalie nel
sistema pilifero. Appendice » 33 III- Frequenza dei singoli segni abnormi nei
due sessi, indipendente- mente dalle psicosi e nelle diverse psicosi. Deduzione
della loro importanza morfologica dalla percentuale con la quale, presi
singolarmente, si presentano nei diversi gradi di degenerazione psichica
Tabelle statistiche Spiegazione delle tavole Bibliografia. Studiare il SIGNIFICATO
delle stigmate degenerative somatiche è merito in gran parte di una scuola
antropologica, orgogliosa di ripetere il suo nome dal suo fondatore, LOMBROSO
(vedasi). Che non tutte queste stigmate posseggano uguale dignità morfologica è
noto. Però regna fin ora grande incertezza nell’attribuire all’une piuttosto
che all’altre un giusto ed esatto valore. Attese a risolvere questo problema,
da me consigliato, R. Dal suo studio esposto nel suo saggio, scaturiscono
corollari che ci additano quali dei SeGnI cosi detti degenerativi, dobbiamo
principalmente tenere in conto per emettere un sereno e sicuro giudizio sulle
abnormità corporee d’un paziente. Le indagini di R. sono precedute da una
chiara, minuta e coscienziosa rassegna di quanto finora si è scritto intorno al
concetto della degenerazione; analisi degna di tanta maggiore considerazione,
in quanto è desiderato un lavoro storico di questo genere, sopratutto in ITALIA.
Roma. Mingazzini. Sento il dovere di ringraziare vivamente Mingazzini, che è
inspiratore benevolo e illuminato del presente lavoro; nonché Bonfìgli,
direttore del romamo frenocomio, gli egregi Cividalli e Gammarelli, primari nel
medesimo, Ciarocchi, direttore dell’ospedale di S. Gallicano, che gentilmente
permisero ai miei studi di avere una base positiva. Ringrazio altresì l’illustre
Sergi, che per sua benevolenza s’interessa all’ argomento, dandomi all’uopo
consigli e aiuti validissimi. Dites vous
donc bien et réciproquement, que partout où vous voyez un cliangement dans le
corps, vous avez à en chercher un dans l’intelligence. Dites vous que vous avez
à etablir cette corrélation dans tonte 1’échelle, et toutes les dégradations de
1’entendement, depuis les derniers degrès de l’imbécillité jusq’au fait le plus
élevé du génie, depuis la raison la plus droite et la plus ferme jusqu’à celle
qui est le plus profondément et le plus irrémediablement troublée. Lelut, Cadre
de la philosophie de l’homme, Annales médico-psychologiques. I. A
Morel, giustamente osserva Gradenigo, e ad Esquirol, suo maestro, spetta il
merito di avere per i primi messo in rapporto i SEGNI dell’alterazione psichica
coi SEGNI dell’alterazione somatica, per dare della loro co-esistenza una unica
spiegazione: i fisionomisti e gl’altri del cosi-detto periodo fisiologico o
frenologico avendo esercitato la loro attività su altro campo, che non
precisamente e rigorosamente quello psico-patologico. Giuste osservazioni anche
in questo campo, è vero, sono state fatte; ma, o in via puramente teorica da
menti acute, quale Lelut, o in modo quasi accidentale, come, per esempio, quell’osservazione
di Portaiche dice “très-ordinaires” le anomalie nei cranii di maniaci,
epilettici e apoplettici; nessuno poi, air eccezione d’Esquirol, tenta una
spiegazione. Morel già nella prefazione al suo famoso “Traité des
dégénérescences” afferma nettamente. Dans 1’état
actuel de progrès l’ètude de 1’homme physique ne peut s’isoler de 1’ètude
del’homme MORAL; e in ciò fa suo il pensiero di Bonnet. Il [Marro,
I caratteri dei delinquenti. Torino -- PoRTAL, Considerations sur les rnaladies
de famille, riferito da Lucas, Hérédité naturelle. Groham fa osservazioni anche
più estese sui delinquenti -- Talbot, The etiology of osseous deformities etc. Chicago
-- faut toujours en revenir au physique comme à la premierò origine de tout ce
que Tame éprouve, pensiero diviso anche dair autore del contratto sociale che
scrive: le nostre doti intellettuali, i nostri vizii, le nostre virtù e per
conseguenza i nostri caratteri dipendere dalla nostra organizzazione. Stabilito
poi ciò che si debba intendere per de-generazione, cioè una deviazione morbosa
dal tipo normale dell’umanità, espone come conseguenza -- e qui è il punto
geniale della teoria -- di tale deviazione nei discendenti una de-gradazione
progressiva tanto psichica che somatica: a quest’ ultima assegna come limite la
sterilità. In nessun punto esprime cosi completamente il suo pensiero come in
questo: Le condizioni di de-generazione nelle quali si trovano gl’eredi di
certe cattive disposizioni organiche si rivelano non solamente da caratteri
facili a osservare, quali la piccolezza o la cattiva conformazione della testa,
la predominanza d’ un temperamento morboso, deformità speciali, anomalie nella
struttura degl’organi, impossibilità di riprodursi; ma ancora dalle aberrazioni
più strane nell’esercizio delle facoltà intellettuali e dei sentimenti morali.
E tutto il suo trattato cosi bello per unità di concezione e splendido per
acutezza di osservazioni non è che lo svolgimento di questa tesi, con quel
calore stesso di convinzione che faceva dire a Esquirol: « cette funeste
transmission se peint sur la physionomie, sur les formes extérieures, dans les
idées, les passions, les habitudes, les penchants des personnes qui doivent en
ótre les victi- mes ». — Pronta conferma
e pregevole riceveva la suesposta teoria da quel saggio di Moreau de Tours, che
a ragione è detto livre-ferment. Alcuni anni dopo Morel ritorna sull’
argomento, e ne raccoglieva nuovo e preziosissimo tributo di stima; poiché è meraviglioso
vedere Griesinger stesso, che allora teneva lo Bonnet, Essai analytique sur les
facultés de V dme. Rousseau, Nocelle Eloise, lett. Morel, Traité des dégénérescences de l’espece
humaine, Paris. Esquirol, Des maladies mentales considérées sous les rapporis
médical, hygénique, et mèdico-legai. Paris. Moreau, La pshycologie
morbide, Paris. Morel, De la formoiion du type dans les varieté dégénérées,
scettro della psichiatria schierarsi fra i suoi ammiratori, e portare nel
discorso col quale inaugura la clinica psichiatrica di Berlino le idee professate
dal modesto medico di Saint-Yon. Noi troviamo che le persone colpite da una pre-disposizione
ereditaria nevropatica presentano nella loro organizzazione qualche cosa che le
distingue dalla maggioranza degl’uomini e per certe forme o per qualche parte
del loro corpo sono contraddistinti e come afflitti in particolar modo dalla
natura. Queste stigmati degenerative possono consistere in cambiamenti
lievissimi. Anche LOMBROSO (vedasi), che allora fa le sue prime armi nella
statistica, porta il suo contributo. Il medico di Saint-Yon aveva messo tra i
colpiti da eredità I morbosa anche i delinquenti. Difatti seguendo la
genealogia di una famiglia di degenerati aveva veduto: 1.^ generazione
Immoralità, depravazione, accessi alcoolici e degradazione morale del bisavolo,
che in una taverna è morto in rissa; 2. generazione Ubbriachezza ereditaria,
attacchi nervosi che finiscono in paralisi generale nell’avolo; 3. generazione
Sobrietà, inclinazioni ipocondriache, illusioni di persecuzione e tendenze
omicide nel padre; 4. generazione Intelligenza difettosa, primo attacco di
follia a 16 anni e passaggio in completo idiotismo; probabile estinzione della
famiglia, non essendovi alcun sviluppo delle funzioni generative. Ma non aveva
insistito nell’analogia tra delinquenti e pazzi, nè dilungatosi a dimostrare la
natura morbosa del delinquente. Daily e Voi sin si ! occuparono a preferenza di
quel raffronto, e Despine in seguito dimostra le anomalie morali del criminale
e della prostituta. Ma è in Inghilterra sopratutto che una schiera di valorosi
prende a trattare la natura morbosa del delitto: ho LOMBROSO (vedasi), La
medicina legale delle alienazioni mentali studiata col metodo sperimentale
Gazzetta medica italiana — provincie venete. Riferito da Maudsley, Corpo e
Mente. Orvieto V. anche: Fisiologia e Patologia dello spirito dello stesso
autore, Napoli. Dally, Remarques sur les aliénés et les criminels,
Paris, Masson Voisin, De l’identità des causes du suicide^ du crime et de l’aliénation
mentale. Despine, Psychologie naturelle, Paris, nominato Maudsley, Thompson;
Wilson^ Needham; Nicolson -- ma quest’ultimo in senso negativo. Maudsley
principalmente accetta in tutto e per tutto la teoria degenerativa di Morel, e
definisce la classe criminale una varietà degenerata o morbosa della specie
umana; contraddistinta da caratteri particolari d’inferiorità fisica e mentale;
risultato fatale di una serie di generazioni; ma quanto alla dimostrazione
anche lui si limita al lato psichico. Il lato somatico della dimostrazione; il
più importante per noi; è merito insigne di un illustre seguace della teoria
degenerativa in Italia; di VIRGILIO (vedasi). Questi difatti fa rilevare quanto
comuni risultino dalle ricerche praticate (266 delinquenti) le stigmati
degenerative somatiche le quali essendo in relazione con lo stato anomalo
dell’organismo; permettono di annoverarlo nelle varietà morbose della specie
con lo stesso diritto che dà alla psico-patologia di includervi l’idiozia; il
critinismo e la follia. Nè Virgilio fra noi resta isolato; Andronico nei suoi
Studi clinici sul delitto ritiene la causa essenziale che promuove il delitto
di natura morbosa; anche lui fondandosi sui fatti somatici. L’asimmetria della
faccia; il prognatismo; il naso camusO; le orecchie ad ansa; i diametri poco
proporzionati della testa e della faccia che in tutte (122 donne delinquenti)
si sono riscontrate; son SEGNI abbastanza SICURI e CARATTERISTICI da DEDURRE che
per la non giusta conformazione e composizione dell’organo cervello e sistema
nervoso; succedevano quelle nevrosi; isterismo; epilessia; melanconia;
alienazioni mentali che sono e saranno sempre l’etiologia del morbo che
chiamasi delitto. In Italia però non esisteno solo i puri seguaci della teoria
degenerativa. Anzi da tempo vi s’è iniziato un movimento scientifico tutto
originale; il quale alla luce della teoria d’evoluzione; la nuova stella polare
che sorge ed era già alta sull’orizzonte; tende a dimostrare che i SEGNI degene- Maudsley, Le crime et la foglie,
Paris Virgilio, Saggio di ricerche sulla natura morbosa del delitto e delle sue
analogie con le malattie mentali. Rivista di discipline carcerarie, Roma Andronico,
Studi clinici sul delitto, Rivista di discipline carcerarie -- rativi di Morel
non sono che arresti di sviluppo. A dir vero la teoria dell’evoluzione è stata
applicata dal Maudsley alla psiche deir uomo, mai però nel senso del regresso,
e tanto meno in relazione col lato somatico. E se Gratiolet dice: « gl’individui
inferiori delle razze alte tendono ad avvicinarsi allo stato medio delle razze
infime, è lontano dal dare alla sua sentenza il significato e la dimostrazione
eh’ ha in Italia. Anche Down, che nota le analogie somatiche degl’idioti con
popoli di razze inferiori, non ne trasse però alcuna deduzione nel senso darwiniano:
la conclusione, che la razza bianca deriva d’un perfezionamento delle colorate,
spetta tutta a Lombroso. Questi difatti, checché dice in seguito della nessuna
influenza della teoria di Darwin sulle sue ricerche, -- e storicamente e
psicologicamente non è spiegabile che nessuna influenza vi abbia esercitato --
pare in quel tempo tutto intento a confermare le vedute di Giglioli,
dell’esistenza, cioè, d’un anello di congiunzione tra l’uomo e la scimmia, non
pre-istorico, ipotetico, ma attuale, vivente, non per 1’esistenza d’un solo
carattere, come già tenta Vogt, ma per tutto l’insieme somatico. Giglioli lo
sospetta negli Akka, e Lombroso, attesa la grande analogia di questi negri coi
cretini, assegna a questi ultimi il posto intermedio tra le razze melaniche e i
quadru-mani inferiori. Sapientemente ne enumera e descrive i caratteri somatici
e li paragona nella serie organica, onde conclude: Queste analogie hanno anche
il vantaggio di spiegare in parte la genesi del cretinismo, in un arresto,
cioè, dello sviluppo, in una data epoca fetale, in cui appunto noi riproduciamo
lo stadio dei vertebrati inferiori. Le anomalie del corpo e del cranio in
ispecie corrispondono alle aberrazioni del senso morale e della psiche, e
chiama una famiglia di micro-cefali una famiglia di selvaggi crudeli; e fa
notare Maudsley, Le Corps et V Esprit
Down, Ethnic classification of Idiots, Lombroso, illudi clinici ed
antropometrici sulla microcefalia ed il cretinismo, Memorie del laboratorio di
psichiatria e medicina legale della R. Università di Pavia. Bologna. Bianchi, CRIMINALISTI
ITALIANI e criminalisti francesi, Milano. Giglioli, Studi craniologici sui
chimpanzé – cf. H. P. Grice, “Read ‘chimp’ lit.’” , Genova. 6 che nei paesi ove
domina il cretinismo i delitti hanno un carattere speciale di ferocia, e sono
in maggiore quantità che nei paesi congeneri non affetti da cretinismo Da
questo momento data la concezione dell’uomo delinquente. L'anno dopo quei
famosi Akka sono esaminati da Mantegazza, e questi conferma la somiglianza tra
le razze umane inferiori, gl'individui umani allo stato fetale e gl’animali più
perfetti, somiglianza tosto estesa agl’esseri degenerati delle razze alte da
Morselli e Tamburini. I quali in un lavoro sugi' idioti, mentre confermarono le
vedute già enunciate da Lombroso per rapporto all'atavismo, non si
allontanarono decisamente dagl'insegnamenti di Morel rispetto alle
degenerazioni, quali deviazioni dal tipo normale malattie non più
dell'individuo ma della specie. Una tale conciliazione tra la teoria
degenerativa e le nuove dottrine non apparve nell'Uomo delinquente.Lombroso
intento a stabilire l'analogia somatica del delinquente col selvaggio trascura
completamente 1'etiologia morbosa. Nessuno sul momento si accorse della svista.
La dimostrazione anzi parve così imponente, così schiacciante, raccolse tanti
ammiratori che l'Italia potè andare orgogliosa di una nuova scuola, splendida
costellazione sorta nel suo cielo scientifico. In Francia perfino si desta un'
eco che cosi fedele non dove colà a lungo ripetersi. Bordier in uno studio
sopra 36 cranii d' assassini trova la conferma del loro atavismo, onde
conclude. Le criminel ainsi compris est un anachronisme, un
sauvage en pays civilisé, une sorte de monstre, et quelque chose de comparable
à un animai qui, né de parents depuis longtemps domestiqués, apiorivoisés,
habitués au travail, apparaìtrait brusquement avec la sauvagerie indomptable de
ses premiers ancétres. I due Akka di Miani, Arch. per l’Antrop. e l’ Etnol.
Morselli e Tamburini, Degenerazioni fìsiche e morali dell’uomo. Rivista
sperimentale di Freniatria e Med. leg. Lombroso,
L’uomo delinquente, Milano. Bordieiì, Eiude anthropologique sur une serie de
crànes d' assassins, Revue d’Anthropologie, Paris. Cfr.
anche: Photograpliies de criminels, Bull. Soc. Anthr. È il concetto
fondamentale della scuola già anticipato da Morselli, ripetuto da Lacassagne,
da Delaunay, da Ferri, da Garofalo, vittoriosamente proclamato e consacrato al
primo congresso d’antropologia criminale fin nelle sue conseguenze. Pour le jugement anthropologique de chaque criminel sont toujours
nécessaires le caracteres organiques et psicologiques, conclude Ferri. Ma ben
presto s’obietta: esiste veramente questo parallelismo tra tare anatomiche e
tare psicologiche e sociologiche, non sono quelle semplicemente patologiche?
Già FArndt considera tutte queste note somatiche e antropologiche come
rappresentanti altrettanti disturbi dello sviluppo individuale, cioè delle vere
iperplasie, ipoplasie ed aplasie. Poco dopo Morselli scrive: tanto i caratteri
degenerativi che i patologici sono il prodotto di una medesima insufficienza
del processo formativo dell’organismo. E contemporaneamente Virchow: La tero-morfia,
cioè la somiglianza terato-logica con animali d’organizzazione inferiore s’esplica
con arresti di sviluppo che rendono definitivi certi stadi tero-morfi
dell’ontogenesi. Egli nega che vi sia in ciò intervento d’altra forza interna
che la deviazione patologica, senza relazione con l’atavismo. Ma Hartmann
specialmente affronta il quesito. Questi sebbene riconosce che alcuni uomini ai
quali è toccata una conformazione somatica infelice, i quali sono affetti da
incapacità fisica e debolezza mentale più o meno pronunciate, hanno nel loro
aspetto, nel loro comportamento strambo, nella loro vita nomade e vuota di
pensieri qualche Morselli, Il suicidio nei delinquenti. Rivista sperimentale di
Freniatria e Med. leg. Lacassagne, U liomme criminel comparò à Vhomme primitif,
Lyon, Delaunay, Bull. Soc. Anthr. Ferr^, I nuovi orizzonti del delitto e della
procedura penale, Bologna, Garofalo, Criminalogia, Torino, e l’anomalie du
criminel, Revue philosophique Ferri, Actes du premier Congrès d’Anthr. crini. Arndt,
Trattato di psichiatria. Morselli, Manuale di SEMEJOTICA SEMEIOTICA SEMIOTICA delle
malattie mentali, Milano. Virchow, Descendenz und Pathologie, Virchow’s Archiv.
» CHI. . cosa che ricordi senza tema di contraddizioni i Ciiratteri delle
scimmie, chiude quel suo molto pregevole volume sugli antropo-idi con queste
considerazioni. Le reversioni non sono impedite dall’evoluzione intellettuale
dell’uomo. Le tero-morfie possono ripartirsi ugualmente tra le razze umane
inferiori e le superiori. Non altrimenti accade talora di osservare nelle razze
primitive così come nelle razze più perfezionate del cavallo, dei ritorni alle
forme fossili. Non è lo sviluppo somatico ma lo sviluppo intellettuale
dell’umanità che progredisce uniformemente e senza salti. Sotto il rapporto
fìsico vantaggi e imperfezioni possono esistere in un dato numero di negri e di
Papua e mancare in un numero eguale di Europei e viceversa. E più concisamente
Cdajanni. Quanto all’atavismo morale è essenziale di non confonderlo coll’atavismo
fìsico. L’evoluzione fìsica, che viene da lontano, non è parallela all’
evoluzione morale di data più recente. Questa circostanza esplica la sua non
localizzazione. Nel caso speciale poi del delinquente, Lacassagne già allo
stesso congresso di Roma, non senza stuj)ore di Lombrosiani, dichiara i
caratteri somatici d’importanza mediocre, come quelli che possono trovarsi “chez
de fort honnétes gents.” D’altra parte la teoria degenerativa hiceva quotidiani
progressi: veniva adottata in Germania e in Austria; in Francia Falret
stabiliva l’identità tra stigmati degenerative e stigmati ereditarie, e la
scuola di Sainte-Anne apertamente classilica il delinquente tra i degenerati.In
Italia lo stesso Marro ondeggia, Sergi s’appresta a trovare nelle sue splendide
Degenerazioni umane un posto per il delinquente. È evidente. Dopo dieci anni di
entusiasmo nazionale, dopo il battesimo solenne del congresso antropologico, le
teorie lombrosiane sono destinate alla storia. Proseguire la lotta su quel
Hartmann, Les singcs anthropoides et V homme. Paris, 1886, pag. 154. CoLA.JANNi, La sociologia criminale, Catania,
1887. (3) « Actes da premier Congrès d’Anthrop. criniin. », pag. 166. (4)
Kraephlin, Compcndium der Psychiaìrie, Leipzig, 1883, p. 64.— Krafft-
Ebing, Trattato chimico-pratico delle malattie mentali, Torino, 1886, Voi. II,
p. 114. — Moebius, Diagnostica generale delle ynalattic nervose, p. 279. « Annales inédico-psychologi(|ues », Mars,
1885. (6) Cfr. « Actes du premier Congrès d’Antlirop. crini. » pag. 11. — 9 —
terreno era perfettamente inutile. Il Lombroso ebbe T intuizione dell'
avvenire, le sue stesse osservazioni (1) lo convincevano, e pure criticando 4a
tebria patologica, trovò modo di avvici- narsele ammettendo nel delinquente
l'atavismo e la malattia. « Mi sembra, egli dice nell'edizione Francese del
1887, che essa (la teoria degenerativa) abbracci un numero troppo grande di
regioni del campo patologico, poiché va dal cretino all'uomo di genio, dal
sordomuto al canceroso e al tisico, e che sia impos- sibile di ammetterla senza
restrizione. Io credo che valga meglio per il momento accettare l'arresto di
sviluppo che ci è apparso solidamente stabilito su una base anatomica e che ha
il merito di conciliare l'atavismo con lo stato morboso. L'analogia tra il
pazzo morale, il criminale nato e l'epilettico rimuove per sempre uno screzio
che si perpetuava tra i moralisti, i giuristi e i psichiatri, e che scoppiava
talora tra le scuole psichiatriche ». Ma la speranza doveva andare delusa:
neanche questo compro- messo parve sufficiente, anzi con più insistenza e più
ardore si tornava a battere in breccia l'atavismo teratologico. Questa volta è
il Topinard che dà una di quelle risposte chiare come cri- stallo, che sole
possono uscire da menti in cui la logica si sposa all'analisi più rigorosa.
Premesso, tanto per non alimentare illusioni nei lettori, che « la téte d'un
coquin ressemble en général à la téte d'un honnéte homme » entra
nell'argomento. « I caratteri atavici o reversivi, come insegna la teoria, sono
dovuti ad arresti dello sviluppo ontogenico sotto l'influenza di qualche
accidente brusco o di qualche disturbo di nutri- zione, sopravvenuto durante la
gravidanza o dopo. Il carattere che si constata più tardi nell'adulto non è che
la riproduzione di ciò che esisteva al momento in cui l'accidente o il guasto s'è
prodotto nell'embrione, il feto o il bambino. Si trova che in questo momento
l'embrione o il feto è l'immagine di una delle tappe fllogeniche e che per
conseguenza lo stesso carat- tere si presenta nella razza, nella specie,
nell'ordine, nella famiglia corrispondente a questo stato. Benissimo ! Ma
questo non implica una relazione diretta tra il carattere presente che (1)
Lombroso, Identità dell' epilessia colla pazzia morale e delinquenza congenita.
« Arcliivio di psichiatria e antrop. crimin. », 1885, pag. 3. Polemica in
difesa della scuola criminale positiva, Bologna, 1886, pag. 36. appare nell’
uomo, supponiamo, e il carattere estinto trovato neir animale: una continuità
tra i due. «Se n’est pas de Thé- rédité, il ne s’agit que d’ime
ressembla'nce, d’un reflet, d’un développement ontogénique interrompu » (1). E più
avanti: « No! tra la specie umana ei suoi antenati filogenetici, tra le razze
presenti e le razze primitive ogni continuità è scom- parsa. Il filo, a forza
d’allungarsi e di assottigliarsi s’è rotto. Tra le razze preistoriche e le
nostre una moltitudine di razze si sono interposte e sono scomparse; c’è stata
successione e rimpiazzamento. Le circostanze possono fare che alcuni di noi
rassomiglino ai selvaggi primitivi e anche abbiano istinti animaleschi, senza
che occorra per ciò mettere in campo un risveglio atavico dell’eredità o una
specie d’influenza occulta. Senza dubbio nè la criminalità, nè il preteso tipo
criminale sono reversioni ». E il Féré va più in là: se si ammette, egli dice,
che i microcefali e gl’ imbecilli rappresentano dal punto di vista psichico
qualcheduno dei nostri antenati, si dirà pure che l’infecondità comune in
questi stessi soggetti è anche la riapparizione d’un carattere atavico? « .... on est en dehors de tonte donnée scientifique, lorsqu’ on suppose
que une anomalie, par cela seni qu’elle peut s’expliquer par un arret de
développement, rappelle un type primitif de Tumanité » (2). In
particolare poi aggiunge: « le traccie di degenerazione, quali le
manifestazioni neuropatiche e vesaniche, scrofole etc., che così frequentemente
s’ incontrano nei delinquenti, non hanno nulla di comune con T atavismo, e
sembrano anzi escluderlo, perchè sono incompatibili con una generazione
regolare », opinione già espressa dal Colajanni. E non mancava una voce
originale, all’ infuori delle scuole: « Se l’idiota, se il delinquente, se
l’australiano hanno moltissime somiglianze fra di loro è perchè nell’albero
umano tutti i rami bassi si toc- cano; cosi come si intrecciano fra di loro
tutti i rami alti, ma eguaglianza di livello e comunanza di parecchi caratteri
non vuol dire identità di natura o di origine » (3). (1) Topinard, U anthropologie criminelle. « Rgv. d’a.nthr ». nov. 1887,
pag. 682. (2) Féré, Bégénérescence et criminalité. Paris,
1888, pag. 69. (3) P. Mantegazza, Gli atavismi psichici. « Archivio per
l’Antropologia e l’Etnologia », 1888, pag. 73. — 11 Al Congresso di Parigi P
opposizione si accentua, nè solo da parte dei Francesi. Orchansky afferma che i
sintomi degene- rativi non si trovano più frequenti nei criminali Russi che
nella popolazione normale (1). Cosicché V anno dopo Tarde può scrivere: nessun
segno esteriore permette di riconoscere la criminalità (2); e il Baer: « non
riconosciamo alcun indice organico che debba condurre al delitto (3). — Un
nuovo con- cetto faceva capolino nelT opera di Ellis (4). Ivi il dottor Vans
Clarke riproducendo trenta disegni di teste di criminali scelte tra le più
caratteristiche in circa mille detenuti osserva che sono teste « piuttosto
eccezionali che tipiche », e Couta- gne fa notare che questo giudizio potrebbe
applicarsi a tutta P anatomia del delinquente. Per il Manouvrier le anomalie
riscontrate sui criminali « caracterisent tout au plus des ten- dances » ; d'
altra parte « degli atti non soltanto differenti ma anche opposti quanto alla
loro forma e al loro valore sociolo- gico possono essere fisiologicamente
simili » (5). Legrain dal canto suo affermava, che le influenze perturbatrici
non si eser- citano simultaneamente in tutti i punti delP organismo, e che non
esiste alcun parallelismo tra le stigmati fisiche e le psi- chiche (6). Il
Congresso di Bruxelles rappresenta una vittoria segnalata degli oppositori:
basti ricordare, il rapporto di Houzé e Warnots (7), e la tesi dell’ lelgersma
(8). Un anno dopo il Baer fa sentire tutto il peso della vinta battaglia: i
criminali (1) « Actes (ÌLI 2A congrès d’ anthr. criminelle ». (2) Tarde, La
philosophie pénale. Lyon, 1890. (3) Baer, Il delinquente considerato dal punto
di vista antropologico e sociologico. « Rivista di discipline carcerarie »
1890, pag. 521. (4) Havelock-Ellis, The criminel. London, 1890. (5) Manouvrier, Les aptitudes et les actes. « Rev. scient. », aoùt, 1891,
pag. 234. Cfr. Existe-t-il des caractèr.es anatomiques propres aux criminels? «
Actes du 2.e congrès d’ anthr. criminelle »; nonché « Bull. Soc. Anthr., »
1892, pag. 100 e segg. (6) Legrain, De la dégénérescence dans V espèce humaine,
« Ann. de la polycl., » 1892. (7) Houzé et Warnots, Existe-t-il un type de
criminel anatomiquement determiné? « Actes du 3.e congrés d’ anthropol.
criminelle ». (8) Ielgersma, Les caractères physiques intellectuels et moraux
cìiez le cri- minel né sont d' origine pathologique. « Actes du
3.e congrés d’ anthr. crim. ». — 12 possono presentare anomalie somatiche, ma
queste non impli- cano nè inferiorità psichica, nè inferiorità morale. Le tare
degenerative non sono nei delinquenti che fenomeni concomi- tanti, per lo più
disturbi di nutrizione, avvenuti nella prima età, o segni di rachitismo, fatti
che sono straordinariamente fre- quenti nelle classi inferiori, alle quali
specialmente apparten- gono i criminali (1). E il Féré concludeva: « la
frequente asso- ciazione del vizio e del delitto con le nevrosi e
particolarmente i con la pazzia e V epilessia e con le abnormità fisiche costi-
tuisce una forte presunzione in favore della teoria patologica 0 teratologica
contro la teoria atavica del delitto » (2). Oramai non la Francia, ma tutta V
Europa insorgeva con- tro il Lombrosismo, e segno questo di grande vitalità
sarebbe stato, se tante schiere di nemici occorrevano per combatterlo; ma dall’
altro campo a vero dire nulla si faceva per opporre un argine, anzi si
affrettava la rovina, andando oltre le idee del geniale capo-scuola, come in
tutte le scuole succede dove 1 seguaci sono molti e di molto ingegno. Il primo
sintomo di tale tendenza si ha nel Garofalo che parla di « famiglie demo-
ralizzate ed abiette che si propagano, ed in cui si continuano le unioni fino a
tal punto da formarsi entro la razza una sotto- razza di qualità inferiore »
(3). Poi in Germania il Kurella riprende l’ idea dal lato somatico là dove
dice: Oggi ehe estese ricerche hanno dimostrato la grande variabilità della
specie, non si va lontani considerando i segni degenerativi come varietà (4).
Non dà la prova dell’ enunciato: ma Santangelo Spoto' si affretta a trovarla:
secondo questi « il perpetuarsi della polidactilia viene a raftbrzare la teoria
dell’ eredità fisica dell’ anomalia » (5). Invero Muir, Boyd, Drake Brockmann,
Lucas e molti altri hanno fornito una quantità di prove della (1) Baer, Der
Verbrecher in anthropologischcr Beziehunrj, Leipzig, 1803, pag. 395. Cfr.
Meynert, « Versatiimluiig Deutsche!- Natiirforscher und Aei^zte », 1888. «
Deutsche mediciniscbe AVochenschrift », 1889, pag. 117. (2) Féré, La famille
néoropathiqiie. Daris, 1894, pag. 47. (3) Garofalo, Criminologia. Torino, 1891,
pag. 113. (4) Kurella, Naturgeschichte des Vevbrechers. Stuttgart, 1893, pag.
12. (5) Santangelo Spoto, Polidaltilia e degenerazione. « Archivio di Psichia-
tria e Antrop. crini. » 1894, p. 10. persistenza di tali deformità attraverso
le generazioni (1). Volendo si potrebbe anche trovare di più; alludo ai casi in
cui r eredità di una stessa abnormità si manifesta con un carattere
progressivo. Alcuni sono stati riferiti dal Lucas (2). Per esempio, P assenza
congenita dell’incisivo laterale supe- riore rimpiazzata nella generazione
successiva da un labbro leporino con divisione del velo pendolo. Cosi la madre
d’un bambino che presentava una divisione del velo pendolo, aveva una volta
palatina fortemente ogivale con presenza del torus palatinus. Fatti del
medesimo genere sono stati constatati a proposito della brachidactilia. E a
coronare finalmente l’argo- mentazione starebbe senza dubbio il fatto che la
riunione di diversi segni abnormi può essere ereditata, come attestano le
osservazioni di Picard (3), che segnalava l’eredità simultanea
dell’ectrodactilia, del labbro leporino e dell’ ectropion, e di Aliai!
lamieson che notò nella stessa famiglia
la frequenza della divisione del velo palatino e anomalie dentarie. Che si potrebbe
desiderare di più? l’eredità delle abnormità fisiche e psichiche insieme?
Ebbene, Moore registrò il caso di una ragazza imbecille, della quale l’avo e i
due zii erano come essa affetti di polidattilia e com’essa alienati (5). Nè
effettiva- mente, per rientrare nell’argomento, l’eredità delle tendenze
criminali si può mettere in dubbio dopo la classica inchiesta del Thompson (6),
il quale ne vide esempi splendidissimi: famiglie intiere costantemente
mantenute nelle prigioni; e la deprava- zione mentale seguiva la deviazione
fisica. (1) Muir, Note of a curiouii inslance of ahnormal
development of adven- titious pngers « Glasgow nied. joiirn. », 1887. T. I,
pag. 154. — Drake Brokman, Remnrhablc cases of polydactylism « med. joiirn. »
1882 T. II, j>ag. 1167. Lucas, On a remarkable inslance of eredilnry
tendinei/ of supernumerary digitis Guy’s hosp. rep. » 1881, S.'* serie XXV, p.
417, etc. (2) Lucas, On thè congenital absence of o,n upper lateral tooth as a
fore- runner of liarelip and cleft palate, « Trans, of clinical Soc. of London
», 1881, XXI, p. 64. (3) Picard, Transmission
héréditaire etc. « lonrn. des Comi, méd-chir. » 1842, IX, p. 230. (4) Ali.an Iamieson, On deft palate and incisor teeth; an instance of
heredily « Bdinbiirg med. jonrn. », 1880-1, XXVI, p. 117. « Med. Times and Gaz. », 1865, T.
