GRICE ITALO A-Z G GI

 

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Girgenti: FILOSOFO SICILIANO, NON ITALIANO -- Boezio e la ragione conversazionale al limite -- l’implicatura conversazionale -- la parola che non s’incatena – filosofia palermitana – scuola di Palermo – filosofia siciliana -- filosofia italiana – Luigi Speranza  (Palermo). Abstract. Grice: “I would lecture on Categories with Austin – he would talk and talk and talk, until I did identify a slip, and then the class started! On the other hand my joint seminar with my former pupil STRAWSON on ‘Categories’ were something to write home about. Keywords: category. Filosofo palermitano. Filosofo siciliano. Filosofo italiano. Palermo, Sicilia. Grice: “I love Girgenti for many reasons! For one, he has edited Boezio ‘as he is’! – then he has elaborated on Socratic irony, a concept that needs some elucidation, if ever one did! Also, he has edited the ‘logica retorica’ of Cicero, which is welcome!”Frequenta gli studi classici a Palermo, sotto Brighina, Franchina, Armetta, Mirabelli e Puglisi) e poi si è trasferito a Milano sotto Bontadini, Bausola, Melchiorre e Giussani. Si laurea sotto Reale con “Platonismo e Cristianesimo in San Giustino Martire” – Studia “Porfirio tra henologia e ontologia riproponendo la questione degli universali come origine del "pensiero forte". Insegna a Milano I suoi studi sono concentrati sul rapporto tra filosofia greco-romana e Cristianesimo, e in particolare nell'influenza che il platonismo ha esercitato sui Padri della Chiesa. Per analizzare questo tema, applica due categorie ermeneutiche: la "storia del’effetto" e la "fusione dell’orizzonte”. Secondo la storia dell’effeto, la Patristica latina deve essere considerata una fase importante della storia del platonismo antico, che fa da tramite rispetto alla filosofia medioevale. Secondo la fusione dell’orizzonte, il rapporto tra platonismo e Cristianesimo deve essere analizzato superando due opposte posizioni: la "praeparatio evangelica" di Eusebio di Cesarea, secondo cui la filosofia pre-cristiana sarebbe stata di per sé una preparazione al Cristianesimo e la "Ellenizzazione del cristianesimo" di Harnack, secondo cui nell'incontro con la filosofia, il Cristianesimo avrebbe smarrito la vocazione originaria (e dovrebbe pertanto “de-“ellenizzarsi, de-filosofarsi). Una posizione mediana potrebbe contribuire a superare le rigidità del cristianesimo cattolico e le chiusure del cristianesimo protestante non-cattolico. Saggi: “Porfirio: catalogo ragionato” (Vita e Pensiero, Milano); “Giustino Martire, il primo cristiano platonico” Vita e Pensiero, Milano); “Porfirio, Vita e Pensiero, Milano); Porfirio, Laterza, Roma-Bari; “Platone, G. Girgenti, Rusconi, Milano, Incontri con Gadamer, G. G., Bompiani, Milano “Platone” G. G., Bompiani, Milano; Atene e Gerusalemme. Una fusione di orizzonti, Il Prato, Padova; Il bue squartato e altri macelli. La dolce filosofia, libro-intervista con Sossio Giametta, Mursia, Milano. G. Giorello, Corriere della Sera, 1ºScheda biografica, curriculum e  nel sito dell'Università Vita-Salute San Raffaele, su unisr. Selezione di pubblicazioni  Porfirio negli ultimi cinquant’anni. Bibliografia sistematica e ragionata della letteratura primaria e secondaria riguardante il pensiero porfiriano e i suoi influssi storici, presentazione di Reale, Vita e Pensiero, Milano, Porfirio, Isagoge, prefazione, introduzione, traduzione e apparati di G. Girgenti, testo greco a fronte, versione latina di Severino Boezio in appendice, Rusconi, Milano, nuova edizione Bompiani, Giustino Martire, il primo cristiano platonico. Con in appendice “Atti del Martirio di San Giustino”. Presentazione di C. Moreschini, Vita e Pensiero, Milano, Giustino, Apologie. Prima Apologia per i Cristiani ad Antonino il Pio. Seconda Apologia per i Cristiani al Senato Romano. Prologo al “Dialogo con Trifone”, introduzione, traduzione e apparati di G. Girgenti, testo greco a fronte, Rusconi, Milano, Aristotele, Poetica, introduzione, traduzione, note e sommari analitici di D. Pesce, revisione del testo, aggiornamento bibliografico, parole chiave e indici di G. Girgenti, testo greco a fronte, Rusconi, Milano, Porfirio, Sentenze sugli intellegibili, prefazione, introduzione, traduzione e apparati di G. con in appendice la versione latina di Marsilio Ficino, Rusconi, Milano. G. Girgenti, Il pensiero forte di Porfirio. Mediazione tra henologia platonica e ontologia aristotelica, introduzione di G. Reale, Vita e Pensiero, Milano,  Porfirio, Storia della Filosofia (frammenti), a cura di A. R. Sodano e G. Girgenti, Rusconi, Milano, Introduzione a Porfirio, “I filosofi”, Laterza, Roma-Bari, La nuova interpretazione di Platone. Un dialogo di Gadamer con la Scuola di Tubinga e Milano e altri studiosi (Tubinga), introduzione di Gadamer, prefazione, traduzione e note di G., Rusconi, Milano, nuova edizione ampliata: Platone tra oralità e scrittura, Bompiani, Milano, Porfirio, Vita di Pitagora, monografia introduttiva e analisi filologica, traduzione e note di A. R. Sodano, saggio preliminare e interpretazione filosofica, notizia biografica, parole chiave e indici di G., in appendice la versione araba di Ibn Abi Usabi’a, testo greco e arabo a fronte, Rusconi, Milano, J. Patocka, Socrate. Lezioni di filosofia antica, introduzione, apparati e bibliografia di G. Girgenti, traduzione di M. Cajtham l, testo ceco a fronte, Rusconi, Milano,  nuova edizione: Bompiani, Milano, Wojtyla, Persona e Atto, a cura di Reale e T. Styczen, revisione della traduzione italiana e apparati a cura di G. Girgenti e P. Mikulska, testo polacco a fronte, Rusconi, Milano, nuova edizione: Bompiani, Milano, Struttura dell’anima dell’anima secondo Agostino e presupposti neoplatonici, in: Autori vari, Coscienza. Storia e percorsi di un concetto, Donzelli, Roma, Der Begriff der Verantwortung in der Welt der Antike und des Christentums, in Götz – J. Seifert (Hg.), Verantwortung in Wirtschaft und Gesellschaft, Rainer Hampp Verlag, München;   J. Seifert, Ritornare a Platone. La fenomenologia realista come riforma critica della dottrina platonica delle idee, in appendice un testo inedito su Platone di A. Reinach, prefazione e traduzione di G. Girgenti, Vita e Pensiero, Milano, Autori vari, Incontri con Hans-Georg Gadamer, edizione italiana a cura di G. Girgenti, Bompiani, Milano, Porfirio nel vegetarianesimo antico, “Bollettino Filosofico: Dipartimento di Filosofia Calabria”, Due fonti neoplatoniche indirette di Cusano: Porfirio e Giamblico, in Nicolaus Cusanus zwischen Deutschland und Italien Beiträge eines deutsch-italienischen Symposions in der Villa Vigoni vom (Veröffentlichungen des Grabmann-Instituts), hrsg von Martin Thurner, Akademie Verlag Berlin, Plotino, Enneadi, traduzione di Radice. Saggio introduttivo, prefazioni e note di commento di Reale. Porfirio, Vita di Plotino, cur. G., “I Meridiani. Classici dello Spirito”, Arnoldo Mondadori Editore, Milano  K. Wojtyla, Metafisica della persona. Tutte le opere filosofiche e saggi integrativi, a cura di  Reale e Styczen, apparati e indici di G., Bompiani, Milano; Diogene Laerzio, Vite e dottrine dei filosofi. Commentaria in Porphyrium. Schepps Samuel Brandt Leipzig European Social Fund Saxony Crane Jouve OCR-ed, Franzini Leipzig Stoyanova Robertson Mount Allison Fonticola (Ludwig Maximilians Munich). Leipzig Germany Schepps Brandt BoezioVienna Leipzig Tempsky Freytag. Secundus hic arreptæ expositionis labor nostræ seriem translationis expediet, in qua quidem uereor ne subierim fidi interpretis culpam, cum uerhum uerbo expressum comparatum- que reddiderim, cuius incepti ratio est quod in his scriptis in quibus rerum cognitio quæritur, non luculentæ orationis  lepos, sed incorrupta ueritas exprimenda est. quocirca multum profecisse uideor, si philosophiæ libris Latina oratione compositis per integerrimæ translationis sinceritatem nihil in Græcorum litteris amplius desideretur, et quoniam humanis animis excellentissimum bonum philosophiæ comparatum est,  BOEZIO IN YSAGOGAS PORPHIRII. BOEZIO IN YSAGOGE; BOEZIO COMMENTA IN ISAGOGAS  G,; INCIP COMENTV BOEZIO in isagogis porphirii; Expos Scda  L;  COMENTV BOEZIO IN ISAGOGAS  R; inscriptione carent CFHNS (nisi quod in FH recens quædam est), item e codd. Isagogen tantum a Boethio translatam continentibus ΛΣ ; ISAGOGÆ PORPHYRII TRANSLATÆ DE GRECO IN LATINVM A VICTORINO ORATORE  (sic)  ΓΦ; INCIP LIBER YSAGOGARVM (HΥS-) POR- PHYRII (I  pro  Y  Π ) AII,- Icipidt isagoge porphyrii  (m. poster.)  Ψ;  de titulo operis cf. Prolegomena fidi—reddiderim] cf. Horat. Ars poet. cf. Cic. Acad. post. fędi C foedi Hm1N infidi FGm1 7uerbo e uerbo  N incoepti CEGHPRS 10 corrupta Em1Sm1  incorruptæ  Em2 (e  in mg. add. sed del .)  Lm1   uidebor  brm  13 græcis  Lm2   ut uia et filo quodam procedat ORATIO, ex animæ ipsius efficientiis ordiendum est. triplex omnino animæ vis in uegetandis corporibus deprehenditur, quarum una quidem uitam corpori subministrat, ut nascendo crescat alendoque subsistat, alia uero sentiendi iudicium præbet, tertia ui mentis et ratione  subnixa est. quarum quidem primæ id officium est, ut creandis, nutriendis alendisque corporibus præsto sit, nullum uero rati- onis præstet sensusue iudicium. hæc autem est herbarum atque arborum et quicquid terræ radicitus adfixum tenetur, secunda uero composita atque coniuncta est ac primam sibi  sumens et in partem constituens uarium de rebus capere potest ac multiforme iudicium. omne enim animal quod sensu uiget, idem et nascitur et nutritur et alitur, sensus uero diuersi sunt et usque ad quinarium numerum crescunt, itaque quicquid tantum alitur, non etiam sentit, quicquid uero sentire  potest, ei prima quoque animæ uis, nascendi scilicet atque nutriendi, probatur esse subiecta. quibus uero sensus adest, non tantum eas rerum capiunt formas quibus sensibili corpore feriuntur præsente, sed abscedente quoque sensu sensibilibusque sepositis cognitarum sensu formarum imagines tenent  memoriamque conficiunt, et prout quodque animal ualet, longius breuiusque custodit, sed eas imaginationes confusas atque ineuidentes sumunt, ut nihil ex earum coniunctione ac compo 1 uia et filo quodam   CEm2H  uia  fort. ras. ex  uiæ, uiæ et filo quodam  N  uiæ  s. l. R  ex filo quodam  EmIGPR edd . uiæ  ex  uia  S  ex quodam filo  LS  uiæ  s. l . filo  m1  quodam  F  ratio  CEmIGLRS  ex  ab  Hm1NP  efficienti  Em1 efficientis  Fa. c . 3 post uitam  add . solum  CFHP  solam  N  corporis  GNRL a.r.Sa.r . 5 rationis  FGRS  6 procreandis  CHNP  7 nutriendisque  om . alendis  EL  sit  s. l. Gm2Nm2  9 terra  CN  10 ac  ad  FSm1  at  LSm2  et  G  11 rebus  quibus  GRS  de rebus de quibus  L   poterit  E post iudicium  add . capit  E sed del. L, s. l. m2 in HRS  13 et nutritur om.  CHP, s. l . nutritur  om. et Lm2  14 ita  CHR   poterit  E  quoque prima  FGm2H  19 præsente ante feriuntur  FHN præsentes  CHm1N  abscedente   Em2FGHmINESa.r . absente  CEm1Hm2LPSp.r . 20 repositis  GR  22 imagines  FHN ante  sumunt add. sic  brm   sitione efficere possint, atque idcirco meminisse quidem possunt, nec æque omnia, admissa uero obliuione memoriam recolligere ac reuocare non possunt, futuri uero his nulla cognitio est. sed uis animæ tertia, quæ secum priores alendi ac sen tiendi trahit hisque uelut famulis atque oboedientibus utitur, eadem tota in ratione constituta est eaque uel in rerum præsentium firmissima conceptione uel in absentium intellegentia uel in ignotarum inquisitione uersatur. hæc tantum humano generi præsto est, quæ non solum sensus iraaginationesque  perfectas et non inconditas capit, sed etiam pleno actu intellegentiæ quod imaginatio suggessit, explicat atque confirmat, itaque, ut dictum est, huic diuinæ naturæ non ea tantum cognitione sufficiunt quæ subiecta sensibus comprehendit, uerum etiam et insensibilibus imaginatione concepta et absen tibus rebus nomina indere potest et quod intellegentiæ ratione comprehendit, uocabulorura quoque positionibus aperit, illud quoque ei naturæ proprium est, ut per ea quæ sibi nota sunt ignota uestiget et non solum unum quodque an sit, sed quid sit etiam et quale sit nec non cur sit, optet agnoscere, quam  triplicis animæ uim sola, ut dictum est, hominum natura sortita est. cuius animæ uis intellegentiæ motibus non caret, quia in his quattuor propriæ uim rationis exercet, aut enim aliquid an sit inquirit aut si esse constiterit, quid sit addubitat, quodsi etiam utriusque scientiam ratione possidet, quale sit 2 admissa  CR amissa EFGm1NP amissam  Gm2LS, ras. et s. l. ex  admissam  H  memoriam  om. FGR, s. l. Sm2, memoria  H hiis  F,  sic sæpe  cogitatio  CNm2 animæ uis  CEL ante trahit  add . uires  brm  6 ea  CHm1N  est  ante constituta  CEGS, om. R  contentione  EGm1Sm1  contemplatione  R, m2 in GLS  in  s. l. Gm1PmS,  del. Lm2  ignotorum  Hm1N  imaginationes  EN  11 conformat  Gm2Pm2  13 cognitione  in cognitione FHNP 14et  ex  Em1HN  sensibilibus  CEm1Hp. c. Nm2  sensibus  Ha. c. Nm1   ante  imaginatione  add. sibi  E del. m2 NPSm2  imaginatione  in agnitione  Gm1Sm1  agnitione  Gm2R  post concepta add. nomina  Hm1, idem post  rebus  s. l. m2  sint  E  19 optat  LR  quia  qua  Gm1  atque  EHm1Pm1 scientiam  post  ratione  E  sententiam  Hm1  possedit  FRS   unum quodque uestigat atque in eo cetera accidentium momenta perquirit, quibus cognitis cur ita sit quæritur et ratione nihilo minus uestigatur. Cum igitur hic actus sit humani animi, ut semper aut in rerum præsentium comprehensione aut in absentium intellegentia aut in ignotarum inquisitione | atque inuentione uersetur, duo sunt in quibus omnem operam uis animæ ratiocinantis inpendit, unum quidem, ut rerum naturas certa inquisitionis ratione cognoscat, alterum uero, ut ad scientiam prius ueniat quod post grauitas moralis exerceat, quibus inquirendis  permulta esse necesse est, quæ uestigantem animum a recti itinere non minimum progressione deducant, ut in multis euenit Epicuro, qui atomis mundum consistere putat et honestum uoluptate metitur, hoc autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum est, quoniam per imperitiam disputandi quicquid ratiocinatione comprehenderant, hoc in res quoque ipsas euenire arbitrabantur, hic uero magnus est error; neque enim sese ut in numeris, ita etiam in ratiocinationibus habet, in numeris enim quicquid in digitis recte computantis euenerit, id sine dubio in res quoque ipsas necesse est euenire, ut si ex calculo  centum esse contigerit, centum quoque res illi numero subiectas esse necesse est. hoc uero non æque in disputatione seruatur; neque enim quicquid sermonum decursus inuenerit,  4 aut  om. CNR, s. l. Gm2Sm2 rerum  add. edd. post  præsentium,  ante Brandt; cf.  137, 6  6 ignotorum  Gm2Hm1Lm2N ante  inuentione  s. l. in Hm2  8 inpendat  FPSa.c . naturam  FHm1N  certa inquisitionis   Gm2H  certæ inquisitionis  FNP  inquisitionis certa CELm2, om. certa  Gm1Lm1RS fort. recte  10 quod  eius quod r exercet  Hm1  12 minimum ante non  E  minime  FSm1  diducant  FGm2  13 atbomis  plerique codd . consistere in  mg. Hm2 constare  CFP, post er . ł consistere  C  honestam  Em1P  honestatem  F  14 uoluptate om.  F uoluptatera  CEHm2  te* m1  LNR, add . corporis  L del. m2 R, s. l. Gm2, ante  uol.  edd . mentitur  CEGHPRSm1  hoc  hæc  H  16 racione  CN  comprehenderent  m1 in EHN  nero  ergo  H  maximus E  error est  CFHNP post  sese  add.  res FR,  s. l. Pm2  19 digitos  CEFN   id natura quoque fixura tenetur, quare necesse erat eos falli qui abiecta scientia disputandi de rerum natura perquirerent, nisi enim prius ad scientiam uenerit quæ ratiocinatio ueram teneat disputandi semitam, quæ ueri similem, et agnoscere quæ  fida, quæ possit esse suspecta, rerum incorrupta ueritas ex ratiocinatione non potest inueniri. cum igitur ueteres sæpe multis lapsi erroribus falsa quædam et sibimet contraria in disputatione colligerent atque id fieri inpossibile uideretur, ut de eadem re contraria conclusione facta utraque essent uera quæ  sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset, cuique ratiocinationi credi oporteret, esset ambiguum, uisum est prius disputationis ipsius ueram atque integram considerare naturam, qua cognita tum illud quoque quod per disputationem inueniretur, an uere comprehensum esset, posset intellegi, hinc igitur profecta est  logicæ peritia disciplinæ, quæ disputandi modos atque ipsas ratiocinationes internoscendi uias parat, ut quæ ratiocinatio nunc quidem falsa, nunc autem uera sit, quæ uero semper falsa, quæ numquam falsa, possit agnosci, huius autem uis duplex esse perpenditur, una quidem in inueniendo, altera in  iudicando. quod Marcus etiam Tullius in eo libro cui Topica titulus est, euidenter expressit dicens; Cum omnis ratio diligens disserendi duas habeat partes, unam inueniendi, alteram iudicandi, utriusque princeps, ut mihi quidem uidetur, Aristoteles fuit. Stoici  20 Tullius  Top. ante  natura  add . in  HLSpr, s. l. Pm2  3 post nisi  add . quis  r  prius enim  E  4 disputandi  om. GRS ad ueri  similem  s. l . ał que ueri se similem agnouerit  Hm2  et agnoscere   FSm1   om . et et agnouerit  EGLPRSm2  om . et edd. ut ex hoc delectia rationum queamus agnoscere  Hm1, s. l . ał et agnouerint quæ fida et reliqua  m2  ut ex diligentia rationum queamus ex  quæramus  C agnoscere  CN  7 et sibimet  sibimet  C  sibi et  EGRS  9  post re s. l . si  Cm1?  10 cuique  CHm1N  cuiue  cett . 13 tunc  FHNPm1R post  an  add . id R,  s. l. Gm2Lm2, 2 litt. er. C  15 ipsis ratiotinationibus  Hm2  16 ante internoscendi add. et  brm  uiam  CFHN  19 inneniendi et iudicandi  om . in  Hm2  24 quidem uidetur   FHNPCic . uidetur quidem GRS quidem  om. CEL autem in altera elaborauerunt; iudicandi enim uias diligenter persecuti sunt ea scientia quam  διαλεκτικήν appellant, inueniendi artem, quæ  τοπική  dicitur quæque ad usum potior erat et ordine naturæ certe prior, totam reliquerunt, nos autem  quoniam in utraque summa utilitas est et utramque, si erit otium, persequi cogitamus, ab ea quæ prima est, ordiemur, cum igitur tantus huius considerationis fructus sit, danda est huic tam sollertissimæ disciplinæ tota mentis intentio, ut primis firmati in disputandi  ueritate uestigiis facile ad rerum ipsarum certam comprehensionem uenire possimus. Et quoniam qui sit ortus logicæ disciplinæ prædiximus, reliquum uidetur adiungere, an omnino pars quædam sit philosophiæ an ut quibusdam placet, supellex atque instru mentum, per quod philosophia cognitionem rerum naturamque deprehendat, cuius quidem rei has e contrario uideo esse sententias. hi enim qui partem philosophiæ putant logicam considerationem, his fere argumentis utuntur, dicentes philosophiam indubitanter habere partes speculatiuam atque actiuam.  de hac tertia rationali quæritur an sit in parte ponenda, sed eam quoque partem esse philosophiæ non potest dubitari, nam sicut de naturalibus ceterisque sub speculatiua positis solius philosophiæ uestigatio est itemque de moralibus ac  2 uias   ENPCic.p, om. cett. codd ., uiam  brm  ea scientia   Pm1Cic . eam scientiam  EPm2  edd. eam scilicet scientiam  CN  artem et scientiam FSm2  scientiam  GHLRSm1 διαλεκτικήν   Cic. dialecticen  CFGHLNPm2RS  dialecticam  E dialectica  Pm1   τοπική    Cic . topice  Gm2LNS  topica  CEFGm1HPR  4 quæque  quæ et  Cic . 5 prior  prior est  GLa.c.RS  6 inest et   CN Cic., s. l. Pm2, om. cett. codd., Boethius etiam in comment. in Cic. Top. lib. I  1047 D hæc uerba respicit  8 prima  prior  Cic . ordiemur   EHm1NCic . ordiamur  CGHm2LPRS  ordinamus  F  13 quid  FHm1NPp.c . quod  a.c . 14  ante reliquum  add . esse  GHP  pars sit quædam  GN  quædam pars sit  L  18 hii  EHL  20  ante  habere  add . duas  L m 1860  21  post  rationali  add . uel orationali  EFGH del. m2 RS del. mS  id est logica  L   s. l. m2 edd. ad  an  s. l . si  Cm2  24 inuestigatio  L   reliquis quæ sub actiuam partem cadunt, sola philosophia perpendit, ita quoque de hac parte tractatus, id est de his quæ logicæ subiecta sunt, sola philosophia iudicat. quodsi speculatiua atque actiua idcirco philosophiæ partes sunt, quia  de his philosophia sola pertractat, propter eandem causam erit logica philosophiæ pars, quoniam philosophiæ soli hæc disputandi materia subiecta est. iam uero inquiunt : cum in his tribus philosophia uersetur cumque actiuam et speculatiuam consideratio|nem subiecta discernant, quod illa de rerum naturis, hæc de moribus quærit, non dubium est quin logica disciplina a naturali atque morali suæ materiæ proprietate distincta sit. est enim logicæ tractatus de propositionibus atque syllogismis et ceteris huiusmodi, quod neque ea quæ non de oratione, sed de rebus speculatur neque actiua pars, quæ de  moribus inuigilat, æque præstare potest, quodsi in his tribus, id est speculatiua, actiua atque rationali, philosophia consistit, quæ proprio triplicique a se fine disiuncta sunt, cum speculatiua et actiua philosophia partes esse dicuntur, non dubium est quin rationalis quoque philosophia pars esse conuincatur.  qui uero non partem, sed philosophiæ instrumentum putant, hæc fere afferant argumenta, non esse inquiunt similem logicæ finem speculatiuæ atque actiuæ partis extremo, utraque enim illarum ad suum proprium terminum spectat, ut speculatiua tractat  Ep.r.FR, m2 in GLP  3 diiudicat  CHm2  5 sola philosophia  CFN  pertractet  Em1  tractat  Hm1  7 iam  tam  R  ita  FL sublectas discernat  Em2  10 dubium non est  CEL  non est dubium  F  11 a  om. LS, s. l. Gm2Pm2, postea add. R  disiuncta iunc  in ras. m1?   R est enim  etenim  GLRS post  tractatus add. est  LR, s. l. Pm2  14 orationibus  E ratione  Lm1, add . est  L  17 sint  Rm1, ex  sit  Sm2  cumque  H  q.  er .  Lm2N  18 et  atque  EFNP philosophiæ  pbr  dicantur  Lm2N  non est dubium  EFHNP  21 hæc argumenta  del. G  asserunt ss in ras. m1?  C similem  om. GR, post  finem  s. l. Sm2, ad  similem  s. l.  ł proprium  Pm2  22  ante  speculatiuæ  add . sed  R, s. l. Gm2Lm2  extremum E u  ex a uel  o  m2   GL  um  ex am m2   Pm2RSm1  23 proprium suum  C  ut  ita ut  brm quidem rerum cognitionem, actiua uero mores atque instituta perficiat, neque altera refertur ad alteram, logicæ uero finis esse non potest absolutus, sed quodammodo cum reliquis duabus partibus colligatus atque constrictus est. quid enim est in logica disciplina quod suo merito debeat optari, nisi  quod propter inuestigationem rerum huius effectio artis inuenta est? scire enim quemadmodum argumentatio concludatur uel quæ uera sit, quæ ueri similis, ad hoc scilicet tendit, ut uel ad rerum cognitionem referatur hæc scientia rationum uel ad inuenienda ea quæ in exercitium moralitatis adducta beatitu dinem pariunt. atque ideo quoniam speculatiuæ atque actiuæ suus certusque finis est, logicæ autem ad duas reliquas partes refertur extremum, manifestum est non eam esse philosophiæ partem, sed potius instrumentum, sunt uero plura quæ ex alterutra parte dicantur, quorum nos ea quæ dicta sunt  strictim notasse sufficiat. Hanc litem uero tali ratione discernimus. nihil quippe dicimus impedire, ut eadem logica partis uice simul instrumentique fungatur officio, quoniam enim ipsa suum retinet finem isque finis a sola philosophia, consideratur, pars philosophiæ esse ponenda est, quoniam uero finis ille  logicæ quem sola speculatur philosophia, ad alias eius partes suam operam pollicetur, instrumentum esse philosophiæ non negamus; est autem finis logicæ inuentio iudiciumque rationum. quod scilicet non esse mirum uidebitur, quod eadem pars, eadem quoddam ponitur instrumentum, si ad partes  corporis animum reducamus, quibus et fit aliquid, ut his quasi quibusdam instrumentis utamur, et in toto tamen corpore partium obtinent locum, manus enim ad tractandum, oculi ad  1 rerum   Em2Hin mg. m1? Lm2 edd., post  cognitionem  add . rerum  s. l. Pm2Sm2, add . naturalium rerum  F, s. l. Gm2, om. cett . 2ad alteram  de altera  Em2 3 non potest esse  FGN  4 est  om. C  5 aptari  FGm1Hm1Pm2R  6 affectio  EFHLm2Pm1Bm1  8 intendit  F  9 rationum scientia  CLP  10 mortalitatis  bm  11 parant  Ea.c . pariant  Hm1  15 alterutra  utraque  EP, add. post  alterutra  H, del. m2 ante  dicta  add . supra  EP, s. l. Lm2  18 enim  nero  CFHN  21 ei  F  24 uidetur  Em1FGm2LNPm2  28 optineant  Fp.c.S   uidendum, ceteræque corporis partes proprium quoddam uidentur habere officium, quod tamen si ad totius utilitatem corporis referatur, instrumenta quædam corporis esse deprehenduntur quæ etiam partes esse nullus abnuerit, ita quoque logica  disciplina pars quidem philosophiæ est, quoniam eius philosophia sola magistra est, supellex uero, quod per eam inquisita philosophiæ ueritas uestigatur. Sed quoniam, quantum mihi quoque breuitas succincta largita est, ortum logicæ et quid ipsa logica esset explicui,  nunc de eo nobis libro pauca dicenda sunt quem in præsens sumpsimus exponendum, titulo enim proponit Porphyrius introductionem se in Aristotelis PREDICAMENTO conscribere, quid vero valeat hæc introductio vel ad quid lectoris animum præparet, breuiter explicabo. Aristoteles enim librum qui De  X PREDICAMENTI inscribitur hac intentione composuit, ut infinitas rerum diuersitates quæ sub scientiam cadere non possent, paucitate generum comprehenderet, atque ita quod per incomprehensibilem multitudinem sub disciplinam uenire non poterat, per generum, ut dictum est, paucitatem animo  fieret scientiæque subiectum. decem igitur genera rerum esse omnium considerauit, id est unam substantiam et accidentia nouem, quæ sunt II QUALITAS III QVANTITAS IV RELATIO V VBI VI QVANDO VIII FACERE et pati, IX SITVS X HABERE, quæ quoniam genera essent suprema et quibus nullum aliud superponi genus posset, omnem  necesse est multitudinem rerum horum decem generum spequoddam  quod  Em1 aliquod  m2   G  2 utilitatem  post  corporis EG, ante  totius  L  quas  FSm2  5 quidem post philosophiæ  H  quædam  L  uero  uero est  L  8 quoque  om. L  quidem  edd . ueritas  Cm1N  succincta   CNPSm2  sua mora  EFGHR  sua mota  Sm1  succincta suam moram  L  ortum  om . L et de ortu CNF quod  CF  est  G  explicaui  CELm2PRS  11 titulum  CHm1N  lectoris  s. l. Gm2, post  animum  CN, post  præparet  H. om. E  14 paret  EFGNRS  15 scribitur  EGRSm1  17 ita quod  s. l. Gm2  itaque m1  Rm2  quod  om . ita  s. l. Sm2  20 decem  in decem  C  23 et  om. FLNP  situm habere  CRa.c . situm esse habere  Gm1S  genus superponi  H  possit  Ea.c.FGm1NPRS  ante horum add. per  s, l. Pm2, ante  species  CFLR. s. l. Gm2Sm2   cies inueniri. quæ quidem genera a se omnibus differentiis distributa sunt nec quicquam uidentur habere commune nisi tantum nomen, quoniam omnia esse prædicantur. quippe I SBSTANTIA est, II QVALITAS est, III QVANTITAS est, et de aliis omnibus ‘est’ uerbum communiter prædicatur, sed non est eorum  communis una substantia uel natura, sed tantum nomen. itaque X genera ab Aristotele reperta omnibus a se differentiis distributa sunt sed quæ aliquibus differentiis disiunguntur, necesse est ut habeant proprium quiddam quod ea in singularem solitariamque vindicet formam. non est autem idem  proprium quod accidens accidentia enim et venire et abesse possunt, propria ita sunt insita, ut absque his quorum sunt propria, esse non possint. quæ cum ita sint cumque Aristoteles X rerum genera repperisset, quæ vel intellegendo mens caperet vel loquendo disputator efferret quicquid  enim intellectu capimus, id ad alterum sermone uulgamus , euenit ut ad horum X PREDICAMENTI intellegentiam quinque harum rerum tractatus incurreret, scilicet generis, speciei, differentiæ, proprii, accidentis. generis quidem, quoniam oportet ante prædiscere quid sit genus, ut X illa quæ  Aristoteles ceteris anteposuit rebus, genera esse possimus agnoscere, speciei uero cognitio plurimum ualet, ut quæ cuiusque generis sit species, possit agnosci. si enim quid sit species intellegimus, nihil impediti errore turbamur. fieri enim potest, ut per speciei inscientiam sæpe quantitatis species in  relatione ponamus et cuiuslibet primi generis species alteri cui 4 omnibus aliis  FHLN  9 quoddam  S  10 uendicet  HLP  uindicent   ent  in ras. S  constituat CN 11 euenire  FGm2R  om. et abire  NP  12 propria ita  propria enim ita  H  proprietates  EGm1S propria uero ita  edd . insitæ  EGm1S  14 uel  om. FP  16 cupimus  E  alterutrum  FPm2S  ante accidentis add. atque  FHNP  et  L 21 interposuit  m1 in EGS  superposuit  Em2NP  præposuit  FGm2  possemus  FN  22 cognitio  post  ualet  LP  24 impedito  uel  in Ca.c.EGm1HNS  impedit  R  turbari  CS  25 inscitiam  F 26 cuilibet  cuiuslibet  Gm1N,a.r. in EFS   libet generi subdamus atque ita fiat permixta rerum atque indiscreta confusio; quod ne accidat, quæ sit natura speciei ante noscendum est. nec uero in hoc tantum prodest speciei cognoscenda natura, ne priorum generum species inuicem permutemus, uerum etiam ut in eodem quolibet genere proximas species generi nouerimus eligere, ut ne substantiæ mox animal dicamus esse speciem potius quam corpus aut corporis hominem potius quam animatum corpus, at uero differentiarum scientia in his maximum retinet locum, qui enim omnino  qualitatem a substantia uel cetera a se genera distare cognoscimus, nisi eorum differentias uiderimus? quomodo autem discernere eorum differentias possumus, si quid ipsa sit differentia nesciamus? nec hunc solum nobis inscientia differentiæ offundit errorem, uerum etiam specierum quoque tollit omne  iudicium. nam omnes species differentiæ informant, ignorata differentia species quoque necesse est ignorari, quomodo uero fieri potest, ut quamlibet differentiam possimus agnoscere, si omnino quæ sit nominis huius significatio nesciamus? iam nero proprii tantus usus est, ut Aristoteles quoque singulorum  PREDICAMENTI propria perquisiuerit. quæ propria esse quis deprehenderit, antequam quid omnino sit proprium discat? nec in his tantum propriis hæc cognitio ualet quæ singulis nominibus efferuntur, ut hominis risibile, uerum etiam in his quæ in locum definitionis adhibentur, omnia enim propria rem subrectam  quodam termino descriptionis includunt, quod suo quoque loco  25 suo loco  lib. IV c. 15 s.   1 generis  Gm1REa.r.Sa.r . fiet  CH  fit  N  permixtio  FHm2LNP  4 primorum  FNP  5 in om.  CERS, s. l. Gm2  6  ante  generi  add . cuilibet  brm  7 aut corpus om.  E, s. l. Gm2Sm2  8 corpus  om. FP,  del. Hm2  9 qui  quomodo  Ep.c.HPp.c.R  11 nouerimus  R  quomodoignorari  16 in inf. mg. Em2  autem  nero  Em2  14 offundit   E m2 Pm1  obfundit  Hm2  diffundit  Gm1  effundit  cett.; cf. p. 159,16  15 informant differentiæ  brm  16 quomodo  qui  FNP  uero om.  G  18 huius nominis  FNP  20 perquisierit  R  quis esse  FR  21 deprehenderit in  ras. E  deprehenderet  Np.c . deprehendet  ex  -it  P  22 proprii  Gm2N post  singulis  add . tantum  FHLNP  24 subiecto  EGm1RS   oportunius commemorabo, accidentis quoque cognitio quantum afferat, quis dubitare queat, cum videat inter X PREDICATMENTI  IX accidentis naturas? quæ quomodo accidentia esse putabimus, si omnino quid sit accidens ignoremus, cum præsertim nec differentiarum nec proprii scientia nota sit, nisi  accidentis naturam firmissima consideratione teneamus? fieri enim potest, ut differentiæ loco uel proprii per inscientiam accidens apponatur, quod esse uitiosissimum etiam definitiones probant, quæ cum ipsæ ex differentiis constent et fiant unius cuiusque definitiones propriæ, accidens tamen non uidentur  admittere. Cum igitur Aristoteles rerum genera collegisset, quæ nimirum diuersas sub se species continerent, quæ species nuraquam diuersæ forent, nisi differentiis segregarentur, cumque omnia in substantiam atque accidens, accidens uero in alia nouem prædicamenta soluisset cumque aliquorum PREDICAMENTI fere sit propria persecutus, de his ipsis quidem prædicamentis docuit, quid uero esset genus, quid species, quid differentia, quid illud accidens, de quo nunc dicendum est, uel quid proprium, uelut nota præteriit, ne igitur ad PREDICAMENTI Aristotelis uenientes, quid significaret unum  quodque eorum quæ superius dicta sunt ignora|rent, hunc librum Porphyrius de earum quinque rerum cognitione perscripsit, quo perspecto et considerato quid unum quodque eorum quæ supra præposuit designaret, facilior intellectus ea quæ ab Aristotele proponerentur addisceret.   Hæc quidem intentio est huius libri, quem Porphyrius ad introductionem PREDICAMENTI se conscripsisse ipsa, ut  1 opportunius  NR post  accidentis  add . teneri  L,  post  naturas  3 tenere  HN  3 quonam modo  FHLNP  5 tota  EN, m1 in GPS  6 tenemus  C  7 insciciarn  FN  11  ante  rerum  add . decem  cod. Monac. 4621 brm, recte?  15 nouem om.  S edd., s. l. Em2Gm2  16 fere  om. EFGS, er. H  18 nunc  om. GRS  est dicendum  CL  eorum  delendum esse coni. Engelhrecht  23 quo  ut  CHLNP  inspecto  FNP perfecto EGm1  24 eorum   cod. Monac. 4621  om . quæ,  om. codd. nostri  proposuit FP proposui  H  posuit  NR  25 ab  om. ENR præponerentur  CHm2NR  27 ipse  L  ita  F   dictum est, tituli inscriptione signauit, sed licet ad hoc unum huius libri referatur intentio, non tamen simplex eius utilitas est, uerum multiplex et in maxima quæque diffusa est. quam idem Porphyrius in principio huius libri commemorat dicens; Cum sit necessarium, Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem prædicamentorum doctrinam, nosse quid genus sit et quid differentia quidque species et quid proprium et quid apcidens, et ad definitionum adsignationem et omnino ad ea  quæ in diuisione uel demonstratione sunt, utili hac istarum rerum speculatione, compendiosam tibi traditionem faciens temptabo breuiter uelut introductionis modo ea quæ ab antiquis dicta sunt adgredi altioribus quidem quæstionibus  abstinens, simpliciores uero mediocriter coniectans. Utilitas huius libri quadrifariam spargitur, namque ad illud etiam ad quod eius dirigitur intentio, magno legentibus usui Porph. Boeth. Busse. eius utilitas est   FGm2 in mg. add. HP  utilitas eius est  in mg. add. Em2  est eius utilitas  s. l. add. Lm2  eius est utilitas  N, om, RS;  est tamen simplex eius utilitas  C uerum  in mg. Em2  sed  GLS  sed et  R  multiplex et  in mg. Em2, s. l. Sm2  est  er. uid. E  5  ante  Cura  add . PROLOGVS  RS, de inscript. codicum Isagogen tantum continent. cf. ad initium libri  Chrysaori   G chrisaori  EHNPa.c .  Γ   s. l . menanti  Ώμ2ΣΦ  chrysaoni S chrisarori  uel  cris uel  chriss-,1  CFLPp.c .  R lATl m1 *!  -oui ante et add. te  C er.   FLNA del.   Σ,  s. l . scil, te  E  6  ante prædicamentorum  add . X  Δ  7 sit genus  L A  et  om .  Φ  quidue  N  8  pr .  et s. l. E, om .  A  9 diffinitionem  Em1 \ m2,  in  -nes,  hoc in  -num  mut. F  10 in  ad  FHP,  ante  in  er . ad  uid. C diuisionem  Ca.r.FHNP T a.r . A a.r . Q  uel  et  N  et ad  FHP  uel in  ΔΣΦ  demonstrationem  Ca.r . -ne  ras. ex  -ne  ut uid .  FHNP F a.r. A a.r .b  utili   edd . utilia  codd . 11 hac   HP,  s. l. Sm2  hanc  CLNΤ ΛΙIΣΦ,  del .  Δ,  om .  EFGRS  speculationem  CEa.r.Hm2L A a.r .  ΑΦ,  in  -num corr.  Σ compendiosa  ras. exsa  C A  12 traditione  uel  -cione  CLΝ Φ,  ras. ex  -nem  HT A  14 altioribus  ab altioribus  A  17 quadrifaria  S ante  ad  add . et  EGP,  s. l. L  18 etiam  om . G   est et ad cetera, quæ cum extra intentionem sint, non tamen minor ex his legentibus utilitas comparatur, est enim per hoc corpusculum et PREDICAMENTI facilis cognitio et definitionum integra adsignatio et diuisionum recta perspectio et demonstrationum ueracissima conclusio, quæ res quanto difficiles atque arduæ sunt, tanto perspicaciorem studiosioremque animum lectoris expectant. dicendum uero est quod in omnibus libris euenit. nam primum si quæ sit intentio cognoscatur, quanta quoque utilitas inde prouenire possit expenditur et licet extra multa, ut fit, huiusmodi librum sequantur, tamen  illam proxime utilitatem uidetur habere, ad quod eius refertur intentio, ipso libro quem sumpsimus exponente, cum eius intentio sit ad PREDICAMENTI intellectum facilem comparandi, non dubium quin hæc eius principalis probetur utilitas, licet non minores sint comites definitio, diuisio ac demonstratio,  quorum nobis quædam hic principia suggeruntur, sensus uero totus huiusmodi est : ‘cum sit, inquit, utilis generis, speciei, differentiæ, proprii accidentisque cognitio ad PREDICAMENTI Aristotelis eiusque doctrinam, ad definitionum etiam adsignationem, ad diuisionem et demonstrationem, quæ sit harum  rerum utilis überrimaque cognitio, compendiosam, inquit, trautilitas legentibus  FHP  3 opusculum  CEp.r.FGm2HLN, recte ? integra  om. ER, s. l. Gm2Sm2  recta  perfecta  CFGm2Hm1N 8 post  libris  add . his  HNP  hoc  R,  s. l,  sed exters. G  sit  est  H id est  add. Lm2  perpenditur  Em2Lm2  10  ante huiusmodi  add . in  CE del. G del. m2 N  librum   LPm2RSm2, om. Hm1, libros  FGm1Sm1, s. l. Hm2, libro  CE del. Gm2NPm1  sequntur  uel  sec-  R, m1 in EGS  11 uidentur  FH  ad quod  aliquod  Cm1  ad quam  FGm2Pm2  eius  eorum  FGm2HPm1  12  ante ipso  add . ut  s. l. est Lm2  in hoc  CFHLNP, s. l . ut in  Em2  hoc  Gm2  exponendum  CE dum  in er . te?  FHLNP   ex  -dus  m1  exponere  m2   Sm1 post  cum  s. l . enim  Hm2  13 præparandi  H 14  ante  dubium  add . est  FHNP,  s. l. Gm2, post s. l. L  15 minoris  CGm1N  16 nobis  om. C  hic quædam  C  principalia  NSm1  17 huiusmodi totus  EG  19 eamque  Hm1Sm1  20 ad  om. C, s. l. Gm2, et  FHN  et ad  P  et  ac  H, om. CFNP, et ad  edd . demonstrationemque CN demonstrationumque  FP  quæ  quia  Lm2R, om. CFNP  21 traditione  ras. ex  -nē  H   ditionem faciens ea quæ ab antiquis large ac diffuse dicta sunt, temptabo breuiter aperire’, neque enim esset compendiosa, nisi totum opus breuitate constringeret et quoniam introductionem scribebat, ‘altiores, inquit, quæstiones sponte refngiam, simpliciores uero mediocriter coniectabo’, id est simpliciorum quæstionum obscuritates habita in eis quadam coniecturæ ratiocinatione tractabo. Tota quidem sententia huiusce prooemii talis est, quæ et utilitate überrima et facilitate incipientis animo blandiatur, sed dicendum uidetur  quidnam celet amplius altitudo sermonum, necessarium in Latino sermone, sicut in Græco  άναγκαΐον, plura significat, diuersa enim significatione Marcus Tullius CICERONE dicit necessarium suum esse aliquem atque nos, cum nobis necessarium esse dicimus ad forum descendere, qua in uoce quædam utilitas  significatur. alia quoque significatio est qua dicimus solem necessarium esse moueri, id est necesse esse, et illa quidem prima significatio prætermittenda est, omnino enim ab eo necessario quod hic Porphyrius ponit aliena est. hæ uero duæ huiusmodi sunt, ut inter se certare uideantur quæ huius loci  obtineat significationem, in quo dicit Porphyrius; Cum sit necessarium, Chrysaori; namque, ut dictum est, neces Marcus Tullius  cf. infra apparatum.   2 enim  om. E  3 corpus  HNPm1  4 refugio  EGR  5 simplicium  Gm2LPm2  6 eas  EFGm1HNSm1 7 ad  quidem  s. l.  autem  Gm2  8 prohemii  EPS  uberrima <sit>  Brandt  9 animum  EGLm2Pm2R  uidetur  om. ERS, s. l. Gm2  11 ΑΝΑ Γ ΑΙΟΝ  uel  ANAKAION  uel sim. codd . ANA IT CION ł ANAKAION  C 12 etenim F  ad  Marcus Tullius  in mg . Marcus enim tullius pro fundanio inquit descripsistine eius necessarium id est adiutorem danium  leg . fundanium  add. Hm2, ex Mario Victorino De defin., Boeth. p. 906 B, haustum, Cic. IV 3 p. 236 frg. 6 Mueller  13 aliquod  C  aliquid  Hm1NPm2  nos   Hm1Pp.e.Sm1  nostrum  cett.; an nostrum est  scribendum ? ante cum  add . ut  EG del. m2 HLm2P  uel  F  nos  Hm2  14 dicamus  L 16  post, esse  esset  F  est  Hm1LNP  18 uero  om.  N  ergo  F   Chrysaori   CEm1  chrisaori  uel eris uel  crys-uel  crisar uel sim. cett . necessarium  harum  E   s. l . duarum necessitatum  m2   Gm1S  necessarium harum  F   sarium et utilitatem significat et necessitatem, uidentur autem huic loco utraque congruere, nam et summe utile est ad ea  quæ superius dicta sunt, de genere et specie et ceteris disputare, et summa est necessitas, quia nisi sint hæc ante præcognita, illa ad quæ ista præparantur, non possunt cognosci, nam  neque præter generis uel speciei cognitionem PREDICAMENTA discuntur nec definitio genus relinquit et differentiam, et in ceteris quam sit utilis iste tractatus, cum de diuisione et demonstratione disputabitur, apparebit, sed quamquam necesse sit hæc quinque de quibus hic disputandum est, prius ad  cognitionem uenire quam ea quibus illa præparantur, non tamen ea significatione hic a Porphyrio positum est qua necessitatem significari uellet ac non potius utilitatem, ipsa enim oratio contextusque sermonum id clarissima intellegentiæ ratione significat, neque enim quisquam ita utitur ratione, ut  aliquam necessitatem referri dicat ad aliud, necessitas enim per se est, utilitas uero semper ad id quod utile est refertur, ut hic quoque, ait enim Cum sit necessarium, Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem PREDICAMENTI doctrinam, si igitur hoc necessarium utile intellegamus et id nomine ipso uertamus dicentes: cum sit utile. Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem prædicamen 1 et  om. R, del. CGm2 significans  R ante  necessitatem  add . altera  R, s. l. Gm2  4 necessitas est  E  quia  om. NS  sint  post  hæc  F, post  præcognita  H  5 agnosci  CN  post cognosci  add . quæ  om. E  prædicamenta dicuntur  CEGL in sup. mg. m2  PR cognitiones  del. et s. l . quæ  add. m2 prædicamentarum rum  del. m2  dicuntur  S  namdiscuntur  om. GRS, in sup. mg. Lm2  namcognitionem  in mg. Em1?, reliqua om . 7 nec  sed istis cognitis nec  C  sed nec  S  neque  N  sit  erit  Em2GLm1RS  13 significare  FN  15 utatur  Sm1  oratione  CHm1N  16 aliud] aliquid  CHm1N  17  post  se  add . quiddam  CFHPN, s. l. Em2Lm2, quidem  edd . quod ad quod  NP defertur  Gm1Lm1RS  18 enim  om . C Chrysaori  eædem fere quæ   p. 147, set  in codd. scripturæ  19 et te et  L  20  post   doctrinam add . nosse quid genus sit  C  nosse quid sit genus et cetera  in mg. Lm2  22 Chrysaori  ut 18  et  om .  EFGS  te et  L  doctrinam prædicamentorum  C   torum doctrinam, nosse quid genus sit et cetera, recte se habebit ordo sermonum; sin uero id ad ‘necesse’ permutetur atque dicamus : cum sit necesse, Chrysaori, et ad eam quæ est apud Aristotelem PREDICAMENTI doctrinam, nosse quid  genus sit et cetera, rectæ intellegentiæ sermonum ordo non conuenit. quocirca hic diutius immorandum non est. quamquam enim sit summa necessitas his ignoratis non posse ad ea ad quæ hic tractatus intenditur perueniri, non tamen de necessitate hic dictum est necessarium, sed potius de utilitate. Nunc uero, licet idem superius dictum sit, tamen breuiter  quid ad PREDICAMENTI generis, speciei, differentiæ, proprii atque accidentis prosit agnitio, disputemus. Aristoteles enim in X PREDICAMENTI genera constituit rerum quæ de cunctis aliis PREDICARE ut quicquid ad significationem  uenire posset, id si integram significationem teneret, cuilibet eorum subiceretur generi de quibus Aristoteles tractat in eo libro qui De decem prædicamentis inscribitur, hoc ipsum uero referri ad aliquid uelut ad genus tale est, quale si quis speciem supponat generi, hoc uero neque præter cognitionem  speciei ullo modo fieri potest nec uero ipsæ species quid sint uel cuius magis sint possunt perspici nisi earum differentiæ cognoscantur, sed differentiarum natura incognita, quæ unius  1 recte  sermonum recte intellegentiæ sermonum ordo conuenit  CLP   ex 5 uero autem  C  atque itaque  FN  ut  CLH in ras.  Chrysaori] sit  GLRS  nosse  sit om.  EH  5 ordo  ante  sermonum  E    post  his  s. l. quinque  Lm2  pr. sic ad om. G,  in mg. Em1?  tractatus hic  H  intendit  L  peruenire  Lm1S  9  ante  hic  add. solummodo  F  10 nunc nam  F  11 quod  EN  12 possit  Lm2  cognitio  R  possit  Fa.c.LS Aristoteles  delend. esse coni. Brandt  eo  om. E  17 De  om. NS, de  s. l. Lm2  uero  s. l. Gm2 18  post, ad  om. GRS, s. l. Em2Lm2P  qui  S  19 neque  er .  L  nec  N   post  cognitionem  add. generis neque præter cognitionem  CFHP in mg. m2  generis nec  E   s. l. m1?N, s. l. generis et  Lm2  20 nullo  Lm2  neque  F  21 magis modi CEm2 in aliis m1 Hm1Pp.c.corr. m1?  modo  N  possint  S  possumus  Gm1Lm2  possemus  m1  possimus  E  perspici scire  EGm1 sciri  m2   L  agnosci  RS cuiusque speciei sint differentiæ, modis omnibus ignorabitur, quare sciendum est quoniam, si de generibus Aristoteles tractat in PREDICAMENTI, et generum natura cognoscenda est, cuius cognitionem speciei quoque comitatur agnitio, sed hoc cognito, quid sit differentia non potest ignorari, quamquam  in eodem libro plura sint ad quæ nisi maximam peritiam et generis et speciei et differentiæ lector attulerit, nullus omnino intellectus patebit, ut cum ipse Aristoteles dicit : diuersorum generum et non subalternatim positorum diuersæ secundum species et differentiæ sunt, quod his ignoratis  intellegi inpossibile est. sed idem Aristoteles proprium unius cuiusque PREDICAMENTI diligentissima inquisitione uestigat, ut cum substantiæ proprium post multa dicit esse quod idem numero contrariorum susceptibile sit, uel rursus quantitatis, quod in ea sola æquale atque inæquale  dicatur, qualitatis etiam, quod per eam simile et dissimile aliud alii esse proponimus, et in ceteris eodem modo, ut quæ sit proprietas contrarii, quæ secundum relationem oppositionis, quæ priuationis et habitus, quæ affirmationis et  8 10 Aristot. Categ. c. 3, l b, 16 s. 13 s. ibid. c. 5, 4 a, 10 s. 15 s. dicatur ibid. c. 6, 6 a, 26 s. 16 s. ibid. c. 8, 11 a, 15 19. 18 quæ sit 153, 1 negationis ibid. c. 10.   1 sit differentia  S  5 non potest  s. l. Gm2 quamquam cum  F et generis differentiæ post attulerit  E  8 pateat  EGLRS  dicit  Brandt dicat  codd. edd.; cf. 13. 154, 14. 21. 153, 2. 6  10  post  secundum  add . se  EGL del. ES, er. uid. H  et om.  CN, del. Lm2, er. uid. H; cf. Aristot. Cat. c. 3   τών Ιτέρων γενών καί μή ΰπαλληλα   τεταγμένων ετεροι τω εΤδεε κο· αϊ διαοοραί   et Boethii interpretat. In Categ. Arist. 177 A om. se  quid  GRS  11 possibile  EG   post  est  signum interrogat. RS  propria  FHNP  14  ante  numero  s. l.  cum  E  æquum  Em1FGLm1RS; cf. 153, 17  atque aut N 16 dicitur FHLm2P  et dissimile  F  uel dissimile  s. l. Em2  aut dissimile  s. l .  Gm2Pm1?,  om. cett.; cf. Aristot. Cat. c . 9 Τ ών μέν ouv είρημένων    τό  ομοιον χα άνο'μοιον     αοτήν   et Boethii interpretat A  simile et dissimile,  aliis  DGPm1RS  s  in ras; cf. Aristot, ibid .  έτέρω,  Boeth. ibid . alteri 18  post  relationem  add . contrarii  Em1, del. et s. l . ut sapientia stulticiæ  m2   negationis, in quibus ita tractat tamquam iam peritis scientibusque quæ sit proprietatis natura; quam si quis ignorat, frustra ea quæ de his disputantur adgreditur. iam uero illud manifestum est, quod accidens maximum PREDICAMENTI obtineat locum, quod proprio nomine nouem PREDICAMENTI circumdat. Et ad PREDICAMENTI quidem quanta sit huius libri utilitas ex his manifestum est. quod uero ait et ad definitionum adsignationem, facile cognosci potest, si prius substantiæ  rationum diuisio fiat, substantiæ ratio alia quidem in descriptione ponitur, alia uero in definitione, sed ea quæ in descriptione est, pro|prietatem quandam colligit eius rei cuius substantiæ rationem prodit, ac non modo proprietate id quod monstrat informat, uerum etiam ipsa fit proprium, quod in  definitionem quoque uenire necesse est; si quis enim quantitatis rationem reddere uelit, dicat licebit; quantitas est secundum quam æquale atque inæquale dicitur, sicut igitur proprietatem quidem quantitatis in ratione posuit quantitatis et ipsa tota ratio ipsius quantitatis propria est, ita descriptio et  proprietatem colligit et propria fit ipsa descriptio, definitio uero ipsa quidem propria non colligit, sed ipsa quoque fit propria, definitio namque substantiam monstrat, genus differentiis iungit et ea quæ per se sunt communia atque multorum in unum redigens uni speciei quam definit reddit æqualia.  ita igitur ad descriptionem utilis est proprii cognitio, quoniam sola proprietas in descriptione colligitur et ipsa fit propria sicut definitio quoque, ad definitionem uero genus, quod primum 1 ita  om. RS, s. l. m2 in EGL  tamquam iam quasi  C  5 optinet  FHm1LmSN  obtineat  ante  prædicamentorum  E libri huius  CGLRS utilitas  brm  intentio  codd . 10  post  substantiæ  add . uero  F, s. l . enim  Lm2  16  ante dicat  s. l . sc. ut  Lm2  20 proprietates  CFHNP  ipsa ita  G  nam qui  Gm2Lm1  namque qui  m2   S  26 proprietas sola  CLP  sola proprietas sola  FGm1S  27 ad sicut  s. l . ł sic  Em2  uero  s. l .  Hm2  quod  om .  F  quidem  R   ponitur, et species, ad quam genus illud aptatur, et differentiæ, quibus iunctis cum genere species definitur, sed si cui hæc pressiora quam expositionis modus postulat uidebuntur, eum hoc scire conuenit, nos, ut in prima editione dictum est, hanc expositionem nostro reseruasse iudicio, ut ad intellegentiam  simplicem huius libri editio prima sufficiat, ad interiorem uero speculationem confirmatis pæne iam scientia nec in singulis uocabulis rerum hærentibus hæc posterior colloquatur. Ad diuisionem uero faciendam tam hic liber est utilis, ut præter earum scientiam rerum de quibus in hac libri serie  disputatur, casu fiat potius quam ratione partitio, hoc autem manifestum erit, si diuisionem ipsam diuidamus, id est si nomen ipsum diuisionis in ea quæ significat partiamur, est namque diuisio generis in species, ut cum dicimus ‘coloris aliud est album, aliud nigrum, aliud uero medium’, rursus diuisio est,  quotiens uox plura significans aperitur et quam multa sint quæ ab ea significantur ostenditur, ut si quis dicat ‘nomen canis plura significat, et hunc, latrabilem quadrupedem que et cæleste sidus et marinam bestiam’, quæ omnia a se definitione disiuncta sunt, diuidi autem dicitur et quotiens totum in  partes proprias separatur, ut cum dicimus ‘domus aliud sunt fundamenta, aliud parietes, aliud tectum’, et hæc quidem triplex diuisio secundum se partitio nuncupatur, est autem in prima editione nihil eiusmodi. 1  post  ponitur  add . utile est  CN, post  species  s. l . utilis est  Lm2  et species aptatur  in mg. Em2Gm2  illud genus  C  3 eum  om. E,  s. l. Gm2, ei  R  4 uti  FGLRSm1  5 reseruasse  CPm2 edd . reseruare  E  -re  in ras .  FGm2HNPm1 ante  reseruare add. se m1, del. m2 reseruantes Gm1S seruantes Lm1  seruare  m2  reseruantes sumus  R  8 colloquatur  m1 in GLS  eloquatur  CEm2 in ras. HN  collocatur  Em1R,  m2 in GLS edd . loquatur  FP  9 utilis est  LP  10 rerum  om. E  12  post . si  om. EG, s. l. Sm2  13  ante  partiamur  s. l . si  E  partiatur  Gm1  14 aliud est  CEp.c.R edd . aliud esse  Ea.c.GHLPS  esse aliud  FN  15 rursum  CEGNPm1R  est  s. l. Sm2, ante diuisio  FHNP,  et ante  rursus  et post  diuisio  R  16 quam quod  EG a.c . quæ  p.c .  LRS  sunt  CFLNPa.c. 18 quadripedemque  Sm1  20 distincta  FHm1NP  23 partitio separatio  EGLm1Pm1RS   alia quæ secundum accidens dicitur, ea quoque fit tripliciter, aut cum accidens in subiecta diuidimus, ut cum dico ‘bonorum alia sunt in animo, alia in corpore’, uel rursus cum subiectum in accidentia, ut ‘corporum alia sunt alba, alia nigra, alia  medii coloris’, rursus cum accidens in accidentia separamus, ut cum dicimus ‘liquentium alia sunt alba, alia nigra, alia medii coloris’, et rursus ‘alborum alia sunt dura, alia liquentia, quædam mollia’, cum igitur ita omnis sit diuisio aut secundum se aut per accidens, utraque uero partitio tripliciter fiat cumque in superiore secundum se triplici partitione sit una diuisionis forma genus in species separare, id neque præter generum scientiam fieri ullo modo potest neque uero præter differentiarum, quas necesse est in specierum diuisione sumi, manifestum est igitur, quanta utilitas huius libri ad hanc  diuisionem sit quæ primo aditu genus ac species et differentias tractat, secunda uero ea diuisio quæ est secundum se in uocis significantias, nec hæc quidem ab huius libri utilitate discreta est. uno enim modo cognosci poterit, utrum uox cuius diuisionem facere quærimus, æquiuoca esse uideatur an genus,  si ea quæ significat definiantur, et si ea quæ sub communi nomine sunt, definitione clauduntur, species esse necesse est, et illud commune eorum genus, quodsi illa quæ proposita  3 sunt alia  H  uel aut  brm  rursum  FS  4 corporalium  Ca.c.Hm1N   rursum  F  6 liquentia  Ea.c.Gm1  8 fit  G  sit  ante omnis  F,  post  diuisio N 9 accidentia  S  10 superiori  Sm2  11 separare  om. EN  possit  Em2 uero  om. C post   præter s. l . scientiam  Sm2  ea  del. L, er. uid. P ante  quæ  add . est  N   om. post  quæ  P er. uid.  secundum significantias  FHN  uocis  post  significantias  C  se  et  in  om cett . 18 uno nullo  F  quo  m2 in HLP  enim quidem  N  20 si nisi  FLm2Pm2  significant  CNPm2  et  om.  si,  in ros. Hm2  si et  RS  et  s. l. m2  si  om. EL, s. l. Gm2Pm2, etenim  L ex et m2 Pm1  communi nomine  CEm2 in ras. FHNP  nomine  s. l. m2  communione cett. 21 sunt del. L, s. l.  Pm2 ante  definitione  add . una  FHL del. m2 R, s. l. Em2Pm2  diffinitione  s. l. Gm2  claudantur  EGLRS  22 earum  ES post  genus  s. l . necesse est  Gm2  præposita  EGPS   uox designat, non possunt una definitione concludi, nemo dubitat quin illa uox sit æquiuoca neque ita sit communis his de quibus PREDICARE ut genus, quandoquidem ea quæ sub se posita significat, secundum commune nomen non possunt una definitione comprehendi, si igitur ex definitione manifestum  fit quid genus sit, quid uero nomen æquiuocum, definitio uero per genera differentiasque discurrit, quisquamne dubitare potest æque in hac diuisionis forma plurimum huius libri auctoritatem ualere? illa uero secundum se diuisio quæ est totius in partes, quemadmodum discernitur ac non potius generis in species diuisio esse putabitur, nisi sint genus |et species et differentiæ earumque uis ante disciplinæ ratione tractata? cur enim non quisquam dicat domus species potius esse quam partes fundamenta, parietes et tectum? sed cum occurrit generis nomen in una quaque specie totum posse congruere, totius uero in una quaque parte sua nomen conuenire non posse, manifestum fit aliam diuisionem esse generis in species, aliam totius in partes, conuenire autem nomen generis singulis speciebus ostenditur per id, quod et homo et equus singuli animalia nuncupantur, neque tectum uero neque parietes aut  fundamenta singillatim domus nomine appellari solent, sed  1 concludi  om ., nemo  comprehendi  in inf. mg. Gm1?  nemo ita sit  in ras. Em2  2 uox communis uox non non  er. L, om. S  sit communis  Gm1 uel 2 Lm1Sm1, post  uox  add . sit æquiuoca neque non,  sed del. G  ita  om. G  etiam  S   s. l. Gm2 uel alia Sm2, in mg. Lm2  3  ante  his  add . de  E er. G del. m2 ES his s. l. Lm2  4  post  posita  s. l. sunt Hm2  non possunt definiri  uel  diff-j -ri  ex  -re  Cm2  non possunt add . neq.  Cm1, er. et una add. m2 nec  CFN 6 fit  H  est  C  sit  cett . 8 æque etiam  CFHm1NPSm1  9 auctorem  GR  utilitatem  Lm2 10 discernetur  Hm2 fort. recte  discernatur  N  ac et  FHNP  11 esse  om. R, ante  diuisio  FN  sit  FSm1  sunt  G  et ac  R  12 earum quauis  ELR, m2 in GHPS, earum quis  Fm1  quamuis  om . earum,  m2 ;  cf. 157, 3  13 quisque  CFHR  esse potius  FNR  14 dum  F  15 quaque  om. FN  17 sit  ELRm1  est  m2   S  19 id  om .  RS, s. l. Em2Gm2  singula  CEa.r. ut uid. GLPm1  singularis  Sa.c . singulaque  R  20 aut ac  FHLNP  neque  S  21 singulatim  CNR  appellari nuncupari  FHLNP cum fuerint iunctæ partes, tunc recte totius nomen excipiunt, de ea uero diuisione quæ secundum accidens fit, nullus ignorat quin incognito accidenti incognitaque ui generis ac differentiarum facile euenire possit, ut accidens ita in subiecta soluatur quasi genus in species, et postremo omnem hunc ordinem partitionis foedissime permiscebit inscientia. Et quoniam quid hic liber ad diuisionem prosit ostendimus, nunc.de demonstratione dicemus, ne per ardua atque difficilia hæreat qui in tanta hac disciplina uigilantissimo ingenio et sollertissimo labore sudauerit. fit enim demonstratio, id est alicuius quæsitæ rei certa rationis collectio, ex ante cognitis naturaliter, ex conuenientibus, ex primis, ex causa, ex necessariis, ex per se inhærentibus, sed genera speciebus propriis priora naturaliter sunt; ex generibus enim species fluunt, item  species sub se positis uel speciebus uel indiuiduis priores naturaliter esse manifestum est. quæ uero priora sunt, ea et prænoscuntur et notiora sunt sequentibus naturaliter, duobus enim modis primum aliquid et notum dicitur, secundum nos scilicet et secundum naturam, nobis enim illa magis cognita  sunt quæ sunt proxima, ut indiuidua, dehinc species, postremo genera, at uero natura conuerso modo ea sunt magis cognita quæ nobis minime proxima, atque ideo quamlibet se longius 1 tunc  er. C  accipiunt  F  3 incognita  m1 in GRS  accidente  CN  accidentia,  del . a  EGm2Rm2  accidenti differentiarum  in mg .,  ante facile  add . ea accidentia,  sed del. E  incognitaque differentiarum  om. GR  cognitaque  sic ut generis ac differentiarum  Sm1, del. m2  4 soluamus  FHNP  5 postremum  HP  hunc  ante omnem  L, post  ordinem  R  6 inscitia  FHN  7 quid hic liber  FGm1NP  quid liber hic  Em2HL hic quid liber  Gm2  liber quid hic  Em1R  liber hic quid S; quid ad diuisionem hic liber  C  8 ne hæreat rem perarduam atque difficilem illi etiam  FN ; ne  et  in  in difficil ** ia  et  hereat  in ras. C  9 hereat  s. l. Sm2  etiam  m1  tota  CFN  11 alicuius  om. CL  13 priora propriis  C  15  pr . uel  om. L, del. Pm2  19 enim uero  N  21 natura  Ea.c.GR  naturæ  Ep.c.FHLPS  secundum naturam  CN; cf. Boeth .  Post. Analyt. Aristot. interpret. lib. I c. II 714 B  non enim idem est natura prius et ad nos prius neque notius natura et nobis notius. 22 quantumlibet  Em2  quantolibet  Pm2 a nobis genera protulerint, tanto magis erunt lucida et naturaliter nota, differentiæ uero substantiales illæ sunt quas per se inesse his rebus quæ demonstrantur agnoscimus, præcedere autem debet generum ac differentiarum cognitio, ut in una quaque disciplina quæ sint eius rei quæ demonstratur convenientia principia, possit intellegi, necessaria uero esse ea ipsa quæ genera et differentias dicimus, nullus dubitat qui speciem sine genere et differentia intellegit essq non posse, genera uero et differentiæ sunt causæ specierum. idcirco enim species sunt, quia genera earum et differentiæ sunt quæ in  syllogismis posita demonstratiuis non rei solum, uerum conclusionis etiam causæ sunt, quod postremi Resolutorii locupletius dicent. Cum igitur perutile sit et definitione quodlibet illud circumscribere et diuisione dissoluere et demonstrationibus comprobare,  hæc autem præter earum rerum scientiam de quibus in hoc libro disputabitur, neque intellegi neque exerceri ualeant, quis umquam poterit dubitare quin hic liber maximum totius logicæ adiumentum sit, præter quem cetera quæ in ea magnam uim tenent, nullum doctrinæ aditum præbent? Sed meminit Porphyrina introductionem æse conscribere neque ultra quam institutionis modus est, formam tractatus egreditur, ait enim ‘se altiorum quæstionum nodis abstinere,  1 protulerunt  FLR  prætulerint  N  2 substantiales substantiæ uel  E  3 inesse  post  rebus  C  esse,  del . in  E  4 in  om. C, s. l. Sm2  6 possint  Hm1P  7  ante  genera add. et  LP  8 intellegit  in mg .  Cm2, post  esse  in ras. N  9 causæ sunt  FHL  sunt  om. R  causa  G  11 demonstrantibus  EFGLPm1RS; cf. Boeth. ibid. c. VI 718 D  demonstratiuus syllogismus 12 postremis  L  in s. l. postremis Pm2 postremo  EFGPm1RS  resolutoriis  L  resolutarii  F  resoluturi  RS  resoluituri  G  resolutius ac  E 13 dicemus  EGLPm1RS  15 demonstratione  N  16 in  om. FGPR, s. l. Hm2S  17 ualeant  m2 in EHLS  ualent  CEm1F  n  del .  GHm1NP  n  in ras .  RSm1  22 nec  N  23 egreditur  CF ægr-  HNPm1  aggreditur  L  egredi  EGRS  aggredi  Pm2  altioribus  FN  nodis  om .  Cm1Sm1 modis  FNRa.c., s. l. Cm2, in mg. Sm2   simplices uero mediocri coniectura perstringere’, quæ uero sint altiores quæstiones quas se differre promittit, ita proponit : Mox, inquit, de generibus ac speciebus illud quidem, siue subsistunt siue in solis nudisque intellectibus  posita sunt siue subsistentia corporalia sunt an incorporalia et utrum separata a sensibilibus an in sensibilibus posita et circa ea constantia, dicere recusabo, altissimum enim est huiusmodi negotium et maioris egens inquisitionis. Altiores,.inquit, quæstiones prætereo, ne eis intempestiue lectoris animo ingestis initia eius priraitiasque perturbem, sed ne omnino faceret neglegentem, ut nihil præterquam quod ipse dixisset, lector amplius putaret occultum, id ipsum cuius exequi quæstionem se differre promisit, addidit, ut de his  minime obscure penitusque tractando nec le|ctori quicquam  54  obscuritatis offunderet et tamen scientia roboratus quid quæri iure posset agnosceret, sunt autem quæstiones quas sese retiPorph. Boeth. altissimum  negotium Abælardus, Epistolæ, OpI 5 ed. Cousin.   1 simpliciores  L  præstringere  G  perscribere  CFN  2 sunt  N  3 inquit  om .  