II, p. 573. (6) Thompson, Psychology of Criminals, London, 1870, — 14 — Data
una tale dimostrazione, l’ipotesi del Kurella appare seducente. Che si potrebbe
obiettare a chi volesse sostenere che i cosidetti segni della degenerazione
sono, per usare 1’ espressione del Kurella, « varietà anatomiche » esistenti o
in via di formazione negli ascendenti, oppure in via di progressiva
accentuazione nei discendenti? — Si potrebbe obiettare che la teoria del Darwin
oramai ha fatto il suo tempo, e se tutti ammettono l’evoluzione nessuno ammette
quel meccanismo speciale assegnatole dal Darwin; ma neanche la teoria del
Weismann (2) accettata dai più si può dire che stia contro, dopo la spiegazione
data dallo stesso autore sulla possibilità di avere caratteri nuovi ed
ereditari (3). D’altra parte la preponderante influenza accordata in tal guisa
all’e- redità conforterebbe mirabilmente l’ipotesi del tipo criminale
anatomicamente distinto, la cui esistenza non potrebbe che avvantaggiarsi dall’
ammissione di una relativa stabilità dei caratteri degenerativi. Lombroso,
Metzger, Baer, Nache, Dalie- magne convengono (4) tutti più o meno nel concetto
che « un individuo si allontana sempre più dalla norma, cioè dallo stato
normale della specie a cui appartiene, quanto più numerosi sono i cosidetti
segni degenerativi » (5). Ma un allontanamento dalla norma non può costituire
un tipo, e tanto meno poi nel caso speciale il tipo degenerativo criminale, che
starebbe tanto a cuore alla scuola di Torino: quindi sotto questo punto di
vista non a torto insiste il Kurella nel suo concetto della « varietà anatomica
». Una deduzione molto logica però pesava fatalmente su questo tentativo,
poiché se i singoli caratteri del delinquente sono varietà nel senso Darwiniano,
(1) Weismann, Die Continuitàt der Keimplasma' s, als Grundlage einer Theorie
der Vererhung. Iena, 1885. (2) Weismann, Die Continuitàt der Keiynplosnio\s,
eine Theorie der Verer- bung. Iena, 1892. (3) Lombroso e Ferrerò, La donna
delinquente, la prostituta e la donna normale, Torino, 1893, p. 351; e altrove.
— Metzger, Zur Leìire von den dege- nerationszeichen, « Allg. Zeitschrift. Fs. » 1889, {>. 501 e segg. — Baer, Op. cit., pag. 193. —
NàCKE, La valeur des signes da dégénérescence, « Annales niédico-psychologiques
». Sept-Oct., 1894. ~ Dallemagne, Dégénérés et déséqui- librès, Bruxelles,
1895, p. 249. (4) G. Mingazzini, Il cervello in relazione coi fenomeni
psichici. Torino. 1895, p. 193. allora il loro complesso viene a costituire V
Homo sapiens varletas delinquens (eine Varietàt des Homo sapiens). Era T antico
concetto di Maudsley che risorgeva: « la classe delinquente, aveva detto il
medico Inglese, costituisce una varietà della specie umana, contraddistinta da
caratteri peculiari », e cosi diversa dal resto degli uomini « come un montone
a testa nera lo è da tutte le altre razze di montoni ». Ora come questa varietà
poteva essere generata dair atavismo? si doman- darono in Germania. Prima di
tutto nelP uomo delinquente, disse il Koch, si tratterebbe se mai di un
atavismo parziale, e quale atavismo parziale! un po’ di selvaggio d’ Africa, un
po’ di Chinese, un po’ di questa scimmia, un po’ di quella o di qualche altro
animale (1). A meno che non si voglia ammet- tere che l’ ignoto avo del genere umano,
il quale un po’ doveva anche essere stato il progenitore di tutte le scimmie
possibili e degli altri animali abbia avuto raccolti in sè questi segni atavici
! Ma quand’ anche vogliamo concedere che si erediti una tale stranissima
varietà, non si sa se temporanea- mente o per sempre, quale può essere la causa
di un tale atavismo? Koch conclude pertanto che i segni degenerativi del
delinquente « nicht atavisch und nicht die Merkmale einer Varietàt sind » (2).
Quanto ci sia di vero in questa opinione e quanto di eccessivo, e come la
domanda del Koch possa trovare una risposta soddisfacente, lo vedremo in
seguito quando riprenderemo la quistione da un punto di vista più generale.
Certo è che intanto 1’ esagerazione produceva non solo la critica del Koch e di
altri, ma gettava una cattiva luce su tutto l’ atavismo. Lo stesso Delage
evoluzionista convinto insorge (1) Koch, Die Frage nach dem gehorenen
Yerbrecher, Ravensburg. 1894, p. 6. (2) Ibidem. — Cfr. anche: NàCKE, Die
Criminal- Anthr omologie, ihr jet zig er Stand-punkt, ihre ferneren Aufgaben,
und ihr Verhdltniss sur Psgchiatrie « Retz’ s Irrenfreund », 1894, N. 3 e 4 e
altrove. — Kirn, Ueber den gegenwàr- tigen Stand der Kriminal Anthropologie, «
Allgemeine Zeitschrift fùr Psychia- trie », Bd. 4, Heft III. n. 17, 1895. —
Debierre, Le orane des criminels. Biblio* théque de criminologie. N. XIII.
Lyon, 1895. Flechsig, Die Grenzen geistiger Gesundheit und Krankheit, Leipzig,
1896, pag. 30, 38. — ed altri (Zakarewski, Sernoff). — Del resto già in
precedenza il Moravsik (Die Bedeutung der Dege- nerationszeichen bei der
Yerbrecherischen Neigungen « Centralblatt fùr Ner- venheilk. und Psych. » 1891)
aveva negato il tipo criminale. — 16 contro Darwin: « Tutte le volte, egli dice
(1), che un'ano- malia in una specie ricorda un carattere che era normale nelle
specie anteriori, la si considera come generata dall' ata- vismo. L'Hipparion
ricompare nei cavalli a tre dita, l'Anchi- terium in quelli a cinque dita, il
mammifero a mammelle multiple nelle donne polimaste, la scimmia antropomorfa
nei microcefali, la scimmia inferiore negli uomini codati. Ma la coda che in
alcuni individui misura sette a otto centimetri e conta parecchie vertebre non
è una coda di scimmia; tutti i suoi tessuti sono tessuti umani. Come potrebbe essere
ciò, se essa provenisse dallo sviluppo di un germe latente dimenticato in un
canto del nostro plasma germinativo? (2) Bisognerebbe ammettere che questa
tendenza si sia sviluppata da sé stessa sotto T infìuenza di cause presenti
differenti dall' atavismo. Queste cause generano tante innumerevoli anomalie
(sindattilia, ciclopia, reni supplementari, etc.) che non sono normali in
alcuno dei nostri antenati, perchè non ne produrrebbero tali che rammentano
alcuni caratteri normali di questi? » Messo in dubbio l'atavismo, la seconda
parte dell'ipotesi Lombrosiana considerata come « ime extension peu raison-
nable du syndrome pathologique de T épilepsie » (a me non tocca dire di più a
questo riguardo), la scuola di Sainte Anne trionfa sur fous ìes terrains (3).
Del resto questo successo non ha niente di sorprendente, aveva già scritto il
Dallemagne. « La teoria della degenerazione (o teoria patologica o terato-
logica è la stessa) engìohe tutte le ipotesi emesse sul delitto e sul
delinquente.... non aveva che a formularsi per incontrare una adesione quasi
unanime. Difatti come avrebbero potuto i partigiani del criminale epilettico,
neurastenico , nevrosico, cerebrale, giustificare la loro resistenza? Anche
quelli che con Marro riportano la genesi del delitto assai lontano nel dominio
degl' infinitamente piccoli, delle molecole cerebrali, non potè- Delage, La structure du protoplasma et les
théories sur V hérédité et les grands prohlémes de la Biologie générale. Paris,
1895, p. 245. (2) Gegenbaur aveva già fatto un’ obbiezione simile a proposito
della poli- dattilia. Ultimamente è stato risposto con ragione che ciò dipende
dall’azione che r individuo ha sullo sviluppo dei suoi organi, vincendo la
stessa influenza ereditaria (Legge), Dallemagne, Bègénèrés et déséquilibrés vano
mercanteggiare il loro concorso. Essa doveva incontrare r appoggio dei
psicologi che con Colajanni preconizzano V ata- vismo morale. Quelli, che in
compagnia di Sergi giungono alla conclusione che vede nel criminale la sintesi
di tutte le degenerazioni umane, non potevano contraddirla ». Effetti- vamente
anche in Italia una nuova convinzione si faceva strada negli animi. Già il
Koncoroni in tesi generale si era accostato alla teoria patologica: « se un
individuo devia dal cammino deir evoluzione morfologica e funzionale tracciata
dal progresso deir umanità, ciò non può essere senza che una causa morbosa
venga ad ostacolare r indirizzo fisiologico del- r ontogenesi e ad arrestarlo
ad un grado inferiore (atavismo) o a deviarlo manifestamente nel campo della
patologia » (1). Il Mingazzini pure dietro i suoi studi sulla microcefalia
veniva a questa conclusione generale: « durante rontogonia i ricordi
filogenetici in tanto scompaiono, in quanto sono sostituiti da formazioni
definitive appartenenti ad una data forma animale e che si fissano per legge di
eredità. Se un disturbo inter- viene nella lotta fra hontogonia e la filogonia
durante lo sviluppo, non solo i ricordi atavici aventi una vita transitoria
rimarranno vittoriosi, ma potranno riprodursi di nuovo quelli latenti e
rimanervi definitivamente stabili. Ora precisamente sono i processi morbosi, ai
quali dobbiamo ascrivere V elemento più importante atto a disturbare il
completamento regolare dei processi evolutivi (2). « Il Lombroso stesso infine nella 2. edizione francese delVHomme criminel
scrive: « .... les caractéres du criminel-né proviennent presque tous, de la
dégénérescence et de la continuelle tension de L esprit » (3). * (1)
Roncoroni, Trattato clinico dell' epilessia. Milano, 1894, pag. 66. Mingazzini Anche
Morselli scrive: moltissime di queste stimmate della degenerazione sono
teriomorfiche, ossia di indole atavica e reversiva e si spiegano forse con ciò
che la labe gentilizia affievolisce il potere di evoluzione metabolica degli
elementi staminali deir individuo e loro vieta di raggiungere le fasi
ultimamente acquistate dalla sua specie e dalla sua razza ». Antropologia
generale, 1896, pag. 665. (3) Lombroso, Vhomme criminel, 2.® édit. franc^aise,
Paris. 1895. — Cfr. Helen Zimmern, Cesare Lombroso, « Westermann’s illustrirte
deutsche Monats- hefte. », Febr. 1896, p. 551. — È forse a questa fase del
pensiero Lombrosiano Intanto che intorno airiJomo delinquente e intorno alha-
tavismo si battagliava, non ristava il Lombroso e la sua scuola dalL
investigare altri campi di vere o presunte degenerazioni psichiche, per vedere
se in esse era possibile portare questa nuova conferma, la contemporanea
presenza cioè della dege- nerazione somatica, elevata in tal guisa quasi a
mezzo diagno- stico, 0 per lo meno a una specie di controllo, di marchio che L
organismo degenerato aveva in sè stesso. Cosi si accinse allo studio della
prostituzione che sino dall’epoca del Moreau (di Tours) era stata intrav veduta
come una degenerazione, ma non potuta dimostrare dal lato antropologico. « La prostitution, scriveva infatti il Moreau nel 1859, suppose
nècessairement un emportement dans les passions, une audace dans le vice, ou
bien une défaillance du sens inorai qui ne sauraient guère se rencontrer dans
les organisation régulières, et dont il est impossible de voir la source
ailleurs que dans les prèdispo- sition morbides héréditaires ou
constitutionelles dont Linfluence nous est desormais bien connue » (1). Notava
altresì il facile passaggio a malattie mentali, come prima di lui già Rossignol
(2), e poi il Despine (3) il quale insiste sull’analogia della prosti- tuzione
con l’isteria. Le ricerche erano dunque giustificate e i risultati
effettivamente furono positivi: la percentuale di molte anomalie nelle
prostitute superava quella stessa data dalle delinquenti. La spiegazione del
fenomeno, non occorre dirlo, doveva ribadire il concetto dell’atavismo, con cui
il Lombroso spiegava la delinquenza nelle sue manifestazioni che si riferiva il
Dallemagne quando nell’ ultimo Congresso d’Antropologia criminale (Ginevra,
Agosto 1896) diceva: « On pensait que l’ école italienne avait abandonné la
conception anatomique du type criminel. Et voilà que
Lombroso vient d’affirmer à nouveau l’existence du type criminel, comme aux
premiers jours ». Effettivamente quest’affermazione fu fatta nel modo più energico e
intransigente dall’illustre capo della scuola Italiana. Conciliante parve
invece la dichiarazione del Ferri che il tipo criminale non è esclusiva- mente
determinato da dati anatomici (Archiv. d’AntJirop. crimin.^ t. XI, n. 65, pag.
492 e 516); e ancora più quella del Forel: « Le criminel-né existe en tant que
dégénéré frappé d’ime hérédité fatale ». (1) Moreau,
Op. cit., pag. 380. (2) Rossignol, Apergu medicai sur la moison de Saint
Lazzare, 1856. (3) « Annales des Sciences naturelles psichiche e nelle sue condizioni
somali che, e sotto questo presupposto si venne facilmente a dire: ma la
prostituzione è delinquenza! Il sofisma: « la delinquenza è spiegata
dairatavismo^ la prostituzione è delinquenza, dunque anche questa è spiegata ’ dairatavismo
» una volta messo fuori seduceva le menti: nessuno badava che la tesi del
Lombroso era dimostrata ugualmente qualora fosse provato soltanto T atavismo
della prostituzione, "senza la complicanza affatto gratuita della sua problematica
identità con la delinquenza. E difatti il quesito cosi semplifi- cato fu
risolto splendidamente dal Sergi, il quale, negando la presunta identità
sopradetta, dimostrò la psicologia atavica della prostituta in un libro
rimarchevole (1). Il concetto fu ripreso più tardi dal Ferrerò, che risali sino
alla lubricità delle scimmie e degli animali più vicini all’ uomo, avvicinando
troppo però questo substrato alla prostituzione, che mai è stata una «
condizione normale dei rapporti sessuali » (2), ma doveva sorgere molto più
tardi, in società relativamente civili, come fenomeno di reviviscenza di uno
stato psichico anteriore, non di sopravvivenza di un fatto già normale (3). Un
ultimo campo era ancora da esplorare alla luce di questo nuovo mezzo diagnostico,
il campo del genio, e il Lombroso vi si inoltrò, fiducioso che a quella
fiaccola le tenebre avvolgenti V essenza del genio sarebbero rischiarate e le
intui- zioni già fatte verrebbero confermate. Perchè anche in questo il Moreau,
vero precursore, l’aveva preceduto nella sua Psyclio- logie morbide, opera di
non comune valore, concretando alla sua volta ciò che sino dai tempi di
Aristotele si sospettava e che è stata sempre ed è tuttora convinzione
popolare, cioè essere il genio una nevrosi (4) e non di rado una vera
alienazione (5). Qui il compito del Lombroso a vero dire fu molto più grave che
non nel caso del delinquente o della prostituta; si trattava di riscontrare la
contemporanea presenza della degenerazione psichica, funzionale e somatica in gente
che non era precisa- (1) Sergi, Le degenerazioni umane, Milano, 1889, pag. 119
e segg. (2) Ferrerò, Vatavisme de la prostiiution, « Revue scientifìque » 30
Luglio 1892. — Lombroso e Ferrerò, Op. cit., pag. 258-260. (3) Per convincersi
di ciò basta leggere le pagine del Sergi sopracitate. (4) Moreau mente alla
portata delle sue ricerche obiettive. Tuttavia per quella parte che ci riguarda
i risultati sembrano convincenti^ se il Lombroso può affermare (1) che Socrate^
Skoda, Ibsen, Tolstoj, Dostojewski, Magliabecchi, Darwin, Cooper, Mind (celebre
pittore di gatti). Schiapparelli hanno aspetto cretinoso (2) o degenerato (la
detérioration de Thomme physique est une condition du perfectionnement de
Thomme inorai, scriveva Moreau); e che quasi tutti i geni differiscono tanto
dal padre che dalla madre, per esempio Foscolo, Michelangelo, Giotto, Haydn, il
che è uno dei caratteri trovati nei degenerati, come pure la mancanza di tipo
etnico (3). Notevole sotto questo punto è T osservazione che la donna di genio
presenta sempre grandi anomalie e, la più grande, la somiglianza coi maschi, la
virilità (4). Ma dove i risultati furono negativi fu nello studio delT atavismo
del genio, risultati negativi che sono dal Lombroso spiegati con T azione
livellatrice delT ambiente, per cui nei tempi e negli stati selvaggi i geni
furono soffocati sul nascere e non lasciarono che una traccia di se, uiT ombra
irrisoria (5). Nulladimeno indica la precocità dei geni come un fatto
nettamente atavico, e a un certo punto esce in queste parole: « malgrado sia il
genio la meno atavistica delle manifestazioni umane, malgrado rappresenti
dunque il vero progresso delT umanità, pure s’associa a degenerazioni
ultra-ata- vistiche (intende la sterilità). Tale è pure il mancinismo, taTè la
piccola statura che trovammo in enorme preponderanza, e tali sono l’apatia dei
sensi e la crudeltà, che sono le ma- nifestazioni più vicine a quelle dell’
animalità » (6). Ora che questi fatti giustifichino « naturalisticamente,
atavistica- mente la nevrosi del genio » (7) è più facile dirlo che dimo-
strarlo (8), in quanto che bisognerebbe prima spiegare la pre- (1) Lombroso, V
uomo di genio, pag. 9. Cfr. Moreau, Op.
cit., pag. 478. (3) Lombroso, Op. sopracit. pag. 478, (4) Lombroso, L'uomo di
genio, pag 261. Venturi, Le degenerazioni psicosessuali^ Torino, 1892, pag.
297. (5) Ibidem, pag. 17. (6) Ibidem, pag. 625. (7) Ibidem, pag, 624. (8) Il
Morsei.li, ad esempio, non se ne convince, anzi considera il genio — 21 -*
sunta correlazione tra atavismo e nevrosi, nel nostro caso dege- nerazione
epilettoide, correlazione che appare tutt’ altro che evi- dente. E in sostanza,
generalizzando, il problema si riduce tutto qui: basta la presenza dei
caratteri degenerativi nelle nevrosi per farle rientrare tutte nelb atavismo,
sebbene per il loro contenuto psichico (alienazione etc.) nulla pare abbiano da
fare con questo? I caratteri degenerativi degli epilettici e degli altri
alienati sono da considerare come caratteri specifici di lontani antecessori?
Il Sergi rispose affermativamente (1); e il Lom- broso per rapporto alL
epilessia non ne dubita, la malattia unica che esiste in patologia che nel
medesimo tempo fonde e riunisce i fenomeni morbosi con T atavismo: cita il
fatto stato osservato negli epilettici di abbajare e mangiare carne umana (2).
Per il Venturi le manifestazioni dell’epilessia sono altrettanti effetti dell’
automatismo nervoso e psichico, e come tali rivelano condizioni di semplice e
primitiva organizzazione. Anche Tanzi e Riva (4) tentano di dimostrare che il
paranoico vive della vita psichica atavica, selvaggia; ma questo al Sergi
stesso pare un’esagerazione, come pare certamente al Drago. Spiritosamente
questi domanda: « Potrà dirsi che l’uomo civilizzato, il quale per un processo
morboso finisce col perdere l’ uso della parola, obbedisce a un’ influenza dei
suoi remoti come una variazione progressiva; idea che condivide il Nordau,
ammettendo un genio vero, normale, il quale « è certamente un’anomalia, ma è
un’ano- malìa evolutiva e progressiva » Degenerazione, Torino, 1896 (Prefazione
alla II edizione): concetto questo un po’contradittorio (Sergi). Ad ogni modo
in America, dove già il Kiernan ripetutamente aveva negato che il genio fosse
un prodotto morboso (Alienist and Neurologist, 1887, e 1892: Is Genius a
Neurosis? pag. 149; Medicai Record, Genius noi a Neurosis 1887), spiegando che
la sua più facile deteriorabilità dipende dall’essere un organismo più evoluto,
recentemente si è fatta strada la stessa suddivisione, cioè: un normal or
regenerate men of genius, e un ahnormal or degenerate (Warren L. Babcock, On
thè morbid heredity and predisposition to insanity of thè man of genius «
lournal of Ner- vous and Menta! Disease », Decemb. 1895 pag. 749). Per altre considerazioni vedi Toulouse, Émile
Zola. Paris, 1896 pag. 53, 54 e altrove. (1) Sergi, v Actes du premier Congrès
d’Antrop. crini., » 1885, p. 159 e segg. (2) Lombroso, Polemica in difesa della
scuola criminale positiva, pag. 37; e altrove. (3) Op. cit., pag. 186 e segg.
(4) Tanzi e Riva, La Paranoia « Rivista di Freniatria e Med. leg. antenati che
non parlavano? (1) i caratteri e le tendenze di questi coincidono con
un’organizzazione fisica in perfetto stato di salute, mentre i vesanici giungono
per un processo patologico a risultati simili e non si potrà mai spiegare il
pro- cesso in virtù del quale determinati agenti deleteri provoche- rebbero
influenze ereditarie preistoriche » (2). Intanto T in- negabile coincidenza
delle abnormità fìsiche con le abnormità psichiche summenzionate restava senz’
altra spiegazione. La spiegazione del fenomeno doveva venire dall’ osservazione
di altre degenerazioni in cui non solo le condizioni psichiche e funzionali, ma
le condizioni somatiche stesse niente avevano che vedere con l’ atavismo:
alludo specialmente all’ osserva- zione fatta dal Brouardel. Il Brouardel al
Congresso d’ Antropologia criminale di Parigi diede del suo crlminel
demi-feminin una descrizione che per la sua importanza in relazione al nostro
argomento merita di venir riferita in succinto. I due caratteri della degenera-
zione in questo tipo sono: l’intristire dell’intelligenza dapprima vivace e
l’incapacità a generare. Questi ragazzi delle grandi città, gamins, subiscono
un arresto al momento della pubertà, il loro stato somatico resta come
stazionario: la verga è meschina, i testicoli piccoli, la pelle liscia e la
barba rada. Lo scheletro non diviene quello di un maschio: il bacino si
allarga, le forme divengono paffute per il grasso che invade il tessuto
sottocutaneo e fa gonfiare le mammelle, che si arroton- discono; essi hanno
un’andatura femminile. I fattori che con- corrono a questo etlolement secondo
il Brouardel sono complessi: il lavoro all’opificio, la dimora in luoghi poco
salubri, la débauché precoce, l’alcoolismo prematuro. Evidentemente qui
l’atavismo non ci può entrare nè punto, nè poco. Lo stesso dicasi di
quell’insieme di caratteri, che buon numero d’individui conservano sino all’età
adulta, designato dal Lorain col nome d’ infantilismo (4). E, cosa degna di
nota, quest’ indi- (1) Appunto il Ribot s’ era domandato: « L’emploi de la
troisième personne chez certains déments serait-il un fait de régression?
«(beninteso all’infanzia). Les maladies de la 'personnalité, Paris, 1885, pag.
141. (2) Drago, I criminali nati^ Traduz. di Busdraghi, Torino 1890, pag, 00.
(3) « Actes da II Congrès d’Anthrop. crimin., » Paris, 1889, pag. 328, (4) Cfr.
Laurent, Les habituès des prisons de Paris, Lyon vidui arrivano prematuramente
alla senilità: alcuni presentano neir infanzia caratteri di senilità, hanno la
nota aria di vec- chietti. In costoro V indebolimento delle funzioni psichiche
contemporaneo alla degradazione fìsica evidentemente non è in rapporto col
numero degli anni, ma con una involuzione congenita o ereditaria (Féré). Ormai
era chiaro: la spiegazione del Lombroso non era più sufficiente nè pei
delinquenti, nè per tante altre degene- razioni; non solo, ma L atavismo male
inteso aveva tanto con- fuso le menti, che nemmeno i più iniziati alla nuova
scuola ci si raccapezzavano più. E tipico V imbarazzo in cui si trova il
Tonnini. A pag. 7 del suo libro (1) dice: « Certo non sono e non saranno forse
mai netti i confìni fra atavismo e mostruosità, come non lo sono sempre fra
malattia e degenerazione », dove pare che metta in relazione di causa ad
effetto malattia e atavismo, degenerazione e mostruosità. Nella pagina seguente
scrive: « Molto spesso riesce impossibile determinare ciò che si deve ad
atavismo, ciò che si deve ad eredità, come pure le stesse anomalie, le stesse
entità degenerative potranno una volta e in un individuo riferirsi a
degenerazione, un’altra volta e in un altro ad atavismo, o ad entrambi gli
elementi assieme associati ed in diversa misura », e qui non si xdesce a
raccapez- zare che la grande confusione esistente nella mente dello scrittore
su tal riguardo; mentre appare evidente la necessità di comprendere in un
concetto sintetico ciò che era cosi mala- gevole distinguere. Un potente lavoro
di sintesi occorreva, e questo non poteva avvenire in Italia dove le menti
erano troppo polarizzate dalle dottrine del Lombroso: un antico ten- tativo del
Sergi era rimasto isolato. In Germania e in Francia (qui da tempo a dire il
vero il terreno era stato preparato) se ne comprese invece la necessità. La
sintesi del Sergi si ridette delle condizioni di tempo nelle quali fu
concepita: allora T atavismo si accettava come dogma dai biologi più
spregiudicati, si illustrava come la conseguenza più importante della teoria
del Darwin, si riteneva la chiave che doveva aprire un nuovo mondo cosi agli
studi più minuti come ai voli delle ipotesi. Però L atavismo della dottrina del
(1) Tonnini, Le epilessie, Torino, 1890. — 24 — Sergi differisce da quello
ammesso dal Lombroso: non è un ritorno a stati selvaggi, ma a stati preumani e
animaleschi, è la degradazione bestiale, riscontrabile non solo nei
delinquenti, ma negli ammalati di mente, negli epilettici, cretini ed idioti.
Ciò si fonda sul concetto che la maggior parte delle loro anomalie essendo di
carattere bestiale, così debbano essere anche le funzioni corrispondenti,
perchè ogni segno di dege- nerazione morfologica è segno o indizio di
degradazione funzio- nale (1). Dal che ne risulta una sopravvivenza in
condizioni tali di debolezza da non essere possibile una lotta normale per l’esi-
stenza (2). Fattore etiologico sarebbe l’eredità morbosa. Più largo svolgimento
del fattore etiologico ed esclusione completa dell’atavismo distinguono la
sintesi del Féré. « Il semble qu’nn lien mysterieux unisse toutes les
graves dégéné- rescences de la race humaine, soit physiques, soit morales, avec
les états pathologiques du sistéme nerveux », aveva presagito Motet (o). Il Féré,
mettendo a profitto i lavori ante- riori e le sue osservazioni personali,
trovava la spiegazione nell’ influenza ereditaria, che scorge sin dal 1884 (4)
quale legame comune tra le psicopatie, le malattie organiche e fun- zionali del
sistema nervoso, il reumatismo, la gotta, la scro- folo- tubercolosi, infine
tra tutte le degenerazioni. I lavori del Déj crine, del Boinet, del Revington,
del Crocq (5), le scoperte degli ultimi tempi sull’importanza delle infezioni
nelle malattie gli confermarono sempre più il significato della predisposizione
patologica legata all’individuo dai suoi ascendenti. Cosi dopo dieci anni
ritornando sull’ argomento, la sua concezione è matura sotto il titolo di «
Théorie tératologique de l’héredité et de la prédisposition morbide et de la
dégénérescence » : noi ne riassumeremo brevemente ciò che più ci riguarda. (1) Sergi, Y a-t-il un cnracicrc géncral bio-pathologiqne qui predispose
au crime? « Actcs du proiiiicr Coiiyi'ès iritcniational d’Antliroj), crini. » p.
14, 159. (2) Vedi; Degenerazioni umane, pag. 24 e segg. Cfr. Venturi, Le degene- razioni psico-sessuali, pag. 358. (3) « Annalcs
médico-psychologiques », séance du 27 mars 1876, pag. 428. (4) Féré, La famille
néoropatique^ « Ardi, de Neurol. », ii. 19 e 20 T. VII. (5) Vedi
nella Bibliografia; Déjerine, Buinet, Revington, Crocq « Revue de médicine »
1893. 25 — Un individuo degenera, dice il Féré (1) in quanto non ras- somiglia
più ai suoi progenitori, ma non che abbia acquistato qualche cosa di nuovo; se
non può procreare, se è affetto da ipospadia per esempio, non rassomiglia a
nessun progenitore, ma ha perduto qualche cosa: la degenerazione è dunque la
disso- luzione delle proprietà ereditarie, e ciò sotto T influenza di un
disturbo deir evoluzione ereditario o accidentale: il morbo è la condizione
necessaria per la dissoluzione deir eredità. Col- pito l’individuo allo stato
embrionale, anche in una parte delle sue cèllule, non può non risentirsene
tutto l’organismo: gli abnormi sono abnormi in tutta la loro organizzazione. E
l’im- portanza delle stigmati abnormi poi è questa, che tendono a far uscire
l’individuo che le porta (e la sua famiglia) dalla razza, tanto più che
contemporaneamente alla perdita delle qualità morfologiche il degenerato perde
le sue qualità biolo- giche e morali, e il suo adattamento all’ambiente fisico
e sociale ne deve risultare modificato. Ad un’ultima fase è attualmente la
questione della dege- nerazione sotto l’impulso degli studi sociologici che
onorano questa fine di secolo, e con essa assurge, bisogna dirlo, alle più alte
vette della sintesi. Quanto cammino in meno di mezzo secolo ! quanta velocità
di pensiero ! Gli è che quella fonte ine- sauribile, quella teoria che prende
nome da Carlo Darwin, non ci doveva dare solamente la monca unilaterale
etiologia del delitto, ma r etiologia tutta della degenerazione: « L’evoluzione
comprende anche V involuzione e la dissoluzione » (2) ecco il grande corollario
che scaturisce come verità abbagliante nella sua semplicità. Dall’ immensità
umana, dice Jacoby, sorgono individui, famiglie, razze che tendono ad elevarsi
sopra il livello comune; essi si inerpicano penosamente per le altezze
dirupate, toccano il culmine del potere, della ricchezza, dell’ intelligenza,
del genio, e una volta arrivati precipitano in basso e scompaiono negli abissi
della pazzia e della degenerazione (3); la natura non è (1) Féré, La famille
nevropathique, Paris, 1894, pag. 241 e segg. (2) Ferri, Socialismo e scienza
positiva, Roma, 1894, pag. 50, (8) K curioso vedoro come tale fatto sia stato
anche osservato da persone |)rofane a rpiesti studi, sebbene spiegato a modo
loro; il Vii-lari, per esempio, dice: « E certo uno s[)ettacolo solenne il
vedere come la Provvidenza umilii inesorabilmente gli uomini anche grandissimi,
ponendo accanto alle loro quasi — 26 — buona massaja: essa non raggiunge lo
scopo che con uno sciupìo enorme di materia e di forza. Ciascun uomo di genio,
d’ingegno, è un capitale accumulato da parecchie genera- zioni, dice Renan. Ora
questo capitale accumulato, personifi- cato in un uomo, non rientra più nella
ricchezza comune deir umanità; esso è perduto per lei, ritirato com’è dalla
cir- colazione; e il suo solo residuo non è che follia, miseria, dege-
nerazione della posterità, che si estingue e muore bentosto — per fortuna — ma
non senza aver portato la degenera- zione e la morte nelle famiglie attigue
Nous payons de la vie de générations futures et de notre propre existence, dans
r infini des siècles, quelques lignes dans les dictionnaires bio- graphiques
(1). E il Tarde nel suo linguaggio cosi deliziosamente
espressivo: « .... lorsque de nouvelles conditions sociales forcent le inolile
d’une race à s’èlargir, il ne faut pas s’etonner de le voir souvent se fendre
et se rompre. La civilisation est au type humain ce que la domestication est au
type d’un animai ou d’une piante; elle l’afible en le diversifiant polirle
régénérer ». Onde nelle epoche di crisi, quali la nostra, Tac- crescimento numerico
delle scoperte e delle invenzioni da una parte, dalT altra delitti e casi
d’alienazione mentale. I nostri grandi giardinieri non presenterebbero alle
nostre esposizioni d’orticultura tante ammirabili varietà nuove di fiori e di
frutta se non avessero suscitato nello stesso tempo migliaja di mo- struosità c
di degenerazioni vegetali » (2). « Quella stessa na- tura, scrive il Ferri,
confermando le parole del Richet (3), che divine focoltà debolezze tali, che ci
rammentano come anch’essi furono mortali ». Se si considera eh’ egli parla di
Girolamo Savonarola, di un estatico, affetto da allucinazioni acustiche
(sentiva [ler aria delle voci che gl’ imponevano di conti- nuare l’intra[)reso
cammino, etc.) e visive più o meno allegorizzate, le cui prediche in certi
momenti somigliano, direbbe il Lombroso, a scariche epilettoidi, « un fuoco
interno brucia le mie ossa, e mi sforza a parlare », dopo di che rimaneva
esausto al punto da stare al letto per più giorni; lo spettacolo solenne si
spiega facilmente, solo che si cambii la parola Provvidenza nell’ altra
degenerazione. (1) Jacob Y, Études sur la sélection, Paris, 1881.
Cfr. Ribot, op. cit. pag. 22; nonché la tesi di Dusolier, Psychologie des
derniers Valois (Archives d’Anthr. crimin. T. XII, 15 lanvier 1897 p. 108). (2)
Tarde, La criminologie. « Revue d’Anthropologie », 1888, p. 525. (3)
Richet, Le génie et la folie. « Revue scientifique », 1888, pag. 196 (Preface
de L' homme de génie). — 27 — fa della scelta e deir elevamento aristocratico
una condizione di progresso vitale, ristabilisce poi V equilibrio della vita
con una legge livellatrice e democratica »: stimolo e reazione, T espres- sione
più semplice dei fenomeni biologici. « Tutto ciò che si allontana, o troppo al
di sotto o troppo al. di sopra della media umana, non è vitale e si spegne. Il
cretino come il genio — r affamato come il milionario — il nano come il gigante
sono mostri naturali o sociali e la natura li colpisce inesorabile con la
degenerazione -e la sterilità, siano essi il prodotto della vita organica o
siano T effetto dell’ ordinamento sociale » (1). E il Dallemagne si scaglia
contro coloro che in Francia hanno soste- nuto come fattori etiologici della
degenerazione il sistema ner- voso e la nutrizione: « Malgré leurs mirages,
esclama, il n’y a pas, vivant d’ une existence indipendante deux grands
facteurs: le système nerveux et la nutrition. Il y a simplement la vie. Et la vie n’est qu’une perpétuelle réaction
entre Forganisme et le milieu Plus la vie est intense et plus le déséquilibre
nous menace, irrémédiable, inexorable. Il nous guette à chaque pas, à chacun
des méandres du chemin. Et parfois, prodigues, nous gaspillons ainsi plus que
notre propre patrimoine; nous com- promettons Phéréditage des nòtres. Data una
tale etiologia della degenerazione, cioè la lotta tra P organismo e P ambiente,
parrebbe a prima vista che anche la patogenesi della degenerazione, che dà il
Dallemagne, dovesse essere nuova di pianta. Effettivamente nella forma è
originale (3). Egli ammette nelP organismo una resistenza collettiva, risultato
d’ una sintesi delle resistenze parziali. Queste resistenze parziali, come la
resistenza collettiva ch’esse compongono, hanno valore diverso, variabile con
gl’individui. La disuguaglianza delle resistenze collettive segna il grado
della regressione individuale; la disuguaglianza delle resistenze parziali
indica il punto debole funzionale, la regressione orga- nica. Le diverse
categorie di degenerati procedono dalle molte- plici categorie di resistenze
collettive; la diversità delle tare dipende dalla molteplicità delle resistenze
parziali. Ma la (1) Ferri, Op. cit., pag. 57. (2) Dallemagne, Bégénérés et
désèquilibrés, pag. 492, (3) Dallemagne, Op. cit., pag. 250. — 28 — resistenza
viene meno secondo certe leggi; e in primo luogo la legge di regressione:
quella stessa che il Ribot scoloriva per le malattie della memoria e della
volontà (1). « La legge di regressione, attaccando dapprima gli acquisti più
recenti, inte- resserà dunque in primo luogo L elemento psichico. È nel dominio
della corteccia, oeir intellettualità pura, nel mondo delle idee, delle
immagini o delle sensazioni complesse difessa porterà i suoi primi colpi. Poi
la disorganizzazione riprodu- cendo in senso inverso P organizzazione, P
involuzione schema- tizzando a ritroso P evoluzione, è la vita affettiva nei
suoi centri otto-striati e della base che si squilibra in secondo luogo (2).
Infine sotto lo sforzo delP eredità accumulata la vita vegeta- tiva ne verrà
disturbata alla sua volta. Nei disordini psichici la vita sociale ripercuoterà,
amplificherà i disturbi e ci fornirà le stigmati sociologiche. I disturbi
affettivi dipenderanno par- ticolarmente dalle stigmati biologiche e
funzionali. Le tare organiche, anatomiche si riveleranno in prevalenza nelle
degra- dazioni irreparabili della vita vegetativa » (3). Si arriva cosi
facilmente a comprendere il significato particolare e generale delle differenti
stigmati. Quanto al significato particolare rife- rirsi alP importanza delP organo
in causa nella conservazione (1) Ribot, Les maladies de la meynoire. Paris,
1881. — Les maladies de la volonté. 8.« éclit., 1893. (2) Il Ribot, in un libro
recento, non sembra soddisfatto di quest’applica- zione della sua legge di
regressione. Fatto notare che tale legge non agisce isolatamente, ma che « elle
enveloppe tout peu k peu et sape l’édifice entier par quelque coté qu’elle
l’cntame », e che la degenerazione è essenzialmente una decadenza organica, uno
stato di miseria fisiologica, che si traduce primie- ramente con alterazioni
nella sfera delle emozioni, delle tendenze, degli atti, dei movimenti, conclude
che su tali tendenze e sulle manifestazioni aflettive la degenerazione agisce
prima e principalmente (La psìjchologie des sentiments, p. 428). La legge di
regressione si, verifica però splendidamente nella dissolu- zione graduale dei
movimenti, in quanto che scom[)aiono: 1. le emozioni disin- teressate; 2. le
emozioni altruiste; 3. le emozioni ego-altruiste; 4. le emozioni puramente
egoiste. E il segno proprio della regi-essione (o degenerazione) è di agire nel
senso della più forte attrazione o della minore resistenza: ciò che è un
carattere dell’attività riflessa e 1’ op|)Osto della volontà inibitoria che
agisce nel senso della più debole attrazione e della più forte resistenza: si
ha perciò un ritorno ai riflessi (Ibidem, p 224). (3) Dallemagne deir individuo
e della specie. Più quest’organo è essenziale e indispensabile alla vita
individuale o specifica^ più la tara che esso rivela importa significato
regressivo. Quanto al significato generale è evidente che le stigmati
anatomiche, che traducono la tara arrivata al più alto punto, allo squilibrio
involutivo nutritivo, hanno per sè stesse un significato decisivo; il posto
degenerativo poi è situato tanto più basso quanto più conside- revole è il
numero di tare organiche e funzionali intervenute a motivare la classifica.
Cosi il Dallemagne. La forma, ho detto, è originale; dovevo dire il punto di
vista: in fondo poi questa diminuzione di resistenza del Dallemagne non è che
l’ulteriore svolgimento della dissoluzione delle forze ereditarie del Féré,
come questa non è altro alla sua volta che un’amplificazione doiVeredità
morbosa del Morel, onde si vede il cammino percorso dalla questione, e come noi
(accettando 1’ etiologia fornitaci dalle scienze sociologiche) la possiamo
riassumere, dicendo che: la degenerazione è quello stato morboso che,
originatosi dallo squilibrio inerente a un eccesso di evoluzione (1), si
manifesta nei discendenti come diminuzione nelP energia evolutiva. Atavismo,
atipia, infantilismo, senilità precoce ne seguono come le manifestazioni
fondamentali della degenerazione. Difatti che cosa è che impedi- sce
normalmente lo sviluppo degli organi atavici e dà la vittoria all’ontogenesi? E
la resistenza che oppone questa; secondo il Roncoroni in virtù dei centri
nervosi superiori: « Se nell’on- togenesi di un individuo, egli dice, per una
causa qualunque che per lo più è ereditaria (eccesso di evoluzione per noi, o
equivalenti p. es. la vecchiaja dei genitori) i centri nervosi supe- riori, che
sono i più facilmente alterabili, sono impediti di svilupparsi completamente, i
centri nervosi degli organi ata- vici, non trovando più le resistenze che
normalmente si oppo- nevano al loro sviluppo, potranno, finché sarà rimasto in
loro latente questo potere, svilupparsi come nei nostri progenitori, e
corrispondentemente si svilupperanno gli organi atavici relativi (per
l’indissolubile unione dello sviluppo dei centri jiervosi col resto del corpo)
e quindi i caratteri degenerativi (2). (1) Cfr. Max Nordau, Dégènérescence^
Paris, 1894, voi. I, pag. 72, 76. (2) Roncoroni E questa patogenesi
effettivamente è tanto più probabile in quanto che la degenerazione nelle sue
manifestazioni, con buona j)ace del Dallemagne, in fondo non sarebbe che la
diatesi, cioè: « un état morbide, éminemment héréditaire, caractérisé par ime
altération du système nerveux amenant à sa suite des troubles intellectuel ou
nutritifs plus ou moins profonds et donnant lieu aux maladies diathésiques »
(1). Parimenti che cosa si oppone normalmente ai disturbi di nutrizione? la
resistenza delP organismo alle forze ambienti, possiamo dire anche qui in virtù
della sanità del sistema nervoso, poiché questo presiede, checché ne dica il Dalie-
magne, a tutti gli scambi nutritivi. Venga meno altresì questa resistenza e il
disturbo che per questo fatto ne risentirà P or- ganismo in evoluzione sarà
qualche cosa di atipico, che non ha nessun riscontro con P atavismo o
semplicemente acciden- tale. E infine che arresta P evoluzione o accelera P
involuzione, se non la mancante energia delP organismo, la minore forza di
projezione, come dice il Venturi (2), la quale chiude la jDarabola della vita
in spazio più ristretto? Cosicché somman- dosi, nella disorganizzazione che
deve seguire al venir meno di tante forze da tempo elaborate nella specie,
nello sfasciarsi di tante energie regolatrici dello sviluppo è naturale quel
disor- dine, quel disorientamento delP organismo che non trova più la sua via
secolare, quel Mlschmascli che a torto faceva tanta meraviglia al Koch. Niente
formazione di tipo: in ciò sono d’ accordo col Koch: è P opinione pure
sostenuta dal Féré e dal Mingazzini; però una conciliazione, che spieghi perchè
fatti teratologici e fatti atavici ordinariamente si riscontrino insieme, ci
pare non solo possibile, ma rispondente alla realtà. In ultima analisi noi ci
spieghiamo le conseguenze della dege- nerazione, con la definizione che della
medesima dava acuta- mente Sommer, cioè: uno stato anormale del sistema nervoso
» (3) definizione illustrata non è molto dal Nache: « Il est clair, (1) Crocq,
V hérédité en psychopathologie. « IH. Congresso internazionale di Psicologia »,
Monaco, 1896, pag. 321. (2) Venturi, Op. cit., pag. 263. (3) Sommer, Die Beziehungen von rnorphologischen Abnormitnten zu den
endogenen Nervcn und Geisteskrankheiten, « Centralblatt fùr Nervenheilk. und
Psich. disse questi all' ultimo Congresso medico internazionale, que si la
croissance d'une partie du corps, d'un ergane, dépend en partie de Tétat du
système nerveux, nous aurons des irré- gularités dès que ce dernier est
défectueux ». (1) Cosi lelgersma forse non era tanto lontano dal vero, quando affermava
i segni fìsici della degenerazione essere l'espressione secondaria di una
variazione primaria del cervello (2). Nè farà meraviglia che la degenerazione
si manifesti nei discendenti come uno stato anormale del sistema nervoso, se
pensiamo che questo ha dovuto subir® il maggior lavorio, diciamo pure il
maggiore sciupìo, negli ascendenti, secondo l'etiologia da noi ammessa. La
dimostrazione della definizione da noi data, oltre che per il lato somatico
della degenerazione, si potrebbe fare per il lato psichico, se non ci portasse
troppo fuori dell' argomento (3). Solo vogliamo accennare che per la
stratificazione del carat- tere, quale fu concepita genialmente dal Sergi (4),
la riappa- rizione degli strati più bassi nella degenerazione costituirebbe r
atavismo delle manifestazioni psichiche (5), mentre tante altre manifestazioni
della psiche dei degenerati non si possono considerare che come infantili
(infantilisme psychologiqiie del Ribot), 0 precocemente senili o atipiche.
Tutte si elaborano. (1) NàcKE, La valeur des signes de dégénérescence dans V
elude des mala- dies mentales, « Atti dell’ XI Congresso medico-internazionale
» Voi. IV, pag, 51, Roma, 1894. (2) Ielgersma, Loc. cit. (3) Un po’ se n’è già
occupato il Nordau: « Sappiamo, egli dice, che nei degenerati si manifestano
svariate anomalìe evolutive e varie deformità. Alcuni organi oppure interi
sistemi organici si fermano ad un dato grado del loro sviluppo, che corrisponde
a quello della fanciullezza, anzi alla vita intrauterina. Allorquando i centri
cerebrali superiori dei degenerati si fermano ad un primo grado del loro sviluppo
l’individuo diventa un paranoico o un idiota. Se l’im- pedimento dello sviluppo
colpisce i centri nervosi della parte incosciente, il degenerato perde quegli
istinti che nell’uomo normale si estrinsecano sotto forma di ribrezzo e di
avversione verso certe dannosità; il suo incosciente soffre, dirò cosi, di
imbecillità e di idiotismo » (Op. cit. pag. 311 nella 2.^ trad. ital.).
Naturalmente lascio al Nordau la responsabilità delle sue asserzioni. (4)
Sergi, La degenerazione del carattere, « Rivista di discipline carce- rarie »,
1888, pag. 146 e segg. — Le degenerazioni umane, Milano, 1889, pag. 35 e segg.
(5) Cfr. Salemi-Pace, Le sopravvivenze psichiche nei pazzi. Palermo, 1893, pag.
16. (Il Pisani 1893); e altri (Tanzi e Riva loc. cit.). salgono dal fondo dell’
incosciente, sfamano Tana nell’altra in un disordine che facilmente si spiega,
se si pensa che lo stesso stato anormale del sistema nervoso, il quale è capace
di dare il disordine somatico, a più forte ragione deve poter dare un caos
psichico. All’incerto crepuscolo della degenerazione della psiche alcune
immagini si definiscono attraverso il prisma dell’ osservazione obbiettiva e
costituiscono forme morbose cliniche. Ciò peraltro non sempre: poiché la
degenerazione, lo ripetiamo, è uno stato morboso, una diatesi, anzi rappresenta
r unità di tutte le diatesi, ma non è necessariamente una malattia. « Il existe
aussi des modes d’ évolution régressive exempts de symptómes pathologiques
quelconques » (1), scrive Paul de Lilienfeld nell’introduzione alla sua
Pathoìogie sociale, e ciò è vero cosi per le società come per gl’individui. (1)
P. DE Lilienfeld, La pathoìogie sociale, Paris, 1896. 33 — II. Le stigmati
esteriori che ordinariamente saltano agli occhi come cattive conformazioni
locali (1), spesso multiple, sono parte ataviche, parte atipiche. Dice il
Warner che questi di- fetti somatici « in parecchi casi si accompagnano a
diminuzione delle funzioni cerebrali, perchè in questi casi il cervello pure è
difettosamente sviluppato » (2): vediamo dunque prima di tutto ciò che di
questo difettoso sviluppo cerebrale si può constatare alla semplice ispezione
del cranio, essendo opinione di moltissimi che « le deformità del capo rivelano
un difetto 0 almeno un'irregolarità intellettuale» (3). «In nessuna parte, dice
anzi il Venturi, più che nel cranio contenente Tergano che è lo strumento
diretto della psiche, può tradursi fedel- mente la natura della degenerazione
che ha alterato la psiche medesima » (4). I. La plagiocefalia o cranio obliquo
ovalare secondo Amadei e Baer (5) dipende da rachitismo, da processi
idrocefalici, da pressioni esterne subite dalla testa. Che queste compressioni
esterne possono avvenire già durante la gravidanza per precoci ed abnormi
contrazioni uterine è opinione di Gudden (6); nonché (1) Féré, Contrih. à V
elude des équivoques des caractères sexuels accessoires. « Rev. de médecine », 1893, p. 600. (2) « Brit. med. Journal », 1889, p,
1272. (3) Laurent, De la physionomie chez les alienés, « Annales médico-psy-
chologiques », 1863, p. 202. (4) Venturi, Le degenerazioni
psico-sessuali, pag. 392. (5) Amadei, « Rivista sperimentale di Freniatria »,
1883, p. 69. — Baer, Op. cit., pag. 94 e altrove. (6) " Archiv. f. Psych.
», Bd. Il, p. 367. 34 — di Hecker, Winkel ed altri. Che avvengano negli ultimi
mesi della gravidanza per la resistenza delle ossa del bacino materno è
opinione del Welcker (1): la posizione della testa fetale sta- bilirebbe la
specie di asimmetria. Che avvengano durante il parto per condizioni di
asimmetria del bacino materno è opinione del Meynert (2) condivisa da
Zuckerkandl. E que- st’ultimo fatto non è nelle sale di maternità chi è che non
veda, ma con pari frequenza occorre altresì di constatare che l’asimmetria
derivatane non si mantiene a lungo. Un appiat- timento laterale del cranio si
può infine stabilire, secondo il Topinard (3), per il fatto che il bambino
riposi sempre su di un lato 0 venga portato sempre nello stesso braccio: quando
il cranio si sviluppa ulteriormente, si forma in compenso al lato opposto un rigonfiamento
e così il maggior diametro antero-posteriore viene a trovarsi obliquamente. Un
meccanismo simile era stato già invocato e a più forte ragione dal Virchow,
quando si chiude solo una parte di una sutura, la sutura coro- nale
ordinariamente, nel periodo fetale o infantile più spesso. « La sinostosi porta
un impiccolimento nella direzione perpen- dicolare alla sutura chiusa, e nel
territorio delle suture ancora aperte, massimamente nella direzione di quella
chiusa appare in seguito un ingrandimento compensativo del cranio » (4). La
plagiocefalia può riconoscere per causa un’ asimmetria di sviluppo del cranio,
quando un parietale per esempio si svi- luppa da due punti di ossificazione
(5); e infine, nella scoliosi vertebrale per posizione obliqua abituale, è
l’effetto della ten- sione esercitata dai muscoli della nuca (6). È alla
plagiocefalia e all’obliquità della faccia che Delasiauve e Lasègue (7) asse-
(1) Vedi: Richter, Ueber die Windungen des menscldichen Gehirns. « Virchow’ s Archiv », 1888, p. 119. (2) « Jahrb. f. Psych », 1881, II
lahr., p. 6. (3) Topinard, Eléments d' anthropologie générale,
Paris, 1885, pag. 740. (4) Virchow, Untersuchungen ùher die Entioickelung des
Schàdelgrundes etc., Berlin, 1857, p. 78. (5) Féré, Anomalie du développement
d' un pariétal, déformation oblique ovalaire et déformation latéral
particulière du orane, « Bull. Soc. Anat. », 1877, pag. 605. (6) Meyer, Eer
sholiotische Schcidel « Arch. f. Psychiatrie », 1878, p. 128. (7) Lasègue, De V
épilepsie par malformation du orane, 1880. — 35 guano un’ importanza quasi patognomonica
e patogenetica deir epilessia. Venturi (1) afferma anzi che le
convulsioni che dalla metà del capo deviata vanno alla metà opposta del corpo
sopo più forti che quelle dell’ altro lato. Pison (2) invece opina che l’
epilessia non sia consecutiva all’ asimmetria cranica, perchè la consolidazione
definitiva del cranio non è compiuta, la più parte delle volte, che dopo l’
insorgere dei sintomi epilettici, ma che sia anteriore o concomitante, e sia
dovuta in entrambi i casi ad una causa sola: l’arresto o l’irregolarità cioè
nello sviluppo contemporaneo del cranio e del cervello. Del resto e l’Amadei e
il Verga (3) già ebbero a notare epilettici senza asimmetria cranica e
viceversa. Effettivamente nel cranio umano l’asimmetria è frequentissima (4),
secondo Frankel è la regola, come in tutto il mondo organico, in cui la
simmetria è l’ eccezione: ciò non toglie, com’ egli stesso ammette che
un’asimmetria molto accentuata non possa considerarsi come abnormità e segno
degenerativo (5). Anche il Roscioli (6) è di questa opinione. Morselli e
Tamburini che hanno riscontrato la plagiocefalia comune negl’idioti, pensano
che stia ad indicare un’ asimmetria nello sviluppo degli emisferi cerebrali,
anzi delle loro parti anteriori, ammettendo la sutura precoce sempre in
corrispondenza della coronale (7). Delaunay, appoggiandosi sull’autorità di
Broca, considera l’asimmetria un carattere di superiorità quando risulta dal
predominio del cervello sinistro sul destro (8). La trigonocefalia, (testa a
triangolo, fronte a forma di angolo) è dovuta alla sinostosi precoce, qualche
volta congenita (1) « Giorn. di Neuropat. », 1886 e « Arch. di psich. », 1886,
p. 509. (2) « L’encéphale », 1888. (3) « Arch. ital. per le malattie nervose »,
1886, p. 86. (4) Rieger, Ueber die Beziehungen der Schddellehre zur
Physiologie, Psychiatrie und Etimologie, Wurzburg, 1882, p. 172 e segg. —
Topinard, Eléments d'Anthropologie, p. 737. — Benedikt, Yortrag uber die
Todesstrafe, Aufl., 1882, p. 14. — Baer, Der Yerbrecher, p. 91; ed altri
(Monti, Knecht: vedi nella Bibliografìa). (5) « Neurolog. Central blatt »,
1888, p. 438 e seg. (6) « Il Manicomio », 1889, p. 27. (7) Morselli e
Tamburini, Degenerazioni fisiche etc. Loc. cit., p.
187. (8) (' Bull. Soc. Antrop. », séance du 7 juin, 1883. 36 — della
sutura metopica; mentre il fatto contrario, che si riscontra anche talora nei
frenastenici, dà luogo ad un allargamento della regione frontale, e può essere
dovuto a idrocefalia. La scafo - cefalia (cranio a carena, a tetto,
ìophocephahis del Sergi) è dovuta al saldarsi precoce della sutura sagittale
(Virchow), per eccessiva vicinanza dei punti di ossificazione dei parietali,
secondo Morselli (1), ciò che il Topinard nega. Più volte è stata osservata
negP idrocefalici (2). E forma tipica degli Eschimesi e di alcuni popoli
Africani e Australiani. L’ acrocefalia (testa alta nella parte anteriore) è
dovuta alla sinostosi precoce della coronale e della sagittale. L’oxiccfalia è
dovuta alla sinostosi precoce della coronale e della parte posteriore della
sagittale con sviluppo compensatore della regione del bregma: può combinarsi
con la plagiocefalia. Se si saldano le parti laterali della coronale si ha il
cranio a torretta del Meynert (3), se si salda la parte mediana della medesima
si ha la testa, a pan di zucchero (4). Queste e altre anomalie (platicefalia
(5) trococefalia etc.) pel Nache sono senza significato (6); per il Baer sono
fatti patologici in maggior parte, dai quali nulla si può concludere (1)
Morselli, Sullo scafocef olismo, a Archivio per TAntrop. e 1’ Etnol. », Voi, V,
Fase. I. Per altri considerazioni e per la letteratura vedi: Mingazzini,
Osservazioni intorno alla scafocefalia. « Bollett.
della R. Accademia medica di Roma » 1891, p. 272. (2) Bourneville, Recherches
cliniques et thèrapeutiques sur V épnlepsie, V hystérie, V idioiie et 'V
hydrocéphalie. Paris, 1894, p, 278 e segg. (3) Meynert, Lezioni cliniche di psichiatria,
pag. 259. (4) PÉRE, Les épilepsies et les èpileptiques , p. 385. (5) La riforma
craniologica del Prof. Sergi, oltre al grande merito di dare una
classificazione dei crani basata su tutti i loro caratteri morfologici, ha r
altro merito non piccolo di aver dimostrato erronee molte credenze che si erano
diffuse tra i psichiatri, i quali, strano a dirsi, avevano acquistato più
abitudine a osservare le forme craniche che gli stessi antropologi, e
naturalmente osservandole negli alienati erano portati a considerare come forme
patologiche tutte quelle che si allontanavano dal tipo comune. Cosi la platicefalia anche attualmente è considerata characteristic of
degeneration (W. A. M’ Corn, Degeneration in criminal als shown hy thè
Bertillon system of measuremmt and fhotografhs « American lournal of insanity »
Voi. LUI, July, 1896, pag. 49), mentre è senza alcun dubbio una varietà di
forma craniale normale (Cfr. Sergi, Le varietà umane « Atti della Soc. Rom. di
Antrop, » Voi. I Fase. I 1893 pag. 55 e seg. — Mingazzini, Contributo alla
craniologia degli alienati, Ibidem, pag. 1 10). (6) Yerbrechen und Wahnsinn
beim JVeibe, p, 141. sulle condizioni psichiche e tanto meno morali di un
individuo (1); Virchow, Gudden, Verga, Meynert (2) pensano che anche un cranio
deforme, ma bene compensato, può albergare un cervello normalmente funzionante.
Anche Topinard (3) insiste sull’ ac- comodamento meraviglioso dell’encefalo.
Certo è però che gl’in- dividui a cranio deformato artificialmente sono più
degli altri affetti da idiotismo, epilessia, alienazione mentale (4). Un
arresto di sviluppo simultaneo del cranio e del cervello è senza dubbio la
microcefalia, rara essendo, contrariamente all’opinione del Virchow (5), la
sinostosi prematura delle suture della volta, come Broca ed altri dopo di lui
hanno potuto dimostrare (6). L’ipotesi di riannodare all’ atavismo la micro-
cefalia (7), per quanto accompagnata da imbecillità e idiozia, non pare
sostenibile (8). L’arresto di sviluppo non sempre av- (1) Op. ciu, p. 404. (2)
Virchow, Zur pathologie des Schàdels und des Gehirns, « Gesammelte Abhandlungen
zar wissenschaftilichen Mediciii ». Frankfurt a. M., 1896, p 922. — Gudden,
Experimental-Uniersuchungen uber das Schàdelwachsthum. etc., Miinchen, 1874, p.
32. — Verga, Studi anatomici sul cranio e sulV encefalo, Milano, 1896, pag.
124, — Meynert, Op. cit., pag. 257. (3)
Topinard, Op. cit., p 739. (4) Vedi fra gli altri: Flower, Of an artificially
deformed shull from Mallicollo, « Journ. of thè anthrop. Institute of Great Britain and Ireland 1889, p 52. — GosSe, Essai sur les
deformations artificielles du cràne. Paris,
1885, p. 145. — Topinard, Op. cit., p. 759. (5) Virchow, Ueber der Kretinismus
und uber pathologische Scìiàdelformen (c Gesammelte Abhandlungen, 1. c. », p.
898. (6) Broca, « Bull. Soc. Anthrop. » 1879, p. 258. —
Guibert, Eoolution mentale et microcéphalie, « Bull. Soc. Anthr »., 1892, p.
710. — Bourneville Du traitement chirurgical et médico-pédagogique des enfants
idiots et arrierés. Progrès medicai », 1893, t. XVII, 2® serie, p. 465.
(7) Vedi nella Bibliografìa: Vogt, Aeby, Ducatte, Tamburini, Spitzka; nonché 1’
« Archiv. fiir Psychiatrie » del 1886. — Blanchard (Uatavisme chez V liomme,
Revue d’Anthropologie, 1885 p. 428) adduce in appoggio aH’atavismo dei
microcefali che in questi Possifìcazione incomincia dalle suture della parte
anteriore del cranio, come nelle razze inferiori (Gratiolet) e nelle scimmie.
(8) V. pag. 10 di questo lavoro; nonché Kollmann, Caso di microcefalia, « Com.
all’ Vili. Congresso degli Antropologi tedeschi », Costanza 1877. —
Baistrocchi, Un idiota microcefalo, « Rivista sperimentale di Freniatria »,
1880, p. 60. — Guibert, Loc. cit. — G. Mingazzini, Contributo alla craniologia
degli alienati « Atti della Società Romana di Antropologia » Voi. I, fase. I,
1893, pag. 116; ed altri. — 38 — viene ugualmente in tutto il cranio, ma talora
colpisce soltanto la volta e non la base, talora avviene T opposto. Nel primo
caso si ha il cosidetto tipo degli Aztechi^ « microcefali, dice il Krafft-Ebing
(1), i quali rimangono bensì assai piccoli, ma sono tuttavia proporzionati e,
secondo le circostanze, possono anche avere forme corporee eleganti. La radice
del naso è per lo più situata molto in alto, talché la fronte si continua addi-
rittura col naso (Griesinger) ». Nel secondo caso per L ossifi- cazione
primitiva e precoce delle sinfisi cartilaginee della base, si ha la forma sinostosica
basilare, e la fisonomia è il contrap- posto di quella degli Aztechi. — Dal
Sergi sono state descritte varietà umane microcefaliche la cui capacità
craniale scende sino a 1040 c. c. E da ritenere pertanto col Morselli che vera
microcefalia si abbia soltanto al di sotto di 900 c. c., e quando non si tratti
di sesso femminile. La macrocefalia può essere dovuta a idrocefalia, nella
quale la testa prende il noto aspetto d’un pallone ricadente sulla faccia in
paragone troppo piccola, testa da idrocefalo, rarissi- mamente prende l’aspetto
di un cappello da gendarme (2). Teste idrocefaliche, dice il Virchow, si hanno
in tutti anche nei più alti strati sociali, pure in contrade libere da
cretinismo, e anche in grado rilevante lasciano tuttavia una mediocre intel-
ligenza (3). Per il Féré la macrocefalia è più spesso la conse - guenza di un
disturbo di evoluzione con effetto simultaneo sulla maggior parte delle ossa
craniche e sul cervello. Quanto a particolarità speciali del cranio il
Mingazzini (4) ha dimostrato, dietro ricerche fatte in 145 crani di alienati
della raccolta del Manicomio di Roma, non vera l’importanza assegnata da
Hovelacque (5) alla prominentia sqiiamae occipitis^ altro che come indicante la
maggiore frequenza dei disturbi circolatori delle ossa del cranio degli
alienati durate il loro sviluppo (specie dei melanconici), nonché della fovea
lambdoidea (1) Krafft-Ebing, Trattato clinico-pratico delle malattie mentali,
pag. 452. (2) Bourneville, Recìierches cliniqnes et
thérapeutiques etc., p. 306. (3) Virchow, Zur Pathologie des Schddels und des
Gehirns. Loc. cit. (4) G. Mingazzini, Sul significato della depressione
parieto-occipilale , « Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XVIII, Fase.
I, 1892. (5) Hovelacque, Notre ancétre, « Revue d’ Antropologie », 1877, p. 76.
39 — erroneamente qualificata come empreinte cretineuse (1), mentre la
s’incontra piuttosto in crani normali (dietro ricerche fatte su 916 crani
normali del Museo antropologico di Monaco) o di alienati « la forma morbosa dei
quali nulla aveva che fare con manifestazioni di vera deficienza psichica ». Un
carattere d’inferiorità sarebbe, secondo Hovelacque (Loc. dì.), la semi- curva
anteriore del cranio superiore alla posteriore; fatto che si riscontra nei
negri e negli antropoidi. La cremnopistocrania e la cimhocefalia si trovano in
crani normali (2). L’asimmetria facciale, plagioprosopia, che ordinariamente
coincide con l’asimmetria del cranio, si caratterizza sopratutto dalla capacità
differente dell’orbite, la sporgenza disuguale delle ossa orbitarie, e dalle
ossa malari e la deviazione del naso. Asimmetrie di
lieve grado sono quasi normali (3). « Il semble, dice Topinard (4), que
l’Auteur des choses ait fabriqué les deux moitiés de la face à part et qu’en
les rap- prochant il les ait mal appliquées: toujours un des cótés se reléve ».
Anche Hesse (5) è di questa opinione, e cerca dare una spiegazione del
fenomeno. Premesso che una tale asim- metria è stata constatata an clem
Kunstideal nella Venere di Milo (6), afferma che essa, limitata alla parte
superiore del volto, si trova in tutti, « perchè di regola in conseguenza del
maggiore sviluppo della metà sinistra del cervello la metà sinistra del cranio
prende il sopravvento e conformemente a ciò il naso obliquo, le orecchie e gli
occhi mai allo stesso livello, mentre le altre parti del naso in giù sono
rigorosamente sim- metriche ». Intanto è appunto all’asimmetria della regione
supe- riore della faccia insieme all’asimmetria del cranio che il Lasègue dava,
come abbiamo visto, il significato di un carattere essenziale dell’epilessia.
Egli infatti raccomanda: « Toutes les fois qu’un (1) Cfr. nella Bibliografia:
Schnepf, Kelp, Tarnowsky, Sommer (Virchow’ s Arch). (2) G. Mingazzini,
Contributo alla craniologia degli alienati L. c., pag. 1 17 e seg. (3) NàcRE,^
Verbrecìien u. Wahnsinn beim Weibe, p. 119. (4) Op. cit., p. 1000. (5) Hesse,
Ueber Gerichts-Asymmetrie, « Archiv. f. anatomie u. Entwicke- lungsgeschicht
1887, p. 118 e segg. (6) V. anche: v. Blomrerg, 101 Kephalogramrne^ Bine psychiatrische
Studie und Beitrag zur Anthropologie, Inaug. Diss., Iena, 1889. médicin sera appelé à examiiier un épileptique, que
son premier soin soit de constater s’il existe ime asymétrie de la région
superieure de la face ». Pison (Loc. cit.) che riscontrò
anche lui V asimmetria lacciaie nella massima parte dei casi di epilessia
essenziale, più che alP asimmetria frontale, dava invece importanza
all’asimmetria delle protuberanze malari e anche alle deviazioni del naso.
Bourneville e Sollier nei gessi di teschi di epilettici morti a Bicétre
riscontrarono quasi sempre 1’ asimmetria fronto-facciale. La plagioprosopia è
per Morel segno frequente di degenerazione. La fronte sfuggente in lieve grado
appare come carattere etnico di intiere popolazioni (Ranke); anzi il cranio
dUndrolde, che designa una delle sedici varietà umane stabilite dal Sergi,
presenta la fronte sfuggente. In un grado più avanzato lia il significato di
una limitazione dello spazio desti- nato ai lobi frontali, ma cessa questo
significato quando la curva della volta compensa questo difetto (Benedikt):
Córre non è di questo parere: « Quand’anche, egli dice, un compenso si
stabilisca nella dimensione del cervello, non può stabilirsi un compenso nelle
funzioni delle singole parti: non è da pen- sare che un lobo frontale possa
essere completato da un lobo occipitale. La fronte depressa e sfuggente sarebbe
pel Kurella un carattere piuttosto costante del delinquente, diret- tamente
legato al prognatismo (3). Certo è che una fronte bassa, stretta, sfuggente,
con enormi arcate sopracciliari, riunisce in sè i caratteri gerarchici più
bassi (4), mentre ciascuno di questi caratteri preso a sè si trova in crani
normali; lo Splienoides stenometopus è una delle sottovarietà craniche più
comuni nel Mediterraneo. La fronte sporgente trova l’ Hartmann nei Berabra
della Nubia, nei Berberi, nei Begia, nei Fungi, e il Girard de (1) Sergi, Le
varietà umane « Atti della Soc. Rom. di Antrop. » 1893, p. 50, fig. 20. (2) Córre, Elude d' une sèrie de tétes de
criminels, « Reviie d’Antropol. ». 1883, p. 80. (3) Kurella, Op. cit,
p. 16. (4) Mantegazza, Fisonomia e mimica, Milano, 1881, pag. 42. — Morselli,
Manuale di semejotica. Voi. I, p. 132. — Venturi, Le degenerazioni psico-
sessuoM, p. 394. Rialle negli Ottentotti e nei Cafri o Bantù. Il Venturi trova
le bozze troppo sporgenti negli epilettici e nei delinquenti nati (1). IV. — Le
arcate orbitarie e i seni frontali esagerati per il Ranke dipendono da un
notevole sviluppo dell’ apparato respiratorio senza significato atavico (2).