Ω  ac et  ΗΝ Ω   post  quidem  add . quod  EG del. Sm2  quæ  m1  4 subsistant  L  nudisque nudis purisqne  Ω ;  Porph. 1, 10   έν μο'να'.ς ψιλοΐς έπινοίαϊς  5 substantia  Em1  sunt  ante corporalia  Σ,  post  incorporalia  Δ  sint  LR A m2,  ras .  ex  sunt II 6 separat  R  a sensibilibus  om. Gm1 s. l. m2 Sm1 cf. proxima, ras. ex  ab insensibilibus  \ m2; om .  Porph. 1,12  ab  CEa.r. A m1 A m1  an in sensibilibus posita et  FG  posita  s. l. m2   LR Ψ  an in sensibilibus a sensibilibus  m2  et  S  an ipsis sensibilibus posita  om . iuncta  in mg.  et  om . II  Γ,  s. l .  Π m2 et  cetera om .  CEHPm1 h m1  s. l. an et in sensibilibus posita  m2   A m1   in mg . an sensibilibus iuncta  m2   Φ  an  cet. om.   NPm2   Σ  7 consistentia  CHF A m1  8 enim negotium  FHLP Q   sed  est enim  A   Abælard . negotium  ante  est  CEGRS  enim est negotium huius modo  sic   N; Porph. 1, 13   βαθύτατης οϊοης τής τοιοΰτης   πραγματείας  10  ante  eis  add . in,  sed del. E  11 primitiaque  R  perturbent  FN  12 neglegentiam  Gm1P  præter  s. l.  quam  C  præter id quam  L  13 putasset  C  14 exequi quæstionem exeeutionem uel  eis-  EGHm1LRS  15 penitus  Em1FG  ne  L  16 effunderet  Ca.c.EGLNR  infunderet  Cp.c.FS ;  cf. 145, 14  17 possit  C a.c. Fa.c . se  N   cere promittit, et perutiles et secretæ et temptatæ quidem a doctis uiris nec a pluribus dissolutæ, quarum prima est huiusmodi. omne quod intellegit animus aut id quod est in rerum natura constitutum, intellectu concipit et sibimet ratione describit aut id quod non est, uacua sibi imaginatione depingit ergo intellectus generis et ceterorum cuiusmodi sit quæritur, utrumne ita intellegamus species et genera ut ea quæ sunt et ex quibus uerum capimus intellectum, an nosmet ipsi nos ludimus, cum ea quæ non sunt, animi nobis cassa cogitatione formamus, quod si esse quidem constiterit et ab his quæ sunt, intellectum concipi dixerimus, tunc alia maior ac difficilior quæstio dubitationem parit, cum discernendi atque intellegendi generis ipsius naturam summa difficultas ostenditur, nam quoniam omne quod est, aut corporeum aut incorporeum esse necesse est, genus et species in aliquo horum esse oportebit quale erit igitur id quod genus dicitur, utrumne corporeum an uero incorporeum? neque enim quid sit diligenter intenditur, nisi in quo horum poni debeat agnoscatur, sed neque cura hæc soluta fuerit quæstio, omne excludetur ambiguum. subest enim aliquid quod, si incorporalia esse genus  ac species dicantur, obsideat intellegentiam atque detineat exsolui postulans, utrum circa corpora ipsa subsistant an et præter corpora subsistentiæ incorporales esse uideantur. duæ quippe incorporeorum formæ sunt, ut alia præter corpora esse  1 promisit  C 2 doctissimis  P  4 statutum  L  discribit  E  5 id  s. l. C   capiamus  C ipsi nos ipsos FR ipsos **  -os  ex  i  m2   S  ipsi  Hm1  nos  s. l. m2  eludimus  Hm2  cogitatione imaginatione  F  11 intellectu  ras. ex  -tu  E  ac et  R  12 parat  FHm1PRS  discernendæ atque intellegendæ.. naturæ  EFGHNRS  13 natura  L  ostendatur  N  16 utrum  FHm1NP   an aut  ex  ut  F  uero  om. N  19 excluditur Cm2GHp.c.LPRS aliquid quod alia quæ que  N FN aliud ex  aliquid quod E esse post species FHL, om. N  21 ac et  H intellegentiam atque animum intelligentiamqne  F  intellegentiamque  N ipsa corpora  EFGHN  et om. CFHLN fort. recte,  del. Pm2   subsistentia  Ca.c.Gm2L  substantiæ  Cp.c.FN s. l . ł subsistentes incorporalia  Gm2L   possint et separata a corporibus in sua incorporalitate perdurent, ut deus, mens, anima, alia uero cum sint incorporea, tamen præter corpora esse non possint, ut linea nel superficies uel numerus uel singulæ qualitates, quas tametsi incorporeas esse  pronuntiamus, quod tribus spatiis minime distendantur, tamen ita in corporibus sunt, ut ab his diuelli nequeant aut separari aut, si a corporibus separata sint, nullo modo permaneant, quas licet quæstiones arduum sit ipso interim Porphyrio renuente dissoluere, tamen adgrediar, ut nec anxium lectoris  animum relinquam nec ipse in his quæ præter muneris suscepti seriem sunt, tempus operamque consumam, primum quidem pauca sub quæstionis ambiguitate proponam, post uero eundem dubitationis nodum absoluere atque explicare temptabo. Genera et species aut sunt atque subsistunt aut  intellectu et sola cogitatione formantur, sed genera et species esse non possunt, hoc autem ex his intellegitur, omne enim quod commune est uno tempore pluribus, id unum esse non poterit; multorum enim est quod commune est, præsertim cum una eademque res in multis uno tempore tota sit.  quantæcumque enim sunt species, in omnibus genus unum est, non quod de eo singulæ species quasi partes aliquas carpant, sed singulæ uno tempore totum genus habent, quo fit ut totum genus in pluribus singulis uno tempore positum unum esse non possit; neque enim fieri potest ut, cum in  pluribus totum uno sit tempore, in semet ipso sit unum  1 a  om. CS, s. l. Em2  corporalitate  ELS  possunt  ELNPR  4 tamenetsi  Ca.c . tam  ras. ex  tam  L  tam si  Em1  tamensi  GRS   quod eo quod  L  tamen  om. G tam N  6 uti  EGLPa.r.RS  ante diuelli add. aut  Hm1, del. m2  a  om. ERS,  s. l. Gm2  separatæ  exta  H quæstiones licet  FHLPN 9 rennuente  Ca.r.Ga.c.LNS ut ita ut R   dubietatis  L  exsoluere  CF   atque et  EGLPRS   solo  s. l. Pm2  et  FHNP  uno tempore pluribus multorum uno tempore  N  18 est s. l. m2  enim  G  tota sit transit  F  est unum  Fm2H  non,  s. l . quod  S, ut non  CHm1N   carpunt  RS  capiant  F  participant  Nm1  habeant  Hm2Lm2P   possunt  F  possint  S  enim  om. FN. del. L  unoque  Gm2  sit uno  FHN  tempore  in mg. Gm2   numero, quod si ita est, unum quiddam genus esse non poterit, quo fit ut omnino nihil sit; omne enim quod est, idcirco est, quia unum est. et de specie idem conuenit dici, quodsi est quidem genus ac species, sed multiplex neque unum numero, non erit ultimum genus, sed habebit aliud super-positum genus, quod illam multiplicitatem unius sui nominis uocabulo includat, ut enim plura animalia, quoniam habent quiddam simile, eadem tamen non sunt, idcirco eorum genera perquiruntur, ita quoque quoniam genus, quod in pluribus est atque ideo multiplex, habet sui similitudinem, quod genus est,  non est uero unum, quoniam in pluribus est, eius generis quoque genus aliud quærendum est, cumque fuerit inuentum, eadem ratione quæ superius dicta est, rursus genus tertium uestigatur itaque in infinitum ratio procedat necesse est, cum nullus disciplinæ terminus occurrat, quodsi unum quiddam  numero genus est, commune multorum esse non poterit, una enim res si communis est, aut partibus communis est et non iam tota communis, sed partes eius propriæ singulorum, aut in usus habentium etiam per tempora transit, ut sit commune  ut seruus communis uel equus, aut uno  tempore omnibus  commune fit, non tamen ut eorum quibus commune est, substantiam constituat, ut est theatrum uel spectaculum aliquod, quod spectantibus omnibus commune est. genus uero secundum nullum horum modum commune esse speciebus potest; nara  numero in numero NR quoddam  FS  quodque  N  quidem  R  5  ad  ultimum  s. l . maximum  E  super se se  s. l. G  positum  GR  6 sui  LP edd . ui  cett. post  nominis  F  hominis  R  7 uocabulo  HLP edd., om. cett . concludat  H concludit  Lm1  includat  m2  includit  R  12 requirendum  F  perquirendum  N  13 ratio  Hm1N  tertium genus  CL  14 nestigabitur  FH nestigabit  N  15 quodsi quod  NR  quiddam quoddem  sic R  17 si communis sic omnis  F quæ communis  CN  si  om. R   post post, communis est  add . ut puteus et uel  H  fons  CHNP del. m2,  in mg. E, s. l. Lm2  18 proprie  CFLNR   post  singulorum  add . sunt  HP,  s. l. Lm2,  post  sunt  s. l . ut puteus et fons  Pm2  19 habent  G  etiam om.  FNP  iam  LS  21 sit  NP   ras. ex  fit est  R   ita commune esse debet, ut et totum sit in singulis et uno tempore et eorum quorum commune est, constituere ualeat et formare substantiam, quocirca si neque unum est, quoniam commune est, neque multa, quoniam eius quoque multitudinis  genus aliud inquirendum est, uidebitur genus omnino non esse, idemque de ceteris intellegendum est. quodsi tantum intellectibus genera et species ceteraque capiuntur, cum omnis intellectus aut ex re fiat subiecta, ut sese res habet aut ut sese res non habet nam ex nullo subiecto fieri intellectus  non potest  , si generis et speciei ceterorumque intellectus ex re subiecta ueniat, ita ut sese res ipsa habet quæ intellegitur, iam non tantum in intellectu posita sunt, sed in rerum etiam ueritate consistunt, et rursus quærendum est quæ sit eorum natura, quod superior quæstio vestigabat. quodsi ex re quidem generis ceterorumque sumitur intellectus neque ita ut sese res habet quæ intellectui subiecta est, uanum necesse est esse intellectum qui ex re quidem sumitur, non tamen ita ut sese res habet; id est enim falsum quod aliter atque res est intellegitur, sic igitur, quoniam genus ac species nec sunt  nec cum intelleguntur, uerus eorum est intellectus, non est ambiguum quin omnis hæc sit deponenda de his quinque propositis disputandi cura, quandoquidem neque de ea re quæ sit  1 sit  s. l. Lm1? brm, om. cett .  post  tempore add. sit  Np, s. l .  Em2  conformare  N  substantias  FHNP   ante  si add. et  Hm1,  del. m2 ad  quoniam  s. l . quod  Hm2  4 multiplex  m2 in CEGP,Lm1  8 habeat  N  aut habet  in mg. Gm2  ut  s. l. Lm2Sm2 9 habeat  N,  post add . nanus est intellectus Intellectus otn.  brm  qui de nullo subiecto capitur  in mg. Lm2, s. l. Rm1?   brm  intellectus  post  potest  C  11 ipsa res  HLN   pr . in  om. ENR,  s. l. F  13 etiam  om. CL  14 uestigabit  Lm2  inuestigabat  F  esse  post  intellectum  F,  post  uanniu  N,  om .  R  enim falsum est  CKNP  est  om .  H,  er .  L  enim  om.   si  CNPS, m1 in   GHL, nec  R  igitur intelleguntur  om . R quoniam om.  CN  ac et  S  neque  FHN  quæ  Sm1 neque  FH  cum  om. GLPS s. l. add. E, sed del . uerus nec uerus  GLR  earum  HN  est eorum  CL  non neque  N  22 fit  Lm2   neque de ea de qua uerum aliquid intellegi proferriue possit, inquiritur.  Hæc quidem est ad præsens de propositis quæstio; quam nos Alexandro consentientes hac ratiocinatione soluemus. non enim necesse esse dicimus omnem intellectum qui ex  subiecto quidem fit, non tamen ut sese ipsum subiectum habet, falsum et uacuum uideri. in his enim solis falsa opinio ac non potius intellegentia est quæ per compositionem fiunt. si enim quis componat atque coniungat intellectu id quod natura iungi non patitur, illud falsum esse nullus ignorat, ut si quis  equum atque hominem iungat imaginatione atque effigiet Centaurum. quodsi hoc per diuisionem et per abstractionem fiat, non quidem ita res sese habet, ut intellectus est, intellectus tamen ille minime falsus est; sunt enim plura quæ in aliis esse suum habent, ex quibus aut omnino separari non possunt  aut, si separata fuerint, nulla ratione subsistunt. atque ut hoc nobis in peruagato exemplo manifestum sit, linea in corpore quidem est aliquid et id quod est, corpori debet, hoc est esse suum per corpus retinet, quod docetur ita : si enim separata sit a corpore, non subsistit; quis enim umquam sensu ullo  separatam a corpore lineam cepit? sed animus cum confusas res permixtasque in se a sensibus cepit, eas propria ui et  4 Alexandro testimonia Simplicii in Categ. Aristot. 50 a, 45 ss., Dexippi 50 b  15 31 = 45, 12 28 Busse, Dauidis Brandis adfert Prantl,  Gesch. d. Logik im Abendlande  I 623 n. 24.   6 sit  CEFH ex  fit  NPR ante  ut  add . ita  FN,  s. l. Gm2Pm2 habeat  FHm1NP  7  post  uideri  add . ut si quis dicat lineam esse cum longitudine sine latitudine non est omnino falsum  F  8 compositionem conjunctionem  EGLPRS, recte?  9 quisquam  HP quisque  N  ponat  H  intellectu in intellectu  F  id  om. N  10 patiatur  NR  11  pr . atque aut  N efficiet  L  c  ex  g  m2  efficiat  CF  effigiat  Sa.c . 12 hæc  E   ad  abstractionera  s. l . ł ??positionem  Lm2  ł abscisionem  Pm2  fit  R  13 ita  post  res  C, om. R  14 ille ipse  R  16 ut  s. l. Cm2, del. Lm2,  post  hoc  F  ad  peruagato  s. l . ł uulgato  Pm2  18 hoc  om. F  est  om. ELS, s. l. Gm2, et  F  19  ante  docetur  add . et  CHNP, in mg. Lm2  20 a  om. ERS, s. l. Gm2  21 anima  Em1Gm1Pm2Sm1  22  post  permixtasque  add . corporibus  brm  capit  C  eas  in mg. Hm2   cogitatione distinguit, omnes enim huiusmodi res incorporeas in corporibus esse suum habentes sensus cum ipsis nobis corporibus tradit, at nero animus, cui potestas est et disiuncta componere et composita resoluere, quæ a sensibus confusa et  corporibus coniuncta traduntur, ita distinguit, ut incorpoream naturam per se ac sine corporibus in quibus est concreta, specnletur et uideat. diuersæ enim proprietates sunt incorporeorum corporibus permixtorum, etsi separentur a corpore, genera ergo et species ceteraque uel in incorporeis rebus uel  in his quæ sunt corporea, reperiuntur. et si ea in rebus incorporeis inuenit animus, habet ilico incorporeum generis intellectum, si uero corporalium rerum genera speciesque perspexerit, aufert, ut solet, a corporibus incorporeorum naturam et solam puramque ut in se ipsa forma est contuetur, ita hæc cum  accipit animus permixta corporibus, incorporalia diuidens speculatur atque considerat, nemo ergo dicat falso nos lineam cogitare, quoniam ita eam mente capimus quasi præter corpora sit, cum præter corpora esse non possit, non enim omnis qui ex subiectis rebus capitur intellectus aliter quam sese ipsæ  res habent, falsas esse putandus est, sed, ut superius dictum  20 superius 164, 8. 2 corpore  EGLRS  3 at nero  om. C  animi  om . cui  R  et  om. GRS, s. l. Lm2 post  disiuncta  add . ut equum et hominem quæ iungi non patitur natura,  post  composita  add . ut corpus et lineam et  sic  disiungi natura non patitur R 4 a  s.l. m2 in EGLS  5  ante  incorpoream  add . in  FLNS  7 et ut  S  sunt proprietates  CLR, add. ut equum et cetera R 8  ante  corporibus add. et C etiamsi  R  et,  s. l. si Cm2F separarentur  F ra s. l. R  separantur  Lm1N  ergo  om. FN, del. Lm2, uero  H, s. l. Lm2 corporeis  Cm1GHLPa.c.R  10 incorporeis corporeis  Cm1  11 animus inuenit  FHNP  post ilico add . ibi  F, s. l. Gm2,  add . quo E, sed del. incorporalium  Em1  speciesque et species esse  F prospexerit  HR  14  ante  hæc  add . et  H del. m2 N, s. l. Cm2  animus cum accipit  F  15 accepit  Pm1S  animus  accipit C  post incorporalia  add . ea  CHm2LPN  diuisa  Gm2  16 desiderat  Em1Ga.c . falso  ante  dicat F  falsam   CGm1Lm1   post  nosl  NRS  17 capiamus  Cm2N  19 sese om.  F  ipsæ  om .  H,  s. l. Em2, ipsa  F est, ille quidem qui hoc in compositione facit falsus est, ut cum  56  hominem atque equum | iungens putat esse Centaurum, qui uero id in diuisionibus et abstractionibus assumptionibusque ab his rebus in quibus sunt efficit, non modo falsus non est, uerura etiam solus id quod in proprietate uerum est inuenire potest.  sunt igitur huiusmodi res in corporalibus atque in sensibilibus, intelleguntur autem præter sensibilia, ut eorum natura perspici et proprietas ualeat comprehendi, quocirca cum genera et species cogitantur, tunc ex singulis in quibus sunt eorum similitudo colligitur ut ex singulis hominibus inter se dissimilibus humanitatis similitudo, quæ similitudo cogitata animo ueraciterque perspecta fit species; quarum specierum rursus diuersarum similitudo considerata, quæ nisi in ipsis speciebus aut in earum indiuiduis esse non potest, efficit genus, itaque hæc sunt quidem in singularibus, cogitantur uero uniuersalia  nihilque aliud species esse putanda est nisi cogitatio collecta ex indiuiduorum dissimilium numero substantiali similitudine, genus uero cogitatio collecta ex specierum similitudine, sed hæc similitudo cum in singularibus est, fit sensibilis, cum in universalibus, fit intellegibilis, eodemque modo cum sensibilis  est, in singularibus permanet, cum intellegitur, fit uniuersalis. subsistunt ergo circa sensibilia, intelleguntur autem præter corpora, neque enim interclusum est ut duæ res eodem in subiecto sint ratione diuersæ, ut linea curua atque caua, quæ  1 cõpositionem  GHR  facit  post  hoc  H  2 quia  Gm1R  quod  Sm2  3 id  om. N, s. l. Em2H,  post  diuisionibus  F assumptionibus  Em1Gm1P  atque assumptionibus  CL  post  solus  add. intellectus  F, scil, intellectas  s. l. Lm2  6 corporibus  FHN   post  sensibilibus  add . rebus  CHLNP  8  ante  genera  add . et  CFS ; et species et genera  R  11  post pr . similitudo  add . colligitur  N, scil, colligitur  s. l. Hm2Sm2  cognita  Cm1F  cognita uel cogitata  N  12 ueraciter  Lm2N  perfecta  Em1NP  sit  FN  13 in  om. C  14 earum  Pp.c. corr. m1?  eorum  cett . 17 substantiarum  R  18 collecta cogitatio  Cm1LP  22 autem tamen  R  23 eadem  Em1Gm1Ha.c . eidem  Gm2Lm1  fin eodem  m2   PR e * dem  sic S  in  ante  subiecto  s. l., post  eodem  er. uid. C, om. EGLPRS  24 sint  om. L concaua Cm2N  cauata  Lm1   res cum diuersis definitionibus terminentur diuersusque earum intellectus sit, semper tamen in eodem subiecto reperiuntur; eadem enim linea caua, eadem curua est. ita quoque generibus et speciebus, id est singularitati et uniuersalitati, unum quidem  subiectum est, sed alio modo uniuersale est, cum cogitatur, alio singulare, cum sentitur in rebus his in quibus esse suum habet. His igitur terminatis omnis, ut arbitror, quæstio dissoluta est. ipsa enim genera et species subsistunt quidem alio modo, intelleguntur uero alio, et sunt incorporalia, sed  sensibilibus iuncta subsistunt in sensibilibus, intelleguntur uero ut per semet ipsa subsistentia ac non in aliis esse suum habentia, sed Plato genera et species ceteraque non modo intellegi uniuersalia, uerum etiam esse atque præter corpora subsistere putat, Aristoteles uero intellegi quidem incorporalia  atque universalia, sed subsistere in sensibilibus putat; quorum diiudicare sententias aptum esse non duxi, altioris enim est philosophiæ, idcirco uero studiosius Aristotelis sententiam executi sumus, non quod eam maxime probaremus, sed quod hic liber ad Prædicamenta conscriptus est, quorum Aristoteles  est auctor.   Illud uero quemadmodum de his ac de propositis probabiliter antiqui tractauerunt et horum maxime Peripatetici, tibi nunc temptabo monstrare.    Prætermissis his quæstionibus quas altiores esse prædixit, Porph. Boeth. earum HPp.c.corr. m1?  eorum  cett. enim  om. LP  quippe  P, s. l. Lm2  concaua  Cm2N  eadcmque  FLRS  6  post  singulare  add . est  R, s. l. Sm2  9  post, alio alio modo  LR  post  uero  s. l . præter corpora  Pm2  11 subsistentia  in ras. E  substantia  GSm1  13  ante  esse  s. l . ea  E  præter  s. l. Cm2  15  ante  sensibilibus  add . ipsis  G  16 dixi  Lp.c.Sa.c . 17 uero  s. l. Cm2  20 auctor est  CLP  est  om. G  ante lemma  ISTORIA  add. S, sic   uel  HIST-  ante omnia pæne lemmata uero autem  Σ  post, de  om. E  22 probabiliter  λογιχώτίρον   Porph. 1, 15  tractauerint  Cp c . GH X m1  23 monstrare demonstrare  N  temptabo  FLN  24  ante  Prætermissis  add . EXPOSITIO S,  sic pæne ubique ante explicat, lemmatum  Missis  Sm1   exoptat mediocrem introductorii operis tractatum, sed ne hæc ipsa sibi harum quæstionum omissio uitio daretur, apposuit quemadmodum de propositis tractaturus est, ex quorumque hoc opus auctoritate subnixus adgrediatur, ante denuntiat, cum mediocritatem quidem tractatus promittit detracta obscuri tatis difficultate, animum lectoris inuitat, ut uero adquiescat ac sileat ad id quod dicturus est, peripateticorum auctoritate confirmat, atque ideo ait de his, id est de generibus et speciebus, de quibus superiores intulerat quæstiones, ac de propositis, id est de differentiis, propriis atque accidentibus,  sese probabiliter disputaturum, probabiliter autem ait ‘ueri similiter’, quod Græci  λογικώς  uel  Ινδόξως  dicunt, sæpe enim et apud Aristotelem  λογικώς  ueri similiter ac probabiliter dictum inuenimus et apud BOEZIO et apud Alexandrum. Porphyrius quoque ipse in multis hac significatione hoc  usus est uerbo, quod nos scilicet in translatione, quod ait  λογικώς, ita interpretari ut rationabiliter’diceremus omisimus, longe enim melior ac uerior significatio ea uisa est, ut probabiliter sese dicere promitteret, id est non præter opinionem ingredientium atque lectorum, quod introductionis est  proprium, nam cum ab imperitorum hominum mentibus doctrinæ secretum altioris abhorreat, talis esse introductio debet,  57  ut præter opinionem ingredijentium non sit. atque ideo melius hæc  om. S  harum que  LS  horumque  Gm1  quæstionum institutionum  Gm1Lm1RS  omissi  Em1  omisso Lm1Sm1 amissio  F  3 est  s. l. Em2, esset  Gm1  ex et  FHN,  s. l. om . ex  Em2  quorum  FHN  4 subnisus  EGm1Sm1  aggreditur  EGLPRS  8 et ac  R  10 de  R, om. cett . 11  post  ait  add . id est  C  12  λογιχώς  uel  ένδόξως   edd., ante   λογιχώς   add . uel  CGLPR ;  ΛΟΓ ΙΚΟΟ  uel  ΛΩΓΙ ΚΩΟ   uel alia sim. codd .; ΕΝ ΔΩ ΧΟΝ  C, sim. Η  endo ΧΩ Ο  E ΕΝ ΑΟΓΩ Ο  S, alia uarie cett . 13 et  om. GR  est  S   λογιχώς   S,  in cett. eadem   fere quæ 12  14 Boethum  b  boetum  p  boethon  Em2GNS   recte?  boeton  CEm1PR  boethion  F  bethon  H boetoton  Lm1  boeten  m2  Boethum -tium  mrm  uerbo usus est  CEGLRS  17  λογιχώς   item ut   13,  λογικώτερον   edd. se  L  *mitteret,  s. l . pro  Cm2  23 ingredientium opinionem  C  non  ante  præter  CEG  corr. m2 L  atque ideo ergo  Gm1  atque ita  m2   LPm1RS  melius probabiliter quam om.  R, s. l. Gm2Sm2   probabiliter quam rationabiliter, ut nobis uidetur, interpretati sumus, antiquos autem ait de eisdem disputasse rebus, sed se eorum illum maxime tractatum insequi quem Peripatetici Aristotele duce reliquerint, ut tota disputatio ad  Prædicamenta conneniat.    2 eisdem  E  eis  in ras . hisdem  cett. disputasse  post  rebus  C,  ante de eisdem  L, disputare  N   se  post  illum  add.  brm,  post  sed  Brandt  sequi  CEm2HN reliquerint  Gm1HPp.r . relinquerint  FSm1P a.r . relinquerent.  R a. r.Sm2  reliquerunt  CEGmSLNRp.r . EXPLICIT CΟΜMENTARIORV  add .  C, COMENTORVM  add. F, COMTV PLOLOGI,  sic, add . S LIB. I. INCIPIT LIB.  add. F  II.INCIPIT.  om. R  CEFGPRS   uariis cum scripturis compendiisque, subscriptio deest in HLN  Quæri in expositionum principiis solet, cur unum quodque ceteris in disputationis ordine præponatur, uelut nunc in genere dubitari potest, cur genus speciei, differentiæ, proprio accidentique prætulerit; de eo enim primitus tractat,  respondebimus itaque iure factum uideri; omne enim quod uniuersale est, intra semet ipsum cetera concludit, ipsum uero non clauditur, maioris itaque meriti est ac principalis naturæ quod ita cetera cohercet, ut ipsum naturæ magnitudine nequeat ab aliis contineri, genus igitur et species intra se  positas habet et earum differentias propriaque, nihilo minus etiam accidentia, atque ita de genere inchoandum fuit, quod cetera naturæ suæ magnitudine cohercet et continet, præterea illa semper priora putanda sunt quæ si auferat quis, cetera perimuntur, illa posteriora quibus positis ea quæ ceterorum  substantiam perficiunt, consequuntur, ut in genere et ceteris, nam si animal auferas, quod est hominis genus, homo quoque, quod species est, et rationale, quod differentia, et risibile, quod proprium, et grammaticum, quod accidens, non manebit et  2 ante Quæri  codd. et p exhibent idem lemma sine inscript. quod 171,10 habent, om. brm expositione  CGm1L  expositionis  S  principii  CGm1L  3 dispositionis  N  5 prætulerat  C tractat  in ras .,  s. l . scil, conamur  Em2  tractare  Em1Sm1  6 respondemus  F  8 cluditur i  ex  e  m2   S  naturæ naturæ suæ  F  10 igitur itaque  C  et  om .  CN  11 etiam minus  HS  12 etiam  om. R  etiam et  C  ita idcirco  CE in ras. HLm2NP  ideo  F  inchoandum fuit erat inchoandum  FHNP  13  ante cetera add . et  L  natura suæ magnitudinis  FHN  coerceat et contineat  Lm2  14 priora propria  LS  aufert  Ca.c . 19  ante  proprium  add . est  P, s. l. Lm2   post  grammaticum  add . esse  FHP, s. l. Em2 post  accidens add.  est FP,  ante N   interemptum genus cuncta consumit, si uero hominem esse constituas uel grammaticum uel rationale uel risibile, animal quoque esse necesse est. siue enim homo est, animal est, siue rationale, siue risibile, siue grammaticum, ab animalis  substantia non recedit, sublato igitur genere et cetera consumuntur, positis ceteris sequitur genus; prior est igitur natura generis, posterior ceterorum, iure est igitur in disputatione præpositura. Sed quoniam generis nomen multa significat hoc est  enim quod ait : Videtur autem neque genus neque species simpliciter dici; ubi enim non est simplex dictio, illic multiplex significatio est, prius huius nominis significationes discernit ac separat, ut de qua significatione generis tractaturus est, sub oculis ponat, sed cum neque genus neque species  neque differentia nec proprium nec accidens significatione simplici sint, cur de his tantum duobus, genere inquam ac specie, dixit non simpliciter dici, cum proprium, differentia atque accidens ipsa quoque sint significatione multiplici? dicendum est quoniam longitudinem uitans tantum speciem nomi nauit eamque idcirco, ne solum genus significationis esse multiplicis putaretur, enumerat autem primam quidem generis significationem hoc modo;    Genus enim dicitur et aliquorum quodammodo se habentium ad unum aliquid et ad seinuicem collectio,  10 s. Porph. Boeth. Porph. Boeth. esse  om. P  2  post  grammaticum  add . esse  FHP,  s. l. Em2  3 esse  post est Gm2L,  om. EGmIRS, post  esse  add . constituas  EP,  s. l. Lm2 alt . est sit  FHNP  5 et om.  FHNR  consummantur  S  9 enim est  L  10 ante Videtur  add . INCIPIT  Δ  DE GENERE  ΓΔΛΠ2Φ  Incipit diffinicio generis  Ψ   m. post., om. cett . autem  om. HN  est significatio  C  tractatus  R  14 est sit  P  oculos  HN  neque genus  om. C  15  pr . nec  FHP  neque proprium neque  N  simplicia  G a  add. m1 uel 2 LSm2  ac et C 17 non nec  G  18 atque om. C  est om.  G   solem  Gm1  quidem  om. C  24 ad et ad  S  aliquod  EN P IIS  aliquem  in ras .  Cm2,  fort . aliquid  m1   secundum quam significationem ROMANI dicitur genus ab unius scilicet habitudine, dico autem ROMOLO, et multitudinis habentium aliquo modo ad inuicem eam quæ ab illo est cognationem secundum diuisionem ab aliis generibus dictæ. Una, inquit, generis significatio est quæ in multitudinem uenit a quolibet uno principium trahens, ad quem scilicet ita illa multitudo coniuncta est, ut ad se inuicem per eiusdem unius principium copulata sit, ut cum ROMANI dicitur genus; multitudo enim ROMANI ab uno ROMOLO uocabulum  trahens et ipsi ROMOLO et ad se inuicem quasi quadam nominis hereditate coniuncta est. eadem enim quæ a ROMOLO societas descendit, ROMANI inter se omnes uno generis nomine deuincit et colligat, uidetur autem secuisse hanc generis significationem in duas partes, cum copulatiuam coniunctionem  admiscuit dicens; genus dicitur et aliquorum quodammodo se habentium ad unum aliquid et ad se inuicem collectio, tamquam et illud genus dicatur ad unum se aliquo modo habere et hoc rursus genus dicatur, quod ad se inuicem unius generis significatione coniuncti sint. hoc uero minime;  eadem enim a quolibet uno propagata societas et ad illum qui princeps est generis, totam multitudinem refert et ipsam  1 significationem diffinitionem  Φ  romanura  Cm1G   scilicet  om. Porph.   ante  inuicem  add . se  L   s. l. m2 brm Busse; cf. 173, 12  4 eam quæ eamque  CR  5 dictæ  Hm1Lm2R \ m2 W  dictam  cett.; cf. 173, 14 et Porph. 1,   τού πλήθοος_   κεκλιμένοι»  7 uno  om. FGRS, s. l. Em2, unum  H; cf. 21 ad  quem  s. l . ał quod  Lm2  8 est coniuncta  F  9 dicitur Romanorum  in mg. E, s. l. Gm2, uerba  multitudo enim Romanorum  del. Lm2  11  post  trahens  add . sit  E del. G del. m2, s. l. Lm2  12 ea  E ras. ex eadem  FHN  ab  CEH  14 colligit  CFPm2RS  alligat  L  16 genus  om .  H, s. l. N  dicitur  edd., om. H  dici  cett. s. l. N  17 ad et ad  S  aliquod  N  collectionem  FH  aliquo modo  om. EGRS  rursus  post  genus  C  rursum  S  dicatur generis  om. GRSm1  dicatur unius generis  s. l. m2  coniunctiua  EGR  coniuncta  Sm2  sint  NS  sunt  CFHLP,  om. EGR post  minime  add . est  LPm2  22 refert multitudinem  om. EGSm1, s. l. m2 sed  præfert    inter se multitudinem uno generis nomine conectit et continet. quocirca non est putandus diuisionem fecisse, sed omne quicquid in hac generis significatione intellegendum fuit, aperuisse. ordo autem uerborum ita sese habet   qui est hyperbaton  intellegendus   genus enim dicitur et aliquorum ad unum se aliquo modo habentium collectio et ad se inuicem aliquo modo habentium   rursus collectio subaudienda; est enim zeugma, cuius significationis adiecit exemplum: secundum quam significationem Romanorum dicitur genus ab  unius scilicet habitudine, dico autem Romuli, et multitudinis rursus habitudine habentium aliquo modo ad inuicem cognationem, eam scilicet quæ ab illo est, id est ROMOLO, secundum divisionem ab aliis generibus dictæ, scilicet multitudinis. hæc enim multitudo aliquo  modo ad unum et ad se inuicem habens genus dicta est, ut ab aliis discerneretur, ut ROMANI genus ab Atheniensium ceterorumque separatur, ut sit integer uerborum ordo genus enim dicitur et aliquorum collectio ad unum se quodammodo habentium et ad se inuicem, secundum quam significationem  ROMANI dicitur genus ab unius scilicet habitudine, dico autem ROMOLO, et multitudinis secundum diuisionem ab aliis generibus dictæ, habentium scilicet hominum aliquo modo ad inuicem eam quæ ab illo est, id est Romulo, cognatio 1 nomine  EGLRS uinculo  CFHN  nomine uel uinculo P 4 se  FHNP  qui  om. ER, s. l. Gm2Sm2  pr . sese  L  7  ante collectio  s. l . et  ut uid .  C  subaudiendo  N,  post  sub.  add . est  LR, ante s. l. Pm2  8 zeuma EFGHPS  14 dictam  EGm1Lm1PSm2  hæc enim multitudo  om.  ERS, s. l. Gm2  aliquo modo  om .  FP, ante add . et  C, post add . se  P del. m1?, s. l. Gm2H  15  post  unum  s. l . aliquid  Gm2 post  habens  add . cognationem Pm2 edd. separetur  Fa.c.N  separaretur  CFp.c.HLm1  sit sic  H  sit  post  uerborum,  P  sit  post  ordo, sic sit  F ; integer sit  C ; ordo uerborum,  post repet . sit  N  18 collectio  om. E  20 ab ad  F  habitudinem  F,  post repetit uerba post . aliquo   exemplum  6 8 G  22 dictam  CEGm1Lm1Sm2 post  habentium  add . se  Lm2P  23 id est  om. S, in quo post  cognationem locus 172, 4 13 secundum deuincit et collegit  sic repetitus 5  dicta est,  12  ea  script.   nem.’ Atque hæc hactenus; nunc de secunda generis significatione dicendum est.   Dicitur autem et aliter rursus genus, quod est unius cuiusque generationis principium uel ab eo qui genuit uel a loco in quo quis genitus est. sic enim  Orestem quidem dicimus a Tantalo habere genus, Hyllum autem ab Hercule, et rursus Pindarum quidem Thebanum esse genere, Platonem uero Atheniensem; etenim patria principium est unius cuiusque generationis, quemadmodum et pater. hæc autem uidetur promptissima esse significatio; ROMANI enim sunt qui ex genere descendunt ROMOLO, et Cecropidæ, qui a Cecrope, et horum proximi. Quattuor omnino sunt principia quæ unum quodque principaliter efficiunt. est enim una causa quæ effectiua dicitur,  uelut pater filii, est alia quæ materialis, uelut lapides domus, tertia forma, uelut hominis rationabilitas, quarta, quam ob rem, uelut pugnæ uictoria. duæ uero sunt quæ per accidens unius Porph. Boeth. generationis  om .  A,  in ras. C  quæ  Gm1 ll m1  5 a loco ab eo loco  CEGLRS;   Porph. 2, 1   άπ6 τού τόποα  sic  ex  si  Cm2  enim  in ras. Cm2  6 oresthē  C  oresten  LN ΣΝΑΣΦ  horestem  FH T  dicemus S genus habere  F  7 Hyllum  Gm1  yllum  m2  illum  ad quod  s. l . tantalum  A m2   cett . autem  om. G  8  ante  Thebanum  add . dicimus  2  9 principium  Porph. 2,4   αρχή τις ;  cf. infra 178, 17  10 et  Ν Ψ   er. uid. brm, s. l .  Δ,  om. cett. Busse; Porph. 2, 5   καί   om. codd. quidam habet M ;  cf. 176, 1  11 esse  om. H  sunt  om. EFGΗΝS ΑΑΣ,  s. l. Lm2,  in mg .  U m2  dicuntur  edd.; Porph. 2, 6   λέγονται ;  cf. 176, 7  12 cecropides  Σ  13 a Cecrope cecropis  Ea.c . a cecropis  p.c .  G  cæ m1  ci m2   R  ex genere descendunt cecropis  LS ΑΑΣ,  s. l. Em2   om . cecropis,  fort. ex 176, 8 ;  Porph. Κ εκροπίδαι ol άπό Κέκροπος  eorum  HL A,  in ras .  2  14 efficiunt principaliter  H  16 filii et filius  Em1FGLPRS post  materialis  add . dicitur  FPR  17  ante  forma  add. a  R, s. l. Sm2, ras. in   E uelut  i  er .  C  quam  NS, om. R, quæ  cett., fort. recte  ob rem  s. l. Rm2  18 pugnæ uictoria  N  pugna uictoriæ  cett . duo  CNP  accidentes  Ea.c.GHm1   in mg . ał accidentialiter  m2   Lm1RSm2  accidentis  m1 cuiusque dicuntur esse principia, locus scilicet ac tempus. quoniam enim omne quod nascitur uel fit, in loco ac tempore est, quicquid loco uel tempore natum factumue fuerit, eum locum uel id tempus accidenter dicitur habere principium.  horum omnium in hac secunda generis significatione duo quædam ex alterutris assumit, quæ ad significationem generis uidebuntur accommoda, ex his quidem quæ principalia sunt, effectiuum, ex his uero quæ accidentia, locum. ait enim genus  dicitur et a quo quis genitus est, quod est effectiua principalium causa, et in quo quis loco est procreatus, quæ est accidens causa principii. itaque hæc secunda significatio duo continet, eum a quo quis procreatus est, et locum in quo quis editus, ut exempla quoque demonstrant. Orestem enim dicimus a Tantalo genus ducere; Tantalus quippe Pelopem,  Pelops Atreum, Atreus Agamemnonem, Agamemnon genuit Orestem. itaque a procreatione genus hoc dictum est. at uero Pindarum dicimus esse Thebanum, scilicet quoniam Thebis editus tale generis nomen accepit. sed quoniam diuersum est illud, a quo quis procreatus est, locusque in quo quis editus,  uidetur diuersa esse generis significatio procreantis et loci, quam in secunda scilicet parte enumerans unam fecit. sed ne uideretur duplex, per similitudinem coniunxit dicens: etenim patria principium est unius cuiusque generationis, uel  in ras. E  et  C quicquid  ex quo quid  Cm2, ante add . et  F, post add . enim  L   accidentaliter  CLN  accidentialiter  EGPSm2; cf. indicem Meiseri  ex alterutris duo quædam  FP  consumit  S sunt Cm1H sumit Cm2, s. l.N generis significationem H  uidebantur  LPRS  uideantur  EG  accommodata  R  post quidem  add . causis  codd., om. unus F, del. Hm2  ante  effectiuum  add . sumit  H  accidentalia  N dici CFNP  et  om. C, s. l. Lm2  quisque  CGRS  10 loco procreatus est  L  procreatus est loco  N  quod  GKS  13 editus editus est  FHNP post  quoque  add . ipsa  FHP, s. l. Lm2  oresten  LN,  item 16  14 pelopen  E  15 agamemnonen  EG  -men 17 quoniam quia  FHN ante  Thebis  s. l. a Hm2?  18 editus editus est  CL  accipit  C  est  om. G  19  pr.  quisque  R  editus editus est  NP  est  s. l. m2  22  post  uideretur  add . tamen  EP, s. l. Lm2  adiunxit  FN  23 patria  s. l. Cm2, in mg. F  generati  Em1  generis  RSm1 quemadmodum et pater. sed quoniam in significationibus euenit fere, ut sit aliquid quod intellectui significatæ rei propinquius esse uideatur, quoniam duas generis apposuit significationes, multitudinis scilicet et procreantis, cui generis nomen conuenientius aptetur, iudicat atque discernit dicens  hanc esse promptissimam generis significationem quæ a procreante deducta sit; hi enim maxime Cecropidæ sunt qui a Cecrope descendunt, hi ROMANI, qui a ROMOLO quæ cum ita sint, confundi rursus generis significationes uidentur. si enim hi sunt maxime Romani qui a Romulo originem trahunt, et hæc significatio illa est quæ a procreante deducitur, ubi est reliqua, quam primam quoque enumerauit, quæ est multitudinis ad unum et ad se inuicem quodammodo se habentium collectio? sed acutius intuentibus plurimæ admodum differentiæ sunt. aliud est enim a quolibet primo procreante genus  ducere, aliud unum genus esse plurimorum. illud enim et per rectam sanguinis lineam fieri potest et non in multa diffundi, ut si per unicos familia descendat, huic enim aptabitur secunda illa generis significatio, quæ a procreante deducitur; prima uero illa non nisi in multitudine consistit. illud quoque  est, quod prima procreationis principium non requirit, sed, ut ipse ait, sufficit aliquo modo se habere ad id unde huiusmodi generis principium sumitur, secunda uero significatio nullam uim nisi procreante sortitur. item in illa PRIMÆ SIGNIFICATIONIS multitudine huius secundæ particularitas continetur, ut in  2 fere sæpe  C ante  euenit  LNPm2S intellectu  G significandæ FRSm2  propinquis  F  propinquus  Gm1PR  propinquum N quoniamque  Em2HLm2P, post  quoniam  add. qui  Sm1, del. m2  generi  EGH  s  er . 6 esse  om. G  7 ducta  R  cecropides  R  8 Cecrope cecropede  FR  -ide  post Romulo  add . descendunt  N  9 significationes generis  C  11 ducitur  Lm1  15 est  s. l. F, post  enim  CL  enim  om. N  aliquolibet  om . a  G  16 deducere  CLm1  et  om. N  18 si  s. l. Lm2, del. Sm2 per descendat puer unicus familiam distendat  Cm1FHN  aptatur  N  21 est est intellegendum C  primæ  Hm2  24 <a> procreante  Engelbrecht  prima  EGHLm1RS   Romanorum genere Scipiadarum genus; nam cum sint ROMANI, Scipiadæ sunt. quoniam enim ad ROMOLO et ad ceteros ROMANI secundum ROMOLO habitudinem iuncti sunt, ROMANI sunt, SCIPIADÆ uero dicuntur ad secundam generis significa tionem, quia eorum familiæ SCIPIONE et sanguinis principium fuit.    Et prius quidem appellatum est genus unius cuiusque generationis principium, dehinc etiam multitudo eorum qui sunt ab uno principio, ut a ROMOLO; namque  diuidentes et ab aliis separantes dicebamus omnem illam collectionem esse ROMANI genus. Sensus facilis et expeditus, si tamen ambiguitas una solvatur. cum enim prius multitudinis significationem retulerit ad generis nomen, post autem ad procreationis initium, nunc  contrario modo illam prius a se enumeratam significationem dicere uidetur quæ est procreationis, illam uero posteriorem quæ est multitudinis; quod contrarium uideri potest, si quis ad ordinem superius digestæ disputationis aspexerit. sed hic non de se loquitur, sed de humani consuetudine sermonis, in  quo prius eam significationem generis fuisse dicit quæ a procreante sit tracta, accedente uero ætate loquendi usu nomen generis etiam ad multitudinem habentem se quodammodo ad aliquem fuisse translatum, hoc uero idcirco, quoniam Porph. Boeth. nam natura  CFL  2 scipiades  HNP ante pr.  ad  add . et  FHNP,  s. l. Em2Lm2 post, ad om. L  4 scipiades  N  5 quia quod  E  et  om. NP, s. l. Cm2  8 generationis  in ras. Cm2  generis  PR  9 namque  sic etiam B Bussii om.  ΛΦ, add.  Hm2 \ m2  nam  2  quam  edd. Busse; Porph. 2, 8   το πλήθ-ος δ  10  post  aliis  add . generibus  F,  s. l. Lm2  11 collationem  Λ  collectionem  post  esse  HP ; romanorum esse collectionem  F  12  post  facilis  s. l . est  Lm2Pm2  facile  om . et  FN  expeditur  FNPa.c . 13 retulerat  F  retulit  R  14  post, ad  om. FHNR, s. l. Sm2  post nunc  s. l . autem  Lm2  15 prius posterius  CLm2NP  numeratam  N  16  post  uidetur  add . priorem  CGLNP  18 perspexerit  C  21 loquendique  CN  et  s. l. m1?  loquendi  H  23  ante  hoc  s. l . dicit  Lm1?, post  idcirco  in mg . dixit  Pm2   superius dixerat : hæc enim uidetur promptissima esse significatio, ut ab hac, id est secunda, quam promptissimam significationem esse dixit, illa quoque nuncupata uideretur, quæ est multitudinis. prius enim genus inter homines appellatum est quod quis a generante deduceret, post autem factum  est, ut per loquendi usum etiam multitudinis ad aliquem quodammo|do se habentis genus diceretur propter diuisionem scilicet gentium, ut esset inter eas nominis societatisque discretio. His igitur expletis uenit ad tertium genus quod inter FILOSOFI tractatur cuiusque ad dialecticam facultatem multus  usus est. horum quippe generum historia magis uel poesis tractat exordium, tertium uero genus apud philosophos consideratur. de quo hoc modo loquitur. Aliter autem rursus genus dicitur cui supponitur species, ad horum fortasse similitudinem dictum. et enim principium quoddam est huiusmodi genus earum quæ sub ipso sunt specierum, uidetur etiam multitudinem continere omnem quæ sub eo est. Duplicem significationem generis supra posuit, nunc tertiam monstrare contendit, hanc autem ad superiorum similitudinem  1 superius 174, 10. 14 18 Porph. 2, 10 13 Boeth. 26, 19 23.   1 enim autem  174, 10 2 secundum  GR  a  s. l.  secunda  E  5 quis  Cm2  prius  m1  7 duceretur  Cm1  diuisiones  EFHLm2NP  8 esset est  s. l.  et  E  has  FH  9 expeditis  N  ad  om. F  10 cuius  CF  multus  post  usus  Lm1R, multum  G  11 poesi  Cm1  13 hoc  2 litt. er. C  14 genus  ante  rursus  Λ,  post  dicitur  Φ  cui genus  16 om. N, quod indicatur uoce  usque  addita  dicitur usque earum;  sic   sæpe etiam  usque ad  pæne constanter in N aliisque codd. ubi mediæ lemmatum partes omissæ sunt  15 ab.. similitudine  GL \ m2 \Z  16 eorum  A m2 A  earum specierum  Porph. 2, 12   τών δφ’ lauto  17 ipso  om .  h m1  se  m2Lp.c. \HA>  sunt add.  Gm2 \ m2  uideturque  brm Busse; Porph .  xai SoxeT xai  etiam enim  F autem  Δ  18 omnem    h m1 ß m1  omnium  CEGLPRS h m2 U m2  earum  FHN, s. l. post omnium  Lm2  sub eo est  PA m1 AU m1 ST  est  Φ  sub eo ipso  F \ m2  se  Lm2  sunt est  E, s. l. G  specierum  EFGHLNPp.c . sunt eo sub  a.c .  RS \ m2 U m2  sunt sub eo specierum  C; cf. Porph. 2,12 s . 19 proposuit  edd . 20 superiorem  FLm1Pm1   dictam esse arbitratur. superius autem dictæ significationes sunt una quidem, cum nomen generis quadam principii antiquitate ad se iunctam multitudinem contineret, alia uero, cum genus ab uno quoque procreante duceretur, quod eorum  quæ procreantur principium est. cum igitur sint superius duæ generis propositæ significationes, tertium nunc addit de quo inter philosophos sermo est, illud scilicet cui supponitur species, quod idcirco genus uocatum esse sub opinionis credit ambiguo, quoniam habet aliquam similitudinem superiorum. nam sicut illud genus quod ad multitudinem dicitur, uno suo nomine multitudinem claudit, ita etiam genus plurimas species cohercet et continet. item ut genus illud quod secundum procreationem dicitur, principium quoddam est eorum quæ ab ipso procreantur, ita genus speciebus suis est principium. ergo quoniam utrisque est simile, idcirco nomen quoque generis etiam in hac significatione a superioribus mutuatum esse ueri simile est.    Tripliciter igitur cum genus dicatur, de tertio apud philosophos sermo est; quod etiam describentes adsiPorph. Boeth. dictam esse arbitratur ut dictum est  GRS  autem  om. C, s. l. Lm2, del. Pm2  dictæ duæ  Lm1, ante  sunt  s. l . dictæ  m2, duæ  ex  dictæ  H ras. Sm2, ante  dictæ  s. l. Pm2, ante  sunt  edd., post R  2 quidem  om. C  cum  in mg. Cm2  quæ  m1N  quadam  om. EFG  quandam  H  qua  RSm1  antiquitatem  H  3 ad se iunctam  CLm2  ad se et adiunctam  HN  ad se iniunctam  Sm1  ab uno quoque iniunctam  R  adiunctam  cett.; cf. 177, 2  continet  Cm1 corr. in mg. m2 Nm2  aliam  G  4 deduceretur  E  5 qui  P  6 tertiam  et  qua  F  7  post  scilicet  add . genus  F, s. l. Sm2  8  ante  opinionis  add . suæ  N, post CHLP, s. l. Em1?, in mg. Sm2  se  m1  9 creditur  Ca.r.FR   a multitudine  Ep.c.FHN  11 suo sub  C  nomine sub uno  FHNPm2,  ex suo  EL  ita  in mg. Cm2, s. l. Nm2  13 est esse  EGLm2RS  14  post  suis  add . constat  FHN, post genus  s. l. Em2  est  CLm1P  esse  cett . 15 idcirco id  C  nomen  post  generis  FHNP, post  quoque  L  16 in hac etiam  FHN  hanc significationem  CP  18 cum genus sit  180, 2 om. N  dicitur  S A m1 /AS  19 etiam etiam et  R   gnauerunt genus esse dicentes quod de pluribus et differentibus specie in eo quod quid sit prædicatur, ut animal. Iure tertium genus philosophi ad disputationem sumunt; hoc enim solum est quod substantiam monstrat, cetera uero  aut unde quid existat aut quemadmodum a ceteris hominibus in unam quasi populi formam diuidatur ostendunt. nam illud quod multitudinem continet genus, illius multitudinis quam continet substantiam non demonstrat, sed tantum uno nomine collectionem populi facit, ut ab alterius generis populo segregetur. item illud quod secundum procreationem dictum est, non rei procreatæ substantiam monstrat, sed tantum quod eius fuerit procreationis initium. at uero genus id cui supponitur species, ad speciem accommodatum speciei substantiam informat. et quia inter philosophos hæc maxima est quæstio,  quid unum quodque sit   tunc enim unum quodque scire uidemur, quando quid sit agnoscimus  , id circo reiectis ceteris de hoc genere quam maxime apud philosophos sermo est, quod etiam describentes adsignauerunt ea descriptione quam subter annexuit. diligenter uero ait describentes,  non definientes; definitio enim fit ex genere, genus autem aliud genus habere non poterit. idque obscurius est quam ut primo aditu dictum pateat. fieri autem potest ut res quæ  esse  ante  genus  Pm1, post  dicentes  Σ  et  om. F  differentiis  R  quid  iterum  quod  P  prædicetur  Γ  3 ut animal  om .  ΑΣ  5 est solum enim  CN  enim est solum  FP existit  E  it  in ras .  GLPS  existet  Sm1  extitit  HN  <multitudo> a  Brandt  7 una... forma  EGRS  diuidantur  G  ostendit  EGLPm1S  8 multitudinis multitudinem  G  12 procreantis  Nm1  13 atque  G  14 ad speciem  om. N  ad differentiam  Cm2FLm1Pm2 edd . 15 quæstio est  FHN  16 unum  om. EGRS  enim etenim  FN  quodque unum  G   uidemur debemus  E in ras. GPm1RS, post  uidemur  add . uel debemus  Hm1   del. m2 post  reiectis  add . quia non demonstrant substantiam  L  temptatis temporum  Sm1, del. m2  19  post  quod  add . genus  EPm1, del. m2   ait  ex  aut  Em1  addit  m2NP  addidit  F  21 ex de  H  23 dictum  om. FH dictu  GLS  autem enim  FNP   alii genus sit, alii generi supponatur, non quasi genus, sed tamquam species sub alio collocata. unde non in eo quod genus est, supponi alicui potest, sed cum supponitur, ilico species fit. quæ cum ita sint, ostenditur genus ipsum in eo  quod genus est, genus habere non posse. si igitur uoluisset genus definitione concludere, nullo modo potuisset; genus enim aliud quod ei posset præponere, non haberet, atque idcirco descriptionem ait esse factam, non definitionem. descriptio uero est, ut in priore uolumine dictum est, ex proprietatibus infor matio quædam rei et tamquam coloribus quibusdam depictio, cum enim plu|ra in unum conuenerint, ita ut omnia simul rei  cui applicantur æquentur, nisi ex genere uel differentiis hæc collectio fiat, descriptio nuncupatur. est igitur descriptio generis hæc : genus est quod de pluribus et differen tibus specie in eo quod quid sit prædicatur. tria hæc requiruntur in genere, ut de pluribus prædicetur, ut de specie differentibus, ut in eo quod quid sit. de qua re quoniam ipse posterius latius disputat, nos breuiter huius rei intellegentiam significemus exemplo. sit enim nobis in forma generis animal.  id de aliquibus sine dubio prædicatur, homine scilicet, equo, boue et ceteris. sed hæc plura sunt. animal igitur de pluribus prædicatur, homo uero, equus atque bos talia sunt, ut a se discrepent, nec qualibet mediocri re, sed tota specie, id est tota forma suæ substantiæ. de quibus dicitur animal; homo  enim et equus et bos animalia nuncupantur. prædicatur ergo animal de pluribus specie differentibus. sed quonam modo fit  9 in priore uolumine cf. 42, 8 43, 6 potius quam 153, 10 ss.; cf. Proleg. adn. 7.   1 genere  G post  supponatur  add . sed cum alii  add. P  subponitur  uel  sup-  CFHN, s. l. Pm2  non  potest  3 del. E  2 collocatur  CFHNPm2  non enim  EF  7 ei eius  HN  aliud quod  HNPm1RS  possit  EGS priori  LN  ex  om. GHS, s. l. Em2Lm2  11 plurima  L  plura  post  unum  C  16  post . ut  om. FG  late  E in ras. FHP, ecte ? 19 exemplo hoc modo  CLP  20 prædicetur  CEGPm1RS ante  equo  add . et  FHLN, er. P  21 boue et boue  L  et  er. uid. C  22 a ad  Lm1S  23 mediocri re mediocritate  H 24 forma tota  E del. tota G  26 fit  om. G   hæc prædicatio? non enim quicquid interrogaueris, mox animal respondetur: non enim si quantus sit homo interrogaueris, animal respondebitur, ut opinor; hoc enim ad quantitatem pertinet, non ad substantiam. item si qualis interroges, ne huic quidem responsio conuenit animalis, ceterisque omnibus interrogationibus hanc animalis responsionem ineptam atque inutilem semper esse reperies, nisi ei tantum apta est quæ quid sit interroget. interrogantibus enim nobis quid sit homo, quid sit equus, quid sit bos, animalia respondebitur. ita nomen animalis ad interrogationem quid sit de homine, equo atque  boue ac de ceteris prædicatur, unde fit ut animal prædicetur de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit. et quoniam generis hæc definitio est, animal hominis, equi, bouis genus esse necesse est. omne autem genus aliud est quod in semet ipso atque in re intellegitur, aliud quod alterius præ dicatione. sua enim proprietas ipsum esse constituit, ad alterum relatio genus facit, ut ipsum animal, si eius substantiam quæras, dicam substantiam esse animatam atque sensibilem. hæc igitur definitio rem monstrat per se sicut est, non tamquam referatur ad aliud. at uero cum dicimus animal genus  esse, non, ut arbitror, tunc de re ipsa hoc dicimus, sed de ea relatione qua potest animal ad ceterorum quæ sibi subiecta non num  FHN  rogaueris  Cm1GS  3  ante  animal  add . mox  F respondetur  F  ut non  FHN  4  post  qualis  add . sit  FHNP, s. l. Em2, s. l. homo sit  Lm2 interroges  Em1Lm1P  roges  cett . nec  CG  hæc  CSm2  id  m1  hic  FN  5 interrogantibus  EG  6 ineptam  CFHNPp.c.Lm2  idiotam  E s. l. i . inertem  m2 GLm1 s. l.  inpropriam  m1? Pa.c.S Hilgard  idiotam uel ineptam  R  idiotæ  Engelbrecht  7 nisi ni  C  interrogat  Em2HN  enim autem  F post . quid quidque  R  sit  om. E  animal  C  item  EGLm1PRS  11 ac et  R ante bouis  add . atque  FHNP  14 genus autem  C ante  alterius  add . ad  CEm2HN  prædicationem  Em1PSm1 edd., post add . refertur  Pm2 edd . 18 dicas  Lm2  21 esse  om. EGRS, s. l. Lm2  re  om. EGR, s. l. Sm2 post  hoc  add . nomen  C, s. l .  Em2Pm2, ante FHNS  de  del. L, s. l. Pm2  22 relatione  in ras .  E  ratione  GLPm1R   sunt prædicationem referri. itaque character est quidam ac forma generis in eo quod referri prædicatione ad eas res potest, quæ cum sint plures et specie differentes, in earum tamen substantia prædicatur. Huius autem definitionis rationem per exempla subiecit dicens: Eorum enim quæ prædicantur, alia quidem de uno dicuntur solo, sicut indiuidua ut Socrates et hic et hoc, alia uero de pluribus, quemadmodum genera et  species et differentiæ et propria et accidentia communiter, sed non proprie alicui. est autem genus quidem ut animal, species uero ut homo, differentia autem ut rationale, proprium ut risibile, accidens ut album, nigrum, sedere. Omnium quæ prædicantur quolibet modo, facit Porphyrius diuisionem idcirco, ut ab reliquis omnibus prædicationem generis seiungat ac separet, hoc modo. omnium, inquit, quæ prædicantur, alia de singularitate, alia de pluralitate dicuntur.  7 14 Porph. 2, 17 22 Boeth. 27, 2 7.   1  post  itaque  add . ut  P, s. l. Lm2 est  om. R, post  generis  F  quiddam  Ea.r.G  quidem  CNPm1  2 prædicatione  post  res  C  3 eorum  CGNS, m1 in ELP  4 tantum  E  substantiam  NR, -a  ex  -a  CS; cf. 187, 11. 18  5 autem  om. C, in mg. Lm2  8 indiuiduum  C  indibus  s. l . indiuidua  Em2  diabus a,  ex  e  E   EG  ut Socrates  hoc  om. CLNP, risibile  13 om. E in mg . sicut socrates et hic et hoc  GH  ut sicut  Em2 in mg. RS ΑΣ  et hic et hec et hoc  F  9 uero  om. CFLNPR  autem  Σ  quemadmodum risibile  13 om. CL   sed uerba  est autem  11  sedere 14  exhibet 184, 14  NP  ut genera, om. reliqua usque  accidens 13  F  10 differentia  Sm1   m1  proprium  Γ  11 sed et  ΛΣ  proprie  L 184, 14 R Ψ  propria  ΓΑΑΠ   ras. ex  -æ  2  a  in ras .  Φ   post  alicui;  Porph. 2, 20   ιδίως est  risibile  om. R  est sedere  14 om. S  12 uero  s. l .  Δ m2 Φ m2  ante  accidens  add . ut  CL  ut id est  CLm2P  uel  E  et  R; Porph. 2,22   otov  14  ante  nigrum  add.  et  R  16 a  LPS  17  post separet  add . et  F  id facit  FHN, s. l. Em2  18  pr . alia alia quidem  FHN  alia de singularitate  om. G, s. l. Em2, post  pluralitate  CLm1 post . alia alia uero  FHNS  dicuntur prædicantur  post singularitate  FHN   de singularitate uero, inquit, prædicantur quæcumque unum quodlibet habent subiectum de quo dici possint, ut ea quibus singula subiecta sunt indiuidua, ut Socrates, Plato, ut hoc album quod in hac proposita niue est, ut hoc scamnum in quo nunc sedemus, non omne scamnum – hoc enim uniuersale  est  , sed hoc quod nunc suppositum est, nec album quod in niue est uniuersale est enim album et nix  , sed hoc album quod in hac niue nunc esse conspicitur; hoc enim non potest de quolibet alio albo PREDICARE quod in hac niue est, quia ad singularitatem deductum est atque ad indiuiduam  formam constrictum est indiuidui participatione. alia uero sunt quæ de pluribus PREDICARE, ut genera, species, differentiæ et propria et accidentia communiter, sed non proprie alicui. genera quidem de pluribus prædicantur speciebus suis, species uero de pluribus prædicantur  indiuiduis; homo enim, quod est animalis species, plures sub se homines habet de quibus appellari possit. item equus, qui sub animali est loco speciei, plurimos habet indiuiduos equos de quibus prædicetur. differentia uero ipsa quoque de pluribus speciebus dici potest, ut rationale de homine ac de deo  corporibusque cælestibus, quæ, sicut Platoni placet, animata sunt et ratione uigentia. proprium item etsi de una specie PREDICARE, de multis tamen indiuiduis dicitur, quæ sub conuenienti specie collocantur, ut risibile de Platone, Socrate et ceteris indiuiduis quæ homini supponuntur. accidens etiam  1 uero  om. FHN  2 possunt  CLm1  3  ante Plato  add . ut  FH, s. l. Lm2  et  N edd . 4 quod ut  F  ut et  N  6 sed sed et  F  7 niui  Gm2Sm1 enim est  FL  8 niui  Sm1, item 9  9 hac alia  EFGR a.c.ut uid.  ac  p.c. Sm1  post, ad  om. GHLR, s. l. Em2Nm2, in  FSm2  14 propriæ  FGa.c.Sm1  propria  CHLN post  alicui  uerba lemmatis 183, 11 14  est autem sedere  add. L  15 plurimis  FN  post  indiuiduis  add . suis  CFHP  17 qui quod  FHN  19 prædicatur  FHN  potest dici  E  21 quæ  om. R, s. l. Sm2 q.  er. N  item autem  Lm2P  specie  om. C  23 tamen  ante  de  H  post  indiuiduis  add . dicitur  CLP, s. l. Hm2  hominibus  EG  homini *    b. ? er. L  supponantur  Em1GS  supponuntur  ante homini  C   de multis dicitur; album enim et nigrum de multis omnino dici potest quæ a se genere specieque seiuncta sunt. sedere etiam de multis dicitur; homo enim sedet, simia sedet, aues quoque, quorum species longe diuersæ sunt. accidens autem  quoniam communiter accidens esse potest et proprie alicui, idcirco determinauit dicens et accidentia communiter, sed non proprie alicui. quæ enim proprie alicui accidunt, indiuidua fiunt et de uno tantum valentia PREDICARE, ea quæ communiter accipiuntur, de pluribus dici queunt. ut enim de  niue dictum est, illud album quod in hac subiecta niue est, non est communiter accidens, sed proprie huic niui quæ oculis ostensionique subiecta est. itaque ex eo quod communiter prædicari poterat   de multis enim album dici potest, ut albus homo, albus equus, alba nix  , factum est, ut de  una tantum niue PREDICARE illud album possit cuius participatione ipsum quoque factum est singulare. omnino autem omnia genera uel species uel differentiæ uel propria uel accidentia, si per semet ipsa speculemur in eo quod genera uel species uel differentiæ uel propria uel accidentia sunt, manifestum est quoniam de pluribus PREDICARE. at si ea in his speculemur in quibus sunt, ut secundum subiecta eorum formam et substantiam metiamur, euenit ut ex pluralitate prædicationis ad singularitatem uideantur adduci. animal enim,  3 enim  om. C  et  s. l. m2  enim  L  sedit  CN  simia  post  sedet  FH  et simia  R  aues auis  N  set et aues  F  sedet auis  H  4 quoque  om. FN, uero  L  quarum  Lm1 post  sunt  s. l . sedent  Pm2  scil, sedent  Sm2  5  ante  communiter  add . et  FHN, s. l. Em2Pm2  7 propria  HN pr . alicui  om. GLR  quæ  s. l. Sm2  cum  E s. l. m2FH  enim proprie  s. l. Em2Sm2  propria  N accidunt alicui  E  ea quæ et quæ  E  ea quidem quæ  N  eademque cum  P  et cum  F  cum  H  9 queunt  om. Em1G, s. l. Sm2  possunt  E m2 Pm1  potest  m2   R  niui  Sm1  niue est subiecta  HL  niui  Sm1  nunc  G  12 ostensione  GRS  ita q.  er .  C  ita quoque  Sm2, ad  itaque  s. l . quoque  Hm2  15 niui  GSm1  17 differentias  CE  s  in er . e?  GL  20 quoniam quod  G  21 ut et  FN subiectam  CEGH a.r.Lm1PSm2  22 substantiamque  om . et  FHNP  metiantur  E  mentiamur  Ca.r.Sa.c . eueniet  HN  pluritate  Gm1P   quod genus est, de pluribus prædicatur, sed cum hoc animal in Socrate consideramus   Socrates enim animal est  , ipsum animal fit indiuiduum, quoniam Socrates est indiuiduus ac singularis. item homo de pluribus quidem hominibus prædicatur, sed si illam humanitatem quæ in Socrate est indiuiduo consideremus, fit indiuidua, quoniam Socrates ipse indiuiduus est ac singularis. item differentia ut rationale de pluribus dici potest, sed in Socrate indiuidua est. risibile etiam cum de pluribus hominibus prædicetur, in Socrate fit unicum. communiter quoque accidens, ut album, cum de pluribus  dici possit, in uno quoque singulari perspectum indiuiduum est. Fieri autem potuit commodior diuisio hoc modo. eorum quæ dicuntur, alia quidem ad singularitatem prædicantur, alia ad pluralitatem, eorum uero quæ de pluribus PREDICARE, alia secundum substantiam PREDICARE, alia secundum accidens. eorum quæ secundum substantiam prædicantur, alia in eo quod quid sit dicuntur, alia in eo quod quale sit, in eo quod quid sit quidem, genus ac species, in eo quod quale sit, differentia. item eorum quæ in eo quod quid sit PREDICARE, alia de speciebus PREDICARE pluribus, alia minime;  de speciebus pluribus prædicantur genera, de nullis uero species. eorum autem quæ secundum accidens prædicantur, alia quidem sunt quæ de pluribus prædicantur, ut accidentia,  1 plurimis  R  5 si  s. l. Lm2Sm2  quæ  et  est  om. F  est  indiuidua  in mg. Cm2  7 est  post  singularis  E  9 hominibus  om. FN prædicatur  CEGL ante  hominibus Pm1RS dici possit  N  in Socrate  om. ER  unica  Em1GS unicam  Lm1  unita  R  10 cum  s. l. Em2Sm2  11 possit dici  E  singulari singulari corpore  CFHN perspectum  CE in ras. FH, m2 in LPS  perspecta  Lm1 a.c . perfecta  m1p.c . R  perfectam  Pm1Sm1  profecto  alt . o  in ras .  N  profecto perfecta  G  indiuidua  EGLm1RS  12  ante  eorum  add . ut  GRS, del. EL  13 dicuntur prædicantur  Pm2  prædicantur dicuntur  L   ex  dicantur  m2   P  14 plurimis  R  prædicantur dicuntur  N  17  pr . quod  differentia  19 in ras. Em2 post, in eo  differentia  19 om. GR  19 iterum  FN  20 pluribus plurimis  H  prædicantur  FHN  21  post  speciebus  add . quidem  FHNP  pluribus  om. GRS, s. l. Lm2, post  prædicantur  Em1Fm1 23  post  pluribus  add . speciebus  CFHN, s. l. Em2   alia quæ de uno tantum, ut propria. Posset autem fieri etiam huiusmodi diuisio. eorum quæ PREDICARE, alia de singulis PREDICARE, alia de pluribus. eorum quæ de pluribus, alia in eo quod quid sit, alia in eo quod quale sit  prædicantur. eorum quæ in eo quod quid sit, alia de differentibus specie dicuntur, ut genera, alia minime, ut species, eorum autem quæ in eo quod quale sit de pluribus prædicantur, alia quidem de differentibus specie PREDICARE, ut differentiæ et accidentia, alia de una tantum specie, ut propria.  eorum uero quæ de differentibus specie in eo quod quale sit prædicantur, alia quidem in substantia PREDICARE, ut differentiæ, alia in communiter euenientibus, ut accidentia. et per hanc divisionem quinque harum rerum definitiones colligi possunt hoc modo. genus est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur. species est quod de pluribus minime specie differentibus in eo quod quid sit prædicatur. differentia est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit in substantia PREDICARE. proprium est quod de una tantum specie in eo quod quale sit non in sub stantia prædicatur. accidens est quod de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit non in substantia prædicatur.  1 quæ  om. FN  una  C s. l. add . specie  FHN  possit  FRS  potest  N  2 etiam  om. LP  4  post pr . sit  add . prædicantur  CFHNP, s.l. Lm2  6 specie speciebus  Ea.r.FLNPS  7 autem  in mg. E, s. l. Lm2  9 accidentia et differentiæ  C post  accidentia  add . communiter  Pm2   edd . 10 uero  om. GRS, in mg. Em2Lm2  quæ  in mg. Em2  de differentibus specie  om. GLRS, in mg . de specie differentibus  Em2  de  om . C 11 substantiam  RSa.r . conuenientibus  Pm2  13 definitiones diuisiones  FHm1  14 specie differentibus  hic F, post quid sit  15 cett.; cf. proxima et 193, 1  15 est autem  E  substantiam  R  proprium prædicatur  20 om. GR, in mg. Em2  proprium uero  s. l. add. Lm2  est quod de pluribus minime specie differentibus in eo quod quale ait sit  s. l. Lm2  non in substantia prædicatur  LPm2  non in substantiam prædicatur  Sm1, del. m2, in sump. g .  ante  non  inserenda   hæc proprium est quod de pluribus specie minime differentibus,  deinde pauca uerba, quorum extremum  <prædi>cat<ur>,  cum mg. abscisa, sequuntur uerba  accidens est    prædicatur,  m2   ante  specie  add . et  CE del. GLP    Et nos quidem has diuisiones fecimus, ut omnia a semet ipsis separaremus, Porphyrio vero alia fuit intentio. non enim omnia nunc a semet ipsis disiungere festinabat, sed tantum ut cetera a generis forma et proprietate separaret. idcirco diuisit quidem omnia quæ PREDICARE aut in ea quæ de  singulis prædicantur, aut in ea quæ de pluribus, ea uero quæ de pluribus PREDICARE, aut genera esse dixit aut species aut cetera, horumque exempla subiciens adiungit : Ab his ergo quæ de uno solo PREDICARE, differunt genera eo quod de pluribus adsignata prædi centur, ab his autem quæ de pluribus, ab speciebus quidem, quoniam species etsi de pluribus prædicantur, sed non de differentibus specie, sed numero; homo enim cum sit species, de Socrate et Platone prædicatur, qui non specie differunt a se inuicem,  sed numero, animal uero cum genus sit, de homine et boue et equo prædicatur, qui differunt a se inuicem et specie quoque, non numero solo. a proprio uero differt genus, quoniam proprium quidem de una sola specie, cuius est proprium, prædicatur et de his  quæ sub una specie sunt indiuiduis, quemadmodum  Porph. Boeth. separemus  GNRm1Sm1  porphirii  Lm1  fuit alia  CN  4 forma generis  H  separet  NPa.c.Sm1 ante  idcirco  add . hic  FRS  5 diuisit  s. l. Em2  separauit  m1  quidem  s. l. R, ante  diuisit  L  6 prædicarentur  FHLm2Pm2  plurimis  Em1Lm2  uero autem  C  7 plurimis  FGm2N  prædicarentur  FHLm2  8 horum  F  9 Ab  om. GHP, s. l. ER  ergo uero  H  prædicarentur  N  10 prædicantur  Em1GLm2PRSm2 Busse  11 ab his accidens  189, 14   Ω,  om. cett., sed in S particulæ lemmatis plerumque  HISTORIA inscriptæ uariis locis expositionis insertæ sunt, item particulæ quædam in L; quorum locorum lectiones hic proponentur post . ab  Ω   etiam B Bussii  a  edd. Busse  12  post  quidem  add . differunt genera  Γ  prædicatur  ΛΣ  13 sed non sed  om .  Σ  non tamen  H m2 ‘i’  14 Platone de platone  A  16 sit genus  Σ  17 boue de boue  Γ  18 et om.  ΓΦ  non  Porph. 3, 1   aX\’ οΰχί  solum  edd. cum Porph .  τώ άριθ·μώ μόνον  20 hiis  Φ  21 una  om. Porph. 3, 3   risibile de homine solo et de particularibus hominibus, genus autem non de una specie prædicatur, sed de pluribus et differentibus specie. a differentia uero et ab his quæ communiter sunt accidentibus differt  genus, quoniam etsi de pluribus et differentibus specie PREDICARE differentiæ et communiter accidentia, sed non in eo quod quid sit prædicantur, sed in eo quod quale quid sit. interrogantibus enim nobis illud de quo prædicantur hæc, non in eo quod quid  sit dicimus PREDICARE, sed magis in eo quod quale sit. interroganti enim qualis est homo, dicimus rationalis, et in eo quod qualis est coruus, dicimus quoniam niger. est autem rationale quidem differentia, nigrum uero accidens. quando autem quid est homo  interrogamur, animal respondemus; erat autem hominis genus animal.    Nunc genus a ceteris omnibus quæ quolibet modo prædi3 specie  s. l.  Γ, om. optimi codd. Porph. 3,5, delend. uid. Bussio  5  locum  quoniam animal  16 post  genus  193, 18 add. LS  etiamsi  LS sΠ*ΙΓ  specie differentibus  ΛΣ ;  Porph. διαφερόντων τψ ειόει  6 differentia  Lm2S  7 sed non  Δ   ad  sed  s. l . id est tamen  m1?   Π   ad  sed  s. l . uel tamen  m1?   A Busse  tamen non  LS ΤΣΦ  non tamen  Ψ   edd.; Porph. 3, 8   άλλ’ οόκ,  cf. supra 188, 13, infra 190, 12  7 sit  om. L  sed in eo quod quale quid sit  codd. cum Porph. 3, 8 codicib. Lm2Mm2   άλλ’ έν τψ όποιον τ£ έστιν,  delend. uid. Bussio  8 quid  om. S Φ  interrogantibus sit  11 om .  Φ  ad interrogantibus  s. l . uel interrogati  Δ  nobis  LS A m2 Ii   del. m2 Busse  nos  A m1 enim  post  nos,  Ψ,  om .  ΓΔ2   decst   Φ ;  Porph. 3, 8   έρωτησάντων γάρ ήμών  uel  τινών   codd . post  illud  s. l . quomodo  m1?  uel de quo  m2   Δ  hæc  s. l. Lm2  10  post  quale  add . quid  Π del. m2   Ψ m Busse, om .  LS VM pbr, om. etiam 194, 7 cf. 195, 4. 196, 8. 15, aliquid  s. l .  Λ   deest   Φ ;  Porph. 3, 10   έν τψ ποιόν τί έατιν  11 interroganti  ΑΣ a.r . Ψ  interrogantibus  S interrogati  cett.; Porph. p, 3, 10   έν γάρ τψ έρωταν  12. dicimus  Π m2 ΣΨ,  om .  Φ, dicitur  cett.; Porph. 3, 11   οομέν  14 autem  om. N  quid est quidem  FN  qui  Gm1, s. l . est  m2  quod est  L 15 interrogamus  P A,  m1 in   EGR Z  interrogemus  S  erat  RS, m1 in Ρ ΔΛ, est  1  erit  cett.; Porph. 3, 13   vjv  genus hominis  Σ   cantur separare contendit hoc modo. quoniam enim genus de pluribus PREDICARE, statim differt ab his quidem quæ de uno tantum prædicantur quæque unum quodlibet habent indiuiduum ac singulare sublectum; sed hæc differentia generis ab his quæ de uno PREDICARE, communis ei est cum ceteris,  id est specie, differentia, proprio atque accidenti idcirco, quoniam ipsa quoque de pluribus prædicantur. horum igitur singulorum differentias a genere colligit, ut solum intellegendum genus quale sit sub animi deducat aspectum, dicens : ab his autem quæ de pluribus prædicantur, differt genus,  ab speciebus quidem primum, quoniam species etsi de pluribus prædicantur, non tamen de differentibus specie, sed numero. species enim sub se plurimas species habere non poterit, alioquin genus, non species appellaretur si enim genus est quod de pluribus specie differentibus in eo  quod quid sit PREDICARE, cum species de pluribus dicatur et in eo quod quid sit, huic si adiciatur ut de specie differentibus PREDICARE, speciei forma transit in generis; id quoque exemplo intellegi fas est. homo enim prædicatur de Socrate, Platone et ceteris quæ a se non specie disiuncta  sunt, sicut homo atque equus, sed numero quod quidem habet dubitationem quid sit hoc quod dicitur numero differre. numero enim differre aliquid uidebitur quotiens numerus a  2 quidem  om. CHN  qui  G, ex  quæ  Lm2  3  post prædicantur  add . ut socrates et hic et hoc  H  quæ  CN  5 uno uno solo  LS  est ei  L  est  om. CEHN  6  post  specie  add . et  FHP, s. l. Lm2  accidente  Lm2Pm1N  9 aspectum deducat  E  ab  CL s. l. NSm2, om. cett . 10 autem enim  P post  pluribus  add . id est  add . specie,  sed   del. E  ab his quæ  hæc s. l. E  de pluribus  Em2GPRS  11 a  R  primum  om. S, s. l. Lm2; deest 188, 12  12 prædicatur  S  non tamen sed non  S  de  om. FHNP  15 plurimis  Em2GPRS  16 plurimis EGR  dicatur prædicetur  C  prædicatur  edd . 19 fas est placet  HNPm1 post  enim  s. l . cum sit species  Em2Pm2 quod est species  Lm2  20 et ceteris  del. E  qui  Ep. c . disiuncta  ad quod s. l . differunt equus  del. E  21  post  equus  add . uel bos  LP  23 differre  in mg. H post  aliquid  FHLN  aliquis  GS  quoties -cies  EPRS   numero differt, ut grex boum qui fortasse continet triginta boues, differt numero ab alio boum grege, si centum in se contineat boues; in eo enim quod grex est, non differunt, in eo quod boues, ne eo quidem : numero igitur differunt,  quod illi plures, illi uero sunt pauciores. quomodo igitur Socrates et Plato specie non differunt, sed numero, cum et Socrates unus sit et Plato unus, unitas uero numero ab unitate non differat? sed ita intellegendum quod dictum est numero differentibus, id est in numerando differentibus, hoc est  dum numerantur differentibus. cum enim dicimus ‘hic Socrates est, hic Plato’, duas fecimus unitates, ac si digito tangamus dicentes ‘hic unus est’ de Socrate, rursus de Platone ‘hic unus est’, non eadem unitas in Socrate numerata est quæ in Platone. alioquin posset fieri ut secundo tacto Socrate Plato  etiam monstraretur. quod non fit. nisi enim tetigeris Socratem uel mente uel digito itemque tetigeris Platonem, non facies duos, dum numerantur. ergo differunt quæ sunt numero differentia. cum igitur species de numero differentibus, non de specie prædicetur, genus de pluribus et differentibus specie  dicitur, ut de boue, de equo et de ceteris quæ a se specie inuicem differunt, non numero solo. tribus enim modis unum quodque uel differre ab aliquo dicitur uel alicui idem esse,  3 continet  EGLRS  differt  C, add . neque  CP, s. l. Hm2, s. l . nec  Lm2  4 ne  differunt    post  quidem  del . hæc  m2   N  igitur  om. EG  nec in eo  recte?  quidem differunt. Igitur numero differunt  L non nisi quidem numero. Igitur differunt numero  F  non nisi eo  add. S, sed del . quidem numero differunt  RS  Numero igitur Igitur numero  C  differunt,  cet .  om. CP  quomodo quo  R  igitur uero  C  6 specie Plato  om. F  7  pr . unum  PS  8 differt  CEm2NPR post  intellegendum  add . est  CL  10 dum cum  F   ante  rursus  s. l . et  S possit  FLRS  posset fieri  in mg. Cm2 ut in  Cm2Em2G  tactu socrates  Em1G  ante  etiam  add . et  sed  et  in  etiam  del. uid. E   EG demonstraretur  LP  19 speciebus  CFHN post  genus  s. l . quoque  Lm2  et  om. Em1   s. l . et de  m2   R  specie differentibus  EF  20  pr . de  om. CL  et  om. FH  de  s. l. Em2Lm2  ceterisque quæ  F inuicem specie  FN   genere, specie, numero. quæcumque igitur genere eadem sunt, non necesse est eadem esse specie, ut si eadem sint genere, differant specie. si uero eadem sint specie, genere quoque eadem esse necesse est, ut cum homo atque equus idem sint genere   uterque enim animal nuncupatur, differunt specie,  quoniam alia est hominis species, alia equi. Socrates uero atque Plato cum idem sint specie, idem quoque sunt genere; utrique enim et sub hominis et sub animalis PREDICAZIONE ponuntur. si quid uero uel genere uel specie idem sit, non necesse est idem esse numero, quod si idem sit numero, idem et specie  et genere esse necesse est; ut Socrates et Plato, cum et genere animalis et specie hominis idem sint, numero tamen reperiuntur esse disiuncti. gladius uero atque ensis idem sunt numero, nihil enim omnino aliud est ensis quam gladius, sed nec specie diuersi sunt, utrumque enim gladius est, nec genere,  utrumque enim instrumentum est, quod est gladii genus. quoniam igitur homo, bos atque equus, de quibus animal PREDICARE, specie differunt, numero ergo etiam eos differre necesse est. idcirco hoc plus habet genus ab specie, quod de specie differentibus PREDICARE nam si integram generis definitionem demus, dabimus hoc modo : genus est quod de plu 1  ante  genere  add . id est  P, s. l. Hm2Lm2  genere esse specie  om. EGRS numero et numero  C  2 esse  post  specie  C, ante  eadem  FH  ut si differant specie  om. FHNPm1,  in mg. add., sed del. m2  genere  eadem sint  om. C  3 sunt  F  4 est esse  idem ante necesse   GSm1  sunt  EFGKHm1NRSm1  5 animalia  FHN  nuncupantur  FHNS  differentia  Hm1N  6 species  om. FG, ante  est  C  7 uterqne  EGLPRS, recte?  8 et  om. CP  sub hominis et  om. GLRS, s. l. Em2Pm2 post, sub  om. C  ponitur  Lm2Sm2  9 sit sint  S  sunt  Fm1 in mg . est m2 Nm1  10 quod si necesse est  post  disiuncti  13 transpos. et 13  enim  pro  uero  scr. brm 12 tamen tantum  CLm1  15 diuersi *   s er.,  om, sunt  C  est gladius  FN  16  ad  instrumentum  s. l . bellicum  Em2  17 bos  ante  homo  EG  atque bos  post  equus  FN  18 ergo  om. FHNP, del. Cm1? Lm1? Sm2  etiam  s. l. Lm1?   ante  idcirco  add . et  F, s. l. Sm2  ab specie  om. EGLS  a  R  de a  R  ab  CEGLS  20  post  specie  s. l . quidem  L  definitionem  uel  diff- generis  FHNP  21 dabimus  om. EG   add . dicimus  post  modo  RS, s. l. Lm2, post  modo  C   ribus specie et numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur, at uero speciei sic : species est quod de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur. A proprio uero differt genus, quoniam proprium quidem  de una sola specie, cuius est proprium, PREDICARE et de his quæ sub una specie sunt indiuiduis. proprium semper uni speciei adesse potest neque eam relinquit nec transit ad aliam, atque idcirco proprium nuncupatum est, ut risibile hominis; itaque et de ea specie cuius est proprium  prædicatur et de his indiuiduis quæ sub illa sunt specie, ut risibile de homine dicitur et de Socrate et Platone et ceteris quæ sub hominis nomine continentur. genus uero non de una tantum specie, ut dictum est, sed de pluribus. differt igitur genus a proprio eo quod de pluribus speciebus prædi catur, cum proprium de una tantum de qua dicitur appelletur et de his quæ sub illa sunt indiuiduis. A differentia uero et ab his quæ communiter sunt accidentibus differt genus. differentiæ atque accidentis discrepantiam a genere una separatione concludit. omnino enim quia hæc in  eo quod quid sit minime PREDICARE, eo ipso segregantur a genere; nam in ceteris quidem propinqua sunt generi, nam et  1 specie differentibus specie non non  Lm2 s. l. et R  et  cum cett. P  numero solo solo  s. l. Lm2, om. P  differentibus  LPR  2 plurimis  S  3 in sit  om. HN  4 proprium prius  S  proprium prædicatur proprium prædicatur et de una sola specie  C  quidem est proprium  om .  G, s. l. Em2  quidem  om. etiam S  6  post  proprium  add . uero  N  enim  brm  7 uni  om. GS, post speciei  E s. l. m2 HR  9  post  hominis  add . est  edd . 11 et ut  RS  de  om. FN, s. l. Pm2  Platone de platone  G  et ceteris ceterisque  FHNP  12 qui  Em2  13 ut  s. l. Hm2Pm2  de  om. N  plurimis  CEm1GNR, add . et differentibus specie  S, in mg. Pm2   om . specie 14 prædicetur  Lm2P  15  post  tantum  s. l . specie  Lm2  appellatur  FHm1NR  17 sunt accidentibus accidunt  HN  18 genus  cf. ad 189, 5; post locum 189, 5 16   uerba  Quare prædicantur  s. add. L  discrepantia  FL  19 separatione  del. et s. l . diffinitione  Em2, post  separatione  add . uel definitione  Hm1, del. m2  20 sint  Em2HN  21 in  CL s. l. m2 N, om. cett.  de pluribus prædicantur et de specie differentibus, sed non  65  in eo quod quid sit. si quis enim | interroget : qualis est homo? respondetur rationalis, quod est differentia; si quis : qualis est coruus? dicitur niger, quod est accidens. si autem interroges: quid est homo? animal respondebitur, quod est genus. quod  uero ait: hæc non in eo quod quid sit dicimus PREDICARE, sed magis in eo quod quale sit, hoc magis quæstioni occurrit huiusmodi. Aristoteles enim differentias in substantia putat oportere PREDICARE. quod autem in substantia PREDICARE, hoc rem de qua PREDICARE, non quale sit, sed  quid sit ostendit. unde non uidetur differentia in eo quod quale sit prædicari, sed potius in eo quod quid sit. sed solvitur hoc modo. differentia enim ita substantiam demonstrat, ut circa substantiam qualitatem determinet, id est substantialem proferat qualitatem. quod ergo dictum est magis, tale  est tamquam si diceret: uidetur quidem substantiam significare atque idcirco in eo quod quid sit PREDICARE, sed magis illud est uerius, quia tametsi substantiam monstret, tamen in eo quod quale sit prædicatur.   Quare de pluribus prædicari diuidit genus ab his  quæ de uno solo eorum quæ sunt indiuidua prædicantur, differentibus uero specie separat ab his quæ  Porph. Boeth. plurimis  FH  3 respondebitur  R rationabilis  N  quis  om. R, post s. l . scil.  om. brm  interroget  Hm2brm post, est  om. HN  4 dicetur  FHN  interrogetis  N  9 autem uero  FHN  10 qualis  Cm2FHP  16 tamquam ac  F  20  uerba  Quare prædicantur  21 et 193, 18 et hic   hic om . prædicatur  habet L, eadem iam ante lemma add. S  predicari  ex  preditur  Pm2  genus diuidit  hic L  hiis  F  21 sola  F  eorum accidentibus   Ω,  in sup. mg . non sunt indiuidua  accidentibus  add. Lm2? dicuntur ut indiuidua quæ de una solummodo substantia dicuntur  R, om. cett. codd . eorum quæ sunt indiuidua  om.  L  eorum  om. L hic   A   ante  differentibus  add . de  ΓΛΦ ; differentibus quibus prædicantur  post  colligamus   inseruit S, itaque uerba quæ   quibus prædicantur  195, 5 et illic et hic  habet separatur  Φ,  in mg . genus  add .  Γ   sicut species prædicantur uel sicut propria; in eo autem quod quid sit PREDICARE diuidit a differentiis et communiter accidentibus, quæ non in eo quod quid sit, sed in eo quod quale sit uel quodammodo se  habens prædicantur de quibus prædicantur. Tria esse diximus quæ significationem hanc tertiam generis informarent, id est de pluribus PREDICARE, de specie differentibus et in eo quod quid sit. quæ singulæ partes genus a ceteris quæ quomodolibet prædicantur distribuunt ac secernunt, quod ipse breuiter colligens dicit; id enim quod de pluribus PREDICARE, genus ab his diuidit quæ de uno tantum prædicantur indiuiduo. indiuiduum autem pluribus dicitur modis. dicitur indiuiduum quod omnino secari non potest, ut unitas uel mens; dicitur indiuiduum quod ob soliditatem  diuidi nequit, ut adamans; dicitur indiuiduum cuius prædicatio in reliqua similia non conuenit, ut Socrates : nam cum illi sint ceteri homines similes, non conuenit proprietas et PREDICAZIONE Socratis in ceteris. ergo ab his quæ de uno tantum prædicantur, genus differt eo quod de pluribus PREDICARE.  restant igitur quattuor, species et proprium, differentia et acci 6 diximus 181, 15.  2 diuiditur  Φ,  s. l . genus  add. Lm2  differentibus  S  3  ante  quæ  add . et  CEGP  quæ  om. R  non  om. S hic  quod quia  R  4  post . sit  Σ  est  cett; cf. 196, 8  quodammodo  in ras. Em2  quod ad modum  CG  quemadmodum  LP  quod a modo  R  quomodo  Ψ   edd. Busse ;  Porph. 3, 19   πώς ;  cf. supra 128, 10  5 prædicantur  om .  ΓΦ   ante  de quibus  add . de his  S   ad 194, 22  ab his  Σ  his  A  hiis  Φ  de quibus prædicantur  S ad 194, 22   ΓΛ  de  s. l .  2Φ,  om. cett . 7 informant  FHm1N post,  de  Hm2LPm2, om, CEGNRS, sed  FHm1Pm1; cf. 181, 16  8 et  om. R  9 quolibet modo  CL  modo  s. l. m2  N quo *** libet libe  er. uid .  F  prædicatur  GPm1  10 colligens breuiter  EGS  12 dicitur pluribus  C  13 non potest secari  CFN  14 indiuiduum dicitur  15 om. G  15 adamas  HLm1P  -as  ras. ex  -ans, amans  R  18 ceteros  NP  20 igitur ergo  FP differentiæ  EHa.c.NP, ante add . et  H, s. l. Lm2   dens, quorum a genere differentias colligamus. singulis igitur differentiis ab his rebus segregabitur genus. ea quidem differentia qua de specie differentibus genus dicitur, separat ab his quæ sicut species prædicantur uel sicut propria. species enim omnino de nulla specie dicitur, proprium uero de una  tantum specie PREDICARE atque ideo non de specie differentibus. item genus a differentia et accidenti differt, quod in eo quod quid sit PREDICARE; illa enim in eo quod quale sit appellantur, ut dictum est. itaque genus quidem ab his quæ de uno prædicantur differt in quantitate PREDICAZIONE, ab  speciebus uero et proprio in subiectorum natura, quoniam genus de specie differentibus dicitur, proprium uero et species minime. item genus in qualitate prædicationis a differentia accidentique diuiditur. qualitas enim prædicationis quædam est uel in eo quod quid sit uel in eo quod quale sit PREDICARE. Nihil igitur neque superfluum neque minus continet generis dicta descriptio. Omnis descriptio uel definitio debet ei quod definitur æquari. si enim definitio definito non sit æqualis et si quidem maior sit, etiam quædam alia continebit et non necesse est ut semper  definiti substantiam monstret; si minor, ad omnem definitionem  Porph. Boeth. quarum  Cm1Lm1 colligamus  ante  differentias  C  colligemus e  ex  i  H; cf. ad 194, 22  2 ea quidem  dicitur  om. S  3 post  differentibus  add . prædicari  edd . separat ab his  FLm1R  dum separat ab his  S differt ab his  CN  differt  s. l. Em2  ab a  L specie et proprio  HP,  s. l. Lm2 seperat propria   4 del. Lm2, om. P, s. l . et ab his  add .  Hm2, om. EG  separatur ab his  edd.; cf. 194, 20  4 prædicantur  post  propria  H  5 nulla nulla alia  LS  8 enim uero  FHN  10 a  LNR  13 ab  FHP  b  er . 15 prædicare  GR  16 Nihil  ex  Nil  Pm1? pr . neque  om .  ΛΛΠΣΨ   Porph. 3, 19 Busse, del .  Γ m2  17 genus  F  dicta  om. E, s. l .  Σ,  post  descriptio  G locus Porph. s. plenior est cf .  τής έννοιας,  quod deest aBoeth.  18 Omnis descriptio  in mg. Em2 in contextu ras., om. GR, s. l. Sm2 post  Omnis  add . enim  L, s. l. Sm2, post  debet  C er. EGR  19 definito  om. FPS  et  om. CFN  21 definitio  uel  diff  Ca.r.N post  si  s. l . sit  L  definitio  C  definiti  uel  diff  Em2HN   substantiæ non peruenit. omnia enim quæ maiora sunt, de minoribus prædicantur, ut animal de homine, minora uero de maioribus minime; nemo enim uere dicere potest omne animal homo est. atque idcirco si sibi prædicatio conuertenda est,  æqualis oportebit sit. id autem fieri potest, si neque superfluum quicquam habet neque diminutum, ut in ea ipsa generis descriptione dictum est enim esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit prædicetur, quæ descriptio cum genere conuerti potest, ut dicamus quicquid  de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit PREDICARE, id esse genus. quodsi conuerti potest, ut ait, nec plus neque minus continet generis facta descriptio.    1 substantiam  CEm2  4  pr . est  om. C  5 oporteat  EGHL   a del .  PRS ante  sit  add. ut  E in ras. m2 FLNPR, s. l. Cm2Hm2  6 habeat  R  diminutiuum  Em1  7 enim est  G  esse  s. l. Em2L, post  genus Pm2  8 prædicatur  Em2FNa.c .  post  ut  s. l . si Lm2  quicquid quod  EGLm1RS  10 prædicatur  Em2 11 conuerti potest * ñ  er . conuertitur  C  conuertitur. est  F  conuerti non  del . potest  S neque   neque  FLm2P  nec nec  HLm1  neque nec  N  12 continet  s. l. Nm2   Sm2, om. F, post  generis  CEGL  facta dicta  196, 17  BOEZIO V. C. ET I LL  EXCONS. ORD. PATRICII IN ISAGOGAS YSAGOG.  E  PORPHYRII ID EST INTRODVCTIONEM introductiones  C  A SE TRANSLATAS EDITIONIS SECVNDÆ COMMENTARIVS SECVNDVS EXPLIC. commentum in secdo lib. explic.  C, post  PORPHYRII  add . SCDE EXPOSITIONIS LIB. II. EXPLICIT  E  INCIPIT    pleraque litt. minusc. scr .  GE   uariis cum scripturis compendiisque ; sede translationis comtarius expł incip lib IΙI.  L ; EXPL COMMENTARIVS. II. INCIPIT LIB TERTIVS. S; EXPLIC COMENTORV LIBER SCDS. INCIPIT TERTIVS N·, EXPLICIT LIBER SECDS. INCIPIT LIBER TERTIVS TERCIVS LIBER  P   FP ; INCIPIT LIBER TERTIVS  R ;  subscriptio deest in H  Superior de genere disputatio uideatur forsitan omnem etiam speciei consumpsisse tractatum. nam cum genus ad aliquid prædicetur, id est ad speciem, cognosci natura generis non potest, si speciei quæ sit intellegentia nesciatur. sed  quoniam diuersa est in suis naturis eorum consideratio atque discretio, diuersa in permixtis, idcirco sicut singula in prooemio proposuit, ita diuidere cuncta persequitur. ac primum post generis disputationem de specie tractat. de qua quidem dubitari potest. si enim hæc fuit ratio præponendi generis  reliquis omnibus, quod naturæ suæ magnitudine cetera contineret, non æquum erat speciem differentiæ in ordine tractatus anteponere, quod differentia speciem contineret, cura præsertim differentiæ ipsas species informent. prius autem est quod informat quam id quod eius informatione perficitur.  posterior igitur est species a differentia, prius igitur de differentia tractandum fuit. etenim prooemio etiam consentiret, in quo eum ordinem collocauit quem naturalis ordo suggessit, dicens utile esse nosse quid genus sit et quid differentia. huic respondendum est quæstioni, quoniam omnia quæcumque  dicens p. 147, 5. 7. 148, 17.   2 uidetur  CGHL, ras. ex  uideatur  PS  3 sumpsisse  CHN  5 nescitur  FHm1  mixtis  Fa.c.Lm1  8 posuit  H  diuidere  ante  ita  G, post  cuncta  CLP, diuise  HNa.c . prosequitur  Gm1PR  10 proponendi  CFNR  genus  R  12 nonne  Em2FHPSm2 ante æquum  add . et  HP, s. l. Em2  speciei differentiam  EFHLm2P; cf. 239, 9  13 obtineret  CLm1 14 ipsæ  CNP  est  s. l. Gm2Lm2  15 informet  E  16 post  Em1GLm1RS  igitur ergo  C  a  om. CRS, er. L  17 ut enim  N  ut  CH  etiam  om. CF  18  post  quo  add . prius  CN  eam ordine  CFN quam  CFN  19  post  dicens  add . ubi ait  E  20  ante  huic  add . sed  E   ad aliquid PREDICARE, substantiam semper ex oppositis sumunt. ut igitur non potest esse pater, nisi sit filius, nec filius, nisi præcedat pater, alteriusque nomen pendet ex altero, ita etiam in genere ac specie uidere licet. species quippe nisi  generis non est rursusque genus esse non potest, nisi referatur ad speciem; nec uero substantiæ quædam aut res absolutæ esse putandæ sunt genus ac species, ut superius quoque dictum est, sed quicquid illud est quod in naturæ proprietate consistat, id tunc fit genus ac species, cum uel ad inferiora  uel ad superiora referatur. quorum ergo relatio alterutrum constituit, eorum continens factus est iure tractatus. De specie igitur inchoans ait hoc modo. Species autem dicitur quidem et de unius cuiusque forma, secundum quam dictum est primum quidem  species digna imperio dicitur autem species et ea quæ est sub adsignato genere, secundum quam solemus dicere hominem quidem speciem animalis, cum sit genus animal, album autem coloris speciem, triangulum uero figuræ speciem.    Sicut generis supra significationes distinxit æquiuocas, ita idem in specie facit dicens non esse speciei simplicem significationem. et ponit quidem duas, longe autem plures esse  7 superius Porph. Boeth. positis Gm1Sm1 3 nomen non  Ea.c.Ga.c . 4 uideri EP  8 in  om. R 9 consistit  CLNPSm2  constat  Em1  tum  R  ac et  H  10 referuntur  FLm1  referantur  NS  refertur  Pm2R  11 continuus  CN  12  ante  De  add . sed  CH,  m1 in LRS, si  E  de  ex  sed  Sm2  sed  del. Lm2Rm2  13  ante  Species  inscriptio  DE SPECIE EXPLICIT DE GENERE. INCIPIT DE SPECIE  Ψ   additur in   11  et  om. L  14 primum  G edd . primi  L  primis  Sm1  priami  cett. Busse; Porph. 4, 1   πρώτον piv είδος άξιον τυραννίδος   Eurip. Æol. frg. 15, 2 N. ;  cf . quemlibet illum  infra 200, 22  15  post  digna  add . est  HNPR AAΦ,  s. l. LSm2, edd. Busse; om. Porph. post et ras., s. l . etiam  Γ  17 quidem  om. N, post add . esse  FR, s. l. L, esse  post  speciem  s. l. Pm2  cum animal  om. S  18 autem  om. Ε   ΑΣ  20 ita  om. HN   manifestum est, quas idcirco præteriit, ne lectoris animum prolixitate confunderet. dicit autem primum quidem speciem uocari unius cuiusque formam, quæ ex accidentium congregatione perficitur. cautissime autem dictum est unius|cuiusque, hoc enim secundum accidens dicitur. quæ enim uni  cuique indiuiduo forma est, ea non ex substantiali quadam forma species, sed ex accidentibus uenit. alia est enim substantialis formæ species quæ humanitas nuncupatur, eaque non est quasi supposita animali, sed tamquam ipsa qualitas substantiam monstrans; hæc enim et ab hac diuersa est quæ  unius cuiusque corpori accidenter insita est, et ab ea quæ genus deducit in partes. postremumque plura sunt quæ cum eadem sint, diuersis tamen modis ad aliud atque aliud relata intelleguntur, ut hanc ipsam humanitatem in eo quod ipsa est si perspexeris, species est eaque substantialem determinat  qualitatem; si sub animali eam intellegendo locaueris, deducit animalis in sese participationem separaturque a ceteris animalibus ac fit generis species. quodsi unius cuiusque proprietatem consideres, id est quam uirilis uultus, quam firmus incessus ceteraque quibus indiuidua conformantur et quodam modo depinguntur, hæc est accidens species secundum quam dicimus quemlibet illum imperio esse aptum propter formæ  1 præterit  CEGLPR primo  FHNP formam  CN figuram  cett hæc  GL   s. l. add . species  m2  RSm1  uni  om. EGRS  6 ea  om. HN  ante species specie  H   add . ac  CHN  ex  om. CH  8 forma,  s. l . species  m. 2 E pr . quæ sed quæ  E  eaque ea quæ  EFGH   Lm1Sm2   post  sed  add . est  brm, post  qualitas  S  11 unius cuiusque corpori  CNPm2R  in  s. l. Lm2  unius cuiusque in  add. Lm1, del. m2  corpore ex -ri Lm2 FHLPm1 unius cuiusque in  s. l. Sm2 corpore  EGS  accidentaliter  CLm2P  sita  FHLm1  si ita  Na.c . ea hac  F  postremoque  CNPm2 recte?  postremo quoque  Rm1  postremum quæ Rm2S  postremum  H  13 sunt  FH post  atque  add . ad  CHR  14 intelligantur  LRm1  si  post humanitatem  FHN  respexeris  N  eaque  Cm1N  ea quæ  cett . determinet  R  16 eam  om. GPRS recte?,  s. l. Em2  se  Lm1N  18 species generis  C  20 informantur  LPm2  accidentalis  Lm2Pm2 quamlibet  FLm1  quodlibet  Sm2  illum  om. CHLNP  illud  RS   eximiam dignitatem. huic aliam adiungit speciei significationem, id est eam quam supponimus generi. nos vero triplicem speciei significationem esse subicimus, unam quidem substantiæ qualitatem, aliam cuiuslibet indiuidui propriam formam, tertiam  de qua nunc loquitur, quæ sub genere collocatur. credendum uero est propter obscuritatem eius quam nos adiecimus, quia nimirum altiorem atque eruditiorem quæreret intellectum, ea tacita prætermissaque ceteras edidisse. cuius quidem speciei hæc exempla subiecit, ut hominem quidem  animalis speciem, album autem coloris, triangulum uero figuræ; hæc enim omnia species nuncupantur eorum quæ sunt genera, animal quidem hominis, albi autem color, trianguli figura. Quodsi etiam genus adsignantes speciei meminimus dicentes quod de pluribus et differentibus specie in  eo quod quid sit prædicatur, et speciem dicimus id quod sub genere est. Dudum cum generis descriptionem adsignaret, in generis definitione speciei nomen iniecit dicens id esse genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid ait præ dicaretur, ut scilicet per speciei nomen definiret genus. nunc uero cum speciem definire contendat, generis utitur nuncupatione dicens speciem esse quæ sub genere ponatur.  Porph. Boeth. Dicens s.   3 subiecimus  CLN  substantialem  FLm2Bm2  4 indiuiduam  G  5 collocatur -catur  in ras. m2 E  colligatur  GLm2  colligitur  m1  Rm1s  6 est est quod  EPRS  7 quia quæ  CN quærit  C quæret  Hm1N  prætermissa quæ  Em1Sa.c . prætermissa  Rm1  dedisse  Gm1  edidisset  R, ante  edid.  add . ipsum  r  9 ut et  EGLm1Ra.c.S  11 eorum quæ  CFHN  earum quæ  EGR  earumque  LPS  12 trianguli figura  Lm1  figura trianguli  Pm2  forma trianguli  HNPm1  trianguli forma  cett.; fort, trianguli >uero>;  cf. 10. 199, 19  13 Quodsi Quid sit  FPm1  Quod sit  m2  Quod  CL  Sic  Λ2  signantes  F  14 et  om. F, s. l. R  15 sit  om. ERS  prædicatur quid sit  19 om. N  id  s. l. Hm2  16 quod sub assignato genere ponitur est  p   edd., Porph. 4, 6   το όπό τό άποοοθ-έν γένος  19 et differentibus  180, 1  20 genus definiret  C  21 nunc nam  Cm1   cui quidem dicto illa quæstio iure uidetur opponi. omnis enim definitio rem declarare debet quam definitio concludit, eamque apertiorem reddere quam suo nomine monstrabatur. ex notioribus igitur fieri oportet definitionem quam res illa sit quæ definitur. cum igitur per speciei nomen describeret  uel definiret genus, abusus est uocabulo speciei uelut notiore quam generis atque ita ex notioribus descripsit genus. nunc uero cum speciem uellet termino descriptionis includere, generis utitur nomine rerumque conuertit notionem, ut in generis quidem sit notius speciei uocabulum, in speciei autem descrip tione sit notius generis, quod fieri nequit. si enim generis uocabulum notius est quam speciei, in definitione generis speciei nomine uti non debuit. quodsi speciei nomen facilius intellegitur quam generis, in definitione speciei nomen generis non fuit apponendum. cui quæstioni occurrit dicens:   Nosse autem oportet quod, quoniam et genus alicuius est genus et species alicuius est species, idcirco necesse est et in utrorumque rationibus ntrisque uti. Omnia quæcumque ad aliquid prædicantur, ex his de quibus prædicantur, substantiam sortiuntur; quodsi definitio unius  cuiusque substantiæ proprietatem debet ostendere, iure ex alterutro fit descriptio in his quæ inuicem referuntur. ergo quoniam genus speciei genus est et substantiam suam et  Porph. Boeth. post, definitione  uel  diff-  CHNPm2  claudit  C  nec concludit  F  3 monstrabat  E  -bat  ex  -batur?  m2   R  5 sit est  FHN  6 notiorem  FR  uelit  FHNPm1  9 conuertit uidetur conuertere  CHLm2P  genere  R  10  post  quidem  add . descriptione  CFHLN, in mg. Em2, fort. recte  autem quidem  C  uero  FHNP  11 sit  om. G pr . genus  FH  16 autem  om. Porph . quod  add. edd.; Porph. είϊέναι χρή   ότι, έπεί χτλ . pr . est  om. FN, s. l .  Λ,  ante alicuius  Σ  idcirco in utrisque necesse est utrorumque rationibus uti  Σ et hoc  N om .  FPSA S  neutrorumque  Em1  utrasque  Em1  utriusque  Λ  20  post  definitio  add . uel descriptio  CFHNP, s. l. Em2Lm2   ante  inuicem  add . ad  CL, s. l. Pm2, ad se  F, s. l. Rm2   ante  substantiam  add . in  FHm1, del. m2 post, et  om. F, s. l. Hm2Sm2   uocabulum genus ab specie sumit, in definitione generis speciei nomen est aduocandum, quoniam uero species id quod est sumit ex genere, nomen generis in speciei descriptione non fuit relinquendum. quoniam uero diuersæ sunt specierum  qualitates aliæ enim sunt species, quæ et genera esse possunt, aliæ, quæ in sola speciei | permanent proprietate neque in naturam generis transeunt  , idcirco multiplicem speciei definitionem dedit dicens:  Adsignant ergo et sic speciem: species est quod  ponitur sub genere et de quo genus in eo quod quid sit prædicatur. amplius autem sic quoque : species est quod de pluribus et differentibus numero in eo quod quid sit prædicatur. sed hæc quidem adsignatio specialissimæ est et quæ solum species est, aliæ  uero erunt etiam non specialissimarum. Tribus speciem definitionibus informauit, quarum quidem duæ omni speciei conueniunt omnesque quæ quolibet modo species appellantur, sua conclusione determinant, tertia uero non ita. cum enim duæ sint specierum formæ, una quidem,  cum species alicuius aliquando etiam alterius genus esse potest, altera, cum tantum species est neque in formam generis  9 15 Porph. 4, 9 14 Boeth. 29, 2 7. 1 genus  om. H generis  FLS  ab  om. F a NR, s. l. Hm2  specie  s. l .  Hm2  species  F  definitionem  uel  diff-  FGHP  2  pr . est fuit  Lm2   post  aduocandum  Pm2 3 descriptione definitione uel  diff-  CFHLm2N  diffinicione uel descripcione P 4 relinquendum omittendum  FHN  uero  post  sunt  H  8 reddit  FN  9 ergo uero  PLm2  autem  Σ  et er.  Λ  speciem sic  F  quæ  CNR h m1  quo  m2   ΛΣ 10 quo  EGHLm2Pm1   >  qua  cett . 11 amplius prædicatur  13 om. L 12 et  om .  S  ac  EGRS 13  post  prædicatur  add . ut homo equs  sic  bos et asinus et cetera  C  14 specialissimæ  ΧΨρ -me specialissima  cett. codd. brm ;  Porph. 4, 12   aΰτη μέν ή άπόδοσις τού εΐδιχωχάτου άν εΐη  et  om.  FHR, s. l. Pm2, del. Sm2  sola  C  17 omnis  G  18 determinantur  Hm2  19  post  ita  s. l . est  Hm2  sint  om. Em1  sunt  CEm2GR   ante  specierum  add . species  Cm1, del. m2  20  post cum  s. l . sit  Lm2,  post  aliquando  EP   del. m1?, post  species  s. l . scil. sit  N   transit, priores quidem duæ, illa scilicet in qua dictum est id esse speciem quod sub genere ponitur, et rursus in qua dictum est id esse speciem de quo genus in eo quod quid sit prædicatur, omni speciei conueniunt. id enim tantum hæ definitiones monstrant quod sub genere ponitur. nam et ea  quæ dicit id esse speciem quod sub genere ponitur. eam uim significat speciei qua refertur ad genus, et ea quæ dicit id esse speciem de quo genus in eo quod quid sit prædicatur, eam rursus significat speciei formam quam retinet ex generis PREDICAZIONE idem est autem et poni sub genere et de eo  prædicari genus, sicut idem est supponi generi et ei genus præponi. quodsi omnis species sub genere collocatur, manifestum est omnem speciem hoc ambitu descriptionis includi. sed tertia definitio de ea tantum specie loquitur quæ numquam genus est et quæ solum species restat. hæc autem species ea  est quæ de differentibus specie minime prædicatur. nam si id habet genus plus ab specie, quod de differentibus specie prædicatur, si qua species prædicetur quidem de subiectis, sed non de specie differentibus, ea solum erit superioris generis species, subiectorum uero non erit genus. igitur PREDICAZIONE ea quam species habet ad subiecta, si talis sit, ut de differentibus specie non prædicetur, distinguit eam ab his speciebus  2 ponitur genere om. N  rursum CR quo Schepss  qua codd. et edd.; prædicaretur  EGLRS  prædicetur  edd . 5 ponuntur  Cm2HN  6 speciem  om. Sm1  species  m2G post  eam  add. tantum  FHNP, s. l. Lm2  7 qua  CNP  quæ  cett . 8 quo  p Schepss  qua  codd. brm; cf. 3  genus  s. l. Em2, ante add . species  G  prædicetur  FHLm2NP  prædicaretur  S  9 speciei  om. C  10 est  post  autem  E s. l. m2 R  supponi EFGHLRS 11 generi genere  CGm1  12 omnes  sed  collocatur  ELN  13  post  est  add . autem  CEGL del. m2 S del. m2  15 est  om. EGS, ante  genus  ΗR, fit  L  perstat  E  pers  in ras. HNa.c . 17 habet  ante  plus  FH, post N,  plus  post  habet  L  a  RS  18 si qua species  om. N prædicetur  om. N  prædicatur  Em1HSm2 post  subiectis  add . Species uero differentibus numero  N  19 de  om. N  21 de non non differentibus specie  N  22  ante  distinguit  add . sed hanc terciam,  sed del. E, post add . enim,  sed del. RS   quæ genera esse possunt et monstrat eam solum speciem esse nec generis PREDICAZIONE tenere. illa igitur tertia descriptio speciei quæ magis species ac specialissima dicitur, definitur hoc modo : species est quod de pluribus numero  differentibus in eo quod quid sit PREDICARE -ut homo PREDICARE enim de CICERONE ac Demosthene et ceteris qui a se, ut dictum est, non specie, sed numero discrepant.  Ex tribus igitur definitionibus duæ quidem et specialissimis et non specialissimis aptæ sunt, hæc uero tertia solam  ultimam speciem claudit. ut autem id apertius liqueat, rem paulo altius orditur eamque congruis inlustrat exemplis. Planum autem erit quod dicitur hoc modo. in uno quoque prædicamento sunt quædam generalissima et rursus alia specialissima et inter generalissima et  specialissima sunt alia. est autem generalissimum quidem super quod nullum ultra aliud sit superueniens genus, specialissimum autem, post quod non erit alia inferior species, inter generalissimum autem et specialissimum et genera et species sunt eadem, ad aliud  7 ut dictum est 188, 13 ss. 12 206, 18 Porph. Boeth. et  s. l. m2  monstrabat  S  monstratque  FHNP  solam  Sm2  3 speciei solum species est  N  speciei species ac quæ  s. l. m2  solum species magisque  in ras.  species  H  4 hoc modo  in mg. Hm2   ante  species  add . Dicitur enim  FHP  et differentibus numero  203, 12  6 Cicerone socrate  N post  ac  add . de  R  8 duæ claudit  C om. pr . et  E in ras. m2 FH solum  LNP  duabus quidem et specialissimas et non specialissimas species claudit  GR  una quidem et specialissimam et non specialis ultimam speciem claudit  Sm1, del. et in mg. corr. m2  apte sunt  post  duæ quidem, 10 id  om. LR  rem  om. EGS, s. l. Pm2, post  orditur  Lm2  12 in uno quoque solum species   RS Q,  om. cett . 14 rursum  Γ  et inter alia  om. RS 15 sunt  om .  T m1, in mg.  scil. sunt ut corpus  m2, est  ut uid .  Δ  16 super  ultra ultra quod nullum  RS  ultra nullum  ΓΦ  17 specialissima  R  quod quam  RS  18 autem  om .  Γ   ante  et genera  add . alia  p  alia sunt quæ  brm; Porph. 4, 19   άλλα, α ν,α'ι  γένη   quidem et ad aliud sumpta. Sit autem in uno PREDICAMENTO manifestum quod dicitur. substantia est quidem et ipsa genus. sub hac autem est corpus, sub corpore uero animatum corpus, sub quo animal, sub animali uero rationale animal, sub quo homo, sub homine uero Socrates et Plato et qui sunt particulares homines. sed horum substantia quidem generalissi-mum est et quod genus sit solum, homo uero specialissimum et quod species solum sit, corpus uero species quidem est substantiæ. genus uero corporis animati;  et animatum corpus species quidem est corporis, genus uero animalis. animal autem species quidem est corporis animati, genus uero animalis rationalis, sed rationale animal species quidem est animalis, genus autem hominis, homo uero species quidem est rationalis  animalis, non autem etiam genus particularium hominum, sed solum species. et omne quod ante indiuidua proximum est, species erit solum, non etiam genus. Prædiximus ab Aristotele decem prædicamenta esse dis 19 Prædiximus 151, 12.   1 quidem  post  eadem  R 5  ad  om .  Λ,  s. l. R T  uno uno quoque  R A  quoque  er .  Φ,  ad uno  s. l . isto  A m2  2 est quidem  R ΓΦ  est quiddam  repet, est  S   cett . 3 est  post  corpus  S, om .  Φ  5 uero  RST iI   s. l. m2   Φ,  om .  ΛΛΣΊ   Busse; Porph. 4. 23   δέ  6 uero  codd. nostri, om. Busse; Porph. 4, 24   δέ   post, et  om. RS  7 eorum  RS  generalissimum  codd. PQ non L Bussii edd . generalissima  codd. nostri; Porph. 4, 25   τό γινικώτατον  8 uero  om. R  9  ante  et  add . est  2   pr . specie  R  10 est  om .  2,  s. l .  Δ  11 et sed et  brm, recte ut uid.; Porph. 4, 27   αλλά καί  est  om. R  12 animal autem rursus animal  brm; Porph. 4, 28   κάλιν δέ to ζώον  13 uero ΓΔ   s. l. m2   Π*!',  om. cett . animalis  Δ   s. l. m2   ΣΊ  post  rationalis.  om. cett.; Porph. 4, 29   γένος δέ τού λογικού ζώου  14 animal  est  om. R  15 autem uero  RS  16 autem  del .  h m2 genus etiam  R  17 et  om. CEGP  indiuiduum  F  est  s. l. E  erit  CGR  solum species erit  LS  erit solum species  E  solum species est  CR  solum speciem non etiam genus esse liquet  G  19 Prædicimus  R, add.  etiam  L   posita, quæ idcirco prædicamenta uocauerit, quoniam de ceteris omnibus prædicantur. quicquid uero de alio prædicatur, si non potuerit PREDICAZIONE conuerti, maior est res illa quæ PREDCIARE ab ea de qua PREDICARE. itaque hæc PREDICAMENTI maxima rerum omnium, quoniam de omnibus PREDICARE sunt. in uno quoque igitur horum PREDICAMENTI quædam generalissima sunt genera et est longa series specierum atque a maximo decursus ad minima. et illa quidem quæ de ceteris PREDICARE ut genera neque ullis aliis supponuntur ut species, generalissima genera nuncupantur, idcirco quia his nullum aliud superponitur genus, infima uero quæ de nullis speciebus dicuntur, specialissimæ species appellantur, idcirco quoniam integrum cuiuslibet rei uocabulum illa suscipiunt quæ pura inmixtaque in ea de qua quæritur proprietate sunt constituta. at quoniam species id quod species est ex eo habet nomen, quia supponitur generi, ipsa erit simplex species, si ita generi supponatur, ut nullis aliis differentiis præponatur ut genus. species enim quæ sic supponitur alii, ut alii præponatur, non est simplex species, sed habet quandam generis admixtionem, illa uero species quæ ita supponitur generi, ut minime speciebus aliis præponatur, illa solum species simplexque est species atque idcirco et maxime species et specialissima nuncupatur. inter genera igitur quæ sunt generalissima et species quæ specialissimæ sunt, in medio  1 uocauit  Lp.c.P  dicuntur  N  3 poterit  CNSm1  res  om. E, sed   ras ., ratio  R  4  post, prædicatur dicitur  HNP  5 maxime  Em1G a.c . 7 quædam quæ  CFHN  genera  om. CN, ante  sunt  F  et  om.  CHN maximis  CFHNPm2  11 quia quoniam  HN inpermixtaque  Em2HPm2  intermixtaque  NPm1  de qua  s. l. Sm2  de quo  R  quæ  E ex alia uoce N  15 at ut  CFN  quod quoniam  E  16 nomen  om. FN  quia quoniam  F  aliis  om. C    ante  alii  add . generi  CL del. m2, post s. l. P   simplex  om. GRS, s. l .  Em2Lm2  atque idcirco maxime -ma  H  species est est  om. H   in mg. Hm1?, s. l. Lm2 ante  species  add . est  P, post C, s. l. Lm2   specialissima  EGSm1  sunt  om. EG, s. l. Pm2, post  quæ  L sunt quædam quæ superioribus quidem collata species sunt, inferioribus uero genera. hæc subalterna genera nuncupantur, quod ita sunt genera, ut alterum sub altero collocetur. quod igitur genus solum est, id dicitur generalissimum genus, quæ uero ita sunt genera, ut esse species possint, uel ita species,  ut sint genera nonnumquam, subalterna genera uel species appellantur. quod uero ita est species, ut alii genus esse non possit, specialissima species dicitur.   His igitur cognitis sumamus PREDICAMENTI unius exemplum, ut ab eo in ceteris quoque PREDICAMENTI atque in  ceteris speciebus in uno filo atque ordine quid eueniat possit agnosci. substantia igitur generalissimum genus est; hæc enim de cunctis aliis PREDICARE ac primum huius species duæ, corporeum, incorporeum; nam et quod corporeum est, substantia dicitur et item quod incorporeum est, substantia PREDICARE sub corporeo vero animatum atque inanimatum corpus ponitur, sub animato corpore animal ponitur; nam si sensibile adicias animato corpori, animal facis, reliqua uero pars, id est species, continet animatum insensibile corpus. sub animali autem rationale atque inrationale, sub rationali homo  atque deus; nam si rationali mortale subieceris, hominem feceris, si inmortale, deum, deum uero corporeum; hunc enim mundum ueteres deum uocabant et Iouis eum appellatione  1 quidem  om. EG  collata  FHm1NPm2  collatæ  Cm2EGHm2   add. e,  sed exters .  Lm2  collocata  Pm1 collocatæ  Cm1Lm1RS in ras. sunt species  CLR  hæc et  C nominantur  FHNP  3 alterutrum  Ea.r.Pm1  alterutro  Pm2   ita  s. l. Em2Lm2, ante  ut  C  ut sint   est species  7 s. l. Em2  9 igitur ergo  E   ante  in  add . ut  Lm2Pm2  uno quoque  Em2H  quoq.  del. m1 ?  PRS quod  Ea.c .  GLm2Pm1R  14 duæ  om. HN  sunt  add. C,s.l. Pm2, ante  duæ  L post pr . corporeum  add . et  C, s. l. Pm2, atque  FHN  15  ante post . substantia  add . et  ES del, ex  R  17 sub animato ponitur  om. R post . ponitur collocatur  FHNP  18 adicies  RS  19 inanimatum  Cm1Lm2NPm2S  in  s. l. minus cert .,  post add . et  s. l. Pm2  20  post  rationali  add . autem  L  22 feceris  om. GRS, s. l. Em2, scil. fecisti  ante  hominem  s. l. Sm2  constituis  L post  uero  s. l . dico  Lm2, post  corporeum  Sm2  23 deum ueteres  LN   dignati sunt deumque solem ceteraque cælestia corpora, quæ animata esse cum Plato, tum plurimus doctorum chorus arbitratus est. sub homine uero indiuidui singularesque homines ut Plato, CATONE, CICERONE et ceteri, quorum numerum pluralitas  infinita non recipit. cuius rei subiecta descriptio sub oculos ponat exemplum substantia corporea incorporea corpus animatum inanimatum animatum corpus sensibile insensibile animal rationale inrationale rationale animal mortale | inmortale homo Plato CICERONE CATONE Superius posita descriptio omnem ordinem a generalissimo usque ad indiuidua prædicationis ostendit. in qua quidem substantia generalissimum dicitur genus, quoniam præposita est omnibus,  nulli uero ipsa supponitur, et solum genus propter eandem scilicet causam, homo autem species solum, quoniam Plato,  1 dignati sunt designauerunt  Em2  deum quoque  HLm2P  2 cum tum  Em2F  platone  Lm2PSm1  tunc  CGLSm1  4 cato  om. C, ante  plato  L, tito  N  5 oculis  CFP  6 ponit  Lm1 figuram supra depictam exhibent P est altera de duabus ipsa quoque a m1 facta, prior minus dilucida est, nisi quod ad pr . animal  add . sensibile  et  rationale  post post . animal  pos., et E, in quo ordo nominum  cato plato cicero  est, simillima est in G, sed extrema pars  homo Cicero  deest, et in H, nomina tamen  socrates plato cicero  sunt; in S uoces mediæ tantum  substantia homo  extant, sub uoce homo unum nomen est  FVLCO GONCŁ,  explicare non potuimus; figura deest in CFLNR, in F post ponat exemplum  est  SVBSTANTIA 8 ad  om. H, s. l. Em2  indiuiduum  FLN  in qua et  E  10 uero ergo  H   Cato et Cicero, quibus est ipsa præposita, non differunt specie, sed numero tantum. corporeum uero, quod secundum a substantia collocatur, et species esse probatur et genus, substantiæ species, genus animati. at uero animatum genus est animalis, corporei species. est enim animatum genus sensibilis, animatum  uero sensibile animal est; ipsum igitur animatum propter propriam differentiam, quod est sensibile, recte genus esse dicitur animalis. animal uero rationalis genus est et rationale mortalis. cumque rationale mortale nihil sit aliud nisi homo, rationale fit animalis species, hominis genus. homo uero ipse  Platonis, CATONE, CICERONE non erit, ut dictum est, genus, sed est solum species. nec solum differentiæ rationalis species est homo, uerum etiam Platonis et CATONE ceterorumque species appellatur, propter diuersam scilicet causam. nam rationalis idcirco est species, quoniam rationale per mortale  atque inmortale diuiditur, cum sit homo mortale. idem nero homo species est Platonis atque ceterorum; forma enim eorum omnium homo erit substantialis atque ultima similitudo est autem communis omnium regula eas esse species specialissimas quæ supra sola indiuidua collocantur, ut homo, equus,  coruus   sed non auis; auium enim multæ sunt species, sed hæ tantum species esse dicuntur  , quorum subiecta ita sibi sunt consimilia, ut substantialem differentiam habere non possint. in omni autem hac dispositione priora genera cum inferioribus coniunguntur, ut posteriores efficiant species; nam  1 Cato tito  N  et  om. P, s. l. Lm2  5 corporis  FN  enim autem  CLSm2  ipsum  post  igitur  FL s. l. m2, om. EGRS  propter præter  H  7 quæ  ER  8  post  rationale  add. est genus  R, s. l . scil. genus  L  11 Catonis  om. CLN  titonis  N ante  Ciceronis  add . et  CFHP  12 species est solum  C  13 catonis et platonis  CL  platonis titonis  N  15  post  rationalis  add . homo  G  homo  om. EGLS  17 atque et C eorum enim  E erit est  FHNP   ante  omnium  add . et  R post  regula  add . est  EG  esse  ante  eas  FNS   s. l. m2, om. EGR  21 enim uero  CEGLRS 22 hæc  Gm1NR  hee  P  species  om. E quarum Em2FSm2 sibi om. R  disputatione  F  iunguntur  CLm1  coniungantur  m2  efficiunt  Fa.c.Sm1  efficiat  m2   ut sit corpus substantia, cum corporalitate coniungitur et est substantia corporea corpus. item ut sit animatum, corporeum atque substantia animato copulatur et est animatum substantia corporea habens animam. item ut sit sensibile, eidem tria illa  superiora iunguntur nam quod est sensibile, tantum est, quantum substantia corporea animata retinens sensum, quod totum animal est. item superiora omnia rationi iuncta efficiunt rationale postremumque hominem superiora omnia nihilo minus terminant; est enim homo substantia corporea, animata, sensibilis, rationalis, mortalis nos uero definitionem hominis reddimus dicentes animal rationale, mortale, in animali scilicet includentes et substantiam et corporeum et animatum atque sensibile. et in ceteris quidem speciebus atque generibus ad hunc modum uel genera diuiduntur uel species describuntur. Quemadmodum igitur substantia, cum suprema sit, eo quod nihil sit supra eam, genus erat generalissimum, sic et homo, cum sit species post quam non sit alia species neque aliquid eorum quæ possunt diuidi, sed solum indiuiduorum   indiuiduum enim est  71   Socrates et Plato  , species erit sola et ultima species Porph. Boeth. eadem  H idem  ex  eidem  Lm2  6 retinet  CN  habens  L  7 rationali  Pm2  coniuncta  HL efficiuntur  Ea.r.GS  8 postremoque  CHNP recte?  postremum -mo  L uero  LS  11  inter mortale  et  in animali  add . quia animal includit ur in se et substantiam et corporeum et animatum atque sensibile  R  12 atque et  H  14 describuntur distribuuntur  FN  15 cum  R sed ante breuis ras. fi  quæ cum  cett . quæ  del. et in mg. scr . parentesis  5 m2 ; an quæ  scribend .? suprema  om. S  summa  G eo quod et  A a.c . nihil nullum  N SA  sit  om. F, s. l . Λ, est  post  eam  Λ2  erat  RSm1  erit  m2F  sit  P  est  cett. codd .  edd. Busse; Porph. 5, 2   ήν   sic et species dicitur  212, 15   RS Q,  om. cett . et etiam  RS ΤΦ,  glossa ut uid. ad  et  in   Π   alia aliqua  RS; add . inferior  ΔΛΠΣ*Ρ   Busse, post  species  Γ,  om. RS Φ   edd. Porph. 5, 3 aliud  R   post  diuidi  add . in species  edd., recte ut uid., etiam Bussio placet; Porph. 5, 3 χών χέμνεοΟαι ουναμένων εις είδη   post  indiuiduorum  add . species  R  20  post  Plato  add . et hoc album  brm, fort. recte; Porph. 5, 4   xat χοοχι χό λεοχόν  solum  R  solam  S   et, ut dictum est, specialissima. quæ uero sunt in medio, eorum quidem quæ supra ipsa sunt, erunt species, eorum vero quæ post ipsa sunt, genera. quare hæc quidem habent duas habitudines, eam quæ est ad superiora, secundum quam species ipsorum esse  dicuntur, et eam quæ est ad posteriora, secundum quam genera ipsorum esse dicuntur. extrema uero unam habent habitudinem. nam et generalissimum ad ea quidem quæ posteriora sunt, habet habitudinem, cum genus sit omnium id quod est supremum, eam  uero quæ est ad superiora, non habet, cum sit supremum et primum principium, specialissimum autem unam habet habitudinem, eam quæ est ad superiora, quorum est species, eam uero quæ est ad posteriora, non diuersam habet, sed etiam indiuiduorum species  dicitur, sed species quidem indiuiduorum uelut ea continens, species autem superiorum, uelut quæ ab eis contineatur.  ipsa  om. R, post  sunt  Γ species erunt  RS; Porph. 5, 6   είη αν εϊδη  3 uero sunt  om. S, s. l . autem quæ sunt sub se erunt  m2  uero autem  RSm2 V<]?}   fort. recte  post ipsa sub ipsis  R  4 duas habent  ΔΛ2   Busse; Porph. 5, 7   έχει Sio σχέσεις  habentes  S  7 dicuntur esse  R  extremæ -me  Sm1 h m1 A2 m2 b 8 habent unam  Δ  et generalissimum id quod generalissimum est  RS; Porph. 5, 9   το τε γάρ γενιχώτατον  9 habet habet unam  Δ  10 genus  post  omnium  R, post  sit  S Σ  id hic  R  ea  R  11  post  uero  add . habitudinem  Γ  non habet  hic om., post  principium  add . non habet habitudinem  R, add . et ut diximus supra quod non est aliud superueniens genus  edd. cum Porph. 5,12  12  ante  specialissimum  add . et  brm   Busse, fort. recte, om. codd. etiam LPQ Bussii; Porph. 5, 12   «ύ τί> είδιχώτατον δέ  specialissimam  R T m1  specialissima  S  autem etiam  brm  13 eam  om. RS  14 posteriora inferiora  RS 511,  recte ? 15 non diuersam  Sm1 edd . quorum diuersam  A m1  non  del. uel om . diuersam,  Sm2 A m2   et cett. Busse; Porph. oi% άλλοίαν  species dicitur indiuiduorum  om. FHN, sed indiuiduorum  om. CT  quidem  om.  Σ,  post add. dicitur  edd.; codd. quidam Porph. λέγεται eam  N 17  post continens  add. est  Σ autem uero  L 18 his  NR  illis  F  contineantur  CEm2H  continetur  N Ω   sed corr .  K m2,  ex  -entur  II m2    Ex proportione speciei nomen et generis ostendit. nam ut genus, quoniam non habet genus supra se, generalissimum genus dicitur, ut substantia, ita species, quoniam non habet sub se speciem, sed indiuidua, specialissima species dicitur,  ut homo. quid est autem species non habere his præesse quæ neque in dissimilia diuidi possunt, ut genera diuiduntur, neque in similia secantur, ut species. quæ uero inter genera generalissima speciesque specialissimas constituta sunt, ea et species et genera nuncupantur, quoniam et ipsa aliis supponuntur et his alia subiciuntur, quorum uel in dissimilia uel in similia possit esse partitio. cumque duæ sint habitudines et quasi comparationes oppositæ, quæ in omnibus generibus speciebusque uersentur, una quidem quæ ad superiora respiciat, ut specierum, quæ suis generibus supponuntur, alia  uero quæ ad inferiora, ut generum, cum speciebus propriis præponuntur, generalissima quidem genera unam tantum retinent habitudinem, eam scilicet quæ inferiora complectitur, illam uero quæ ad præposita comparatur, non habent. generalissimum enim genus nulli supponitur. item species specialissima unam possidet habitudinem, per quam scilicet ad sola genera comparatur, illam uero quæ ad inferiora committitur, non habet; nullis enim speciebus ipsa præponitur. at uero quæ subalterna sunt genera, utraque habitudine funguntur.  1 propositione  FPm1  et  om. N, del. Sm2, etiam  FL  2 super  F  se  om. CN, s, l. Lm2  4 species specialissima  FHN  5 speciem  Lm2 post  habere  add . nisi  ex 2 al. litt. m2   L  hoc est  N  id est  R, inseruit   Pm1?  6 possint  ESm2  7  ante  neque  add . sed  P, del. m1?, s. l· Lm2  quæ constituta specialissimæ constitutæ,  cet. om. EGRS   ea et illæ illa  L  uero  EGLRS  9 et  om. FP  quoniam quæ  EGLm1R subponantur  S  10 subiciantur  S pr . uel  om. EGR, s. l. Lm2  uel in similia  om. EGRS  11 possint  EGLm1S  possunt  R  paratio  Cm1  partitiones  EGLa.r.RS  cumque comparationes  om. EGRS, in mg. Lm2  duo  Cm1 sunt  NPa.c. subpositæ  CHm1Lm1N, om. F 13 uersantur  EGL  16 una  Cm1  retinent  ante  tantum  H  retinet  R  habent  N   illam comparatur  21 om. S habet  G, m1 in CEH  19 genus enim  H  nullis  F  23 quæ illa quæ  F  utramque habitudinem  G   nam et illam possident quæ ad superiora respicit, quoniam quæ subalterna sunt, habent superpositum genus, et illam quæ de inferioribus PREICARE; habent enim subalterna genera suppositas species, ut corporeum ad substantiam quidem eam retinet habitudinem qua potest poni sub genere, ad ani matum uero eam qua potest de specie prædicari specialissimæ uero species licet ipsæ indiuiduis præponantur, tamen præpositi habitudinem non habebunt, idcirco quoniam illa quæ speciei ultimæ supponuntur, talia sunt, ut quantum ad substantiam unum quiddam sint non habentia substantialem  differentiam, sed accidentibus efficitur, ut numero saltem distare uideantur, ut pæne dici possit et pluribus præesse speciem et quodammodo nulli omnino esse præpositam. nam cum species substantiam monstret unam, quæ omnium indiuiduorum sub specie positorum substantia sit, quodammodo  nulli præposita est, si ad substantiam quis uelit aspicere. at si accidentia quis consideret, plures de quibus PREDICARE species fiunt, non substantiæ diuersitate, sed accidentium multitudine. itaque fit ut genus quidem semper plurimas sub  1  ad  illam  et  quæ  s. l . ał illud  et  ał quod  L  ad  om. CGHLPS  quoniam quæ quantum que  S  2  post  sunt  add . genera  P, s. l. Lm2  3 prædicantur  Hm1Sm1  4 superpositas  Hm1  5 qu * a i  er .  C  poni potest  E  6 quæ  EHm1LPN specie speciebus  R  7 præponuntur  Hm1Pm1  8 subpositi  E  habent  EP  habebit  Gm2  9 ultima  EGLm1S  ad substantiam substantia  F  10 quidem  GLm2S  non nec  FHLm2NP habentia  Em2  habentes  CEm1GL  es  ex al. litt. m2   PS  habentem  R  habent  FHN  11  post  sed  s. l . scii, ex  Hm1?  accidentibus  del. et s. l . ał accidentalem  Hm2 uel al ., accidentalem,  s. l . ał accidentibus  Lm1, s. l . Nam accidentibus  m2  saltim  Lm2NPR  12 possint  EFGLRS  et nec  F, m1 in HLN  13 species  EGL   es in er . em?  m2   Pm1RS  esse  om. FHN  præpositæ  EGLRSm2 -tum  m1  nam cum præposita est  16 in sup. mg. Lm2  14 monstraret  HPm1  monstrat  RS unam, quæ  S  unaque  CFHNP   ras. ex  -que unam quamque  EGR  unam *  L 15 substantiæ  GLR  sit  s. l. ante  substantia  Pm2, om. EGLR, est  S ante  quodammodo add.  fit HN, post  nulli  C, om . est CHN  16 ad  om. EGPRS  17 ac  GR  prædicatur  EGLRS   se habeat species; de differentibus enim specie PREDICARE, differentia uero nisi pluralitati non conuenit. at uero species etiam uni aliquando indiuiduo præesse potest. si enim unus, ut perhibetur, est phoenix, phoenicis species de uno tantum  indiuiduo PREDICARE; solis etiam species unum solem intellegitur habere subiectum. ita nullam multitudinem species per se continet, cum etiam si unum sit tantum indiuiduum, speciei tamen non pereat intellectus; quibusdam enim suis quasi similibus partibus præest. ut si æris uirgulam diuidas,  secundum id quod æs dicitur, idem et partes esse intellegitur et totum. idcirco dictum est speciem, licet sit indiuiduis præposita, unam tamen habitudinem possidere, unam scilicet qua species est. quoniam enim præpositis subditur, species nuncupatur, et est superiorum species tamquam subiecta  inferiorum quoque species, idcirco quoniam eorum substantiam monstrat. speciem uero substantiam nuncupamus, nec ita est species substantia indiuiduorum, quemadmodum speciei genus; illud enim pars substantiæ est, ut animalis homo reliquæ enim partes rationale sunt atque mortale, homo uero Socratis  atque CICERONE tota substantia est; nulla enim additur differentia substantialis ad hominem, ut Socrates fiat aut Cicero,  1 de differentibus enim quod de differentibus  CL  2 ni  C  4 est  post  unus  FHP, post  phoenix  N  5 solem  EGPpr  solum  cett. codd .  bm; cf. 218. 3. 219, 17 . 7 cum  om. S  ut  CFN  tantum  om .  ENRS; cf.219,11 post indiuiduum  add . unius generis  G  8 tamen  om. C  perit  Sm2, add . sensus et  F  9  post  uirgulam  add . in partes suas suas partes  P  id est id est  om. F  æneas particulas particulas  om. F, æneas uirgulas,  sed del. L   CFHLN, in mg. Pm2  10 intelliguntur  H  12 possidet  FN  unam illam  L  eam unam  F  13  ante  qua  s. l . in  Sm2  14 nuncupatur nominatur  FHN  16 demonstrat CEGLP  est  om. S, post  species  in ras. N, esset  F  17 substantia ia  ex  ie  F   ante  species  FNa.c.RS, post  indiuiduorum  C  18 animalis homo  EGLm1  homo animalis  Sm2P  animal hominis  CLm2Sm1  hominis animal  FH  inis  in ras. m2 et post  animal  2 litt. er .  