Identica è l’opinione di Schaatfhausen (3). Anche il Sergi tende a togliere ai
seni frontali il significato di carattere degenerativo assegnato loro dal
Morselli (Loc. cit.); è quanto alle arcate mi faceva consta- tare che in una
quantità di crani di Fuegini del suo Museo Antropologico esse sono
perfettamente assenti. Viceversa ad altri sembra un carattere che ricorda i
crani preistorici (Lom- broso), i crani altresì delle razze più basse, e tra
queste i Papuani ad arcate massiccie e robuste (4), i Caraibi (5), etc.
Topinard effettivamente lo trova nei Kabili (6), ma anche negli Alvergnati (7);
Girard de Rialle negl’indiani Pelli rosse (8), e nei Peruviani indigeni (9).
Fra tante opinioni disparate, atte- socchè si è fatta anche una grande
confusione tra arcate e seni, mi piace riportare le conclusioni a cui è venuto
Stanislao Bianchi in un suo studio sull’argomento: « Le arcate soprac- ciliari
e la glabella nascono e si sviluppano insieme ai seni frontali, le arcate però
possono aumentare di grossezza indi- pendentemente dai seni. La mancanza dei
seni non sempre si accompagna a quella delle arcate e della glabella, e cosi
per le arcate rispetto ai seni. Lo sviluppo delle arcate e della gla- bella
costituisce un carattere costante differenziale del cranio maschile. Lo
sviluppo abnorme delle arcate sopracciliari e dei (1) Hartmann, Les peuples de
V Afrique, p. 67 e segg. — Girard de Rialle, I popoli dell' Africa e dell'
America, p. 45 e 69. — Venturi, Ibidem. pag. 394. (2) Ranke, Die Bildung der Stirn bei der altbayrischen Bevolkerung. *'
Beitràge zur Anthropologie und Urgeschichte Bayerns w. Bd. V. 1883. (3) «
Arch. f. Anthrop. », Bd. XIII, p. 328. (4) Amadei, Bopra un cranio di ladro. « Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XI, Fase. IV. (5) Heger et
Dallemagne, Elude sur les caractères craniologiques d' as- sassins éxécutés en
Belgique, Bruxelles, 1881. (6) « Revue d’ Anthropologie »,
Novembre, 1887. (7) Torinard, L' Anthropologie generale, p. 212, 475, 486. (8)
Girard de Rialle, Op. cit., p. 91. (9) Ibidem, p. 126. seni frontali deve
annoverarsi tra i caratteri regressivi del cra- nio limano » (1). Il
pìthecanthropus erectus ne è fornito. V. — Il tipo mongoloide della faccia
potrebbe accogliersi fra i segni degenerativi per diverse ragioni. Già il tipo
infantile spesso, secondo Kanke, mostra ima intonazione mongoloide; poi spesso
si accompagna ad ima quantità di disturbi di nutri- zione e anomalie, ed è
frequente negl’ imbecilli (2). Per il Nàcke tutto ciò non basta a stabilire il
valore degenerativo del tipo mongoloide. Egli fa notare che Schmidt,
Manouvrier, Zuckerkandl hanno escluso trattarsi di precoce sinostosi della
base, che milioni di uomini intelligentissimi lo portano e che forse nessun
popolo di Europa è rimasto esente da mescolanza Mongolica. « Se ora la faccia
mongolica si trova più frequente negli strati più bassi che negli elevati io
spiego ciò per il fatto che in quelli avvenne la maggiore mescolanza e il tipo
poscia a lungo vi si è ereditato, se pure non si tratta di una semplice
variazione, ciò che nel caso concreto naturalmente mai in modo certo si può decidere
» (3). Quando si presenta nelle degenerazioni gravi si tratterebbe di un
disturbo nutritivo. VI. — Il prognatismo va distinto in prognatismo propria-
mente detto 0 prognatismo nasale di Benedikt e prognatismo subnasale o
alveolare dei Francesi o iwofatnia del Sergi (4). Quest’ ultima è
caratteristica di popoli inferiori (Melanesiani). Il primo dà al volto un
aspetto vicino a quello degli antro- poidi, dice il Benedikt (5). Per questi
significa indubitatamente, quando è eccessivo, un’ organizzazione molto
inferiore, opinione che il Ranke non divide (6). Peraltro il Virchow ha
dimostrato •(J) St. Bianchi, I seni frontali e le arcate sopracciliari studiate
nei crani dei delinquenti, degli alienati e dei normali. « Archiv. per
TAiitropologia w, 1892. (2) Cfr. Down, Op. cit. (3) NàCKE, Verbrechen u.
Wahnsinn heim Weibe p. 143. (4) Sergi, Varietà umane della Melanesia. « Boll,
della R. Acc. med. di Roma », 1892, p. 98. (5) Benedikt, Die Kranioscopie etc.
« Berliner klinische Wochenschrift », 1887. p. 457 e segg. — Schàdelmessung
Kranio-und Kephalometrie , « Real- Encyclopàdie der ges. Heilkunde », 2®
Auflage, p. 123. (G) Ranke, Ueber eine gesitzmàssige Beziehungen zioischen
Schddelgrund, Gehirn und Gesichtsschddel, « Beitrage zur Anthropologie und
Urgeschichte Bayerns >, 1892, Bd. X. Heft. 1.® « che il prognatismo della faccia superiore,
o della mascella superiore che dir si voglia, ha per sé stesso un vero valore,
perchè necessariamente in rapporto con la brevità della parte anteriore della
base del cranio, la quale interessa principal- mente lo sfenoide e suppone
necessaria conseguenza il man- cato sviluppo del cervello (1). Anche Welcker e
Topinard sono della stessa opinione (2). Kurella parimenti insiste sul noto
antagonismo tra la parte cerebrale e la viscerale del cranio (3), ma fa un
ragionamento inverso a quello del Virchow, dicendo che lo scarso sviluppo dei
lobi frontali porta scarso allontanamento delle ali dello sfenoide e della base
del cranio. Il Nache ritiene il prognatismo in parte anche la conseguenza di
una mandibola voluminosa (4). VII. — li margine alveolare può non presentare la
forma normale parabolica divergente (Broca), e invece avvicinarsi alla forma di
U dei Negri (5) e degli antropoidi (6), o alla forma ellittica del macaco (7),
o essere deformato (8). La forma piatta del palato, forma molto frequente,
somigliante al palato del gorilla, sarebbe indizio grave di deterioramemto
della specie (9); la forma ogivale ricorda il palato dei roditori. E bene
tenere presente per L importanza da assegnare a tali anomalie che la forma
della volta palatina è data da quella della base del cranio e
contemporaneamente anche dallo svi- luppo dei processi alveolari. La divisione
del palato duro è un disturbo di sviluppo. L’asimmetria, la profondità esagerata
(1) Virchow, Untersuchungen uber die Entivickelung des Schàdelbasis etc. «
Verhandl. der Beri. Gesellsch. f. Anthropol. », 1857, p. 121. (2) Wercker,
Untersuchungen uber Wachstum und Bau der menschlichen Schàdels, Leipzig, 1862,
p. 47-61. — Topinard, V homme dans la nature^ p. 222-248. (3) Op. cit., pag.
39. (4) Verbrechen und Wahnsinn beim Weibe, p. 147. (5) Topinard, L'
Anthropologie, Paris, 1876, p. 280. (6) Hovelacque, Loc. cit., p. 77. (7)
Belsanti, I caratteri regressivi del cranio umano. » Arch. per TAn- tropol. », Voi. XVI, Fase. 3. (8) Vedi Thomas S. Clouston,
The neurosis of developement, « Edin- bwrgh medicai lournal », 1891. (9) F.
Maltese, Anomalie dei denti e delle arcate mascellari in crani di criminali, «
Arch. di Psich. », 1896, fase. IV. e la deformità ogivale della volta palatina
coincidono gene- ralmente con una strettezza più o meno considerevole della
volta, strettezza che tradisce un arresto di sviluppo generale del mascellare
superiore e che porta soventi deviazioni dei denti. Anzi Talbot, che ha messo
in rilievo questo fatto neghi- dioti, nei sordo-muti e nei ciechi nati, arriva
a concludere, che nelle mascelle normalmente sviluppate non vi sono mai denti
irregolari (1). Fra le numerose irregolarità dentarie avrebbero il valore di varietà
primatoidi (2): un forte sviluppo degl’ in- cisivi mediani superiori con
atrofia che può andare sino alla completa obliterazione di entrambi gl’
incisivi laterali; ciò eh’ è di regola negli antropoidi, massime nel Gorilla e
nello Chimpansé; e il diastema tra gl’incisivi superiori e i canini che è
chiaro nell’Orango (3), nel Gorilla per lo più mancante (Topinard (4) invece
gliel’ attribuisce come caratteri- stico), destinato a ricevere a mascelle
chiuse il canino inferiore. L’aumento numerico dei denti deve sempre
considerarsi come un atavismo (Wiedersheim), specialmente quando si tratta di
denti supplementari (5), che stanno cioè all’estremità posteriore dell’ arcata
dentaria, da distinguere dai soprannumerari che si possono trovare dappertutto.
« La riapparizione di sei denti incisivi superiori e inferiori nell’ uomo è un
atavismo che risale al di là delle scimmie e dei lemuri, sino ad animali
intimamente legati di pa^rentela con questi ultimi, cioè gl’in- settivori »,
onde ruomo è la scimmia più inferiore, conclu- deva Albrecht. « Si ce ne sont pas là des preuves, il n’existe pas de preuve en anatomie
comparée ! » (6). Ad ogni modo e l’embriologia il) e le osservazioni numerose in razze
infe- riori (8) dimostrano che i precursori dell’uomo sono passati per (1) «
Journ. of arner Assoc. », 1888, p. 829. (2) Kurella, Op. cit., p. 40. (3) Vedi
anche: Hartmann, Die menschendhnlichen Affen, p. 175, e segg. (4) V Anthropolo(jie, Paris, 1876, p. 204. (5) Eroga, Elude du système
dentaire « Bull. 8oc. Anthr. », 1879, p. 151. (6) « Actes du l.er Congiès
interiiational d’Anthr. criin. », p. 109. V. anche Albrecht, Sur les quatre os
intermaxillaires, les beo de lievre et la valeur morphologique des dents
incisives supèrieures de V homme, Bruxelles, 1882. (7)
Blanchard, UAtavisme chez V homme, p. 471. (8) V. nella Bibliografia; Langer,
Mantegazza (Arch. per TAntrop., 1872, una fase nella quale la loro dentizione
corrispondeva alla 3 . 1 (2 . ‘^i) i formula 2 ' \ {2 ' 4) ~ Josephinum a
Vienna esiste un cranio di negro che possiede 37 denti. La riduzione dei denti
dipen- derebbe dair accorciamento che subiscono le arcate dentarie nel senso
antero-posteriore (1), per lo sviluppo sempre mag- giore che prende il cranio a
spese della faccia (2). La stessa causa avrebbe portato l’assenza del diastema,
nonchèla curva parabolica del bordo alveolare al posto della forma rettan- golare
(3). Disposizioni teriomorfiche della dentiera umana sono secondo il Morselli:
D per riguardo agl’ incisivi, la loro forma conico-triangolare, il maggior
volume dei laterali sui mediani nell’ arcata supei'iore (mentre l’ atrofia dei
laterali sarebbe un carattere progressivo) o di quelli dell’inferiore sui
superiori, un intervallo 0 diastema lemurinico fra i due inci- sivi mediani; —
2« per riguardo al canino, l’eccessivo volume, la forma incurvata, l’esistenza
di una insolcatura nella sua faccia antero-interna (tipo Gorilla), il
protuberare della punta sul livello dell’arcata (tipo belluino); — 3» per
riguardo ai molari, la comparsa del tipo pentacuspidato in quelli superiori,
l’approfondarsi dell’incisura nel loro contorno esterno, la tena- cità di Vita
del dente della saggezza (4). Quest’ultimo è stato oggetto recentemente di
molte ricerche e causa di qualche sorpresa, la tendenza del medesimo a
scomparire nelle razze più evolute (Darwin, Mantegazza, Amadei), si troverebbe
nei criminali (5), negli epilettici e nelle prostitute (Carrara), nonché nei
crani più ricchi di anomalie morfologiche (6). Delle spie-
p. 33), Fontan, Mummeky nelle « Traiisactions of thè odontological Societies of
Great Britain », II, 1870, p. 7. (1) Tomes, Anatomie dentaire,
Paris, 1880, p. 417, — Amadei, Anomalie numeriche del sistema dentario nell'
uomo, « Arch. per l’Antrop. e 1’ Etnol. », Voi. XI, 1881. — Foville, Mèlanges d' Anthropologie — Topinard, « Revue
d’Anthropologie », 1895, Tome VI, N. 3, p. 337. (2)
Blanchard, Loc. cit., pag. 469. (3) Amadei, Ibidem. (4) Morselli, V
Antropologia generale, pag. 641. (5) V. nella Bibliografia:
Brancaleone-Ribaudo, Carrara (Archivio di Psichiatria, 1895, pag. 15). (6)
Zuggarelli a. e Maugeri S. Il terzo dente molare della mascella superiore in
rapporto con le anomalie craniche e con Vindice cefalico. « Atti della Soc.
Romana di Antropologia », V. Ili, Fase. Ili, 1896, pag. 240. gazioni, alquanto
speciose per dire il vero, gicà si cereavano e si mettevano avanti, ma dopo le
ricerche deirAseoli non sembrano più necessarie. Questi difatti nei suoi
delinquenti trova l’assenza del dente della saggezza in proporzione di molto
più bassa che nelle razze inferiori (1). Quanto alla carie dentaria il Topinard
si domanda, se essa non sia in rapporto con la regressione generale e
progressiva che subisce il sistema dentario nelle razze superiori (2). I denti
a sega per Lombroso sarebbero un carattere degenerativo, anziché un segno di
sifìlide congenita (3). Altre anomalie, quali per es. gl’incisivi doppi per fusione
(4), non possono che essere l’ef- fetto di uno sviluppo disordinato. Facendo il
rapporto tra la lunghezza dei denti e quella della base del cranio Flower ha
trovato che le razze bianche hanno denti piccoli, le nere un po’ più grossi, le
scimmie antropoidi raggiungono il massimo. Vili. — La deformazione ogivale e la
strettezza conside- revole della volta coincide spesso altresì con la presenza
del tonis palatinus, sporgenza della sutura mediana del palato, che
ordinariamente comincia, larga e appiattita, dietro il forame incisivo e mano
mano si restringe indietro e s’ispessisce per terminare ad angolo: talora la
percorre una doccia mediana corrispondente alla sutura palatina longitudinale,
la quale pure presenta irregolarità più o meno considerevoli indicanti uno
sviluppo più 0 meno malagevole (5). In altri casi la parte più sviluppata si
trova al livello del punto d’ incrociamento delle due suture palatine. Altre
volte infine ha la forma di una cresta che può raggiungere 8-10 mm. di altezza.
Negli antro- poidi si trova sotto forma di una quantità di piccoli cercini
(wulstdien) che partendo dalla sutura mediana si dirigono verso gli alveoli:
forse per questa differenza di forma Bessel Hagen e Lissauer dissero che le
scimmie antropomorfe giammai mo- (1) « Archivio di Psichiatria », 1896, Voi.
XVII, fase. Ili, pag. 209. (2) Topinard, « Revue d’ Antropologie ». 1895, p.
337. (3) « Archivio di Psichiatria e Aiitrop. crini. » 1884, Voi. V, p. 483.
(4) Belmondo, Un rarissimo caso di denti soprannumerari ed altre anomalie
dentarie in crani di alienati « Archivio per TAntrop. e f Etnei. », , p. 255. PÉRE, La famille néoropathique, p. 270. —
NàcKE, Verbrechen und Wahnsinn bein Weibe, p. 147 e altrove. strano un toriis
palatinus. Kurella con altri (1) esprime Topinione che si tratti di una
reminiscenza delle razze preariane, essendo frequente nelle razze
nord-finniche. Ma è strano voler sostenere ciò dopo le ricerche fatte in
Italia: dallo Stieda nel museo antropologico di Roma (2), dal Cocchi in quello
di Firenze (3), nonché dal Ferrari a Reggio-Emilia (4). Per il Nache si tratta
di un segno degenerativo. Anche la mascella inferiore può essere sede di
anomalie di sviluppo, per aumento di volume qualche volta con sporgenza
dell’arcata dentaria inferiore (progeneismo), o per diminuzione di volume. Lo
sviluppo enorme del mascellare inferiore, quando s’aggiun- ge l’altezza del
mascellare superiore e la larghezza della faccia ai zigomi con forte sviluppo
dei masseteri, dà alla fisonomia un effetto totale che è sommamente
caratteristico, specie delle prostitute secondo Kurella (6); se si aggiunge la
piccolezza della fronte si ha quell’aspetto che ravvicina gli assassini alle
razze inferiori (7). Già Gratiolet aveva detto: « on
peut affirmer que partout où la proclivité des màchoires est très-marquée, la
vie nutritive l’emporte sur la vie animale ou nerveuse » (8). La
diminuizione di volume secondo Féré (9) coincide spesso, oltre che con anomalie
d’impianto dei denti, con l’esistenza ùeWapofisi ìemuriana. Sul significato
morfologico di quest’ a- pofisi, nota già da parecchio tempo, si è molto
discusso dal lo Congresso di Antropologia criminale in poi, stante l’asser- (1)
Kurella, Op. cit., pag. 43. — Kupffer, « Verhandlugen der Berliner Gesellschaft
fùr Anthropologie », 1879, p. 70. (2) « Internationale Beitràge zur
Wissenschaftlichen Medicin », Band I, 1891. (3) « Archivio per l’Antropologia e
l’Etnologia », Voi. XXII, 1892. (4) Ferrari, Il « torus palatinus » nei pazzi «
Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XIX, Fase. IV, 1893. Recentemente anche in America è stato
rinvenuto dal Talbot, dal Peterson, dal Channing (The lournal of mental
Science. Voi. XLIII. N. 180, pag. 76). (5) « Neurolog. Centralb. », 1893, n.'’
12, e « Archiv f. Psych. », Bd. XXV, H. 2. (6)
Op. cit., pag. 45. (7) Manouvrier, Discussion sur le criminels, « Bull. Soc.
Anthr. », 1883 p. 120. (8) Leuret et Gratiolet, Anatomie comparée du sy sterne
nerveuse Paris, 1839-1857, T. II, pag. 291. (9) Féré,
La famille névropathique, p. 258; Les épilepsies et les épilep- tiques, p. 386.
zione di Albrecht (1) che tale apofisi nonché Tincisurache la precede (sul
margine inferiore) sia patrimonio dei soli le- muri. Per dire il vero il
Tenchini e lo Zoja, che se ne occu- parono in seguito, non si curarono di
confermare o di negare P osservazione delPAlbrecht; ma il Mingazzini (2)
riprese la questione e dalle sue accurate osservazioni risultò invece « che le
scimmie sono provviste di apofisi e che un'incisura più o meno profonda precede
il processo in quasi tutti i mammi- feri »; e risultò ancora un fatto molto
importante, cioè che del processus rami mancUhularis bisogna distinguere due
forme. Una in cui il processo si estende e sulP angolo e sui margini (forma
lemurinica) o un’ altra, che in contrapposto chiama pitecoide, in cui l’angolo
è risparmiato e alla quale assegna un significato atavico meno basso. Ora « sul
vivente è impossibile distinguere un processo lemurinico da uno pitecoide », ma
d’altra parte fa notare: « tanto il processo lemurinico come quello pi-
tecoide, e quest’ultimo quand’anche sia rappresentato da forme rudimentali,
debbono considerarsi come ricordi filogenetici ». X. — Un carattere
degenerativo messo in luce di recente è il mancato accavallamento delle arcate
dentarie. Nell’Eu- ropeo l’arcata dentaria superiore è un poco più grande che
l’inferiore e sporge in avanti al disopra di esse, in modo che gl’incisivi
inferiori sono ricoperti dai superiori. In 15 crani Australiani Turner invece
potè vedere che 11 volte quest’ac- cavallamento mancava (3), come manca in
tutti gii antropoidi e in tutti i mammiferi che possiedono incisivi alle due
ma- scelle. Parimenti il Camuset ha osservato l’assenza dell’acca- vallamento
nel 20,42% degli alienati da lui esaminati, e precisamente nel 23,78 7o ptii'
gii uomini e nel 17,97% lo donne. L’accavallamento dipenderebbe dalle
modificazioni della (1) « Actes da premier congrés international d’
anthropologie criminelle », p. 106-107, fìg. 1. e 2. (2) G. Mingazzini,
Processus rami mandibularis nell" uomo, « Archivio per l’Antropologia »,
1892. Voi. 22, fase. l.° Vi è riferita la letteratura. (3) W. Turner, Relations
of thè dentary arcades in thè crania of Austria- lian ahorigines. « Journal of Anat. and Physiol. », july 1891, Edinburgh. (4) Camuset, Be
V absence du chevauchemènt habituel de la partie ante- rieure des arcades
dentaires camme stigmate de dégénérescence, « Annales médico-psychologiques »,
Nov-Dic. 1894. — 49 — faccia consecutive allo sviluppo del cranio; e precisamente
secondo il Camuset dalla diminuizione dell’ angolo della sinfisi (si designa
sotto questo nome in antropologia V angolo formato dalla linea della sinfisi
col piano del margine inferiore della man- dibola). Effettivamente quest’angolo
nella specie umana e in via di evoluzione nel senso della diminuizione: nei
Parigini moderni è di 72 gradi, nel negro d’ Africa di 82, nello chimpanzè
supera di molto i 90. Viceversa 1’ assenza dell’ accavallamento dipen- derebbe
dall’ esagerazione dell’ angolo della sinfisi: « è evidente che, più quest’
angolo è aperto, più i denti inferiori devono portarsi avanti, cosicché a un
dato momento essi arrivano a trovarsi nel piano dei denti superiori » . Questo
nell’Europeo normale avverrebbe soltanto nell’ 1,58 7o? secondo Camuset. È
chiaro che se ciò fosse vero ci sarebbe una differenza enorme tra 1’ Europeo e
l’ Australiano. Ora io credo che la differenza in gran parte dipenda dall’
avere il Turner osservato il feno- meno nei crani, e il Camuset nel vivente.
Difatti da ricerche praticate in quella preziosissima raccolta di crani di
alienati che arricchisce il Frenocomio di Keggio-Emilia, a me risulta, che l’
accavallamento delle arcate dentarie, accavallamento anatomico, senza influenza
dei muscoli, (influenza che nel vivente e a più forte ragione negli alienati
dev’ essere molto malagevole evitare), non è completo che solo nel 52,18 7o- L’
assenza di accavallamento pertanto è negli alienati ancora più frequente che
non trovi il Camuset, restando presso a poco la stessa, la proporzione da lui
trovata tra i due sessi. Ritengo quindi che se si praticassero ricerche' nei
crani di Europei normali la percentuale risulterebbe superiore al- ri,58Yo- I
denti incontrandosi si ha, come dice il Meynert, la dentatura diritta (1), non
sempre però, perchè talora rincon- tro avviene in grazia del progeneismo, o
meglio direi profatnia infeìdore, essendo cioè i denti inferiori impiantati
obliquamente in avanti. La masticazione anteriore che il Meynert descrive
(ibidem)^ riferendola alla maggiore lunghezza della mandibola, è rarissima:
nella ricerca che ho riferito, ho trovato tre soli (*) Colgo quest’ occasione
per ringraziare vivamente il mio maestro, 1’ illu- stre Prof. Tamburini, senza
la benevolenza del quale non avei potuto compire queste ricerche. (1) Meynert,
Lezioni cliniche di ^psichiatria, pag. 263. — 50 — casi in cui V arcata
dentaria inferiore passava avanti alla superiore^ in una donna e in due uomini.
La maggiore o minore prominenza del mento è indipendente da tutto ciò: in uno
di questi tre casi era molto sporgente, mentre negli altri due casi era poco
pronunziata (1). XI. — Altri caratteri degenerativi della faccia sono secondo
il Morselli (2) il predominio del cranio facciale sul cerebrale, la strettezza
o la larghezza eccessiva dello spazio interoculare, la forma ellittica della
mandibola, la mancanza delle apofisi sinfisiali nel mento, lo sporgere dei zigomi
sotto una fossa temporale rientrante (stenocrotafia), la forma losangica della
norma facialis anterlor con la larghezza massima nel diametro bizigomatico e
col mento stretto e le mascelle prognate. Il mento fuggente comune nei Negri
ricorda il mascellare delle scimmie e la forma della famosa mandibola della
Naulette (3): si ha negl’ idioti (Venturi); parimenti le labbra sottili,
tagliate verticalmente, ricordano il tipo prettamente scimmiesco. Una bocca
troppo grande con labbra spesse, voluminose, arrove- sciate in fuori è
caratteristica di molte razze inferiori. Pari- menti una notevole distanza fra
il naso e la bocca. Il diametro biangolare della mandibola presenterebbe
secondo Lombroso una scala ascendente dall’ uomo normale all’ antropoide (4).
Nei degenerati in media è superiore alla misura normale (90-95 min.); però non
ho trovato una gradazione degna di nota tra le diverse categorie di degenerati.
XII. — Risale nientemeno al 1851 un’ osservazione di Bur- meister che dice la
brevità del collo, come il piccolo volume della capsula cerebrale e la
grandezza del viso, essere dei caratteri che ravvicinano coloro che li
presentano (i negri secondo lui) al tipo pitecoide, attesoché tutte le scimmie
hanno il collo corto (5). Ma a questo proposito l’ Hartmann scrive: << Se
si vuole vedere in questa conformazione un ravvicina- (1) Per altre
considerazioni sull’ argomento vedi: V. Giuffrida-Ruggeri, In- torno alV
accavallamento delle arcate dentarie. « Riv. sper. di Fren. » J897 Fase. 1. (2)
Morselli, Semejotica delle malattie mentali, Voi. I, pag. 154. (3) Vedi: Topinard, Les caractères simiens de la machoire de
la Naulette, « Revue d’ Anthr. », 1886, p. 414. (4)
Lombroso, Nuove ricerche di psichiatria e antropologia criminale, Torino, 1894,
p. 32. (5) Burmeister, Geologische Bilder zur Geschichte der Erde und ihrer
Bewohner. Leipzig, 1851-53, T. II, p. 120. — 51 — mento al tipo pitecoide si
trova eh' essa è comune a nazioni differenti e in nessun modo esclusiva dei
soli negri e che anche in questi ultimi essa non è predominante (1). Segno di
maggiore studio è stata la spalla. Gli antropoidi mancano d' una vera spalla,
poiché la loro clavicola molto corta trasporta la cintura ossea degli arti
superiori in avanti, la testa trovasi come respinta indietro e infossata fra le
due scapole retratte, e le braccia, pure ravvicinate al loro punto d' attacco,
pendono in avanti e all' interno (2). Questa confor- mazione si osserva in
degenerati, specialmente idioti. XIII. — Cosi il torace ad imbuto da molto
tempo ha richia- mato r attenzione degli studiosi. Siccome il Féré (3)
distingue thorax en entonnoìv e thorax en gouttiere, è bene dire che comu-
nemente va sotto il nome di torace ad imbuto una depressione formata dallo
stesso che, più o meno profondamente incurvato nella sua parte media o
inferiore, descrive un arco di cerchio a concavità anteriore, e porta con sé
indietro le cartilagini costali: depressione che può raggiungere i 72 mm. come
nel caso osservato da Ebstein. Il torace a imbuto non ha niente a che fare col
rachitismo: questo da lungo tempo è fuori discussione, invece le spiegazioni
embriogeniche, meccaniche e nervose sono sempre sostenibili sino a un certo
punto. Poco sostenuta: è vero, è 1' opinione di Schiffer riferita da Flesch
(4), che si tratti cioè di un esagerato sviluppo in lunghezza delle costole;
però 1' opinione di Zuckerkandl che cioè nell' u- tero il mento comprima la
parete inferiore del torace è stata non è molto sostenuta dal Ribbert. La
teoria meccanica di Eggel (5) che ammise un disturbo nello sviluppo e nella
nutri- zione dello sterno, disturbo che sarebbe causa della flessibilità del
medesimo e del suo deprimersi alla pressione atmosferica. (1) Hartmann, Les
singes anthropo'ides, p. 79. (2) Morselli e Tamburini, Degenerazioni fisiche e
morali delV uomo. L. c., pag. 308. (3) Féré et Schmid, De quelques
déformations du thorax et en particulier du thorax en entonnoir et du thorax en
gouttière, « Journ. de l’ anat. et de la phys. », 1893, p. 564. (4) «
Virchow’ s Arch. », Bd. 57, 1873, p. 289. (5) « Virchow’ s Arch. », B. 49, p.
230. è accettata attualmente dal Féré e dallo Schmid. Cosi delle idee di
Ebstein (2), che si tratti di un arresto di sviluppo dello sterno, le quali
Hagmann accetta con V aggiunta di una certa fiacchezza anormale nelle
articolazioni condro-sternali, nonché dell’ asserzione di Klemperer che aveva
riguardato questa deformità « come il suggello di una degenerazione psichica
nervosa-neuropatica » (3), fanno tesoro Ramadier e Serieux, che tendono a
conciliare la teoria embrionale con la teoria nervosa, ciò che del resto è
molto naturale. Essi ammettono che si tratti di un arresto di sviluppo dello
sterno, che s’ immobilizza indietro invece di svilupparsi e di portarsi in
avanti: la spiegazione puramente meccanica, dicono, non potrebbe spiegare la
frequente coesistenza del torace a imbuto con abnormità di altri organi. Di più
essa si osserva in sog- getti che portano difetti ereditari più o meno gravi e
lo stato mentale dei quali è raramente sano, per cui opinano che il torace ad
imbuto non sia che una delle numerose stigmate fisiche della degenerazione, un’
anomalia di sviluppo in rapporto con l’ eredità morbosa. Anche l’ Eichorst è
partigiano di questa opinione: « In alcune famiglie, egli dice, il torace a
imbuto è ereditario; ed è sorprendente che negli individui aventi il torace ad
imbuto, od in altri membri della stessa famiglia ven- nero osservate, delle
affezioni mentali, oppure anche l’epilessia, e altre cattive conformazioni » (5).
Marie ugualmente (6). Il torace S7i goiittlère poi qual’ è descritto dal Féré
sarebbe il seguente: « Lo sterno pare poco o niente deviato dalla sua (1) Loc.
cit. Ebstein, Ueber die Trichierhrust « Deutsch. Archiv. f. klin. Med. », 1882,
Bd. 30, p. 411. Ein Fall v. Trichterhrust (eod. loc., p. 100). — V. anche:
Carrara, Alcune rare anomalie scheletriche nei criminali, « Arch. di Psichia-
tria », 1892, p. 573. (3) Klemperer, « Deutsche medicinische Wochenschrift
», 188G, N. 36. — Grauenthal, Ueber Trichterbrust. Inaug. Diss., Berlin. Ramadier I. et
Serieux P. — Note sur cinque cas de malformation speciale de la poitrine
(tliorax en entonnoir). Contribution à V elude des stig- mates phijsiques de
dégénérescence. « Nouvelle iconographie de ia Salpétrièi-e » Paris, 1891. (5)
Eichorst, Manuale di semejotica, Parte I, pag. 169. (6) P. Marie, Déformations
thoraciques dans quelques affections médicales. « Gazeite
hebdom. Voi. XLVI, N. 14. direzione normale, le cartilagini costali soltanto
sono interessate, ma lo sono in modo asimmetrico. Ai due lati della linea
mediana le cartilagini presentano una curvatura esagerata, ne risulta una
gronda o doccia longitudinale della quale il fondo è formato dallo sterno »
(1). Questa deformazione, secondo Féré e Schmid dipende da un disturbo di
nutrizione della parete toracica, che perciò diviene più flessibile, e da un
arresto di svi- luppo (2). Kiesce difficile a comprendere però perchè in questa
forma ammettono V arresto di sviluppo che negano neir altra. XIV. — Il bacino
pitecoide sarebbe stretto e lungo col sacro sporgente air indietro e le natiche
puntute. Anche il bacino del negro sarebbe più lungo, meno sviluppato in lar-
ghezza che quello dell’Europeo (3). Tali caratteri sono normali nel bambino
(4). Intimamente legata ai caratteri antropologici del tronco, specialmente
alla mancanza della curva lombare della colonna vertebrale, oltre che alla
posizione anormale del foro occipitale molto all’ indietro, è quell’ andatura
incerta, barcollante, a corpo pendente in avanti, che si osserva in taluni
idioti e che richiama un aspetto analogo di certe scimmie (5) e razze infe-
riori (Morselli e Tamburini). « Nè è soltanto T andatura, ma anche la semplice
stazione eretta che da questo carattere del rachis e del gran foro (a cui si
unisce talvolta la strettezza e forma del bacino) riceve quell’ impronta
speciale di inferio- rità » (6); tanto più poi se T appoggio si fa sul margine
esterno del piede. Lo stesso dondolamento tanto noto degl’ idioti ram- menta
secondo Morselli e Tamburini un fatto analogo che si riscontra nelle scimmie
antropomorfe, le quali, quando perman- (1) Féré et Schmid, Loc. ciu, pag. 581. (2) Ibidem, pag. 584. (3) Topinard, L Antliropologie, p. 565. — Verneau,
Le hassin dans les sexes et dans les races, Paris, 1875, p. 137. (4) De
Mérejkowsky, Béveloppement du squelette humain, « Bull. Soc. Anthr. » 1883, p.