NR  19 etenim  R  sunt  om. EGR post  mortale  add . adduntur  om. N  animali ad diffiniendam substantiam hominis  N edd . uero  om. CFGLRS   sicut additur animali rationale atque mortale, ut homo integra definitione claudatur. idcirco igitur species specialissima tantum species est atque hanc solam possidet habitudinem ad superiora quidem, quoniam ab his continetur, ad inferiora uero, quoniam eorum substantiam format et continet. Determinant ergo generalissimum ita, quod cum genus sit, non est species, et rursus, supra quod non erit aliud superueniens genus, specialissimum uero, quod cum sit species, non est genus et quod cum sit species, numquam diuiditur in species et quod de  pluribus et differentibus numero in eo quod quid sit prædicatur. ea uero quæ in medio sunt extremorum, subalterna uocant genera et species, et unum quodque ipsorum speciem esse et genus ponunt, ad aliud quidem et ad aliud sumpta. ea uero quæ sunt ante specialissima usque ad generalissimum ascendentia, et genera dicuntur et species et subalterna genera, ut Agamemnon Atrides et Pelopides et Tantalides et ultimum Iouis. Posteaquam naturam generum ac specierum diuersitatemque  monstrauit, eorum ordinem definitionis descriptionisque commemorat. ac primum quidem generalissimi generis terminum  Porph. Boeth. rationalis atque mortalis  N  3 possidet optinet  P  6  post  determinant  add . philosophi  C  ergo  om. CN  enim  EGLm1 <t> p.c.;   Porph. 5, 17   τοίνον  ita  om. CGHP, s. l. Em2 A m2  quod quoniam  S  7 sit genus  NR  et rursus genera ut  17   LRS ii,  om. cett . rursum  S  8 erit  LRS T est  cett.; Porph. 5, 18   οΰχ αν ειη  9  pr . quod quæ  S h a.c . post. quod et quod  10 om. L  10 diuidatur  S  11 et et de  L  13 uocant  Λ2Φ  uocantur  cett. edd. Busse; Porph.   χολοΰσι 14 ipso eorum  S  speciem  Brandt  species  codd. Busse  ponunt  A m2 U m2,  e coni. scr. Busse, ponuntur  T m1  possunt  m2   cum   cett .; species esse potest et genus  edd.; Porph. 5, 22   xal έχαοτον αδτών είδος είναι xal γένος τίθενται  17  post, et  om. R  ut  om. FS  18 et  om. CEG pelides  F post . et  om. C  19 ultimo  F  20 Post ** quam  CL  diuersitatem  GLm1R, -que  in ras. E, er. P   inducit, id esse generalissimum genus quod cum ipsum genus sit, non habet superpositum genus, hoc est speciem non esse, et rursus, supra quod non erit aliud superueniens genus. si enim haberet aliud genus, minime ipsum generalissimum  uocaretur. specialissima uero species hoc modo : quod cum sit species, non est genus, ex opposito, quoniam opposita ex oppositis describuntur interdum. nam quoniam præpositio opposita est suppositioni, genus autem præponitur, species uero supponitur, si idcirco erit primum genus, quia ita superponitur,  ut minime supponatur, idcirco erit ultima species, quia ita supponitur, ut præponi non possit, oppositorum igitur recte ex oppositis facta est definitio. Est alia rursus descriptio : quod cum sit species, numquam diuidatur in species, id est genus esse non possit. si enim omne genus specierum  genus est, si quid non diuiditur in species, genus esse non poterit. Est rursus alia definitio : quod de pluribus et differentibus numero in eo quod quid sit prædicatur. de qua definitione sæpe est superius demonstratum. nunc  18 sæpe superius]11 ss. 203, 11. 205, 4.   1 inducit  RSm1  indicit  Em1  indicat  GLa.c.  dicit  CEm2FHLp.c.   NPSm2  inducit dicens  brm  indicat dicens  p  id  om. EGRS, s. l. Lm2  3 non  om. EGRS, s. l. Lm2  superueniens  om. EGRS, s. l. Lm2  si genus  om. EGRS, in mg. sup. Lm2  5 uocetur  EGLm1Sm2; post   inlatus est locus 219,14 220, 3  quoniam ridere exemplam  in EGL,  quoniam irridere  sic  prædicatur  219, 15 qui locus tamen infra quoque extat in S  specialissima idcirco erit   in ras. C post  modo  add.  describitur  edd.  6 opposito opposita  F  opposito est  H; post   add.  Quia sicut genus (genus  in mg. F  generalissimum est cui non aliud genus superponitur, ita et species specialissima nuncupatur, cui alia species non subponitur (superponitur  F  et utrumque ex opposito dicitur alterius sicut pater ex opposito dicitur filii  F, in inf, mg. cum nota  d(esunt h(æc  Hm1?  opposita  om. EGR, s. l. Sm2  quoniam  om. EN  si  er. E  sed  La.c, Pm2  11  ante  ut  add.  rursus  RS  ut præponi non possit ut minime præponatur  CFHN (in mg. add. m2  oppositorum  om. EGLRS  recte  om. C   quod  Lm1 edd.  quæ  cett.   ante  numquam  add.  quæ  CGHm1, del. m2  diuiditur  CLRSm1  est  om. C  possit posse  CFN  potest  edd . potest  EGLRS  Est et  FHNS  et  om. N   illud attendendum est. si, ut paulo superius dictum est, speciei unum indiuiduum potest esse subiectum, ut phoenici atomum suum, ut soli corpus hoc lucidum, ut mundo uel lunæ, quorum species singulis suis indiuiduis superponuntur, qui conuenit dicere speciem esse quæ de pluribus numero differentibus in  eo quod quid sit prædicatur? sunt enim quædam quæ de numero differentibus minime dicuntur, ut phoenix, sol, luna, mundus. sed de his illa ratio est de qua etiam superius pauca reddidimus, quæ paululum inflexa commodissime nodum quæstionis absoluit. | omnia enim quæ sub speciebus specialissimis  sunt, siue infinita sint siue finito numero constituta siue ad singularitatem deducantur, dum est aliquod indiuiduum, semper species permanebit neque indiuiduorum deminutione, dum quodlibet unum maneat, species consumitur. ut enim dictum est, tametsi plura sint indiuidua, substantiales differentias non  habebunt. id uero in genere dici non conuenit, quod his præest quæ substantiali a se differentia disgregata sunt; præest enim speciebus quæ diuersis differentiis informantur.  1 paulo superius.  superius 215, 2 ss.   1 est  om. G, s. l. Lm1  si, ut sicut  FGPSm1  sic  La.c. supra  RS  3 suam  S  solis  F  mundi  FR, add.  hoc inane spacium  s. l.   Lm2, post  lunæ  in mg.  et hoc immane spacium quod uidemus  P  quorum quæ  Lm1  4 indiuiduis  om. EGRS post superponuntur  add . quod si ita est ut species de uno quolibet indiuiduo prædicetur (prædicatur  P  ut de phoenice (phe P   P edd.  qui quomodo  Hm2LP  6 prædicetur  L  8 mundus  om. EGRS, s. l. Lm2  illa his  EG  ratio est  om. EG  9 paulum  N  inplexa ( uel  im- EHm1LP  nodum  ras. ex  modum  EN  10 sub suis  EGS  in suis  R  specialissima  GPm1RS  11 sint sunt  CHa.c.Lm1R  finita  CHm2N  12 deducuntur  Lm2R  adducuntur  P, add.  ut fenix uel sol  R  aliquid  FL  semper deminutione  om. EGRS, in mg. Lm2  semper s. l.  Pm1?, post species  N, om. L (m2  13 deminutione  C  diminutione  cett.  dum  om. S  si  EGLm1R  14  ante consumitur  add.  non  EGL   del. m2 RS  ut quod  EGLRS  15 tamenetsi  G  tamen si  RS  sunt  F ante  substantiales  add.  si  G, s. l. Sm2, ras. in E  16 id uero  om. EG  quod  L  idcirco id  R  id circo  Sm1, circo  del. m2  ante  speciebus  s. l.  genus  E   si igitur earum una perierit et ad unitatem speciei reducta sit ratio, genus esse non poterit, quia de differentibus specie prædicatur. non ita in speciebus. si enim omnium indiuiduorum natura consumpta sit et ad unius singularitatem indiuidui superpositæ speciei prædicatio peruenerit, est tamen species ac permanet. talia enim sunt illa quæ pereunt ac desunt, quale est id quod permansit et subiacet. quod uero dicimus de pluribus numero differentibus speciem prædicari, duobus id recte explicabitur modis, uno quidem, quia multo  plures sunt species quæ de numerosis indiuiduis prædicantur, quam hæ quibus unum tantum indiuiduum uidetur esse suppositum, dehinc hoc, quia multa secundum potestatem dicuntur, cum actu non semper ita sint, ut risibilis homo dicitur, etiamsi minime rideat, quoniam ridere potest. ita igitur species  de numero differentibus prædicatur; nihilo enim minus phoenix de pluribus phoenicibus PREDICARE, si plures essent, quam nunc, quando unus esse perhibetur. item solis species de hoc uno sole quem nouimus, nunc dicitur, at si animo plures soles et cogitatione fingantur, nihilo minus de pluribus solibus  indiuiduis nomen solis quam de hoc uno prædicabitur. idcirco igitur species de pluribus numero differentibus dicitur prædicari, cum sint aliquæ quæ de singulis indiuiduis appellentur. Illa uero quæ subalterna uocantur ita definiri queunt : subalternum  1 eorum  EFGLm1RS  redacta  EGLPm2RS edd.  2 de  om. E  3 si enim nam si  EGLRS  5 suppositæ  LNR  superposita  S  uenerit  EGLRS  6 alia  EGLa.c.RS ante  sunt  s. l.  non  E  7 quale quam  EGLa.c.RS  et ac  CFHNP  8 de numero pluribus  Ca.c.  numero de pluribus  p.c.  9 excusatur  EGLRS  quidem uno  EG  multo  om. FN, s. l. H  11 hæ  om. ER  hee  C  eæ  H  ea  N ante  quibus  add.  e  CR, er. uid. E  tantum  om. S  suppositum esse  RS  12 dehinc deinde  EGLRS  hoc  om. FHNS  13 semper  om. CFH  14 etiamsi prædicatur  om. F de loco  quoniam ridere  eqs. in EGLS   cf. ad 217, 5 igitur etiam  E  15 nihil  EGLPRS  16 phoenicibus  om. F 17 ita a  in ras. m2 E  hoc  om. S, post  uno  F  18 ac  EGR ante  animo  s. l.  in  Pm2  19 cogitationes  Ca.c.F ante  de  add.  enim  EG  20 prædicatur  EGLRS  22 appellantur  FHN   genus est quod et genus esse poterit et species, ad eumque modum est ut in familiis, quæ procreant et procreantur, ut etiam subiectum monstrat exemplum : ut Agamemnon Atrides et Pelopides et Tantalides et ultimum Iouis. Atreus enim Pelopis filius tamquam eiusdem species quasi  Agamemnonis genus est. item Agamemnon Pelopides et Tantalides, cum Pelops ad Tantalum comparatus Tantalusque ad Iouem quasi species itemque Tantalus ad Pelopem, Pelops ad Atreum tamquam genera esse uideantur, cum Iuppiter ueluti sit horum generalissimum genus.   Sed in familiis quidem plerumque ad unum reducuntur principium, uerbi gratia ad Iouem, in generibus autem et speciebus non se sic habet. neque enim est commune unum genus omnium ens nec omnia eiusdem generis sunt secundum unum supremum genus, quem admodum dicit Aristoteles. sed sint posita, quemadPorph. Boeth. Aristoteles Metaph. II, 3, 998 b, 22.   1 et  om. RS  et genus  om. EG  ad ut  CG  ut  om. Hm2  ad eumque   et ad eum  N  modum sunt ut  Hm1N  ad eumque   eum que *   L  eundem  Pm2  modum qui  s. l. Lm2, part. in ras. Pm2  est  s. l. Pm2   LP  ad eum modum qui est  EFR  ad eum   eum  del. m2, post  que eu  er.  modum,  in ras. quæ est  m2 S  4 et Tantalides Iouis  Lm2Pm2   om.  et Tantalides  R edd., post  species  5 Lm1S, om. cett.  5 quasi quæ si  Sm1, del. m2, ante add.  et  F, s. l. Pm2, est  R  Agamemnonis tamen his   is  R EGLm1R  tamen non his  Sm1, del. m2  genus est  del. Sm2  est  om. P ante  Pelopides  add.  non  E  atrides non   non  del. m2 L  7 comparatus  s  in ras. m2 H comparatur  cõ- cett  Tantalusque ut tantalus quæ  G   idemque CP idem N Atreum creontum EG creontem Lm1 tareontum S tamquam quasi  EGLR  quæ  S  uelut  HP  11 reducuntur  ante  ad  N, post  reducuntur  add.  omnes  L, s. l. Pm2;  reducunt  coni. Busse; cf. 224, 19  reduci;  Porph.   6, 3   άναγουοι  12 ad  om. EGRS A  13 speciebus in speciebus  R  sic se  ΝΣ  habetur  EG  neque dicerentur  221, 5   RS Q,  om. cett. enim  om. R  14 neque  Busse 15 sunt generis  Γ  16 sunt  \ m2 2 ;  Porph. 6, 6   χείοθ·ω  quemadmodum  om. S, add.  dictum est  edd., idem post  Prædicamentis  h m2 W m2; om. Porph. 6, 7   modum in PREDICAMENTI, prima X genera quasi prima X principia; uel si omnia quis entia vocet, æquiuoce, inquit, nuncupabit, non uniuoce si enim unum esset commune omnium genus ens, uniuoce  entia dicerentur; cum uero X sint prima, communio secundum nomen est solum, non etiam secundum rationem, quæ secundum nomen est. Cum de subalternis generibus diceret, familiæ cuiusdam posuit exemplum, quæ ab Agamemnone peruenit ad Iouem,  quem quidem pro numinis reuerentia ultimum posuit. quantum enim ad ueteres theologos, refertur Iuppiter ad Saturnum, Saturnus ad Cælum, Cælus uero ad antiquissimum Ophionem ducitur, cuius Ophionis nullum principium est. ne igitur quod in familiis est, id in rebus quoque esse credatur, ut res omnes  possint ad unum sui nominis redire principium, idcirco determinat hoc in generibus ac speciebus esse non posse; neque enim sicut familiæ cuiuslibet, ita etiam omnium rerum unum esse principium potest. fuere enim qui hac opinione tenerentur, ut rerum omnium quæ sunt unum putarent esse genus quod  ens nuncupant, | tractum ab eo quod dicimus ‘est’; omnia enim  inquit sententia, non uerba Aristotelis.   1 quasi  in ras.   Σ  sic  A m1  sicut  Ψ  2 prima  om.   Γ,  post  decem  Π  2 uocat  A m1 II  3 nuncupauit  S, in ras. ex  -bit  Γ  4 genus omnium  Busse  entia uniuoce  R post  uniuoce  add.  omnia  edd. cum Porph.   πάντα  uero autem  Γ  enim  ΔΔΣΦ ;  Porph.  δέ sunt  FH  prima principia  Lm1  prima genera  m2P  genera  s. l. m2 , prima principia  N ΓΣ  7  ante  rationem  ante  nomen  E   add.  definitionis  uel  diff-  ELRS Q,  om. Porph. 6, 11  quam  E post  est  add . solum  CHN  8 Cum Quoniam  CLm1NS  Quoniam  del. m2  cum  H  dicens  CLm1N  dicit  in ras. S  cuius  Pm1  cuiusque  F  eiusdem  R ponit  Sm2  ab  om. F, s. l. Gm2 nominis  EGLS  nomini  R  11 ad ueteres aduertere  Sm1  aduertisse  CEFGLm2P  aduertit se  R referantur  Hm1N  12 cælium  uel  ce  LPm2RS  zethum  F  zechum  N  Cælus Hm2  cælius uel ce  LPm2Sm2  celium  R  cælum  CEGHm1Pm1Sm1  zetus  F  zehus  N  othionem  F   sed ophionis 14 esse  Pm2  est  m1  quoque  FHNP   ante  sui  exters. uid.  proprii  E  17 familia  H 19 ut et  Fa.c.S  ut et  N  20 est esse  S   sunt et de omnibus esse PREDICARE itaque et I SBVBSTANTIA est et II QVALITAS est itemque III QVANTITAS ceteraque esse dicuntur; nec de his aliquid tractaretur, nisi hæc quæ PREDICAMENTI dicuntur, esse constaret. quæ cum ita sint, ultimum omnium genus ens esse posuerunt, scilicet quod de omnibus PREDICARE ab eo autem quod dicimus est participium inflectentes Græco quidem sermone  Sv  Latine ens appellauerunt. sed Aristoteles sapientissimus rerum cognitor reclamat huic sententiæ nec ad unum res omnes putat duci posse primordium, sed X esse genera in rebus, quæ cum a semet ipsis diversa sint,  tum ad nullum commune principium reducantur. hæc autem X genera statuit I SVBSTANTIA II QVALITAS III QVANTITAS IV AD ALIQVID V VBI VI QVANDO VII SITVM VIII FACERE IX PATI X HABERE quod uero occurrebat quoniam de his omnibus esse PREDICARE   omnia enim quæ superius enumerata sunt genera, esse dicuntur,  ita discussit ac reppulit dicens non omne commune nomen communem etiam formare substantiam nec ex eo debere genus esse commune arbitrari, quod de aliquibus nomen commune PREDICARE quibus enim definitio communis nominis convenit, illa communis nominis iure species iudicabuntur et communi illo vocabulo uniuoce PREDICARE quibus uero non convenit, vox his communis tantum est, nulla uero substantia. id autem manifestius declaratur exemplis hoc modo. animal hominis atque equi genus esse PREDICARE; demus igitur  1  post.  et  om. EGRS, s. l. Lm2  2 cetera  C  3 de in  GLm1RS  5 esse  om. EGRS, s. l. Lm2  6 autem  s. l. L  enim  C  est esse  FS  principium  EG, m1 in LPS  inflectentes  post  quidem  N quidem  ante  Græco  R ante  sermone  add.  de  P, s. l. L post  Latine add. autem  FHN, s. l. Pm2  prudentissimus  FNP  rerum principiorum EGLm1Pm1RS  9 omnes  ante  res  C, om. EGRS, s. l. Lm2  dici  FGm1Pm2  10 ad  FHNRm1 ipso  Em1GPm1S  ipsa  FHN  ipsos  Rm1  sunt  CLm1R edd.  11 reducuntur  EFGLm2RPm1S  15 numerata  CEGL  innumerata  S  repulit  CEFHRP  17 eo debere eodem uere e re  add. S   EGSm1  18  post  arbitrari  add.  debet  E  19 prædicatur  E  prædicetur  FHNP  nominis communis  FN  22 his uox  FHNP  manifestis  FLp.c.  prædicatur  S  dicamus  CHN   animalis definitionem, quæ est substantia animata sensibilis; hanc si ad hominem reducamus, erit homo substantia animata sensibilis, nec ulla falsitate definitio maculatur. rursus si ad equum, erit equus substantia animata sensibilis; id quoque  uerum est. conuenit igitur hæc definitio et animali, quod commune est homini atque equo, et eidem equo atque homini, quæ species ponuntur animalis. ex quo fit ut homo atque equus utraque animalia uniuoce nuncupentur. at si quis hominem pictum hominemque uiuum communi animalis nomine nuncu pauerit, definiat si libet animal hoc modo, substantiam animatam esse atque sensibilem. sed hæc definitio ei quidem homini qui uiuus est conuenit, ei uero qui pictus est, minime; neque enim est animata substantia. igitur homini uiuo atque picto, quibus communis nominis definitio, id est animalis,  non potest conuenire, non est animal commune genus, sed tantum commune uocabulum diciturque hoc nomen animalis in uiuo homine atque picto non genus, sed uox plura significans; uox autem plura significans æquiuoca nuncupatur, sicut uox ea quæ genus ostendit, uniuoca dicitur. itaque id quod  dicitur ens, etsi de omnibus dicitur PREDICAMENTI quoniam tamen nulla eius definitio inueniri potest quæ omnibus PREDICAMENTI possit aptari, idcirco non dicitur uniuoce de prædicamentis, id est ut genus, sed æquiuoce, id est ut uox plura significans. Conuincitur etiam hac quoque ratione id  quod dicimus, ens PREDICAMENTI genus esse non posse.  2 hanc uel hanc  E  3 facultate  Em1  4 equus equi  CFPm2  5 definitio uel  diff- hæc  FHN homini et homini  CNP  atque et,  FHNPR  eidem  CEm2FH a.r.NPR  idem  Em1GHp.r.Lm1S  eadem  Lm2brm  ea eidem  p  animalis  EGLa.c.  una uoce  E  nuncupantur  C  nominentur  FHN  9 uiuum uerum  EGLm1PRS 10 si libet scilicet  CHm1N  animal  om. E   uero  FHP, om. S, quidem  cett.  13 est  post substantia  LP  16 dicitur quæ  Em1Sm1  dicitur quod  LSm2  dicitur quia  CFN  17 genus genus est  FN  uox significans  om.   CEGP, s. l. Lm2Sm2  18 autem enim  RS ante  æquiuoca  add. quæ  CEGP  nuncupantur  GS  19 ita  ELm1  23 id est  om. CFN  ut genus  om. F  24 quoque  om. N   unius enim rei duo genera esse non possunt, nisi alterum alteri subiciatur, ut hominis genus est animal atque animatum, cum animal animato uelut species supponatur. at si duo sint sibimet ita æqualia, ut numquam alterum alteri supponatur, hæc utraque eiusdem speciei genera esse non possunt. ens  igitur atque unum neutrum neutri supponitur; neque enim unius dicere possumus genus ens nec eius quod dicimus ens, unum. nam quod dicimus ens, unum est et quod unum dicitur, ens est; genus autem et species sibi minime conuertuntur. si igitur PREDICARE ens de omnibus PREDICAMENTI PREDICARE etiam unum. nam I SBVSTANTIA unum est, II QVALITAS unum est, III QVANTITAS unum est ceteraque ad hunc modum. si igitur, quoniam esse de omnibus PREDICARE, omnium genus erit, et unum, quoniam de omnibus PREDICARE, erit omnium genus. sed unum atque ens, ut demonstratum est, minime alterum  alteri præponitur; duo igitur æqualia singulorum PREDICAMENTI genera sunt, quod fieri non potest. cum hæc igitur ita sint, id Porphyrius determinauit dicens non ita in rebus, ut in familiis omnia ad unum principium posse reduci nec omnium rerum commune esse genus posse, ut Aristoteli placet; sed sint posita, inquit, quemadmodum in PREDICAMENTI dictum est, prima X ge|nera quasi X prima principia, scilicet ut nulla interim ratio perquiratur, sed auctoritati Aristotelis concedentes hæc decem genera nulli  3 ac  R  sint  post  æqualia  pos. RS, repet. FL s. l. m2 P  4 sibimetque   quæ  F FLm2Pm1  ita  s. l. Lm2  5  ante  hæc  add . æqua  C,  sed del . eidem  Pm2  eius  S neutris  Em1  8  pr . unum  post  nec,  om .  post  ens  H  dicitur  om. S dicimus  Rbrm  13 esse ens  Lm2P   post  omnibus  add . his  CP, in mg. Hm2, add . prædicamentis  s. l. m2  his  L post  erit  add . ens  CHN  et unum omnium genus  om. R  15 sed si  in ras. Em2 ut  om. FH  præponi  FH  17 hoc  Ea.c. edd. sit  edd . 19 deduci  LS  duci  Em1  genus  ante esse  CFN, post  posse  S  poterit  F  21 sint  FHm1  sunt  cett . 23 prima  om. N, post  principia  R  ut  om. EGS  24 auctoritate  Em1Hm1  ad auctoritatem  FN  accedentes  CFNS   alii generi esse credamus subiecta, quæ si quis entia nuncupat, æquiuoce nuncupabit, non uniuoce; neque enim una eorum omnium secundum commune nomen definitio poterit adhiberi. quæ res facit, ut non uniuoce de his aliquid PREDICARE si  enim uniuoce PREDICARE genus esset eorum commune nomen quod de omnibus PREDICARE; at si genus esset, definitio generis conueniret in species. quod quia non fit, commune his id quod dicimus ens, uocabulum est uocis significatione, non ratione substantiæ X quidem generalissima sunt, specialissima uero in numero quidem quodam sunt, non tamen infinito, indiuidua autem quæ sunt post specialissima, infinita sunt. quapropter usque ad specialissima a generalissimis descendentem iubet Plato quiescere,  descendere autem per media diuidentem specificis differentiis; infinita, inquit, relinquenda sunt; neque enim horum posse fieri disciplinam.  Porph. Boeth. Plato Phileb. 16 C. Polit, 262 A C. Sophist. 266 A. B adfert Busse.   1 entia nuncupat  ERS  -pet, etiam entia nuncupat  N  ab ens entia nuncupat -pet  Lm2   CGL  etiam nuncupat nuncupat  post  ens  P  ab ens entia  HP entia nuncupat ens  F  2 nuncupabit -uit  FHN   post  uniuoce  FHNP, nuntiauit  S  unam definitionem  uel  diff- poterit adhibere  FHN  3 nomen  ex  non  Em2G  5 esse  Hm1, add . ens  s. l .  L, ante  esset  P  eorum  om. CN, post  commune  L  6 nomen  in   mg. Hm2, del. Lm2  ens  CHin mg. Lm2   s. l. ante  eorum  N  7 conuenerit  Em1  8 his  om. GS  10 sunt  om. S  11 in numero  om .  Δ  quodam quædam  Pm1  sunt  om., post  indiuidua  add . est  S  tam  C  infinito  Fp. c . finito  a.c .  Hm2S TNtt p.c . Φ  in infinito  Hm1N W a.c . indefinito  C   ras. ex  -tio EGL a.c . in indefinito  et  ał definito  corr. m1   PR kIPV  in  er . 12 indiuidua quiescere  LRS Q,  om. cett . 13 sunt infinita  LRS Busse; cf. 226, 22  a  om. R  15  ante  descendere  post  usque  cf. ad 178, 14 add.  ad id  CHP  diuidentem per media  Γ  16  ante  infinita  add . indiuidua uero  Δ,  sed del., post add . uero  ΓΦ  17 enim  s. l. L, del .  Γ  horum  N ii   ante add . et  ΛΦ,  er. uid .  Γ,  post add . indiuiduorum  Γ  eorum  cett.; Porph. 6, 16   τούτων  disciplina  Cm1   Quoniam specierum nosse naturam ad sectionem generum pertinet quoniamque scientia infinita esse non potest   nullus enim intellectus infinita circumdat  , idcirco de multitudine generum, specierum atque indiuiduorum rectissima ratione persequitur dicens supremorum generum numerum notum   enim X PREDICAMENTI ab Aristotele esse reperta quæ rebus omnibus generis loco præferenda sint  , species uero multo plures esse quam genera. nam cum decem suprema sint genera cumque uni generi non una, sed multæ species supponantur proximæque species supremis generibus subalterna  sint genera usque dum ad ultimas species descendatur, nimirum unius generis multas species esse necesse est utrobique diffusas, specialissimas uero multo plures esse quam subalterna, quoniam per multitudinem generum subalternorum ad specialissimas descenditur species. quas multo plures esse quam  genera subalterna hoc maxime ostenditur, quod inferiores sunt; semper enim genera in plura subiecta diuiduntur. decem uero generum species multo plures quam unius existere manifestum est, uerum tamen etsi plures sunt, certo tamen numero continentur; quem facile si quis discutiat omniumque generum  species persequatur, possit agnoscere. indiuidua uero quæ sub una quaque sunt specie, infinita sunt uel quod tam multa  1 generis  EGLRS, recte?  2 scienti  GRS scienti alicui  Lm2  5 supremorum supra horum  EG, m1 in LPS ante  numerum  add . esse FHNP, post  notum  L  6  post  reperta  s. l . commemorat  Em2  7 generis  om. R, post  loco  L, generum  S  sunt  CFH   ras. corr. NPRSm2  8 nam cum genera  om. EGRS  9 sunt  FLP ras. corr.  11 sint  post  genera  C  sunt  F  13 subalternas  FH s in ras. m2 N, ante  sub.  add . genera  PS, s. l. Lm2  16 hoc in hoc  F  inferiora  FHm1Lm2NP  17 semper enim genera  FHN  semper si genera  Cm1  semper enim subalterna genera subalterna  P   Cm2 part. in mg. P  et semper subalterna genera  RS  et  om. G  semper subalterna  EGL  plurima  N  18 generis  G  unius generis unius  R  species unius generis  Lm1  19 sint  L  compræhenduntur  L prosequatur  NR 22 species  G  specie  ante  sunt  FHLNR  tam  FHN  ea  EGLPRS  tam ea  C   sunt diuersisque locis posita, ut scientia numeroque includi comprehendique non possint, uel quod in generatione et corruptione posita nunc quidem incipiunt esse, nunc uero desinunt. atque idcirco suprema quidem genera et subalterna et species  eas quæ specialissimæ nuncupantur, quoniam finitæ sunt numero, potest scientiæ terminus includere, indiuidua uero nullo modo. idcirco igitur Plato a magis generibus usque ad magis species id est specialissimas præcipiebat facere sectionem; per ea enim quæ finita essent numero, iubebat descen dere diuidentem, ubi autem ad indiuidua ueniretur, standum esse suadebat, ne, quod natura non ferret, infinita colligeret. ita uero genera in species diuidi comprobabat, ut specificis differentiis soluerentur. de specificis autem differentiis melius in eo titulo ubi de differentia disputatur, ac largius disseremus.  hic enim hoc tantum dixisse sufficiat, eas esse specificas differentias quibus species informantur, ut rationale uel mortale hominis. cum igitur diuidimus animal, rationali atque inrationali, mortali inmortalique separamus. hoc ergo ceteraque genera talibus differentiis quæ subiectas species informent,  Plato censuit esse diuidenda usque dum ad specialissima  13 de specificis  disputatur lib. IV c. 8.   1 sint  EFGHp.r .  ex  sunt  LPRS  numeroque  FHN  in unum  EGLm1  numero  m2   RS  numeroque in unum  CP  concludi  LS  3 uero  ex  quidem uero  P recepit Brandt, quidem  CEGLRS, om. FHN; cf. 223, 12 5 easque om . quæ,  LR specialissime  GS  7 igitur  om. C  magis a  EGLPRS  usque ad magis species  FHN  magis  om. C quam a speciebus  cett . 8 id est e  ut uid. er. C  specialissimas  CFHN  a  add. L  specialissimis  cett.; cf. 225, 13  9 essent sunt  FN  10 diuidentem diuisionem  EGHm1  diuisorem  m2   Lm1PRS  11 nec  HN  12 comprobat  ELm1  probabat  m2   R  ut  et  soluerentur  om .  EGPm1 s. l. m2 RS post  ut  add . in  edd . 13 autem  om. EGLPm1  uero  m2   RS  14 de  om. FG  differentiis  CS a.c . 16 rationabile  E  uel  om. ERS  et  Lm1  17  ante  rationali  et  inrationali  add . in  Em2 rationale atque inrationale  uel  irr-  EGN p.c.RS  18 mortali  om .  N  mortale  EGLPS inmortaleque  EGNp.c.PRS ; mortale  sic  ac  s. l.  inmortali  L  18 hoc ergo  add. Brandt, cetera <quo>que  Engelbrecht  separabimus  FHN  separauimus  R  19 informant  Fa.c.Lm1NR   ueniretur, dehinc consistere nec infinita sequi, quoniam indiuiduorum numquam esset nec disciplina nec numerus. Descendentibus igitur ad specialissima necesse est diuidentem per multitudinem ire, ascendentibus uero ad generalissima necesse est colligere multitudinem. collectiuum enim multorum in unam naturam species est et magis id quod genus est, particularia uero et singularia e contrario in multitudinem semper diuidunt quod unum est; participatione enim speciei plures homines unus, particularibus autem unus et  communis plures; diuisiuum est enim semper quod singulare est, collectiuum autem et adunatiuum quod commune est. Diuidere est in multitudinem quod unum fuerat ante dissoluere, omnisque diuisio e contrario compositionem coniunctionemque meditatur. quod enim, cum sit unum, dispertiendo diuiditur, id ipsum ex pluribus rursus partibus adunando componitur ut igitur superius dictum est, indiuiduorum quidem similitudinem species colligunt, specierum uero genera : similitudo uero nihil est aliud nisi quædam unitas qualitatis.  ergo substantialem similitudinem indiuiduorum species colligere manifestum est, substantialem uero similitudinem specierum genera contrahunt et ad se ipsa reducunt. rursus Porph. Boeth. 32, 1 8. 9 participatione 11 plures Abælardus, Theolog. christ., II 486 ed. Cousin. 18 superius 166, 8 ss.   3  ante  igitur  add . illis  L  necesse singulare est om. N  4 ire  ante  per  L T  ascendentibus plures  11   Ω,  om. cett . 6  post  multitudinem  excidisse  in unum  coni. Busse   cum Porph. 6, 18   e’:; εν ,  add. edd . 8 e contrario semper  Γ   edd. cum Porph. 6, 20  semper in multitudinem e contrario  cett. codd. Busse  9 est unum  Φ 10 unus, unus autem et communis particularibus plures  Abælard . 11 commune  P a.c . communes  Φ  enim post  est FS Φ,  om. CELR,  ante  est  cett . 12 est  om. E  14 est enim  C  est enim  L  in  om. G,  s. l. Lm2  15  post  dissoluere  add . est  C  17 plurimis  F  19 uero ergo  CEGLm1RS  20 nisi ni  C   generis adunationem differentiæ in species distribuunt, specieique adunationem in singulares indiuiduasque personas accidentia partiuntur. cum igitur hæc ita sint, necesse est semper cum a genere descendis ad speciem, diuidendo semper  facere multitudinem, cum uero ab speciebus ascendis ad genera, componendo colligere et plura quæ in specierum differentiis fuerant similitudine qualitatis adunare. in speciebus etiam idem considerari potest. ut enim ipsæ indiuidua, quæ sunt infinita, una similitudine substantiali colligunt. ita indiuidua  speciem propria infinitate distribuunt. omnia enim indiuidua disgregatiua sunt et diuisiua, species uero et genera collectiua, species quidem indiuiduorum collectiua atque adunatiua, specierum uero genera, ut ita dicendum sit : genus quidem species distribuunt et species ab indiuiduis in multitudinem deducuntur, rursus autem genus quidem multas species colligit, species autem particularem singularemque multitudinem ad singularitatis deducit unitatem. igitur plus genus adunatiuum est quam species. species namque sola indiuidua colligit, genus uero tam species quam ipsarum quoque specierum indiuiduas contrahit singularesque personas. sed in hoc conuenienti utitur exemplo dicens quoniam participatione speciei, id est hominis, CATONE, Plato et CICERONE pluresque reliqui homines unus, id est milia hominum  1  post  generis  s. l . ergo  E  species specie  G  speciem  Lm1  2  ante  indiuiduasque  s. l . in  Hm2  3 hæc igitur  LNP  4 species  ELm2R  5 a  ELS  ad  tamen  speciebus  G  6 et  om.  EGLPRS  plures  EFGLPm1RS  quæ  ante  fuerant  EGLPRS  7 fuerint  S  similitudinum -nem  Pm2  qualitates  ex  -tis  Pm2 EFGLPRS ante  adunare  add . et  EGLPR  8 poterit  Lm2 ante  ipsæ  add . species  N, post in mg. Cm1?  ipsæ  Cm2H  ipsa  cett . 9 unam similitudinem substantialem  EFGLRS  10 propriam infinite uel  -tæ, -tate  H  EGHLPRS  12  post  adunatiua  add . est  CGH   in mg. m1? Lm2 NPm2  13 specierum uero genera  s. l. Hm2  14 distribuit  EGRS  15 ducuntur  EGHN  17 ducit  HN  19 cum species tum  N 20 indiuidua  EGHLPRS  21 participationi  G  post  unus  add . est  Hm2   in eo quod sunt homines, unus homo est; at uero unus homo, qui specialis est, si ad hominum multitudinem qui sub ipso sunt consideretur, plures fiunt. ita et plures homines in speciali homine unus est et specialis unus in pluribus infinitus. sic igitur quod singulare quidem est, diuisiuum est, quod  uero commune, quoniam multorum unum est, ut genus ac species, collectiuum atque adunatiuum.   Adsignato autem genere et specie, quid est utrumque, et genere quidem uno, speciebus uero pluribus   semper enim in plures species diuisio  generisest, genus quidem semper de specie PREDICARE et omnia superiora de inferioribus, species autem neque de proximo sibi genere neque de superioribus; neque enim conuertitur. oportet autem aut æqua de æquis prædicari, ut hinnibile de  equo, aut maiora de minoribus, ut animal de homine, minora uero de maioribus minime; neque enim animal dices esse hominem, quemadmodum hominem dices esse animal. de quibus autem species præ Porph. Boeth. est. ut  et 3  fiunt, ita  r  2  pr . qui quamuis  FNm1 post . quæ  EPR  3 et ut  Cm1  4 unus est unum est ał  hæc del. m2  unus est  C post . unus unus est  LS  infinitis  CLm1  diffinitus  R  5 quidem  om. FN  diuisum  Em1  diuisuum  N  quod quia quod,  s. l . est  G  6 uero commune  FS  commune uero  Cm1   post  uero  add . est  m2   HN  commune est uero  LPm2R  commune est numero  EGPm1  ac et  R  ad  Em2GLPm1  8 Assignati  Pm1  quid est  FHPm2 \ m1  quide  CNRS  quid sit  Π m2 xV   edd . quod est  cett. Busse; cf . sunt  236, 14  9 utrumque  uno  CEGHPm1  quidem  ex  quodem  RS h m2 W m2 xP  utrumqæ quodque sit genus unum unum genus  N   FN et m1 AZΦ  utrumque et et  om .  L Π  cum cumque  Π  sit genus unum  LPm2 il m1  utrumque unum  Γ  species uero plurimæ  FLNPm2 TΔ m1 Λ2Φ ;  ad utrumque  pluribus  cf. Porph. 7, 1  11 genus  indiuiduis  231, 16   RS Q,  om. cett . speciebus  R  14 autem  Porph. 7, 4   γάρ  15 aut  RS  edd.,  om .  Ω   Busse; Porph. ή æquis æquo  R  ignibile  R  17 uero autem  S post  minime  add . prædicantur  Γ  utroque loco  dices  RS  dicis  Ω   edd. Busse; Porph. ειποις άν   dicatur, de his necessario et speciei genus PREDICARE et generis genus usque ad generalissimum; si enim uerum est Socratem hominem dicere, hominem autem animal, animal uero substantiam,|  uerum est et Socratem animal dicere atque substantiam. semper igitur superioribus de inferioribus prædicatis species quidem de indiuiduo PREDICARE, genus autem et de specie et de indiuiduo, generalissimum autem et de genere et de  generibus, si plura sint media et subalterna, et de specie et de indiuiduo. dicitur enim generalissimum quidem de omnibus sub se generibus speciebusque et de indiuiduis, genus autem quod ante specialissimum est, de omnibus specialissimis et  de indiuiduis, solum autem species de omnibus indiuiduis, indiuiduum autem de uno solo particulari. indiuiduum autem dicitur Socrates et hoc album et hic ueniens, ut Sophronisci filius, si solus ei sit Socrates filius. Breuiter quæcumque superius dicta sunt commemorat hoc modo. cum, inquit, adsignauerimus quid sit genus et quid species, cumque suis ea definitionibus comprehenderimus docuerimusque unum genus semper in plurimas species solui,  2 generalissima  Sm2  specialissimum  m1   ΓΛΛ  3 enim autem  S  4 autem uero  Λ  uero autem  Δ  5 et Socratem animal  A m2 A m2   om . et,  Ψ  hominem et et  om,  AA  animal  Α m1 Α m1 Φ  et hominem animal  RS Σ  et  om .  II  socratem et et  om .  Γ  hominem  del .  Γ m2  et  om.  T  animal  ΓΠ ;  cf. Porph. 7, 11 6  igitur  RS  enim  Ω ;  Porph.    οΰν superioribus superiora  RS TA a.c . 7 prædicantur  RS VA a.c . species et species  R  indiuiduo  cod. Q. Bussii brm  indiuiduis  RS Q   ante add.  eius  Σ ;  Porph,. 7, 13   τοΰ άτομοο  10 sunt  RS m2   p.c  subalterna de subalternis  A  11 enim autem  S  13 et de  om. R  de  om. S  14 de  Ω   cum Porph. 7, 17  et de  RS  15  pr . de  om. S post . de et de  R  17 autem enim  N TAΛΣ ;  Porph. 7, 19   ie  18 album aliud  T m1  et illud  m2   A m1  ut et  Ν ΤΑ m2 ΑΣ  19 socrates sit  CEGLPRS; Porph.   εΤη Σινγ,ράτης  20 quæ  FHN  21 et  om. R   illud, inquit, adiungimus quoniam omnia superiora de inferioribus prædicantur, inferiora uero de superioribus minime. et ea quæ sunt utilia de PREDICAZIONE modo rite pertractat. ostendit autem genus in plurimas species semper solui adsignata generis definitione. quod enim de pluribus rebus specie  iffdiertenbus in eo quod quid sit prædicaretur, esse definiuit genus. nihil autem sunt plurimæ res specie differentes nisi plurimæ species; de quibus autem prædicatur genus, in ea ipsa dissoluitur. ostensum est igitur ex definitionis adsignatione unius generis esse species plures. quæ cum ita sint,  genus quidem de specie PREDICARE, species uero de indiuiduis omniaque superiora de inferioribus, inferiora de superioribus nullo modo. id quare eueniat paucis absoluam. quæ superiora sunt, substantialiter ea genera esse prædiximus, qua uero sunt genera, ampliora sunt quam una quæque species. neque enim  in plurima diuideretur genus, nisi ab una quaque specie maius existeret. id cum ita sit, nomen generis toti conuenit speciei; non enim coæquatur solum speciei generis magnitudo, uerum etiam speciem superuadit. idcirco igitur omnis homo animal est, quoniam intra animalis uocabulum et homo et  cetera continentur. at uero nullus dixerit : omne animal homo est; non enim peruenit ad totum animal hominis nomen, quia, cum sit minus, nullo modo generis uocabulo coæquatur. itaque quæ maiora sunt, de minoribus PREDICARE, quæ minora, non conuertuntur, ut de maioribus prædicentur. at uero si  qua sint æqualia, ea secundum naturæ parilitatem conuerti necesse est, ut hinnibile atque equus, quoniam ita sibimet  1 quoniam quod  S  2 uero  om. ES  4  ante genus  add. unum  FHNPR, in mg. Cm2, recte?  5 definitio  uel  diff-  Ea.c.GLPm1S  6 esse et esse  R  definiuit designauit  Sm1  10  ante  esse  add . semper  FHNP  13 id cur  HN  idcirco  F  ea  add. Em2  quæ  L   s. l.  illa  PS  15 quaque  E  quoque  S  17 toti totum non  R  post  enim  repet . non  R  21 cetera cicero  F  cetera animalia  G  23 itemque  Lm1S  24  post post. quæ  s. l . uero  Hm2  26 sunt  FHLN  paritatem  EGLp.c.RS  27 ignibile  R  ita si  ita H   coæquantur, ut neque equus non sit hinnibilis neque quod sit hinnibile, non sit equus. fit ergo ut omne hinnibile equus sit et omnis equus hinnibilis. quæ cum ita sint, ea quæ superiora sunt, non modo de sibi proximis inferioribus PREDICARE, uerum etiam de inferiorum inferioribus. nam si illud recipitur, ut ea quæ superiora sunt, de inferioribus PREDICARE, inferiorum inferiora superioribus multo magis inferiora sunt, uelut substantia prædicatur de animali, quod est inferius; sed animali inferius est homo, PREDICARE  igitur etiam substantia de homine. rursus Socrates inferius est homine, prædicabitur igitur substantia de Socrate. itaque species quidem de indiuiduis PREDICARE, genera uero et de speciebus et de indiuiduis. quod conuerti non potest; nam neque indiuidua de speciebus aut generibus præ dicantur nec species de generibus. ita fit ut genus quod est generalissimum, de omnibus subalternis generibus prædicari et de speciebus et de indiuiduis possit. de ipso nihil. ultimum uero genus id est quod ante specialissimas species collocatur et de solis speciebus specialissimis dici potest,  species uero de indiuiduis, ut dictum est, indiuidua autem de singulis prædicantur, ut Socrates et Plato, eaque maxime sunt  1 non  om. brm post  sit si  R   add . nisi  CH s. l. m2 LNPS  ni  R inhinnibilis  EG  nec  FN  quid  CF  2  pr . sit  om. S post . sit est  CEGLm1RS ; non sit  om. brm; post add . nisi  CLNPRS,  s. l. Hm2  ergo  om. H  enim  F  sit equus  FHNP  3 hinnibile  N, post hinn.  add . sit  L, ante P  4 sunt  om. S, ante  superiora  EGP  sibi  om. H  5 si  om. S, s. l. Hm1?  8 uelut  om. LS  ut  C  9  pr .  est s. l. Lm2   post . est  s. l. Gm2  prædicatur  CELm2RS  10 etiam  om. FG  11  ante  de  add. et  EGLR  ita  R  de speciebus  hic desinit cod. F  14 aut ac  R  15 itaque  CHNP  quod est quidem  CP  quidem est  R  16  post  prædicari  add . potest  L s. l. m1  possit  m2 N  17 possit  om. N  potest  L post  ipso  add . uero  HNPR, s. l. Cm2Lm2  uero autem  L  id est  CHm2NS  id est autem est  Hm1  id autem est  EGLa.c. id est autem  ut uid. p.c . RP  ante  om. EGR, s. l. Pm1?  19 collocat  EGR  et  om. HN  20  post  uero  add . quæ  post  indiuiduis  add . dici potest  R  autem enim  Lm1  21 ea quæ maximæ  G   78  indiuidua quæ sub ostensionem | indicationemque digiti cadunt, ut hoc scamnum, hic ueniens atque quæ ex aliqua proprie accidentium designantur nota, ut, si quis Socratem significatione uelit ostendere, non dicat Socrates, ne sit alius qui forte hoc nomine nuncupetur, sed dicat Sophronisci filius,  si unicus Sophronisco fuit. indiuidua enim maxime ostendi queunt, si uel tacito nomine sensui ipsi oculorum digito tactuue monstrentur, uel ex aliquo accidenti significentur uel nomine proprio, si solus illud adeptus est nomen, uel ex parentibus, si illorum est unicus filius, uel ex quolibet alio  accidenti singularitas demonstratur, eo quod ad esse unam prædicationem habeat eiusque dictio non transeat ad alterum, sicut generis quidem ad species, specierum uero ad indiuidua. Indiuidua ergo dicuntur huiusmodi, quoniam ex proprietatibus consistit unum quodque eorum,  quarum collectio numquam in alio eadem erit. Socratis enim proprietates numquam in alio quolibet erunt Porph. Boeth.ostensione  EGPS  ostentationem  HN  indicationeque  EGPS  indagationemque  N  2  ante  hic is  ex  hic  E   add . ut  CEGR  et  L  atque quæ  Hm2LNP  atque  EGHm1  atque ea quæ  S eaque quæ  CR  propria  CH  proprietate  R  4 qui  post  forte  HP  5 forte  ante  alius  N  6 Sophronisci  LNRS; cf . ei  231, 19  7 quæant  R  si uel  ex  siue  Lm2  sensu  GL   ante add . siue  P   ras. ex  -sui  R  ipso  Cm1LPm1R  tactuque  H  tactu uel  R  8 monstrantur  R  accidenti significentur uel  om. EGR  accidente  N ante  uel  add . id est  CH   del. m2 Lm2NP  9 nomine  om. EGR,  post  proprio  S  illud  om .  S, del. Lm2  10  post  uel  add . si  HR, s. l. Lm2  11 demonstretur  S  eo quod  in ras. Cm2  eaque  H  que  add. m2, post er . quod  N  ea quæ  P; post quod  add . accidentia  in mg. Cm2  de  s. l.  accidenti  in con  textu, ał eo quod accidentia  in mg. L  ad esse unam unam ad sese  C  ad sese unam  HN  ad se unam  L s. l. et in mg . de se  a.c. P  12 habeat  EGHm2Lp.c.PRS  habet  Cm1Hm1La.c.N  habeant  Cm2L   in mg . dictio prædicatio  CNSp.c . transit  CHNR  13 species  m2 in CH in mg. P, La.c . specierum  cett . 16 quarum pluribus  235, 3   R il,  om. cett . quarum  Π m2 Ψ  quorum  cett . in alio  post  eadem  s. l .  \ m2  in alium  R, post  alio  add . quolibet  2   particularium, hæ uero quæ sunt hominis, dico autem eius qui est communis, proprietates erunt eædem in pluribus, magis autem in omnibus particularibus hominibus in eo quod homines sunt. Quoniam superius indiuiduum appellauit, huius nominis rationem conatur ostendere. ea enim sola diuiduntur quæ pluribus communia sunt; his enim unum quodque diuiditur quorum est commune quorumque naturam ac similitudinem continet. illa uero in quæ commune diuiditur, communi  natura participant proprietasque communis rei his quibus communis est conuenit. at uero indiuiduorum proprietas nulli communis est. Socratis enim proprietas, si fuit caluus, simus, propenso aluo ceterisque corporis lineamentis aut morum institutione aut forma uocis, non conueniebat in alterum; hæ  enim proprietates quæ ex accidentibus ei obuenerant eiusque formam figuramque coniunxerant, in nullum alium conueniebant. cuius autem proprietates in nullum alium conueniunt, eius proprietates nulli poterunt esse communes, cuius autem proprietas nulli communis est, nihil est quod eius proprietate  participet. quod uero tale est, ut proprietate eius nihil parti  post  particularium  add . eædem  edd .  cum Porph. 7, 24  hæc  Δ  eæ  Φ   post hominis  s. l . proprietates  Δ  dico  communis  om. R  2 proprietates  er .  Λ  proprietatis  Γ  3 eadem  Δ m1 2   pr . in et in  Γ   post . in et in  ΓΛ m2 Φ  omnibus  om. S  4 in  om .  Φ   post  sunt  add . continentur  ex 236, 7 R  6 ostendere conatur  C  7 <in> his  brm  quodque unum  Cm1  quibus  EGLPRS edd . 10 participantur  R post . communi  om . est  Gm1  proprietas  om. E proprietates  Gm1  12 caluus, simus caluissimus  EGHm1  caluus uel simus  m2   Lm1PR  13 perpenso  ESp.c . albo  Em1  caluitio  m2   G  uentre  N  corporis  linea del., sed lin. er., s. l . corruptus  Hm2  liniamentis  CEG   LNPm2S  14  post  institutione  add . probatus  EP, s. l. Lm2 uocis  Cm1EGPRS  uocisue sono  Cm2HLm2  uocis uel sonus  m1   N  conueniebant  EGm1Hm1P  hæc  G  16 in nullo alio  EGHLm1PS  cuius conueniunt  om. EGLRS  cuius eius  P  autem uero  N  itaque  P  in nullum eius  om. P post  eius  add . itaque  N  igitur  L  18 poterant  EGL  potuerunt  ex  poterunt  P  potuerant  R  autem  om. LS  proprietatem  EGLRS proprietate *  s  er .  H  20 proprietatem  EGH   LPRS  nihil nulli  Lm2P  participat  ER   cipet, diuidi in ea quæ non participant, non potest; recte igitur hæc quorum proprietas in alium non conuenit, indiuidua nuncupantur. at uero hominis proprietas, id est specialis, conuenit et in Socratem et in Platonem et in ceteros, quorum proprietates ex accidentibus uenientes in quemlibet  alium singularem nulla ratione conueniunt. Continetur igitur indiuiduum quidem sub specie, species autem sub genere. totum enim quiddam est genus, indiuiduum autem pars, species uero et totum et pars, sed pars quidem alterius, totum autem non alterius, sed aliis; partibus enim totum est.   De genere quidem et specie et quid generalissimum et quid specialissimum et quæ genera eadem et species sunt, quæ etiam indiuidua, et quot modis genus et species dicitur, sufficienter dictum est. Hic retractat omnia breuiter quæ supra latius absoluit dicens indiuiduum ab specie contineri, species uero ipsas a genere, huiusque causam reddens ait : omne enim genus totum est, indiuiduum pars. totum enim genus in eo quod genus est, continet, tametsi species esse potest; totum enim non  ut genus species est, sed ut ea quæ supponitur generi. genus igitur in eo quod genus est, totum est speciebus, semper enim continet eas. at uero indiuiduum pars semper est, numPorph. Boeth. proprietates  Em1NR  conueniunt  N  4  pr . et  om. C secund . in  om. S tert . in  om. HNP  5 uenientes ex accidentibus  C  ex accidente  om . uenientes  EGLm1RS  7 Continetur  om. R cf. ad 235, 4  continentur  A m2 K m1 Z  quidem  om .  Φ  est quidem  Δ  8 totum indiuidua  14   R Q,  om. cett . 9 pars uero pars est species autem  Δ  10  pr . totum totum est  ΛΦ 11 sed in aliis, in partibus  edd. cum Porph. 8, 2  12 quod  ΛΣ  13 et quid specialissimum  om .  A  quod  A2  14 sint. R ΓΛΙIΣ;   cf. 237, 15  quod  GS  tot  Pm1  modis  om. S  15 dicatur  N ΥΔΛΠΦΨ,  s. l. add .  Σ ;  cf. 237, 19  16 Hic  om. NR, s. l. Hm2  17 teneri  C  ipsas  om. E  ipsa  Cm1  18 huiusce  Lm2 pars  om. E  genus enim  Cm1 ante  genus  s. l. totum  m2 HN  20 totum tum  Hm1  tunc  Ν  enim autem  S  23 est  ante  semper  CN  pars  post  est  LS   quam enim ipsum aliquid sua proprietate concludit. species uero et totum est et pars, pars quidem generis, totum uero indiuiduis. et cum pars est, ad singularitatem refertur, cum totum, ad pluralitatem. quoniam enim unum genus pluribus speciebus superest, una quælibet species pars est generis, id est unius, quoniam autem species pluribus indiuiduis præest non est uni indiuiduo totum, sed plurimis. idcirco enim totum dicitur, quia plura continet et cohercet. nam ut pars sit aliquid, una ipsa unius pars esse poterit, ut uero totum sit,  unum ipsum unius totum esse non poterit. idcirco alterius quidem pars est species, aliis uero totum. Et de genere quidem et specie dictum est et quid sit generalissimum genus, quoniam id cui nullum aliud superponitur genus, et quid specialissima species, quoniam ea cui species  nulla supponitur, et quæ genera eadem sunt, eadem et species, scilicet subalterna quibus aliquid superponitur, aliquid uero supponitur, quæ etiam indiuidua, ea scilicet quorum proprietates alteri nequeunt conuenire, et quot modis genus uel species dicitur, genus quidem aut in multitudine aut in pro creatione aut in participatione substantiæ, species uero aut ex figura aut ex generis suppositione, sufficienter dictum est. quibus absolutis modum uoluminis terminabo, ut quarti area libri differentiæ reseruetur.    2  ante post . pars  add . et  C,  post er . que  L  totum  in mg. Cm2 uero  om. HN  autem  C in mg. add. m2 L  quidem  S  3 indiuidui  Cm1NS  et sed  CHN post post . cum  add . uero  R  4 quoniam quod  L  7 pluribus  HLm2NS  9 unum ipsum  brm  12 Et sed  in er . et  Lm2  specie de specie  EG  13  post  id  add . est  P, s. l. Em2  14 quod  C specialissimum  om . species,  HN  nulla species  NR  15 superponitur  ras. corr. E  nulla  EG eadem  s. l. Lm2  16 supponitur  HR  aliquid uero supponitur  om. ENR, in mg. Cm2  17 ea om.  EGLPRS  18 non queunt  G  quod  Em1GN  quod quot  R  20 aut in participatione  s. l. Gm2 post substantiæ  add . aut ex figura  S  consistit  edd . uero aut autem  N  21 figura genere  S  ex  om. E est  om. S  post  area  s. l . ubi discutiamus ea  Em2  23  ante subscriptionem initium libri IV usque ad 239, 6  iniecta  scriptum, post subscrip  tionem E  ANICII MANLII MALLII  G  SEVERINI BOETII BOECII  G  V. C. ET I LL . EXCONS EXC.  E  ORD. PATRICII IN ISAGOGEN YSAGOGAS  E ) PORPHYRII PORPHIRII  E ) ID EST INTRODVCTIONE A SE TRANSLATÆ ID  eqs. om ., SCDÆ  E ) EDITIONIS LIB. III. EXPL. INCIP. LIB. IIII.  EG ; EXPLICIT LIBER TERTIVS. LIB. IIII. EXPLICIT  L ) INCIPIT LIBER  add. LS ) QVARTVS  L   add. mS)   NPRS uariis cum. compendiis) ; LIBER QVARTVS  C; subscriptio deest in H  De differentia disputanti non æque illud debet occurrere quod in generis specieique tractatu de collocationis ordine quærebatur. illic enim meminimus inquisitum, cur esset omnibus præpositum genus, ut id primum ad disputationem ueniret, cur post genus species esset iniecta, nunc uero superuacuum est dicere, cur post speciem differentia sumpta sit, cum illud iam fuerit inquisitum, cur non ante speciem collocata sit. quodsi mirum uidebatur speciem differentiæ in disputationis  loco fuisse præpositam, quod differentia continentior et magis amplior esset specie, quid est quod possit quisque mirari, si eandem differentiam ante proprium atque accidens collocauerit, cum proprium unius semper sit speciei, ut posterius demonstrabitur, accidens uero exteriorem quandam ostendat naturam  nec omnino in substantia PREDICARE, differentia uero utrumque contineat, et de pluribus speciebus et in substantia PREDICARE? sed hæc hactenus, nunc ad ipsa Porphyrii uerba ueniamus.    Differentia nero communiter et proprie et magis  3 quod inquisitum Porph. Boeth. De differentia Differentiæ  E  Differentia  G  Differentiam  La.c . disputanti in disputando  CEGLm1N  non æque illud non illud quoque  C  3 quod ut  HN  collationis  Cm1HN  4 quærebatur  hic desinit cod. S  11  ante  specie  add . ea  EG  ab  HL  est quod  om. GR   post  quid  add .interrgatiue)  s. l. Lm2, sit  Em1  sit quod  m2 an  quisquam?  ad  quisque  add . iure possit  Em2  12  post  eandem  add . iure  E, s. l. Lm2  13 sit unius speciei semper  C  unius sit semper speciei  R  unius semper speciei sit  N  15 substantiam  NR  16 substantiam  Em1  ante  Differentia  inscriptio  DE  om .  Ψ  DIFFERENTIA  additur in   2  et magis proprie  in mg. Cm2?   proprie dicitur. communiter quidem differre alterum ab altero dicitur, quod alteritate quadam differt quocumque modo uel a se ipso uel ab alio. differt enim Socrates a Platone alteritate et ipse a se uel puero uel iam uiro et faciente aliquid uel quiescente et  semper in aliquo modo habendi alteritatibus. proprie autem differre alterum ab altero dicitur, quando inseparabili accidenti ab altero differt. inseparabile uero accidens est ut nasi curuitas, cæcitas oculorum, cicatrix, cum ex uulnere obcalluerit. magis proprie  differre alterum ab altero dicitur, quando specifica differentia distiterit, quemadmodum homo ab equo specifica differentia differt rationali qualitate. Tribus modis aliud ab alio distare PREDICARE genere. specie, numero, in quibus omnibus aut secundum substantiales  quasdam differentias alia res distat ab alia aut secundum accidentes. nam quæ genere uel specie distant, substantialibus quibusdam differentiis disgregata sunt, idcirco quoniam genera et species quibusdam differentiis informantur. nam quod homo ab arbore genere distat, animalis sensibilis qua litas in eo differentiam facit. addita enim sensibilis qualitas prædiximus dicitur  λεγέσ&ω   Porph. 8, 8; cf . nuncupatur  infra communiter distiterit  12   R Q,  om. cett . 2 ab  om .  A, s. l .  Γ  3 ipso  om. R  4  pr . a  om. R X  puero a puero  ΣΦ  5 uiro a uiro  Φ  et  R T  uel  cett.; Porph. 8, 11 χοιί  aliquod  S  6 habendi habendi se  Φ ;  Porph. 8, 12   τού πώς εχειν  7 ab  om .  ΔΛΣ  quandam  R  8 accidente  R ;  post add . alterum  edd. cum Porph. 8, 13  ab  om .  Σ  10 coaluerit  Σ m2 post proprie  add . autem  ΓΔ   fort. recte  uero  Φ ;  Porph. 8, 15   hi  11 ab  om .  ΛΣ  12 destiterit  TX m1 AZ  quemadmodum differt  del. Lm1?  13 differentia  om. Ν Σ   ante  rationali  add . id est  CEGL, s. l .  Hm2 A m1?  rationabili  CEGLPR  14 ab  LP, om. cett . 17 accidens  CEm2 accidentales  Lm2  18 disgregata  quibusdam  om. N, s. l. R  19  post  quibusdam  add . substantialibus  Hm2 edd.,recte? ad  informantur  s. l.  disregantur  N  21 ea  Hm1Lm2NP   animato animal facit, eidem detracta facit animatum atque insensibile, quod uirgulta sunt. igitur homo atque arbor genere differunt   utraque enim sub animalis genere poni non possunt, differentia sensibili secundum genus discrepant, quæ unius ex propositis tantum genus, id est hominis informat, ut dictum est. illa uero quæ specie distant manifestum est quod ipsa quoque differentiis substantialibus discrepant, ut homo atque equus differentiis substantialibus discrepant, rationabilitate atque inrationabilitate. ea uero quæ indiuidua sunt et solo  numero discrepant, solis accidentibus distant. hæc autem sunt uel separabilia uel inseparabilia, separabilia quidem, ut moueri, dormire; distat enim alius ab alio, quod ille somno prematur, bic uigilet. distat item inseparabilibus accidentibus, quod hic staturæ sit longioris, hic minimæ. Quæ cum ita sint, in ternarium numerum has differentiarum diuersitates Porphyrius colligit hisque ipse nomina quibus post utatur, apponit dicens : omnis differentia uel communiter uel proprie uel magis proprie nuncupatur, communiter quidem eam differentiam sumens quæ quodlibet accidens monstret, quæ in  quadam alteritate consistit, ut si Plato a Socrate differat, quod ille sedeat, hic ambulet, uel quod ille sit senex, hic  5 ut dictnm est 208, 17 ss.   1 eiusdem  E  et idem  G  eadem  L  inanimatum  L, in er. EP; cf. 208, 14 ss . 2  post  arbor  add . quæ  H   linea del., sed lin. er. L del. m1 N  3 animali  om . genere  N  4  ante  differentia  add . sed ex  E  nam  brm, post s. l . igitur  Pm2  5 præpositis  CLm1N positis  Em1, s. l . homine et arbore  Lm2Em2  6 distant specie  C  quod  om. CHN  7 discrepare  CHN  ut discrepant  om. EGL, s. l. R  8 discrepant  om. C  9  post  inrationabilitate  add . distant  L  10 sunt  add. Lm2, in mg. Pm2  13 distant  Hm1Pm2  distet  L  distat enim  E  14 sit  om. R, ante staturæ  HN  staturæ sit  post  longioris  L  minimæ  Ppr  minime  cett. codd. bm  16 isque  EG ipsis  C  post utatur postulatur  EGR  17 propria  Ca.c.L  18 propria  L  differentiam eam  HNP  a differentia  om. eam E  19  ad  sumens  s. l . exordium  Em2  monstraret  EGLm1  demonstraret  m2   R  20 ut si uti  EGLm1  uti si  m2   R  a  om. CGR, s. l. Lm1?Pm2  differt  ex  -rat  E  21 sit  om. C  est  EGL s. l. R   iuuenis. a se ipso etiam sæpe aliquis differre potest, ut si nunc quidem faciat aliquid, cum ante quieuerit, uel si nunc adulescens iam factus sit, cum prius tenera uixisset infantia. communes autem differentiæ nuncupatæ sunt, quoniam nullius propriæ esse possunt differentiæ, sed separabilia accidentia  sola significant. nam et stare et sedere et facere aliquid ac non facere multorum atque adeo omnium et separabilia esse accidentia manifestum est. quibus si qui differunt, communibus differentiis distare dicuntur. præterea puerum esse atque adulescentem uel senem, ea quoque separabilia sunt accidentia. nam  ex pueritia ad adulescentiam atque hinc ad senectutem, ab hac denique ad decrepitam usque ætatem naturæ ipsius necessitate progredimur. illud forsitan sit dubitabile de unius cuiusque forma corporis, an ullo modo separari queat. sed ea quoque est separabilis, nullius enim diuturna ac stabilis forma perdurat. idcirco nec peregrinus pater relictum domi puerum, si adulescentem redux uiderit, possit agnoscere; forma enim semper quæ ante fuerat, permutatur atque ipsa alteritas qua distamus ab altero, semper diuersa est. Constat igitur hanc communem differentiam separabilibus maxime accidentibus  applicari, propria uero est quæ inseparabilia significat accidentia. ea huiusmodi sunt, ut si quis cæcis nascatur oculis, si quis incuruo naso; dum enim adest nasus atque oculi, ille cæcus, ille erit semper incuruus. atque hæc per naturam. sunt uero alia quæ per accidens corporibus fiunt, ut si cui uulnus  1  post  differre  add . quidem  L  2 cum ante  in mg. Cm2  nunc si  C  3 iam  er. L, post  nunc  N  5 proprie  CL  sed  CLm2NP,  om. EG, et  R  quæ  HLm1  separabiles  E, post add . enim  Lm1, del. m2  6  pr . et  om. P  ac et  HNP  7 ideo  EGL post  omnium  add sunt  edd . et  om. H  esse  om. G, post  accidentia  EL ; separabilium esse accidentium  N  8 si  om . N quid  EG  qua  R  9 discuntur  E 10  ante  separabilia  add . ueraciter  R  14 eo  Lm1  15 est separabilis est separabilis forma  PR separabilis forma est  EGL  nullius perdurat  om. GR, in mg. Cm2, s. l. Pm2  ac stabilis et stabilis  C   ut uid .  N  ac stabili  P  estimabilis  E  18 alteritas ipsa  EG  19 altera  EGLm2R  22 nascetur  Em1  24  ante  erit  add. etiam  R  semper  om. C   inflictum cicatrice fuerit obductum, hæc si obcalluerit, propriam differentiam facit; distabit enim alter ab altero, quod hic cicatricem habeat, ille uero minime. postremoque in his omnibus uel separabilibus accidentibus uel inseparabilibus alia  sunt naturaliter accidentia, alia extrinsecus, naturaliter quidem ut pueritia uel iuuentus et totius conformatio corporis, sic cæci oculi et curuitas nasi. et superiora quidem exempla separabilis accidentis per naturam sunt, posteriora uero inseparabilis. item extrinsecus uel ambulare uel currere; id enim  non natura, sed sola affert uoluntas, natura uero posse tantum dedit, non etiam facere. atque hæc sunt separabilis accidentis extrinsecus uenientis exempla, illa uero inseparabilis, ut si qua cicatrix obducta uulneri obcalluerit. Magis propriæ autem differentiæ prædicantur, quæ non accidens, sed substantiam formant, ut hominis rationabilitas; differt enim homo a ceteris, quod rationalis est uel quod mortalis hæ sunt igitur magis propriæ, quæ monstrant unius cuiusque substantiam. nam si illæ quidem idcirco communes dicuntur, quia separabiles atque omnium sunt, aliæ autem propriæ,  quoniam separari non possunt, quamuis sint in accidentium numero, illæ iuro magis propriæ prædicantur, quæ non modo a subiecto separari non possunt, uerum subiecti ipsius speciem substantiamque perficiunt. ex his igitur tribus differentiarum diuersitatibus, id est communibus, propriis ac magis propriis,  fiunt secundum genus uel speciem uel numerum discrepantiæ nam ex communibus et propriis secundum numerum distantiæ nascuntur, ex magis propriis uero secundum genus ac speciem.  1  ante cicatrice  add . si  H  6 uel  om. C  formatio  HNPm2  sic  HPm1  et si  m2   Rm1  sieque  m2  si  EGLm1  sique  m2  tum  CN  9  post  currere  add . sunt  E  10 uoluptas  L  11 at  Em1  atqui  m2 separabilis sunt  C  13 uulneris  Lm2P  autem propriæ  La.c.R  14 substantia  Cm1  15 informant  Pm2, recte?  16 a  om. HN  rationabilis  EGLPR post  mortalis  add . est  C  hæ  Hp.r.L  hæc  cett . sunt igitur enim sunt  H  20 quoniam quod  R  22 ab  G post  ipsius  add . suis  Em1, del. m2  23 tribus igitur  CG  24 ac  s. l. Em2, et  CR    Uniuersaliter ergo omnis differentia alteratum facit cuilibet adueniens, sed ea quæ est communiter et proprie, alteratum facit, illa autem quæ est magis proprie, aliud. differentiarum enim aliæ quidem alteratum faciunt, aliæ uero aliud. illæ quidem quæ  faciunt aliud, specificæ uocantur, illæ uero quæ alteratum, simpliciter differentiæ. animali enim differentia adueniens rationalis aliud fecit et speciem animalis fecit, illa uero quæ est mouendi, alteratum solum a quiescente fecit; quare hæc quidem aliud,  illa uero alteratum solum fecit. Omnis differentia alterius ab altero distantiam facit. sed hæc uel est communis et continens uel cum quodam proprio et magis proprio differentiarum modo. quare quicquid qualibet ratione ab alio diuersum est, alteratum esse dicitur. si uero  accesserit illi diuersitati ut etiam specifica quadam differentia sit diuersum, non alteratum solum, uerum etiam aliud esse prædicatur. alteratio igitur continens est, aliud uero intra alterationis spatium continetur; nam et quod aliud est, alteratum est, sed non omne quod alteratum est, aliud dici potest.  itaque si accidentibus aliquibus fuerit facta diuersitas, alteratum  1 11 Porph. 8, 17 9, 2 Boeth. 34, 7 15.   1 ergo uero  CEGR; Porph. osv  alterum  E h m2 A  2 sed ea quiescente fecit  10   Ω,  om. cett . ea quæ est  eqs.   cum cod. A Porph. cett.   α: μέν κοιοϋσιν, a: 81 άλλο  3 alterum  Δ,  item 4  autem uero  ΔΣΦ  7 altera  Φ*  enim autem  A a.c . 8 rationale  2  facit  ΓΣΦ   item 9; Porph. 9, 1   ίποίησεν  et speciem animalis fecit  om. codd. quidam Porph., deleri uult Busse  10 faci??  ΓΔ m2 ΣΦ  qua *  ??  ? er.  re *   C  qua in re si  add. GLm1, s. l . siquidem  m2   EGL  11 ille  Gm1  illæ  Δ  solum  om. EG, s. l. Cm2, solum modo  P  fecit  ΔΛ,  om. P,  facit  cett.; Porph. 9, 2   έποίηοιν  13 uel est  L  uel ex  EG  est uel  N, om . est  CR, om . uel  HP   ante  est  add . quidem   communi  EG continenti  E  -ti *  G  cum  om. N, s. l. Em2  eo  m1  14 proprio proximo  GR, post  proprio  add . uel maximo  P  18 inter  Gm1  19 nam et  Hm1NR  igitur et  EG  igitur omne   et  add. C CHm2L  21 erit  HN   quidem effectum est, quoniam quidem quolibet modo uel ex quibuslibet differentiis considerata diuersitas alterationem facit intellegi, aliud uero non fit, nisi substantiali differentia alterum ab altero fuerit dissociatum. itaque communes et propriæ  differentiæ, quoniam accidentium, ut dictum est, sunt, solum efficiunt alteratum, aliud uero minime, magis propriæ autem, quoniam substantiam tenent et in subiecti forma prædicantur, non modo alteratum, quod est commune uel substantiali uel accidenti differentiæ, sed etiam aliud faciunt, quod ea sola  retinet differentia quæ substantiam continet formamque subiecti. atque hæ quidem differentiæ quæ faciunt aliud, specificæ nuncupantur idcirco, quod ipsæ efficiunt speciem; quam cum substantialibus differentiis informauerint, faciunt ab aliis ita esse diuersam, ut non alterata solum sit, uerum etiam  tota alia prædicetur. itaque fit huiusmodi diuisio, differentiarum ut aliæ alteratum faciant, aliæ nero aliud. et illæ quidem quæ faciunt alteratum, simpliciter puro nomine differentiæ nuncupantur, illæ uero quæ aliud, specificæ differentiæ PREDICARE atque ut planius liqueat quid sit alteratum, quid  aliud, tali describuntur termino uel declarantur exemplo : aliud est quod tota speciei ratione diuersum est, ut equus ab homine, quoniam rationalis differentia animali adueniens hominem fecit aliudque eum quam equum esse constituit. item si unus homo sedeat, alter assistat, non efficietur homo diuersus ab homine,  sed eos alteratio sola disiungit, ut eum qui assistit ab eo qui  5 ut dictum est 242, 4 ss. 19 ss.   1  post, quidem  om. HNP, del. Lm2  uel ex quibuslibet  om. H  ad  differentiis  s. l . uel diuersitatibus  Rm1 ? 7 formam  N  9 accidentali  Hm2NPm2 facit  EGLP  10 quæ  er. C  11 hee  P  12 ipsæ  om. EGLR  14 alteratum  E in ras. m2 P  alterum  GLR  15 aliud  R  sit  E  16 ut  om. EH  faciunt  HNR  facient  Em2  facie  m1  20 describantur  Em1 21 ratione specie  sic E  ab  om. EGL, s. l. HP  22 facit  HLNPm1  23 esse est  Em1  ita  R  itaque  N  24 efficitur  N  efficiatur ur  add. m2   P   sedet faciat alteratum. item si ille sit nigris oculis, ille cæsiis, nihil, quantum ad formam humanitatis attinet, permutatum est. ita secundum has differentias alteratio sola consistit. at si equus quidem iaceat, homo uero ambulet, et aliud est equus ab homine et alteratum, dupliciter quidem alteratum, semel  uero aliud. alteratum est enim, uel quod omnino specie diuersum est   et est aliud; omne enim aliud, ut dictum est, etiam alteratum est  , uel quod accidentibus distat, quod ille iaceat, hic ambulet, semel uero est aliud, quod rationabili atque inrationabili differentiis dis|gregatur, quæ specificæ sunt  et substantiales dicuntur. est igitur alteratum quod ab alio qualibet ratione diuersum est. Secundum igitur aliud facientes diuisiones fiunt a generibus in species et definitiones adsignantur, quæ sunt ex genere et huiusmodi differentiis, secundum  autem eas quæ solum alteratum faciunt, alteratio sola consistit et aliquo modo se habendi permutationes. Quoniam in principio operis huius generis, speciei, differen 13 17 Porph. 9, 2 6 Boeth. 34, 15 19. 18 in principio o. h. 147, 5.   1 facit  Em1G  item  om. EGR, in mg. Hm2, s. l. Lm2 si  om. EGL, post  ille  R, in mg. Hm2 post . ille iste  N  cæsius  La.c . ce-  Pm1  cæcis  N  cecus  C  3 item  in ras. L post  has  add . quoque  HNP, s. l. Lm2  sola  s. l. Em2  ut  GN  4 uero  om. E  5 ab de  P pr . alterum  GLm1  6  post  uero  add . est  C  enim  om .  H  quidem  add. post est   N, ante est  CGPR  7 enim  om. G  8 distet  R  9 iacet  HLm1N  ambulat  H  rationali atque inrationali  HLm2R  10 differentia  N  segregatur  CR  specificæ sunt differentiæ specificæ  C  13  post facientes  add . differentias  edd., om. codd. cum cod. C Porph. 9,3 et Dauide commentatore 177, 23 Busse; post add . et  edd. cum Porph .  τέ  14 quæ  faciunt  16   L Q,  om. cett . 15  ante  sunt  add . definitiones  Γ  definitiones scilicet  Δ  et ex  Δ m2  16  ante  alteratio  add . at  CG alteratio sola consistit  ai έτερότητες μο'νον συνίατανται   Porph. 9, 5  17 et in  CEGLR  ad  Δ ;  Porph.   v.at  aliquo modo aliquando  Γ  se  add. Em2  habentis  R  habentibus  EGLm1 permutatione  R  permutationibus  CEGLm2  18 huius  om. EGR, ante  operis  s. l. Lm2 specieique  EGLNPR; tiæ, proprii accidentisque notitiam ad diuisionem atque ad definitionem utilem esse prædixit, idcirco nunc differentiarum ipsarum facta diuisione easdem partitur et segregat, quænam differentiæ diuisionibus ac definitionibus accommodentur, quæ  uero minime. quoniam igitur diuisio generis ita in species facienda est, ut illæ a se species omni substantiæ ratione diuersæ sint, idcirco non probat assumendas esse eas ad diuisionem differentias quæ uel separabilis uel inseparabilis accidentis significationem tenent, idcirco quoniam, ut dictum est,  solum faciunt alteratum, aliud uero perficere et informare non possunt. inutiles igitur sunt ad diuisionem hæ differentiæ quæ faciunt alteratum. segregandæ igitur sunt communes et propriæ a generis diuisione, illæ assumendæ tantum quæ sunt magis propriæ. illæ enim faciunt aliud, quod generis  diuisio uidetur exposcere. ad definitionem quoque eædem magis propriæ plurimum ualent, communes et propriæ uelut inutiles segregantur; communes enim et propriæ, quoniam accidens diuersi generis ferunt, nihil substantiæ ratione conformant, definitio uero omnis substantiam conatur ostendere.  specificæ uero differentiæ illæ sunt quæ, ut superius dictum est, speciem informant substantiamque perficiunt; hæ sunt magis propriæ. eædem igitur sicut in diuisionem, ita etiam in definitionem assumuntur. ut enim dictum est, eædem diffe 9 ut dictum est superius ut enim dictum est infra 253, 12 ss. 258, 9 ss. 260, 6 ss.   2 definitionem defensionem  G  utile  E  4 ac definitionibus  om .  EG  5 diuisio igitur  E  7 eas  ante  assumendas  P, ante  esse  HN  diuisiones  NRm1  8 uel inseparabilis  om. EGR  9 idcirco faciunt uel eas differentias quæ faciunt faciant  R   EGL del. m2 R  10 aliud  alteratum  12 om. EGR  14 aliud faciunt  C  15 definitionem diuisionem  Cm1EGLm1  eadem  Em1G  16 plurimum  om. EG post  ualent  add . nam  EGL del. m2 P  17 uelut propriæ  om. EGR  enim  om. CH  18 proferunt  Lm2Pm2 procedent  m1  præcedunt  N a.c. informant  N  hee  CP  hæc  E  22 eædemque  C  eadem  Em1GL  diuisione  GN, add . generis  GL  etiam  om. HN  et  P  23 diffinitione  N  ut enim  sumuntur  om. edd .   rentiæ nunc quidem constitutiuæ ad definitionem specierum sumuntur, nunc diuisiuæ ad partitionem generis accommodantur. ita igitur cum diuisiuæ sunt generis, aliud constituunt, in substantiæ uero definitione speciei informationem faciunt, cumque magis propriæ et aliud faciant et specificæ sint, eo  quidem quo aliud faciunt, diuisionibus aptæ sunt, eo uero quo speciem informant, definitionibus accommodatæ sunt. communes autem et propriæ quoniam neque aliud faciunt, sed alteratum, neque omnino substantiam monstrant, æque a diuisione ut a definitione disiunctæ sunt. A superioribus ergo rursus inchoanti dicendum est differentiarum alias quidem esse separabiles, alias uero inseparabiles. moueri enim et quiescere et sanum esse et ægrum et quæcumque his proxima sunt, separabilia sunt, at uero aquilum esse uel  simum uel rationale uel inrationale inseparabilia. inseparabilium autem aliæ quidem sunt per se, aliæ Porph. Boeth. assumuntur  Ea.c . partitionem coparationem  N  3 ita faciunt  4 in mg. sup. Hm2  Ita igitur cum diuisio generis aliud quærat. substantia uero speciei informationem  Hm1, eadem uerba loco  ita faciunt  adiungit N  Ita igitur cum ad diuisionem generis aliud querant. aliud uero ad speciei informacionem faciunt  Hm3  3 diuisiuæ  CHm2LN   priore loco Pm1  diuisione  EG  ad diuisionem  Hm3R  diuisio  Hm1N post. l Pm1  sunt  CHm2LN pr. l., om. EGHm1 et 3 N post. l. R, s. l. Pm2  constituunt  CHm2N pr. l. Pm2  quærat  Hm1N post. l. Pm1  quærant  uel  que-,  Hm3R  quam erat  EG  constituunt quam erat  L  in substantiæ uero definitione  CHm2LN pr. l. Pm2  in substantia uero  Pm1R  substantia uero  EGHm1N post. l.  aliud uero  Hm3  4  post  uero  add . ad  Hm3  faciunt  om. EHm1N post. l.  5  pr.  et  om. HN, s. l. Pm2  faciunt  Lm1Pm1  et ac  C  eo in eo  N  6 quidem  om. L  quod  HLm1NP d  er . uero modo  N  7 quod  HRm1  9 sed sub  G  monstrat  CGm1  11 ergo  om .  H  uero  N 2 ;  Porph. 9, 7   ouv  rursus  om. H  12 aliæ... aliæ  h m1  separabiles esse  Φ  13 alias uero perceptibile  249, 2 om. C  moueri perceptibile  R Ω,  om. cett . 14  ante  quæcumque  s. l . omnia  Λ  15 at inseparabilia  in sup. mg .  h m2  acylum  ΓΦ  acilum  ΛΣ,  sim. . al . 16  post  inseparabilia  add . sunt PAS<P   edd. Busse, om.R h   cum Porph. 9,10   uero per accidens; nam rationale per se inest homini et mortale et disciplinæ esse perceptibile, at nero aquilum esse uel simum secundum accidens et non per se. Superius differentias triplici diuisione partitus est dicens aut communes esse aut proprias aut magis proprias, dehinc easdem alia diuisione in duas secuit partes dicens has quidem aliud facere, illas uero alteratum. nunc tertiam earum quidem facit diuisionem dicens alias esse separabiles, alias inseparabiles, posse autem de uno quoque cuius multæ sunt differentiæ, plurimas fieri diuisiones ex ipsa differentiarum natura manifestum est. nam si omnis diuisio differentiis distribuitur, quorum multæ sunt differentiæ, multas etiam diuisiones esse necesse est. fit autem ut animal diuidatur quidem hoc modo: animalis alia quidem sunt rationabilia, alia in rationabilia, item alia mortalia, alia inmortalia; item alia pedes habentia, alia minime; rursus alia herbis uescentia, alia carnibus, alia seminibus. ita nihil mirum uideri debet, si multiplex differentiæ est facta partitio.ac primum quidem cum in ternarium numerum differentiæ membra secuisset, communes et proprias et magis proprias nuncupauit. secunda uero diuisio communes et proprias intra nomen alteratum | facientis inclusit, magis proprias uero intra aliud facientis. hæc nero tertia diuisio, quæ ait differentiarum alias esse separabiles, alias inseparabil es,  5 Superius... dicens aut eqs. 239, 18. 7 dicens has eqs.| 244, 2.   2 perceptibile  ΦΨ  perceptibilem  cett .  in mg . capacem  T  3 uel et  Γ  simium  P post  accidens  add . est  Γ,  s. l. Lm2, ras. in E  et  om. Ν ΑΣ  4  post  se  add.  est  P  5 differentia  R  7 dicens  in mg. Hm2  8 earum quid  R  earundem  CN  quidem  post pr . alias  C  9  post post, alias  add . uero  C  14 animal in animali quod  H  diuiditur  H  quidem  ante  diuidatur  Lp, om. brm  15 animalium  N edd . quidem  post  sunt  NP, om. H  rationalia alia inrationalia  H  18 item  P  20  post  secuisset  add . ait  HP  aut  CN  et magis et proprias  om. EG  21 nuncupari  H  nuncupauerit  LPR  22 facientes  CNPm1  propria  R  proprium  Em1GLp.c . 23 facientes  CN  qua  CLNRm1   unam quidem ex alteratum facientibus separabilibus differentiis adiungit, ceteras uero intra inseparabilis differentiæ uocabulum claudit. una quidem ex alteratum facientibus. id est propria differentia, et reliqua quæ aliud facere demonstrata est, id est magis propria, inseparabiles differentiæ esse dicuntur.  quarum subdiuisio fit. inseparabilium differentiarum aliæ sunt per se, aliæ secundum accidens, per se quidem magis propriæ, secundum accidens uero propriæ. per se autem aliquid inesse dicitur quod alicuius substantiam informat. si enim idcirco quælibet species est, quoniam substantiali differentia  constituitur, illa differentia per se subiecto adest neque per accidens aut per quodlibet aliud medium, sed sui præsentia speciem quam tuetur informat, ut hominem rationabilitas. homini enim huiusmodi differentia per se inest, idcirco enim homo est, quia ei rationabilitas adest; quæ si discesserit,  species hominis non manebit. et has quidem quæ substantiales sunt, inseparabiles esse nullus ignorat; separari enim a subiecto non poterunt, nisi interempta sit natura subiecti. secundum accidens nero inseparabiles differentiæ sunt hæ quæ propriæ nuncupantur, ut aquilum esse uel simum; quæ  idcirco per accidens nuncupantur, quoniam iam constitutæ speciei extrinsecus accidunt nihil subiecti substantiæ commodantes.   Illæ igitur quæ per se sunt, in substantiæ  Porph. Boeth. ex  om. EG, in inf. mg. L  alteratum  post  facientibus  R, om. G post  facientibus  add . id est communem  L in inf. mg. P  2 adiungit ponit  La.c . cetera  R  ceterasque  Lm2  alteram  C  3 una  ras. ex  una  C  quidem quidem fit  G  quippe  HN  4 et  om. G, s. l. E  5 inseparabilis  E  esse  om. G  6  post  quarum  add . quidem  Lp  ita  brm post  aliæ  add . enim  EGL  8 inesse aliud  ex  aliquid  m2   L  11 neque non  Lm2R, ante  neque  add . quæ  Hm2  12  post  medium  add . quæ sunt propria  Hm1, del. m2  13 rationalitas  H, item 15  15 ei  s. l. Hm2  16 quidem eas  sic C  17 nullus esse  C  18 nisi ni EG 20 proprie  CN  aquilum  cf. 248, 15  22 accedunt  Hm1N  subiecto  Hm1  subiectæ  Lm1N   -te  24 Igitur illæ  C  in  om .  N   ratione accipiuntur et faciunt aliud, illæ uero quæ secundum accidens, nec in substantiæ ratione dicuntur nec faciunt aliud, sed alteratum. et illæ quidem quæ per se sunt, non suscipiunt magis et  minus, illæ uero quæ per accidens, uel si inseparabiles sint, intentionem recipiunt et remissionem; nam neque genus magis aut minus prædicatur de eo cuius fuerit genus, neque generis differentiæ, secundum quas diuiditur; ipsæ enim  sunt quæ unius cuiusque rationem complent, esse autem uni cuique unum et idem neque intentionem neque remissionem suscipiens est, aquilum autem esse uel simum uel coloratum aliquo modo et intenditur et remittitur. Differentiis rite partitis earum inter se distantiam monstrat atque unam quidem repetit quam superius dixit. cum enim tres esse dixisset differentias, communes, proprias, magis proprias, alteratum facere dixit proprias, sicut etiam communes, aliud minime, sed hoc solis magis propriis reseruauit. nunc  igitur idem repetit dicens quoniam inseparabiles differentiæ quæ substantiam monstrant, id est quæ per se subiectis speciebus insunt easque perficiunt, aliud faciunt, illæ uero superius rationem  GR h  suscipiuntur  Lm2  percipiuntur  Φ  aliud illud  E  illæ suscipiens est  12   Ω,  om. cett . 3 dicuntur accipiuntur  Φ   ex 1; Porph. 9, 16   λαμβάνονχαι   uel παραλαμβάνοντα   codd .,  λέγονται   Dauid comment. 184, 16  alteratum alterum  Wm1  et  om .  Γ  4 quidem  om .  Λ  uero  Γ  5 uero quæ quidem  Γ  si  om .  Φ  6 sunt  ΔΣΦ brm Busse; Porph. 9, 18   v.dv Jaw  7 aut  Λ   Busse  et  cett. codd. edd. cf. 4; Porph. 9, 19   ή   cod. M   m;   cett . 9 ipsæ  otuxat   Porph. 9, 20  10  post  rationem  add . id est diffinitionem  Φ  11 neque remissionem  cum Porph. 9, 21 cod. Μ,  ooxe ανεσιν οντε έπίχασιν   cett . 12 aquilum  cf. ad 248, 15  autem  om. P  13  pr . uel et  Γ  colorari  Em1  et  om. CLR  14 et uel  R  17 esse  post dixisset  HNP, ante  tres  P  18 alteratum proprias proprias alteratum facere dixit  HNP  19  post  aliud  add . uero  HNPR, s. l. Lm2   quæ sunt propriæ, id est secundum accidens inseparabiles differentiæ, neque in substantia insunt nec aliud faciunt, sed tantum, ut superius dictum est, alteratum. item alia distantia est earum differentiarum quæ secundum substantiam sunt, ab his quæ secundum accidens, quoniam quæ substantiam mon strant, intendi aut remitti non possunt, quæ uero sunt secundum accidens, et intentione crescunt et remissione decrescunt. id autem probatur hoc modo. uni cuique rei esse suum neque crescere neque deminui potest; nam qui HOMO cavallo est, UMANITA cavallita suæ nec crementa potest nec detrimenta suscipere. nam neque  ipse a se plus aut minus hodie uel quolibet alio tempore homo esse potest nec homo rursus ab alio homine plus homo potest esse uel animal. utrique enim æqualiter animalia, æqualiter homines esse dicuntur. quodsi uni cuique esse suum nec cremento ampliari potest nec inminutione decrescere,  quod per id facile monstrari potest, quoniam quæ genera sunt uel species, nulla intentione uel remissione uariantur, non est dubium quin differentiæ quoque, quæ unius cuiusque speciei substantiam formant, nec remissionis detrimenta suscipiant nec intentionis augmenta. itaque substantiales differentiæ  neque intentionem neque remissionem suscipiunt. huius causa hæc est. quoniam esse uni cuique unum et idem est, et  84  intentionem re|missionemue non suscipit huius exemplum. genus  2 nec  N  substantiam  N  sunt  EN  neque  edd . 4 est  L   s. l. m2 P edd., om. cett . sunt  om. E  5 secundum accidens quoniam quæ  om. EGP  6  ante  intendi  add . quæ  EGP post  possunt  add . secundum  s. l. E  accidens  EGP  sunt  om. CHL  7 intentione intensione  Pm2 edd., item 17 253, 6  9 deminui  Pm1  minui  L ex  diminui  m2 N  diminui  cett . quia  C  10 decrementa Em1G edd . 11 uel aut  L  12 neque  N  13 uterque  P  æqualiter dicuntur æqualiter corporales. æqualiter animati. æqualiter homines esse dicuntur  H, eadem uerba loco æqualiter  dicuntur  adiungit sic  utrique enim æqualiter  eqs. N  15 ampliorari  EGLPm1  17  ante  non  s.. et ob hoc  Em2  informant  Pm2  21 suscipient  N  cuius  HNP  22  post  unum  add . est  L  23 remissionemque  N post  exemplum  add.  sit  Lm1 edd. ante  huius  distinctio, est  Lm2, s. l. Hm2   enim dici non potest plus minusue cuilibet genus; omnibus enim genus æqualiter superponitur differentiæ quoque quæ diuidunt genus et informant speciem, quoniam speciei essentiam complent nec intentionem recipiunt nec remissionem. quæ  uero secundum accidens differentiæ sunt inseparabiles, ut aquilum esse uel simum uel coloratum aliquo modo, et intentionem suscipiunt et remissionem. fieri enim potest ut hic paulo sit nigrior, hic uero amplius simus, ille minus aquilus, at uero quod non omnes homines æqualiter rationales mor talesque sint, nec specierum nec differentiarum natura uidetur admittere.   Cum igitur tres species differentiæ considerentur et cum hæ quidem sint separabiles, illæ uero inseparabiles, et rursus inseparabilium cum  hæ quidem sint per se, illæ uero per accidens, rursus earum quæ sunt per se differentiarum aliæ quidem sunt secundum quas diuidimus genera in species, aliæ uero secundum quas ea quæ diuisa sunt specificantur, ut cum per se differen tiæ omnes huiusmodi sint, animati et inanimati, Porph. Boeth. differentiarum 19 specificantur Abælardus, Introduct. ad theolog., II 94.   1  post  cuilibet  add . esse  L edd . 2 quæ  om. GPR, del. Hm1?  3 formant  CEGLm1R  species  Lm2NP  ante  quoniam  add . quæ  EGHLPR  essentiam substantiam  N  4  ante  quæ  add.  ill<a>e  G aquilum  cf. ad 248, 15  colorari  EG  8 nigrior sit  HNP  hic  aquilus hic uero minus hic magis acilus ille autem minus hic amplius simus illo uero minus  E amplius simus amplissimus  G, add . sit  L  aquilus  ut  6 9 non quod  R  ut non  HNPm1  quoniam non  m2  rationabiles  ELm2P  12 considerantur  Λ m2   in er . -entur  2  13 hæc  EG  illæ sensibilis  om. CEG  14 et sensibilis  ibid. om. HLNP  16 rursus sensibilis  ibid. om. R  per se sunt  Λ2Φ  17 quidem  om .  Λ2  18 ea  ΓΔΨΨ   edd . hæc  ΛII2  20 animatum et inanimatum sensibile et insensibile rationale et inrationale mortale et inmortale  h m1 animati insensibilis  Porph. 10, 4   εμψύχου και αίαβητικου   ante  sint  add . animalis  edd. cum Porph .  τοϋ ζώου   quattuor  et  om.   sensibilis et insensibilis, rationalis et inrationalis, mortalis et inmortalis, ea quidem quæ est animati et sensibilis differentia. constitutiua est substantiæ animalis   est enim animal substantia animata sensibilis, ea uero quæ est mortalis et  inmortalis differentia et rationalis et inrationalis, diuisiuæ sunt animalis differentiæ; per eas enim genera in species diuidimus. Fit nunc differentiarum plena et suprema diuisio, quæ est huiusmodi. differentiarum aliæ sunt separabiles, aliæ inse parabiles, inseparabilium aliæ sunt secundum accidens, aliæ substantiales. substantialium aliæ sunt diuisibiles generis, aliæ coustitutiuæ specierum. quod uero ait : cum igitur tres species differentiæ considerentur, ad hoc retulit, quod in prima differentiarum diuisione partim eas communes esse,  partim proprias, partim magis proprias dixit, quas rursus tres differentias alias separabiles esse monstrauit, alias inseparabiles, separabiles quidem communes, inseparabiles uero proprias ac magis proprias. inseparabilium uero fecit diuisionem dicens alias esse secundum accidens, quæ propriæ nuncupantur, magis  proprias uero secundum substantiam considerari. earum uero quæ secundum substantiam sunt, subdiuisionem facit, quod  3 constituta  T m1  4  post  animata  add . et  ΓΛ   Busse, om .  ΔΠΣΦΨ Porph. 10, 6 edd . 5 ea he  ex  e  Rm2  est sunt  R  6 differentia  om .  CEGPR  et  om .  CLR \\ rationabilis et inrationabilis rac et  irrac P   Lm2P  7 diuisi  Em1  diuisæ  GPm1  has  HP; Porph. 10, 8   St’ αΰτών genera in  L s. l. m2   ΓΔΠ .  in mg. m2   Ψ   Porph., om. cett . 11  post  inseparabilium  add.  uero  C  12 generis  om. EGR, in mg. Lm2  15  post  esse  add . dixit  HNP  dicit  R  16 dixit  om. HPR, s. l. Em2  rursum  H  17 alias inseparabiles esse esse  om. N  monstrauit  HNP  18 ac et  HN  20 accidens se  EGer., s. l. Pm2, add . substantiam  Em1  alias alia  E  secundum substantiam considerari  G edd., in mg. Em2, s. l . alias secundum  Pm2, post  considerari  add . et illas esse secundum accidens  edd.  quæ considerari  om. E post  quæ  s. l . uero secundum accidens  Pm2  propria  C  proprias  Pm2  nuncupari  Pm2  21 eorum  sic  uero quæ secundum substantiam  s. l. add. Em2  post  quæ  add.  et  C   aliæ earum genus diuidant, aliæ speciem informent. ad cuius rei facilem cognitionem illa tertii libri specierum generumque dispositio transcribatur. sitque primum substantia, sub hac corporeum atque incorporeum, sub corporeo animatum atque  inanimatum, sub animato sensibile atque insensibile, sub quo animal, sub animali rationale atque inrationale, sub rationali mortale atque inmortale et sub mortali species hominis, quæ solis deinceps indiuiduis præponatur. in hac igitur diuisione omnes hæ differentiæ specificæ nuncupantur, generum enim specierum que differentiæ sunt, sed generum quidem diuisiuæ, specierum autem constitutiuæ. id autem probatur hoc modo. substantiam quippe corporei atque incorporei differentiæ partiuntur, corporeum uero animati atque inanimati, animatum sensibilis atque insensibilis. ita igitur genera substantiales differentiæ  partiuntur et dicuntur generum diuisiuæ. at uero si eædem differentiæ quæ a genere descendentes genus diuidunt, colligantur et in unum quæ possunt iungi copulentur, species informatur. nam cum animal species sit substantiæ omnia enim superiora de inferioribus prædicantur et quicquid inferius  fuerit, species erit etiam superioris  , animatum tamen atque  2 illa tertii libri.. dispositio 208, 12 ss.   1 diuidunt  N  diuident  R informant  CNR, add . atque construant  H  atque constituunt -ant  ex  -ent  P   NP, s. l. Lm2   ex 256, 3  at  E  2 facilitatem  G  cognitionem  om. EG  illa  s. l. Hm2  3 transferatur  Hm1N; post transcribatur  spatium ad inscribendam figuram ut uid. relictum in EG  sub ubi  E  hoc  Em1GLm1R  4 atque incorporeum  in mg. Em2  sub corporeo  om. GR, in mg Em2, s. l. Lm2  6 animal sub  om. E  sub animali  om. GR rationabile  E  7 et  om. HN, del. Em2  12 patiuntur  Em1G  corporeum  partiuntur  15 om. Em1, in mg . corporeum  ex  corpore  m3  inanimati animatum autem  s. l. add. m3  sensibilis  partiuntur  add. m2  13 animatum  om. G, post add . autem  Em3  enim  Lm1, del. m2, et  er. N  14  post  insensibilis  add . partiuntur  CL substantialis  Gm1Pm2  15 si  del. Lm2, post  si  del . et  R  heædem  P  dem  er .  R  h  del . hæ  HN 16 quæ  post  descendentes L 17 in  ex al. litt. Em2  18 informantur  EHN  informant  part. ras. ex informatur  Lm2  fit  E   sensibile quæ sunt differentiæ, si referantur ad genera, diuisiuæ sunt, constitutiuæ uero fiunt animalis eiusque substantiam formant atque constituunt definitionemque conformant, ut sit animal substantia animata sensibilis, substantia quidem genus, animatum uero atque sensibile eiusdem differentiæ constitutiuæ. | item animal rationabilitas atque inrationabilitas diuidit, mortali etiam atque inmortali diuiditur, sed iuncta rationabilitas atque mortalitas, quæ animalis diuisiuæ fuerant, fiunt hominis constitutiuæ eiusque perficiunt speciem atque omnem eius rationem definitionis informant atque perficiunt. at si  inrationabilitas cum mortalitate iungatur, fiet equus aut quodlibet animal, quod ratione non utitur, rationabilitas uero atque inmortalitas copulatæ del substantiam informant. ita eædem differentiæ cum referuntur ad genera, diuisiuæ generum fiunt, si uero ad inferiores species considerentur, informant species  earumque substantiam conuenienti copulatione constituunt. In hoc quæsitum est, quemadmodum dicerentur esse hæ diffe 1  post  sunt  add . eiusdem  P s. l. m2 edd . diuisiua  Em1G  2  post  sunt  s. l . si ad speciem  Lm2Pm2  uero  om. N, del. Pm1?, s. l. Hm2Rm2  fiunt  s. l. Rm2  3 definitionemque diuisionemque  EG  formant  Hm1  4 quidem uero  N  5 ante genus add. eiusdem  CN,  post add . est  s. l. LPm2 ante  differentiæ  add . generis  GP, post add . diuisiuæ  R post  constitutiuæ  add . animalis  R, s. l . speciei animalis  Lm2  6 rationabilitas diuiditur  P  rationalitas atque inrationalitas diuidit mortalitas  ex  inmortali  m2  etiam atque inmortalitas  ex  inmortali  m2  diuidit ** ·  H  rationabilitas atque irrationabilitas mortale atque inmortale diuidit  C  rationale atque inrationale diuidunt  add. N  mortale atque et  N  inmortale diuidit diuidit  om. N   NR inrationabile inrationale  L  atque inmortale diuiditur  EGLm1, in mg. ante  atque  add . irracionale. mortale etiam atque  m2  rationabilitas atque irrationabilitas, mortalitas atque immortalitas diuidit  brm  7 rationalitas  E  8 diuisiua  Em1GLm1R  9 constitutiua  GLm1R eiusque hominisque  HNP  nominis  del. Lm2  eiusque  EGL  10 atque perficiunt  s. l. Rm2  11 irrationalitas  EP  mortali  Lm2Pm1  fiat  G  aut atque  L  12 rationalitas  HP  13 inmortalitas inrationabilitas  R  dei  om. G,  post  substantiam  E s. l. m2 L  formant  HN  item  HL  14 diuisæ  E  17 esse  om. C  eæ  EGR  heæ  P rentiæ specierum constitutiuæ, cum inrationabilis differentia atque inmortalis nullam speciem uideantur efficere. respondemus primum quidem placere Aristoteli cælestia corpora animata non esse; quod uero animatum non sit, animal esse non posse; quod uero non sit animal, nec rationale esse concedi. sed eadem corpora propter simplicitatem et perpetuitatem motus æterna esse confirmat. est igitur aliquid quod ex duabus his differentiis conficiatur, inrationabili scilicet atque inmortali. quodsi magis cedendum Platoni est et cælestia corpora animata  esse credendum, nullum quidem his differentiis potest esse subiectum quicquid enim inrationabile est corruptioni subiacens et generationi, inmortale esse non poterit, sed tamen hæ differentiæ, quoniam substantialium differentiarum in numero sunt, si iungi ullo modo potuissent, earum naturam  et speciem quoque possent efficere. atque ut intellegatur, quæ sit hæc potentia efficiendæ substantiæ specieique formandæ, respiciamus ad proprias atque communes, quæ tametsi iungantur, speciem substantiam que nulla ratione constituunt. si quis enim loquatur ambulans, quæ sunt duæ communes dif ferentiæ, uel si albus ac longus, num idcirco isdem eius substantia constituitur? minime. cur? quia non eiusdem sunt generis, quæ alicuius possint constituere et conformare sub Aristoteli cf. De cælo; ed. Didot IV part. II 38 a, frg. 24 Cic. de nat. deor. II 15, 42 cum locis ab Heitzio adlatis. 9 Platoni Tim. E. 39 E ss.; cf. supra 209, 2.   1 species  G  inrationalis  CEGP  differentiæ  E  5 concedit  Lm1N  7 est esse  CN, ad  est  s. l . ał esset  L  aliud  G  8 conficeretur  H, s. l.   add . ał  ad  conficiatur  L  irrationali  Lm2P  9 accedendum  CN  ac  er .  H  ac  in ras. m2 , concedendum  edd . est platoni  CN  et  om. C  10 credendum  om. CN  11 inrationale irr P   HP 13  ante  substantialium  add . in  CHN, post  diff.  om. CHNR  16 efficientiæ  G  17 tametsi etsi  C etiam si  er. H  etsi  H   in mg . ł tametsi  m2   NP  19 loquitur  HN  20 sit  H  num  ex  non  Rm2 isdem  NP  eisdem ei  in ras. m2   L  hisdem  cett., post s. l . differentiis  add. Em2  21  ante  cur  add . id  HNP, s. l. Lm2  eius  EG  sunt  ante  eiusdem  N, post  generis  L  22 possunt  NP  confirmare  Em1GRm1   stantiam. ita igitur hæ, id est inrationale atque inmortale, etiamsi subiectum aliquod habere non possunt, possent tamen substantiam efficere, si ullo modo iungi copularique potuissent, præterea inrationale iunctum cum mortali substantiam pecudis facit: est igitur constitutiua inrationalis differentia, item inmor tale ac rationale coniuncta efficiunt deum: est igitur inmortale quod speciem formet, quodsi inter se iungi nequeunt, non idcirco quod in natura earum est, abrogatur.   Sed hæ quidem quæ diuisiuæ sunt differentiæ generum, completiuæ fiunt et constitutiuæ specierum; diuiditur enim animal rationali et inrationali differentia et rursus mortali et inmortali differentia, sed ea quæ est rationalis differentia et mortalis, constitutiuæ fiunt hominis, rationalis uero et inmortalis del, illæ uero quæ sunt inrationalis et mortalis, inrationabilium animalium, sic etiam et supremæ substantiæ cum diuisiua sit animati et inanimati differentia et sensibilis et insensibilis, animata et sensibilis congregatæ ad substantiam animal perfecerunt.   Porph. Boeth. aliquod  om. C  aliquid  LP  possunt  substantiam possent tamen substantiam possent  C  4 mortale  EGPm1  5 irrationabilis  NP  ita R 6 coniunctæ  HN  8 eorum  edd . 9 hæc  CL  heæ  P  10 generum  om. EG  fiant  Cm1Em1G  sunt  Σ  11 diuiditur insensibilis  18   2,  om. cett . 12  pr . et differentia  om.   2,  add.   X m2  13 ea... differentia  Porph. ai... διαοοραί  rationalis.. mortalis  cum cod .  M Porph., cett .  τοΰ 6-νητοδ καί τού λογικού  14 fiunt definiunt  Δ m1 ΙΛΣ  hominem  Δ m1 ΑΣ  15 dni in ras.  2,  add . sunt et angeli  Δ,  sed del., ante  dei  add.  angeli et  Π m2,  sed del.; codd. Porph. 10,13 aut   θεού   aut   άγγέλοο  quæ sunt  add .  X m2   post  mortalis  add . constitutiuæ sunt  Γ  16 inrationalium  X m2 \ m1,  add . sunt  Φ etiam enim  Φ  supremæ substantiæ  T m2  suæ substantiæ  m1   X m 2 superna substantia  m1  suprema substantia  cett. codd. edd. Busse; cf. Porph. animatum  EGR  sensibile  E  le  in ras .  R  19 congregata  ER  perficerent  G  perficiunt  in ras .  2 post  perfecerunt  add . animata uero et insensibilis perfecerunt plantam  edd. cum Porph. 10, 17, om.  BOEZIO etiam in commentario Geminum differentiarum usum esse demonstrat, unum quidem quo genera diuiduntur, alium uero quo species informantur; neque enim hoc solum differentiæ faciunt, ut genera partiantur, uerum etiam dum genera diuidunt, species in quas  genera deducuntur efficiunt, itaque quæ diuisiuæ sunt generum, fiunt constitutiuæ specierum, huiusque rei illud exemplum est quod ipse subiecit; animalis quippe differentiæ sunt diuisiuæ rationale atque inrationale, mortale atque inmortale; his enim PREDICAZIONE  diuiditur animalis, omne enim quod animal  est, aut rationale aut inrationale aut mortale aut inmortale est. sed istæ differentiæ quæ diuidunt genus quod est animal, speciei substantiam formamqne constituunt, nam cum sit homo animal, efficitur rationali mortalique differentiis, quæ dudum animal partiebantur, item cum sit equus animal, inrationali  mortalique differentiis constitui|tur, quæ dudum animal diuidebant. deus autem cum sit animal, ut de sole dicamus, rationali inmortalique efficitur differentiis, quas diuidere genus habita partitio paulo ante monstrauit. sed hic, ut diximus, deum corporeum intellegi oportet, ut solem et cælum ceteraque  huiusmodi, quæ cum animata et rationabilia Plato esse confirmat, tum in deorum uocabulum antiquitatis ueneratione probantur assumpta, de primo quoque genere, id est substantia demonstrantur uenire. nam cum eius diuisiuæ sint differentiæ  18 ut diximus 208, 22 ss. 20 Plato aliud  EHm1Rm2  alio  m1  uero  om. R  4 partiuntur  GPm1  diuidendo  N  5 deducantur  HN  dicuntur  R  diuiduntur C uid  in er . duc?  m2  diuisæ  Em1Gm2HR  6 huius C rei  om. EGR s. l. Lm2  7 ipse ille  R  diuisæ  Em1Gm2  8 mortale atque inmortale  om. EGR, in mg. Lm2  9 quod animal est animal  HNR  10  pr . aut  om. R post  rationale  add . est  HN  11 est  om. HR  quod hoc  C  13  post  efficitur add. ab his  EPm1, del. m2, s. l. Lm2  post differentiis  add . constituitur  Cm1, del. m2  14 partiebantur diuidebant Lm1R  15 diuidebant parciebantur  R  16 ut si  CH, in ros. N, recte?; cf.208, 22  20 confirmet  C  et  in ras. m2  HLm2N  22 substantiam  Em1  23 demonstrantur idem monstratur  HN  idem  super ras. Cm2, s. l. Pm2  demonstrantur  Cm1Pm1, alt. n  del. Cm2Pm2  euenire  HNPm2, add. s. l . differentiæ  Lm2  diuisæ  Em1Pm1  sunt  EHm1   animatum atque inanimatum, sensibile atque insensibile, iunctæ differentiæ sensibilis atque animati efficiunt substantiam animatam atque sensibilem, quod est animal, iure igitur dictum est, quæ diuisiuæ sunt differentiæ generum, easdem esse constitutiuas specierum. Quoniam ergo eædem aliquo modo quidem acceptæ fiunt constitutiuæ, aliquo modo autem diuisiuæ, specificæ omnes uocantur. et his maxime opus est ad diuisiones generum et definitiones, sed non his quæ secundum accidens inseparabiles sunt, nec magis his  quæ sunt separabiles.  Omnes a genere differentias procedentes genus ipsum a quo procedunt, diuidere nullus ignorat, ipsæ autem quæ diuidunt genus, si ad posteriores species applicentur, informant substantias easque perficiunt, eædem igitur sunt constitutiuæ  specierum, eædem diuisibiles generum, alio tamen modo atque alio consideratæ, ut si ad genus relatæ quidem in contrariam diuisionem spectentur, diuisibiles generis inueniuntur, si uero iunctæ aliquid efficere possint, specierum constitutiuæ sunt, quæ cum ita sint, hæ differentiæ quæ genus diuidunt, rectissime diuisiuæ nominantur quæ enim constituunt speciem, specificæ sunt, sed constituunt speciem hæ differentiæ quæ Porph. Boeth. post  constitutiuas  add . et completiuas  C  completinasque  HNP   ex 258,10  6 ergo igitur  P  needem  uel  heedem  hic et 15. 16. 261, 1 codd. quidam  alio  P   ras. ex  aliquo,  Γ  o  in ras . quidem  ΓΔΛΙIΨ,  om. cett.; Porph. 10, 18   μεν  7 aliquo inseparabiles sunt  10   Ω,  om. cett . alio  ras. ex  aliquo  ut uid .  Γ  autem modo  Φ  autem  add .  5 m2  10 sunt inseparabiles  Γ his  om .  Γ  12  post  Omnes  add . enim  R  quo quibus  EGR  procedent  Em1  15  post  substantias  s. l . earum  L  eas substantiasque quæ  N   HNR  sunt igitur  HL  16  post  eædem  add . sunt  LR  19 sint  CHPRm1  21 diuisiuæ specificæ  Lm2  nominantur nuncupantur  HΡΝ  enim  om. C   post  speciem  add. eædem speciem faciunt, quæ uero speciem faciunt  CHN   sunt generis diuisiuæ eædemque sunt specierum constitutiuæ. quare iure quæ generum diuisiuæ sunt et quæ specierum constitutiuæ, specificæ nuncupantur, has igitur in diuisione generis et in definitione specierum accipi oportere  manifestum est. quoniam enim diuisiuæ sunt, per eas diuidi oportet genus, quoniam autem constitutiuæ, per eas species definiri; quibus enim unum quodque constituitur, isdem etiam definitur, constituitur autem species per differentias generis diuisiuas, quæ sunt specificæ, iure igitur specificæ solæ et  in generis diuisione et in specierum definitione ponuntur, et de specificis quidem hæc ratio est, de his autem quæ uel separabilia uel inseparabilia continent accidentia, nihil in generum diuisione uel definitione specierum poterit assumi, idcirco quoniam quæ diuisibiles sunt, substantiam generis  diuidunt, et quæ constitutiuæ sunt, substantiam speciei constituunt. quæ uero sunt inseparabilia accidentia, nullius substantiam informant, unde fit ut multo minus separabilia accidentia ad diuisiones generum uel specierum definitiones accommodentur; omnino enim dissimiles sunt substantialibus  differentiis, nam inseparabilia accidentia hoc fortasse habent commune cum specificis, hoc est substantialibus differentiis, quod æque subiectum non relinquunt, sicut nec specificæ differentiæ, separabilia autem accidentia ne hoc quidem; sepa 1 diuisæ  Gm1  eædemque  H  hee-  NP  eædem  C  igitur eædem eædem  s. l. Lm2  quæ que  E  sunt  EGLR  constitutiuæ specierum  C  2 quare constitutiuæ  om. EGLR  quare iure iure igitur  P  4 diuisionem  HLm2P  et uel  R  definitionem uel diff-  HL   s. l . ał constitutione  P  diuisione  Em1  6 eius  Em1  7  post  definiri  add . oportet CN, s. l . scil.  add. E   EL  quibus definitur  om. EGLR, in mg. Pm2  hisdem  CHN  9 solæ  s. l. Em2  10  post, in  om. HN  12 continent concedunt  EG, s. l . uel faciunt  Gm1?  13  post  uel  add . in  L  16 substantiam  HN, om. Em1, speciem  CGLm1R  post informant  s. l. Em2, speciei substantiam  Lm2P edd . 17 formant  H  multo  om. C  18 ad diuisiones accidentia  20 in inf. mg. Gm2  definitiones diuisiones  Em1G  19  ante  substantialibus  add . a  HN, recte?  22  ante quod  add. id H   linea del., sed linea er. uid. N ad  quod æque  s. l. ał  quod hæ similiter  L  sic  G  ut  er .  L ut del. m2  23 ne nec  LN   rari enim possunt, nec tantum potestate et mentis ratiocinatione, sed actus etiam præsentia, et omnino ueniendi uel discedendi uarietatibus permutantur. Quas etiam determinantes dicunt: differentia est qua abundat species a genere, homo enim ab animali  plus habet rationale et mortale : animal enim neque ipsum nihil horum est nam unde habebunt species differentias? neque enim omnes oppositas habet nam in eodem simul habebunt opposita  . sed, quemadmodum probant, potestate quidem omnes  habet sub se differentias, actu uero nullam, ac sic neque ex his quæ non sunt, aliquid fit neque opposita circa idem sunt.    Specificas differentias definitione concludit dicens substantiales differentias a quibusdam tali descriptionis ratione finiri :  differentia specifica est qua abundat species a genere, sit enim genus animal, species homo : habet igitur homo differentias in se, quæ eum constituunt, rationale atque mortale; omnis enim species constitutiuas formæ suæ differentias in se retinet nec præter illas esse potest, quarum congregatione  perfecta est. si igitur animal quidem solum genus est, homo uero est animal rationale mortale, plus habet homo ab animali id quod rationale est atque mortale, quo igitur abundat species Porph. Boeth. nec non  brm  4 Quæ  h m1  dicuntur  A m1  est  add .  \ m2  5 que  Em1  quæ  Ga.c . abundant ha G   Em1G  a  om. N homo -nullam  11   R Q,  om. cett . ab  om .  ΓΦ  6 enim enim tamen  R  autem  A  7 horum nihil  Γ  8 enim  om .  Φ,  add .  et m2, autem  er .  T  :  Porph. 11, 3   ούτε ίί ; enim  pro  autem;  cf. ad 16, 15; an  autem  cf.   T   Boethius scripsit ? opposita  R  habet   habent  cett .  codd. et edd . 9 nam nec  R  habebit  Φ   post  opposita, non habebunt  Δ  11 habet  P p.c .  Φ*Γ  habent  cett . ac sic  om. N  sic  ex  si  Em2G  12 hiis  Φ  sint  Sa.c . opposita ex oppositis quæ  R h m1  13 circa idem sunt  Porph.    &pa περί τό αΰτο εσται  15 diffiniri  Pm2R  19 constitutiuæ  Em1GLp.c.Rm1  in se  om. C  est uero  E  23 id id est  EGP   a genere, id est quo superat genus et quo plus habet a genere, hoc est specifica differentia, sed huic definitioni quædam quæstio uidetur occurrere habens principium ex duabus per se propositionibus notis, una quidem, quoniam duo con traria in eodem esse non possunt, alia uero, quoniam ex nihilo nihil fit. nam neque contraria pati sese possunt, ut in eodem simul sint, nec aliquid ex nihilo fieri potest; omne enim quod fit, habet aliquid unde effici possit atque formari, quæ propositiones talem faciunt quæstionem, dictum est differentiam  esse id qua plus haberet species a genere, quid igitur? dicendum est genus eas differentias quas habent species, non habere? et unde habebit species differentias quas genus non habet? nisi enim sit unde ueniant, differentiæ in speciem uenire non possunt, quodsi genus quidem has differentias non habet,  species autem habet, uidentur ex nihilo differentiæ in speciem conuenisse et factum esse aliquid ex nihilo, quod fieri non posse superius dicta propositio monstrauit. quod si differentias omnes genus continet, differentiæ autem in contraria dissoluuntur, fiet ut rationabilitatem atque inrationabilitatem, mor talitatem atque inmortalitatem simul habeat animal, quod est genus, et erunt in eodem bina contraria, quod fieri non potest, neque enim sicut in corpore solet esse alia pars alba, alia nigra, ita fieri in genere potest; genus enim per se consideratum partes non habet, nisi ad species referatur, quicquid  igitur habet, non partibus, sed tota sui magnitudine retinebit, nec illud dubium est, quin in partibus suis genus habeat  1  post, quo quod  Em1  quid  m2   GHm1R  a  om. H  2 hoc differentia  om. C  huic hunc  Em1N  4 per se  ante  notis  brm  unam  GHa.r. 5  aliam  C sic Ha.r. post  quoniam  add . quidem  C  6 sit  C  nec  N  10 id  om. R  qua quod  GHLm1P; cf. 270, 12  dicendumne  Lm2  11 genus  ante  non habere  HNP  habent habet  Lm2  12 habet habebit  CEGLm1, in mg. Rm2 om. m1  13 ueniunt  R  15 uidetur  GLm1P  differentia  EGL   ex  -tiasj P 16 esse est  CLP  aliquando  Em1  18 contrarium  HLm2NPm1  contrario  R  19 mortalitatem atque inmortalitatem  CNP, s. l. Lm2, om. cett . 22 esse  post  alba  N, post  alia  P  25 detinebit  N  in  HNP, s. l. Lm2, om. cett .   contrarietates, ut animal in homine rationabilitatem, in boue contrarium. sed nunc non de speciebus quærimus, de quibus constat, sed an ipsum per se genus eas differentias quas habent species, habere possit atque intra suæ substantiæ ambitum continere, hanc igitur quæstionem tali ratione dis soluimus. potest quælibet illa res id quod est non esse, sed alio modo esse, alio uero non esse, ut Socrates cum stat, et sedet et non sedet, sedet quidem potestate, actu uero non sedet. cum enim stat, manifestum est eum non agere sessionem, sed potius standi inmobilitatem. sed rursus cum stat,  sedet, non quia iam sedet, sed quia sedere potest; ita actu quidem non sedet, potestate uero sedet. et ouum animal est et non est animal. non est quidem animal actu, adhuc namque ouum est nec ad animalis processit uiuificationem, sed idem tamen est animal potestate, quia potest effici animal, cum  formam ac spiritum uiuificationis acceperit. ita igitur genus et habet has differentias et non habet, non habet quidem actu, sed habet potestate. si enim ipsum per se animal consideretur, differentias non habebit, si autem ad species reducatur, habere potest, sed distributim atque ut eius speciebus separarim nihil  possit euenire contrarium. ita ipsum genus si per se consi 1  post homine  s. l . habet  E, post  rationabilitatem  Lm2  2 nunc  om. EGR, s. l. Lm2  4 suæ intra  C  6 quælibet illa res  HLm2NPm1  quælibet res   res  s. l. E CEPm2  quidlibet  Lm1R  quodlibet  G 7 alio uero non esse  om. Hm1, s. l . alio non esse  m2  8  secund . sedet  om. CEGR  9 enim  om. CEGLPm1 s. l . autem  m2 R  sessione  G  10 mobilitatem  CEGLm1P  mobilitate  N  cum stat  in  constat  mut .  ERm2  13 actu  om. EG  14 neque  CL  ad  om. E  animal  G  animalis quidem  L  spiritum speciem  CHR  genus et  ELm2NP  et genus et  H  genus  CGLm1R  17 non habet quidem potestate habet quidem potestate sed non habet   habet  om. C  actu  CEm2P  habet quidem actu sed non habet potestate  Em1G  18 consideretur quis  s. l.  consideret  E  19 autem enim  R  reducat  E distributim  HLm2PRm2  distributum  CN  distribute  EGLm1 distributam  Rm1  atque contrarium atque in species separatum   separatim  H  ut nihil possit esse   euenire  H  contrarium  CHN, add. locum  atque ut eius contrarium  C  nihil et nihil  G 21 si ipsum genus  HN   deretur, differentiis caret; quod si ad species referatur, per distributas species uel in partibus suis contraria retinebit, atque ita nec ex nihilo uenerunt differentiæ quas genus retinet potestate nec utraque contraria in eodem sunt, cum contrarias  differentias in eo quod dicitur genus, actu non habet, inpossibilitas enim eius propositionis quæ dicit contraria in eodem esse non posse, in eo consistit quod contraria actu in eodem esse non possunt, nam potestate et non actu duo contraria in eodem esse nihil impedit, quæ uero nos contraria diximus,  Porphyrius opposita nuncupauit. est enim genus contrarii oppositum : omnia enim contraria, si sibimet ipsis considerantur, opposita sunt. Definiunt autem eam et hoc modo : differentia est quod de pluribus et differentibus specie in eo quod  quale sit PREDICARE; rationale enim et mortale de homine PREDICATO in eo quod quale quiddam est  homo dicitur, sed non in eo quod quid est. quid est enim homo interrogatis nobis conueniens est dicere animal, quale autem animal inquisiti, quoniam ratio nale et mortale est, conuenienter adsignabimus.    Tres sunt interrogationes ad quas genus, species, differentia, proprium atque accidens respondetur, hæc autem sunt : quid  13 20 Porph. 11, 7 12 Boeth. 37, 6-12.   1 species differentias  H  2 uel  om. Lm1  uelut  HLm2  sin eo id  HN  quot  E  7 actu  ante  contraria  H, post  eodem  CLN  in eodem esse in eodem  om. EG  8  post  non possunt  add . quantum ad genus potestate solum, quantum ad species actu et potestate  Rm2  9 nil  L  contraria nos  C  11 si  om. HN, s. l. Cm2  si in semet  Lm2P  considerentur  CLm2  12 sunt  om. HN  13 autem  om. H  enim  C  et om.  CEGHNP 2,  ante  eam  4 ;  Porph. 11, 7   xo; όντως  14 quæ  EP  de  om. C  et om.  CEGLIR; Porph.   xat ;  cf. infra 267, 1  15 rationale animal  19   R Q,  om. cett . 16 prædicatur  T a.c.   m1  quiddam  om.   ΓΦ  18 homo om.  R ΔΦ,  s. l . scil, homo  \ m2 ; Porph.  άνθρωπος  19  post post, animal  add . sit  C, ante EG  inquisiti  Porph. 11, 11   πυνθανομενων  20 et  om. CEGLR; Porph. 11, 12   xac  est om.  HNR, s. l .  2 m2 assignauimus  E  assignamus  G  22 hæ  Hp.r.LR edd . heede  m P   sit, quale sit, quomodo se habeat, nam si quis interroget: quid est Socrates? responderi per genus ac speciem conuenit aut animal aut homo, si quis quomodo se habeat Socrates interroget, iure accidens respondebitur, id est aut sedet aut legit aut cetera, si quis uero qualis sit Socrates interroget,  aut differentia aut proprium aut accidens respondebitur, id est uel rationalis uel risibilis uel caluus. sed in proprio quidem illa est obseruatio, quod illud proprium dici potest quod de una specie PREDICARE, accidens uero tale est quod qualitatem designet quæ non substantiam significet, differentia uero talis  est quæ substantiam demonstret, interrogati igitur qualis una quæque res sit, si uolumus reddere substantiæ qualitatem, differentiam prædicamus, quæ differentia numquam de una tantum specie prædicatur, ut mortale uel rationale, sed de pluribus, quod igitur de pluribus speciebus inter se differentibus PREDICARE ad eam interrogationem, quæ quale sit id de quo quæritur interrogat, ea est differentia cuius talem posuit definitionem : differentia est quod de pluribus  1 se  om. G, s. l. E  habet  CEGLR  2 per  om. H  ac  N  3  pr . aut ut  CHm1N post, aut ut  Hm1N  habet  R, post  habeat  del . se habet  G  4 iure legit differentia aut legit  G  aut differentiam * ut a er. legit  E  differentia respondetur respondetur  etiam R id est aut sedet aut legit  Lm1 5 aut et  HLm1NP quale  H proprio aut accidenti  EGR  respondebitur  CLm2P  respondebit  EGR  respondetur  HLm1N  7  pr . uel  om. LN  uel risibilis uel caluus  Lm1 edd . uel mortalis uel caluus  CHLmSN  uel mortalis uel alicuius  EGR  uel mortalis uel saluus uel caluus  Pm1  uel mortalis uel risibilis uel caluus  m2 10 quæ non demonstret Differentia uero talis est  hæc om. L  quæ que  ELm1  atque  m2  non substantiam significet -cat  Lm1, add. m1  Differentia uero talis est quæ substantiam significat, del.  m2 . Differentia uero talis est quæ non  add., sed del. E  substantiam demonstret at  Lm1   EGL  post significet  in mg.  Proprium uero est quod non substandam significat  H  11 quæ quia  R  demonstrat  CLm1  interroganti  R   extis quale  R  12 constantiæ  G  13 numquam non  C  tantum de una  C  14 sed  om. EG, s. l. Lm2  15 quod quodsi  R  16  ad  prædicatur  in mg . respondetur  E  18 pluribus differentibus  cf. 265, 14   specie differentibus in eo quod quale sit praltdicatur; cuius definitionis causam rationemque pertractans ait;   Rebus enim ex materia et forma constantibus uel ad similitudinem rtfateriæ et formæ constituti onem habentibus, quemadmodum statua ex materia est æris, forma autem figura, sic et homo communis et specialis ex materia quidem similiter consistit genere, ex forma autem differentia, totum autem hoc animal rationale mortale homo est, quemadmodum  illic statua. Dixit superius differentias esse quæ in qualitate speciei PREDICARE, nunc autem causas exequitur, cur speciei qualitas differentia sit. omnes, inquit, res uel ex materia formaque consistunt uel ad similitudinem materiæ atque formæ substantiam sortiuntur, ex materia quidem formaque subsistunt  3 10 Porph. Boeth. post  quale  add . quid  Lm2in ras. E sed er. Rm1, del. m2, add . quid  post  sit  s. l. Hm2  4  post similitudinem  add . proportionemque  LNRQ   in mg . nempe communionem  Γ ;  om. Porph. 11, 13  et ac  ΓΔΙΙΨ-,  om .  L Α2Φ  formæ  A m2 HI!1 speciei  CEGHNPR h m1  specieique L Λ2Φ  formæ speciei  er. uid .  Γ ;  cf. Porph. et infra 13 ss . 5 quemadmodum differentia  8   LR Q,  om. cett. post  materia  add . quidem  edd., recte ut uid.; Porph. μέν  6 æris et  s. l. m2  ære  in ras. m2   Ψ  forma ex  in al. litt.   xV m2  forma  L xV brm   Busse;   Porph .  εΐϊοος post figura hæc Proportionale autem enim  Φ  dicitur est  Σ  quod proportionem omnium specierum teneat tenet  Σ  id est communionem omnium partium uel et  T  specierum quæ diuidi diuidendo Rhm1 diuidendæ  Th m2 \l m1 2'l>  ex ea eo  ΣΣ  contingunt contingant  R  per del.  Σ  differentiam figuras  ΓΠ m2  differentiam figuras  \   add .  LR T m1 h m1 ΑΠΣΦ,  om .  Ψ,  del .  T m2 \ m2  7 similiter  Busse  similiter proportionaliter  LR ll m1  similiter proportionaliterquc  ΓΔΙ m2 Φ'Ρρ  proportionaliter  2 brm; cf. Porph. 11, 15  8 ante genere  add . in  Γ m2  ex  m1   L Σ  toto  Ga.c . 9 ratione  E ante  mortale  add . et  CEGHLPR, om .  N Q   cum Porph. 11, 16  homo est om.  N,  ex  homine  Δ m2  11 differentiam  HN  12 prædicaretur  HN causis  Em1 post  cur  add . autem  Hm1, del. m2  qualitas speciei  H  omnis  ELm2N  uel  om. EGR  14 consistit  Ea.c.HLm2  subsistit  N  15 sortitur  HLm2N  ex  om. CEGR  formaque et forma  P   omnia quæcumque sunt corporalia; nisi enim sit subiectum corpus quod suscipiat formam, nihil omnino esse potest, si enim lapides non fuissent, muri parietesque non essent, si lignum non fuisset, omnino nec mensa quidem, quæ ex ligni materia est, esse potuisset, igitur supposita materia ac præiacente cum in ipsam figura superuenerit, fit quælibet illa res corporea ex materia formaque subsistens, ut Achillis statua ex æris materia et ipsius Achillis figura perficitur, atque ea quidem quæ corporea sunt, manifestum est ex materia formaque subsistere, ea uero quæ sunt incorporalia, ad similitudinem materiæ atque formæ habent suppositas priores antiquioresque naturas, super quas differentiæ uenientes efficiunt aliquid quod eodem modo sicut corpus tamquam ex materia ac figura consistere uideatur, ut in genere ac specie additis generi differentiis species effecta est. ut igitur est in  Achillis statua æs quidem materia, forma uero Achillis qualitas et quædam figura, ex quibus efficitur Achillis statua, quæ subiecta sensibus capitur, ita etiam in specie, quod est homo, materia quidem eius genus est, quod est animal, cui superueniens qualitas rationalis animal rationale, id est speciem  fecit, igitur speciei materia quædam est genus, forma uero et quasi qualitas differentia, quod est igitur in statua æs, hoc est in specie genus, quod in statua figura conformans, id in specie differentia, quod in statua ipsa statua, quæ ex ære  2 potest putem  G putemus  R  4 nec  om. Gm1  ne  EGm2L  5 materia est fit materia  HNP ante  igitur  add . si  E,  sed del . 6 in  om. R  ipsa  ER  figuram  Hm1La.r . peruenerit  HN  9 corporalia  HNP  ex  om. C  11 prioris  Em1G  12 antiquiorisque  G  13 tamquam  om. CLP, del. Hm2  ex ea  GL in ras. m2 R 14 materia ac figura  brm  materia  in ras. Lm2  forma ac figura ac figura  del. Lm2   LP forma ac figura  CEGHRp  figura ac forma  N  15 generi generis  EG  16 æs statua  17 om. N materiæ  G  17 et quædam statua  CH, om. Lm1   in mg . et quædam figura  m2   P  statua cet. om. EGR  18 quod quæ  edd . 22 et  om. EGR, s. l. Lm2  qualitatis  R  igitur est est  s. l. Pm2   HNP  23 figura forma  N  24  post  quod  add . est igitur  Pm2   figuraque conformatur, id in specie ipsa species, quæ ex genere differentiaque coniungitur. quodsi materia quidem speciei genus est, forma autem differentia, omnis uero forma qualitas est, iure omnis differentia qualitas appellatur, quæ cum ita  sint, iure in eo quod quale sit interrogantibus respondetur.  Describunt autem huiusmodi differentias et hoc modo: differentia est quod aptum natum est diuidere quæ sub eodem sunt genere; rationale enim et inrationale hominem et equum, quæ sub eodem sunt  genere, quod est animal, diuidunt.    Hæc quidem definitio cum sit usitata atque ante oculos exposita, eam tamen plenius dilucideque declarauit. omnes enim differentiæ idcirco differentiæ nuncupantur, quia species a se differre faciunt, quas unum genus includit, ut homo atque  equus propriis discrepant differentiis; nam sicut homo animal est, ita etiam equus, ergo secundum genus nullo modo distant. Porph. Boeth. 37, 18 38, 1. formatur  CHNP quidem quædam  CHLm2PR  3 autem nero  N uero ergo  Lm1  autem  N  qualitas  HNPm1  qualia  CEGLR  uel qualis  s. l. Pm2  5  ante respondetur  excidisse  differentia  coni. Brandt  6  post  autem  add . et  L del. R; Porph. 11, 18 post   8e   add . *αί   cod. B  differentias  Em2GHPm1 xV  differentiam  CLPm2   ΓΛΑΙIΣΦ differentia  Em1NR; Porph,.  τάς τοιούτας διαφοράς  et  LPR i,  om. cett.; Porph. *a\ οοτως  7 qua  CG  actum  R  natura  HL   del. m2   ΓΑΛΠΦ   om. cett.; Porph.   πεφοχος;  ante quæ add. ea  Γ2,  s. l.   A m2,  del. m. al., illa  s. l.   Δ m2  genere sunt  ΣΑΨ  rationale sunt genere  om. EG  9 et equum equnmque  C  10 diuidit  L  11 cum oculos  in mg. E  sit usitata sita sit situr  sic Em1  ita sit  m2  situ sit sita  G  ante  om. HNR, s. l. Lm2 oculis  HN  12 post exposita add. superius  R  ea  GNR  plenius dilucideque declarauit claruit  Em1Gm1   CEm2Gm2  plenius dilucideque declarauit  L  plenius lucidinsque declarauit  Hm2 plenius dilucidiusque claruit  R  exempli insuper luce declarauit  ex  declaruit  N   NP  plenius dilucideque exempli insuper luce declarauit  Hm1  exempli insuper luce reserauit  edd . 13 species ase differre specie  ex  specierum,  sequ. rasura  differentiam  E  species in ære differentiam  G  species ase differentiæ  Lm1  14 a ad  R  concludit  N  nam  in ras. Lm2  sed  EG   quæ igitur secundum genus minime discrepant, ea differentiis distribuuntur, additum enim rationale quidem homini, inrationale uero equo equus atque homo, quæ sub eodem fuerant genere, distribuuntur et discrepant, additis scilicet differentiis. Adsignant autem etiam hoc modo: differentia  est qua differunt a se singula; nam secundum genus non differunt, sumus enim mortalia animalia et nos et inrationabilia, sed additum rationabile separauit nos ab illis, et rationabiles sumus et nos et dii, sed mortale adpositum disiunxit nos ab illis. Vitiosa ratione et non sana quod uult explicat definitio quorundam. id enim esse dicunt differentiam qua una quæque res ab alia distet, in qua definitione nihil interest quod ita dixit an ita concluserit : differentia est id quod est differentia, etenim differentiæ nomine in eiusdem differentiæ usus est  5 10 Porph. 11, 21 12, 1 Boeth. 38, 1 5.   2 describuntur  EG  post  equo  distinguunt edd., post  equus  expectatur  igitur’  Schepps, additum  eqs. nominatiuum absolut .  cf. indicem Meiseri interpretatur Brandt  qui  Lm2P  5 autem  om .  \,   del. Lm2 A. m2  etiam  om. H  etiam et  Λ  eam et  Ν Σ ;  Porph. 11, 21   St καί  6 qua  Porph.   διαφορά έσχιν δχψ διαφέρει έκασχα;  ‘an quo?’  Busse, sed cf. infra 271, 1.7. 18. 272, 17 . 6 nam ab illis  9   LR Q,  om. cett. post  nam  add . homo et equus  cum Porph. edd. cf. etiam infra 271, 9. 12, sed etiam supra 269, 9,  etiam Bussio  homo atque equus  addendum uid . 7 enim autem  Γ  8 inrationalia  uel  irr-  R ?ΓΠ   in ras.  ros.  ex  -bilia  Δ  sed illis  9   om. R  rationabile  p.r   rationale  \ a.r. et cett . separauit disiunxit  ΓΦ  9 et  CHP, s. l. er. uid.   Δ,  om. cett . rationabiles  L \ m1 2  rationale  CP  rationales  cett., add . enim  ΕGΗ ΑίΙΦΨ ;  codd. Porph. aut   λογικοί  aut  λογικά  sumus  om. CEGHP; Porph .  έσμέν  et nos  om. E  et  om. N di  C  dei  ut uid   . 2 sed ab illis  om. EG  11  ante  Vitiosa  in ras.  Hæc  E  ratione  L edd., om. cett. recte?, in ras . est  E  et  om. G  sane  E in ras. NP  explicans  HNP  non  s. l. m2  explicat  L  12 id  cf. 263, 10  13 aliis  R  distat  HN  differt  P  14 dixerit  Lm2P  an utrum  R  concluderit  L  concludat  EGR  id quod est  om. E ante  differentia  add . ipsa  ER  differentia  om. G  15 etenim om. EGR  differentiæ nomine qua differt una res ab alia, id est id quod est differentia est differentia. Differentiæ nomine fid est nomine  in ras. m2 E  in definitione usus in eius diffinitione  N   definitione dicens : differentia est qua differunt a se singula, quodsi adhuc differentia nescitur, nisi definitione clarescat, differre quoque quid sit qui poterimus agnoscere? ita nihil amplius attulit ad agnitionem qui differentiæ nomine  in eiusdem usus est definitione, est autem communis et uaga nec includens substantiales differentias, sed quaslibet etiam accidentes hoc modo : differentia est qua a se differunt singula; quæ enim genere eadem sunt, differentia discrepant, ut cum homo atque equus idem sint in animalis genere,  quoniam utraque sunt animalia, differunt tamen differentia rationali, et cum dii atque homines sub rationalitate sint positi, differunt mortalitate, rationale igitur hominis ad equum differentia est, mortale hominis ad deum, atque hoc quidem modo substantiales differentiæ colliguntur, quodsi Socrates  sedeat, Plato uero ambulet, erit differentia ambulatio uel sessio, quæ substantialis non est. namque istam quoque differentiam definitio uidetur includere, cum dicit : differentia est qua differunt singula; quocumque enim Socrates a Platone distiterit nullo autem alio distare nisi accidentibus  potest  , id erit differentia secundum superioris terminum definitionis, quam rem scilicet uiderunt etiam hi qui definitionis huius uagum communemque finem reprehendentes certæ conclusionis terminum subiecerunt.  2 nesciatur  Lm2  non noscitur  m1 P  definitione in definitione  N  3 qui  LN  quomodo CEGPR qui d  er. H  possemus  EG  possimus  R  4 ita  om. EGR  cognitionem  NPm2, post  agnitionem  add.  a cogitatione  Hm1, del. m2, s. l.  uel cognitione  m2, del. m. al.  set  om. EG accidentales  Lm2Pm2  9 sunt  EGHLm1R  in  om. GNR  et  om. EGR  rationabilitate  CGLm1  rationale  N sunt  CEGLm1R  12 positi post  EG  post differunt  add.  tamen  L  rationabile  L  13 est  om. C  15 ambulatio uel  om. EG, s. l. Lm2  16 nam  HLm1  ista  E  quo  EGHm1 post  differunt  add.  a se  R  cumque  EG  quoque  Rm1  quocumque modo  P post  enim  s. l.  modo  Lm2  19 destiterit  CEm1HPRm2  distauerit  m1 post  alio  s. l.  modo  Em2  accidentibus ex accidentibus  P    Interius autem perscrutantes de differentia dicunt, non quodlibet eorum quæ sub eodem sunt genere diuidentium esse differentiam, sed quod ad esse conducit et quod eius quod est esse rei pars est; neque enim quod aptum natum est nauigare erit hominis differentia, etsi proprium sit hominis, dicimus enim animalium hæc quidem apta nata sunt ad nauigandum, illa uero minime, diuidentes ab aliis, sed aptum natum esse ad nauigandum non erat completiuum substantiæ nec eius pars, sed aptitudo quædam eius est, idcirco, quoniam non est talis quales sunt quæ specificæ dicuntur differentiæ, erunt igitur specificæ differentiæ quæcumque alteram faciunt speciem et quæcumque in eo quod quale est accipiuntur. Et de differentiis quidem ista sufficiunt.   Sensus propositionis huiusmodi est. quoniam superius dixit determinasse quosdam differentiam esse qua a se singula dis 90  creparent, ait alios diligentius de differentia | perscrutantes non  1 15 Porph. Boeth. perscrutantes  EGHP  perscrutantes et speculantes  cett.; Porph.   12, 1   προσεξεργοζόμενοι de differentia  CH linea del., sed lin. er.   Σ  differentiam  cett. edd. Busse; Porph. 12, τά περί τής διαφοράς  2 non non solum  R, quodlibet quod habet  ELm1 h m1 X,  post  quodlibet  er.  habet  23  diuidentium esse  om.   X,  s. l. Lm2  sed quod  dicuntur differentiæ  12   LR Q,  om. cett.  5 aptum actu  R  natum  om. LR; Porph. 12, 4   τδ πεφοχέναι πλεΐν  6 dicimus  Porph. 