160. — Ardù-Onnis, Su alcune forme anomale del bacino umano, « Bollett. dei
musei di Zoologia e Anatomia comparata della R. Uni- versità di Torino », Voi.
X, n.o 209, luglio 1895. (5) Vedi Martin, Uomo e scimmia, pag. 418, — Lombroso,
Studi clinici ed antropometrici cit., L. c., p. 22-25. (6) Morselli e
Tamrurini, Degenerazioni f siche etc, L. c., p. 307. — 54 gono nella stazione
eretta, frequentemente si abbandonano a un moto ondulatorio del corpo in senso
laterale, o dall’ avanti all’in- dietro (Savage, Huxley), mentre altre si
appigliano ad un ramo di qualche pianta robusta, e si lasciano penzolare
oscillando. XV. — Quanto agli arti Lucae aveva già notato che la differenza fra
l’avambraccio e il braccio è sempre minore discendendo dall’Europeo al Negro,
al gorilla. Meyer (1) trova che gl’idioti possono essere collocati anche dopo
il Gorilla. Le gambe piccole, dai polpacci deboli, di molti idioti, nonché di
molti selvaggi, specialmente quelle dei negri Afri- cani e Australiani, sono
state spesso materia di discussione a causa della loro conformazione pitecoide.
« Effettivamente, dice r Hartmann (2), la forma sgraziata della parte inferiore
della gamba, nella maggior parte di queste razze, costituisce per questo
riguardo un carattere importantissimo ». Arti inferiori cortissimi massime in
confronto dei superiore molto lunghi, carattere decisamente scimmiesco, si
osserva nei Boschimani (3) e secondo altri (4) in tutte le razze negre, negli
Australiani e nei Polinesiani. La prevalenza però della grande apertura delle
braccia sulla statura nelle razze bianche non avrebbe il signi- ficato atavico
attribuitole dal Lombroso, ma starebbe in rap- porto con una maggiore funzione
degli arti inferiori (5). Per il Marre cosi la piccolezza della grande apertura
delle braccia, come 1’ eccesso opposto, sono caratteri degenerativi (6). XVI. —
Un altro fatto sul quale è stata fermata 1’ attenzione, in Germania
specialmente, è la forma delle mani e dei piedi. Quando alla forma delle mani
un punto molto controverso è stato sempre se si debbano considerare come
normali l’ indice (1) « Archiv f. Psich. », 1874, Bd. V, Heft I. (2) Hartmann,
Les singes antropoides, pag. 82. (3) Girard de Rialle, Op. city pag. 39. (4)
Riccardi, Statura e intelligenza « Arch. per V Antropologia e 1’ Etno- logia »,
1886. (5) Ranke, Ueher Kurpemessungen an Lehenden, pag. 171, e Beitrdge zur
physiscìien Anihropologie der Bayern: « Beitràge zar Anthropologio and Mor-
phologie Bayerns », Mùnchen, 1888, p. 49. — Benj. A. Gould, Invesiigaiions in
thè military and anthropological statistics of American soldiers. Baer, Op.
ciL, pag. 176. (6) Op. cit.y pag. 82. più lungo deir anulare o il fatto opposto. In
favore della prima ipotesi si è osservato che essendo la maggiore frequenza
della prevalenza dell’indice in lunghezza nella donna, tale preva- lenza fosse
da ritenere una forma estetica superiore (1). Ma, oltre che si tratta di una
maggiore frequenza relativa e non assoluta (2), è un ragionamento che mi pare
non regga alla critica: se fosse giusto, allora anche il prognatismo, poiché
nella maggior parte delle razze e popoli superiori e inferiori la donna è più prognata
dell’ uomo (Sergi, Virchow) sarà un carattere estetico superiore. Del resto
l’arte stessa, contraria mente all’ asserzione di Ecker (3) ci offrirebbe con
maggior fre- guenza la prevalenza del quarto dito sul secondo (4). Nè mag- gior
fortuna ha 1’ asserzione del Braune (5) che un quarto dito più lungo sarebbe
per la funzionalità un guastamestieri stóren- fried, mentre anche anulari
lunghi poco meno che il medio sono stati visti, ed io stesso ne ho osservato
parecchi casi (Vedi Tav. Ili fig. 17,18) senza disturbi di sorta (6).
Importante invece la constatazione fatta dal Weissenberg (7) cioè 1’ elevata
percentuale (45,5) della prevalenza dell’ indice trovata in bam- bini Ebrei tra
i 5-10 anni, percentuale che uguaglia quella trovata in donne Ebree (45,7),
avendosi qui, se non erro, uno dei tanti tratti di unione tra la donna e il
fanciullo. L’ ipotesi dal Braune che si tratti di una maggiore lunghezza
apparente, dovuta alla flessione sul lato ulnare per la maggiore forza dei
muscoli corrispondenti, trova facile l’ obbiezione che se fosse vera in quasi
tutti i bambini si dovrebbe constatare. Un’ altra constatazione importante è
che in razze inferiori prevale decisa- (1) Ranke, Der Mensch, Voi. I, pag. 454, Leipzig, 1887. (2) Weissemberg, Die Formen der Hand and, des
Fusses, Berlin, 1895, « Zeitsch. f. Ethn. », Bd. XXVII,
pag. 85. — Cfr. Mantegazza, lunghezza relatioa dell' indice e dell' anulare
nella mano umana, « Arch. per V Antropo- logia e l’Etnologia », Voi. VII, 1877, pag. 22. (3) « Arch. f. Anthr. » Bd. Vili. p. 67-74. Weissenberg, Loc. cit., p. 87. (5) « Beitràge
zur Physiologie. C. Ludwig gewidmet », Leipzig, 1887, })ag. 302-330. (6) Cfr.
Weissenberg, Loc. cit., pag. 90. (7) Ibidem, pag. 86. mente la
maggior lunghezza dell’ indice (1). Non mancava che la conferma negli
antropoidi e molti avevano affermato che vi fosse (2); ma l’ Hartmann che in
ciò è grande autorità afferma (3) che ora è più lungo l’ indice ora 1’ anulare,
come nell’ uomo, e certo una percentuale non si può stabilire. Cosi non risulta
provata 1’ opinione di Ecker e di Schaaffhausen che volevano vedere nell’
anulare più lungo « ein Unterscheidungsmerkmal der Rohheit von der Kultur »:
senza dubbio, come osserva il Mantegazza (4), mani molto belle vi possono
essere con un anulare più lungo dell’indice. Delle altre dita il maggiore
interesse desta il pollice, il quale negli antropoidi è notoriamente corto (5).
Ora piccolezza del pollice trova Schaaffhausen ( Op. cit.) in molti dei
selvaggi da lui esaminati e Tliulié (6) dice parlando dei Boschimani: « le
ponce parait proportionellement au reste de la main, trop court et cornine
remonté ». Io ne ho trovato un esempio bellissimo in degenerata (V. Tav. IV
fig. 1, 2, S, 4). Le pieghe interdigitali Querhaute, Schwimmlidute negli an-
tropoidi arrivano molto in alto sino alle prime articolazioni digitali (7). Ora
Virchow (8) trovò qualche cosa di simile in alcune persone del Darfur e in
negri Dinka. Ma 1’ Hartmann (9) opina che anche in razze Europee ciò si trovi.
Le falangi terminali a punta e in forma di birilli Icegelfór- mige proprie
delle scimmie, sono state descritte nei Negri (io ne ho trovato un bell’
esempio in un degenerato — Vedi (1) Ecker, Op. cit., — Schellong, Beitràge zur
Anthropologie der Papuos « Zeitschr. f. Ethii. », Bd. XXIII. p. 168. (2) Ecker,
Op. cit. — Gegenbaur, Lehrbuch der Anatomie des Menschen, p. 254, Lei[)zig,
1885. — Kollmann, Piatiscile Anatomie, Leipzig, 1886, p. 117 — R.ANKE, Op.
cit.. Voi. I, p. 454. — Schaaffhausen, Ueber die Lange der Finger und der
Zehen, « Corresp. Blatt der D. A. G. », 1884, p. 94. (3) Die menschendhnlichen
Ag'en. Leipzig, 1883, p. 17, 46. (4) Loc. cit., p. 25. (5)
Hartmann, Op. cit. (6) « Bull. Soc. Anthr. »,
Serie IV, T. IV, p. 379. (7) Hartmann, Les singes anthropoules et V homme, p.
80. (8) « Zeitschr. f. Ethiiol. », Bd. XI, p. 388-395 der Verhandl.; Bd. XVII,
p. 488-496 der Verhandl.; e Bd. XXVII, p. 164. (9) Die
menscliendìinlichen Affen, p. 98. — 57 — Tav. IV fig. 13). Parimenti nelle mani
di parecchi Negri Virchow (1) ha notato una deviazione delle ultime due falangi
dell’ indice e del medio verso 1’ esterno, un digitus valgus. Egli ritiene che
questa deformità si connetta al genere di lavoro, ma io l’ ho trovata in
parecchi degenerati che non erano addetti ad alcun lavoro, e sia all’ estremità
distale delle dita (Tav. Ili fìg. 14, 16 (2), 17); sia in tota (Tav. Ili fig.
7, 8, 9, 10, 11). In questo caso la deviazione diminuisce andando dal lato
radiale al lato ulnare. Nel primo caso, quando non si tratti dell’indice, ne
risultano degli spazi interdigitali più o meno evidenti, notati anche dal
Weissemberg (3). Richiamo 1’ attenzione su una devia- zione dell’ estremità
distale del mignolo stranissima e che non trovo nè descritta nè disegnata da
alcuno (Tav. IV fig. 5 e segg.). Soltanto il loachimsthal ha descritto per il
pollice una devia- zione verso il lato ulnare che ha molta analogia con la
prece- dente (4). Talora si accompagna alla deformazione en crochet (nelle Fig.
7, 8. Tav. IV). Stigmate teratologiche sarebbero pel Féré (5) le anomalie delle
unghie e particolarmente la loro piccolezza eccessiva (questa anche a me
risulta frequentissima nei frenastenici) e la mancanza assoluta locale o
generale. Schaafifhausen trovò in un Australiano le unghie delle dita come
negli antropoidi, arrotondate quasi come segmenti di sfere. Se passiamo ai
solchi che si osservano nella palma delle mani anche qui troviamo qualche
anomalia alla quale è stato attribuito significato atavistico, e precisamente
dal Manou- vrier è stata segnalata la piega trasversale unica (6). Risalendo
difatti nella scala zoologica si vede chiaro che dapprima non esiste alcun
solco, come per esempio nell’ Ateletes ater (7), poi appare un unico solco
trasversale in alto per esempio nel Cebus (1) <£ Zeitschr. f. Ethn. », Bd.
XI, p. 388-396 der Verhandl., e Bd. XVII, p. 488-496. (2) Questo veramente
sarebbe un caso di digitus varus. (3) Log.
cit., p. 94. (4) « Verhandl. der Berliner medicinischen Gesellschaft » 7
December 1892, e « Zeitschrift f. orthop. Chir. », Bd. II, p. 265. (5) La famille névrnpathique, p. 307. (6) «
Bull. Soc. Anthrop. », 1892, p. 62. (7) Vedi: « Annales des Sciences
naturelles, 5.e sèrie, Zoologie », IX, 1868, Bianche 5., fìg. I.^ e in
molti altri (1). Il Carrara recentemente (2) ha studiato quest’ anomalia e ne
ha distinto diversi tipi. In un tipo il solco trasversale è unico. In un II®
tipo invece di un solco unico se ne hanno due, i quali però non hanno la
direzione curvilinea della mano umana, ma una decisamente retta ed orizzontale,
in modo da essere tra loro parallele, senonchè non sono com- plete, non
interessano cioè tutta la palma trasversalmente, ma partendo da un margine si
arrestano a un certo punto di essa. In un Ilio tipo il solco unico trasversale
si associa ad uno o più solchi press’ a poco normali, ovvero tutti quest’ altri
scom- paiono tranne uno longitudinale molto profondo e netto che va dal carpo
alla radice dell’ indice e del medio: forma che il Carrara ha osservato
soltanto nei criminali. Morselli e Tamburini però descrivono negl’ idioti una
piega che « occupa il mezzo della vola longitudinalmente alla palma, come in
tutte le Scimmie » (3). Finalmente un’ altra anomalia si avrebbe nella mancanza
di quei solchi superficiali e complessi che congiun- gono i principali, ma io
la trovo frequentissima e non mi pare che valga la pena di farne un IV« tipo.
Il Carrara dice che non saprebbe assegnare un’ importanza diversa a ciascuna di
queste forme d’ anomalie, però gli pare che il tipa IF sia una disposizione
inferiore, ed ha perfettamente ragione. Difatti nel Semnopithecus leucoprymnus
nonché nel Colohiis Guereza vedo una disposizione analoga (4). Ma anche il
Mcinouvrier credo che abbia ragione; difatti il Cercopitliecus mona presunta un
unico solco trasversale (5). Tanto dell’ una che dell’altra varietà ho trovato
in degenerati e raccolto in due tavole (I e II) forme tipiche, nonché forme di
passaggio. XVIII. — Se dai solchi palmari passiamo alle linee papillari delle
mani, il così detto Tadapparat, troviamo un argomento che Malpighi stesso non
trascuro (6), e che da parecchio tempo ha interessato gli studiosi nel senso
delle nostre ricerche (1) « Annales cit. », Loc. cit., PI. 5, Fig. 5. (2) «
Gioni. della R. Accad. di Medicina di Torino », Luglio- Agosto 1895, p. 323. —
V. anche: « Archivio di Psichiatria », 1896, Voi. XVII, fase. I e II. (3)
Degenerazioni psiche e morali dell' uomo, L. c., p. 317, (4) « Annales cit. »,
Loc. cit., PI. 4, fig. 3 e 5. (5) Vedi: hloRSELLi, Antropologia generale, fig.
100 (pag. 192). (6) Marc. Malpighi, De externo tactus organo, Neapel, 1665. —
59 — comparative. Difatti già Purkinje (1) ci lasciava il disegno delle linee
papillari della mano ò.q\V Innuus ecaudatus, e TAlix circa mezzo secolo dopo
indagava nella scala animale i primi albori di tali linee sia negli arti
toracici che pelvici e il loro graduale complicarsi, cosi da poter concludere:
« Le plus ou moins de développement des lignes papillaires semble étre en
rapport avec Tèlèvation du groupe auquel appartieni T animai, la perfection de
sa main et le degré de son intelligence » (2). Il Morselli infine ci descriveva
la disposizione di queste linee nel Cercopitliecus Mona (3). Dal confronto si è
venuto così a stabi- lire i caratteri distintivi delle linee papillari della
mano deir uomo; non che alcuni di questi caratteri non si trovassero anche
nelle scimmie, ma mai tutti insieme. Ora questo a noi può non interessarci, ma
viceversa il fatto opposto, che nell’ uomo cioè comparisca ciò eh’ è
caratteristico delle scimmie, come posteriormente ebbero agio di osservare
Morselli e Tamburini in idioti (4) e il Kollmann in razze inferiori (5) non può
non interessarci. Però per recare meno confusione possibile nelle nostre idee
debbiano limitarci, come appunto fece il Kollmann a quelle parti più importanti
eh’ egli chiama die Tastballen, giacché le altre forme (triangoli etc.) da
queste parti centrali dipendono. Ora questi tori tattili possono presentare
regressione quanto alla forma e quanto alla loro ubicazione. Quanto alla forma
possono presentare il tipo scimmiesco Làngsreiìien oder Simiadentypus di
Kollmann, che si può rassomigliare alla forma di diaster direbbero gli
Embriologi, o se vogliamo allo spaccato di una cipolla (Vedi la mia raccolta
Tav. VII fig. 3, 4, 6*, 16); il tipo triangolare del Féré (6), quale si può
vedere nella mia (1) Purkinje, Commentano de examine iihysiologico organi visus
et syste- matis cutanei, Eresi., 1823. «
Aimales des Sciences naturelles. Zoologie », 5.e sèrie, Vili, 1867, p. 298. (3)
Morselli, Sulla disposizione delle linee papillari nella mano e nel piede del
Cercopithecus Mona, « Annuario della Soc. dei naturalisti di Modena », Anno
Vili, fase. 2. 1871. (4) hoc. cit., pag. 318. (5) A. Kollmann, Ber Tastapparat
der Hand der menschlichen Rassen und der Affen. Hamburg u. Leipzig, 1883, p.
66, 71 e segg. (6) Féré, Les empreints des doigts et des orteils «
lourn. de F anat. et de la phys. raccolta (Tav. VII fig.
11) ancora più raro dell’ uomo, tanto che il Galton non lo annovera nella sua
classifica, sebbene abbia esaminato migliaja d’ individui (forse perchè
normali) e che ricorda un’altra forma comune negli antropoidi; e in generale
tutte le forme molto semplici (1). Una semplicità caratteristica si avrebbe
nelle impronte digitali dei Negri (2). Caratteri pite- coidi avrebbero puri i
seni della palma all’ origine delle dita, quaudo sono composti di lunghe e
strette anse, ben distinte (3), come in un nostro caso (Tav. VI pg. 8). Quando
all’ubicazione è da notare che i sistemi interpolati, per usare una espressione
di Galton, nell’eminenza tenar o tra questa e l’indice, o lungo le dita sono
rarissime rimembranze di condizioni comuni negli antropoidi. Qualche volta con
l’ ubicazione coincide la forma prettamente scimmiesca (Vedi Tav. VI pg. 7). Un
altro lato delle ricerche, quello di stabilire la simmetria o meno dei disegni
nelle dita dello stesso nome in una quantità di persone e fare le percentuali,
non ha e non poteva avere la corrispondente esser Vcizione nelle scimmie; solo
si desume che essendo nei normali 1’ asimmetria presso a poco il 10 7o
(Galton), mentre raggiunge quasi la metà negli epilettici (Féré) e resta un po’
indietro nei delinquenti (D’ Abundo), sia tale fatto rimarchevole « car on sait
que l’ asymmétrie est chez les dégénéres un des caractéres physiques les plus
fréquentes; le caractére parait devoir se trouver méme dans les details les
plus minuscules de 1’ organisatioh » (4). Un terzo punto è finalmente quello
che riguarda V unifor- mità 0 meno del disegno in tutte le dita. Anche qui
mancando il riscontro con le scimmie si ricorre a quella pietra di paragone che
sono le degenerazioni umane; il D’ Abundo (5) effettivamente mentre nelle ricerche
praticate nei normali non riscontrò mai (1) féré. Note sur la sensibilitè de la, pulpe des doigts, « C. R. de la Societé do
Biologie », séance du 15 Ottobre, 1895. (2) Galton, Finger Prints, London,
1892, p. 196. (3) Morselli e Tamburini, Degenerazioni fisiche etc. L. c. (4) Féré, Les empreints des doigts et des orteils, L. c. pag. 232. (5) D’
Abundo, Le impronte digitodi in 140 criminali. « Riforma medica », 9 Giugno
1894. — Vedi anche; Contributo allo studio delle impronte digitali, (Nota
preventiva). Pisa, 1891. — Gi- uri identico disegno digitale per tutte le 10
dita, in 20 casi d’ inbecillità notò costantemente una tendenza alla
ripetizione deir identico disegno in quasi tutte le dita. Se ciò si mette in
rapporto con quello che il Féré già prima aveva osservato, cioè che la varietà
delle forme delle impronte dei polpastrelli diminuisce dal primo al quinto
dito, e che le dita più diffe- renziate dal punto di vista motore (1), il
pollice e V indice, presentano una maggiore varietà di forme nelle impronte
(2), e che queste stesse dita sono anche le dita più sensibili (3), si può con
maggiore ragione venire alla conclusione alla quale ultimamente è venuto il
Féré stesso, cioè che « la différencia- tion physiologique, tant au point de
vue de la sensibilité qu’au point de vue de la motilité correspond à une
dififérenciation morphologique » (4). L’ appianamento notevole delle creste,
che si trova in idioti, io stesso T ho constatato, rappresenterebbe un
carattere di senilità (D’ Abundo). La forma del piede, poco svariata invero,
non può offrire nessun punto di contatto con la forma della mano posteriore
degli antropoidi, (la quale è più vicina alla nostra mano che al nostro piede,
tanto ha potuto il variare della funzione), e come tale non ha richiamato L attenzione
quasi che per discutere sugli effetti minori o maggiori delle calzature. A un
solo punto si è data un’ importanza diversa, cioè alla presenza di spazi tra le
dita, che sta in rapporto a una mag- giore mobilità delle medesime. E noto che
nelle scimmie le dita godono di una grande mobilità e il pollice anche della
opponibilità (5); fecero perciò grande impressione e destarono weitgehende
Hoffnungen, dice il Weissemberg, i racconti di popola- zioni che coi loro piedi
potevano eseguire dei lavori. Effetti-
vamente Regnault (6) trovò negl’ Indiani una distanza tra la punta del 1® e del
2^ dito sino a 49 mm., mentre in Francia (1) Féré, La distrihution de la force
musculaire dans la main et dans le pied étudiée au moyen d' un nouoeau
dynamometre analytique, « C. R. Soc. de Biol. », 1889, p, 339. — Lo,
patìiologie des émotions, 1892, p. *125. (2) Féré, Les empreints etc., p. 497.
(3) Féré, Note sur la sensibilité etc., Loc. cit. (4)
Ibidem. (5) Hartmann, Les singes antropoides, pag. 18. (6) « Bull. Soc. Anthr.
», Sèrie IV, T. II, p. 683-685. — 62 — non riusciva a constatare niente di
simile nè sugii adulti nè sui bambini; e Vircliow (1) in 59 contorni di piedi
di negri trovò segnato 32 volte uno spazio minore o maggiore tra il lo e il 2o
dito; cosicché si credè perfino poterne assegnare ragioni anatomiche (2). Non è
meraviglia perciò che lo Schaaf- fhausen veda nell’ allontanamento del maggior
dito uno stato primitivo, col quale spiega T antichissima usanza di allacciare
i sandali tra il 1® e il 2^ dito (3). Le antiche statue mostrano sempre uno
spazio evidente tra il lo e il 2o dito, e persino i sandali stessi presentano
in molte statue una incisione sul posto corrispondente. Vero è che LAlbrecht
(4) obietta che lo spazio sia piuttosto la conseguenza che la causa dell’
usanza, ripetendo un’ opinione già manifestata dall’ Hartmann a propo- sito dei
Beggia (5); ma allora non si spiegherebbe, dice lo Schaaffhausen (6) perchè lo
si trovi in altri popoli che non portano alcuna calzatura. E mostra di avere un
concetto bene strano delle anomalie il Weissenberg (7), che contro l’ asser-
zione dello Schaatfhausen adduce il fatto che il pollice si trova allontanato
in tanti Europei (io stesso potrei citare un mio amico, ma nello stesso tempo
moltissimi degenerati, come appare dalla Tav. VI), nonché un po’ in lui stesso.
Si fa però un’ altra questione: lo spazio può esistere tra il lo e il 2o dito
ed essere accompagnato da una deviazione in fuori 0 in dentro (verso la linea
mediana del corpo) del mag- gior dito 0 da nessuna deviazione. Che importanza
ha questo? La deviazione in fuori per consenso unanime degli autori è dovuta
alla calzatura. La deviazione in dentro è caratteristica (1) ZiNTGRAFF, 59
Zeichnimgen von Fussumrissen (besprochen von Yirchoio) « Zeitschr. f. Ethn. »,
Bd. XXI, pag. 93-98 der Verhan. (2) Cfi*. Lucae, Die Hand und der Fuss, ein
Beitrog zur vergleichenden Osteologie der Menschen, Affen und, Deuteltliiere.
Frankfurt a. M., Bd. V, p. 296. — Sarasin P. e F., Die Weddas von Ceglon,
AViesbaden, 1893, p. 302. (3) Ueber die Ldnge der Finger und der Zehen, Loc.
cit., — V. anche, Ottolenghi e Carrara, Il piede prensile negli alienati e nei
delinquenti, « Arch. di Psichiatria », 1892, pag. 380. (4) « Correspondenz-Blatt der D. A. G. » 1884, p. 99. (.5) Les peuples de
V Afrique, Paris, 1880, p. 70. (6) « Correspondenz-Blatt der D. A.
G. » 1884, p. 99. (7) Loc. cit., pag. 108. 63 — del piede prensile. La nessuna
deviazione, cioè V alluce paral- lelo al bordo interno del piede sarebbe il
fatto normale. Cosi Meyer di Zurigo per il primo, poi il Pestel (1), Starke,
Ziegler (2) Manouvrier (3) hanno opinato. Solo quest’ ultimo recentemente
dietro le osservazioni in contrario del Regnault (4) si è in parte ricreduto
(5) nel senso che ammette come normale una leggiera obliquità dell’ alluce
verso l’ esterno (una leggiera abduzione), e questo effettivamente pare essere
il vero. Gli spazi che stanno fra le altre dita e che sono tanto frequenti nei
Negri e nei Papuas (6) sono dal Weissemberg attribuiti al fatto di camminare scalzi
(7). XX. — Un’ altra quistione relativa alla forma del piede è quella che si
riferisce al piede piatto, cioè che manca quasi, o totalmente della volta (8):
patologico per il Nache, niente affatto patologico secondo altri, perchè non si
accompagna ordinariamente a disturbo funzionale tranne in casi molto accentuati
(10). Féré e Demantké che hanno studiato di pro- posito quest’ argomento e con
metodi antropometrici esatti asseriscono che tale appiattimento si mostra più
spesso negl’ individui che hanno maggior copia di anomalie fisiche, i quali in
generale sono pure più colpiti dal punto di vista psichico, e che pertanto può
essere considerato come un segno di degenerazione. Osservano altresì che il
piede piatto ricorda una forma normale nelle grandi scimmie più vicine all’
uomo e nelle razze umane inferiori (11). Per questo riguardo forse è (1)
Pestel, Pied liumain et la cliaussure naturelle, Glanchen. 1885. (2) « Congr.
suisse d’ hygièno », Genève, 1892. Ò) « Bull. Soc. Anthr. », 1891, p. 687. (4) « Bull. Soc. Anthr. », T. IV, Sèrie V. 1894. Ibidem, pag. 252. SCHELLONG, LoC. cit. (7) Weissemberg, Loc. cit. (8) Cfr. PouLET e Chauvel, art. Pied piai
congénital, « Dict. encycl. des se. méd. », 2. e sèrie, t, XXV, p. 53. —
Rohmer, Les variations de forme normale et pathologique de la piante du pied,
étudiées par la méthode graphique, (th. Nancy,
1879). (9) Verhrechen u. Wahnsinn etc. pag. 148. Cfr. Humphry, Plat-foot and piantar ardi. « lourn. of. anat. phys. », T. XXI. 1889. (11) « Journ. de 1’ anat. et de
la phys. » 1891, p. 441. — V. anche: Carrara, — 64 importante la relazione eh’ è
stata osservata tra il piede piatto e il piede prensile. Difatti Michaut
parlando del piede prensile degli Annamiti dice: « tale conformazione speciale
fa sembrare il piede annamita molto più largo eh’ esso non sia realmente, esso
sembra schiacciato e la volta plantare scompare quasi, quando si guarda il
soggetto in piedi ». E parlando dei Giap- ponesi dice: « Il Giapponese cammina
come un plantigrado, sulla pianta dei piedi » (1). Quanto alla patogenesi,
oltre la predisposizione congenita, il molto stare in piedi e il molto
camminare sembrano avere un’ azione decisiva (2). Anche i piedi torti come le
mani torte sarebbero per Krafft-Ebing (3) segni anatomici di degenerazione. XXL
— Quanto alla polidattilia la quale si può osservare tanto nelle mani che nei
piedi vi sono nella scienza opinioni contrarie. Gli uni (Darwin, Tonnini,
Penta, etc.) ritengono il fatto come nettamente atavico: Schenk effettivamente
in due embrioni umani arrivati alla settima settimana di sviluppo vide un
numero di raggi rappresentanti i primi lineamenti delle falangi superiore a
cinque, in un caso questo numero era di nove (4). E contro i sostenitori dello
sdoppiamento (5) il Morselli fa osservare che la dattiloschisi è normale nei
Sciaci, sebbene rinunzì a spiegare con l’ atavismo i casi di otti-noni e
decadattilia che chiama teratologici (6). Il Blanchard Alcune rare anomalie
scheletriche nei criminali, « Arch. di Psichiatria », 1892 pag. 573. (1) « Bull. Soc. Anthr. », T. IV, Sèrie V, 1894, p. 243. (2) PÉRE, Note
sur les variations de la forme de la piante du pied sous V influence du repos,
de la station et de la marche « C. R. Soc. Biol. », 1891, pag. 387. (3) Op.
cit. pag. 169. (4) Schenk, Lehrbuch der vergleichenden Emhryologie der
Wirhelthiere Wien, 1874, Vedi p. 137, fìg. 76. — Cfr. anche: I. Kollmann,
Handskelet und Hijperdactylie, « Verhandlimgen der anatomischen Gesellschaft »,
mai 1888, e neir« Anatomischer Anzeiger » del 1888, n.” 17-18 — Bardeleben,
Praepollex und Praehallux, 1889. (5) Boas,
Bidrag til opfattelsen of Polydactylihos Pattedyrene. « Videnskap. Middel.
fraden Naturh. Foreining i Kjòbenhavn », 1883 — Albrecht, Sur la
valeur morphologique de V hyperdactylie « Deut. Gesells. f. Chir. » 1886 —
Gronberg, Beitrdge zur Kenntniss der polydactylen Hììnerassen. « Anat.
Anz. » IX, 509-516, 4. Fig., Morselli, Antropologia generale sebbene inclini a
vedere nella polidattilia una reversione, fa le sue riserve intorno a certi
avvicinamenti e a certe omologie « qui ne sont point complètenient à Tabri de
la critique » (1). Il Féré si limita a constatare che si tratta di un disturbo
dell’ evoluzione (2); fa osservare che in una stessa famiglia e in uno stesso
individuo accade di constatare la polidattilia e il fatto opposto. Altri sono
nettamente contrari all’ atavismo (Topinard, Delage). Il Blanc recentemente ha
distinto nella polidattilia tre categorie: polidattilia atavica per ricomparsa
di dita ancestrali; 2^ polidattilia teratologica per divisione di dita normali
od ataviche; 3^ polidattilia eterogena per formazione di dita che non risulta
nè dall’ atavismo nè dalla schistodattilia (3). La prima e 1’ ultima categoria
richiedono qualche spiegazione. La polidattilia atavica è caratterizzata,
secondo il Legge che accetta la classifica esposta, dal trovarsi il dito
soprannume- rario 0 al di là del quinto dito o al di là del primo, mai inter-
calato fra le dita normali (4). « Si osserva qualche volta un dito formato di
due falangi, intercalato fra due raggi digitali normali, con i quali esso non
ha alcuna connessione nè ossea nè legamentosa, nè tendinea, ma solo un semplice
rapporto di vicinanza; in tal caso non si può ammettere una schistodattilia per
mancanza di ogni dato di anatomia che ce lo dimostri e neanche 1’ atavismo per
il posto occupato dal dito soprannume- rario ». Si tratta allora di
polidattilia eterogena. Un eccessivo afflusso di liquidi nutritivi sarebbe la
causa ultima della poli- dattilia atavica e della schistodattilia; del resto
un’ esuberanza di nutrizione è anche necessaria per la polidattilia eterogena.
Lo stesso contrasto troviamo a proposito della riduzione numerica delle dita,
della sindattilia: vi sono i sostenitori dell’ atavismo (5); vi sono quelli che
dinanzi ai casi misti dei (1) Blanchard, Loc. cit., p. 454. Féré, La famille névropathique. (3) L. Blanc, Elude sur la Polydactylie
chez les Mammiféres « An. Soc. Linnéenne » Lyon, 1896. (4) F.
Legge, Di un nuovo caso di polidactilia, Bologna, 1896. (5) Morselli, Ibidem. —
Penta, Di alcune più importanti anomalie e del loro significato reversioo nelle
mani e nei piedi dei delinquenti. « Archiv. di Psichiatria », Voi. XVI, Fase.
IV-V, p. 332; « Annali di Nevrologia », fase. VI, 1894, 66 — due fenomeni
opposti restano dubbiosi (1); tanto più che simili disturbi in difetto possono
aversi contemporaneamente in parti più centrali: nel radio, in tutto l’arto
superiore compresa la cintura scapolare, perfino nel torace (2). La
brachidattilia può consistere nell’ assenza totale di una falange, nella sutura
di due falangi, nell’arresto di sviluppo di tutte le fiilangi, raramente
risulta dall’ arresto di sviluppo dei metacarpi. A preferenza si osserva nelle
due ultime dita della mano, anche nel solo mignolo, e talora ciò coincide con
una deformazione a uncino (3). Lucas considera questo genere di deformazione,
combinata con una deviazione laterale, come r indizio di una tendenza alla
scomparsa del mignolo (4). E per la sindattilia e per la brachidattilia forse
può invo- carsi un difettoso afflusso di liquidi nutritivi, come il contrario
abbiamo visto invocato per la polidattilia (Legge). Gli stessi fenomeni si
osservano nelle dita dei piedi: si ha la riduzione delle due ultime dita
soltanto e si ha la riduzione totale: ma questa più che altro apparente, cioè
per effetto di una maggiore estensione delle pliche interdigitali, come nel- l’
Hylohates syndactylus e in molti Marsupiali (5). Viceversa il cosidetto
mavtellement delle dita del piede sarebbe in rapporto con una lunghezza
eccessiva reale. XXII. — Gli organi dei sensi sono spesso sede di anomalie di
sviluppo importantissime. Le anomalie dell’ orecchio esterno e precisamente del
padi- glione avevano richiamato 1’ attenzione da Morel in poi. Quel- r
acutissimo osservatore considerò la cattiva conformazione dell’ orecchio, non
come un segno necessario di degenerazione, ma come quasi sempre associata a una
condizione nevropatica dei genitori (7). Il primo a sconoscerne l’ importanza
fu Lan- (1) Verrier, Cas ectrodactylie « Bull. Soc. Anthr. », 1884, p. 188. (2)
IoACHiMSTHAL, Angehorene Hand'Anomalien, « Zeitschrift f. Etimologie, Heft. II,
p. 59 e segg. (3) PÉRE, La famille névropathique. (4) « The Lancet
», 1892, T. I, p. 462. (5) Penta, Loc. cit., p. 331. (6) Phocas, De V orteil en
marteau, « Gaz. des hóp. », 1892, p. 1074. (7) Morel, De la formaiion du type
dans les variétes dégénérées, 1864, p. 36. — 67 nois (1)^ ma il numero degli
esaminati era troppo scarso (41 gio- vani delinquenti). Invece lo
stesso anno Binder (2) dietro la grande frequenza di tali anomalie riscontrata
negli amma- lati di mente e principalmente negli ereditari assegna loro la più
grande importanza. Alla stessa conclusione viene un anno dopo Frigerio (3).