12,  5  εΐποιμεν γάρ dv,  unde  dicemus  coni. Brandt;   infra 12 erunt  ειεν άν ;  234, 16.  erit. 17.  235, 2  erunt 7 animalia  A  acta  Rm1  nata  om. LR  8 aliis illis  A actum  Rm1  natum  om. R  est  R  erit  h m2  10 neque  Busse  11 est  om. R  quoniam  om. LR  12 quæ  om.   Φ  igitur ergo  L  13 alteram  quæcumque  om. H  et ea  EG  quale  in er.  quid  ut uid.  Hm2 quid  EG post est add.  esse  EG  accipiunt  EG  15 Et sufficiunt  om. N  Et  om. CEGP; Porph. 12,11   Καί  de  om. EG A  differentiis  Porph.   περί μίν διαφοράς  quidem  om. H  sufficiant  CL X m2;   Porph.   άρχει  18 alios ilico  EGLa.c.  ilico alios  P  de differentia differentiam  CLm1P   fuisse arbitratos recte esse superius propositam definitionem, neque enim omnia quæcumque sub eodem posita genere differre faciunt, differentiæ hæ de quibus nunc tractatur, id est specificæ, numerari queunt, plura enim sunt quæ ita diuidunt  species sub uno genere positas, ut tamen eorum substantiam minime conforment, quia non uidentur esse differentiæ specificæ nisi illæ tantum quæ ad id quod est esse proficiunt et quæ in definitionis alicuius parte ponuntur, hæ autem sunt ut rationale hominis, nam et substantiam hominis conformat  et ad esse hominis proficit et definitionis eius pars est. ergo nisi ad id quod est esse conducit et eius quod est esse rei pars sit, specifica differentia nullo modo poterit nuncupari, quid est autem esse rei? nihil est aliud nisi definitio, uni cuique enim rei interrogatæ quid est? si quis quod est esse  monstrare uoluierit, definitionem dicit, ergo si qua definitionis pars fuerit, eius erit pars quæ unius cuiusque rei quid esse sit designet, definitio est quidem quæ quid una quæque res  1 positam  EG  2 posita posita sunt  EGL post genere add.  quæ  Lm1, del. m2  3 differentiæ id est  om. CN  hæ  om. H  id est  om. R, er. uid. H, s. l. Lm2   nominari HLm2NR 5 earum  H  6 quia quæ  CH  specificæ  ante  esse  H, post N 7 proficiant  R  et quæ eæque  G  eæ quæ  Em1, del. m2, etiam proxima  inponuntur  del. m2in  del. Lm2, om. P  diffinitiones  N  definitionibus  EGLm1  aliqua  N  partes  EGLP post ponuntur  add.  ut mortalis rationalis  Em1, del. m2  hæ ea  EGLm2P  9 et  s. l. Lm2  et ad  G  conformat hominis  om. EG  11 conducat  EHm2Lm2N  et eius  pars sit  N  et eius quod  add. quid  Rm1, del. m2, quidem  ex  quid  Hm2,  del. m3  est esse rei pars sit est  Hm1 HR  et eius rei quod est est  del. Lm2  esse pars est est  om. Lm1, s. l.  sit  m2 CL  et eius quod quidem esse rei pars est  P  eius rei quod quidem aliquid  add. E EG  13 esse  om. G, ante  autem  H  nihil  del. Em2  est  s. l. Lm2Rm2  esse  E del. m2 G  unius cuiusque  R  14 interrogatæ ad interrogationem  CHN  quis quid  Lm2  quod id quod  CHNP  qua quid  CHN  16  post  eius  s. l. rei  Lm2  quæ quod  HLm1N  quid quod  N  sit esse  L  esse fit  G  est esse  Hm1N  17 designat Lm2P  significet  Hm1N  est quidem enim est  HN  quæ quid quia  N   sit, ostendit ac profert, demonstraturque quid uni cuique rei sit esse per definitionis adsignationem. illæ uero differentiæ quæ non ad substantiam conducunt, sed quoddam quasi extrinsecus accidens afferunt, specificæ non dicuntur, licet sub eodem genere positas species faciant discrepare, ut si quis hominis  atque equi hanc differentiam dicat, aptum esse ad nauigandum. homo enim aptus est ad nauigandum, equus uero minime, et cum sit equus atque homo sub eodem genere animalis, addita differentia aptum esse ad nauigandum equum distinxit ab homine, sed aptum esse ad nauigandum non est huiusmodi,  quale quod possit hominis formare substantiam, sed tantum quandam quodammodo aptitudinem monstrat et ad faciendum aliquid uel non faciendum oportunitatem. Id circo ergo specifica differentia esse non dicitur, quo fit ut non omnis differentia quæ sub eodem genere positas species distribuit, specifica esse possit, sed ea tantum quæ ad substantiam speciei proficit et quæ in parte definitionis accipitur, concludit igitur esse specificas differentias quæ alteras a se species faciunt per differentias substantiales, nam si uni cuique id est esse quodcumque substantialiter fuerit, quæcumque differentiæ  substantialiter diuersæ sunt, illas species quibus adsunt, omni substantia faciunt alteras ac discrepantes, atque hæ in definitionis parte sumuntur, nam si definitio substantiam monstrat  1 ostendit  om. E  ostenditur  N  ac  er. E, om. N  profert  om. N demonstratque  CLm1  quid quod  Lm1Pm1R  quidem quid  N  2 per  om. EGR, in mg. Lm2 assignatione  EG  3 ad  om. EΡ  quasi  om. EGPR  5 faciant  om. EG  facient  CLm1Rm1  7 homo enim autem  LR  equus  HLNR  hominem equum  cet, om. CEGP  10 esse ad sed tantum  11 om. EG  11 quale  om. EGR, del. Lm2 ante  quod quid  P   add.  per  L   del. m2, s. l. Pm2 post  substantiam  add.  sicut rationale quæ est substantialis qualitas  C  12 habitudinem  Hm1  13 opportunitatem  CR  differentia specifica  C  18  ante  esse  add.  eas  HΝΡ, s. l. Lm2  quæ differentias  om. EGR ad  faciunt  s. l.   1  informant  Lm2  19 differentias  ex  distantias  Lm2  idem est  in   ras. m2  esse  H  idem esse est  R  21 sint  Hm1  omnes  EGP  22 substantias  P  substantiæ  Hm1  substantiæ ratione  N   et substantiales differentiæ species efficiunt, substantiales differentiæ erunt partes definitionum.  Proprium uero quadrifariam diuidunt. nam et id  quod soli alicui speciei accidit, etsi non omni, ut homini medicum esse uel geometrem, et quod omni accidit, etsi non soli, quemadmodum homini esse bipedem, et quod soli et omni et aliquando, ut homini in senectute canescere, quartum uero, in quo concurrit et soli et omni et semper, quemadmodum homini esse risibile, nam etsi non semper rideat, tamen risibile dicitur, non quod iam rideat, sed quod aptus natus sit; hoc autem ei semper est naturale et equo hinnibile, hæc autem proprie propria perhibent esse,  3 276, 2 Porph.  Boeth. et  om. EG, s. l. Pm2  2 erunt  post  partes  Lm2  sunt  m1  sunt  post definitionum  CGR, s. l. Em2  3 DE PROPRIO  om. H, add. Lm2  EXPLICIT DE DIFFEREN. DIFFERENTIIS  Ψ  INCIPIT DE PROPRIO  2<F  4 et  s. l. C  5 hominem  R h m1 A  6 uelut  H geometram  CEm1G edd. Busse  et quod perhibent esse  14   LR   locum   hic om., 277, 7 post  adest  inserit  Ω,  om. cett.  omni  Porph.   12, 14   παντί τφ εϊδει  7 etsij et  R T m1   ante homini  add.  et  R  8 homini  Porph. όνΟ-ρώπψ παντί,  unde  homini omni  coni.   Busse 9  post  uero add. est  Φ  in quo concurrit et  del., in mg.  conuenit  T m2  10 hominem  R Σ  11 risibilem  R ΓΣΦ ;  Porph. ώς τψ άνθρώπψ τό γελαστιχόν  non semper rideat  L Σ  non rideat  ΓΑ  non ridet  hic ut uid. s. l.  semper  add., sed er.   \   R AIIΨΨ  semper non rideat  Busse non rideat semper  edd.; Porph. 12, 18   χαν γάρ μή γελά αεί  risibile tamen  L Λ   edd. Busse; Porph.   άλλα γελαστιχο'ν  12 iam semper  Σ   edd.; Porph. άεί,  cod. Mm2   ίBη  rideat natus sit  om.   Φ  13 sit natus  R, add.  ad ridendum  R ΓΑ  ridere  Σ,  ante  sed  add.  ridendum  Φ ;  om. Porph.  semper ei est naturale  L  semper est ei naturale  Γ  ei semper naturale est  Σ   ante  et  add. ut  om. etiam B Bussii edd. Busse ;  Porph. 12, 20   ώς,  om. cod. A  14 autem  Porph.   81 xai,  om.   xai   cod. A  proprie esse  L Λ  esse  s. l. m2   Σ  esse  om. , proprie dominanterque nominantur  T m2  propria perhibentur perhibentur  del.   Γ m2   ΓΦ  proprie nominantur nominant  Π  propria  R ΔΙΙ  uere dicuntur propria  Ψ ;  Porph.   χυρίως ΐßιά φασιν   quoniam etiam conuertuntur. quicquid enim equus, hinnibile, et quicquid hinnibile, equus. Superius dictum est omnia propria ex accidentium genere descendere, quicquid enim de aliquo prædicatur, aut substantiam informat aut secundum accidens inest. nihil uero est  quod cuiuslibet rei substantiam monstret nisi genus, species et differentia, genus quidem et differentia speciei, species uero indiuiduorum. quicquid ergo reliquum est, in accidentium numero ponitur, sed quoniam ipsa accidentia habent inter se aliquam differentiam, idcirco alia quidem propria, alia priore atque antiquiore nomine accidentia nun|cupantur. et de accidentibus paulo post, nunc de propriis, quæ quadrifariam diuiduntur, non tamquam genus aliquod proprium in quattuor species diuidi secarique possit, sed hoc quod ait diuidunt, ita intellegendum est, tamquam si diceret nuncupant, id est  propria quadrifariam dicunt, cuius quadrifariæ appellationis significationes enumerat, ut quæ sit conueniens et congrua nuncupatio proprietatis ostendat, dicit ergo proprium accidens quod ita uni speciei adest, ut tamen nullo modo coæquetur ei, sed infra subsistat ac maneat, ut hominis dicitur proprium medicum esse, idcirco quoniam nulli alii inesse ani 3 superius eqs. fort. enim equus  om. N  equus equus  CEGHNP U   sed add.  et si homo, risibile, si risibile, homo est  cum Porph. 12, 21, post pr.  equus  add.  et  R A  est et  L  est etiam est et  sic   Φ  equus est et hinnibile est est  s. l.   F\ m2  et quicquid hinnibile equus est  ΓΔ  est equus est hinnibile et quicquid est hinnibile est equus  quattuor  est  s. l. m2   Ψ  equus est hinnibile et quicquid hinnibile est equus est et si homo est risibile est et risibile homo est  2  4 alio  N  6  ante  species  add.  et  Lm1, del. m2  7 et  om. R  genus diiferentia  om. EGR, s. l. Hm2  11  ante  antiquiore add.  in  ER  12 nunc  ex  nam  Hm2  quadrifarie  N  in quadrifariam -um  GP   EGP  diuidunt  H  ur  er.   P  ur  del. m2  aliquid  CPm1  14 ait  om. E   in mg.  dicitur  m2   G  est  R  diuiduntur  EG  15 nuncupantur  EGR  proprie  CEm1G  propriam  ut uid. Pm1  propriam  m2  dicuntur  EGHm1La.c.NR  quadrifariam  C  18 proprietas  Ea.c.  proprii  p.c.   G  dicitur  CEHLa.c. corr. m1 et 2 P  ergo  om. C  proprium  s. l. Cm2  primum  m1  20 ei  ante  nullo  HN  ac et  HNP dicimus  HN   malium potest, nec illud adtendimus, an hoc de omni homine prædicari possit, sed illud tantum, quod de nullo alio nisi de homine dici potest medicum esse, et hæc quidem significatio proprii dicitur inesse soli, etsi non omni; soli enim  speciei, etsi non omni coæquatur, ut medicina soli quidem inest homini, sed non omnibus hominibus ad scientiam adest. Aliud proprium est quod huic e contrario dicitur omni, etsi non soli; quod huiusmodi est, ut omnem quidem speciem contineat eamque transcendat, et quoniam quidem nihil  est sublectæ speciei quod illo proprio non utatur, dicimus omni, quoniam uero transcendit in alias, dicimus non soli: hoc huiusmodi est quale homini esse bipedem, proprium est enim homini esse bipedem, omnis enim homo bipes est etiamsi non solus, aues enim bipedes sunt, geminæ igitur  significationes proprii quæ superius dictæ sunt, habent aliquid minus, prima quidem quia non omni, secunda uero quia non soli, quas si iungimus, facimus omni et soli, sed demimus aliquid secundum tempus, si ei adiciatur aliquando, ut sit hæc tertia proprii nuncupatio ‘omni et soli, sed aliquando,  ut est in senectute canescere uel in iuuentute pubescere; omni enim homini adest in iuuentute pubescere, in senectute canescere, et soli, pubescere enim solius hominis est, sed ali 1 hoc  om. EG  homini  EN  quod quia  HN  nisi de homine  post  esse  N  3 medicus  Hm1N  4 inesse  CP, s. l. Hm2Lm2, om.   EGR  inest  N  etiamsi  Em2  et  m1  Hm1LR etiamsi  EHm1L  repet, post  inest  PR  coæquetur  Em2Hm1 ante medicina  add.  homini  H   del. m2 LNR  homini  om.   NR, s. l. Hm2  adest adesse potest  CLN potest esse  H; de R cf. ad 275, 6  7 est  ante  aliud  HN, post   CG, om. E  8 etiamsi  HLNR  quid  HN  10 quod illo non soli  in   inf. mg. Em2 post  dicimus  add.  enim  C  11 aliis  Em2G  12 hoc id  N   post  quale  add.  est  s. l. Hm2, post  homini  CG  hominis  R, post  homini  add.  proprium  Em2  enim  in mg. Em2  14 etiamsi geminæ  om.   EGR  17 sed Hm2 si m1 demimus  HN deminus Cm1  i demimus ί deest minus  m2  dempsimus  R  dedimus  Em1  addimus  m2  G  deest minus  LP  18 eis  HLP  ei  post  adiciatur  N   omni et soli et soli et omni  C  sed si  G  21  post. in et in  HN  22 est hominis  HN   quando, neque enim omni tempore, sed in sola tantum iuuentute. hæc igitur determinatio proprii in eo quidem modo quod omni et soli inest, absoluta est, sed ex eo minuit aliquid uel contrahit, cum dicimus aliquando, quod si auferamus, fit proprii integra simplexque significatio hoc modo : proprium est  quod omni et soli et semper adest, omni autem et soli speciei et semper intellegendum est ut homini risibile, equo hinnibile; omnis enim et solus homo risibilis est et semper. neque illud nos ulla dubitatione perturbet, quod semper homo non rideat; non enim ridere est proprium hominis, sed esse  risibile, quod non in actu, sed in potestate consistit, ergo etiamsi non rideat, quia ridere tamen posse soli et omni homini semper adesse dicitur, conuenienter proprium nuncupatur, nam si actus separatur ab specie, potestas nulla ratione disiungitur.   Quattuor igitur significationes proprii dixit, nam prima  quidem, quando accidens ita subiectæ speciei adest, ut soli ei adsit, etiamsi non omni, ut homini medicina; secunda uero,  1 in  om. EGR, s. l. L, post  tantnm  P  tamen  L post iunentnte  add.  pubescit  N  2  post  proprii  add.  integra simplexque significatio  GHP del. m1? ex 5  in eo fit proprii  om. R  modo  om.   N, del. Lm2  inest  om. EG  est  Lm1  minus  La.c. minui  N  minuens  P  aliquid uel atque significationem  in ras. Em2  uel  CNP  et  GL, om. ΕH  4 quod quam  N  simplexque et simplex  HLNR  proprii  R  6 soli et omni  N secund.  et  om. GLR,   s. l. Pm2  omni autem intellegendum est  om. Rbrm  7 et semper  om. EGR, del. Lm2, s. l. Hm2Pm2  intellegendum est  del. et s. l.  adest  scr. Hm2, in mg.  quod soli et omni adest  m. al. 8  post.  et  om. EGPR   post  semper  add.  similiter et equus hinnibile  brm  9 illud  Hm2  enim Hm1N  10 proprium est  NPR  sed si est  R  esse  del. Lm2  est  R  11 sed si  R  12 si non rideat etiam  C  quia  om. N, s. l. Hm2  tamen  om. R  autem  HN  possit  La.c.N  potest  Em2 post  omni  add.  adsit  H del. m2  adest  N  13  ante  semper  s. l. et Hm2  semper  om. R ante  conuenienter  add.  et  H er. L del. m2 NP  14 si etsi  Hm1Lm1N  separetur  Em2  a  C  15 proprii  om. EG nam prima unam  CHm1  primam  m2 N  nam  s. l.  primam  P  homini medicina hominem esse medicum  C  secundam  CHN; in mg . ał. secunda autem cum omni accidit etsi non soli ut homini esse bipedem  add. L  uero autem  CL in mg.   cum soli quidem non adest, omni uero semper adiungitur, ut homini esse bipedem; tertia uero, cum omni et soli, sed aliquando, ut omni homini in iuuentute pubescere; quarta, cum omni et soli et semper adest, ut esse risibile, atque ideo  cetera quidem conuerti non possunt : neque enim coæquatur quod soli, sed non omni speciei adest, species quidem de ipso dici potest, ipsum uero de specie minime, qui enim medicus est, potest dici homo, homo uero qui est, medicus esse non dicitur, rursus quod ita est alii proprium, ut omni adsit  etiamsi non soli, ipsum quidem de specie PREDICARE potest, species uero de eo minime, nam bipes prædicari de homine potest, homo uero de bipede nullo modo, rursus quod ita adest, ut omni et soli, sed aliquando adsit, quoniam de tempore habet aliquid deminutum nec simpliciter semper adest,  reciprocari non poterit, possumus enim dicere omnis qui pubescit homo est, non omnis homo pubescit: potest enim minime ad iuuentutem uenire atque ideo nec pubescere; nisi forte non sit pubescere hominis proprium, sed in iuuentute pubescere, aut, etiam cum nondum est in iuuentute aut etiam præteriit, tamen  sit ei proprium non tale quale tunc fieri possit, cum præter iuuentutem est, sed quale cum in iuuentute consistit, atque ideo hoc  1 cum quæ  N  soli  adiungitur  del. Hm2 omni accidit etsi non soli  CHm2L  semper  s. l. Hm2  2 hominem  C  tertiam  CHN  soli et omni  N omnio  m. LNR  homini  om. N  quartam  CG sic HN  4  post.  et  om. EG, add. Pm2  inest  CHm1N  ideo  om. E  adeo  HLR  coæquantur  HN  6 quodj quia cum  Hm1N  non omni sed soli  N  sed si  R  7 qui enim dici homo  om. EGR  8 homo dici  C  9  ad  alii  s. l.  a t illud  L, post add. una pars  R de homine prædicari C 13 adest  ex  est  Em2  distat  Hm1  assit  ex  sit  Hm2  14 diminutum  EN  nec et  Hm1  non non tamen dicimus  L  homo qui est homo  L  qui homo est qui  et  est  s. l. m2 H  18  ante  sed  add.  solummodo  Hm2, ante  in  CN, post post.  pubescere  L  aut  Hm2La.c.Pm2  ut  EGHm1Lp.c.Pm1R  autem  CN  19 cum  Hm1NR  quod  CEGHm2LP etiam  s. l. Hm2  iam  Em1  20 sit adsit  CHN  ei  om. G  fieri  om. C, in ras. Lm2  fieri possit  del., est  s. l. scr.   Hm2  potest  L   in ras. m2 P  est  C  21  post  quale  add.  tunc fieri potest posset  CHLm1N CH s. l. m2 LNP   quod non in omne tempus tenditur, etiamsi tale est, ut omni  92  speciei adsit, quod ta|men in tempus aliquod differatur, integrum atque absolutum proprium esse non dicitur, quartum est quod ita alicui adest, ut et solam teneat speciem et omni adsit et absolutum sit a temporis condicione, ut risibile quod a superiore plurimum distat; nam qui risibilis est, semper ridere potest, rursus qui potest in iuuentute pubescere, cum ipsa iuuentus non sit semper, non ei adest semper ut in iuuentute pubescat, hæc autem quarta proprii significatio quoniam nulla temporis definitione constringitur, absoluta est atque ideo  etiam conuertitur et de se inuicem proprium atque species prædicantur; homo enim risibilis est et risibile homo. Accidens uero est quod adest et abest præter subiecti corruptionem, diuiditur autem in duo, in separa bile et in inseparabile, namque dormire est separabile accidens, nigrum uero esse inseparabiliter coruo et Æthiopi accidit, potest autem subintellegi et coruus albus et Æthiops amittens colorem præter subiecti corruptionem, definitur autem sic quoque; accidens est  13 281, 7 Porph. 12, 23 13, 8 Boeth. 39, 10 21.   1 quod quia  HN  2 speciei tempori  EGR  aliquid  C  4 alicui  om. EG, del. Hm2  ali  R  alii  Lm1 pr.  et  om. EGLR post.  et ut  La.c.R  5  post.  a  s. l. Hm2  6 qui  ex  quod  Lm2  7  ante  cum  add.  sed  CH del. m2 NP, s. l. Lm2  8 adest est  EGR  in iuuentute  deleri uult Hilgard  9 quoniam quam  EGLm2P  10 definitio  uel  difd–  EGLm2R  constringit  EG  11 et de se et ideo de se  P  de se  om. R  De specie  EG  12 risibile  C  et  om. EGHR  13  inscript.   om. HL K ACCIDENTE  ΝR ΔΣ  14 uero  om.   A  15 diuiditur subsistens  281, 3   LR Q,  om. cett. duobus  L  16 in  om.   Φ  nam  A   Busse amittens colorem  A m1 T"  nitens colore c ett. edd. Busse;   Porph. άποβαλών τήν χροιάν;   cf. supra 101, 13  corruptionem subiecti  LR ϋίΓΦ ;  codd. Porph.   φθοράς   aut ante   τοΰ υποκειμένου   aut post; definitur  Porph. 13, 3   ορίζονται   quod contingit eidem esse et non esse, uel quod neque genus neque differentia neque species neque proprium, semper autem est in subiecto subsistens. Omnibus igitur determinatis quæ proposita sunt,  dico autem genere, specie, differentia, proprio, accidenti, dicendum est quæ eis communia adsint et quæ propria. Quouiam, ut superius dictum est, quæ de aliquo PREDICARE, uel substantialiter uel accidentaliter dicuntur cumque  ea quæ substantialiter PREDICARE, eius de quo dicuntur substantiam definitionemque contineant et sint eo antiquiora atque maiora, quod ex substantialibus PREDICATO efficiuntur, cum ea quæ substantialiter dicuntur pereunt, necesse est ut simul etiam ea interimantur quorum naturam substantiamque  formabant, quæ cum ita sint, necesse est ut quæ accidenter dicuntur, quoniam substantiam minime informant, et adesse et abesse possint præter subiecti corruptionem, ea enim tantum cum absunt subiectum corrumpere poterunt, quæ efficiunt atque conformant quæ sunt substantialia, quæ uero  8 superius 276, 4.   1 contigit R A   ante pr. esse add. et R, s. l.   \ m2; om. Porph.   13, 4 post.  et uel  L   post  uel  littera er. )  edd.; Porph.   η,  codd. CM   nat  2  post  genus  s. l. est A m2  neque species neque differentia  ΔΔΣ  edd.  Busse; Porph.   οοτε διαφορά οϋτε είδος   post proprium  add.  sit  LR  3 consistens  Λ  4 præposita  Δ m1  5 dico accidenti  om.   Γ  propria  Φ proprio et  L ΔΑΣ  accidente  H  et accidenti  L A m2  et accidente  m1 )  ΛΣ  de accidenti  EG  6 eis his  CHP  hiis  Φ  uel his  R,  om. EG;   Porph. 13, 7   αΰτοϊς  adsint sint  R  sunt  L Λ m1 ηιΙΧΣ ;  Porph.   πρδσεοτιν  et  om. G  7  post  propria  add.  EXPLICIT DE GENERE SPECIE DIFFERENTIA PROPRIO ACCIDENTE  Σ  8 ut  om. EG  alio  CEGR  9 accidentialiter  CP accidenter  HR  dicuntur prædicantur  R  cum  EG  11 definitione  EG  maiora atque antiquiora  C 12 quod quia  R  substantialiter  CN  efficitur  CHm2LN  13 cumque  N,  post  cum  s. l.  accidenter  E  intireunt  P  an  informabant? accidentaliter  Lm2  16 et  om. EGR, s. l. Lm2  abesse et adesse  H  17 possunt  N  tantum enim  C  18 perrumpere  E  potuerunt  LR  19 informant  HN   non efficiunt substantiam, ut accidentia, ea cum adsunt uel absunt, nec informant substantiam nec corrumpunt, est igitur accidens quod adest et abest præter subiecti corruptionem, id autem diuiditur in duas partes, accidentis enim aliud est separabile, aliud inseparabile, separabile quidem dormire, sedere,  inseparabile uero ut Æthiopi atque coruo color niger. in qua re talis oritur dubitatio. ita enim est definitum : accidens est quod adesse et abesse possit præter subiecti corruptionem. idem tamen accidens aliquando inseparabile dicitur; quod si inseparabile est, abesse non poterit, frustra igitur positum est  accidens esse quod adesse et abesse possit, cum sint quædam accidentia quæ a subiecto non ualeant separari, sed fit sæpe ut quæ actu disiungi non ualeant, mente et cogitatione separentur. sed si animi ratione disiunctæ qualitates a subiectis non ea perimunt, sed in sua substantia permanent atque perdurant, accidentes esse intelleguntur, age igitur, quoniam Æthiopi color niger auferri non potest, animo eum atque cogitatione separemus, erit igitur color albus æthiopi, num idcirco species consumpta sit? minime, item etiam coruus, si ab eo colorem nigrum imaginatione separemus, permanet tamen  auis nec interit species, ergo quod dictum est et adesse et abesse, non re, sed animo intellegendum est. alioquin et substantialia, quæ omnino separari non possunt, si animo et cogitatione disiungimus, ut si ab homine rationabilitatem auferamus  1 cum absunt uel cum adsunt uel cum absunt  H  uel cum absunt uel cum adsunt  N  cum uel uel  s. l. m2  absunt uel adsunt  L; ante  assunt  sic add.  uel  P  3  ante  adest  add.  et  P  4 dinidunt  EGLR  accidens  edd.  aliud est enim  H  ante  dormire  add.  ut  brm  6 ut  om. HR edd.  7 dubietas  CEG recte? post.  est  add. Hm2  8 et uel  N  potest  CL  9 dicit  EG  11 abesse-et adesse  E  12 ab  CRm1  14 animi hac  C  15 eas  EGN  permaneant  G  ac  R  16 accidenter  CG  intellegantur  Em1 igitur enim  HN  17 eum  om. G, ante  separemus  C, uero  E  atque et  HLNPR  18 num  ex  non  Rm2  19 consumptæ consumpta  R  sunt  EGLR edd.  ita  CEP  20 imagine  EGR  21 interiit  Lm1PR pr. et om. EGR, s. l. Lm2  22 et  om. CEG  23 si sæpe  Hm1LNP  2t rationalitatem  P     quam licet actu separare non possumus, tamen animi imaginatione disiungimus  , statim perit hominis species, quod idem in accidentibus non fit: sublato enim accidenti cogitatione species manet. Est alia quoque accidentis definitio ceterorum omnium priuatione, ut id dicatur esse accidens quod neque genus sit neque species nec differentia nec proprium; quæ definitio plurimum uaga est ualdeque communis. sic enim etiam genus definiri potest, quod neque species neque differentia nec proprium sit nec accidens, eodemque modo  species ac differentia et proprium, cum autem eadem similitudine definitionis plura definiri queant, non est terminans et circumclusa descriptio, præsertim cum longe sit a definitionis integritate seiunctum quod cuiuslibet rei formam aliarum rerum negatione demonstrat. Quibus omnibus expeditis, id est genere, specie, differentia. proprio atque accidenti, descriptisque eorum terminis quantum postulabat institutionis breuitas, ea ipsa communiter pertractanda persequitur, ut quas inter se habeant differentias hæc quinque, de quibus superius disputatum est, quas uero com muniones, mediocri consideratione demonstret, ut non solum  1 separari  EG  possimus  EL post  tamen  add.  si  L, s. l. Hm2Pm2 imaginatione cogitatione  N  statimque  C  q.  er.   H  q.  del. m2 N  periit  PR  3 item  CHm1  sit  EN ut uid.  sublata  EGR  enim  s. l. Cm2 accidenti  om. EGR, post  cogitatione  N  ante  cogitatione  er.  et  C  quoque  om. EGP sic accidentis  om. C, post  definitio  R  ad  priuatione  s. l.  quæ fit per priuantiam  Em2  id  om. EG dicat  EGR  6 fit  C  neque differentia neque proprium  LNR  8 enim  om. NR  nec  ante differentia  CH  9 neque  NR  sit  om. L,   post  accidens  R  neque  N  10 proprio  HPm1  11 plurima  L  queunt  EGLm1R  termino  Ep.c.R  et  om. EGR 12 ab LR  ac  G negatione rerum  E   demonstret  N  post  genere  add.  quidem  CP  ante  proprio  add.  et  H ante  quantum  add.  et  PR, s. l. Lm2  17  post  breuitas  repet.  expeditis  PR,   s. l. Em2  pertractanda  om. C  retractanda  HNP  18  ante  quas  s. l.  quia  Em2 de quibus  om. E  disputandum  G  quas nero quasue  CL   quid ipsa sint, uerum etiam quemadmodum inter se comparentur, appareat.  quid  H, m2 in CLP  quod  NPm1  quæ  Cm1EGLm1R  comparantur  E  2 BOEZIO  BOETI  E  V. C.ET I LL . EXINI  sic E  EXCONS. ORDINAR. PATRICII IN ISAGOGAS PORPHYRII  Y  ex  I  Gm2  ID EST INTRODVCTIONEM IN CATEGORIAS A SE TRANSLA.  sic EG  EDITIONIS SECVNDÆ LIBER IIII. EXPL.   EXPLICIT’  E . INCIPIT LIBER V.  EG ; EXPLICIT LIBER   LIBER  om. C  QVARTVS. INCIPIT LIBER   LIBER  om. HN  QVINTVS  CHLNP, add.  DE COMMVNIBVS GENRIS. DIFFER. SPEC. ACCID. ET PROPI  N ; EXPLICI  R   Expeditis per se omnibus quæ proposuit et quantum in unius cuiusque consideratione poterat, ad scientiæ terminum breuiter adductis nunc iam non de singulorum natura, id est  uel generis uel differentiæ uel speciei uel proprii uel accidentis, sed de ad se inuicem relatione pertractat, nam qui communiones ac differentias rerum colligit, non ut sunt per se res illæ considerat, sed ut ad alias comparentur, id autem duplici modo, uel similitudine, dum communitates sectatur,  uel dissimilitudine, dum differentias, quæ cum ita sint, nos quoque, ut adhuc fecimus, propter planiorem intellectum philosophi uestigia persequentes ordiemur de his communionibus quæ adsunt generi et speciei et differentiæ uel proprio et accidenti.    Commune quidem omnibus est de pluribus prædiPorph. Boeth. 40, 1 16.   3 cuiuscumqne  C  considerationem  Ea.r.G  4 id est  om. N, add.   Rm2  5  pr . uel  om. P secund.  uel et  P  6 nam quia  R  namque  Hm1N  7 sunt. om. C  8 ille  GLNP, post  illæ  s. l. sint  Cm2  ut  om. R  ad  s. l. LRm2 post  alias  add.  qualiter  CHPR, s. l. Lm2  comparantur  EGHm2, recte? cf.284, 1 post  autem  s. l.  fit  Cm2L,   in mg. Em2, post  duplici  s. l. Pm2  9 dum dum  om. EG  sectatur retractat  R  retractantur  L  n  del., s. l. a i  sectatur  P differentiæ  La.c.P  uel differentia  EG  11  ad  adhuc  s. l.  id est uel  G  hac tenus  EGm2  12 his his omnibus  R  communibus  EGR  utrumque  et  om.   EGLR  uel  om. R  et  NP  14 et uel  EGL atque  R  15  ante  Commune  add. inscriptionem  DE COMMVNIBVS GENERIS ET  add.   ΔΠ  SPECIEI DIFFERENTIÆ PROPRII ET ACCIDENTIS  ΛΠ   Busse,   N in subscript. libri IV cum alio ordine uerborum,  DE HIS HIIS  Φ  COMMVNIBVS QVÆ ASSVNT sunt  A  GENERI ET SPECIEI ET SPECIEI  om.   T  ET DIFFERENTIÆ ET PROPRIO ET ACCIDENTI accidenti proprio et differentiæ  A   ΓΑ   litt. minusc.   Φ, INCIP. DE EORV COMVNIBVS  2  DE COMMVNITATIB; OMNIVM. i',  inscript.   om. CEGHLPR   cari, sed genus quidem de speciebus et de indiuiduis, et differentia similiter, species autem de his quæ sub ipsa sunt indiuiduis, at uero proprium et de specie cuius est proprium et de his quæ sub specie sunt indiuiduis, accidens autem et de speciebus et de indiuiduis. namque animal de equis et bobus et canibus prædicatur, quæ sunt species, et de hoc equo et de hoc boue, quæ sunt indiuidua, inrationale uero et de equis et de bobus prædicatur et de his qui sunt particulares, species autem, ut homo, solum de his qui  sunt particulares prædicatur, proprium autem, quod est risibile, et de homine et de his qui sunt particulares, nigrum autem et de specie coruorum et de his qui sunt particulares, quod est accidens inseparabile, et moueri de homine et de equo, quod est accidens  separabile, sed principaliter quidem de indiuiduis, secundum posteriorem uero rationem de his quæ continent indiuidua. Antequam singulorum ad unum quodque habitudinem tractet, illam prius respicit quam omnes ad se inuicem habere uide 1 sed separabile  16 om. HNP post.  de  om. R  2 autem quidem  Δ  hiis  Φ,  item 4  3  post  indiuiduis  s. l.  prædicatur  Em2  at uero  separabile  16 om. CEG  at uero indiuiduis  5 om.   Σ · 4 de his  om.R  5  post.  de  om. R  6 bubus  Lm1 A  bobis  R, ante add.  de  L T  de bobus Busse  et canibus  cum Porph. 13, 14 om. edd., delend. uid. Bussio  7 prædicatur  post species  R pr. sic  de  om. R  8 inrationabile  L  et  om. Porph. 13, 15; ante  et  add.  similiter  R  9 de  om. R  bubus  RLm1 A  prædicatur  s. l.   \ m2  dicitur  m1 ,  post  particulares  Λ2  quæ  L TA  10 quæ  R ΓΑ  11 particularia  R, add.  homines  L 4ΛΦ ;  om. Porph. proprium particulares  12 om. R  quod est  otov   Porph.   13, 17  12  pr.  et  om.   L ΆΣ   Busse casu ut uid., cf. eius adnot. ad   Porph.  v-ai ,  add.   \ m2  13  pr.  et  om. Busse; Porph. 13, 18   τοΰ τε εΐδοος  14 qui quæ  R de homine equo  post  separabile  R  16 sed  om.   Π Σ   post principaliter  add.  accidens prædicatur  Φ,  s. l.  accidens  Lm2  17 secundum rationem secundo uero  cet. om.   N ΛΣΦ ; secundo  etiam  T m1 ; uero  post  secundum  C  posteriore  E ratione  E  orationem  Λ   ante  de  add.  et  edd. cum Porph. 13, post  indiuidua  add. speciebus  N Σ  20 uidentur  RG   antur. hæc est autem una communio quæ propositarum quinque rerum numerum pluralitate prædicationis includit; omnia enim de pluribus prædicantur, in hoc ergo sibi cuncta communicant, nam et genus de pluribus prædicatur, itemque  species ac differentia et proprium et accidens, quæ cum ita sint, est eorum una atque indiscreta communio de pluribus PREDICARE, disgregat autem ipsam de pluribus PREDICAZIONE, quemadmodum in singulis fiat, quod unum quodque propositorum de quibus pluribus prædicetur ostendit, ait enim genus  quidem de pluribus prædicari, id est speciebus ac specierum indiuiduis, ut animal prædicatur de homine atque equo ac de his indiuiduis quæ sub homine sunt atque sub equo, item genus PREDICARE de differentiis specierum atque id iure. quoniam enim species differentiæ informant, cum genus de  speciebus prædicetur, consequens est ut etiam de his dicatur quæ specierum substantiam formamque efficiunt, quo fit ut genus etiam de differentiis prædicetur ac non de una, sed de pluribus; dicitur enim quod rationabile est, esse animal et rursus quod inrationabile est, esse animal, ita genus de speciebus ac differentiis prædicatur ac de his quæ sub ipsis sunt indiuiduis. differentia uero de speciebus dicitur pluribus ac de earum indiuiduis, ut inrationabile et de equo prædicatur ac boue, quæ sunt plures species, et de his quæ sub ipsis sunt indiuiduis eodem modo dicitur; nam quod de uniuersali  prædicatur, prædicatur et de indiuiduo. quodsi differentia de speciebus dicitur, prædicabitur etiam de eiusdem speciei sub1 præpositarum  HN  5  post.  et atque  R  7 autem ut est  E  8 quod ut  Em2P  et quod  La.c.  et ut  p.c., ante  quod  s. l.  in eo  Hm2  præpositorum  HN  9 ostendat  ELm2P  10 id est  om. HNR, er. G 11 atque et  CL  equo ac de  om. EG  ac atque  CL  et  R  12 de  om. L, s. l. Cm2  qui  EGP post. sub  om. LNP  14 enim  del. E  15 prædicatur  HN  16 perliciunt  HNP  18 rationale  EGHNP  19 quod  om. R, in ras. E,  quoniam  GLm1  inrationale  HNP  est  om. R  21 differentiæ... dicuntur  R 22 inrationale  uel  irr-  Em2  rationabile  m1 HLm2NP  23 bouej de boue  N  et de deque  EG 25 et  ante  prædicatur  C  26 prædicatur  C  etiam  om. EN   iectis. species uero de suis tantum indiuiduis prædicatur; neque enim fieri potest, ut quæ species est ultima quæque vere species ac magis species nuncupatur, hæc alias deducatur in species, quod si ita est, sola post speciem individua restant, iure igitur species de suis tantum indiuiduis prædicantur, ut  homo de Socrate, Platone, CICERONE et ceteris, proprium item de specie PREDICARE cuius est proprium, neque enim esset proprium alicuius, si de alio diceretur; de quo enim una quæque res ‘et soli et omni et semper’ dicitur, eiusdem proprium esse monstratur quæ cum ita sint, proprium de specie  dicitur, ut risibile de homine; omnis enim homo risibilis est. dicitur etiam de indiuiduis speciei de qua prædicatur; est enim Socrates, Plato et CICERONE risibilis, accidens uero et de speciebus pluribus dicitur et de diuersarum specierum indiuiduis. dicuntur enim coruus atque Æthiops nigri et hic cor uus et hic Æthiops, qui sunt indiuidui, nigri secundum nigredinis qualitatem uocantur. atque hoc quidem est accidens inseparabile, sed multo magis separabilia accidentia pluribus inhærescunt, ut moueri homini et boui   uterque enim mouetur  , et rursus ea quæ sub homine sunt atque boue indiuidua,  moueri sæpe prædicantur. sed aduertendum est auctore Porphyrio quod ea quæ accidentia sunt, principaliter quidem de his dicuntur in quibus sunt indiuiduis, secundo uero loco ad uniuersalia indiuiduorum referuntur, atque ita prædicatio  1 prædicabitur  CLP  3 uero  C  5 prædicatur  Cm1EGLRm2  7 esse  E  8 nisi  HPR, ex  si  CLm2  aliquo  CHP ante  diceretur  add.  non  R, s. l. Lm2  9  pr.  et  om. EGHN secund.  et  om. G tert.  et  om. EG, del. Lm2, s. l. Pm2; ad  et semper  cf. 275,10  12 etiam autem  HPm1  13 Plato et piato  N  et  om. CEG  risibiles  CH  et  om. EGLP  14 pluribus  om. CN  dicitur  om. H, post  indiuiduis  s. l.  scil, prædicatur  m2  specierum  om. HN  15 dicuntur  in ras.   Hm2  dicitur  GNR  niger  NR  et  om. EGHN 16 et  om. EG   post  nigri  add.  autem  R, s. l. Lm2  19 et  om. EG  20 et  om.   CEGP  21 mouere  Ea.c.Gm2  actore  Ea.c.R  23  post  dicuntur  add. nam non subsistunt præter hæc quibus adsunt et nulli prius accidunt quam indiuiduis  R  24  post  uniuersalia  add.  ad speciem  G   superiorum redditur, ut quoniam nigredo singulis coruis adest, dicitur adesse coruo. nam quia omnia particularia qualitas ista accidentis nigredinis inficit, idcirco eam de specie quoque PREDICARE dicentes coruum, ipsam speciem, nigrum esse. In quibus omnibus mirum uideri potest, cur genus de proprio PREDICARE non dixerit nec uero speciem de eodem proprio nec differentiam de proprio, sed tantum genus quidem de speciebus ac differentiis, differentiam uero de speciebus atque indiuiduis, speciem de indiuiduis, proprium de specie atque indiuiduis,  accidens de speciebus atque indiuiduis. fieri enim potest ut quæ maioris PREDICAZIONE sint, ea de cunctis minoribus prædicentur, et quæ æqualia sunt, sibimet conuertuntur, eoque fit ut genus de differentiis, de speciebus, de propriis, de accidentibus prædicetur, ut cum dicimus ‘quod rationale est,  animal est’, genus de differentia, quod homo est, animal est, genus de specie, quod risibile est, animal est, genus de proprio, ‘quod nigrum est’, si forte coruum uel Æthiopem demonstremus, animal est, genus de accidenti prædicamus, rursus quod homo est, rationale est, differentia de specie,  1 superiorum    s. l.  id est specierum  GP  superioribus  cett.  subteriorura superioribus  brm  ut dicitur  om. EG  2  post  coruo  s. l.  speciali  Lm2  3 nigredinis accidentis  C infecit  HLm1  eam eamdem  Lm2Pm2  it eadem  m1  eadem  EG  eo  Rm1  ea  m2  de  om. P  4 ipsum specie  EGPRm2 post  ipsam  add.  scilicet  C  nigram  C  5 omnibus  s. l. Cm2  6  utroque loco  neque  R  7 differentias  R  8 atque  Rbrm  et de  p  differentiis indiuiduis  pr cum 286, 1, differentiis <atque indiuiduis>  coni. Brandt; cf. 287,12 21  differentias  HLPR  9 proprium de specie atque indiuiduis  om. H  11 maiores prædicationes  EGR  sunt  Ca.c. ras.  i  ex  u  Pm2R  ea  s. l. L  eadem  C  eædem  om.  de  G  eæ  Pm1  hæ  ER  cunctis dictis  EGR  12 et  om. EG   conuertuntur   Em1GLm1Rm2  conuertentur  m1  conuertantur  CEm2HL   m2NP ad  eoque  s. l.   i  ideo  G  fit quale sit  EG  13  pr.  de et de  HNP   secund.  de  om. R  et de  HLNP tert.  de  om. E  et  HNPR  et de  L   quart.  de et  NP  et de  HL  atque  R  14 prædicatur  EG  rationabile CEGLm1NR  15 animal est sit animal  E   ad  sit  s. l.  pro est  GLR  de  s. l. EGm2L post differentia  add.  prædicatur  GP del. m1?,   s. l. Lm2, s. l. prædicari  Em2  16 eat genus  om. G accidente  R  19 rationabile  Em1G post  specie  add.  prædicatur  G  quod risibile est, rationale est,’ differentia de proprio, quod nigrum est, rationale est, si æthiopem demonstremus, differentia de accidenti; item quod risibile est, homo est, species de proprio, ‘quod nigrum est, homo|est,’ si æthiopem designemus, species de accidenti, qua in re etiam quod nigrum  est, risibile est in Æthiopis demonstratione ut proprium de accidenti prædicatur. conuerti autem ad totum accidens potest, ut quoniam in indiuiduis singulorum esse proponitur, idcirco de superioribus etiam PREDICARE, ut quoniam Socrates animal est, rationalis est, risibilis est et homo est, cumque in Socrate  sit calvitium, quod est accidens, prædicetur idem accidens de animali, de rationali, de risibili, de homine, ut accidens de quattuor reliquis PREDICARE sed horum profundior quæstio est nec ad soluendum satis est temporis, hoc tantum ingredientium intellegentia expectet, quod alia quidem recto ordine PREDICARE, alia uero obliquo, quoniam moueri hominem rectum est, id quod mouetur hominem esse conuersa locutione proponitur, quocirca rectam Porphyrius in omnibus propositionem sumpsit, quodsi quis uim prædicationis et solutionis adtenderit in singulis prædicationibus comparans, eas quidem  1 differentiam  HR  3 accidentia  G post  item  add. quod rationale est homo est species de differentia  Hm1, del. m2  speciem  ELm2PR,   item 5  6 ut  om. R, del. ELm2 post  proprium  s. l.  etiam  Pm2,   post  accidenti  N, s. l. Cm2 prædicetur  CHLm1NPm2  ad  om.   N, s. l. Cm2  8 ut  ex  et  Hm2  in  N, s. l. m2 in EHP, om. cett. præponitur  Ca.c.EGHLNR  9 prædicatur  CHLNR ante  animal  add.  et  HN  10  ante  rationalis  add.  et  HNP, s. l. Cm1?  rationabile  Lm1 ante  risibilis  add.  et  HNPR, s. l. Cm1? Lm2  risibile Cm1EGLm1  et  s. l. m1?  homo est  post  rationalis est  C  et  om.   EG  11 prædicatur  CHLm2NP 12  secund.  de  om. CEGR tert.  de  om. R quart.  de  om. C  ut et  CHN prædicatur  CHN dissoluendum N expectet idem quod  spectet quoniam nam HLm2NP moueri posthominem Cm2Pm2 17 moneatur  N  ante  proponitur  s.l.  non  Hm2  proportionem  EL uim quis  EGLR  uim  om. Hm1, ante adtenderit s. l. m2  prædicatæ  H  prædictæ Lm2Pm2  et solutionis CN  solutionisque  L  solutionis  Gm1Hm2  locutionis  m1 ,  s. l. add. Pm2  solutione  Gm2R  solue  sic E attenderit  in ras. Em2  ostenderit  R prolationes quæ rectæ sunt, inueniet a Porphyrio esse enumeratas, eas uero quæ conuerso ordine prædicantur, fuisse sepositas. Commune est autem generi et differentiæ con tinentia specierum. continet enim et differentia species, etsi non omnes quot genera, rationale enim etiamsi non continet ea quæ sunt inratio· nabilia quemadmodum animal, sed continet homi nem et deum, quæ sunt species, et quæcumque prædicantur de genere ut genera, et de his quæ sub ipso sunt speciebus prædicantur, et quæcumque de differentia PREDICARE ut differentiæ, et de ea quæ ex ipsa est specie prædicabuntur. nam cum sit genus animal, non solum de eo prædicantur ut genera substantia et animatum, sed etiam de his quæ sunt sub animali speciebus  4 292, 10 Porph. 13, 22 14, 12 Boeth. 40, 17 41, 12.   1 esse  om. GN, add. Hm2  enumeratas N numeratas  cett.  2 prædicantur proferuntur  HN  3 positas  Gm1Hm1  suppositas  Pm2  4  de   Porph. cf. ad 103, 7  5 Communis  Σ,  m1 in EH \  est  om. E   Porph. 13, 33 Busse, post  autem  N  6 continet sunt  292, 8 LR Q,  om. cett.  7 etiamsi  ΔΣ  quod  i m1  quas  A m2R  8 enim  om. R,   8. l.   Δ inrationalia  2Φ,  add.  ut genus  codd. præter R Σ,  om. etiam   Porph. 14,2, delend. uid. Bussio 9 sed tamen  brm  10 deum angelum  R  angelum et deum  L; Porph. cod. A   θεόν,  cett.   άγγελον 11 genera  Σ  genus  cett. Busse sed  genera  probare uid.; cf.  ut genera  16. 293, 20, ut differentiæ; Porph.  όσα τε ν,ατηγορεΐται του   γένους ώς γένους  et eadem  in ras. A m2  12 et  Z p, s. l.   A m2,   om. cett.  (aliter  er.   T   Busse  item  brm; cf. ad quæcumque  Lm2R Z  quæque  cett.  13 de differentia differentiæ  Lm1 A  differentia  R ΓΦ ;  cf.  ut differentiæ  294, 1; Porph. 14,4   όσα τε τής διαφοράς ώς   διαφοράς  ex sub  L \  et  R; Porph.   έξ prædicantur  Γ  15 genus sit  ΔΛΣ  16 prædicatur  R  ut  om. edd.  genera  L Z   Busse  genus  cett. codd., om. edd.; cf. 394, 3 5; Porph. 14,5   γένους... ώς   γένους αατηγορεΐται ή ουσία  17 sunt  om. L  animalis  Δ  omnibus PREDICARE hæc usque ad indiuidua. cumque sit differentia rationalis, prædicatur de ea ut differentia id quod est ratione uti, non solum autem de eo quod est rationale, sed etiam de his quæ sunt sub rationali speciebus PREDICARE ratione uti. commune autem est et perempto genere uel differentia simul perimi quæ sub ipsis sunt; quemadmodum enim si non sit animal, non est equus neque homo, ita si non sit rationale, nullum erit animal quod utatur ratione. Post eam quæ cunctis adesse uisa est communitatem, singulorum ad se similitudines ac dissimilitudines quærit, et quoniam inter quinque proposita genus ac differentia uniuersalioris prædicationis sunt, siquidem genus species continet ac differentias, differentiæ uero species continent neque ab his  ullo modo continentur, primum generis ac differentiarum similitudines colligit, ac primam quidem ponit hanc, dicit enim commune esse generi ac differentiæ, ut species claudant;  1 prædicatur  LR ante  hæc  add.  et  s. l. Lm2, in mg. Γ,  post  hæc  Λ  hæc  del.   \ m2  2 rationalis  codd. (etiam Bussii LQ  rational,  in P uox pæne tota euanuit rationale  edd. Busse; Porph. διαφοράς τε οόσης τής τοΰ λογιχοΰ ;  cf. infra 293, 14  rationalis differentia;  295, 11  sub rationali differentia,  unde  rationalis  nominatiuum   potius intellegas quam cum Porph. genetiuum prædicantur  Φ  3 eo  coni. Busse  non et non  L *l  4 autem  ΓΦ,  s. l. Km2, om. cett.;   Porph. 14, 8   δε  5  ante  sunt  s. l.  sub ipsa  \ m2  sub rationabilibus  h m1, del. m2 post  rationali  add. animali  ΠΦ,  s. l. Lm2  prædicatur  ΓΔΛΣΦ   a.c.; Porph. 14, 9   χατηγορηθήσετοι  6  ante ratione  add.  id quod est  s. l.   et m2 W m2 Busse  id quod potest  LR post  commune  s. l.  illis  Γ est autem  Φ   ante  perempto  add.  hoc  Λ  genere  Porph.  ή τοΰ γένους,  om.   η   cod. Μ  8 enim  Σ,  s. l.   Ψ m2,  om. cett.; Porph. 14,11   γάρ  sit est  CEGHP  9 ita sic  L  ac  b m1 \  12 ad se ad esse  EGP  et  om. CEG, s. l. Pm2, del. Lm2  13 generis ac differentiæ  CN  uniuersaliores prædicationes  CEGNP  14  ante  species  add.  et  LR  15 nec  N  16 ac et  N  17 primum  LNP hanc hanc communionem  H  18 commune hoc commune  H  communionem  LR  ac et  CGLP concludant  HN   nam sicut genus sub se habet species, ita etiam differentia, tametsi non tantas quot habet genus, etenim genus quoniam differentiam etiam claudit et non unam tantum sub se differentiam cohercet ac retinet, plures necesse est habeat sub se  species, quam quælibet una earum differentiarum quas claudit, ut animal PREDICARE de rationabili et inrationabili. quodsi ita est, PREDICARE et de his quæ sub rationali sunt positæ speciebus et de his quæ sub inrationali. est ergo commune animali et rationali, id est generi et differentiæ, quod sicut  genus de homine et de deo PREDICARE, ita etiam rationale, quod est differentia, de deo ac de homine dicitur, sed non in tantum hæc prædicatio funditur quantum animalis, id est generis, animal enim non de deo solum atque homine, sed de equo et boue prædicatur, ad quæ rationalis differentia non  peruenit. sed quandocumque deum supponimus animali, secundum eam opinionem facimus quæ solem stellasque atque hunc totum mundum animatum esse confirmat, quos etiam deorum nomine, ut sæpe dictum est, appellauerunt. Secunda item communio est generis ac differentiæ, quoniam quæcumque  PREDICARE de | genere ut genera, eadem de his quæ sub  96  ipso sunt speciebus prædicantur; ad hanc similitudinem 15 quandocumque   18 appellauerunt Abælardus, Introduct. ad theolog., II 34. sæpe 208, 22. 259, 19.   1 habeat  Lm2  differentiæ  EGR  2  post.  genus  om. EGR, post quoniam  Cm1, corr. m2  3 differentias  CHm1L  etiam  del. Lm2, om. N  et  om. EG, s. l. Lm2 tantum  om. H, s. l. Lm2  4  ante  plures  add.  sed  EGL  adhibeat  R  ut habeat  L  5 quas  om. L quam  EGHPm1R  6 rationali  CHLN  inrationali  uel  irt-  HLN  7 rationabili  Cm1EGm2P  8 inrationabili  uel  irr-,  CEGNP  commune est,  post s. l.  ergo  C; ergo  om. EG, add. Pm2  10 et de deo  om. EG  rationabile  CEGR  11 in  om. LN  12 hæc  om. EG  14 rationabilis  R  16 opinionem  CHNPm2 Abælard.  propositionem  EGLPm1R  qua  EGLm1P  solem coelum  Abælard.  17 confirmant  EGLm1  confirmet  N  20 de genere prædicantur  C post  eadem  add.  et  L  21 ipso genere  H  ad hanc similitudinem  om. EGR; ante  ad  s. l.  et  Pm2   quæcumque de differentia prædicantur ut differentiæ, et de his quæ sub differentia sunt ut differentiæ prædicantur, cuius sententiæ talis est expositio, sunt plura quæ de generibus prædicantur ut genera, ut de animali dicitur animatum, dicitur substantia, atque hæc ut genera, hæc igitur prædicantur et  de his quæ sub animali sunt, ut genera rursus; nam hominis et animatum et substantia genus est, sicut ante fuerat animalis. item in ipsis differentiis quædam differentiæ inueniuntur quæ de ipsis differentiis PREDICARE, ut de rationali duæ differentiæ dicuntur, quod enim rationale est, utitur ratione  uel habet rationem, aliud est autem uti ratione, aliud habere rationem, ut aliud est habere sensum, aliud uti sensu, habet quippe sensum et dormiens, sed minime utitur, ita quoque dormiens habet rationem, sed minime utitur, ergo ipsius rationabilitatis quædam differentia est ratione uti, sed sub rationabilitate homo positus est; prædicatur igitur de homine ratione uti ut quædam differentia, differt enim a ceteris animalibus homo, quia ratione utitur, demonstratum igitur est quia sicut ea quæ de genere prædicantur, dicuntur de generi subiectis, ita etiam ea quæ de differentia prædicantur, dicuntur de his  quæ differentiæ supponuntur. Tertium commune est quod ante  quæcumque  add.  et  EGLdel. m2, er. uid. C  quæque  GPR  prædicantur  om. EGR, post ut differentiæ  H  ut differentiæ  om. EG post  differentiæ  add.  eadem quoque  L, post  de his  P om.  et, eadem  s. l. Nm2  2  post  sub  add.  ipsa  NR  sunt  ante  sub  H  ut differentiæ  om. H, s. l. Nm2  ut differentia  EG  4  post.  dicitur  om. L 5 ante  substantia  add.  et  LPm2  6 rursus  ante  ut  GR, post L  7 antea fuerat  H  ante fuerant n  s. l. m2 L  fuerant ante  R  8 quædam  s. l. Cm2  9 prædicentur  Cm2  ut  om. HN  11 autem habere rationem aliud uti ratione  NR.  12 ut  om. H sicut  N  est  om. H  13 sed minime utitur  om. N  sed dormiens  om. EGPE, del. Lm2  ita rationem  in sup. mg. Nm2  15 sed  om. EG, s. l. Pm2  16 positus est homo  R  esse  om.  est  EGP est  ex  esse  Lm2  esse  del. Pm2  prædicatur. Igitur  EGLP  17 ut  om. EG, s. l. Cm2 post  differentia  add.  est  EGP  a  L, om. cett.  18 homo  ante  ceteris  H  est igitur  HLN  quia quod  CL  post.  generum  EGLm2P  20 post  his  add.  quoque  HN  21  post  Tertium  add.  uero  P, s. l. Lm2 quod quia  C sicut absumptis generibus species interimuntur, ita absumptis differentiis species de quibus differentiæ prædicantur, intereunt, commune enim est hoc, uniuersalium in substantia pereuntium perire subiecta. sed prima communio demonstrauit genera de  speciebus prædicari, sicut etiam differentias, propter hanc igitur similitudinem si auferantur genera, species pereunt, sicut etiam species perire necesse est quæ sub differentiis sunt, si uniuersales earum differentiæ consumantur, cuius exemplum est: si enim auferas animal, hominem atque equum sustuleris,  quæ sunt species positæ sub animali, si auferas rationale, hominem deumque sustuleris, qui sunt sub rationali differentia collecti. Et de communitatibus quidem hactenus, nunc de generis et differentiæ dissimilitudine perpendit. Proprium autem generis est de pluribus prædicari quam differentia et species et proprium et accidens; animal enim de homine et equo et aue et serpente, quadrupes uero de solis quattuor pedes habentibus, homo uero de solis indiuiduis et hin nibile de equo et de his qui sunt particulares, et  14 297, 2 Porph. 14, 13 15, 8 Boeth. 41, 13 42, 14.   1 sicut ita  om. EG  consumptis  post  ita  Pm2  6 igitur quidem  E  sicut sic  GHm2LN  7 species etiam  HNP  10 quæ quia  H  qui  ex  quia  Nm2  12 collocati  HNP, recte? cf. 10. 300, 18  Et  om. CEGP, del. Lm2  13 perpendet  G  14 PROPRIO  C  PROPRIIS  post DIFFERENTIÆ  L  GENERI  R  DE PROPRIIS EORVM EORVNDEM  Ψ   Ρ Ψ ;  de Porph. cf. ad autem  om ·.  ΓΦ  generi  LNR A ;  cf. infra 297, 15. 16 s. 299, 17. 300, 23. 301,10. 13 302,11  est  ante  generis  s. l.   A,  om .  Σ,  om. Porph. 14,14  16  ante  quam  add . magis  L er.   A   del. m2  differentiæ  EGHLPm1R ;  Porph. 14, 15   ή διαφορά  et species differentia  LR ii,  om. cett . et proprium propriumque  A  17 de equo et de  add.   \  homine  ΔΑ  post  uero  add . uidetur  ΓΦ,  m1 in L ΔΑ,  del. m2; om. Porph. 14, 17  solis  om. R  20  ante  equo  add . solo  edd. cum Porph. μόνον,  fort. recte post, de  om. R, s. l. Lm2   accidens similiter de paucioribus, oportet autem differentias accipere quibus diuiditur genus, non eas quæ complent substantiam generis, amplius genus continet differentiam potestate; animalis enim hoc quidem rationale est, illud uero inratio nale. amplius genera quidem priora sunt his quæ sunt sub se positæ differentiis, propter quod simul quidem eas auferunt, non autem simul auferuntur; sublato enim animali aufertur rationale et inrationale. differentiæ uero non auferunt  genus; nam si omnes interimantur, tamen substantia animata sensibilis subintellegitur, quæ est animal, amplius genus quidem in eo quod quid est, differentia uero in eo quod quale quiddam est, quemadmodum dictum est, prædicatur, amplius  genus quidem unum est secundum unam quamque speciem, ut hominis id quod est animal, differentiæ uero plurimæ, ut rationale, mortale, mentis et disciplinæ perceptibile, quibus ab aliis differt, et genus quidem consimile est materiæ, formæ  uero differentia, cum autem sint et alia communia  1 autem  om .  Σ  enim  Lm1  4 continet genus  LR; Porph. 14, 20   τό γένος περιέχει 5 enim  om.   2  uero  A m1  est  in mq. Lm2  6 quidem genera  Lm1R  priora  om. L  7 sub se  ante sunt  L, post  positæ  R  positis  ΓΛΦ,  m1 in L Λ2  quidem  om. L, ante  simul  R  auferunt  h m1 V aufert  cett.; Porph. 14, 22   τα γέν-r   σοναναιρεΐ οΰτός  auferuntur  A m1 W  aufertur  cett.; Porph. 14, 23   σοναναιρεϊται  9 aufertur rationale aufernnt genus  om. R  11 si etiamsi  brm cum Porph. 15, 1   καν ; fort. etsi  scribendum  tamen  om .  Σ,  s. l.   A m2 A m2  12 sensibili  R subintellegitur  Φ  subintellegitur potest  R  subintellegi  potest   cett.; Porph. 15, 2   επινοείται quod  Δ   Busse; Porph .  οϋσια...ήτις ήν τό ζψον  14 uero  om. L  quiddam  om. R  quid  edd . est  om.   LR TΛΦ  15 quemadmodum sicut  LR  est dictum  Λ   Busse  16 quidem genus  hA m1 Z  est unum  LR  17  ante  hominis  add. est   edd. Busse; om. Porph. 15, 4  18 plures  brm cum Porph. 15, 5   πλείοος ;  cf. infra 301, 21; post  plurimæ  add . sunt  ΑΣ   Busse; om. Porph. mentis  5 m2  risus  m1  20 cum simile  R  21 autem  Cp.c . hæc  a.c . et  om. G   et propria generis et differentiæ, nunc ista sufficiant. Proprium quidem quid sit, conuenienti atque integro uocabulo definitum est. sed per abusionem illa etiam propria  quorumlibet dicuntur quæ in una quaque re ab aliis continent differentiam, licet cum aliis sint ea ipsa communia, per se quippe proprium est homini quod ei omni et soli et semper adest, ut risibilitas, per usurpatam uero locutionem etiam proprium hominis rationabilitas dicitur non per se proprium,  quippe quod ei cum deorum est natura commune, sed homini rationabilitas proprium dicitur ad discretionem pecudis, quod rationale non est; id uero propter hanc causam, quoniam id proprium unius cuiusque dicitur quod habet suum, quo igitur quis ab alio differt, proprium eius non absurda usurpatione  prædicatur, sed nunc quod dicit proprium generis esse de pluribus prædicari quam cetera quattuor, id ipsum generis tale proprium est, quale per se proprium dici solet, id est quod semper et omni et soli adsit generi, generi enim soli adest, ut differentia, specie, proprio, accidenti überius atque  affluentius prædicetur, sed de his differentiis, speciebus, propriis atque accidentibus id dici potest quæ sub quolibet  1 proprii  P  et ac  EGP  nunc  om. Porph.  sufficiunt  Λ m1 2 ;  Porph .  άρκείτω ταϋτα,  cod. B   apxet τοααδτα  3 quidem autem  C  quod  R in una quaque re  CLP  re  om. N  una quaque  E  una quæque  G  unam quamque  HR  6 differenda  EGLm1  7 omni et soli et soli et omni  C   pr.  et  s. l. Lm2 post, et  om. EG  10  post  ei  add . quoque  HNP  12 rationabile  HR post  uero add. fit  L,  s. l. Pm2  14 aliquo  Lm2  differat  Cm2Hm1N  15 nunc  om. EG,  post  quod  C  17 tale  ante  quale  P est proprium  LP post, est  om. CN  18 et  add. brm  adest  C  generi enim  in mg. Hm2  enim uero  C  autem  L  19  post  ut  add . et  H   del. m2 N  et specie  HLN  et proprio  HLR  et atque  R  accidente  HLm1  -ti  m2   NR  20 affluentius  CHNPm2  fluentius  Lm1,  s. l . ł lucidius  m2 cluentius  E   s. l . habundantius  Pm1  licentius  G  luculentius  R  de e  R  speciebus  post differentiis  pos. Brandt, ante codd. pr, om. bm  et propriis  CHLN  atque  om. P   genere sunt, id est differentiæ quidem quæ quodlibet diuidunt genus, species uero quæ diuisibilibus generis differentiis informatur, proprium autem illius speciei quæ sub illo genere est quod differentiis est diuisum, accidentiaque quæ his hæreant indiuiduis quæ sub ea specie sunt quam designatum  genus includit, hoc facilius exempla declarant, sit enim genus animal, quadrupes ac bipes differentiæ sub animalis positæ continentia, homo atque equus species sub eodem genere constitutæ, risibile atque hinnibile propria earundem specierum, uelox uero uel bellator accidentia quæ his indiuiduis  accidunt quæ sub speciebus equi atque hominis continentur : animal igitur, quod est genus, prædicatur et de quadrupede et bipede, quæ sunt differentiæ, quadrupes uero de bipede non dicitur, sed tantum de his animalibus quæ quattuor pedes habent; plus igitur prædicatur genus quam differentia, rursus  homo de Platone ac Socrate prædicatur, animal uero non modo de hominibus indiuiduis, uerum etiam de ceteris inrationabilibus indiuiduis dicitur; plus igitur genus quam species prædicatur, sed cum sit proprium hinnibile equi speciei cum 1 differentiæ  CNp  differentias  EG, m1 in HLP de  om. HPR  differentiis  m2 in HLP, Rbrm  quidem  om. B, ante add . sunt  C, post N  genus diuidunt  HN  2 speciebus  Hm2Lm2  specie  Pm2brm  diuisibilis  Hm1Pm1R   add . est, dissimilis  E   add . est  G, ad  diuisibilibus  in mg.  ał quæ diuisiuis  Lm2, sed ante generis  add  est  ERm2, add . sunt,  post  et  del. m2 P  informantur  CLm2  3 proprio  m2 in HLP ante s. l. de add. brm post  autem  add . quod est  EGP del. m2  illi  Lm1 diuisiuum  Lm1  diuiditur om . est;  N  accidentiaque  CEGHm1Lm1  accidentia quoque Pm1  de accidentibus quoque  m2  accidentia  Rp  accidensque  N  accidentibusque  Hm2Lm2brm  quæ quod  N  hereat  N  hærent  Pm2 edd . 5 sint  G  10 uelox  bellator  HNP  uel  om., et  s. l. m2 , uelox uero dux uel bellator  C  uelox uero uel bellator dux  L  uelox uero bellator dux  EG  ferax uerox  sic   s. l . equus  m2  bellator dux  R  11 accidant  H  accidencia  Pm1  12 et  om. EGP  13 et bipede  HNP, om. R  bipede  C  de bipede  EGLm1  et de bipede  m2  quadrupedes  G  14 his  om. GR, s. l. Cm2Lm2  ac et  P post  prædicatur  add. et ceteris  HNP  17 hominis  C  s  in er. b.? m2   GHm1N  19 sed prædicetur  om. EG  hinnibile  ante  proprium  N, om. LR  simile  H  equi  om. H   que genus quam species überius prædicetur, prædicatio quoque generis proprii supergreditur prædicationem, accidens quoque etsi pluribus inesse potest, tamen sæpe genere contractius inuenitur, ut bellator non proprie nisi homo dicitur,  ut uelocitas in paucis animalibus inuenitur. quo fit, ut genus differentia, specie, proprio et accidentibus amplius prædicetur. Atque hæc est una proprietas generis quæ genus ab aliis omnibus disiungat ac separet, oportet autem, inquit, nunc eas differentias intellegere quibus diuiditur genus, non quibus  informatur, illæ enim quibus informatur genus, plus quam ipsum genus sine dubio prædicantur, ut animatum et corporeum ultra animal tenditur, cum sint differentiæ animalis, sed non diuisiuæ, sed potius constitutiuæ; omnia enim superiora de inferioribus prædicantur, quæ uero de inferioribus prædicantur neque conuerti possunt, hæc ab eis quæ inferiora sunt amplius prædicantur.   Post hoc aliud proprium generis ostendit quo ab his differentiis quæ sub eodem sunt positæ, segregatur, omne enim genus continet differentias potestate, differentia uero  genus non potest continere, animal enim rationale atque inrationale continet potestate; neque enim inrationabilitas neque rationabilitas animal poterit continere, potestate autem ait continere animal differentias quia, ut superius dictum est,  23 superius 264, 16.   1 prædicatur  Cm1R  3 inesse inest  C  ante sæpe  add . semper uel  Hm1, del. m2  contractius genere  H  inneniri  C    pr.  ut  er. uid. C, om. HPm1  et  LN, s. l. Pm2  6  ante  differentia  add . et  Hm2LN ante  specie  add . et  HL  et de  N ante  proprio  add. et HL  et de  N  et  om. E  accidente  R  8 inquit om. N, del. Hm2  10  post  informatur  add . genus  C  illæ informatur  om. EGLR, post prædicantur  11 add . Ipsæ enim differentiæ a quibus informatur genus  Lm1, ante  plus quam  transpos. m2  illæ enim nam illæ  P ante  plus  add . nam  GR  11 sine dubio  om. HN  et  om. EG  12 tendit  EG ? tenduntur  R  sunt  H  15 ab  om. H  18 eodem eo  HN  eodem genere  C segregetur  HN  20 rationabile  ELm2P  atque  om. EGR, s. l. Pm2  inrationale  om. EGPm1R inrationabile  Lm2, s. l. Pm2  21 inrationalitas neque rationalitas  HN   poterunt  CHLP  post  differentias  add . proprias  CL del. m2, ante HNP   genus quidem omnes sub se habet differentias potestate, actu uero minime, ex quo fit ut alia proprietas oriatur, sublato enim genere perit differentia, ueluti sublato animali interimitur rationabilitas, quod est differentia, at si rationale interimas, inrationale animal manet, sed obici potest : quid? si utrasque  differentias simul abstulero, num poterit remanere genus dicimus: potest, unum quodque enim non ex his de quibus prædicatur, sed ex his ex quibus efficitur, substantiam sumit, itaque fit ut genus sublatis diuisiuis differentiis permanere possit, dum tamen maneant illæ quæ ipsius generis formam  substantiamque constituunt, quoniam enim animal animata  atque sensibilis differentiæ constijtuunt, hæ si maneant atque iungantur, perire animal non potest, licet ea pereant de quibus animal prædicatur, rationale scilicet atque inrationale. unum quodque enim, ut dictum est, ex his substantiæ proprietatem  sumit ex quibus efficitur, non ab his de quibus prædicatur, amplius si utrasque differentias genus potestate continet, ipsum per se neutram earum intra se positam collocatamque concludit. quodsi actu quidem eas non continet, sed potestate, actu etiam ab his poterit separari; hoc ipsum enim, potestate  eas continere, id erat actu non continere, genus uero, quod quaslibet differentias actu non continet, actu ab eisdem etiam separatur. Kursus aliud est proprium generis, quod ex pro 1 omne  GR  2 alia ut  EGP  4 rationalitas  HN  at  om. EGR  rationabile  CLm1R  5 inrationale  om. EG  inrationabile  Lm1R  quod  CEGLP  qui  R  6  post  abstulero add. rationales et inrationales  E num non  EGLm1P  7 dicimus sed dici  EP  de quibus his  in mg.   Hm2  8  post, ex de  P  9 itaque atque  GR  atque  ita C  atque ideo  EP  10  post  tamen  add . earum  P  illa  C   a. in er . æ  m2   N  quod  E  quoniam constituunt  in mg. inf. Em2  animati  Cm2LR   differentia  HN differendis  Pm1  hæc  C c er.   EGHN  manent  E  15 dictam est diximus  C  17  ante  ipsum  s. l. tunc  Hm2  18 neutra  G  neutrum  R  positum collocatumque  LPm1R  20 etiam quidem  E post poterit  add . genus  EG   post  enim  add . quod est  R, s. l. Pm2  21 erit  Lm2R  quod quæ  E  23 eat om. ENR   prietate prædicationis agnoscitur, omne enim genus ad interrogationem ‘quid est unum quodque?’ responderi conuenit, ut animal in eo quod quid est de homine prædicatur, differentia uero minime, sed in eo quod quale sit; omnis enim differentia  in qualitate consistit, sed hoc proprium tale est quale superius diximus, non per se, sed secundum alicuius differentiam dictum, alioquin commune est hoc generi cum specie, ut in eo quod quid sit prædicetur, sed quia hoc genus a differentia discrepat, quoniam differentia quidem in eo quod quale est,  genus uero in eo quod quid est prædicatur, generis proprium dicitur non per se, sed ad differentiæ comparationem, et in omnibus reliquis eandem rationem conueniet speculari; quodcumque enim ita generi proprium dicitur, ut nulli sit alii commune, sed tantum hoc habeat genus ut omne genus et  semper, id secundum se proprium nuncupatur, quicquid uero cum quolibet alio commune est, id non per se, sed ad alterius differentiam proprium dicitur. Alia rursus generis et differentiæ separatio est, quod genus quidem speciei unum semper adest, scilicet proximum plura enim possunt esse superiora,  uelut hominis animal atque substantia, sed proximum eiusdem hominis animal tantum  , differentiæ uero plures uni speciei  5 superius 297, 9.   1  post  agnoscitur  add . Omne enim genus ei proprietate cognoscitur prædicationis  P, in inf. mg. Lm2  generis  E  2 quid est quidem  E  quidem quid est  HN  unum  om. E  respondere  CLR  4 sit est  HN  7 hoc  ex  huic  Em2  8 ac G 9 est sit  N  11 et  om. EG  12 conuenit  CHNP  13 generis  Pm2  alii sit  C  14 tamen  E  habeat semper  Cm2Hm1N  habeat genus et omne genus et et  om .  Lm2R  semper  Cm1Hm2Lm2R  habeat omne genus semper  EG  habeat genus omne semper  Lm1  genus hoc  del. m2  haheat omne genus genus omne  m2  et  s. l. m2  semper  P  15 se  om. CN, illud  Cm2   s. l.  id  H post proprium  add . dicitur quod per se proprium  CHN  16 ad  om. C, in mg. Hm2  17  pr . differentia  C  18 est  om. HNR,  s. l. E  uni  R  19 proximum  Cc . proprium  a. c . ad plura  in   mg.  genera  Lm2, enim genera  P  20 ante animal  s. l . sed genus  Cm2  21  post  speciei  add.  semper adsunt  E   adesse poterunt, ut rationale atque mortale homini, itaque fit definitio ex uno quidem genere, sed pluribus differentiis, ut hominis animal rationale mortale. Rursus alia discretio est, quod genus quidem quasi subiecti locum tenet, differentia uero formæ, ita ut illud sit materia quædam quæ figuram  suscipiat, hæc uero sit forma quæ superueniens speciei substantiam rationemque perficiat. Idcirco uero pluribus differentiis a genere differentiam segregauit, quia hæc maxime generis quandam similitudinem contineat, quia est uniuersalis et præter genus inter ceteras maxima, sed cum alia plura communia pluraque propria generis inter se ac differentiæ ualeant inueniri, nunc, inquit, ista sufficiant, satis est enim ad discretionem quaslibet differentias assumere, etiamsi non quæ dici possunt omnia colligantur. Genus autem et species commune quidem habent de pluribus, quemadmodum dictum est, prædicari. sumatur autem species ut species et non etiam ut genus, si fuerit idem et species et genus. Porph. Boeth. adesse mortale  om. EGR  ut  om. HN  ut homini  C  Hominis itaque  C  hominis, itaque  P  2  ante  pluribus  add . de  Lm  post  rationale  add.  atque  edd . est  om. HNR  4 quidem  om. C  5 ita ut om.  EGLm1  ut  m2  quædam  om. EG, s. l. Lm2, ante  materia  P  quæ  om. R, s. 1. Cm1?  quod  Em1  6 suscipiens  Lm1R  7 uero  om. EGLR  8 differentias  CEGHm1Pm1  9 continet  EGLPR  10 et  om. N  præter post  HPm1  maxima inter ceteras  H  in  N  cetera Lm1Pm2 edd . maximi  G  maximæ  Pm1  12 nunc   sufficiant  HLNR   recte? an ex 297, 1? ista inquit sufficiunt  GP  sufficiunt inquit ista  C  ista quidem sufficiunt  E  14 non  post  omnia  E s. l. p, ante brm  colliguntur  Hm1R  15 ET SPECIEI SPECIEIQVE  C; de Porph. cf. ad 102, 7  17 de pluribus  om. G  18 sumatur prædicantur  303, 2 LR Q,  om. cett . autem autem et  L ΛΛΦ ;  Porph. 15,   et  om .  ΓΔ  sed  RΣ  19 ut  add .  \ m2 pr . et  L cum Porph. 15,12, om. codd. cett. edd. Busse  genus et species  Ε Σ   commune autem his est et priora esse eorum de quibus prædicantur, et totum quiddam esse utrum que. Generis et speciei enumerat tria communia, unum quidem,  de pluribus prædicari; genus enim et species de pluribus prædicantur, sed genus de speciebus, ut dictum est, species uero de indiuiduis. sed nunc de illa specie loquitur quæ tantum species est. id est quæ non etiam genus est, sed ultima species, quodsi talem speciem ponamus quæ etiam  genus esse potest, ac de ea dicamus quoniam commune habet cum genere de pluribus prædicari, nihil interest an ita dicamus, ipsum genus id secum habere commune de pluribus prædicari, talis enim species quæ non est solum species, ea etiam genus est. Est autem commune his quoque quod utra que priora sunt his de quibus prædicantur, omne enim quod de aliquibus prædicatur, si recto, ut dictum est superius, ordine dicatur, prius est his de quibus prædicatur. Præterea est illis hoc etiam commune, quod genus ac species totum sunt eorum quæ intra suum ambitum continent et cohercent;  omnium enim specierum totum est genus et omnium indiui|duorum totum species, æque enim genus et species aduna 99  tiua sunt plurimorum, quod uero multorum adunatiuum est, id eorum quæ ad unitatis formam reducit, recte dicitur totum. superius 290, 15 ss.   1 est  om. L  priora propria  La.c. Tk a.c A m1  2 esse est  C  5  ante  genus  add. et H er. N  6  post  genus  add . quidem  L  8 est, sed est ut est  H  ut est  N  12 secum  H  cum  in ras. m2   LR  secundo  CEGNPm2  -da  m1  de pluribus commune  post  prædicantur  15 E 13 quod  E  14 his commune  HN  15 omne -prædicatur  16 in mg. Hm2 dicatur prædicatur  CN  his de his  G  18 etiam hoc  N  eorum sunt  C  20 genus est  NR  et ut  Hm1  ante  species  add. est CNP, post E in ras. H  23 quod  E  reducuntur  Ca.c.N     Differt autem eo quod genus quidem continet species sub se, species uero continentur et non continent genera; in pluribus enim genus quam species est. genera enim præiacere oportet et formata specificis  differentiis perficere species; unde et priora sunt naturaliter genera et simul interimentia, sed quæ non simul interimantur. et species quidem cum sit, est et genus, genus uero cum sit, non omnino erit et species. et genera quidem uniuoce de speciebus prædi cantur, species uero de generibus minime, amplius genera quidem abundant earum quæ sub ipsis sunt specierum continentia, species uero a generibus abundant propriis differentiis. amplius neque species fiet umquam generalissimum neque genus specialissimum.   Expeditis communibus generis ac speciei nunc de eorum discretione pertractat. differre enim dicit genus ab specie, quoniam genus continet species, ut animal hominem, species  1 15 Porph. 15, 14 24 Boeth. 42, 21 43, 10. 1 PROPRIO  H  DIFFERENTIIS  C; de Porph. cf. ad 105, 16  2 Differunt  ENR edd.; Porph. 15, 15   διαφέρει   post  autem  add . genus  a  specie  Φ  continet quidem  N  3 sub se  er. uid .  5,  s. l. 2 m2, ante  species  2   ΓΦ ;  Porph. 15, 15   περιέχει τά είδη  species  s. l. Gm2  continetur  C A continetur a genere  Γ ;  Porph .  τα δέ είδη περιέχεται  et  om. EG  continet  C ΑΦ  4 in pluribus differentiis  14   LR Q,  om. cett . enim quidem  S ;  Porph. 15, 16   ετι τά γένη  5  ante  oportet  s. l . et  5 m2  et  s. l .  5 m2,  hic om., sed ante  perficere  pos. LR h m1   del. m2   A ;  Porph. 15, 17 ν.α'ι διαμορφωθ-έντα  7 sed si  R  9 est  Porph. 15, 19   πάντως εστι;   exciditne  omnino ?   pr . et  om .  LR I,  s. l .  A m2 ;  Porph. 15, 19   εστι και γένος   post . et  A   del. m2   Φ   cum Porph. 15, 20, om. cett. edd. Busse  10 uniuoce quidem  AAS ;  Porph.   τά μέν γένη  de speciebus  Porph. 15, 21   των δφέοοτά ειδών  12 quidem genera  L s m2 i\Y .  Busse; Porph.   τά μέν γένη  sunt  s. l. L  sub ipsis  LR; Porph. 15, 22   των όπαΰτά ειδών  13 a  om .  ΓΦ  ab  A m1,  del. m2  14 fiet  post  umquam  C  fit  HN  15 neque genus specialissimum  om. H   post  genus  add . fiet  CEGR  fiet umquam  ΑΑΣ  fiet species  L; Porph. 15, 24   ούτε τδ γένος ειδικάιτατον  16 ac et  CE  17 differt  GR  a  HLNR  18  pr . speciem  HN   uero non continet genera; neque enim homo de animali prædicatur. itaque fit ut species quidem contineantur a generibus, numquam uero contineant genera, omne enim quod amplius prædicatur, illius est continens quod minus dicitur, quodsi  genus amplius prædicatur quam species, necesse est ut species quidem contineatur a genere, genus uero speciei nullo ambitu prædicationis includatur, huius autem ratio est quoniam genus semper suscipiens differentiam speciem facit, hoc est, genus quod habebat latissimam prædicationem, coartatum  differentia et contractum speciem facit; omnino enim generi iuncta differentia speciem reddit et ex uniuersalitate atque latissima prædicatione in angustum speciei terminum contrahit. animal enim, cuius prædicatio per se longe lateque diffusa est, si arripiat rationalis differentiam, si etiam mortalis,  deminuit atque contrahit in unum hominis speciem, unde fit ut minor sit semper species quam genus atque ideo contineatur, sed non contineat, sublatoque genere auferatur et species; si enim totum auferas, pars non erit, quodsi species auferatur, genus manet, ueluti cum animal sustuleris, interi mitur etiam homo, si hominem auferas, animal restat, hæc etiam causa est, ut genus de specie uniuoce prædicetur, id est ut species suscipiat definitionem generis et nomen, sed  1 continent  HN enim  om. C  6 contineantur  NR  speciei  om. R  specie  Cm1  in specie  Lp.c . species  N  post nullo  add . modo  EGHPR, s. l. Lm2  7 includitur  EGLm1P  includat  N   post  autem  s. l.  rei  Cm2  8 semper  om. HN  species  N  hoc facit  10 om. EG  9 est  s. l. C, om. HN, del. Pm2  habet  Lm2Pm2  coartatum  ex  coaptatum  Lm2, in mg . ał coaptata ipsa diffinitio et contracta speciem facit  m1  coaptata  Hm2P  apta  Cm1  aptata  m2   Hm1N  10 et  LR, s. l. Pm2, om. CHN de EG cf. ad S contracta Lm2 omni Hm2Lm2 11 et om. G, s. l. ELm2 atque et EHNPR 12 post prædicatione add. generis CNP, s. l. Lm2 speciem EG contrahitur Hm2 14 differentia  C  ras. ex  -ã  R  etsi etiam E et s. l., del. si etiam Lm2, et  R diminuit  EHLPR ; diminuitur atque contrahitur  N  unam  C  am  in ras. m2   Hm2NR  16 continentur sed non continent  N  17 et  om. EGR  19 remanet  C  cum si  P  21 est causa  C  22 generis et nomen et generis nomen  E et nomen generis  N  generis nomen  R   non e conuerso. definitionem quippe speciei genus suscipere non uidetur; substantiam enim priorum inferiora suscipiunt, si enim definias animal et dicas substantiam esse animatam atque sensibilem aut si prædices de homine animal, uerum dixeris, si etiam animalis definitionem de homine prædicaueris  dicasque hominem esse substantiam animatam atque sensibilem, nihil fuerit in propositione falsi, sed si hominis definitionem reddas ‘animal rationale mortale’, ea animali non conueniunt; neque enim quod animal est, id dici poterit animal rationale mortale, fit igitur, ut sicut species generis nomen  suscipit, ita etiam capiat definitionem, et sicut genus nomen speciei non suscipit, ita nec eiusdem definitione monstretur, sed cuius nomen et definitio de aliquo prædicatur, id uniuoce dicitur, cum igitur generis et nomen et definitio de specie prædicetur, genus de specie uniuoce dicitur, quoniam uero  speciei de genere. neque nomen neque definitio prædicatur, non conuertitur uniuoca prædicatio. Differunt genera <ab> speciebus hoc quoque modo, quod genera superuadunt species suas aliarum continentia specierum, species uero genera differentiarum pluralitate, animal enim, quod est genus, superuadit  hominem, quod est species, quia non hominem solum continet, uerum etiam bouem, equum aliasque species, quas suæ spatio prædicationis includit, species uero, ut homo, superuadit genus, ut animal, multitudine differentiarum, nam quod actu genus  1 e conuerso est  om. R  conuersio  EGLPR 2 non  er. H  substantiæ  EGLm2  -tia  m1   PR  enim priorum enim proprium  EGP diffinitionem  om . en.  pr .  R  3 et  om. CHNP  4 aut  brm  at  CHLNP, om. EGR  5 definitione  E 7 nil  C  fuerat  Cm1  fueris  HN  falsi mentitus  HN  sed quod  CHN hominis definitionem om. EGR  hominis rationem  L  8 addas  EGR, post  si  om . reddas,  add. P, reddas addas  L pr . animali  Ea.c.LR  animal est G conuenit  CNPa.c.  9  ante  quod add.  id HNPR, s. l. Lm2  id dici EGLa.r.P dici  Lp.r.R  idcirco dici  HN  id circo id dici  C  11 et  om. EG  12 definitionem  uel diff- monstret  EGR  14  pr . et  om. CEG, s. l. Lm2  15 prædicatur  E  uniuoce de specie  C  17 a  add. brm, ab  Brandt  18 modo  om. NR  19 continentia aliarum  C  21 quod quæ  N  non  s. l Cm2 22 equum bouem  HN  24 namque quod  Lp.c .  non habet rationale uel mortale nullas quippe actu genus retinet | differentias, easdem species suæ substantiæ inhærentes atque insitas tenet, homo enim rationalis est atque mortalis, quod genus minime est; animal enim neque mortale  est per se neque rationale, quodsi genus quidem plus unam continet speciem, at uero species multis differentiis infor mantur, superat quidem genus speciem continentia specierum species uero uincit genus differentiarum pluralitate. Illa quoque est differentia, quod genus quoniam omnium primum  est, numquam in tantum descendere poterit, ut fiat ultimum, species uero, quæ cunctis est inferior, in tantum ascendere non poterit, ut suprema omnium fiat; numquam igitur nec species generalissimum fiet nec genus specialissimum. Sed ex his quæ dictæ sunt differentiæ aliæ sunt quæ genus ab  specie propriæ coniunctæque disterminant, aliæ uero quæ non solum genus ab specie, uerum etiam a ceteris diducunt ac disterminant, neque in his tantum differentiæ quæ sunt dictæ, uerum etiam in ceteris considerentur oportet, si proprie normam quærimus discretionis agnoscere.  uel  om. R  4 mortale rationale  CHN  5 rationale  R  inrationale  CHN  per se rationale  EGLP  unam continet speciem  EG  unam  s. l. m2   Lm1  quam unam continet speciem  Lm2R  una continet continet una  C  specie  CHNP  6 species uero  om . at  C  informatur  Lm1Pm1  7 species  G  9 quoniam quod  Hm2  11 in tantum ascendere non numquam in tantum ascendere  LNR  12 nec... nec et... et  Hm1N  et... nec  C, pr . nec  om. P  14 ex his  om. EG, s. l. Lm2  sunt  om. E differentiarum  CN  differentiis  R  genus  s. l. Cm2  a  R  15 proprie coniuncteque  ras. ex  -teque  Η   HΝR recte?  propriæque  G  coniunctæque  om. EG  16 ab a  R  diducunt  Em2R  deducunt cett. distinguunt ac deducunt  om . disterminant  HN  17 neque et quæ non  CHN, s. l . ał quæ  L  in his tantum differentiis quæ sunt dictæ  L  quæ sunt dicta  G  quæ dictæ sunt  CHNP quid sint  in ras. E  uerum etiam in ceteris add. quoque  HLm1N, del. Lm2  considerentur oportet  CEGHLNP  neque in his tantum oportet considerare differentias quæ sunt dicta uerum etiam in ceteris oportet  R ; differentiæ  scr. Brandt ; neque enim in de  bm  his tantum oportet oportet  om. p  differentiis quæ sunt dictæ, uerum etiam in ceteris considerare considerari oportet  p   edd.  18 propriæ  CEGLP  19 discretionis quærimus  HR     Generis autem et proprii commune quidem est sequi species nam si homo est, animal est, et si homo est, risibile est et æqualiter prædicari genus de speciebus et proprium de his quæ illo participant; æqualiter  enim et homo et bos animal et Cato et Cicero risibile, commune autem et uniuoce prædicari genus de propriis speciebus et proprium quorum est proprium.    Tria interim generis ac proprii dicit esse communia, quorum primum illud est, quoniam ita genus sequitur species ut  proprium, posita enim specie necesse est intellegi genus ac proprium; neutrum enim species proprias derelinquit, nam si homo est, animal est, si homo est, risibile est; ita quemadmodum genus, sic proprium ab ea specie cuius est proprium, non recedit. Illud quoque, quod æqualis est generis partici patio, sicut etiam proprii, omne enim genus æqualiter speciebus participatur, proprium uero indiuiduis omnibus æqualiter adhærescit, manifestum uero est participationem e?se generis æqualem; neque enim plus homo animal est quam equos Porph. Boeth. COMMVNITATIBVS  Ψ ;  de Porph. cf. ad 102, 7  2 Genus  Em1Gm1 consequi  Pm1  3 nam risibile  LR Q,  om. cett. pr . est  s. l.   h m2  5 illo sub illo  R participant continentur  R,  add.  indiuiduis  edd. cum plerisque codd. Porph. 16, 4  6  post animal add. est  ΓΦ,  om. Porph. 16, 5  et CATONE (vedasi) et CICERONE (vedasi) Porph .  xat Άνοτος και Μέληχος post  risibile add. est  Φ  7 autem et autem  CEGP  autem est est  s. l .  h m2  et  om. R   R h  autem his  Ψ  autem hiis et  Φ  his  s. l. m2  autem et  Γ ;  Porph. 16, 6   δέ καί  speciebus propriis  R  8  post pr . proprium  add . de his  Ν Σ,  s. l.  de propriis  Gm2  10 illud est primum  R  11  post proprium add. quoque  CH   del. m2   N  ac et  C  13 si et si  HN  risibilis  EGHNP  15  post quoque add. est commune  R, s. l. Lm2,  s. l . scil, commune est  Hm2  a genere generis  Hm2  participatio est  HN  16 proprii a proprio  Hm1N   ante  speciebus  add . a  H  ab  L del. m2 NB, post add . suis  R  17 participat **  ur  er .  E  18 adheret  N  participatione  EGR  generi  E   ex genere  m2   R  19 æquale  EG  æquale proprium  R, post  æqualem  add. s. l . et proprii  Lm2, in mg . et proprium  Pm2   atque bos, sed in eo quod sunt animalia, æqualiter animalis, id est generis ad se uocabulum trahunt. CATONE si veda etiam et CICERONE si veda æqualiter risibiles sunt, etiamsi æqualiter non rideant; in eo enim quod apti ad ridendum sunt, dici risibiles possunt, non  quod iam rideant, æqualiter ergo ea quæ sub genere sunt, suscipiunt genus, sicut ea quæ sub propriis, propria. Tertium illud, quod sicut genus de speciebus propriis uniuoce prædicatur, ita etiam proprium de sua specie uniuoce dicitur, genus enim quoniam substantiam speciei continet, non modo eius  nomen de specie, uerum etiam definitio prædicatur, proprium uero quia speciem non relinquit eamque semper sequitur nec in aliam speciem transgreditur nec infra subsistit, definitionem quoque propriam speciebus tradit; cuius enim nomen uni tantum conuenit speciei cui coæquatur, dubitari non  potest quin eius quoque definitio speciei conueniat. quo fit ut sicut genus de speciebus, ita proprium de sua specie uniuoce prædicetur.    Differt autem, quoniam genus quidem prius est, posterius uero proprium; oportet enim esse animal,  dehinc diuidi differentiis et propriis, et genus quiPorph. Boeth. eo eodem  HLm2NR  2 ad se  om. EGR, s. l. Lm2 etiam  om. H  et  om. R  3  pr . æqualiter  om. C  6 suscipiant  Em1Lm1  genera  EGLPm2  gen.  ante  suscipiunt  HNP  7 illud illud commune est  G quid  Cm1  9 enim  om. E  nomen eius  C  11 quia  om. EGLP  derelinquit  Lm2P  eamque eique  HN  ei quæ  R  ea quæ  Pm1  æquatur  Pm2  12 definitio diff-  ELm2  diffinitione  m1   Pm1 definitio enim  R  13 proprium  Ea.r.R  proprii  Ep.r.L   ras. ex  propriis,  P  traditur  EGLm2Pm1 14 cui uel ei  C  eique  HNPm2  cuique  m1 , et  del. m2  cui  L  æquatur  L  18 De proprietatibus  Δ ;  de Porph. cf. ad 105, 16  GENERIS ET PROPRII EORVM P PROPRII SPECIEI  L  19 Differunt  C edd . autem om. N autem genus et proprium  LR Δ2 ;  Porph. 16, 9 Διαφέρει δέ δτι τό μίν γένος  quidem om.  HNR  est  om. H  20 oportet interimunt genera  310, 10   LR Q,  om. cett . 21  pr . et  om. L   dem de pluribus speciebus prædicatur, proprium uero de una sola specie cuius est proprium, et proprium quidem conuersim prædicatur de eo cuius est proprium, genus uero de nullo conuersim prædicatur, nam neque si animal est, homo est, neque si animal est, risi bile est; sin uero homo est, risibile est, et e conuerso amplius proprium omni speciei inest cuius est proprium, et soli et semper, genus uero omni quidem speciei cuius fuerit genus, et semper, non autem soli, amplius species quidem interemptæ non simul inter imunt|genera, propria uero interempta simul interimunt ea quorum sunt propria, et bis quorum sunt propria interemptis et ipsa simul interimuntur.  Rursus tale proprium sumit, quod ad alterius comparationem proprium nuncupetur, dicit enim proprium esse generis prius  esse quam propria, oportet enim prius esse genus, quod ueluti materia differentiis supponatur, uenientibusque differentiis fieri speciem, cum quibus propria nascuntur, si igitur prius est  1 prædicatur  R A m2 n   edd . prædicari  cett. codd. Busse propriis, et genus distinguit, sed cf.  oportet,  Rursus differt;  Porphp. 16, 11 κατηγορεΐται  2 una sola  Porph.   ενός,  cod. C add .  μόνοο  est  om.   Φ  6 si  R  homo est homo et  ΔΑΠΨ  et  er ., homo, et  Busse  homo est est  s. l. m2  et  L; Porph. 16, 13  et  δέ άνθρωπος  et e conuerso et conuerso  L h m1  et conuersim si risibile est homo est  R  si risibile est homo est  2 ;  Porph. 16, 14   καί εμπαλιν, add. ei  γελαστικόν, άνθρωπος   cod. C  8 et soli  TA m2  et uni  Δ m1 ΑΣ  et uni et soli  LR ΠΦΨ ;  Porph. καί μόνψ speciei quidem post  speciei  add . inest  LR TA   s. l .  ΠΦΦ  in mg. m2 edd. Busse, om .  Δ2   cum Porph . soli  Porph. 16,16   και μόνω  10 species  s. l. L  propria  brm cum Porph . interempta  Φ  interimuntur  HL  11  post  genera  add.  quorum sunt species  A  propria genera  brm Busse in adn. cum Porph. 16, 17 interimuntur  HΡ  12 ea  om .  Η ΤΦ  species  brm cum Porph . quarum  brm  et his  interemptis  om. EG  et quare  edd., Porph. 16, 18   ώστε καί  13 interemptis  ante  et his  CP  et ipsa et ipsa etiam propria  Φ  ipsa propria  2  interimuntur simul  CGLR ad 10 13 cf. 312, 13 ss . 14 Rursus  om. EG, s. l. Pm2, sed  R  ad  om. H, s. l. Pm2  comparatione  HPm1  15 nuncupatur  Cm2Em2Ga.c.N   pr . esse  om. N, s. l. Pm2  uelut  N  species  Lm2  nascantur  N genus quam differentiæ, prius etiam differentiæ quam species et speciebus propria coæquantur, non est dubium quin propria generibus posteriora sint, ac per hoc quod dictum est, proprium esse generis prius esse quam propria, commune est hoc  generi cum differentia, differentiæ enim species conformantes priores considerantur esse quam propria, siquidem speciebus ipsis priores sunt, quas propria ratione determinant, sed ut dictum est, hoc proprium ad differentiam proprii intellegendum est, non quale superius per se proprium constitutum est. Rursus  differt genus a proprio, quod genus quidem de pluribus prædicatur speciebus, proprium uero minime; nam neque genus est, nisi plures ex se species proferat, nec proprium, si alteri cuilibet speciei possit esse commune, fit igitur ut genus quidem plurimas sub se species habeat, ut animal  hominem atque equum, proprium uero unam tantum, sicut risibile hominem. Quo fit ut illa quoque differentia nascatur : genus enim prædicatur quidem de speciebus, ipsum uero in nulla prædicatione supponitur, proprium uero et species alterna prædicatione mutantur, fit enim prædicatio aut a maioribus  ad minora aut ab æqualibus ad æqualia, genus igitur, quod maius est, de speciebus omnibus prædicatur, species uero, quoniam minores sunt, de generibus non dicuntur, ut animal de homine dicitur, homo uero de animali nullo modo prædicatur. at uero proprium, quoniam speciei æquale est, æque  1 etiam enim  Lm2  2et  om. EG  et si  H  4 est hoc  HL  hoc  del. m2   N  est et hoc  C  esse  Pm1  et hoc est  m2  est  EGR  5 differentia differentiis  CHN  differentiæ  om. EG  enim  s. l. Cm2, post species  EG  informantes prius  N  6 considerentur  Hm1R  esse  s. l .  Cm2  7 quam  G  8 hoc  om. EGR  10 a  om. NR  quod quoniam  L  de a  C  12 proferet  Lm2  14 species sub se  C  16 quoque del. Em2, post add . proprietas  s. l. Lm2  ex  GL, s. l. Pm2  nascantur  Ep.c . 17 de speeiebus quidem  C  ipsis  CN  in  om. CN  19 mutuantur  La.c.Pm2  prædicatio  om. EGR, s. l. Lm2  20 quod quoniam  E in ros. Gm2  21 est  s. l. Em2  prædicabitur  N  22 minora  CEGLm2P   prædicatur atque supponitur, ut risibile de homine dicitur omnis enim homo risibilis est  , eodemque conuertitur modo; omne enim risibile homo est. Differt etiam proprium a genere, quod proprium uni et omni et semper speciei adest, genus uero ex his duo quidem retinet, in uno uero diuersum  est. nam speciebus suis et semper adest et omnibus, non uero solis; hoc enim hæret propriis, quod singulas tantum species continent, hoc generibus, quod plures. igitur propria quidem singulas optinent species, genera uero non singulas, adest igitur proprium uni soli speciei et semper et omni, genus uero omni  quidem et semper, sed non soli, ut risibile homini soli, animal uero eidem homini, sed non soli; præest enim ceteris, quæ inrationabilia nuncupamus. Præterea si auferatur genus, species interimuntur nam si non sit animal, non erit homo  , si auferas species, non interimitur genus; nam si non  sit homo, animal non peribit, species uero et propria quoniam sunt æqualia, alterna sese uice consumunt; nam si non sit risibile, homo non erit, si homo non sit, risibile non manebit, consumunt igitur genera sub se positas species, non uero ab his inuicem consumuntur, species uero et proprium inuicem  perimuntur et perimunt.    1 supponitur sub HP   CHm2Lp.c.P præponitur  cett., recte?  2 enim  om. C locus  risibilis est quidem speciebus  315, 7 bis in E scriptus, pag. 229 231 E I , ubi deletus est, et 232 234 E II   3 etiam  om. R, del. Lm1, enim  m2  autem etiam  H  a genere proprium  C  a  om. R  4 speciei  s. l. Hm2  5 uero quidem  E I quidem duo  CNB,  om . quidem  E I  7 hæret propriis  E III   GL  hæret ł inerit  m2  tantum propriis  P  erat erit  R  tantum propriis proprii  N  esse  CNR  heret propriis uel aliter hoc enim erat tantum  H; ad  hæret  cf. 298, 4  tantum species quidem singulas  om. E I  tantum  del. Lm2, s. l. Pm2,  post  species  NR  8 continerent  CHm2  contineret  N  contineant  Pm2  10 soli/////  E I  solius  E II G  11 sed et  HN  soli homini  NP  13 inrationalia  H  auferamus  EGLPR  14 interimantur L  erit est  N  19 sub se positas sibi  om. H  suppositas  HN  21 perimuntur consumuntur  Lm2  perimunt perimuntur  Lm2  pereunt  HNPm2     Generis uero et accidentis commune est de pluribus, quemadmodum dictum est, prædicari, siue separabilium sit siue inseparabilium; etenim moueri de  pluribus et nigrum de coruis et de hominibus Æthiopibus et aliquibus inanimatis.  Nihil est quod inter cetera ita sit a generis ratione disiunctum, sicut est accidens, nam cum genus cuiuslibet substantiam monstret, accidens uero a substantia longe disiunctum  sit et extrinsecus ueniens, nihil fere notius commune potest habere cum genere quam de pluribus prædicari, genus enim de pluribus prædicatur speciebus, accidens uero de pluribus non modo speciebus, uerum etiam generibus animatis atque inanimatis, ut nigrum dicitur de rationabili homine, de inra tionabili coruo et de inanijmato hebeno, album etiam de cygnoj  102  et marmore, moneri de homine, de equo et de stellis ac de sagitta, quæ sunt separabilis accidentis exempla.    1 6 Porph. 16, 19 17, 2 Boeth. 44, 12 16.   1 GENERIBVS ACCIDENTIBVS  E I   E II   m1  ACCIDENTI  R de Porph. cf. ad 102, 7  2 Commune uero est generis et accidentis  2  Generi  N  Generibus  E I  accidentibus  E I   m1  3 prædicari  ante quemadmodum L siue pluribus et  LR Q,  om. cett . separabile  2 m1  4 sit sit accidens  2 inseparabile  2 m1  5  post  et  om. R  de  om .  E II HNR ΑΦ,  recte?  homine  E III  omnibus  L A   ras. ex hominibus hominibus  om. brm, delend. uid. Bussio; cf. 116, 5. 123, 22. 131, 2  homine Æthiope; Porph. 17, 1 κατά κοράκων καί Αίθ·ιοπων æthiopus EIII et et de  G, del. m2  æthiopibus  GPm2 T2  6 ante aliquibus add. de  Gm2  in animis  E I,  ante  inanimatis  add . naturis  H del. m2, post CN, prædicari  Γ   in mg . prædicatur  Φ ;  Porph.   καί tivmv άψΰχων  7 in ceteris  E III   GLm1P  9 a  om. R  10 uere  GR  uero habere potest  C enim uero  C  14 rationabile  E III   a. c. Gm1  rationali  HNP post  homine  add . et  N  irrationali  HNP  15 ebeno  E III 16 marmore de marmore  P   post  homine  add . et  N  17 sagitta  CHLm1NPm1  sagittis  m2  agitatis  E III   GR edd . ał de agitatis scil, rebus id est mobilibus  Lm2     Differt autem genus ab accidenti, quoniam genus ante species est, accidentia uero speciebus posteriora sunt; nam si etiam inseparabile sumatur accidens, sed tamen prius est illud cui accidit quam accidens, et  genere quidem quæ participant, æqualiter participant, accidenti uero non æqualiter; intentionem enim et remissionem suscipit accidentium participatio, generum uero minime, et accidentia quidem in indiuiduis principaliter subsistunt, genera uero et species  naturaliter priora sunt indiuiduis substantiis, et genera quidem in eo quod quid sit prædicantur de bis quæ sub ipsis sunt, accidentia uero in eo quod quale aliquid sit uel quomodo se habeat unum quodque; qualis est enim Æthiops interrogatus dices  ‘niger’, et quemadmodum se Socrates habeat, dices quoniam sedet uel ambulat.  Porph. Boeth. PROPRIIS DIFFERENTIA  C; de Porph. cf. ad 105, 16  QVID INTER GENVS ET ACCIDENS SIT  Φ   ex 116, 10  2 genus  s. l. Hm2  ab  om .  HRE III   Δ  accidenti  Δ  accidente  cett . 3 speciem  ΧΦ  posteriora  ante speciebus  C  inferiora  XA m1 AS  4 nam unum quodque  14   LR Q,  om. cett . si etiam etsi etiam  ΓΦ  sed  om .  Γ  si  Σ  5 prius plus  S  6 genere  A m2   Busse  genera  cett. codd. edd . quæ quibus  A m1  æque  Δ  7 accidenti  p Busse  accidentia  codd. brm; ad 5  et  7 cf. Porph. 17, 6 s. et infra 315, 12 14  enim  om. L in mg: figuram quandam habet   Δ,  aliam cf. ad 320,17   Γ  9 uero  om. R  in  om .  Γ   Busse, s. l .  Rm2 A m2 K ;  cf. 315, 21; Porph. 17, 9   έπΐ τών άτομων  10 nero  om .  Δ  11  post  naturaliter  add.  non principaliter  LR AΑΦ ;  om. Porph. 17, 9  12 sit est  LR A   ante  de  add.  et,  sed del.   ΓΔ  13 hiis  Φ  14  ante  quale  add.  et  R  sit  cod. Q Bussii edd . est  cett. codd . quomodo  om. R  quodammodo  A m2  se  s. l.   A m2  habet  A m1  15 eat  ante  æthiops  ΔΑ, post  HΝ ΤΣΦ  enim  om. L  interrogatur  Φ  dices  LRT  dicis  cett. codd. edd. Busse, cf. 317, 15  respondebimus;  Porph. 17, 12   έρεΐς  16 quomodo  Δ  habeat  ante socrates  A  habet  ΗR Φ  dices  K m2  dicis  cett. codd. edd. Busse, cf. 317, 16  dicemus;  Porph .  έρείς  17 ambulet  La.c.N   Differentiam generis et accidentis hanc primam proponit, quod genus quidem ante species sit, quippe quod materiæ loco est et differentiis informatum species gignit, at uero accidens post species inuenitur. oportet enim prius esse cui  aliquid accidat, post uero ipsum accidens superuenire; nam si subiectum non sit quod suscipiat, accidens esse non poterit, quodsi genus quidem speciebus subiectum est nec possunt esse species, nisi eis genus ueluti materia supponatur, accidentia uero esse non possunt, nisi eis species supponantur.  manifestum est genus quidem esse ante species, accidentia uero post species. Rursus alia differentia, quoniam genus neque intentionem neque remissionem suscipere potest, quo fit ut quæ participant genere, æqualiter eius nomen definitionemque suscipiant; omnes enim homines æqualiter animalia  sunt eodemque modo equi, nec non inter se homo atque equus et cetera animalia comparata æque animalia prædicantur, accidentis uero participatio et intenditur et remittitur, inuenies enim quemlibet paulo diutius ambulantem, paulo amplius nigrum et in ipsis Æthiopibus considerabis omnes non æque  nigro colore obductos. Alia quoque differentia est, quoniam omne accidens in indiuiduis principaliter subsistit, genera uero et species indiuiduis priora sunt; nisi enim singuli corui  1 et accidentis ab accidentibus  HN  ponit  C  2  pr.  quod quid  C  quoniam  del. m2  quod  E II  4  post  esse  add . aliquid  P, s. l. Lm2  5 si sit nisi sit subiectum  HN  nisi subiectum sit  R  6 quid  Cm1  potest  H  7 speciei  HN est sit  N  nec non  CEGLP  8 uelut  CEGLP  uel  R  supponitur  C  9 supponatur  uel  subp-  EGH 10  ante  manifestum  add . nam  EGLP  11  post  Rursus  add . uero  C post  alia  add . est  CGP  13 generi  CEGP  15 eodem  EHLR  18 paulo amplius nigrum paulo diutius ambulantem  HN post ambulantem  add . et  LR  19 et et si si  s. l, Lm2   LR  si  EGP  omnis  GLm2R  æqua nigredine coloris coloris  del. Lm2  HLNP  20 obductus  EGLm1R,  post  obd.  add . esse  C  est  EGLR  est  om. HN  21 in  om. CG  genera priora sunt  C  species uero et genera indiuiduis priora sunt HLm1N  genera uero speciebus et indiuiduis priora sunt  GP  genera nero et speciebus et indiuiduis posteriora sunt  Lm2  genera indiuiduis priora sunt  E  et indiuiduis posteriora sunt  R 22 singulariter  EGPR nigredine infecti essent, comi species nigra esse minime diceretur. ita fit ut accidentia post indiuidua esse uideantur. nam si prius est id cui aliquid accidit quam illud quod accidit, nop est dubium prius esse indiuidua, posterius uero accidens, genera uero et species supra indiuidua considerantur; hoc  idcirco, quoniam de his omnibus prædicantur eorumque substantiam propria prædicatione constituunt, sed dici potest genera quoque ipsa et species posteriora indiuiduis inueniri; nam nisi sint singuli homines singulique equi, hominis atque equi species esse non possunt, et nisi singulæ species sint,  eorum genus animal esse non poterit, sed meminisse debemus superius dictum esse genus non ex his sumere substantiam de quibus prædicatur, sed de eo potius, quod differentiis constitutiuis eorum substantia formaque perficitur, itaque si genus quidem diuisiuis differentiis interemptis non perimitur, sed  manet in his quæ eius constitutiuæ sunt eiusque formam definitionemque perficiunt, cumque differentiæ diuisiuæ generis speciebus sint priores   ipsæ enim species conformant atque constituunt  , non est dubium quin genus etiam pereuntibus speciebus possit in propria manere substantia, idem de speciebus dictum sit; species enim superioribus differentiis, non posterioribus indiuiduis informantur, quæ cum ita sint, species quoque ante indiuidua subsistunt, accidentia uero nisi sint  12 superius essent  in ras. Lm2, sunt  N  sint  R  2 esse  om. EGR  4 indiuiduum  CHN  5 super  CN  8 genera de genere  R  quoque  om. R  quæque  EGP  ipsa  om. EGPR  et species atque species specie  R   LR  specieaque  N  9 nam nisi nisi enim  EGR  nara nisi enim enim  del. m2   C  homines nisi singulæ  10 in mg. Em2  homines  EN  10 et  om. EG  singulis  E  singuli  G  singulares  Lm2R  11 eorumque  Lm2 earum  brm  12 ex  del .,  his om. E  13 de eo eo  Hm1N  ex eis  Hm2  de eis  Lm2  quod  del. Hm2, er. L, quo  GPR  14 eorum  om. Lm1  eius  R edd . quæ eius  Hm2  de quibus eius  Lm2 substantiam formamque perficiunt  Hm2  normaque  N  15 diuisiuæ post  differentiæ  N differentiæ interemptæ non perimunt  HLN  16 eiusque quæ eius  C  quæque eius  EGP  17 speciebus generis  LNR  20 permanere  Lm2R  23 quæque  EG   quibus accidant, esse non possunt, nullis uero prius accidunt quam indiuiduis; hæc enim generationi et corru|ptioni supp, 103·  posita uariis semper accidentibus permutantur. Illam quoque adnumerat differentiam quæ est superius dicta, quod genus  quidem, quia rem demonstrat et de substantia prædicatur, in eo quod quid est dicitur, accidens uero in eo quod quale est aut in eo quod quomodo sese habet res. nam si qualitatem interroges, accidens respondebitur, ut si qualis est coruus, ‘niger’, si quomodo sese habeat, aliud rursus accidens, aut sedet aut volat aut crocitat. nam cum accidens in nouem prædicamenta diuidatur, qualitatem, quantitatem, ad aliquid, ubi, quando, situm, habitum, facere, pati, cetera quidem omnia in ‘quomodo se habeat’ interrogatione ponuntur, qualitas uero in qualitatis sciscitatione responderi solet. nam si interrogemur  qualis est æthiops, respondebimus accidens, id est ‘niger’, si quomodo se habeat Socrates, tunc dicemus aut ‘sedet’ aut ‘ambulat’ aut superiorum aliquid accidentium.  Genus uero quo ab aliis quattuor differat, dictum  4 superius 189, 4 ss. 195, 1 ss. 18 319, 14 Porph. Boeth. pr.  accidunt  Lm1  accident  N prius  post  accidunt  C  2 post indiuiduis  add.  quia indiuidna prima sunt quantum ad prædicationem  P, in mg. Lm2  4 adnumera   ann G EG  annumerant  Hm1  dicta est superius  R est sepius  corr. m2  dicta C sepius corr. Hm2  dicta est HN 5 quidem om. EGR 6 dicitur om. N, s. l. Hm2 post  uero  add.  aut P 7se  H post  habet  add.  res  CLm1, del. m2  9se  EGHN  habet  Clm1  aliud rursus accidens aliud uero accidens rursus  C  aut uolat aut sedet  HLN  10 croccit  Hm1  groccitat  N, post add . egrotat  P  nam at  EGLm1  ac  ut uid. R  12 quanto  Em1  quantum  G  situm habitum quando  C post  omnia  add.  id est VIIII  Hm1, del. m2  13 habeant  Ep.c. Lm2P interrogationem  EGR  14 interrogemur  C edd. cf.314, 15  interrogemus  cett., recte? cf.58, ss. 99, 23  15 respondemus  HNR  16 dicimus  EHLRbrm  17 aliquod  ELa.c.N  18 uero uerus  Pa.c.  ergo  CHL in ras. m2   R Φ  enim  A ;  Porph. 17, 14   uiv ουν  quod  EGPm1Rm1 T<l>  ab  ΔΣΨ,  s. l.   Il m2, om. cett.  quattuor  om. G, s. l.   Δ m2   est. contingit autem etiam unum quodque aliorum differre ab aliis quattuor, ut cum quinque quidem sint, unum quodque autem ab aliis quattuor differat, quater quinque, uiginti fiant omnes differentiæ, sed semper posterioribus enumeratis et secundis quidem  una differentia superatis, prop??terea quia iam sumpta est, tertiis uero duabus, quartis uero tribus, quintis uero quattuor, decem omnes fiunt, quattuor, tres, duæ, una. genus enim differt a differentia et specie et proprio et accidenti; quattuor igitur sunt omnes differentiæ. differentia uero quo differat a genere dictum est, quando quo differret genus ab ea dicebatur; relinquitur igitur quo differat ab specie et proprio et accidenti dicere, et fiunt tres. rursus species quo  1 contingit ad accidens  LR Q, om. cett. contigit  R A m1 Y m1  2 aliis  om. Porph. 17, 15  quidem  om. L K   Busse; Porph.   μεν  3  post  sint  add.  res  L  unum quodque autem  il m2 xP p  Busse  unum autem  Β ΤΜΙ m1 Σ  una autem  L ΑΦ  et unumquodque  brm; Porph.   ίνος ϊέ εκάοτοο  aliis  om. Porph.  differt  Δ  4 uiginti  del.   A,  pos t XX  add.  uel quinquies quattuor  Rm1  quater V. XX uel  del. et post  fiant  add.  uiginti  m2 fient  ΑΑ m1 Φ  fuerint  Γ   post  differentiæ  add.  sed non sic se res   res  om. p  habet  edd. cum Porph. 17, 17   άλλοοχ οδτως εχει  set  om.   Γ  6 superatis subtractis  ΓΦ ex  substr  quia quoniam  L A  Busse  sumpta subtracta  Γ  7 uero autem  LR T<l'  duobus  R  8 omnes  om. L post fiunt  add.  differentiæ  Γ   s. l.   Π m2 edd. Busse sed om. etiam eius codd. LP cum Porph. 17, 20  9 enim autem  Γ  a  om.  Σ, s. l.  A m2  et specie et proprio a specie a proprio  R  specie proprio  Σ  10 et  om.   Σ  accidente  R Σ  igitur quatuor  R  differentiæ omnes  La.c.  generis differentiæ  R; Porph. 17, 22   at διοφοραί  11 quo  om. R  differat  La.c.  a  del.   Σ  differret  R differt  cett.  a  om. R  12 quo quid  L A  Busse  quod  m1,   om.  A ; ubi  quo  est hic et 11. 13. 14. 319, 1. 2. 3. 5. 7 bis, Porphyrius   π-j   scripsit 17, 23 et 22. 24. 25. 26 bis. 18, 1. 2. 3. 4 differret  LR Ψ  alt. r s. l.  differre  Λ  differt  ΓΙIΣΦ  13 igitur ergo  2  quod  R A  differt  A a.c.  ab  Brandt  a  LR il, s. l.  A m2, om. cett.  et  om. Β ΤΑΣ  a  L  14 accidente  R ΓΔ2Φ  post  tres  add. differentiæ  Λ    ei fiunt tres differentiæ. rursus  in mg. m2   11 m2  species  m1   Γ    rursus differentiæ  pos. Busse cum duobus suis codd., om. cett. codd. edd. Porph. quidem quo  ΓΔ2Φ;  Porph.   π-jj έν   quidem differat a differentia dictum est, quando quo differret differentia ab specie, dicebatur; quo autem differat species a genere, dictum est, quando quo differret genus ab specie dicebatur; reliquum est  igitur, ut quo differat a proprio et accidenti dicatur. duæ igitur etiam istæ sunt differentiæ. proprium autem quo differat ab accidenti relinquitur; nam quo ab specie et differentia et genere differat, prædictum est in illorum ad ipsum differentia. quattuor igitur  sumptis generis ad alia differentiis, tribus uero differentiæ, duabus autem speciei, una autem proprii ad accidens, decem erunt omnes, quarum quattuor, quæ erant generis ad reliqua, superius demonstrauimus.  Quoniam differentias atque communitates generis ad differentiam, ad speciem, ad proprium atque accidens persecutus est, idem quoque ad ceteras facere contendens prædicit, quot omnes differentiæ possint esse quæ inter se comparatis com 1 differt  R A  quo quid  A   Russe  quod  Lm1 \  2 differret  Lm2 Rm2 Aß p.c. tfl p.c.  differet  Lm1Rm Uα a. c. ΦΨ a.c.  differt  Δ2  differtur  Γ differentia ab specie  ΓΦΨ sed a, scr. ab  Brandt, a s. l. A m2  specie  s. l.  et  add.  Δ m2 differentia  ΔΔΣ   edd. Busse  species a   et  Ώ   differentia  L H  differentia ab ea  R; Porph. 17, 26   ή διαφορά τού είδους  quod  A m1  3 differat  L  differt  cett. ex  differet  V   a  om. R ϋϊ  quo quid  Δ   Busse  quod  A  4 differret  L yAIW  differet  R Φ  differt  ΓΑ2  4 ab specie  Γ  a specie  L ΔIΙΔΦΦ  specie  2  ab ea  R  5 differt  R, add.  species  ΓΑΠΨΨ,  s. l. Lm2; om. Porph.  a  om.   accidenti  L  accidente  cett.  dicitur  R  6 igitur  om.   2  7 autem  om. R, s. l.  h m2  ab  om.   Σ accidenti  edd.  accidente  codd. fort.  relinquetur;  cf. Porph. 18, 3   χαταλειφθήσεται  8 ab  Brandt  a  ΓΦ,  om. cett. pr.  et  om. R  differet  Λ m1  differret  m2  differt  A m1 2, s. l.  proprium  add. Lm2  dictum  Σ  9 differentia  ante  ad ipsum  Σ  differentiis  Β ΓΑΦ ; Porph. 18, 5 ... διαφορά  11  pr.  autem uero  A  ad accidens et accidentis  ΓΔ«ι7ΠΦ;  Porph. 18, 7   πρός τδ σορβεβηχος  13 erant erunt  N  reliqua  N Λm1ίΣΦΨ  reliquas  cett. in mg.  ad aliquas  T m2; Porph. 18, 8 πρός τά άλλα  16  utrumque  ad  om. NR  17 idem quoque idemque  Lm1NR  ad cetera  C  de ceteris  HLN  prædicit  om. R  nunc dicit  H  18 possunt  CHLm1N  commissisque  N   mixtisque rebus his quæ supra propositæ sunt efficiantur. sunt autem uiginti. nam cum quinque sint res, una quæque res earum si a quattuor aliis differat, quinquies quater, uiginti differentiæ fiunt, quod appositarum litterarum manifestatur exemplo. sint quinque res ueluti quinque litteræ A B C D E.  differat igitur A quidem ab aliis quattuor, id est B C D E, fient quattuor differentiæ. rursus B differat ab aliis quattuor, id est A C D E, erunt rursus quattuor; quæ superioribus iunctæ octo coniungunt. C uero tertia ab reliquis differt quattuor, scilicet A B D E; quæ quattuor differentiæ supe rioribus octo copulatæ duodecim reddunt. quarta D reliquis quattuor comparetur differatque ab eisdem, id est A B C E, fient igitur rursus quattuor; quæ superioribus duodecim appositæ sedecim copulant. quodsi ultima E ab aliis quattuor differat, scilicet A B C D, fient aliæ quattuor differentiæ;  quæ compositæ prioribus uiginti perficiunt. et sit quidem   huiusmodi descriptio:  positæ  EHLNP  efficiuntur  HN   ante  una  add.  et  HLNPR  res  om. HN  3 si  om. HN  a  om. R  uiginti  om. E  fiant  Rm2  5 uel  E  6 aliis reliquis  HN  7 fiant  R  differt  Ha.c.LN  aliis reliquis  L  8 id est  om. HN  9 ab  codd. reliquis aliis  L  ante  reliquis  add.  si  L, s. l. Pm2  12 differatque differat æque  EGP  differt  m2 R  eis  GHNPm1R  13 fiunt  N  fiant  R  igitur  om. HN post  quattuor  add.  differentiæ  HN  15 fiant  R  faciat  L  faciet  HN  aliæ  om. H  alias  LN  differentias  HLN  16 superioribus  C  et sit quidem  CGP  et quidem sit  R  et sic  ex  si   quidem est  E  quarum   quorum  LN  quidem sit  HLN  17 discriptio  C figuram om. G duæ lineæ uacuæ Hm1N, supra depictam dedimus ex E, eandem uarie exornatam habent R post uerba  quattuor differentiæ  supra 7   Γ   in mg ad locum 314, 7 ss., litteras tantum omissis lineis Quæ cum ita sint, in generibus quoque et speciebus et ceteris idem considerabitur. erunt ergo quattuor differentiæ, quibus genus a differentia, specie, proprio accidentique disiungitur; aliæ rursus quattuor, quibus differentia a genere,  specie, proprio atque accidenti discrepat; rursus quattuor speciei ad genus ac differentiam, proprium atque accidens; quattuor etiam proprii ad genus, differentiam, speciem atque accidens; quattuor insuper accidentis ad genus, differentiam, speciem atque proprium. quæ coniunctæ omnes uiginti explicant  diflferentias. sed hoc, si ad numeri referatur naturam comparationisque alternationem; nam si ad ipsas differentiarum naturas uigilans lector aspiciat, easdem sæpe differentias inueniet sumptas. quo enim genus differt a differentia, eodem differentia distat a genere, et quo differentia distat ab specie, eodem  species a differentia disgregatur, et in ceteris eodem modo. in hac igitur dispositione differentiarum, quam supra disposui, easdem sæpius adnumeraui. atque si differentiarum similitudines detrahamus, decem fiunt omnino differentiæ, quas ad præsentem tractatum uelut diuersas atque dissimiles oportet assu mere. age enim differat genus a differentia, specie, proprio  in mg. suadd. Hm2, quaternas litteras  B C D E  cett. infra singulis litteris  A  cett. positas quadratis inclusas exhibet L; in C in mg. litt. minusc. hæ duæ figuræ sunt, quarum posterior spectat ad 321, 20 ss. 323, 9 ss:   in P figura est per quinque oblonga deorsum continuata, quorum primum hic proponitur:  3 ab  CEGHP  accidentique atque accidenti   -te  N HN  4 differentiæ  G  ab  CEGHNP  ac  om. N  ad  LP  10  post  hoc  add.  fiet  E s. l. m2  fit  H s. l. m2  niget  L in mg. R  13 adsumptas  R  differat  C  14 ab a  R sæpius  om. EGPR, s. l. Cm2, post  adnumeraui  L  adnumerauit  Cm2GP  atque  EGP  at  CR  itaque  HLN  si  om. N  multitudines,  s. l.  ał similitudines  L  18 fient  edd.   atque accidenti, quattuor differentiis, quas supra iam diximus. item sumamus differentiam, distabit hæc a genere primum, dehinc ab specie, proprio atque accident. sed quo discrepet a genere, iam superius explicatum est, cum diceremus quo  genus a differentia discreparet. detracta igitur hac comparatione, quoniam supra commemorata est, relinquuntur tres distantiæ quibus differentia ab specie, proprio accidentique disiungitur; quæ iunctæ cum superioribus quattuor septem differentias reddunt. post hanc species si sumatur, quattuor quidem eius  essent differentiæ secundum numeri diuersitatem, cum ad genus, differentiam, proprium atque accidens comparatur, sed priores duæ comparationes iam dictæ sunt. nam quo species differat a genere tunc dictum est, cum quid genus differret ab specie dicebamus, quid uero species a differentia distet commemoratum est, cum differentiæ ab specie dissimilitudines redderemus. quibus detractis duæ supersunt integræ atque intactæ speciei ad proprium atque accidens discrepantiæ; quæ iunctæ cum septem nouem differentias copulant. proprii uero si ad numerum differentiæ considerentur, quattuor erunt, scilicet ad  genus, differentiam, speciem atque accidens comparati, quarum quidem tres superiores differentiæ iam dictæ sunt. nam quid proprium distet a genere, tunc dictum est, cum quid genus a proprio distaret ostendimus, rursus quid proprium a differentia discrepet, in colligenda distantia differentiæ propriique superius accidente  N  3 ab  HN  a  cett.  accidente  HN  quod  L  discrepet distet  HN  5 hac igitur  C  6 distantiæ differentiæ  L  7 a  LN  accidenti  C  accidenteque  H  disiungitur  ante  ab specie  C  8 reddunt differentiæ  C  9 sumatur mutatur  E  11  ante  differentiam  add.  et HLNP ante  proprium  add.  et  P  cõpararetur  C  cõparantur  N  12 differat  post  genere  EN   a  om. EGHNP  differret  GLm2Pm2R  differet  ΕLm1  differat  HNPm1  differt  C  ad speciem  R  ad specie  C  15 ab specie  CG  a specie  EHLm2NP  ad speciem  Lm1R  17  post  speciei  add.  id est  EGP  18 differentias copulant complent differentias  C  20 comparatæ  Ep.c. ex-ti GHm2PR quorum  EGLm1R  21 quod  C  22 proprium cum quid  om. EGR  distaret a proprio  H   demonstratum est, quid uero proprium distet ab specie, tunc expositura est, cum quid species distaret a proprio dicebatur. restat igitur una differentia proprii ad accidens, quæ superioribus iuncta decem differentias claudit. accidentis nero ad  cetera possent quidem esse quattuor, nisi iam omnes probarentur esse consumptæ. nam quid differat uel genus uel differentia uel species uel proprium ab accidenti, supra monstratum est, nec sunt diuersæ differentiæ accidentis ad cetera quam ceterorum ad accidens. itaque fit, ut cum sit quinque  rerum numerus, si prima assumatur, quattuor fiant differentiæ, si secunda, tres, uincanturque secundæ rei ad ceteras difterentiæ a prima ad ceteras una tantum distantia; nam cum prima habuerit quattuor, secunda retinet tres. tertia uero si sumatur, duas habebit differentias, quæ uincantur a primis  quattuor differentiis duabus; quarta si sumatur, unam habebit differentiam, quæ uincitur a primis quattuor differentiis tribus, quinta uero quoniam nullam omnino habebit differentiam nouam, totis quattuor a prima differentiis superatur. atque hoc numerorum gradu quidem usque ad denarium numerum tenditur :  quattuor, tres, duæ, una, ut generis quidem quattuor, differentiæ uero tres, speciei duæ, proprii una, accidentis nullap 105  sit. et primæ quidem generis comparationes quattuor nouas tenent differentias, secundæ uero differentiæ comparationes  1 uero  om. EGR  a  EGLR  2 cum quando  R  5 cetera extera  Cm1  6 differret  H  differet  N  7 accidente  CHN  monstrauimus  H  8  ante  diuersæ  add.  plus  R, s. l. Lm2  10  ad  prima  s. l.  ł una res  Hm2  sumatur  HN  fient  C  11 uincanturque  C pr.  n  om. Lm1  iungantur  m2 N, m2 in HPR  iungenturque  Rm1, uincantur  EGHm1Pm1 12 primis  L  13 habuerat  C  habeat  Lm2NP  retineat  Lm2  14 differentias habebit  C  uincuntur  Lm1R  15 duabus  s. l. E  differentiis  EHN post  duabus  add.  distantiis  GR post  quarta  add. nero  R, s. l.  autem  Pm2  16  post  tribus  add.  subdistantiis  E  distantiis  G  17 habet  HL  18 primis  brm  hoc ex hoc  HLN  numeri  HN  19 gradus  HLm1N  quidam  HN  20  post post.  quattuor  add. sint  CHm2L del. m2 P  sunt  Hm1N  22 sit  Rbrm  est  CEGLP, om. HN  et  om. EGR  quidem  s. l. Em2L, post  generis  C  23 teneant  HLm1NR   tres nouas tenent; una enim superius adnumerata est, uincitur autem a primis quattuor nouis differentiis una tantum. speciei uero tertia comparatio duas tantum habet differentias nouas, duas quippe superius adnumeratas agnoscimus, et uincitur a  quattuor primis duabus tantum differentiis nouis. proprium uero unam retineat nouam, quoniam tres habet superius adnumeratas, uincaturque a prima nouis tribus differentiis, quinti uero accidentis comparationes quoniam nullam retinent nouam differentiam, totis quattuor a primis generis transcendantur.  atque ad hunc modum ex uiginti differentiis secundum numerum decem secundum dissimilitudinem contrahuntur. ut tamen has secundum dissimilitudinem differentias non in quinario tantum numero, uerum in ceteris notas habere possimus, talis dabitur regula quæ plenam differentiarum dissimilitudinem in  qualibet numeri pluralitate reperiat. propositarum enim rerum numero si unum dempseris atque id quod dempto uno relinquitur, in totam summam numeri multiplicaueris, eius quod ex multiplicatione factum est dimidium coæquabitur ei pluralitati quam propositarum rerum differentiæ continebunt. sint  igitur res quattuor A B C D; his aufero unum, fiunt tres; has igitur quater multiplico, fient duodecim; horum dimidium  1 teneant  HLm1NR  ten.  post  nouas  CR  adnumera  tamen  eat  C  uincitur autem et uincatur  HLm1  et  del., uincitur  m2 N  2 nouis quattuor primis  HN  adnumeratas  om., in mg.  enumeratas  G  uincatur  Lm1  uincantur  HN uincuntur  C  6  ante  unam  add.  tantum  L, post EGPR  retinet  Lm2Pm2 edd.  7 uincanturque  N uincatur qua re  EG  uincitur hæc  R  uinciturque  edd.  quinta  N  8 comparatio  Lm2N  retinet  HLN, post  nouam  HN  primis  CLPH a.r.  primi  EGHp.r.NR  transcendentur  Lm2 transcendatur  N  transgrediantur  C  transcenduntur  edd.  11 tamen  er. uid. E  non  G etiam post differentias  est  non   13 uerum uerum etiam  C  ceteris quoque  brm  notas  Lm1N  notis  CEGHm2  totas  m1 Lm2PR  15 reperiat pariat  Cm2Hm1N  17  post  numeri  add.  si  CHP simul  EG  18 ei  om. EGN  19 sunt  Lm1R  20 igitur ergo  CEN  fiant  LR  hos  EGLPR post igitur  add.  si  N  tres  H  per totam summam  R  multiplica  C  multiplicato  E  fiunt  HN  fiant  R post  horum  add.  si  L   teneo, sex erunt. tot igitur erunt differentiæ inter se rebus quattuor comparatis : A quippe ad B et C et D tres retinet differentias, rursus B ad C et D duas, C uero ad D unam; quæ iunctæ senarium numerum complent. atque hanc quidem  regulam simpliciter ac sine demonstratione nunc dedisse sufficiat, in Prædicamentorum uero expositione ratio quoque cur ita sit explicabitur. Commune ergo differentiæ et speciei est æqualiter  participari; homine enim æqualiter participant particulares homines et rationali differentia. commune uero est et semper adesse his quæ participant; semper enim Socrates rationalis et semper Socrates homo. Dictum est sæpius ea quæ substantiam formant, nec  remissione contrahi nec intentione produci; uni cuique enim id quod est, unum atque idem est. quodsi differentia specierum substantiam monstret, species uero indiuiduorum, æqualiter utraque ab intentione et remissione seiuncta sunt; quo  6 in Prædicamentorum expositione 272 C. B  Porph. Boeth 14 sæpius cf. infra.   1 teneo sumo  N  sumo tenens   tenens  del. m2 H  si  ex  sumo  m2  teneo  L pr.  erunt  ante  sex  N, s. l. Hm2 post.  erunt  ante igitur   ergo  H HL  2 detinet  HN  4 complent numerum  H  5 dedisse nunc  HN  8 DIFFERENTIÆ ET SPECIEI  plerique codd. fort. ex 9 sumptum, om. Δ, SPECIEI ET DIFFERENTIÆ  Γ2Φ, r ecte ut aid.; Porph. 18, 10 Περί τής κοινωνίας τής διαφοράς καί τοΰ είδοος,  cod. Μ Περί κοινών είδους καί διαφοράς  9 est  add. Hm2  10 homine participant  12   LR Q, om. cett.  homini  R T a.c.  hominem  L \  11 rationalem differentiam  L \, post differentia  add.  nam omnes homines æqualiter homines sunt et æqualiter rationales  Σ  12 et  del. uid.  Δ, om.  Ψ  his adesse  LR <t>  post  quæ  add.  eorum  ΓΔΠΦ  13 enim  om. R rationabilis  CEGPR U  Busse, add.  est  ΓΔΦ,  s. l.  A m2  14 sæpius  i. e. 250, 24 ss. 314, 5 ss. ; sæpe  de duobus locis etiam 293, 18 dictum;  superius  P, fort. recte, cf. ad 317, 4. 337, 8  17 monstrat  HLNP  18 utræque  CP  seiunctæ  CGPR   fit ut æqualiter participentur. omnes enim indiuidui mortales æque sunt atque rationales sicut homines. nam si idem est ‘esse’ homini quod est esse rationale, cum omnes homines æque sint homines, necesse est ut sint æqualiter rationales. Aliud quoque commune habent quoniam ita differentiæ sui participantia non relinquunt ut species. semper enim Socrates rationalis est Socrates enim rationabilitate participat, semper homo est, quia scilicet humanitate participat. ut igitur differentiæ sui participantia non relinquunt, ita species his quæ ea participant, semper adiuncta est. Proprium autem differentiæ quidem est in eo quod quale sit prædicari, speciei uero in eo quod quid est: nam et si homo uelut qualitas accipiatur, non sim 11  327, 16 Porph. 18, 15 19, 3 Boeth. 46, 15-47, 11.   1 mortales sicut homines   sunt  ex  sint  Lm2, add.  homines  Lm1, del. m2,  sunt  del. Pm2; atque Lm1Pm2 et HLm2Pm1; sicut del. et sunt scr. Pm2 HLP æque mortales atque rationabiles sunt ut homines  C  æque  s. l. m2  mortales  ex  -lis  m2  sunt atque rationabilis  sic  sunt  part. ras. ex sicut m2 homines E mortales sunt atque   atque sint  N  rationales sicut homines  NR  mortalis atque rationabilis sicut homines  G  2 nam homines  4 om. N  idem est  E  est  in mg. HR  idẽ  CL  id est   ẽ  G GP  est  del. Lm2 esse  post  ration.  EL, repetit. post ration.  P, om. CH  rationali  R  rationalis  Lm1  rationabile  G  rationabili  E  rationabilis  Lm2P  5  ante  commune  add.  est  H  habent  om. HR, s. l. EL  n  del. m2  differentia  R  6 relinquit  R relinquent  Pm1  derelinquunt  Lm1  rationabilis  EG  7 rationabilitati  CGP  rationalitate  HN post semper  add.  enim  G  8 quia  ex  qua  Em2  humanitati  EGLP  differentia  HLNR  9 relinquit  HLNR  participent  E  11 SPECIEI ET DIFFERENTIÆ   DIFFERENTIIS  E ΕG ΤΖΦ, recte ut uid., DE PROPRIIS EORVM   EORYNDEM  Ψ  Ρ Ψ ;  Porph. 18, 15   Περί τής διαφοράς τού εϊδοος και τής διαφοράς,  cod. Μ   Περί τών ιδίων ειδοος και διαφοράς  12 autem  om. Η uero  C Q  quod  ex  quid  C  13 species  EGHNP  uero  om. H  autem  Busse  eo quod quo  Γ  est sit  R  14 nam generationem  327, 15   LR Q,  om. cett.  accipitur  A m1  non  R ΓΔΈ  cum Porph. 18, 17  hic non  L  non hic  A m2 H  Busse  non sic  Λ m1 Σ  non homo  Φ   pliciter erit qualitas, sed secundum id quod generi aduenientes differentiæ eam constituerunt. amplius differentia quidem in pluribus sæpe speciebus consideratur, quemadmodum quadrupes in pluribus animalibus specie differentibus, species uero in solis his quæ sub specie sunt indiuiduis est. amplius differentia prima eat ab ea specie quæ est secundum ipsam; simul enim ablatura rationale interimit hominem, homo uero interemptus non aufert rationale, cum  sit deus. amplius differentia quidem componitur cum alia differentia rationale enim et mortale compositum est in substantia hominis, species uero speciei non componitur, ut gignat aliam aliquam speciem; quidam enim | equus cuidam asino permiscetur ad muli generationem, equus autem simpliciter asino numquam conueniens perficiet mulum.  Expositis communitatibus quantum ad institutionem pertinebat differentiæ et speciei, eorundem nunc dissimilitudines colligit dicens quoniam differunt, quod species in eo quod  quid sit prædicatur, differentia uero in eo quod quale sit. huic differentiæ poterat occurri. nam si humanitas ipsa, quæ species est, qualitas quædam est, cur dicatur species in eo quod quid sit prædicari, cum propter quandam suæ naturæ sed id  del. R  3 considerantur  Δ  4 pluribus  Porph.  πλείστων,  cod. B   πλειόνων  6 specie una specie  R Γ sunt  ante specie    ΛΨ ;  Porph. 18, 21   άκο το είδος  7 prima  ante  differentia  Δ  prior  edd.fort· recte cum Porph.   κροτέρα;   cf. 328, 32  superioris ab ea et  Γ  ab ea ipsam ab ea quæ est secundum se specie  2  8  post  ipsam  add.  differentiam  Δ   del. m2   Λ  10 deus angelus  LR  ponitur  Δ  12 substantiam  edd. cum Porph. 19, 1   εις οπδστοσιν  speciei specie  R  13 aliquam  ante  aliam  T\A,  post  speciem  2  14 equus asinus  Σ  asinæ  Φ  equæ  Σ  15 equus asinus  2  autem  om. N enim  C ΔΛ2  asinæ  Pm2  conueniens numquam  2  16 mulum perficiet  CEG  perfici ad mulum  R 17 Positis  N  instructionem  H  18 eorum  L  earundem  edd.; cf. indicem Meiseri s.  neutrum 20 differentiæ  C  uero  om. CGP  autem  R post  sit  add.  qua inter se differunt differentia et species  Hm1, del. m2  21 huic nunc  G  differentia  G  22 dicitur  CLm2  prædicatur  GR   proprietatem quædam qualitas esse uideatur? huic respondemus, quia differentia solum qualitas est, humanitas uero non est solum qualitas, sed tantum qualitate perficitur. differentia enim superueniens generi speciem fecit; ergo genus quadam differentiæ qualitate formatum est, ut procederet in speciem,  species uero ipsa, qualis quidem est, secundum differentiam illius quæ est pura ac simplex qualitas, qua scilicet perficitur et conformatur, qualitas uero ipsa pura simplexque nullo modo est, sed ex qualitatibus effecta substantia. itaque iure differentia, quæ pure ac simpliciter qualitas est, in eo quod quale  est sciscitantibus respondetur, species uero in eo quod quid sit, licet ipsa quoque quædam qualitas sit non simplex, sed aliis qualitatibus informata. Rursus illa quoque differentia est, quia plures sub se species differentia continet, species uero tantum indiuiduis præsunt. rationabilitas enim et hominem  claudit et deum, quadrupes equum, bouem, canem et cetera, homo uero solos indiuiduos. atque in aliis speciebus eadem ratio est. idcirco enim definitiones quoque secutæ sunt, ut differentia uocaretur quod in pluribus specie differentibus in eo quod quale sit prædicatur, species uero quod de pluribus  numero differentibus in eo quod quid sit prædicatur. Ideo etiam superioris naturæ sunt differentiæ, quoniam continentes sunt specierum. nam si quis auferat differentiam, speciem  1 respondebimus  G  tantum  om. EG  solum,  s. l.  ał tantum  L  4 facit  CLN  5 formatum est  s. l. Gm2  6  ad  qualis  s. l.  