Perfettamente opposta è P opinione di Iulia(4). L’ essere le percentuali
dedotte da statistiche troppo scarse dava luogo a queste contraddizioni e ad altri
gravi errori. Fu perciò grande ventura quando il Gradenigo si accinse al
colossale lavoro di esaminare ben 15000 uomini e 10000 donne in perfetta
sanità, ordinando il materiale in 34 serie affinchè le percentuali non si
basassero su meno di 200 casi; nonché 800 ammalati di mente e 467 delinquenti.
Egli venne alla conclusione che nei normali le anomalie sono molto meno
frequenti e di minore importanza (6). Ecco pertanto le conclu- sioni definitive
desunte principalmente dallo studio del Gradenigo. Le orecchie ad ansa proprie
dello Scimpansé hanno cosi dal lato embriologico che antropologico un netto
significato. Le orecchie oblique invece non sono da considerarsi come anomalia.
Orecchie smisuratamente grandi possono essere consi- derate come segno di
degenerazione, mentre le piccole ordi- nariamente ben modellate rappresentano
una più alta involu- zione. L’ appiattimento del padiglione pel Morselli è un
carattere decisamente scimmiesco (7). Orecchie grandi, sottili, piatte,
acuminate sono proprie dello Chimpansé. La punta di Darwin die Darwin' sche
Spitze nelLuomo è dipen- dente da un' incompleta involuzione dell' elice: essa
è come una vera punta rivolta indietro quando 1' elice non è ripiegato,
avendosi allora 1' orecchio di Macaco Macacusohr; è diretta in (1) « Archiv. d’
Anthrop. crimin. 1887, p. 346 e segg. (2) « Archiv. f. Psych. u.
Nervenkrankheiten », 1887, Bd. XX, Heft 2. (3) « Archiv. d’ Anthrop. crimin. », 1888, p. 480. (4) De V oreille au
'point de vue anthropologique et mèdico ~lé gale. Biblio-
thèqiie d’ Anthrop. crim. etc. Paris-Lyon, 1889. (5) Vedi per esempio: Frani.
Eyle, Ueher Bildungsanomalien der Ohrmu- schel, Zurich, 1891. (6) « Giornale
della R. Accademia di Medicina di Torino », 1890, N. 6, e altrove. (7) Manuale
di sernejotica, Voi. I, p. 171, avanti quando V elice è ripiegato ma non
sufficientemente ridotto. Come anomalia ha grande valore: ordinariamente si
accompagna a un terzo e talora a un quarto Crus antJielicis. Il tubercolo di
Darwin der Daridn sche Hacker sul margine poste- riore deir elice ha un’
importanza molto minore, poiché in forma ridotta è frequente e col tatto si
trova in quasi tutte le orecchie. Notevole però T osservazione del Chiarugi (1)
che vide le due correnti dei peli del margine libero dell’ orecchio incontrarsi
nel tubercolo quando questo esiste, a quel modo che negli animali i peli si
dirigono verso la punta. La punta di satiro die Satyrspitze all’apice del
padiglione sarebbe più legata a fatti embrionali. Il padiglione senza bordo si
osserva in molte scimmie inferiori (2); importanza atavica avrebbe parimenti lo
sviluppo esagerato della radice dell’elice (3), che alle volte raggiunge 1’
antelice dividendo in due la conca. Fra le molte anomalie dell’ antelice la sua
aderenza all’elice è da riguardare come un fatto teratologico e la sua
produzione coincide con quella dell’elice nastriforme; mentre la sua ridu-
zione 0 r assenza di una delle sue branche possono essere riferite a fatti
atavici (4). Può aversi anche il fatto opposto, cioè un terzo crus anihelicis,
o uno sviluppo esagerato da supe- rare 1’ elice (5). Il trago e 1’ antitrago
hanno poco valore. Quel gruppo di peli esistenti alla faccia interna del trago
e più rigido nel vecchio è il ritorno del ciuffetto di molti mammi- feri,
afferma il Morselli (6). Il lobulo ha poca importanza perchè viene tardi nell’
evo- luzione; però il lobulo saldato ad angolo acuto langangeioacìisenes
Olirìdppclien sarebbe segno di degradazione. Féré e Séglas riten- gono
inammissibile che 1’ aderenza del lobulo abbia importanza atavica, poiché questa
varietà non si trova in nessuna scimmia: (1) « Bollettino dei Fisiocritici di
Siena », An. G.° Fase. 2.° 1888. (2)
Dallemagne, Stygmates anatomiques de la criminalité , Paris, 189G, p. 135. (3)
Féré et Séglas, Contrib. à V étude de qualques variélés morphologiques du
pavillon de V oreille humaine, « Revue d’ Anthr. », 1886, p. 235. (4) Féré et
Séglas, Loc. cit. (5) W iLDERMOUTH , Ueber Begenerdlionszeichen bei
Epileptischen und Idioten, v Centralblatt fiir Nervenheilkunde », 1. marzo
1887. (6) Antropologia generale. — 69 — ricerche fatte su 1230 persone alla
Salpetrière confermarono questo punto di vista. L’ assenza completa invece ha
il suo riscontro nelle scimmie (1). Il coloboma congenito del lobulo sarebbe il
risultato di un’anomalia di sviluppo per Israel
e altri. Sul lobulo infine si può prolungare la fossa scafoidea. Va
ricordato il cosidetto indice morfologico di Schwalbe costi- tuito dal rapporto
esistente tra la lunghezza vera dell’ orecchio, cioè dall’ incisura auris
antherior sino alla punta del padiglione (prendendo per sommità vera il disco
cartilagineo situato verso il quarto superiore del bordo posteriore del
padiglione), e la base 0 larghezza basale: un orecchio realmente largo si avvi-
cinerebbe all’ orecchio scimmiesco. Risulta che 1’ orecchio fem- minile si
allontana di più da quello della scimmia sotto questo rispetto (3). XXIII. —
Delle anomalie che si osservano negli altri organi di senso e loro pertinenze
poco si sa dal punto di vista comparativo. Il Morselli enumera come caratteri pitecoidi
del naso: l’ indice nasale megasemo, come negli Ottentotti, Tasma- niesi e
Negri per eccessiva larghezza trasversale; il naso trilobo come negli Akka
(Mantegazza), formato dalla punta del naso che sorge come un’eminenza isolata,
appena al di fuori delle narici rigonfie; la forma ellissoide o rotonda delle
narici, mentre è triangolare nelle razze alte; la loro disposizione divergente
e r essere visibili dal davanti; la piccolezza delle pinne, oppure lo sviluppo
anormale dei piccoli muscoli che le dilatano; l’in- fossamento della radice
nasale sotto la glabella; lo spessore e la forma triangolare del setto.
Krafft-Ebing ritiene il naso torto segno di degenerazione (4). Quanto agli
occhi la massima attenzione meritano alcune osservazioni del Metchnikoff (5).
Questi ritiene come persistenza di uno stato fetale i due principali caratteri
dell’ occhio mon- golico, cioè: il ripiegamento all’ interno del bordo libero
della palpebra superiore, ripiegamento che costituendo come un (1) Frigerio,
hoc. cit, pag. 461. (2) « Zeitschrift fùr Etimologìe », 1890, fase. Il, p. 53
der Verhandl. (3) Schwalbe, Beitràge zur Anihr omologie des Ohres, Berlin,
1891. (4) Op. cit. Voi. I, p. 168. ( « Zeitsch. f. Ethn. », 1874. cercine
rigonfio diminuisce V apertura palpebrale; e la briglia interna, il cosidetto
epicanto tra noi, prolungamento della piega anzidetta, la quale poco prima di
arrivare air altezza del punto lacrimale superiore si solleva a vela e prende
una direzione discendente curvilinea e verticale, passando dinanzi la
caruncola. Efiettivamente rocchio mongolico si osserva negli Europei a
preferenza nelle donne e nell’ infanzia. Per Nacke ed altri (Ranke ad es.) la
plica mongolica è conseguenza della configurazione della radice del naso (1);
Topinard invece nega che sia in clic un rapporto con la disposizione delle ossa
(2). L’ obliquità, contrariamente all’ opinione comune è tra i carat- teri
distintivi dell’ occhio mongolico il più raro e generalmente non interessa che
uno solo dei due occhi: in parte è dovuto al rigonfiamento delle palpebre; del
resto neanche gli occhi degli Europei sono mai rigorosamente orizzontali (3).
Un’obli- quità esagerata si troverebbe negl’indigeni dell’Africa au- strale
(4). Zacharias (5) considera l’ epicanto congenito come resto della membrana
nitti tante, la quale invece Morselli, Tam- burini, Hartmann, Wiedersheim e molti altri vedono rappre- sentata nella
piega semilunare. Micklucho-Maclay descrive la caruncola nei Melanesiani
(Papuas della nuova Guinea), negli Orangs-Sakays della penisola Malese e nei
Micronesiani (del- l’ isola di lap e dell’ arcipelago di Palau) grande da due a
tre volte quella dell’ Europeo (7). Anche 1’ Hartmann 1’ ha trovato di una
grandezza considerevole nei Fellahs, Berabras, Fungé, Schilluks, Denka, ma mai
una vera piega semilunare anche rudimentale. La piega semilunare la trova
sempre invece nei Gorilla e Schimpansé adulti (8). Il Féré richiamò 1’
attenzione sull’asimmetria cromatica dell’iride come stigmata nevropa- (1)
Verbrechen und Wahnsinn beim Weibe, p. 118. (2) Elements d' Anthropologie générale, p. 1002. (3) Topinard, Ibidem, p.
1000. (4) Morselli e Tamburini, L. c., p. 194. (5) Zacharias, Katechismus des
Darwinismus, Leipzig, 1892. (6) Morselli e Tamburini, L. c., p. 195. —
Hartmann, Les singes anthro- poides et V homme, p. 74. — Wiedersheim, Ber Bau
des Menschen als Zeugniss fùr seine Yergangenheit, Freiburg, 1887. (7) «
SitzLingsberichte der D. A. G. », 9 Marzo 1808. (8) Op. cit. 71 tica (1)^ cliromJiétéropie di Malgat, e
dopo di lui il Tonnini sulla differenza di colorito tra la zona pupillare e la
peripu- pillare, fatto già osservato sino dal 1877 dall’ Hartmann nel gorilla
deir Acquario di Berlino, nonché sugli accumuli di pigmento di colore diverso
da quelli dell’ iride (variegazione dell’ iride di Morselli), accumuli che per
il Nache dipendereb- bero da disturbi di nutrizione. Il coloboma dell’ iride
sarebbe segno di degenerazione (4). La corectopia segnalata dal Magnan come
stigmata fisica di notevole importanza ha suscitato delle discussioni sull’
interpretazione genetica. Alla Società d’ oftal- mologia di Parigi (2 dicembre
1890) De Wecker sostenne essere dovuta ad accidenti glaucomatosi congeniti.
Questa spiegazione non pare (5) possa valere per tutti i casi, special- mente
quando la corectopia non si associa al bulboftalmo (caso di Mayerhausen). In
generale la pupilla invece di occupare il centro dell’ iride si trova spostata
in alto e in fuori (6). I nevro- patici sarebbero più sovente soggetti biondi a
occhi chiari (7). XXIV. — Antica è la nozione delle anomalie degli organi
genitali come tara degenerativa. La criptorchidia, l’ipospadia, la lunghezza
eccessiva delle ninfe e della clitoride, il poco sviluppo del monte di Venere
hanno riscontri manifesti nella serie animale (8), e abbondano nei degenerati
(9). Ma tra i (1) « Progrès medicai j), 1886, p. 802. —
Vedi anche: Les épilepsies et les épileptiques p. 388. (2) (( Ree. d’ ophtalmologie 1889, p. 321. (3) Verbrechen und Wahnsinn
beim Weibe, p. 146. (4) Krafft-Ebing, Op. cit., Voi. I, p. 168. (5) De
Bono e Dotto, U occhio degli epilettici, Palermo, 1894, p. 21. (6) PÉRE, Les épilepsies et les épileptiques, pag. 390. (7) PÉRE, Ibidem,
pag. 388. (8) Cfr. Gratiolet et Alix, Recherches sur V anatomie du Troglodytes
Aubryi, « Nouvelles Archives du Museum », T. Il, p. 1-263, 1866. — Hoff- MANN,
Ueber die loeiblichen Genitalien eines Schimpansen « Zeitscrift fùr
Geburtshiilfe und Ginackologie », II, pag. 1-9, . — Tu, L. W. Bischolf,
Vergleichend anatomische Untersuchungen ilber die àusseren weiblichen
Geschlects und Begattungs-Organe der Menschen und der Affen insbesondere der
Anthropolden. — Hartmann, Ber Gorilla, Leipzig. 1880. — Blanch aro, le tablier
et la stéatopygie des femmes boschimanes, « Bull. Soc. Anthr. »,
1883, p. 348, e L' ataoisme chez V homme L. c., pag. 484 e segg. e molti altri.
(9) « Ann. módico-psycholog. », séance du 27 mars 1876, pag. 441.— numerosi
segni abnormi sessuali la cosidetta sessualità equivoca presenta un interesse
speciale che risiede « da una parte nei rapporti che esistono tra T equivoco
morfologico e degli equivoci psichici, e d’ altra parte nella connessione che
riunisce tali forme eccezionali alla degenerazione » (1). Poiché la degene- razione è la livellatrice delle differenze sessuali
(2), e in questi individui « le inorai est toujours plus ou moins à P unisson
du physique, participe également de deux sexes » (3). Difatti il
mascoUsmo (viraginilé) caratterizzato dalla presenza di organi genitali senza
dubbio femminili contemporaneamente a un bacino poco sviluppato, natiche poco
sporgenti, mammelle poco apparenti, spalle larghe, torace ampio, pelo
abbondante, voce forte, membra in cui si disegnano i rilievi muscolari,
andatura maschile si accompagna a gusto per gli esercizi violenti e al
contrario poca inclinazione per i lavori femmi- nili e per la toilette. Il
contrario non si effettua: artificialmente si può avvezzare e adibire una donna
a esercizi violenti senza perciò dar luogo a equivoci nè psichici nè somatici:
le povere acrobate da café-chantant in fondo sono migliori dell’ ambiente che
le snatura. Le tribadi hanno caratteri mascolini (Venturi). Il femminismo,
caratterizzato dalla presenza di organi genitali maschili (c questi
generalmente poco sviluppati) con- temporaneamente a un bacino largo e un po’
svasato, ventre prominente come pure la regione prepubica, natiche sporgenti,
arti inferiori in proporzione a tutto il corpo più brevi coi ginocchi molto
ravvicinati nella stazione verticale, torace stretto, piuttosto rotondo con
mammelle voluminose, collo gracile, abbondanza del tessuto grassoso
sottocutaneo che arro- tondisce le membra e nasconde i rilievi muscolari, pelle
anche: Maschka, Medicina legale, Napoli 1889, voi. IV (Emminghaus, Idiotismo ed
imbecillità, [>ag. 272; Gauster, Degenerazioni psichiche pag. 486). — Bour-
NEviLLE et SoLLiER, Des anomaUes des organes génitaux chez les idiots et les
èpileptiques, « Progrès rnédical », 1888, T. VII, 2.e sèrie p. 125. — Louet,
Bes anomalies des organes génitaux chez les dégénérés, Thèu de Bordeaux, 1889.
— Venturi, Le degenerazioni psicosessuali pag. 101. (1) PÉRE, La famille
nèoropatique. — Vedi anche: Morselli, Antropologia generale pag. 646. (2) De
Bono e Dotto, L. c. jiag. 8. (3) Moreau, Psgchologie morbide, Paris 1859, p.
328. — 73 diafana^ dolce al tatto, peli rari, voce sottile, testa piccola dai
capelli fini e fisonomia femminile, andatura piena di grazia e di mollezza (1),
si accompagna a inclinazioni sessuali nulle o pervertite. Bambini di grande
dimensione, scrive il Meige, che i giuochi divertono ancora nei loro
ghiribizzi, o che s’ accin- gono senza perseveranza a occupazioni proprie del
sesso maschile, non mancano di evidenti tendenze femminili: la civetteria, la
mutabilità dell’ umore, le paure, i trasporti e le ripugnanze senza riflessione
(2). Tra costoro si reclutano gli urningi (Venturi). In altri casi i caratteri
sessuali secondari invece di pre- sentare tali inversioni complete possono
presentare soltanto un’inversione parziale: cosicché si ha un miscuglio di
caratteri sessuali secondari dell’ uomo e della donna: androginismo. L’ an-
drogino maschio, per es.. ha spalle larghe, bacino ampio, mammelle poco
sviluppate e manca di barba. L’androgino femmina ha le spalle larghe, il bacino
stretto, le mammelle poco sviluppate, e il labbro superiore per lo meno è
coperto di peli. È probabile che qui anche l’equivoco psichico sia meno
evidente. Succede spesso, scrive ancora il Meige, che i caratteri della
morfologia femminile non sono manifesti che in una metà del corpo, il bacino e
gii arti inferiori principalmente, analoga- mente a un attacco di paraplegia
infantile (3). Accanto al femminismo va posto l’ infantilismo: conserva- zione
delle forme somatiche dell’infanzia eccettuata la statura; uno stato mentale
infantile accompagna sempre questa defor- mità: leggerezza, ingenuità,
pusillanimità, pianto e riso facili, irascibilità pronta ma fugace, tenerezze
eccessive o avversioni irragionevoli (4). (1) Cfr. L. Taossig, Considerazioni
medico-legali sopra un caso di epispadia completa « Biillettino de la R. Accad.
med. di Roma » Anno XXII, Fase. I e li pag.
181. (2) Meige, L' infantilisme, le féminisme et les hermaplirodites antiques «
L’ Anthropologie », 1895, T. VI, N. 5, p. 530. (3) Meige,
Loc. cit., T. VI, N. 4, pag. 431. (4) Meige, Loc. cit., pag. 423. — Per la
Bibliografia vedi: Imoda, Cinque casi di infantilismo maschile ed un caso di
mascolismo. « Rivista di Psichiatri^, » 1896, Voi. XVII, pag. 526. Come si vede
il proeesso degenerativo si eoncentra spesso anatomicamente intorno ai
caratteri sessuali secondari. Ciò si può spiegare, secondo il Tonnini (1) «
pensando che questi ricordano più gli attributi della specie e sono collegati
meno degli altri caratteri somatici alla vitalità funzionale degli organi; la
quale negli organismi si trasmette sempre con quel dato somatismo per
conservare la vita deir individuo (appa- recchi circolatorio, digerente,
respiratorio) ». Corrobora la sua opinione con la nota teoria del Weismann (2),
ma a me pare che questa non aggiunge niente all’ argomentazione, a meno che non
si voglia ammettere, come fa il Tonnini, che la dege- nerazione si trasmetta
prevalentemente per le cellule germi- native attraverso la filogenesi. Ma
questo il Weismann non dice; anzi dice che tutti i caratteri del figlio
scaturiscono dalle cellule germinative del padre (3). E probabile che questa
del Tonnini sia una illusione, e che il processo degenerativo indif-
ferentemente colpisca i diversi organi: T illusione nascerebbe da ciò, che
colpendo organi nascosti il processo non si rileva, tranne accidentalmente alT
autopsia, mentre quando colpisce T apparato sessuale primario o secondario le
anomalie sono e l^er se stesse manifeste e per le modificazioni che ne risente
la psiche. E in fondo noi siamo sempre in presenza di quel fatto fondamentale
che spiega tutta la degenerazione, cioè dell’ or- ganismo che sotto T influenza
morbosa non trova più la via battuta dai suoi antenati e si smarrisce tra forme
atipiche. Perchè è bene mettere questo in rilievo: esiste senza dubbio il
mascolismo, esiste il femminismo e l’infantilismo; ma i casi tipici sono
oltremodo rari, le forme fruste invece sono nume- rose (4): 1’ androginismo, l’
infantilismo frequentemente accop- piato al femminismo illustrano il nostro
modo di vedere. Che la degenerazione non si preoccupi affatto di conservare la
vita dell’ individuo, come parrebbe da quello che dice il Tonnini, lo dimostra
altresì il contemporaneo attacco ad altri sistemi che si ha frequentemente
negl’ infantili: cosi, il myxoe- (1) Tonnini, Op. cit., pag. 35. (2) Weismann,
Ueber die Yererhurg, Iena, 1883. (3) Vedi: Canestrini, La teoria delV
evoluzione, pag. 65. (4) Meige, Loc. cit., T. VI, N. 4, pag. 421. 75 — dema
infantile che partecipa insieme dei caratteri dell’ infan- tilismo e del
myxoedema, l’ atrofia muscolare, l’ obesità, il rachitismo, il nanismo e il
gigantismo, le affezioni ossee infiam- matorie, la tubercolosi, l’ idiozia, l’
imbecillità, l’ epilessia e r isterismo. Evidentemente tutta questa sindrome
richiede un’ unica spiegazione: sono difatti disordini trofici, conseguenza di
una lesione che rimonta alla vita intrauterina (1). « L’indi- vidu naìt avec un dossier pathologique chargé des incidents de
la vie embryonnaire et foetale. Le compte morbide, à la naissance est déjà
ouvert: la partie de notre èvolution à laquelle nous donnons exclusivement le
nom de vie, parce que c’ est d’ elle seule que nous avons conscience, notre
évo- lution extrautérine ne fait que continuer la sèrie physiologique ou
pathologique » (2). Avendosi per alterazione dei centri trofici r
atrofia sessuale, secondariamente e come corollario si sviluppa la sindrome
morfologica che imprime al corpo del- l’ individuo le stigmate dell’
infantilismo (3). Che tutto ciò non si verifichi negli affetti da mascolismo,
da femminismo o andro- ginismo non vuol dire altro che in costoro l’ influenza
morbosa sopraggiunse più tardi e quando altri organi in via di evolu- zione non
vi erano che i sessuali accessori. Quest’ influenza morbosa, come tutte le
influenze morbose, può essere perma- nente; può essere transitoria e si ha il
femminismo della pubertà che si osserva nei ragazzi delle grandi città, quale è
stato descritto dal Brouardel; può consistere in un semplice errore di
nutrizione per cui le sole cellule delle glandole mammarie che erano allo stato
latente si sviluppano, sinché le cellule maschili per cosi dire non prendono il
sopravvento e le obbligano a regredire (4). Il Venturi crede che in questi casi
si tratti di « regresso all’ ermafroditismo o meglio alle tracce dell’ antico
ermafroditismo » (5). Ma avendo i nostri (1)
Brissaud, Lerons sur les maladies nerveiises, 1894, vedi: Leg. VI, XVI etc. (2) Hanot,
« Bulletin medicai, . Meige, Loc. cit.,
T. VI, N. 4, p. 421. (4) Ammon, L' infantilisme et
le Féminisme ou conseil de rèmsion n L’ An- thropologie », T. VII, N. 3 p. 308.
(5) Venturi, Origine dei caratteri differenziali fra V uomo e la d.onna.
Nocera inferiore, 1896, pag. 15. — 76 antenati diretti cessato di essere
ermafroditi « air epoca dei vermi » ^ com’ egli arguisce, non credo che
risalendo sino oltre quest’ epoca si possano trovare quelle tracce che ci è
dato di osservare negli ermafroditi. Tanto più che quasi sempre gli organi
sessuali fondamentali che si potrebbero far risalire sino a queir epoca non
sono invece interessati; e T ermafro- ditismo consiste nelle apparenze
esteriori che sono venute molto più tardi nelT evoluzione. L' ipotesi del
Venturi poi, sia detto in parentesi, che le differenze sessuali presenti sieno
le differenze originarie di due specie differenti, è contradetta dal fatto
notato dal Thulié, che « più la civiltà progredisce più si accentuano i
caratteri particolari delT uno e dell’ altro sesso » (1). In questo senso se
mai si potrebbe accettare la sessualità equivoca come regressione, in quanto
che « i carat- teri propri di ciascun sesso si vanno accentuando parallela-
mente alT elevazione nella serie animale » (2); il che vediamo nelle stesse
razze umane: « car le développernent du bassin devrà fatalement marcher
parallélement au développernent du cerveau puisqiT il devrà le soutenir et lui
livrer passage au moment de la parturition ». « Il y a progres quand il y a entre les sexes le plus de dissemblance »
dice Sicard (3). I viaggiatori riferiscono che nelle popolazioni Malesi è dif- fieile a
prima giunta distinguere un uomo da una donna; ed è noto che nelle scimmie le
differenze sessuali secondarie sono anche meno spiccate. Recentemente il
concetto del dimor- fismo sessuale è stato formulato con maggiore rigore
scientifico: il dimorfismo sessuale è più accentuato là dove le differenze fra
T indice ileo-pelvico maschile e il femminile è maggiore (4). Effettivamente
mentre nelle razze Malesi questo divario si aggira intorno ad 1, negli Europei secondo
i calcoli del Sergi è di 4,3. Viceversa « quanto più l’indice pelvico e, in
gene- rale, la forma del bacino nell’ uomo, si avvicinano a quelli (1) <(
RevLie d’ Anthropologie », 1885, {>ag. 231. (2) Ibidem, pag. 229, (3) Henri
Sicard, U éoolution scxucllc dans l' espèce hwnnine, Paris, 1892. — Cfr. Zino
Zini, Neutraliié du genie, « Archivio di Psichiati'ia », 1896, Fase. I e II,
pag. 127. G, Marina, Studi antropologici
sugli adulti, Torino. , pag. 37. — 77 della donna, tanto più questa somiglianza
troverà suo riscontro nella forma della capsula craniale, nella capacità
cranica, e in certi caratteri e tendenze, che chiamerei di femminilità; quanto
più se ne allontanano, tanto più il cranio si allontana, per forma e per
capacità, dai crani femminili, e tanto più virili e maschi, sono i caratteri e
le tendenze deirindividuo ». Normalmente, dice il Kurella (1), una sostanza
chimica spe- ciale, una specie di fermento segregato dalle ghiandole genitali
maschili impedisce lo sviluppo dei caratteri sessuali secondari e terziari
femminili; altrettanto avviene in modo inverso per la donna: ma contro ciò sta
la presenza delle ghiandole di un sesso e dei caratteri sessuali secondari del
sesso opposto, come sopra abbiamo visto; mentre se le ghiandole genitali sono
atrofiche non si ha nè il mascolismo nè il femminismo come vorrebbe il Kurella,
ma l’ infantilismo. Fra i caratteri sessuali secondari speciale menzione meri-
tano le mammelle; e nell’ uomo il sistema pilifero, sopratutto la barba. XXV. —
Caratteri degenerativi della mammella nella donna sono secondo il Morselli: la
tendenza a inserirsi verso la base del torace, la lunghezza e fiaccidità
eccessiva, la forma a pera, la brevità del capezzolo come in certe tribù Cafre,
e tanto più 1’ atelia, reminiscenza dei monotremi (2). Possono aversi mam-
mammelle sono apparse in modo anomalo, aberrante, nel melle multiple, per
effetto, si dice, di atavismo (3). Ordinaria- mente sono situate sotto le
normali e disposte simmetricamente, onde il Blanchard ritiene il tipo primitivo
a sei mammelle (4). Però se ne trovano più raramente in molti altri punti, e il
Blanchard dà questa spiegazione. Egli dice, in certe specie le (1) Kurei.la,
Osservazioni sul sù^nificato biologico della bisessualità, « Archivio di Psich.
», 1890, fase. IV, j)ag. 420. (2) Cfr. Laloy, Un cas de
jtolgmastie, « Revue d’ Aiithropologie », 1892, pag. 176. (3) Darwin, La
descendance de V ìwmme et la selection sexuelle^ 3.e edit., 1881, p. 35. —
Topinard, U Anth Topologie, Paris, 1876, p. 555. — De Mor- TiLLET, Homnie a six
mamelles, « Bull. Soc. Anthr. », 1883, p 35. — Testut, Note sur un cas de
mamelle surnuméraire observée chez la femme « Bull. Soc. Anthr. »,
1883, p. 649, e molti altri (4) u Bull. Soc. Anthr. », 1885, p. 232. Myopotamus
coypus, per esempio, nel dorso, nel Capromys Four- nieri alle ascelle e agl’
inguini etc., poi la selezione sessuale e r eredità le ha trasmesse e fissate
in queste specie, e cosi compariscono anche nell’ uomo come reversione (1).
Williams è d’ opinione che il nostro antenato doveva possedere almeno sette
paja di mammelle (2); quanto alle erratiche cita il caso àQ\V Hapalemur che
possiede una glandola mammaria all’ acromio (Beddard), dell’ ornitorinco che
possiede una glandola femorale; della balena che ha una mammella vicinissima
alla vulva. Le sette paja regolari, diciamo cosi, di Williams sono: quelle nor-
mali, tre al disopra e tre al di sotto: ciò si fonda sugli esempi registrati
nella letteratura che è ozioso riferire, e sulle corri- spondenze analoghe
nella serie animale. Solo ci sembra utile accennare che il L pajo di Williams
sarebbe nell’ ascella, il secondo alla metà del bordo anteriore della medesima,
il terzo immediatamente al di sopra e un po’ in fuori delle mammelle normali
(quarto pajo), il quinto al di sotto e un po’ in dentro di queste, il sesto
ancora un po’ più in dentro e in basso, vicino al margine costale, il settimo
infine più in dentro di tutti e alla parte superiore dell’ addome. Il Laloy accetta
le idee suesposte del Williams, facendo notare che tali mammelle
soprannumerarie assai raramente raggiungono la perfezione di struttura e lo
sviluppo funzionale delle ghiandole normali, frequentemente si tratta di
politelia, vale a dire semplici capez- zoli provvisti o no di areola. Può
essere il capezzolo normale bifido, possono aversi due capezzoli sopra, un’
areola (politelia intra areolare), più capezzoli sopra una stessa mammella
provvisti ciascuno di una areola propria (politelia intra-mam maria); infine
possono le ghiandole mammarie soprannumerarie essere completamente indipendenti
dalle mammelle normali (3). Anche il Morselli (4) si fa sostenitore delle idee
di Williams. Il Marie esita, a proposito di un caso di polimastia ereditaria
(1) Ibidem. (2) W. Roger WilliAìMS, Polymastism ivilh special
reference to mammae erraticae and thè development of ncoplasms from
supernumerarìj mammary structure, '• lourn. Anat. and Phys. », Edirabiii‘g,
jam, 1891. Laloy, Loc. cit., pag. 178. (4)
Morselli, Antropologia generale^ pag. 649. coincidente con gravidanza
gemellare^ tra la reversione atavica e la creazione di un tipo polymaste et
polygene (1), scambiando la tendenza alla fissazione delle varietà anatomiche
insita nel- r eredità con la creazione di un tipo. Non mancherebbero esempi
allora per affermare la creazione di un tipo sesdigito o ipospadico. Quanto
alla mammella deir uomo, anch’ essa un organo atavico per taluni (2), ecco che
ne dice il Delage: « Prima di tutto la mammella rudimentaria esiste senza
eccezione in tutti gli animali maschi: non c’ è dunque stata quell’ interru-
zione d’ eredità necessaria per V atavismo. Inoltre quest’ organo non ha mai
funzionato nei nostri antenati, poiché l’ ermafro- ditismo era scomparso negli
animali nostri antenati molto tempo prima che la mammella facesse la sua
apparizione. Non sono mai esistiti mammiferi ermafroditi. La mammella dell’uomo
non è dunque nemmeno un organo degenerato: essa non è stata giammai più sviluppata;
non è un organo rudimentario, ma un organo rappresentativo. Noi lo possediamo
perchè siamo costruiti come la donna nella quale è funzionale » (3). La
ginecomastia sarebbe pel Morselli una conferma dell’ o- rigine filetica delle
mammelle dal sistema ghiandolare cutaneo (Gegenbaur), il che forse non toglie
che nello stesso tempo sia una mostruosità come crede il Meige (4). Bisogna
distinguere, dice quest’ osservatore, la vera ipertrofia della mammella dal
semplice accumulo di grasso in questo punto, che è una sede di predilezione.
Nel primo caso la ripartizione del grasso si fa sistematicamente secondo una
calotta sferica della quale il capezzolo occupa il polo; nel secondo caso
secondo un cercine che costeggia il solco sotto-mammario. Bisogna distinguere
altresi la non rara ipertrofia mammaria degli adolescenti che fornisce talvolta
una leggiera secrezione e quella che si osserva nei tubercolosi per fatto di
una mammite speciale, dallo svi- (1) P. Marie, Mamelon surnuméraire transmis
héreditairement dans une ménte famille: coincidence avec plusieurs grossesses
gémellaires, « Bull, et Mem. de le Soc. méd. des hópitaux », 1893, p. 457. (2) Topinard, U Anthropologie, p. 135. — Tonnini, Op. cit., p. 23. (3)
Delage, Op. cit., p. 247. (4) Meige, Loc. di., p. 533. luppo
delle mammelle consecutivo all’ atrofìa testicolare, come si osserva negli
eunuchi di Oriente (1). XXVI. — Il sistema pilifero presenta numerose anomalie
più studiate in rapporto alla loro frequenza che alla loro impor- tanza. Per il
Morselli la scarsità dei peli non è un carattere d’ inferiorità assoluta,
essendovi razze inferiori in cui i peli sono abbondanti, la caducità è un
carattere distrofìco (2). L’ipertricosi universale analoga alla lanugine del
feto sarebbe nelle razze superiori un fatto di reversione (3), che trova il suo
riscontro normale negli Ainos e in altre razze infe- riori (4), anzi non
sarebbe che la stessa lanugine che invece di essere rimpiazzata da piccoli peli
persiste e continua a svilupparsi (Ecker). Il vortice dei capelli
esageratamente deviato o doppio sarebbe più frequente nei degenerati (5). Ma è
alla barba che si assegna comunemente la maggiore importanza. E singolare, dice
il Marro (6), la correlazione di questo carat- tere degenerativo fìsico
(difetto di barba) col difetto morale. Esso spicca vieppiù nelle classi in cui
si può dire difetti maggiormente 1’ evoluzione di quei sentimenti che segnano
il perfezionamento delle tendenze umane per la conservazione della specie.
Prevale infatti negli oziosi e vagabondi, veri parassiti della società, con
insufficienza mentale ereditaria che li rende impropri a combattere con le armi
del lavoro e del- P energia volitiva le lotte per la vita; poi in quelle in cui
la deficienza affettiva e dei sentimenti di pietà rende più pronta, violenta e
pericolosa l’esplosione degl’impulsi ostili al vivere sociale: feritori,
assassini, grassatori, incendiari. Questo carat- tere degenerativo fìsico
parrebbe quasi destinato a servire di antesignano alla incompleta evoluzione
morale. Nè ciò deve recar meraviglia, qualora si ridetta, come già bene faceva
(1) Meige, Ibidem, p. 533-534. (2) Morselli,
Semejotica delle malattie mentali, Voi. I, p. 164. (3) Clemance Royer, Le
sijstème pileux chez V homme et dans la serie des mammifères, « Revue d’
Anthrop. «, , p. 23. — Blanchard, V atavisrne chez V homme, L. c., p. 481. (4)
Topinard, U anthrop ologie, 3.e edit., 1879, p. 361. (5) , Pére, Les épilepsies
et les épileptiques, p. 393. (6) « Annali di Freniatria e
scienze affini », Torino, 1895, Voi. V, fase. IV, pag. 316. notare il Maudsley^
che « T istinto della procreazione è, si può dire, la base di sentimenti
sociali, il primo fondamento di tutte le idee morali ». Anche la disposizione
dei peli sul resto del corpo ò un carattere sessuale secondario che ha la sua
impor- tanza. A questo proposito le osservazioni dello Schultze danno su 100
giovini donne 5 casi in cui i peli raggiungevano T om- belico, mentre in
degenerate la percentuale sarebbe più elevata, e su 140 maschi 34 volte i peli
erano limitati al pube. La barba muliebre e il congiungersi delle sopracciglia
alla glabella sono tra i più noti segni di degenerazione (2). Infine un fatto
che si scopre con 1’ esame somatico (cosi a questo ordinariamente si aggrega),
e si è voluto anche consi- derare come segno degenerativo è il tatuaggio; al
quale pertanto e a titolo di appendice accenniamo brevemente. E stato il
Lombroso il primo a scorgervi un atavismo, perchè usanza di popoli primitivi e
dei selvaggi attuali, nonché di quelle classi umane che agli uni e agli altri
si possono avvi- cinare (3); il Lacassagne poi ha confermato questo ravvicina-
mento (4). A ciò può opporsi la considerazione che ordinaria- mente in questo
fatto entra più la suggestione di chi tatua che la volontà del tatuato, alle
volte in tenera età; e che una folla di circostanze estranee all’ atavismo,
quali per esempio il desiderio nei marinai di portare ricordi da paesi lontani
(5) 0 sentimenti patriottici nei soldati, V imitazione (7), l’ozio etc. j (1)
Vedi Salsotto, Di alcune anomalìe nella disposizione dei peli alla I regione
genito -anale nelle donne criminali, « Arch. di Psichiatida », , pag. 292. (2)
Cristiani, V ipertricosi facciale nelle alienate e nelle sane di mente « Atti
del VII Congresso della Società Freniatrica Italiana », 1891, p. 150. (3)
Lombroso, Sul tatuaggio in Italia in ispecie fra i delinquenti, « Rivista di
discipline carcerarie », 1875, p. 124 e segg. (4) Art.: Tatouage par A. Lacassagne et E. Magitot, « Dictionnaire ency-
clopédique des Sciences médicales », T. XVI, Paris, 1886, p. 95 e segg. (.5) W.
loEST, Tàtoiuiren, Farbenzeichnen und Kórperbemalen, Fin Beitrag zur
gleichenden Etimologie, Berlin, 1887, p. 106, e segg. (6) Baer, Op. cit., p.
237. Dallemagne, Les stigmates
biologiques et sociologiques de la criminalité, Paris, 1896, p. 40. possono
determinare il tatuaggio. Succede altresì che il conte- nuto
stesso dei disegni, come per esempio le oscenità, non ha nessun riscontro nei
popoli selvaggi (1). E da credere forse che ad una tradizione atavica si possa
collegcire quest’ usanza quando sta a rappresentare un semplice ornamento. Non
vogliamo dire di più perchè non entra nel nostro argomento. (1) lOEST, LOC.
Cit. — 83 — III. Ho praticato T esame somatico di un grande numero di
degenerati ricoverati al Manicomio Provinciale di Roma per dare una base
positiva a ciò che in linea teorica si è affermato nella conclusione della
Parte I. Dalle ricerche fatte scaturi- scono le risposte a tre quesiti: a)
Quali segni abnormi predominano nel sesso maschile, quali nel sesso femminile,
indipendentemente dalle psicosi? h) Quali segni abnormi predominano nel sesso
maschile, quali nel sesso femminile, nelle singoli psicosi? c) Quali segni
abnormi predominano nelle forme più gravi della degenerazione psichica, quali
nelle più lievi indipenden- temente dal sesso? Al primo quesito rispondono le
medie che si possono vedere alla tabella I, dalle quali ricaviamo che
predominano: Nel sesso maschile \ La plagiocefalia I Forme craniche abnormi I
La fronte sfuggente i Le sopracciglia tendenti a riunirsi Le orecchie staccate
» smisuratamente grandi » disuguali per sviluppo >i male impiantate il
bicromatismo dell’ iride. Il margine pupillare non rotondo. Le labbra spesse,
sporgenti. Nel sesso femminile L’ asimmetria facciale La fronte sporgente I
zigomi sporgenti II tubercolo del Darwin. Le anomalie dell’ elice e dell’
antelice (Or. di Wildermuth). Gli occhi piccoli, infossati. » asimmetrici »
obliqui. La distanza anormale dei bulbi. Il naso incavato Il prognatismo e il
progeneismo Il diastema dentario. I denti poco, o male differenziati »
embricati, o male impiantati. L’ apertura della bocca esagerata » » » deviata.
Le labbra sottili, verticali. II mento fuggente. Abnormità nel sistema
pilifero. — 84 Si direbbe che la degenerazione somatica nel sesso femmi- nile
sia più estesa, come si vede anche dalla tabella (III) dei quadri somatici
delle singole degenerazioni psichiche (compi- lata secondo questo criterio, che
vi entrino a far parte le anomalie che nelle singole degenerazioni presentano
una percentuale o più elevata che nelle altre degenerazioni dello stesso sesso,
o ad ogni modo abbastanza elevata). Effettiva- mente, per quanto parecchi di
questi segni siano quasi semplici difetti di estetica, è certo che non risulta
la voluta minor frequenza dei caratteri cosidetti degenerativi nel sesso femmi-
nile, per spiegare la quale tante teorie si escogitarono, come succede di tutte
le cose che non rispondendo alla realtà male si possono spiegare. Per il
Tonnini (1) « quel delicato piano di organizzazione che si riassume nella
femminilità e nella bellezza » attenua i caratteri degenerativi della donna (ciò
che potrebbe essere un fatto subiettivo, non certo una ragione scientifica);
mentre i caratteri specifici dell’ uomo (caratteri ses- suali), in maggior
numero perchè nell’ uomo 1’ evoluzione è più progredita, aberrando
costituiscono segni degenerativi più fre- quenti ed accentuati. In fondo la
base della spiegazione sarebbe la differenziazione sessuale secondaria più
progredita nell’uomo. Ma che 1’ essere più avanti nell’ evoluzione importi
questa mag- giore differenziazione sessuale è tutt’altro che dimostrato.
L’Hart- mann stesso che potrebbe essere citato in favore dell’ opinione del
Tonnini non dice altro che questo, e, si badi, negli antro- poidi (2): Il
maschio è generalmente più forte, alcune parti- colarità della forma dell’
organismo specifico raggiungono in lui uno sviluppo completo, mentre nella
femmina adulta esse non appaiono che in modo più indeciso e che nei giovani
impuberi non esistono affatto o sono solamente abbozzate ». Tralascio 1’
opinione di Havelock-Ellis (3) per il quale come T antropoide giovine è più
simile all’ uomo che l’ adulto, e perciò più elevato nell’evoluzione, e
parimenti la femmina che è intermedia tra l’uno e l’altro, cosi la donna per
quanto concerne T evoluzione è superiore all’ uomo. L’ uomo, egli dice. (1)
Tonnini, Op. cit., pag. 35 e segg. (2) Hartmann, Les singes anthropo'ides et V
homme Paris,, 1886, pag. 14 (3) Havelock-Ellis, Mann and JVoman, London, 1894.
a partire dal 3® anno non cresce che in degenerazione e senilità e perde del
suo tipo, mentre la donna conserva di più di questo tipo. Tralascio parimenti V
opinione del Venturi (1) il quale per considerazioni cliniche non trova
azzardato che la donna sia arrivata a un grado maggiore di evoluzione normale.
Ma è certo ad ogni modo che difficilmente si potrebbe dimostrare essere la
donna quanto alla sua differenziazione sessuale secon- daria meno evoluta che T
uomo. Ed è strano che lo ammette il Tonnini, il quale parla di quel delicato
piano deir organiz- zazione femminile, come se questo potesse essere altro che
una differenziazione maggiore. Come concili poi ciò con T altra asserzione che
la donna è più vicina allo stato primitivo (intende dal lato somatico), e come
faccia a rispondere all’ ob- biezione del Tarde (2), che se la donna è più
vicina allo stato primitivo dovrebbe possedere un maggior numero di caratteri
degenerativi riesce più difficile a immaginare. Anche il Ronco- roni che
ammette col Viazzi (3) il tipo femminile più conforme al tipo primitivo e che
ciò non impedisca che presenti più scarsi caratteri degenerativi, perchè « ha
già passato il periodo in cui esistevano normalmente i caratteri degenerativi,
non fa comprendere in che questa conformità, consista. L’essere infine la
psiche della donna normale meno evoluta di quella dell’ uomo non è, secondo me,
un fatto che può interessare le sue condi- zioni somatiche: allora quasi tutte
le donne dovrebbero essere delle degenerate rispetto all’ uomo. Per concludere,
io credo col Marro che bisogna far capo alla selezione sessuale, ma in questo
senso che siccome tale selezione per la donna non apprezza altro che le forme
somatiche, queste forme estetica- mente ne siano- risultate più differenziate
che nell’ uomo, in cui l’ estetica ha minor peso (ciò non poteva avvenire negli
antropoidi; onde si spiega il giudizio soprariferito dell’ Hartmann). Pertanto
degenerando 1’ organismo femminile quest’ultimo acquisto vien meno; ond’ io mi
spiego la maggiore estensione Op. cit.,
pag. 201. (2) Tarde, Philosophie penale. (3) Viazzi, Il tipo criminale nella
donna delinquente, « L’ anomalo », . Roncoroni, Op. cit., pag. 70. (5) Marro, I
caratteri dei delinquenti. della degenerazione somatica della donna come dovuta
più che ad altro a difetti di estetica: cosi gli occhi che ordinaria- mente ne
costituiscono il più bell’ ornamento, vengono in ispecial modo interessati. Gli
altri segni abnormi sono pressoché ugualmente frequenti nei due sessi: bene
inteso che la gineco- mastia e le forme femminili si hanno nel sesso maschile,
e viceversa lo scarso sviluppo delle natiche e delle sure, le mam- melle rudimentali
o molto in basso nel sesso femminile. Al secondo quesito rispondono le stesse
percentuali. Difatti ci mostrano che: 1.0 La plagiocefalia si trova in
prevalenza nelle epilessie di entrambi i sessi; mentre la semplice asimmetria
cranica che nel sesso maschile non presenta notevoli prevalenze, nel sesso
femminile prevale nelle forme dette da Krafft-Ebing degene- razioni psichiche
(con esclusione, intendiamo, delle follie epilet- tiche e isteriche che entrano
nelle categorie speciali dell’epilessia e isterismo). Le forme craniche abnormi
sono più frequenti nel sesso maschile e precisamente nell’ epilessia. 2.0
Fronte sporgente, bozze frontali sviluppate: presentano nel sesso maschile la
massima percentuale nelle frenastenie (mentre la fronte sfuggente vi è quasi
ugualmente distribuita), nel sesso femminile nelle epilessie. 3.0 L’ asimmetria
facciale nel sesso maschile presenta un minimo nelle psiconeurosi, nel sesso
femminile nell’ isterismo; mentre i massimi cadono sull’ epilessia, tanto per
gli uomini che per le donne (risultato che in media danno tutti gii autori (1).
4.0 Le arcate sopracciliari sporgenti nel sesso maschile danno una frequenza
accentuata negli alcoolisti, nel sesso femminile nelle degenerazioni psichiche
e psiconeurosi. 5.0 Le sopracciglia tendenti a riunirsi presentano le percen-
tuali massime nella frenastenia tanto nell’ uno che nell’altro sesso. 6.0 I
zigomi sporgenti predominano nelle psiconeurosi dell’ uno e dell’altro sesso e
nell’isterismo. 7.0 Le orecchie staccate nel sesso maschile presentano il loro
massimo nelle epilessie, e in ciò gli Autori pure sono d’accordo; Cfr. la
tavola riassuntiva delle anomalie nel libro del Roncoroni più volte citato. nel
sesso femminile presentano il loro minimo nell' isterismo. 8.0 Le orecchie
smisuratamente grandi che mancano affatto nelle donne, prevalgono negli
alcoolisti. 9.0 Le orecchie disuguali per sviluppo hanno il loro massimo nei
frenastenici e nelle epilettiche; le orecchie invece sempli- cemente male
impiantate abbondano quasi ugualmente in tutte le degenerazioni. II tubercolo del Darwin nel sesso maschile
prevale nelle psiconeurosi, nel sesso femminile nelle degenerazioni psichiche.
11.0 II lobulo aderente prevale nelle psiconeurosi. 12.0 Le anomalie delV elice
e dell’ antelice prevalgono nel sesso femminile: le prime nelle psiconeurosi,
le seconde (ante- lice sporgente) nelle degenerazioni psichiche. 13.0 Gli occhi
piccoli, infossati prevalgono nel sesso maschile nelle degenerazioni psichiche
e psiconevrosi, nel sesso femmi- nile presentano un minimum nell' isterismo.
Gli occhi grandi sporgenti hanno una leggiera prevalenza nelle frenastenie.
14.0 Q-ii occhi asimmetrici, la distanza anormale dei bulbi danno nelle
frenasteniche una forte percentuale. II bicromatismo dell’ iride e il margine
pupillare non rotondo predominano nelle psiconevrosi. 16.0 II naso incavato
prevale nelle frenastenie e nelle epilessie dell' uno e dell' altro sesso. 17.0
XI naso deviato nel sesso maschile prevale nelle degene- razioni psichiche,
negli epilettici e negli alcoolisti; manca nelle isteriche. 18.0 Le pinne
nasali divaricate e il lobulo grosso danno la maggior percentuale nelle
psiconeurosi. 19.0 Xj' apertura boccale esagerata o deviata prevale nelle
degenerazioni psichiche del sesso femminile. 20.0 Le labbra spesse sporgenti
predominano negli epilettici e nelle degenerazioni psichiche del sesso
femminile. Le sottili e verticali abbondano nel sesso femminile, specialmente
nelle isteriche, nelle quali invece fanno difetto le labbra spesse e sporgenti.
21.0 XI prognatismo presenta i suoi massimi, rispettivamente per ciascun sesso,
negli epilettici e nelle frenasteniche. 22.0 volta del palato stretta ed alta
prevale: nel sesso maschile nelle degenerazioni psichiche, negli epilettici e
negli alcoolisti; nel sesso femminile parimenti nelle epilettiche. 23.0 II
mento fuggente raggiunge il massimo nelle degene- razioni psichiche del sesso
femminile. 24.0 II diastema dentario raggiunge i suoi massimi nei frena-
stenici e nelle epilettiche; lo stesso dicasi dei denti seghettati. 25.0 Denti
poco, o male differenziati abbondano nelle epilettiche; i deiiti embricati o
male impiantati presentano nel sesso maschile la percentuale minore nelle
psiconeurosij la percentuale mag- giore nelle degenerazioni psichiche. 26.0
Scarso sviluppo delle eminenze tenar e ipotenar si ha nei frenastenici e nelle
epilettiche. 27.0 Lo scarso sviluppo delle natiche e delle sure nonché r
ipertricosi risultano note somatiche caratteristiche delle frena steniche, come
la ginecomastia e le forme femminili prevalgono nelle degenerazioni psichiche
del sesso maschile. 28.0 Mammelle molto in basso, o rudimentcdi si hanno a
preferenza nelle epilettiche. 29.0 Lo stesso dicasi dei capelli grossi e
ruvidi. 30.0 Le rughe frontali esagerate abbondano nei frenastenici dell’ uno e
dell’ altro sesso. Ricapitolando predominano nei frenastenici: la fronte spor-
gente, le rughe frontali esagerate, le sopracciglia tendenti a riunirsi, le
orecchie disuguali per sviluppo o male impiantate, il naso incavato, i denti
seghettati; nelle frenasteniche: la distanza anormale dei bulbi oculari, il
prognatismo, il poco sviluppo delle natiche e delle sure, l’ ipertricosi, le
sopracciglia tendenti a riunirsi. Negli epilettici: la plagiocefalia, l’
asimmetria facciale, le orecchie staccate, il prognatismo; nelle epilettiche:
la plagioce- falia, la fronte sporgente, 1’ asimmetria della faccia, le
orecchie disuguali per sviluppo, il naso incavato, la volta del palato stretta
ed alta, il diastema dentario, i denti seghettati, poco o male differenziati,
le mammelle in basso, o rudimentali. Nelle degenerazioni psichiche del sesso
maschile hanno tenui prevalenze: il naso deviato, il progeneismo, i denti
embricati, 0 male impiantati, la ginecomastia; nel sesso femminile: il
progeneismo, i denti embricati o male impiantati, l’ apertura della bocca
esagerata o deviata, l’ antelice sporgente hanno forti percentuali. — 89 Negl’
individui affetti da psiconeurosi predominano: i zigomi sporgenti, il tubercolo
del Darwin, il lobulo aderente, il bicro- matismo dell’ iride, le pinne nasali
divaricate e il lobulo grosso; nel sesso femminile: le arcate sopracciliari
sviluppate e il lobulo aderente, con tenui prevalenze. Negli alcoolisti le
arcate sopracciliari sviluppate e le orecchie smisuratamente grandi. Nelle
isteriche le labbra sottili e verticali. Da quanto abbiamo detto scaturisce la
risposta al terzo quesito. Difatti: A) hanno il predominio nelle forme gravi di
degenerazione psichica (tra le quali comprendiamo le frenastenie, 1’ epilessie
e le degenerazioni psichiche di Krafft-Ebing) i seguenti segni: Plagiocefalia .
17% Fronte sporgente e bozze frontali sviluppate Asimmetria facciale Sopracciglia
tendenti a unirsi Orecchie staccate 18,5 » disuguali per sviluppo 11,4
Tubercolo del DarAvin 17,6 Naso incavato Labbra spesse e sporgenti 11,9
Apertura boccale esagerata 2,2 Volta del palato stretta ed alta 14,6 Mento
fuggente 2,8 Prognatismo 24,5 Diastema e altre anomalie dentarie 51,2 Scarso
sviluppo delle eminenze tenar e ipotenar . 1 » » delle natiche e delle sure ...
4,2 Abnormità nel sistema pilifero 13,8 Mammelle molto in basso, o rudimentali
.... 1 Rughe frontali esagerate 5,6 B) Hanno il predominio nelle forme
psicopatiche più lievi (tra le quali comprendiamo 1’ alcoolismo) (1): (1) Sul
significato dell’ alcoolismo vedi: Legrain, Du délire chez les dègè- nérés.
Faris, 1886, pag. 251, 258. — Orchansry, L'eredità nelle famiglie malate,
Torino. Zigomi sporgenti 24,7 Anomalie dell’ elice 5,2 Lobulo aderente 15,9
Bicromatismo dell’ iride 4 Margine pupillare non rotondo Pinne nasali
divaricate e lobulo grosso .... 6,5 Labbra sottili e verticali 11,9 Gli altri
segni abnormi sono pressoché ugualmente frequenti tanto nelle forme
psicopatiche gravi che nelle lievi; sono: Semplice asimmetria cranica Fronte
sfuggente Arcate sopracciliari sviluppate Orecchie smisuratamente grandi
Antelice sporgente Occhi grandi, sporgenti; piccoli, infossati » asimmetrici
Distanza anormale dei bulbi Naso deviato Apertura boccale deviata Ginecomastia
e forme femminili È ovvio assegnare alle stigmate predominanti nelle forme
psicopatiche gravi il valore massimo come indici di degene- razione, a quelle
predominanti nelle forme lievi il valore minimo, alle altre un valore mediocre.
Così: dalla percentuale con la quale i Hinrjoli segni abnormi si presentano nei
diversi gradi di degenerazione psichica (*) abbiamo dedotto il significato
diagno- stico dei medesimi, scopo delle nostre ricerche. (*) L’esame somatico
praticato su 82 prostitute dà il seguente quadro, dispo- nendo le anomalie in
ordine di frequenza e trascurando le meno frequenti: Sopracciglia tendenti a
riunirsi Asimmetria cranica Naso infossato alla radice Sviluppo deficiente
delle suro Ipertricosi, anomalie dello sviluppo pilifero Diastemi Lobulo
aderente o assente Zigomi sporgenti Fronte sporgente, bozze frontali sviluppate
Importante è la conferma che la morfologia comparata fornisce ai segni abnormi
risultanti di grave significato. Cosi, trascurando le asimmetrie, la fronte
sporgente e le bozze fron- tali sviluppate sono un carattere pitecoide: « La
fronte è alta dice r Hartmann deir Orang-Outan, essa si eleva quasi verti-
calmente e presenta leggieri bozze. Spesso si vede sporgere in mezzo della
fronte una leggiera bozza ovale arrotondata o allungata » (1). Parimenti le
sopracciglia tendenti a unirsi: le arcate orbitarie, dice V Hartmann delP
Hylohates albimanus, si continuano quasi P una con P altra e sono fornite di
lunghi peli rigidi, e al Gorilla assegna sopracciglia lunghe e spesso riunite
sulla linea mediana (2). Delle orecchie staccate e del tubercolo del Darwin
abbiamo ragionato altrove; ugualmente del prognatismo e del diastema dentario
(Vedi Parte II ai rispettivi capitoli). Il naso incavato alla radice, carattere
scim- miesco pel Morselli, è effettivamente comunissimo negli antro- poidi. L’
apertura boccale esagerata si ha specialmente nel- P Hylohates syndactylus
(Hartmann). Il mento fuggente si trova coi caratteri più spiccati nel
precedente Gibbone, noiV Hylohates Lar Rlig, nelP Orang-Outan, nel Gorilla
(Hartmann). Noto carat- tere antropoide è lo scarso sviluppo delle eminenze
tenar e ipotenar (3). Parimenti lo scarso sviluppo delle natiche e delle sure
(4). Pitecoidi debbono considerarsi le mammelle poste molto in basso. Le rughe
in generale sono comuni nel viso dei Pitecoidi: basta leggere le belle
descrizioni che ne dà P Hart- mann (5). Se dagli antropomorfi passiamo alle
razze umane più basse, alle razze Africane, poiché è di queste che si hanno le
maggiori notizie, troviamo descrizioni che molto si avvicinano allo stato Denti
embricati o male impiantati Tubercolo del Darwin Labbra sottili e verticali nel
quale si vede che predominano segni di più basso significato. (1) Hartmann, Les singes anlhropóides et V homme, p. 30. (2) Ibidem p.
38. Der Gorilla, Leipzig 1880. (3) Hartmann, Loc. sopracit., pag. 32. (4) » »
» » 18, 27, 32. anche: LOMBROSO (vedasi), Rughe nei cretini e nei pazzi morali,
« R. Acca- demia di Medicina di Torino. somatico dei nostri degenerati. Per
esempio, il Girard de Pialle dà degli Ottentotti questa descrizione: fronte
stretta gibbosa e protesa, naso camuso, labbra enormi, zigomi sporgenti, mento
lungo e puntato, prognatismo pronuncicitissimo, occhi piccoli, cupi e scostati,
orecchie robuste e senza lobuli (1). E dei Boschi- mani dice: naso schiacciato,
zigomi proeminenti, labbra grosse e protese, orecchie piccole col trago poco
distinto e senza mar- gine esterno nella parte posteriore (2). Non occorre
riferire osservazioni identiche di altri; peraltro trattando dei singoli segni
abnormi ciò è stato fatto. La statistica e la morfologia comparata senza dubbio
si danno la mano; il che, se a priori poteva prevedersi, a me pare averlo
dimostrato. Volendo dunque sintetizzare i nostri risultati possiamo affermare
che: L I cosidetti segni pitecoidi entrano in prevalenza nel quadro somatico
pertinente alle forme mentali più gravi per significato degenerativo
(frenastenie, epilessie, degenerazioni psichiche). 2° Le asimmetrie, mentre
costituiscono il colore locale direi quasi dell’ epilessia, se si facesse
astrazione di questo, non troverebbero posto che fra i caratteri di mediocre
significato degenerativo. 3° Il minimo valore degenerativo spetta a segni che
potrei dire col Nache veri difetti di estetica e talora disturbi di nutrizione
puri e semplici (* *). L’ atavismo prevale nelle forme più gravi, V atipia
nelle forme più lievi della degenerazione. La dignità morfologica dei diversi
segni abnormi appare da tutto ciò illustrata. Resta pertanto assodato, (se
consideriamo che dalla tabella II appare evidente altresì che alle
degenerazioni più gravi corri- sponde maggior copia di segni abnormi e minore
nelle più lievi, siccome voleva il Féré), che, come i segni abnormi vengono
lumeggiati dallo stato psichico di chi li porta, viceversa gli stati psichici
in certo modo vengono dia- gnosticati dalla qualità e quantità dei segni
abnormi. (1) Girard de Ri alle, / popoli dell' Africa e dell' America^ trad. di
Licata, Napoli, 1881, p. 45. (2) Ibidem, pag. 39. (*) L’ egregio Dott. Nàcke
che venne a conoscenza di queste conclusioni, da me comunicate al III Congresso
internazionale di Psicologia (Monaco 1896), gentilmente mi ha voluto scrivere
che è del mio avviso. 93 — NOTA — Uno stadio pubblicato dal Peli nell’ Archivio
per T Antropologia e T Etnologia (1894) sull’ indice cerebrale degli alienati
mi ha invogliato a vedere se dai miei 404 indici cefalici potevano ricavarsi
delle medie aventi qualche significato. Ecco i risultati: T indice cefalico
negli uomini va dai frenastenici, (78,71), agli alcoolisti (78,92), agli
epilettici (80), ai psiconevrotici (81,48), agli affetti da degenerazioni
psichiche (81,73); nelle donne va dalle psiconevrotiche (79,15), alle
frenasteniche (79,44), alle epilettiche (79,80), alle affette da degenerazioni
psichiche (80,87), alle isteriche (81,69). È evidente che come oramai nell’
antropologia normale così anche nella patologica quest’ indice risulta
perfettamente inconcludente. Nè peraltro risultato alcuno mi hanno dato le
altre misure antropometriche, come il Sergi già pensava sin dal 1880 a
proposito dei delinquenti (Cfr. Le degenerazioni umane, pag. 90). — 94 — TAB.
Plagiocefalia Asimmetria cranica semplice Subscafocefalia » oxicefalia »
trigonocefalia » acrocefalia Fronte sporgente, bozze frontali sviluppate »
sfuggente Asimmetria della faccia .... Deviazione della faccia della linea
mediana Arcate sonracciliari sviluppate . Sopracciglia tendenti a riunirsi .
Zigomi sporgenti Orecchie staccate » smisuratamente grandi » disuguali per
sviluppo » male impiantati .... Tubercolo del Darwin Elice mancante o non
ripiegato » a nastro Antelice sporgente » aderente all’ elice mancante, o
ridotto Lobulo aderente Occhi piccoli, infossati » asimmetrici per posizione »
» per la dimenzione delle apert. palpebr. » obliqui » grandi, sporgenti ....
Distanza anormale dei bulbi Bicromatismo dell’ iride .... Margine pupillare non
rotondo . Naso incavato » deviato Pinne nasali divaricate e lobulo grosso .
Apertura della bocca esagerata. » » » deviata Labbra spesse, sporgenti sottili,
verticali Vòlta del palato stretta e alta . Prognatismo e prognatismo alveolare
Progeneismo Mento fuggente Diastema dentario Denti seghettati sopranumerari o
assenti poco o male differenziati . » embricati, male impiantati Microchiria
Scarso sviluppo delle eminenze tenar-ipo- tenar Poco sviluppo delle sure ....
Ginecomastia. Forme femminili . Mammelle molto in basso rudimentali Abnormità
nel sistema pilifero . Capelli grossi e ruvidi Rughe frontali esagerate MAS OHI
MEDIE Frenastenie 49 Blpilessie 46 Degenerazioni psichiche — 37 Psiconeurosi 53
Alcoolismo (demenza parai.) 48 Frenastenie 26 Epilessie 33 Degenerazioni psichiche
— 26 Psiconeurosi 67 Isterismo 19 Uomini 233 Donne 171 Forme gravi di
degenerazione — 217 N <X !• J B 0 si gs h 41 ■0 2S«/o TAB. Ila 95
oi['Braou'B aipp ^ ■Bipan S eil'BUIOU'B
+ 0 ^ ‘S uoo en'Braou'B f — Z ^ uoo OH'BUIOU'B g — I iioo o ‘^zues 29.6 39 38,4
49,25 52.6 34.6 30,4 48.6 45,2 54,1 911'BUIOU'B + 0 ^ "L UOO 15,3 9 2,9
5,2 12 8,6 8 7,5 2 en'Buiou'B 9 uoo 19,2 pij enuuiou-B g uoo S G'ì, Oi I m 05 cT oT 1
ìtT 12 15,2 8 15,2 6,2 eri'Buiou'B p uoo co^ 0^ ìtT co lO 1 »rT 14 13 16,2 7,5
16,7 8ni2uiou'e 8 uoo i< io" co oT cT 1 icT I-H 1— 1 >— r (M 1— 1
i>^ co ccT co" cT tjT I r-H (M 1— ( <M r-( GJI'BUIOU'B g uoo S CO
.-7 05' tjT I xrT (M CQ .-H r-( r-C CO^ I o xn' (xT in 1 (M 1 (M 1— ( (M (il
'BTI'BraOU'B I UOO 3,8 18 11,5 23,8 26,3 8 8,6 10,8 11,3 8,3 [il eti^uiout? 0
uoo 'Il Frenastenie Epilessie
Degenerazioni psichiche Psiconeurosi Alcoolismo — 96 — O !3 O tfì U S ^ Sa; o
Sa os e-o s- ^ ir* O) ^ faaci. a| . «2 oa .0; e ^ S-2. c c.S cr'. ^ rf) • 73^3
W'O 5 S C 0) Ih g O O ^ "c G w ^ ^ 13 ^ a; •G' ss oi-gS 5^ 5 ^O^rg rOti)
foNOO s cS G hJPh • <D G C tH <1; O tic'S S fcc.S SS) “’S .g <U O.G g
S££§ 2§-S“ CZi Pi S S a2r-H feC<13 U'^ S-O 2 a; N H . Oi ; : ' ni “ iS .^=3
; c a;S 1 «UhS.G'O G oa.G^O o O ^ “-■2Ì o o s; ^rG; 2 c o o.S <5l»-!oeq
o> te S •S 0) s ;> . ?5 ^ s " ^ M O S - o i^o: ili K « w rj g g ^ ci
« S ^ C3 02 •'-' rz, H-^ o o ego «D.ci co fco'*^ G &CcÌ Ph S Sh w 5 • Ss s
Ste SS S w S'^S 0) -G .G O ctì O «5 O co eS ci o ^ S S2 * § Sr O-S O o OXJ Oi
C« tH— I O CO , tH -ZZZG : o^ ^ Ch- c c 33 S o c oSo;8 S s w C o '!> ^ (D c
a.sss Et C g r- O *3 rv .C o g SS.2 H_ O ™ —H oì C ^ cA' -rH Sh c/2 0^ Q.fc£ci
S ci 2 0) 2 Ph O Sci S 2 I s.- .2 -S ^ ‘S ~ .sS ’S c ' C- H ! w o o Ph o JihO o
” ci ci _ - c a;._ tebt^ c/3 — 3Z O O C ciO C ^ ^ O CUOhP 2S •'■' o O 03 •rH r'
Oh Ci C « S 2 ^ SP ci ro lfi g.H bc aS .ri C r— 1 03 Ci fao .S C 5 2 O 03 cS W
^Ph ■< < o p o .S S aS ■ r- CT'S'S'rt 'Oi i^OCgPH 'oSqU;gj5.^^ oa»55i=.,
C« 'C« “ -rr c i- , H-^ 0) fi rti ci ci 2 c Dg ^ "z -t-^ Sh C <D ^ C
i!a3rC o cgPHrtP^fccboP;^ - rC ^ O O C? Ph Ph ® 03 OÌ«, .Szco^f^-ici ■2
§SaociB2Ss - 03 Ph 33 Ph C 03 -Ilo ^ Sfa- 'ti <1 P PPO _g ‘S ci Se sl-S C o
C 02 .ci 03 fcXJci.S G S C fcc 2 è .s .'a S 2 ci''^ 03 03 rtS o 1^2S (V jr ^ o
o® 2 2- 'il o.§ à' a Ph C« o a 03 O c/J.fi. 03 03 a c 03 cc — . oS cc — . ciO e
So s .è S o a 2 ’G “ ci r. , o 03 O ^ c c«a ^ o -r- H_ O ’P P'S O S «S a.5 S
CÌ.S N 03 Ph ^ §^•20 03 S fcfl’p 2 H.H ^ ^ H.H l_, ^ ^ PP^!^ P« « •3 >-H •
CZ 0) SoS .§.^s •2 ì^Z Z3 o.Sa S a e bo g^'^O^O .-H S 03 g o .e a .2 ■*-- 2
5" ^ bC" 2 ^.2 o -2 a g 03 a G c« o e p P ■< 03 O 03 O ■^H-a ^ 2
Èli ^ 5 1? ^ Ph aci a-oS^I-S C^ C/3 «S 2 03 “a 2 .o ’gS |.||-iaf|s| li ^P-c5
»-c3c/3p- 'P ^ CÌ.2S t 02^ P 03 » C3 O PO oGz p cca e ci ci 03 l/^PP li ^ i Ph
ci 03 ._ fcX;- rt E fcX3 03 03a 03 .2 S a^S) G Mp-I-G ci ^ S ^ .2 a Il ?„a« , ^
2Pa „o — H 03 li ^ S-P- 2.S 2 S O 03 03 e -Ha .2 ci co O bcC'rZG.e 03
|g“&S£ pppoj O c > 2 2'^^' g ^ G a jG g ^ .2 2D Z ■ te) G 'rt M 2 •rH*
G.^ a o fcjo*^ o co o e O ci G 03 O'^P^Q S ci G >-G CC 'oS“ ^ ^ Tn a rt-G G
O N co G Ph 03 ci G e o Ph G 0,03 e2: a — 2 a 03 e. rH 03 03-^ .ci teS-^ teG ci
Sg-2 '«S'S 03 G g §f§ . Ci •G 03 -i G li ® 03 03 r-. fcX)03 03 Ph G-G a"^
o co 03 G g §3 'G O O ® ® 2^ E w fcc -G sS-ds .2 g-e 2 .a - G ' § c I c ^ G ^
^^2'^ 2®d 5 g.2 tiaag G co g'o ei .2 O e S !» ESJOH S§a^J§2c,^coag>^i
'^'^.rH G‘"^03!=*<=ÌS 032 a .5^0 G S 2^"^ o P ^ e * Hv cPOciSo® 03
^ ^ . G « .2 — ' Ph .hÌ o ^ A, o Q'iC P PPP hh SPIEGAZIONE DELLE TAVOLE Tav. I.
Linea di flessione unica (fig. 1, 2, 5, 4). » » » si differenzia nelle due
linee di fles- sione normali (fig.). » » » una seconda linea di flessione si
forma indipendentemente ( fig. 9, 10, 11, 12). Tav. IL Due linee di flessione
parallele e orizzontali (fig. 1 e segg). » » perdono il parallelismo e la
direzione orizzontale (fig. 6 e segg.). Tav. III. Spazi interdigitali (fi,g. 1,
2, 3). » » con divergenza o deviazione parziale delle dita (fig. 4, 5, G, 12,
13, 14, 16, 17, 19, 20). Eccesso di convergenza o deviazione in foto delle dita
(la deviazione diminuisce andando dall’ indice verso il mignolo) (fig. Difetti di
proporzione (il mignolo e il medio troppo corti, r indice o 1’ anulare troppo
lunghi) (fig. 15, 18, 20, e altre delle precedenti). Tav. lY. Mani col pollice
cortissimo (fig. unica persona). Diverse deviazioni del mignolo (fig. 5 e
segg.). Dita birilliformi (kegelformige) (fig. 13, 14). » troppo lunghi e
sottili (fig. 15). » a estremità ingrossate (fig. 16). Tav. Y. Spazi tra le
dita dei piedi (la fig. 22 è la stessa 21 con le dita divaricate per far vedere
un leggiero grado di sindattilia). Tav. YI. Sistemi di linee papillari
interpolati nelle eminenze ipotenar (fig.). » » » » » tenar fig. 5 e segg.).
Tav. YII. Altri sistemi di linee papillari (fig. 1, 2). Linee papillari dei
polpastrelli delle dita » » symiadentypus ( fig- 3, 4, 15, 16). tipo triango-
lare (fig. 11). forme anomale (fig.). Tov. I TaV.H Tal/. Ili Tav.V Tav.Vi. T.V.
vn. LETTERATURA -- Autori citati in questa monografia -- Aera, Ueher das
Vcrkiiltniss dcr Microccphalie und alavismus, Stutt- gard, . AiìRreciit, Sw' la iilacc morphologiqnc de V homme au point de vue de r
anatomie comparée, « Actes dii l^r Congrès international d’ Anthrop. cri min. »
. — Sur les quatre os inter mctxillaires, le beo de lievre et la valcur mor-
phologiqnc des denis ineisives snpérieures de V homme, Bruxelles . — Snr la
ralenr morphologiqnc de V hyperdactylie « Deut. Gesells. f. Chir. » . Alix,
Reeherches sur la disposition des lignes qìapilleUres de la main et du pied. «
Annales des Sciences naturelles » 5® sèrie, Vili, . Vedi Gratiolet. Allan Iamieson, Oh eleft pedate and incisor ieeth; an
instance oft ìiere- dity « Edinburg medie, journ ». -1, XXVI, p. 117. Amadei, La
capacità del eraìiio negli edienati, « Rivista sperimentale di Freniatria », .
— Sopra un cranio di ladro, « Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XI,
Fase. IV. ; Anomalie numeriche del sistema dentario nell'uomo, « Areli. per
l’Antropologia e l’Etnologia », Voi. XI, 1881.
Ammon, U In fantUisme et le Feminisme au eonseil de rcvision. «L’An-
thropologie », T. VII. Andronico, Stud,l clinici sul delitto, «Riviste di
discipline carcerarie» , . Ardù-Onnis, Su alcune forme anonicde del bacino
umano « Bollett. dei musei di Zoologia e Anatomia comparata della R. Università
di Torino », . Ascoli, Sidlo sviluppo del dente del giudizio nei criminali, «
Archivio di Psichiatria » Baer, Il delinquente considerato dal punto di vista
antropologico e socio- logico. « Eivista di discipline carcerarie », . — Der
Verbrecher in antìiropologischer Beziehung, Leipzig, . Baistrocchi, Un idiota
microcefalo, « Rivista sper. di Freniatria », . Belmondo, Un rarissimo caso di
denti soprannumerari ed altre anomalie dentarie in crani di alienati, «
Archivio per l’Antropologia e 1’ Etno- logia », 1895. Belsanti, I caratteri
regressivi del cranio umano. « Arch. per 1’ Etnei. », Yol. XVI. Benedickt,
Kranio und Kephalometrie, Wien . — Die Kranioscopie etc. « Berliner Idinisclie
Wochenschrift », . Bianchi (Stanislao), I seni frontali e le arcate
sopracciliari studiate nei crani dei delinquenti, degli alienati e dei normali.
« Archivio per 1’ Antrop. e 1’ Etnei. » Yol. XXII, 1892. Binder, Das MoreV sche
Olir. « Arch. f. Psych. ii. Xervenkrankheiten », , Bd. XX. Bischoff,
Vergleichend anatomische Untersuchungeìi iìber die àusseren iveiblichen
Geschlcchts-und Bcgattungs-Organe der Menschen und der Affen insbesondere der
Anthropoulen, « Abhandl. der inetli. phys. Classe der k. bayer. Akad. der Wiss. » XIII, . Blanc, Elude sur la
Polydactylie chez les Mammifères « An. Soc. Lin- néenne » Lyon, 1896.
Blanchard, L’ atavisme che^ù V homme, « Revue d’ Anthropologie », . — Sur le
tablier et la stéàtoqrygie de femmes boschimanes. « Boll. Soc. Anthr. », . Sur un cas de polymasiie et sur la
signification des mamelles surnu- méraires. « Bull. Soc. Anthrop. », .
Blomberg, 101 Keg)halogramine, Bine psychiatrische Studie und Beitrag, zur
Anthropologie, Inaug. Diss., Iena, 1889. Boas, Bidrag til opfattelsen of
Polydactylihos « Pattedyrene-Yidenskap. Middel. fraden Naturh. Foreining i
Kjobenhaon », . Boinet, Les parentés morbides (Thèse d’ agrég. Paris). Bordier,
Elude anthropologique sur mie sèrie de cranes d’assassins. « Revue d’
Anthropol. », 1879. Bourneville, Recherches cliniqucs et thérapcutiques sur V
épnlepsie, V hy- stcrie, r idiotie et V hydrocéphalie , Paris, . — I)u
traitemet chirurgical et mèdico-pédagogique des cnfants idiots et arrierés, «
Progrès medicai, et Sollier, Des anomalies des organes génitaiix chez les
idiots et Ics èpileptiques « Progrès medicai », 1888, T. YII.
Brancaleone-Ribatjdo, Studio antroqjologico del mililare delinquente, Torino, 1
Braune, Etwas von der Form der menschlichen Hand und des ìnenschli- chen Fusses
in Natur und Funsi. « Beitriige zur Phisiologie, C. Ludwig gewidmet. »,
Leipzig, . Eroga, Étude du systcme dentaire « Bull. Soc. Aiitlir. », . Camuset,
De V ahsence du chevauchement ìiabituel de la partie antérieure des arcades
deniaires comme - stigmate de dégénérescenee. « Annales
médico-psychologiques », Nov-Dic., 1894. Carrara, Sidto sviluppo del terzo
dente molare dei criminali, « Uiornale della R. Accademia di Medicina di Torino
», Anno LYII, fase. 4-5, e « Archivio di Psichiatria », 1895. — Alcune rare
anomalie scheletriche nei criminali « Archivio di Psi- chiatria », . — Anomalie
dei solchi palmari nei normali e nei criminali. « Giorn. della R. Accad. di
Medie, di Torino », 1895, e « Archivio di Psi- chiatria », . — Yedi Ottolenghi.
Chauvel, Yedi Poulet. Clousten, The neurosis of develojipement. « Edinburgh
medicai lour- nal », . Cocchi, Ricerche antropologiche sul torus palatinus. «
Archivio per P An- tropologia e l’Etnologia »,. Cola JANNI, La sociologia
criminale, Catania, 1887. Corre, Étude T
ime sèrie de tètes de criminels, « Revue d’ Anthrop. » , . Crocq, U unite de la
diathèse et V hérédité morbide, « Revue de méde- cine », . — U hérédité en
psgchopathologie, Congresso internazionale di Psico- logia ». Monaco,
1896. D’ Abundo, Contributo allo studio delle impronte digitali (Nota
preventiva) Pisa, . — Le impronte digitali in 140 criminali «Riforma medica » 9
Giugno 1894. Dallemagne, Dégéìiérés et déséquitibrés, Bruxelles,
1895. — Les stigmates de la criminalité, Paris, 1896. — Yedi Heger. Dalla,
Remarques sur les alienés et Ics criminels Paris, 1864. De Bono e Dotto, L’
occhio degli epilettici. Palermo . Déjerine, U hérédité dans Ics maladics du sy
sterne nerveux (Thèse d’ agrég. Paris). Delage, Jja structure du p)rotoplasma
et les théories sur V hérédité et les grands problemes de la Biologie générale.
Paris, 1895. Demantké. Yedi Pére. — Dotto. Vedi De Bono. Down, Ethnic
classification of Idiots, 1868. Drago, I criminali nati, Torino, 1890. Ducatte, La microcéphalie aupoint de vue de V atavisme (th. de Paris,
1880). Ebstein, JJeber die Trichterhrust « Deutscli. Archiv. f. klin. Med. »,
1882. Ecker, Einige Bemerkungen iìhcr einen ■ schwankenden Chao'akter in der
Hand des Menscìien. « Arch. f. Anthrop. », Bd. Vili. Eggel, Eineselt.
Missbild. d. Thorax. « Yirchow’ s Arch. », Bd. 49, 1870. Eyle, Ueber
Bildungsanomalien der Oìirmuschel, Zurich, 1891. Pére, Dégénérescence et criminalité, Paris, 1888. — La famille
nevrogìathique, Paris, . Gontrib. à V ètude des èquivoques des caractères
sexuels accessoires « Kev. de médicine », . — Anomalie du développeme?it d’ un
pariétal, déformation oblique ovalaire et déformation latéral partieulière du
orane « Bull. Soc. Anat. », . — Les épilepsies et les épileptiques, Paris,
1890. — Les empreints des doigts et des orteils, « Journ. de P anat. et de la
phys. », . — Note sur Ics variations de la forme de la piante du picd sous V
in- fluence du repos, de la station et de la marche « C. R. Soc. Biol. », 1891.
— De V asymétrie chromatique de V iris considerée comme stigmate névro-
pathique, stigmate iridien « Progrés medicai », . — et Séglas, Gontrib. et V
étude de quelques varietés morphologiques du pavillon de V oreille humaine «
Reviie d’Anthrop. » . et Demantké, Éfmle sur la piante du pied et en
particulier sur le pieci piai considéré comme stigmate de dégénérescence «
Journ. de P anat. et de la phys. », . — et Schmid, De quelques déformations du
thorax et en particulier du thorax en entonnoir et du thorax en gouttièref «
Journ. de P anat. et de la phys. », 1893. Ferrari,
Il torus palatinus nei pazzi « Rivista sperimentale di Fre- niatria » Voi. XIX,
Fase. IV, . Ferrerò, U atavisme de la prostitution « Revue scientifìque », . —
Vedi Lombroso. Ferri, I nuovi orizzonti del delitto e della procedura penale,
Bologna, . — Socialismo e scienza positiva, Roma, 1894. Flescii, Ueber eine seti. Missbild. d. Thorax, « Virchow’ s Arch. », Bil.
57, . Flower, Of an artificially deformed siculi from Mallicollo. « Journ. of
thè anthrop. institute of Great Bretain and Irland », , no Fontan, S211' r
existencc frequente des dents siqjplémentaires chez le Néo-Calédonieois « Bull.
Soc. Antlir. », . Frììnckel, Et'was iiber ScJiddel-Asymmeirieri und Stirnaht, «
Neurolog. Centralblatt », 1888. Frigerio, U orcille externe, Étude
d^ anthroqmlogia criminelle, « Arch. cFAntliroi3. crimin. », 1888. G-alton,
Finger Prints^ London, 1892. Garofalo, Criminologia, Torino. L’ anomalie du criminel, « Revue
pliilosophique », 1887. Giglioli, Studi craniologici sui chimqMnze. Genova, .
Girard de Rialle, I qjoqjoli deW Africa e deW America. Napoli, . Giuffrida
Ruggeri, Intorno alV accamllamcnto delle arcate dentarie « Ri- vista
sperimentale di Freniatria » , Fase. I. Gosse, Essai sur les deformations
artificielles du orane, Paris. Gould, Investigations in thè
military and anthropological statistics of American soldjers. Gradenigo, Ucher
die Formanomalicn der Ohrniuskcl, « Archiv. fiir Olirenlieillvund, Leipzig, Archivio
di Psichiatria, V. Xin, . Gratiolet et
Alix, Recherckes sur V anatomie du Troglodytes Auhryi. « Nouvelles Archives du
Museuin », 18G6. Grauenthal, Ueher Trichtcrhrust. Inaug. Diss., Berlin, 1888.
Gronberg, Beitrdge zur Kemitniss der j)olydactylen Hilnerassen « Anat. Anz. »,
IX, 1894. Gudden, Anomalien des menschliehen Schàdels, «Arch. f. Psych. », Bd.
II. Guibert, Evolution nmitale et microcc'phalie, « Bull. Soc. Anthr. », .
Hartmann, Les singes anthropóides et V homme. Paris, . — Les pjeuplcs de V
Afrique. Paris, Der Gorilla – cf. H. P. Grice, READ CHIMP LIT
-- , Leipzig, . Havelock-Ellis, The criminel. London, Mann and Woman. London, . Heger et Dallemagne, Elude stir les
cnractòres craniologiques cV assassins exécutcs en Belgique, Bruxelles, .
Hesse, Ueher Gesichts-Asymmetrie. « Archiv. f. Anatomie u. Eutwi-
ckelungsgeschicht », . Hoffmann, Ueher die iveihlichen Genitalien eincs
Schimqiansen « Zeitschrift fiir Geburtshfilfe und Ginaekologie », 1878. HouzÉ
et Warnots, Existe-t-il tin type de criminel anatomiquement determinò? « Actes
du 3^' congrès d’ Anthr. criminelle ». Hovelacque, Notre ancetre, « Revue d’
Anthropologie », . — Ili Humphry, Plai-foot and piantar ardi. « Journ. of. anat. phys. Huxley, Man’ s place in Nature, London, . Iacoby, Études sur la sélection, Paris, Ielgersma, Les caractères
physiques, intellectuels et moraux chez le crimi- nel né sont d’ origine
pathologique, « Actes du 3® Congrès d’Anthrop. crimin. ». Imoda,
Cinque casi di infantilismo maschile ed un caso di mascolismo, « Ei vista di
Psichiatria » . IoACHiMSTHAL, Ucber angeborene seitliche Deviationem der Finger
Phalangen, « Yerhandl. der Berliner medicinischen Gesellschaft, Angeborene
Hand-Anomalien, « Zeitschrift fiir Ethnologie », . Israel, Angeborene Spalten der Ohrlàqjpchen, « Zeitsch. f. Ethn. », 1890.
luLiA, De V oreille au point de mie anthropologique et mèdico-legale,
Bibliothèque d’ Anthrop. crim., Paris-Lyon, . Kelp, Schàdeldifformitdten, «
Irrefreund », XIY, . Kirn, Ueber den gegenwdrtigen Stand der kriminal
Anthropologie « Allge- meine Zeitschrift fùr Psychiatrie », 1895. Knecht, Ueber
die Verbreitung physischer Degenerationen bei Verbrechen und die Beziehungen
zwischen Degenerationszeichen und Neuropathien, « Allg. Zeitschr. fur Psych. »,
Bd. 40. Kocir, Die Finge nach dem geborenen Verbrecher, Eavensburg, . Kollmanx
a., Der Tastapparat der Pland der menschlichen Bassen und der Affen in sciner
Entwickelung und Gliederung, Hamburg u. Leip- zig, . Kollmann I., Handskelet
und llyperdactylie, « Yerhandlungen der anato- mischen Gresellschaft » nell’ «
Anatemi scher Anzeiger. Kurella, Naturgeschidite des Verbrechers, Stuttgart,
. • — Osservazioni sul significato biologico della bisessualità, « Archi y. di
Psichiatria », 1896. Lacassagne, U homme criminel compaia à V homme primitif,
Lyon, Laloy, Un cas de polymastie, « Revue d’ Anthropologie », LANGER,
Negerschddel mit ilberzaìiligen Zahnen, « Mittheil. der anthropol. Gesellschaft in Wien » I, n." . Lannois, De V oreille au point de
vue anthropologique et médico-légale, « Archiv. d’ Anthr. crimin. », . Lasègue,
De r épilepsie par malformation du crdne, Laurent, Les habitués des prisons de
Paris, Lyon. De la ■lììiijsionomie chez les alienés. « Annales médico-psycolo-
giques », . Legrain, De la dégénérescence dans V espèce Immaine, « Ann. de la
polycl. », . Lissaijer, Grania prussica, « Zeitsclirift fiir Etimologie », . Lombroso,
La medicina legale delle alienazioni mentali studiata col metodo sperimentale,
« Gazzetta medica italiana — provincie venete » anno Vili, Skidt clinici ed
antropometrici sidla onicrocefcdia ed il cretinismo, . V uomo delinquente,
Milano, Identità dell’ epilessia colla
pazzia morale e delinquenza congenita « Archivio di Psichiatria », . — Polemica
in difesa della scuola criminale positiva. Bologna, . — U uomo di genio,
Torino, . — Nuove ricerche di Psichiatria e antrop>ologia criminale, Torino,
Puglie nei cretini e nei paz,7à morali « E. Accademia di Medicina di Torino » e
Ferrerò, La donna delinquente, la prostituta e la donna normale, Torino, . Louet, Des anomalies des organes génitaux chez les dégénérés. (Thése de
Bordeaux ). Lucae, Die Pland und der Fuss^ ein Beitrag zur vergleichenden
Osteo- logie der Menschen, Affen und Beidelthiere. « Abhandlung, herausge-
geben von der Senkenbergischen naturforschenden Ges. Frankfurt a. M. », Bd. V. Ltjcas, On a case of hereditary suppression of
finger s and thè relation of this kind of defect to crooked little finger;
ivith ramarks on thè disepearing little toc « The Lancet », , T. I. Maltese,
Anomalie dei denti e delle arcate mascellari in crani di crimL noli, « Archivio
di Psichiatria », . Manoijvrier, Existe-t-il des
caraetères anatomiques qwopres aux crimmels? « Actes du 2® congrès d’ Anthr.
crimin. ». Les aqititudes et les actes. « Eev. scient. », aoùt, . Discussion sur les criminels. « Bull. Soc.
Anthr. », . Mantegazza. 1 due Akka del Miani, «Ardi, per PAntrop. e PEtn. », . Il
terzo molare nelle razze limane. Gli atavismi psichici, Ibidem . Fisonomia e
mimica, Milano, . Due casi di denti soprannumerari nell’uomo, «Ardi, per P
Antr. » , Della lunghezza relativa dell’ indice e dell’ anulare nella mano
umana. Marie, Mamelon surnuméraire transmis ìiérediiairement dans une mème
famille: comcidence avec ]jlusieurs grosesses gémellaires, « Bull, et Mem. de
la Soc. méd. des hòpitaux », . Marina, Studt antropologici sugli
adulti, Torino, . Marro, 1 caratteri dei delinquenti, Torino, . La pubertà nei suoi rapporti con V
Antropologia e colla Fisiologia, colla Psichiatria e colla Pedagogia « Annali
di Freniatria e scienze affini », Torino, . Maudsley, Fisiologia e Patologia
dello spirito, Napoli, Corpo e Mente, Orvieto, Le crime et la folie, Paris, Maugeri.
Vedi Ztjccarelli. Meige, L^ infantilisme, le
féminisme et les ìiermaphrodites antiques « L’ Anthropologie », . Mérejkowskj
(De), Développement du squelette ìiumain. « Bull. Soc. Anthr. » . Metchnikoff,
Beschafjenheit der Augenlieder bei den Mongolen, « Zeitscli. • f. Ethn. », .
Metzger, Zur Lehre von den Legenerationsxeichen, « Allg. Zeitschrif. f. Psycli.
» , Meyer, Per skoliotiscìie Schàdel, « Ardi. f. Psycli. Ueber
Hemmungs-Deformitdten bei Idioten. « Ardi. f. Psydi. », . Meynert,
Kraniologiscìie Beitrdge zur Lehre von der psychopathischen Veranlagung, «
lahrb. f. Psycli. » . Michaut, Du pied préhensile chez le laponais et V
Annamite « Bull. Soc. Anthr. », 1894. Mingazzini, O., Il cervello in
relazione coi fenomeni psichici, Torino. — Sul significato della depressione
parieto-occipitale, « Rivista sperimen- tale di Freniatria », Processus rami
mandibularis nelV uomo. « Archivio per P Antropol. e P Etnei. ». 1892. Monti,
Studio antropologico sui crani dei delinquenti, Bologna, . Moore, The coexistence of hereditary deformity with mental disease, «
Med. Times and Graz. », Moreau (de Tours), La psychologie
morbide, Paris, . Morel, Traile des dégénérescences de V espèce humaine, Paris,
. — De la formation du type dans les varietés dégénérées, 1864. Morselli,
Il suicidio nei delinquenti, « Rivista sperimentale di Fre- niatria », Manuale
di semejotica delle malattie mentali, Milano, . — Sullo scafocefalismo, «
Archivio per PAntrop. e P Etnei. », Yol. Y. — Sulla disposizione delle linee
pajnllari nella mano e nel piede del Gercopithecus Moìia « Annuario della Soc.
dei naturalisti di Modena » , . — Antropologia generale. — e Tamburini,
Degenerazioni fisiche e morali deir uomo, « Rivista sperimentale di Freniatria
», 1875. Mortillet (De), Homme a six mamelles, « Bull. Soc. Anthr. », . NiicKE,
La valeur des signes de dégénérescence « Annales médico-psyclio- logiques », .
— Die Criminal- Anthr opologie, ihr jetziger Stand-punht, ihre ferneren
Aufqahen, und ihr Verhdltniss zur Psychiatrie « Retz’ s Irrenfreund » , , R.
3-4. — Verhrechen und Wahnsinn heim Weihe, Wien. Der Gaumenwulst, Din neues
Degenerationszeichen, « Neurolog. Centralb. », , Das Vorkommen des
Gaumenwulstes in Irrehnause und bei geistig gesunden, « Arcli. f. Psycli. », Nordau
(Max), Dégénérescence, Paris, . Ottolenghi e Carrara, Il piede prensile negli
alienati e nei delinquenti, « Ardi, di Psichiatria », . Penta, Di alcuìie più
importanti anomalie e del loro significato reversivo nelle mani e yiei piedi
dei delinquenti, « Ardi, di Psichiatria », Annali di Nevrologia », fase. VI, 1894. Pestel, Pied hmnain et la chaussure naturelle, Glauchen, .
PnocAS, De ! orteil en marteau, « Gaz. des hóp. » , . PisoN, Deir asimmetria
fronto-facciale, « L’ encéphale », . Ramadier I. et Serieux P., Note sur cinque
cas de malformation speciede de la poitrine (thorax en entonnoir). Contrihution
à r étude des stig- mates physiques de dégénérescence « Xouvelle iconographie
de la Sal- pètrière », Paris, . Ranke, Die Bildung der Stirn bei der
altbayrischen Bevòlkerung. « Bei- trage zur Anthropologie und Urgeschichte
Bayerns », Ueber eine gesitzmdssige Beziehungen zwischen Schcidelgrund, Gehirn
und Gesichtsschddel. Der Mensch, Leipzig, 1887. Reyington, The
neuropathic diathesis, « The journ. of mental Science », 1877-8-9. Riccardi,
Statura e intelligenza. « Arch. per P Antrop. e P Etn. », . Richet, Le génie et la folie, « Revue scientifìque, Kohmek, Les variations de forme normale et
patologique de la piante du pied, étudiées par la melode graphique, (th. Nancy,
1879). Eoncoroni, Trattato clinico deir epilessia, Milano 1894. Roscioli, Le
assimeirie fronto- facciali nei pazzi. «Il Manicomo
», 1889. Royer, Le système pileux cìiez V ìiomme et dans le serie des
mammifères^ « Revue d’Antliropologie », . Salsotto,
Di alcune anomalie nella disposizione dei peli alla regione genito-anale nelle
donne criminali « Ardi, di psichiatria », . Sarasiist, Pund F., Die Weddas von
Ceylon, Wiesbaden, 1893. Savage, Notizia sul Troglodites Gorilla, Boston, .
ScHAAFFHAUSEN, Uber die Ldnge der Finger und der Zelieoi., « Corresp. Blatt der
D. A. B. » .Veber die gròssere Ldnge der ziveiten Zehe bei den alten Griechen.
Ibidem. ScHELLONG, Beitrdqe zur Anthropoloqie der Papuas. « Geitschr. f. Ethn.
», Schmid, Vedi Féré. ScHNEPF, Observ. d’ Idiotie, «
Annales médico-psycliol. », . ScwALBE, Beitoxige zur Anthropologie des Ohres,
Berlin, . Séglas, Yedi Féré. Sergi, Le degenerazioni ugnane, Milano, . Y a-t-il
un caractère generai bio-pathologique qui predispose au crime? « Actes du
premier Congrès international d’Anthr. crimin. La degenerazione del carattere. «
Rivista di discipline carcerarie » , . — Varietà umane della Melanesia. « Boll,
della R. Acc. med. di Roma », . Serieux, Yedi Ramadier. Sigaro, U évolution sexuelle dans V espèce humaine, Paris, . Bollier,
Yedi Bourneville. SoMMER, Die Beziehungen von morphologiscìien Abnormitdten zu
den endogenesi Nerven und Geisteskrankheiten, « Centralblatt fiir Nerwe-
nheilkunde und Psychiatrie, ». —
Beitrdge zur Kenntniss der Irrenschddel. « Yirchow’ s Ardi. », Bd. 89.
Spitzka, Insanity, New-Jork, , Spoto, Polidattilia e degenerazione, « Archivio
di Psichiatria », . Stieda, Der Gaumenwulst, « Internationale Beitrage
zur Wissenschaft- lichen Medicin. », . Talbot, Etiology of thè irregularities
of thè tecih and jatvs^ « Journ. of amer. med. Assoc. », .
Tamburini, Un caso di microcefalia, « Rivista di Freniatria Vedi Morselli. Tarde, La philosojyhù penale. Lyon, . — La criminologie, « Revue d’
Antropologie », . Tarin'Owschy, Étude anihropométriqiie sur les prostituées et
les rolcuses, Paris, 1889. TEiiCHim, Varietà numeriche delle
vertebre e delle coste con ima nota Siili’ apofisi Icniurinica dell’ Albr echi,
Parma, . Testut, Note sur un cas de manielle surnuméraire
observée chc% la femme, « Bnll. Soc. Anthr. », . Thompson, Psychology of
Criminals, London. Threié, Sur les bochimans, « Bull. Soc. Anthr. ». Serie IV,
T. IV. La femme n’ est ni inférieure ni égede à V honime, « Revue d’An- tlirop.
», . Tonnini, Le epilessie. Torino, . Topinard, U anthropologie criminelle, «
Revue d’ anthr. », . Eléments d,’
anthropologie generale, Paris, . — L’ homme dans la nature, Paris, . — L’
Anthropologie , Paris, 187G. Les
caractères simicns de la machoire de la Naulette, « Revue d’An- throp. », . Turner, Relations of thè dentary arcades in thè cranici of Australian
aboriqincs, «Journal of Anat. and Physiol. », july 1891. Edimbourgh.
Venthri, Le degenerazioni psico-sessuali, Torino, La p)lagioce falla e le
convulsioni, « Griorn. di Ueuropat. », , e « Ardi, di psich. », 1886. Origine dei caratteri differenziali fra l’
uomo e la donna, Nocera inferiore, . Verga, Dell’ esame del cranio nei pazzi. «
Ardi. ital. per le malattie nervose », . — Studi anatomici sul cranio e sul
cervello, Milano, . Verrier, Gas d’ ectrodactylie, « Bull. Soc. Anthr. » .
ViAZZi, Il tipo criminale nella donna delinquente « L’anomalo », . ViRCHOw,
Descendenz und Patliologie « Virchow’ s Ardi. », CHI, . Untersucliungen iiber
die Entivickehing des Schddelgrimdes, « Verhandl. der Beri. Gresellsch. f.
Antropol. ». — Zur Pathologie des
Schddels und des Gehirns, « Gresammelte Abhand- lungen zur ivissenschaftlichen
Medicin. », Frankfurt a M., .Ueber der Kretinisnius und iiber patologische
Schàdelformen, Ibidem. Ueber die von
Hagenbeck vorgestellten Nubier. « Z. f. Ethn. », Neger von Darfur. Ibidem, Bd.
XVII, Dincka, Virgilio, Saggio di
ricerche sulla natura morbosa del delitto e delle sue analogie con le malattie
mentali, « Eivista di discipl. carcerarie», . VoGT, Men. sur les Microcephales ou Hommes-singes. Grinevra, . VoisiN, De
V identité des causes du suicide, du crime et de V aliénation mentale. Warner, Coincited defects in children in àssociation ivitìi mental
dulnes, « Brit. med. Journal », . Warnots, Y. Houzé. Weissemberg, Die Formen
der Hand und des Fusses. « Zeitsch. f. Ethn. » , Welcker, Untersuchungen iiber
Wachstum und Bau der mensehlichen Schàdels, Leipzig, 1862. WiEDERSHEiM, Der Bau
des Menschen als Zeugniss fur seme Vergangenheit, Freiburg, . WiLDERMOTJTH,
Uebei' Degenerationszeichen bei Fpileptischen und Idioten « Centralblatt fiir
Xervenlieillmnde », Williams, Polymastism ivitli special ref creme to mammae
erraticae and thè derelopment of neoplasms from supernumerary mammari
structure. « Journ. Anat. and Phys. Edimbourgh », . Za-Charias, Katechismus des
Darioinismus, Leipzig ZiNTGRAFF, Zciclmungen von Fussumrissen. « Z. f.
Etlin. », Bd. XXI. ZojA, Intorno al mucrone dell angolo della mandibola del
Sa^idifort, Pavia, 1888. ZuccARELLi e Matjgeri, Il terzo dente molare della
mascella superiore in rapporto con le anomalie craniche e con V indice
cefalico. « Atti della Soc. Romana di Antropologia », V. Ili, . (Altri lavori
sono stati citati nel corso della inonograjJa che qui per brevità sono stati
omessi). Nome compiuto: Vincenzo Giuffrida Ruggeri. Refs.: Luigi Speranza, pel
Gruppo di Gioco di H. P. Grice, “Grice e Giuffrida,” The Swimming-Pool Library,
Villa Speranza.
Commenti
Posta un commento