ł qualitas  Hm2 post  quidem  add.  non  EGP del. m2, in mg. Hm2  9  post  sed  s. l.  hec  L  iure itaque  C  11 species quid sit  in mg. Gm2  12 sit est  HN, add.  iure respondetur  CG in mg. m2 LP  13 rursum  E, add.  differentiæ et speciei  C  illa  om. E  ipsa  CGP post  quoque  add.  his  HN  differentia est differunt  in ras. E est om. P  in hoc a specie distat  G  15 uero  om. CEGP  rationalitas  HΝ  post  quadrupes  add.  enim  P, s. l. Lm2  canem  om. C  camelum  R  17 sola indiuidua  Lm2R  pr.  in de  Pm2  20 prædicetur  HLN species prædicatur  om. E  21 prædicatur dicatur  GHLPm1 post  differentiæ  add.  quam species  CLP  speciebus  N post  quoniam  add.  enim  HLN  23 sunt   erunt  L post  specierum  EGL, ante  continentes  R  nam  om. LR, post  quis  s. l.  enim  Lm2   quoque sustulerit, ut si quis auferat rationabilitatem, hominem deumque consumpserit, si uero hominem tollat, rationabilitas manet in speciebus reliquis constituta. est igitur differentiæ specieique distantia quod una differentia plures species continere potest, species uero nullo modo. Alia rursus est differentia, quoniam ex pluribus differentiis una sæpe species iungitur, ex pluribus speciobus nulla speciei substantia copulatur. iunctis enim differentiis mortali ac rationali factus est homo, iunctis uero speciebus nulla umquam species informatur. quodsi quis occurrat dicens quoniam permixtus asinoequus efficit mulum, non recte dixerit. indiuidua enim indiuiduis iuncta indiuidua rursus alia fortasse perficiunt, ipse uero equus simpliciter, id est uniuersaliter, et asinus uniuersaliter neque permisceri possunt neque aliquid, si cogitatione  misceantur, efficiunt, constat igitur differentias quidem plurimas ad unius speciei substantiam conuenire, species uero in alterius speciei naturam nullo modo posse congruere. Differentia uero et proprium commune quidem  habent æqualiter participari ab his quæ eorum participant; æqualiter enim rationalia rationalia sunt et risibilia risibilia. et semper et omni adesse com 18 330, 4 Porph. Boeth. rationalitatem  HN  2 æro quis  R  rationalitas  HLa.c.N  3 est  om. CEGP  4 specieqne  R  et species  C  distant  C  distantia est  EGP  species significationes  Em1  5 differentia est  C  6 sæpe  om. EGR post  pluribus  add.  uero  R  8 enim etiam  Lm1  igitur  Lm2Pm1  10 asinæ  HLm2  11 perficit  GP  12 perficiant  Lm1R  14 nec.. nec  C  neque permisceri possunt  om. EGR  neque aliquid non aliquid  EGR  cogitatione si  HN  18 COMMVNIBVS d e Porph. cf. ad 102, 7  20 participari prædicari  L  ab his dicitur  330, 2   LR Q, om. cett.  ab  om.  Σ, del.  A m2  21 post enim  s. l.  quæ  T m2  rationalia rationalia  Tk m2 <t>W m2 edd. rationalia rationabilia  Π  rationalia  A2<V m1  rationabilia  LR et m1  rationabilia rationabilia  Busse  sunt  om. R, s. l.  h m2  22 et  er. uid.  Δ  post.  risibilia  om. LR \2, post add.  sunt  codd., om. L cum Porph. 19, 6   mune utriusque est. si enim curtetur qui est bipes, sed ad id quod natum est semper dicitur; nam et risibile in eo quod natum est habet id quod est semper, sed non in eo quod semper rideat.    Nunc differentiæ propriique communia continua ratione persequitur. commune enim dicit esse proprio ac differentiæ quod æqualiter participantur æque enim omnes homines rationabiles sunt, æque risibiles, illud, quia substantiam monstrat, istud, quia est æquum proprium speciei et subiectam speciem non relinquit. Aliud etiam his commune subiungit : æqualiter enim semper differentia subiectis adest ut proprium; semper enim homines rationabiles sunt, ut semper quoque risibiles. sed obici poterat non semper esse bipedem hominem, cum sit bipes differentia, si unius pedis perfectione curtetur. quam tali modo soluimus quæstionem. propria et differentiæ  non in eo quod semper habeantur, sed in eo quod semper naturaliter haberi possunt, semper dicuntur adesse subiectis.  utrisque  ΓΛΣΦ  si sine  R ΓΦ  qui est quies  R  quidem  L A  post  bipes  add. non substantiam   substantia  ΑΦ   perimit   perimitur  Ψ  L ΑΨ  Busse in adn. deleri mauult, non substantia perit   peribit  Σ    ΓΠΣΦ p,  om. Rbrm, Porph. 19, 8, Boeth. in comment.  2 sed tamen  R  ad id quod ad quod  L AΠ  post  est  repet.  ad id    Σ   Busse  ad id ad quod  Ψ, ad id  post est  h m1 post  est  add.  habet et id quod est  L A  del. m2  2, ‘fortasse  id quod est  recipiendum’ Russe : Porph. 19, 8   αλλά πρός το πεοοχένοι το    το  om. Μ   άει λέγεται  nam  -om. R  3 in eo eo  EGLR A m1  ad  C 72  id  Ρ Π  ad id  *F  aliquod  N  habet id quod est semper  C  id  s. l. m1? L hA   "habet est  del. m2, pro  id  exhib.  hoc  H  et id  Σ, est  om. N  habet semper  Ρ Π  habet  EG semper dicitur  ΓΦΨ,  om. R  4 sed rideat in  om. C, in mg. Hm2,  in quod semper rideat  EG non quod semper rideat  R Ψ ; Porph.   έπε'ι ναι τό γελαστικόν τώ πεφυχέναι έχει τό αεί, άλλ' ο όχι τώ γελάν άει  6 enim autem  Lm2P  dicitur  CEGR  proprii  C  7 rationales  Cm2ELm2P  8 atque  NR  9 istud illud  EGHN add.  risibilis  P  æquum  om. H  æque  EG, recte?  propriæ  EGLPR  et  om. EG  ac  N  subiectam  om. C  subiectum  EGPm1  10 reliquit  ELa.c.  etiam his hic etiam  HN  11 subiectis  s. l. Gm2  12 rationales  Cm2HN  15  ante  propria  add.  et  HNP del. m2, s. l. Lm2  propriæ  CEGPm2  proprii  R  et  om. CE, del. Pm2  16  post  in ex  HN   si enim quis curtetur pede, nihil attinet ad naturam, sicut nihil ad detrahendum proprium ualet, si homo non rideat. hæc enim non in eo quod adsint, sed in eo quod per naturam adesse possint, semper adesse | dicuntur. ipsum enim semper;  107   non actu esse dicimus, sed natura. numquam enim fieri potest, ut per naturæ ipsius proprietatem non semper homo bipes sit, etiamsi potest fieri, ut pede curtetur, etiam si deminuto pede sit natus; in his enim non speciei atque substantiæ, sed nascenti indiuiduo derogatur. Proprium autem differentiæ est quoniam hæc quidem de pluribus speciebus dicitur sæpe, ut rationale de homine et de deo, proprium uero de una sola specie, cuius est proprium. et differentia quidem illis  est consequens quorum est differentia, sed non conuertitur, propria uero conuersim prædicantur quorum sunt propria, idcirco quoniam conuertuntur. Distat a proprio differentia, quia differentia plurimas species  10 17 Porph. Boeth. curtetur quis  N  nil  C  attinet  s. l. Lm2, post  naturam  R  2 ad  om. EG  ualet  om. EGR  3  pr.  in  om. CEH, s. l. Lm2Pm2, ab  Gm1, del. m2 post.  in  om. EGNP, s. l. Lm2  4 possunt  HN  dicuntur semper adesse  R  5 actum... naturam  E  umquam  Ea.c.G  7 potest  om. EG, post  fieri  L, postea  om.  fieri ut  HN  pede  HLm1N  ambo pede  Em1GR utroque pede  Em2Lm2P;  ambobus curtetur pedibus  C ante  etiam  om. C add.  uel  CL s. l. m2 R  diminuto  CEGLPR  8 pede  om. C  sit natus nascatur  C  de inscript. app. Porphyr. cf. ad 105, 16  11 autem uero  Δ  quoniam quod  ΓΦ  12 sæpe  conuertitur  15   LR Q, om. cett.  sæpe  om. Lm1R, ante  dicitur  Lm22 ;  Porph. 19, 11   λέγεται πολλά*ις  rationabile  R  13  post, de  A,  om. cett.; cf. Porph. 19, 12 et infra 332, 3  deo  ii  angelo  R  deo et angelo  L; cf. Porph. 19, 12 adn. ante  proprium  add.  et  Δ  uero  om. R  de una  L 4 m2 4'  in una  R ΓΔ m1 ΠΣ  una  Φ ;  Porph.   έφ’ ένός   post  specie  add.  dicitur  Δ  16  post  prædicantur  add.  de his  Δ   s. l. m2 edd.  ex his  Σ  hiis  Φ,  om. Porph. 19, 14  18  post.  differentia  om. C  plurimis  R plures  L  pluribus  EG  speciebus  Em2GR   claudit ac de his omnibus prædicatur, proprium uero uni tantum speciei cui iungitur adæquatur. rationale enim de homine atque de deo, quadrupes de equo et ceteris animalibus, risibile uero unam tantum tenet speciem, id est hominem. unde fit ut differentia semper speciem consequatur, species  uero differentiam minime. proprium uero ac species alternis sese uicibus æqua prædicatione comitantur. sequi uero dicitur, quotiens quolibet prius nominato posterius reliquum conuenit nuncupari, ut si dicam omnis homo rationabilis est, prius hominem, posterius apposui differentiam; sequitur ergo differentia speciem. at si conuertam nomina dicamque omne rationabile homo est, propositio non tenet ueritatem; igitur species differentiam nulla ratione comitatur. proprium uero et species quia conuerti possunt, mutuo se secuntur : omnis homo risibilis est et omne risibile homo est.     Differentiæ autem et accidenti commune quidem est de pluribus dici, commune uero ad ea quæ sunt  16 333, 3 Porph. Boeth. clauditur  EGRm2  claude his  sic ml  2 cui iungitur coniungitur  Lm1N, add.  et  L  rationabile  CGLPR  3  pr.  de  om. CH, er. L post  deo  add.  prædicatur  R, s. l. Lm2 post  quadrupes  add.  uero  R  et ceteris ceteris  E  ceterisqne  GP  6 ac et  E  7 æque G R  -??e   comitentur  HN  comitatur  ex  commitetur  Rm2  sequi si quid EGPm1  8 quotiens  om. EG, s. 1. Pm2  qualibet re   re  s. l. Pm2)  prius nominata  HLNPm2R reliquam  HLm2NPm2  reliqua  Lm1Rm2  uero qua  m1 rationalis  Cm2HN  est  om. N  10 posterius  ex  prius  Em2  opposui  EG  posui  Lm1R  ergo enim  E  11 at et  Hm1  nomina ut  in ras. Lm2  prius differentiam nominem  HNP, in mg. Lm2  12 rationale  HN  propositi  CG proposita oratio  in ras. E  13 nulla ratione differentiam  C  proprium secantur  in mg. sup. Hm2  14 sequuntur  PRm2  sequntur  E ante  omnis  add.  ut  L, post add.  enim  HNP  15 et  om. EG, s. l. Lm2  est  om. R  16 ACCIDENTIS ET DIFFERENTIÆ  E  ΕΤ uel  P  ACCIDENTI  C de inscript. ap. Porphyr. cf. ad 102, 7  17 accidentis  Cm2 il  commune adesse  om. N  18  post uero  add.  est  Ρ ΑΠ  Busse, om. Porph. 19, 18   inseparabilia accidentia, semper et omnibus adesse; bipes enim semper adest omnibus coruis et nigrum esse similiter. Duo quidem differentiæ et accidentis communia proponit,  quorum unum separabilibus et inseparabilibus accidentibus cum differentia commune est, ab altero uero separabile accidens segregatur. tantum uero inseparabile secundo communi concluditur. est enim commune differentiæ cum omnibus accidentibus de pluribus prædicari; nam et separabilia et inse parabilia accidentia sicut differentia de pluribus speciebus et indiuiduis prædicantur, ut bipes de coruo atque cygno et de his indiuiduis quæ sub coruo et cygno sunt, nuncupatur. item de eodem coruo atque cygno album et nigrum, quæ sunt inseparabilia accidentia, prædicantur. ambulare enim uel  stare, dormire ac uigilare de eisdem dicimus, quæ sunt accidentia separabilia, reliqua uero communitas ea tantum accidentia uidetur includere quæ sunt inseparabilia. nam sicut differentia somper subiectis speciebus adhærescit, ita etiam inseparabilia accidentia numquam uidentur deserere subiectum.  ut enim bipes, quod est differentia, numquam coruorum speciem derelinquit, ita nec nigrum, quod accidens inseparabile est. differentia enim idcirco non relinquit subiectum, quoniam eius substantiam complet ac perficit, accidens uero huiusmodi,  1  post  semper  add.  in eodem genere  P  omni  R; Porph. 19, 18   παντί   post omnibus  add.  hominibus et  L  hominibus  Λ   del. m2  2 nigrum esse  ΓΛ»ηίΨ  nigris   nigros  Hm2  esse  EGHm1  nigredo esse  L  nigrum adest  \A m2  nigrum  CNΡR ΙΙΣΦ  Russe; Porph. 19, 19   τότε μέλαν είναι   sic Μ,  μέλασιν είναι  Βm2  μέλαν  eett.  4 quædam  HΝ  et atque  ΗΝ  5 separabilibus  om. G, s. l. Em2  6 uero autem  E  7 uero enim  R, recte? post  inseparabile  add. accidens  L  accidens cum inseparabilibus differentiis  in mg. Hm2  secunda communione  HLP differentiæ  CEGLm2P  11 et de his cygno  om. H, cygno sunt  om. EGR nuncupantur  G  prædicatur uel nuncupatur  C prædicantur separabilia om. N enim s. l. C  etiam  H  isdem  CPm2  hisdem  ER  dicitur  LP  17  post  inseparabilia  add.  accidentia  C  19 accidentia inseparabilia HN  deserere uidentur  C corui  N  21 est inseparabile  C  22 subiectum non relinquit  C  derelinquit  Lm1  post  huiusmodi  add.  est  edd.   quia non potest separari; neque enim possit esse accidens inseparabile, si subiectum aliquando relinquit.      Differunt autem quoniam differentia quidem continet et non continetur continet enim rationabilitas hominem, accidentia uero quodam quidem modo continent eo quod in pluribus sunt, quodam uero modo continentur eo quod non unius accidentis susceptibilia sunt subiecta, sed plurimorum, et differentia quidem inintentibilis est et inremissibilis, acci dentia uero magis et minus recipiunt. et inpermixtæ quidem sunt contrariæ differentiæ, mixta uero contraria accidentia.    Huiusmodi quidem communiones et proprietates differentiæ et ceterorum sunt, species uero quo quidem  108 differat a genere et differen|tia, dictum est in eo quod dicebamus, quo genus differret a ceteris et quo differentia differret a ceteris.    Post differentiæ et accidentis redditas communitates nunc de eorum differentiis tractat. ac primum quidem talem proponit.  3 18 Porph. Boeth. post.  posset  Lm1  potest  HLm2NPR post  accidens  repet. esse  G, 3  uel  4  litt. er. L  2 reliquerit  H  relinqueret  N  3 ACCIDENTIS ET DIFFERENTIÆ  Γ EARVNDEM  C  EORYNDEM  E de inscript. ap. Poiphyr. ef. ad 105, 16  4 Different  Cm1 Differt  L ΣΐΑηιΐ m1 Φ  post  autem  add.  differentia ab accidenti  Γ  5 et  om. GHP  continet  sunt  15 ]  LR il, om. cett.  enim  autem  L  rationalitas  ΓΑ a.c. Π2ΦΨ  6 quidem  om.   Δ2  7 sint  L ΓΔΛΠΦ»ιί m1 | ·uero  post  modo  Ψ,  del.   ΓΦ   ut uid.  9 sint  A  10 intentibilis  ΓΣ   Busse inintensibilis  edd.; Porph. 20, 4   άνεπίτατος;   ef. Roensch, Collect. phil. 299 12 post  uero  add.  sunt  ΛΦ  14 Huiuscemodi  Δ  15 quod  EGR  quidem  om. 2  quidam  Em2G  16 a  om. EGH 2 differentiæ  E  est  om. C  17 quo  quod  R A m1  differet  R  differt  CEGP 2  a  om. ΕGΗΡR ΤΠ,ΣΦ quod  EGR is m1  18 differet  R  differat  L A  differt  G a  om. EGHR TWZ  19 reddit has  E communicantes  Rm1  communiones  m2  20 primam  HN  quidem  om. HN  tale  C   differentia, inquit, omnis speciem continet. rationabilitas enim continet hominem, quoniam plus rationabilitas quam species, id est homo, prædicatur : supergressa enim substantiam hominis in deum usque diffunditur. accidentia uero aliquando  quidem continent, aliquando continentur. continent quidem, quia quodlibet unum accidens speciebus adesse pluribus consueuit, ut album cygno et lapidi, nigrum coruo, æthiopi atque hebeno, continentur uero, quoniam plura accidentia uni accidunt speciei, ut uideatur illa species plurima accidentia continere.  cum enim æthiopi accidit ut sit niger, accidit ut sit simus, ut crispus, quæ cuncta sunt accidentia æthiopis, species, quod est homo, omnia quæ habet intra se plurima accidentia uidetur includere. huic occurri potest: quoniam differentiæ quoque aliquo modo continentur, aliquo modo continent, ut  rationabilitas continet hominem plus enim quam de homine prædicatur, continetur quoque ab homine, quia non solum hanc differentiam homo continet, uerum etiam mortalem. respondebimus : omnia quæcumque substantialiter de pluribus prædicantur, ab his de quibus dicuntur non poterunt conti neri; quo fit ut differentiæ quidem non contineantur ab specie, etsi sint differentiæ plures quæ speciem forment. accidentia uero continentur, quoniam accidentia speciei substantiam nulla prædicatione constituunt; nam nec proprie uniuersalia dicuntur  1 omnis speciem  species  R rationalitas  HNP  2 rationalitas  HNP  3 substantia  N aliquando aliquando  aliquo modo quid N ante  lapidi  s. l.  pario  Em2 post  nigrum  add.  ut  CEGLP, ante edd. ante  Æthiopi  add. et  E continentur uero   HLm2NP  continenturque  cett.  9 plura  HN  10 enim  etenim  N ad simus  s. l.  naribus pressis  E  12  ex  quod  part. ras.  quæ  Cm2  quod est  quidẽ  G ante  intra  add. et  E  plurima  om. EGH  13 occurri  opponi  HN  14  pr.  aliquo modo  aliquando  EGLm2P post. aliquo modo  om. N  aliquando  Em2Lm2P  15 rationalitas  H  17 homo  nomen hominis  HN mortale  edd.  respondemus  HN  respondebimus contra hæc  GLPR  18 prædicantur de pluribus  C  20 a  R  21 sunt  H  differentiæ  om. HN  speciem forment   CEGP  speciem formant  Lm??  informent  m2 hrm N  formant speciem  H  informant speciem  R  22 contineantur  HN  23  ad constituunt  in mg.  ał subsistunt  Hm2   accidentia, cum de speciebus pluribus dicuntur, differentiæ uero maxime. quæ enim quorumlibet uniuersalia sunt, ea neoesee est eorum quorum sunt uniuersalia, etiam substantiam continere. qno fit ut quia differentiæ substantiam monstrant, intentione ac remissione careant   una enim quæque substantia  neque contrahi neque remitti potest, at uero accidentia quoniam nullam constitutionem substantiæ profitentur, intentione crescunt et remissione decrescunt. Illa quoque eorum est differentia, quod differentiæ contrariæ permisceri, ut ex his fiat aliquid, non queunt, accidentia uero contraria miscentur et  quædam medietas ex alterutra contrarietate coniungitur. ex rationabili enim et inrationabili nihil in unum iungi potest, ex albo uero et nigro coniunctis fit aliquis medius color. Expositis igitur distantiis differentiæ ad cetera restat de specie dicere, cuius quidem differentias ad genus ante colle gimus, cum generis ad speciem differentias dicebamus. eiusdem etiam speciei distantias ad differentiam diximus, cum differentiæ ad species dissimilitudines monstrabamus. restat igitur speciem proprii et accidentium communioni coniungere, tum differentia segregare. Speciei autem et proprii commune est de se intricem prædicari; nam si homo, risibile est, et si risi Porph. Boeth. pluribus speciebus  HN  2 maximæ  EH, add.  dicuntur uniuersalia et   et  om. R  proprie  Lm2 in mg. R 4 ut  om. CG, s. l. Lm2  5 una quæque enim  HNR  6 quoniam  quia  E  7 profitentur  monstrant  R ante  intentione  add.  et  HN  9 his  se  C  10 misceantur  N  permiscentur  R  et  ut  C  11 coniunguntur  LN  fiat  C  12 rationali  C  bi  s. l. er. HN  inrationali  HN  in unum   L  in  om. cett.; cf. indicem Meiseri s.  unus 13  post color s. l.  ut uenetns  Pm2  15 ad genus  differentias  om. EG  16 dicebamus  diximus  EGP  17 diximus  dicebamus  C  19 proprio  HLm1NP  accidenti  Lm1  accidenti tum  HPm2  accidentique  om.  et  N  communione  HLm1NP  tunc  R  20 disgregare  N  21  de inscript. ap. Porph. cf. ad 102, 7  23 nam dictum est  337, 4 ]  LR Q, om. cett. post  homo  add.  est  ΔΣ,  s. l.  A m2  et si ΔΕΈ  et  L ΓΛΠΦ  ita et  R post  risibile  add.  est  ΔΣΨ   bile, homo est – risibile uero quoniam secundum id quod natum est sumi oportet, sæpe iam dictum est  ; æqualiter enim sunt species his quæ eorum participant et propria quorum sunt propria. Commune, inquit, habent propria atque species ad se ipsa prædicationes habere conuersas. nam sicut species de proprio, ita proprium de specie prædicatur; namque ut est homo risibilis, ita risibile homo est; idque iam sæpius dictum esse commemorat. cuius communitatis rationem subdidit, eam scilicet,  quia æqualiter species indiuiduis participantur, sicut eadem propria his quorum sunt propria. quæ ratio non uidetur ad conuersionem prædicationis accommoda, sed potius ad illam aliam similitudinem, quia sicut species æqualiter indiuiduis participantur, ita etiam propria; æque enim Socrates et Plato  homines sunt, sicut etiam risibiles. itaque tamquam aliam communionem debemus accipere quod est additum : æqualiter enim sunt species his quæ eorum participant et propria quorum sunt propria. an magis intellegendum est hoc modo dictum, tamquam si diceret ‘æqualia enim sunt species  et propria’? nam quia species eorum sunt species quæ speciebus ipsis participant, et propria eorum propria quæ|pro p.109  priis participant, proprium atque species æqualiter utrisque sunt, id est neque species superuadit ea quæ specie parti 8 sæpiuscf. infra. 1 est  om. R ante  secundum  add. et  A   s. l. Busse, om. Porph. 20, 13  id  om. J!  2 natum Porph. 20, 14   κατά τό πεοοχέναι γελάν  sumi oportet LR  dicitur  Q ;  Porph.   ληπτεον 3 sunt  om.   Φ,  post  species  P  earum  R, ex  eorum  ut uid.  5 m2  7 ita est homo  in mg. Hm2 prædicamus  EGHm2P p.c.R  namque  om. N  nam  R  8 ita homo risibile est  E  ita est risibile homo  R  iametiam  C  sæpius HN  superius  cett. recte?; cf.  sæpe  2, et ad 317, 4. 325, 14 10 qua  CGLP  eademeodem modo  E  11 ratioputo  Em2  12 accommodata  edd.  13 qua  CGEm1P ante  indiuiduis  add.  ab  HNR, s. l. Lm2  14 participatur  H  18 ac  Lp,c.Pm2  est  om. C 19 æqualiter  N  20  post  propria  add.  quorum sunt propria  C  21 et propria  atque speciesatque proprium species  N  23  post.  speciei  EGLP   cipant, neque propria superuadunt ea quæ propriis participant. cumque hæc propria specierum sint. propria, species ac propria æqualia esse necesse est atque inuicem prædicari.    Differt autem species a proprio, quoniam species  quidem potest et aliis genus esse, proprium uero et aliarum specierum esse inpossibile est. et species quidem ante subsistit quam proprium, proprium uero postea fit in specie; oportet enim hominem esse, ut sit risibile. amplius species quidem semper actu adest  subiecto, proprium uero aliquando potestate; homo enim semper actu est Socrates, non uero semper ridet, quamuis sit natus semper risibilis. amplius quorum termini differentes, et ipsa sunt differentia; est autem speciei quidem sub genere esse et de plu 4 339, 3Porph. 20, 16 21, 3 Boeth. 49, 11 50, 2. 14 quorum differentiaAbælardus II, Introduct. ad theolog. 94; Theolog. christ. 488; De unit, et trinit. diuina 58 Stoelzle.   1 nec  CELN  2 hæc  om. LN, del. uid. E  sunt  EHa.c.N, add.  et  CE del. GH del. P del. m2  propriis  post  sint  E del. G  proprii  Ha.c.  4 DE PROPRIETATIBVS  Δ  DE DIFFERENTIA  C; de Porph. cf. ad 105, 16  5 a  om. GHLNR, s. l. Pm2 il m2  6 et  om R SΣ ; Porph. 20, 17 cod. BM   χαί  proprium prædicari  339, 2  LR Q, om. cett.  et  om. Porph.  9 post  R Σ  post  enim  add.  ante  L  ut Porph. 20, 20   Ινα xai  Voti   om. cod. M  ut sit  s. l.  \ m2  11 potestate Porph. 20, 21   xol δονάμε:  12 enimuero  L est  om. R  non uero semper ΔΛΠΨ   edd. Busse  non semper autem  Γ2Φ  semper autem non  LR; Porph. 20, 22   γελά δέ oix αεί ;  cf. infra 340, 4  13 quamquam  uel  quan   L ΓΦ  natura  in ras.  A m2  14 terminidefinitiones  uel  diff LR ΓΦ, ad  termini  s. l.  ł diffinitiones  \ m2 differentes ΓΑ  differentes sunt  Δ»ιίΠ2Φ  differunt  LR s m2 ii} ; Porph. 20, 23   ων οί οροί διάφοροι ; quorum termini, id est diffinitiones   id est diff.  om. 94  sunt differentes  ( sunt differentiæ  488, ipsa quoque sunt differentia  Abælard.  15 species  R, post  speciei  s. l. diffinicio  A m2  quidem R T\ m2 in ras.  Ψ brm Busse in adn.,  semper  \ m1 ut uid.  All/ p Busse in contextu, esse semper  L  quidam terminus  Σ ; quidem sub genere semper esse  Φ   ante sub  add.  et  L A  Busse; Porph.   εατιν δέ ειδοος uev το οπδ τό γένος είνα: ribus et differentibus numero in eo quod quid est prædicari et cetera huiusmodi, proprii uero quod est soli et semper et omni adesse. Primam proprii et speciei differentiam dicit quoniam species  potest aliquando in alias species deriuari, id est potest esse genus, ut animal, cum sit species animati, potest esse hominis genus. sed nunc non de his speciebus loquitur quæ sunt specialissimæ, atque hunc confundere uidetur errorem, quod cum de his speciebus dicere proposuerit quæ essent ultimæ,  nunc de his quæ sunt subalternæ et sæpe locum generis optineant disserit. propria uero nullo modo esse genera possunt, quoniam specialissimis adæquantur; quæ quoniam genera esse non queunt, nec propria quæ sibi sunt æqualia, genera esse permittuntur. Rursus species semper ante subsistit  quam proprium nisi enim sit homo, risibile esse non poterit, et cum ista simul sint, tamen substantiæ cogitatio præcedit proprii rationem. omne enim proprium in accidentis genere collocatur, eo uero differt ab accidenti, quia circa omnem solam quamlibet unam speciem uim propriæ prædicationis  continet. quodsi pviores sunt substantiæ quam accidentia, species uero substantia est, proprium uero accidens, non est dubium quin prior sit species, proprium uero posterius. Dis1 estsit  2   edd.; cf. 340, 13. 341, 22  2 prædicari Porph. 21, 2 κατηγορούμενον είναι post  huiusmodi  add.  prædicari  I m1, del. m2  proprium  R  quod est  om.   ΓΦΨ,  del.  \ m2;Porph. τό μονω προοείνα;.  3 soli et omni et semper  Λ  semper et soli et omni  2  scilicet semper et omni  Gm1, ante  scilicet  in mg.  sali et semper  m2  4  ad  dicit  s. l.  dicunt  Έ  5 diriuari  EGNPR  7 specialissimæ sunt  H  8 hunc  s. l. L  nunc  N  hinc  C  hic  Em2  uidetur confundere  C  9 essentsunt  L  11 genera  s. l. Lm2, ante  esse  HRS  13 non queuntnequeunt  L  non possunt  NR  14 permiitunt  C  ur  er. N  species subsistitspecies est semper ante  C  15 homo sit  LPR  16 istaita  CLa.c.  18 uero Brandt  enim  codd. edd.  accidente  CNR  quiaquod  L  19 speciem  om. H propriæ  del. Lm2  20  post  continet  add.  accidens autem quando continet, ad multas species potest diffundi  EL. in mg. inf. m2 Pbrm  21 accidens   proprium uero  om. R  22 uero  om. EG, s. l. Pm2  Decernuntur  GHLP  Disterminantur  E   cernuntur etiam species a propriis actus potestatisque natura; species enim actu semper indiuiduis adest, propria uero aliquotiens actu, potestate autem semper. Socrates enim et Plato actu sunt homines, non uero semper actu rident, sed risibiles esse dicuntur, quia tametsi non rideant, ridere tamen poterunt.  natura itaque species et proprium semper subiectis adest, sed actu species, proprium uero non semper actu, uelut dictum est. At rursus quoniam definitio substantiam monstrat, quorum diuersæ sunt definitiones, diuersas necesse est esse substantias; speciei uero et proprii diuersæ sunt definitio nes, diuersæ sunt igitur substantiæ. est autem speciei definitio esse sub genere et de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit prædicari; quam superius frequenter expositam nunc iterare non opus est. proprium uero non ita : definitur : proprium est quod uni et omni et semper speciei  adest. quodsi definitiones diuersæ sunt, non est dubium speciem ac proprium secundum naturæ suæ terminos discrepare.      Speciei uero et accidentis commune quidem est de pluribus prædicari; raræ uero aliæ sunt communi-20  18 341, 2Porph. Boeth. species om. EHP, s. l. Lm2, ante  etiam  G  a propriis  in ras. Lm2,  a  om. R  proprio  Pm2R  actu  CHLm1N  2  post  uero  add.  non semper   actu  s. l. add. Lm2  sed  EGLPR  3 actu  om. EG, del. R, s. l. Lm2  autem semper  om. EGR  4  ante  sunt  add.  semper  N  5 quia  om. HN, s. l. Lm2  tametsietiamsi  C  potuerunt  N  possunt  R  non  del. E  poterunt  EG  6  ante  species  add.  e??  R, ras. L  adestadsunt  H  7 uelutut  NR  9 diuersas definitiones  10 om. N  11 igitur specieisubstantiæ igitur. est speciei autem  H  substantiæ  de pluribus  in mg. inf. Gm2  speciei definitiodiffinitio speciei species  C  12 sub genere esse  HΝ  14 opus non  H  ita definitur,  om.  non  Hbrm, er. E;  ita, <sed> definitur  Brandt, cf. 347, 4  15 speciei  om. H  18  de inscript. ap. Porph. cf. ad 102, 7  19 ueroautem  H  est quidem  C  20 sunt aliæ  HRT   tates propterea, quoniam quam plurimum a se distant accidens et id cui accidit.    Speciei atque accidentis similitudinem communem dicit de pluribus prædicari; de pluribus enim dicitur species, sicut et  accidens. raras uero dicit esse alias eorum communiones idcirco, quoniam longe diuersum est id quod accidit et cui accidit. cui enim accidit, subiectum est atque suppositum, quod uero accidit, superpositum est atque aduenientis naturæ. item quod supponitur substantia est, quod uero uelut accidens  prædicatur, extrinsecus uenit. quæ omnia multam eius quod est subiectum et eius quod est accidens differentiam faciunt. tamen inueniri etiam aliæ possunt speciei et accidentis inseparabilis communitates, ut semper adesse subiectis   æque enim homo singulis hominibus | semper adest et inseparabilia  110   accidentia singulis indiuiduis præsto sunt  , et quod sicut species de his quæ indiuidua continet, æque de pluribus accidentia indiuiduis prædicantur; nam homo de Socrate et Platone, nigrum uero atque album de pluribus coruis et cygnis quibus accidit nuncupatur.      Propria uero utriusque sunt, speciei quidem in eo quod quid est prædicari de his quorum est species,  20 342, 15Porph. Boeth. quam  om. ΗL ΣΑΛ'Ψ  recte?, s. l.   Π m2, quem  R  qui  ut uid. N; Porph. 21, 6   itXststov  distant  ante  a se  Δ   s. l. m2   A, a se  om. N  2  ante  accidens  add.  et  Γ id  om.   12,  s. l. Pm2, hoc  Σ ;  Porph. 21, 7   *a\ το m οομβέβηχβν  accidunt  Em1P  3 atqueet  HL  accidens  Έ  dicit  om. E, s. l. Lm2Pm2  de  s. l. Lm2  5 dicit alias,  post er.  esse  uid. C  7 atqueet  H  8 est  om. EGHP  adueniens  EPm1  accidentis  N  11 et eiuseius est  E  12 possunt sunt  E  inseparabiles  Cm1GP  13 subiectis semper adesse  HN post  adesse  add.  possunt  E  15 sicut L s. l. m2 Rbrm, om. cett. codd. p  16 continent  H ante  accidentia  add.  ut  CH  17 prædicatur  G  et  om. EGHPR  20 ET  om. R de inscript. ap. Porph. cf. ad 105, 16  21 inet  C 22 estsunt  Hm1  sit  Σ  prædicare  EGm1P, prædicatur  2  de his  om.   Σ  hiis  Φ  quorum in eoin eo accidentis autem quorum est species  Φ   accidentis autem in eo quod quale quiddam est uel aliquo modo se habens; et unam quamque substantiam una quidem specie participare, pluribus autem accidentibus et separabilibus et inseparabilibus; et species quidem ante subintellegi quam accidentia, uel si  sint inseparabilia   oportet enim esse subiectum, ut illi aliquid accidat  , accidentia uero posterioris generis sunt et aduenticiæ naturæ. et speciei quidem participatio æqualiter est, accidentis uero, uel si inseparabile sit, non æqualiter; Æthiops enim alio  Æthiope habebit colorem uel intentum amplius uel remissum secundum nigredinem.    Restat igitur de proprio et accidenti dicere; quo enim proprium ab specie et differentia et genere differt, dictum est.   Quod nunc proprium speciei et accidentis se exequi pollicetur, tale proprium intellegendum est quod, ut superius dictum est, ad comparationem dicitur differentium rerum. species enim in eo quod quid est prædicatur, accidens uero in eo quod quale est. qua differentia non ab accidentibus solis species  2 unam quamque 4 inseparabilibusAbælardns II, Introduci. ad theolog; Theolog. christ. 479. 17 superiusqualequale est  N  quidem  CEm1  quidam  m2  uel habens  om. CEGHN  2 aliquo modo quomodo  ΓΦ ;  Porph. 21, 10   πώς ;  cf. supra p.128, 10 adn.  et nigredinem  12   LR Q, om. cett.  3 unam  R  quidem  om. Abælard.  participari  L ΓΔΣ a.c. Φ prædicari  \ m1  autem uero  L Abælard.  4  tert. et om.   Γ  5  post  quidem  add.  sane  L ΓΛ  s. l. m2  ΙIΣΦ  Busse, om. R ΛΨ  cum Porph. 21, 12 post  subintellegi  add.  potest  Lpr  possunt  bm; Porph.   w\ τά piv είδη προεπινοεΐται  uel  om.   Φ   ad  uel si  s. l.  etiamsi  K m2  6 inseparabilibus  R  8 generis  om. R  aduentiuæ  R  9 æqualis  Λ  accidens  L T m1 A m1  10 alio Æthiope  Porph. 21, 16   ΑίίΚοπος  13 accidente  HNR ΔΣ, ante er.  de  P  14 enim etiam  H  a  cod. Q Bussii om. cett. edd. cf.344, 9,  ab  scr. Brandt  speciei  Ca.r.EGR  et  om. CEGHPR differentiæ  GR  15 differt  om. L  differat  ΦΣ  distat  R  est dictum  H, add.  in illorum differentiis ad ipsum  2  18 dicatur  R  20 est  om. GP, post add.  prædicatur  H   discernitur, uerum etiam a differentiis ac propriis, nec solum species ab eisdem, uerum etiam genus. præterea quod species in eo quod quid est prædicatur, accidens uero in eo quod quomodo sese habeat, id quoque commune est cum genere;  genus quippe ab accidenti in eo quod quid est et quomodo se habeat prædicatione diuiditur. Item unam quamque substantiam una uidetur species continere, ut Socratem homo, atque ideo Socrati una tantum propinquitas est species hominis. rursus indiuiduo equo una species equi est proxima, itemque  in ceteris; uni cuique enim substantiæ una species præest. at uero uni cuique substantiæ non unum accidens iungitur; uni cuique enim substantiæ plura semper accidentia superueniunt, ut Socrati quod caluus, quod simus, quod glaucus, quod propenso uentre, et in aliis quidem substantiis de numero  accidentium idem conuenit. Dehinc semper ante accidentia species intelleguntur. nisi enim sit homo cui accidat aliquid, accidens esse non poterit, et nisi sit quælibet substantia cui accidens possit adiungi, accidens non erit. omnis autem substantia propria specie continetur. recte igitur prius species,  accidentia uero posterius intelleguntur; posterioris enim sunt, ut ait, generis et aduenticiæ naturæ. nam quæ substantiam non informant, recte aduenticiæ naturæ esse dicuntur et posterioris generis; his enim substantiis adsunt quæ ante diferentiis informatæ sunt. Rursus quoniam species substantiam  1 decernitur  Rm2  ac  s. l. Lm2  a  EGH  et a  P  3 prædicatur  post  species  H  quod  om. E, s. l. Gm2  4 se  EP  habet  LR  id habeat  6 om. R  est commune  H post  est  add.  speciei  L s. l. m2 brm  5 accidenti  edd.  accidente  codd.  quod  om. E  8 propinquitate  EPm1  propinqua  L  species est  LR  9 est equi  H  item  H  10 una substantiæ  in mg. Hm2  13 quod simus  om. C  15 accidentium  ex  accommodantium  Hm2 post conuenit  add.  dicere  R  ante  om. C  16 accidit  CHLNPR, recte?  18 autem  del. Lm2  enim  P  20 uero  om. R, in mg. Lm2  posterius postremo  R  enim uero  CE  21 generis ut ait  CR  nam quæ nam  Rm1  namque  EG  nam quia  CN  22  ante  recte  add.  ideo  EGL s. l. m2 P del. m2  esse  om. H   monstrat, substantia uero, ut dictum est, intentione ac remissione caret, speciei participatio intentionem remissionemque non suscipit. accidens uero uel si inseparabile sit, potest intentionis remissionisque cremento et detrimento uariari, ut ipsum inseparabile accidens quod Æthiopibus inest, nigredo. potest  enim quibusdam talis adesse, ut sit fuscis proxima, aliis uero talis, ut sit nigerrima.    Restat nunc proprii communiones ac differentias persequi. sed quo proprium differat a genere uel specie uel differentia. superius demonstratum est, cum quid genus uel species uel  differentia a proprio distaret ostendimus. nunc reliqua ad communitatem uel differentiam consideratio est, quid proprium accidentibus aut iungat aut segreget.      Commune autem proprii et inseparabilis accidentis  est quod præter ea numquam constant illa in quibus considerantur; quemadmodum enim præter risibile non subsistit homo, ita nec præter nigredinem sub 14 345, 2 Porph. Boeth. demonstrat  H  ac et  H  2 remissionemque ac remissionem H 3 si s. l. CLm2 4 in del. m2 incremento H decremento R edd. uti R ita E 5 ante nigredo  add.  ut  Hm1N  id est  s. l. Hm2  6 fuscis  La.c. edd.  fuscus  Lp.c. et cett.  aliis uero  edd.  uero aliis  codd.  uero  s. l. Lm2  8  post  proprii  add.  et accidentis  N  ac ad  EGLm1  9 quo  Cm2 part. ras. corr.  quod  Cm1EGLm1NPR  quid  HLm2; cf. 342, 13  10 quid quod  N  quicquid  E  uel differentia uel species  H a  s. l. Lm2  12 uel et  N  quod  E  quæ  Hm2LR  13 iungit  EGHm1LPm1R  segregat  LPR  separet  N  14 ACCIDENTIS  Porph. 21, 20 cod. Μ   σομβεβηχοτος,  cett.   τοδ άχωρίστοο σομβεβηαότος ;  de Porph. cf. etiam ad 102, 7  16 est  post  commune  L, ante  accidentis  AA m1  accidentis inseparabilis est  m2  præter ea propterea  Φ  constant  CH Busse coll. 159, 7  consistant  EGNPR h m1 A p.c. W   edd.  consistunt  L A a. c.   112Φ  consistent  r\ m2  illa  post  quibus  N  17 quemadmodum Æthiops  345, 1   LR Q,  om. cett.  18 ita  om.   2,  s. l.   A m2  subsistit non subsistit  A m2; Porph. ΰποσταίη dv   sistit Æthiops, et quemadmodum semper et omni adest proprium, sic et inseparabile accidens. Quoniam proprium semper adest speciebus nec eas ullo  111  modo relinquit quoniamque inseparabile accidens a subiecto  non potest segregari, hoc illis inter se uidetur esse commune, quod ea in quibus insunt, præter propria uel inseparabilia accidentia esse non possint. inseparabilia uero accidentia comparat, quoniam, ut in specie dictum est, rarissimæ sunt speciei atque accidentis similitudines. quocirca multo magis proprii  atque accidentis communitates difficile reperiuntur. accidens enim in contrarium diuidi solet, in separabile accidens atque in inseparabile, quæ uero sub genere in contrarium diuiduntur, ea nullo alio nisi tantum generis prædicatione participant. quodsi proprium inseparabile quoddam accidens est, a separabili  accidenti plurimum differt, atque ideo nullas proprii et separabilis accidentis similitudines quærit. sed quia ipsum proprium certis quibusdam causis ab inseparabilibus accidentibus differt, horum et communitates inueniri possunt et inter se differentiæ. quarum una quidem ea est quam superius exposuimus, secunda  uero quoniam sicut proprium semper et omni speciei adest, ita etiam inseparabile accidens; nam sicut risibile omni homini et semper adest, ita etiam nigredo omni coruo et semper adiuncta est. 8 ut in specie dictum est 1 et omni  om. H  et  om. R; Porph. παντι και άεί  2 sic  om. P  sicut  C  et  om. R  3 semper  om. H  4 quodque  Hm1  5 inter se  post  commune  H  6 ea in eam m  del. m2 H  insunt sunt  R, add.  ipsa propria et inseparabilia accidentia sunt  E del. et s. l.  glosa est  scr. m2 L in mg. m2, om.  sunt  P om.  sunt uel et  LNR  7 possunt  EHLm2NP  uero  s. l. Cm2 ante  comparat  s. l.  proprio  Cm2, post s. l.  scil. proprio  L  8 sunt  post  accidentis  H  10  ante  accidens  add.  scilicet  E  11 enim uero  R  12 sub genere  om HΝΡ, del. Lm2  14 quiddam  CL  quoddam  post  est  H  16 similitudines accidentibus  in mg. Em2  17 causis  om. EG  rationibus  Lm2PR differentiæ dissentiæ uel differentiæ  H  19 est ea  H  21  post  accidens  add.  est  H  22 et semper  om. H  et semper adest  s. l. Gm2 post.  et  N edd., om. cett.  Differt autem quoniam proprium uni soli speciei adest, quemadmodum risibile homini, inseparabile vero accidens, ut nigrum, non solum æthiopi, sed etiam coruo adest et carboni et hebeno et quibusdam  aliis. quare proprium conuersim prædicatur de eo cuius est proprium et est æqualiter, inseparabile autem accidens conuersim non prædicatur. et propriorum quidem æqualiter est participatio, accidentium uero hæc quidem magis, illa uero minus.    Sunt quidem etiam aliæ communitates uel proprietates eorum quæ dicta sunt, sed sufficiunt etiam hæc ad discretionem eorum communitatisque traditionem. Proprii atque accidentis prima quidem differentia est quia proprium semper de una tantum specie dicitur, accidens uero  minime, sed eius prædicatio in plurimas diuersi generis substantias speciesque diffunditur. risibile enim de nullo alio nisi de homine prædicatur, nigrum uero, quod est inseparabile quibusdam accidens, tam coruo quam æthiopi, quæ diuersa sunt specie, tum coruo atque hebeno, quæ differunt generi bus, non tantum specie, præsto est. quo fit ut propriis quidem Porph.  Boeth. PROPRII ET ACCIDENTIS  CP W,  item Porph. 22, 4 cod. M   των αυτών   plerique cett. , ACCIDENTIS ET PROPRII  cett., nisi quod  EORV II EORVNDEM  Ψ ;  de Porph. cf. etiam ad 105, 16  2 Differunt  CG ΔΣΦ ;  Porph. 22, 5   διενήνοχεν  proprium  om.   Σ  3 risibili  N  inseparabile minus  10   LR Q,  om. cett.  4 soli  L A‘l>  5 etiam æque  R  hebeno  plerique codd., item proprium est  ΓΦ  post.  est  ΓΔ   del. uid.   ΙΙΣΦΨ   cum Porph. 22, 8, om. LR A Busse  8 autem uero  ΔΛ   Busse  conuersim non nec conuersim  A  proprii  R A m2 2  proprium uero  Φ  9 æqualiter  R 2,  coni. Busse, æqualis  cett.; Porph. και τών μέν ιδίων έπίτης ή μετοχή 10 hæ Δ  11 uel  Porph. τέ καί  earum  C  dictæ  CEGHP  hæ  N  et  R   traditionem  ex  distractionem  E  contradictionem  Gm1  14 est  om. H  16 prædicatio eius  H species  Cm1  diuersæ  HLNPm2  diuisæ  m1 20 speciei  H ante  sunt  N  tunc  R  nec non  Lm1  sed tum  m2  21 tantum specie uni tantum speciei  P   conuersio æqua seruetur, in accidentibus uero minime. quoniam enim propria in singulis esse possunt atque omnes continent, species conuerso ordine prædicantur; nam quod risibile est. homo est, et quod homo, risibile. nigrum uero non ita, sed  ipsum quidem de his prædicari potest quibus inest, illa uero ad huius prædicationem conuerti retrahique non possunt; nigrum enim de carbone. hebeno, homine atque coruo prædicatur, hæc uero de nigro minime, nam quæ plurima continent, de his quæ continent prædicari possunt, ea uero quæ  continentur, de sese continentibus nullo modo nuncupantur. Rursus proprium quidem æqualiter participatur, accidens remissionibus atque intentionibus permutatur. omnis enim homo æque risibilis est, æthiops uero non æqualiter niger est, sed, ut dictum est. alius quidem paulo minus alius uero  tæterrimus inuenitur. Et de proprii quidem atque accidentis differentiis satis dictum est. restabat uero accidentis ad cetera communiones proprietatesque explicare, sed iam superius adnumeratæ sunt, cum generis, differentiæ, speciei et proprii ad accidens similitudines  ac differentias adsignauimus. fortasse autem his institutus animus et sollertior factus alias præter eas quas nunc diximus communitates uel differentias quinque rerum quæ superius sunt positæ reperiet, sed ad discretionem atque eorum similitudines comparandas ea fere quæ sunt dicta sufficiunt. nos etiam,  quoniam promissi operis portum tenemus atque huius libri seriem primo quidem ab rhetore Victorino, post uero a nobis  1 conseruetur con  s. l. m2  æqua conversio H 2esse presunt presunt  del. m2 H  esse  Lm1  esse habent  Lm2R  4  post post.  homo  add.  est  CLR post  risibile  add.  est  LPR  5 quibus in quibus  R  ante  hebeno  add. de  H, er. uid. L  9 continentur  HN  11 proprium  post  quidem  H s. l. m2  quidem  om. G  permittatur  E  deterrimus  CLN  16 proprii *  s  er. HL differentiis  om. G  proprietate  E  accidens  G  18 replicare EGLPR iam etiam EG enumeratæ La.c. speciei et speciei NR ad accidens et accidentis  Em1La.c.R  his om.NR 23 ante eorum add. ad EGLPR 24 sufficiant HR ab in a mut. ut uid. C Latina oratione conversam gemina expositione patefecimus, hic terminum longo statuimus operi continenti quinque rerum disputationem et ad Prædicamenta seruanti. 1 conuersa ELm1  continenti  om. C  quinque V  L in ras. m1? edd., om. cett. 3 et om. C seruienti  brm  ANICII MALLII SEVERINI BOEZIO LIBER V EXPLICIT SECVNDI SVPER YSAGOGAS COMMENTI  P FINIT EXPLICIT EDITIONIS SECVNDÆ COMMENTARIORV LIBER V FELICITER. AMEN  er. uid.  DEO GRATIAS  C  ANICII MANLII SEVERINI BOEZIO ILLVSTRIS CONSVLIS EXPLICIT LIBER  ANICII. MANLII SEVERINI BOEZIO A. M. S. B.  N  V. C. ET ILL. I LL S.  N EXCONS EXCS  N ORD. PATRICII. ΈΧC.  PATR.  om. G  IN ISAGOGAS YS EG  PORPHYRII I  pro  Y  N  IDE. INTRODVCTIONES -NE  E  IN CATEGORIAS KATH N  A SE  om. N  TRANSLATAS. -TĘ  E, IDE  TRANSL.  om. G  EDITIONIS EDΙCΤ E, ÆD N  SCDĘ LIBER V QVINTVS  N  EXPLICIT  EGN, add. TIBI PAX. AMEN.  E ; QVINQVÆ  sic  FIT OPTATVS HIC FINIS ISAGOGARV  R; subscriptione caret H, item e codd. Isagogen tantum a BOEZIO translatam continentibus ΓΛΣΦΊ’ nisi quod in Φ recens quædam est; post  traditionem  habent EXPLIC. LIB. HISAGOGARV PORPHIRII  Δ, EXPLICIT  Π.  gradatim folia contrahit.Videtur hæc nonminus dilatatio ne, contra iones foliorum honorare solem, quam homines genarum gestu, moru labiorum. No folumuero in plantis, quæ vestigium habent uitæ, sed etiam in lapidibus aspicere licet, imitations, et participationem quandam luminum supernorum, quem ad modum helicis lapis radijsaureisso laresradio simitatur. lapis autem, qui uocatur cælioculus, uel solis oculus, figuram habet fimilēpu pillæ oculi, atqsex media pupillæ micatradius. Lapis quoque selenitus, id est lunaris, figura lung corniculari similis, quadam sui mutatione lunarem fequitur motum. Lapis deinde helio selenus, id est solaris, lunarisóz imitatur quod ã modo congreffum folis, et lunæ, figuratcs colore. Sic diuinornm omnia plena funt, terrena quidem cælestium, cæleftia uero super cælestium proceditæ quilibetor d o rerum uso ad ultimum . Quæ enim super ordinem rerü colligū curin uno, hæc deinceps dilatan turindescendendo, ubi aliæ animæ subnuminibusalñs ordinantur. Deinde et animalia funt sol ana multa, uel ut leones, et galli, numinis cuiusdam solaris pro fua natura participes, unde mirum est, quantum inferiora in eodem ordine cedant superioribus, quamuis magnitudine, potentias non cedant hin eserunt gallum timeri am leone quam plurimum, et quafi col0i . cuius rei causam a matería, sensu ue assignare non possumus, sed solum ab ordinis supernicontemplatione. quoni amuide licet præsentia folaris uirtutis conuenitgalto magis quam leoni: quod& inde appare Marfil. Ficin. in Interprete  FICINO. Vem ad modum amatoresabipsa pulchritudine, quæcircasensumapparet, addiuinam paulatim pulchritudinem ratione progrediuntur: fic& sacerdotesantiqui,cùmconli, derarentinrebus naturalibus cognacionemquandam compassionemç; aliorumadalia &manifestorum aduiresoccultas,& omniainomnibus inuenirent, facrameorumscien quicquidest, pulchrumeft, et bonum eft.etiamsiindecorporissequaturin commodum. Corpus enim nonpars hominis, fedinftrumentum: instrumentiuero malumnonpertinetadutentem. Quomodo differantduohæc, fcilicetfecundumfeipfum, & quaipsum. Ietioneseius modi, fcilicet secundum feipsum, et quaipsum, etiam apud Aristotelemdistin, D guuntur. Quod enim secundum seipsum alicui competit, poteste i non competere primo. Quod autem qua ipsum conuenis præter id, quod conuenit, secundum se ipfum etiam primo competitei, atque adæquatur. Pulchrum igitur, fi commensurationis animæ causæst, atq;obhoc ipsum dicitur pulchrum, efficito, ut melius inanima dominetur deceriori, perficitąnos, et animæ deformitat empurgat: hac ipfa ratione bonum est, non quidem pe raccidens, fedquarationepul. chrum .fienim qua pulchrum est commensuratum, eft et bonum. Bonãenim estmensura cercéquá pulchrum est,exiftit& bonum. Similiter turpe, qua turpe,malum est. Nam qua curpe eft, informe est qui 1   quiagallus, quafiquibufdáhymnis applaudit furgentisoli, et quafiaduocat, quãdoexantipodum mediocæloadnosdeflectitur, et quando non nullisolaresangeliapparuerunt formiseiusmodi prædici, a r c f, cum ipfi i n s e fine form a essent, nobis tamen, qui formati sumus, occurrere formati. No nunquam tione. Quæ fecundumfefuntin corporea, non localicerpræsentia corporibus, adsunt eis,quotiescunqueuolunt, adillauergentia, atquedeclinantià, quatenusuidelicet naturaliteradea uergunt, arqueinclinantur. Sed enim cum nonadfint localia conditione corporibus, habitudine quadam eisadfunt. Quæ fecundum sesuntincorporea, certenonper substantiam, et peressentiam corporibusadsunt. Non enim corporibus cómifcentur ueruntamen ex ipsa inclinatione, quasimo mentouisquædam subfiftitinde comunicataiam propinquacorporibus. Ipsa namq inclinatio secundam quandam uim substituít corporibus iam propinquam. mæ, fecundữ corporafuntdiuisibiles. Non omne, quod agitinaliud appropinquatione, &ta &ufacit,quodfacit,fedetiam qupæropinquarido, et tangendo faciuntali quid fecunduma ccidens, nonutuntur propinquirate. Anima corporialligatur conuersione quadam adpassionesprouenien resacorpore. Rursum foluiturquatenusa corpore nihil patitur. Quod natura ligauit, hoc &ipsa naturasoluit. Rursusquod conciliauitanima, hoc et animadirimit. Natura quidem corpus in anima deuincit, anima uerose ipsam in corpore. Quam obrem natura corpus ab anima separaczanimauerose ipsam à corpore segregat, saclia us modi . Qui 1 Proc. De Sacrif. et Magia.  ICOR bada mler: in: no.N enlos ur, but aliano compiz quider Locum siue causisadintelligibilianos ducentibus. FICINO INTERPRETE. De natura, e alligatione,o solutioneanime. Nimaquidemmediüquiddameftintereffentiam indiuiduam, arqueessentiamuera corpora A diuisibilem. Intellectusautem essentiæst,indiuiduafolum. Sed qualitates, materialesq for læl, ea ncense garia 1, fiu ucent oxd zateni XOM etiam dæmones nisisuntsolares leonina fronte quibuscum gallusoböceretur, repente disparuerunt. Quod quidemindeprocedit, semper quæineodem ordineconstitutainferiora funt, reuerentur superiora: quemadmodum plerişintuentes uirorum imagines diuinorum,hocipsoas. pe&uuererisolentturpe aliquidperpretare. Vt autem summatimdicam, aliaadreuolucionessolis correuoluuntur, ficutplantæ, quasdiximus: aliafiguramsolariumradiorumquodammodoimitan tur, ut palma, dactylus: aliaigneamsolis naturam, ut laurus: aliaaliudquiddam uideresanelicetpro prietates, quxcolligunturin sole, passimdistribucasinsequentib. insolariordineconstitutis, scilicet angelis, dæmonibus,animis, animalibus, plantisatque lapidibus. Quo circasacerdotijueterisautho resàrebusapparentibus superiorum uiriumcultumad in uenerunt, dum aliamiscerent, alia purificarent. Misceban t autem plura i n uicem, quia uidebant fimplicia non nullam habere numinis proprieratem, non tamen fingulatim, sufficientem ad numinis ilius ad uocationem. Quamobrem ipfa multorum comixtioneattrahebant supernos influxus: acßquodipfi componendo unumexmul tisconficiebant, assimilabantipfiuni, quod est super multa, constituebantæ statuas exmaterñismul tispermixtas: odores quoq compositos colligentes:arceinunum diuina symbola, reddentesísun um tale, qualediuinumexiftit secundum effentiam, comprehendens, uidelicet uires quam plurimas. Quorum quidem diuisiounamquamg debilitauit, mixtiouerorestituitin exemplarisideam. Non nunquam ueroherbauna, uellapisunus, addiuinum sufficitopus. Sufficicenim Cnebison, ideftcar duus, ad fubitam numinis alicuius aparacionem, ad custodiam uerò laurus. Raccinum, ideftgenus uirgultispinosum, cepa, squilla, corallus, adamas, laspis, fed adpræsagiumcortalpæ, adpurificatio. nem uerosulfur, &atos marina. Ergo sacerdotes permutuam rerum cognationem, compassionem'. conducebant inunum, per repugnantiam expellebant purificantes,cum oportebat, sulfure, atque asphalto, idestbitumine, aquaas per gentes marina, purificat enim sulfur quidem propterodorisa cumen, aquaueromarina propterigneamportionem, et animaliadrjsindeorum cultucongruaad hibebant, cxtera't similiter. Quamobrem abës, atoßsimilibus recipientes primum potentias demonum, cognouerunt, uideliceceasesse proximasrebus.actionibus naturalibus: atq; perhæcnatura lia, quibus propinquantin præsentiam conuocarunt. Deindeà dæmonibus adipfasdeorumuires actiones et processerunt, partimquidem docentibus dæmonibus addiscentes, partim uero industria propria interpretantes conueniencia symbola, inpropriam deorum intelligentiam ascendentes, ac deni q post habitis naturalibus rebus, actionibusque, ac magna ex parte dæmonibus in deorum feconfortium receperunt. PORPHYRIVS DE OCCASIONIBVS, De natura corporeorum, atque in corporeorum. Mnecorpuseftin loco, nullumuerocorum, quæfecundūsesuntin corporea, uelaliquid tale, estinloco. Quæ secundum sesuntincorporea, eoipso, quodpræstantiusestomni corpore, atqueloco, ubiquesunt, nondistanti quidem, sedindiuiduaquadam condi USCE inuss sdina labor Pt, imi adns aberi is,fip liol Sicdi liatiei,unto 10,p Omnia MMM $   Omnia quodammodo suntin omnibus pro conditionecorum, quibusinfunt. On fimiliter omniainomnibus intelligimus, sed propriese habetadomniauniuscuíu sed sentia: intellectuquidem intelle&ualiter, inanimauero rationaliter: in plantis seminarie, in corporibus imaginariè: ineodem quod his omnibussuperiuseft, modoquodamfuper intellectuali, atquesuperessentiali essentiæ, aliatandem naturx supe rioris,aliaanimæ, aliaintele&ualis: uiuuntenim et ila: etfi nullum eorum, quæabiplisexi ftunt, uirameisfimilemsorciatur. aliaueropartim quidem fle&tunturadila, partimetiamnonflestuntur aliacandem folumde flectunturadgenituras, neqzinterimadse reflectuntur. per, educere. Anima quidé habet omnium rationes. Agit autē secundã eas, uel ab alio ad ex peditionemeiusmodi prouocata, uel ipfa fe ipfamintus conuertensadrationes, et cum abaliopro uocatur, tanquamadexternacommititintroducere sensus: cum uero ingredicurinseipsam, adintel ligentiasperuenit: necigitursensus extra imaginationem funt, necß,utdixeritaliquis, intelligence quatenus competunt animali Anima eft immortalis. Anima ef t essencia inextensa, immaterialis, immortalis, in'yita habenteaseipsauiuere, arosese fimiliterpossidente. Passio animæ, atque corporisestlonge diuersa. Liudestpati corpora, aliudincorporea. passioenim corporụm cum transmutatione cötingit passiouero animęest accommodatio quædam, et affe&ioadrem ipfam, et a&ioquædã, nullo modo fimilis  calefationi, frigefactionią corporum, quamobrem sipassiocorporū, cũtrans mutatione fit, dicendum eft omnia incorporea esse passionis expertia. Quæ enim a materia, corporf busipfeparatasuntadu, eadempermanent: quæueromateriæ corporibus propinquant, ipsaqui dem non sunt passiua, sed illa, in quibus hæc apparent, patiuntur, quád o enim animal s e n d t, anima quidam fimilis esseuideturharmoniæ cuidam separatæ ex seipsam chordas mouenti cötemperatas Corpus aữrsimileharmonię, quæ inseparabilisinestchordis, fed causa mouendieffeuideturanimal propter eaquod fit animatū, quod quidem simile eft mufico, exeoquodfitcõcinnum, corporaueros quæ per passione sensualem pulsantur, fimilia contemperatis chordis apparent. Etenim ibinon harmonica quid é separata patitur, fed chorda . et mouet f a n e musicus p ipsam, quæ sibi i n eft, harmoniā: newtamen chordaratione musica moueretur etiam, fiuelletmusicus, nifi harmonia ipsaiddixit. natæstquemadmodum corpora, sed fecundum nudam ad corporapriuationem. Quãobrenihil prohibetinterila, alia quidemesse essentia, alia uerò non essentia: et aliarursusante corpora, alia ueròunacumcorporibus: itemalia a corporibus separata, alia uerò non separata. Præter eaaliasecun dum sesubfiftentia, aliaueroalijs, utsintindigentia: alia deniqa&tionibus, uitisfexfemobilibuse adem, sedaliauitis, &qualibu sa&tionibus quodammodo permutata,nempefecundumnegatione corum, quæ ipfanon sunt, non secundum assistentiameorum, quæ sunt, appellatur. Pussiones materie prime assignat esimiliter à Plotino. Ateriæ propria apudantiquos hæc funtincorporeaquidem, diuerfænimeftàcorporibus, prætereauitæexpers, negintelle&tus, neckanima, neque aliquid fecundum seuiuens. Itêin, formis, permutabilis, infinita, impotens. Quapropternec ens, feduerum nõens, imagomol lisapparens, quoniãqd primo estinmole,eftipfum impotens, itéappetitio subsistentia et ftansno instacupræterea fempinse apparens, tum paruum, rum magnữ,tūminus, tūmagis, tūdeficiens, cī excedens, quoduefiatfemp, maneatuerònunquã, nec tamen aufugere potens, quippecútotius entisfit defectus. Quamobrēquicqd pmittat, mentitur: aciimagnūappareant, interimeuadirparo uũ, quafienimludus quid ãeftinnõensaufugiés, Fugænimeius non fit loco, sed dūabencedeficis, Quamobren. in infummiseftunitas cumuirtute: ininfimis multitudo cum debilitate. N corporeæ fubftantiædescendentesquidemdiju dicentur, atqßinsingula potentiæ defe&umul tiplicantur, adscendentes autemutuntur, atæ fimul recurrunt inunumcopia poteftatis. Quegenerant, partimconuertuntur ad genita, partimminimè. Mne, quodsuæssentiagenerat, aliquid sed eterius generat, atqomne genitü adgenitorina O curaconuertitur, eorumuero, quægenerant, alia quidem nullo modo conuertuntur ad genitas Sensus, imaginatio, memoria intelligentia. Emorianonest imaginationü conferuatio quædam, ámdtāmpastwintorspobaristale vias spoluéwata, sed eft ipfas propositiones, fiue productiones ina&um corū, quæ medicatus eft animusnu: nec rurfusabsq inftrumentorum sensualium passione sunt senfus, sic et intelligentiæ non absque imaginatione, nisianalogaconditiofit: quemadmodum figura consequens quiddam est ad animal sensuale, sic phantasma ali quid consequens ad intelligentiam anima intelligentis in animali. 1N De speciebus uite. On solumincorporib æquivoca GRICE aequi-vocality conditio est, sed ipsa etiãm vita multipliciter prædicatur eftenim uita plantæ, animalisalia: aliarursus intellectualis Alia IN N>M Dedifferentijs incorporeorum. Pfain corpore orī appellatio non secundum communicatē unius, eiusdemiş generis, sic cognomi.   Quam obremquæineasunt imagines, in suntindeteriorirursus imagine, quem admodum in speculo id quodalibilitum eft, apparetalibi, et ipsum speculum plenumese uidetur, nihilqz habet, dum om nia uidetur habere. funt, aut non funt, quappter nulla corūpaticur: quodempatienseft, non oportetitafe habere, fed efetale, ütalterariqueat, atointeriminqualitatibus eorī, quae ingrediuntur, ficásinferuntpas fionem. Eiñamos quodinest alteratio non aqualibec accidit, nexigicur imaceriapacítur. Nāsecun dum fe ipfam qualitatis estexpers, nesprorsusformx, quae funtinca, ingrediences; uicissim sexe, untes, sed passio fic circa compofitum, et uniuselsein compositione confiftit, hocenim incontrarijs uiribus& qualitatib ingredientiữz inferentiumą passione perfeuerare in fubfiftendo uidetur. Quá obre mea quoru um i uere est ab externis, ne casciplis, nimirum et uiuere, et non uiuere pat i possunt. Sed ea, quorum esse in u i t a consistit, passionis experte, necessarium est permanere secunduum itam, quemadmodūm uitä uacuitati conuenit et non pac, quarenus et uitæuacuicas. Icaq ficut permutari, acpati composito ex materia, forma côtingit, ideftcorpori, neqstamenidmateriæ accidic, ficujuere, areinterire, patiofecundumhocipfum incompofitum exanima, corporeæperspicitur, neqstamé animæidcontingit, quoniam animanoneft aliquidexuita, et non uita conflatum, sed uica solum constatquippe, cum fimplex essentia fit, ipfaqsanimæ ratio fit natura ipfa se mouens. Omnis intellectuseft omniformis. Ntelle&ualis esentia fic in partibuseftconfimilis, ut et in particulari quolibet intellectu, uniuersoos intellectu fint entia: fed intele&u quidem uniuerfali endaeciam particularia uniuersalifint ratione: in particularia ut čincellectu eciāmi uniuersalia fimulacos particularias intconditione qua dam particulari: Omnisuitain corporeaquocunq; mütetur,permanetimmortalis. Nuicisin corpore ispces susmanentibus prioribus in se firmisefficiuntur, dūnihilfuiõdunt, neos pmutantad substantiâ inferiori bexhibendam, quapptern ed quæ inde subfiftūccũaliquagdi tioneueltráf mutatione subsistûr, nechoc qdēefficitur, ficutgeneratiointeritus, gmutationisą particeps, ingéciaigitur, et incorruptibilia funtaroingčitæ, incorrupcx'ssecīdū hoc ipfumeffecta. Quomodo intelligatur quod eft fuperius intelectus uigilantiãmultadicatur, fed perfomnū ipsum cognitioeius, peritia'oshabetur, fimilinãque fimile cognosci folet, quoniã omnis cognitio, assimilatio quæ dá ef t ad hoc ipsum, quod cognoscitur ens uel ut falsam concipimus passionecă, ingentem uidelicet ili, quidigreditur extrase ipsum, ipfeenimquisque quemadmodum existenter deftuere, atokperse ipfum poteftreduciad ipfum non ens ente superius, ficabence, sepsipfodigres diensiam traducitur ad non ens, quod entisipfius est casusatqzruinia. Substantia in corpore aest ubi cunque uult. Atura corpori snihil impedit, quinquod fecundum fe incorporeum eft, ficubicung, et quò modocunque. Sicuc enim corpori incomprehensibile est, quod molis eft expers, nihilą adip  Porphyr de Occasionib. Quidpatiatur, quidnon. Afsiones circa id funt omnes, circaqd accidit et interitus.Vía enim ad interitãeft admissio passionis, acohuius est interirecuius  eft paci. In cerireaūc in corpore ūnullű, sed quædã interilaaur Anima quia per effentiam eft uita, non moritur. yIrca essentiam, cuius efe confiftic in uita, et cuius passione suit a quædã funt, nimirum& morg in quali aliqua uita uersatur, non in priuatione uitæ fimul tota. Quoniamneqs passio, seu uita est omnino, illic ad non uiuendum, iplaqz illic accidit orbitas. Sillo quod eft mente superius, per intelligentiam quidem multa dicuntur: considerantur D temuacuitatequadă intelligentiæ intelligentiam eliore; quem admodum dedormienteper Non ens aut eft fuperiusenteut Deus, aüt inferius cum materia. Vod non ensdicitur, auciplínos machinam urab ipso entealiquando separaci, aut super intelligimus,dum ens possidemus qua propter fi separamur ab ente, ens ipsum non super inetelligimus non ens super ens ipsum, sed iamnon N sumpertiner: sicin corporeo ipsum, quod molle diftenditur, non fic obstaculum et quafi non acec, neque enim quod incorporeum eft locali conditione quo uulc discurrit locus enim cum mole simul exiftit, neq srurfus corporum limitibus coercecur, quod enim quomodo cūqiiacetinmole, in angustum cohiberi poteft, et conditione locali transmutationem agere, quod aucemestamole,mag nitudine prorsusexemptū, hocabójs, quæ funt inmole contineri non poteft, a motuş i localiper manet liberum. Igitur qualiquadam, certaque dispositione reperituribi, ubi cunque disponitur, loco inter eatum ubique, tum nusquam simul exiftens, qua propter quali quadam certaque affectione uel super cælum, uel in parte mundi quadam apprehenditur: quando uero in aliqua mundi pàřectenetur, non oculis quidem aspicitur, sed ex operibus eius præsentia sua fit hominibus manifestas Substantia in corpore inullo corpore cohibetur, sed produci tescamin corpore perquamse corpori applicát. Vodeft in corpóreū, li quando in corporecomprehendatur, nonopuseftutitaconcludatur, Q quem admodum inparcoferæ clauduntur, nullum namque corpus poteft ipsumficinfeco hibere, nequeficutüterliquoremaliquem trahit, et cohibet, autfacum, fed oportetipsum ia nd C TO MmM. fubftituere cavite   Vniaersales cause non conuertuntura defectus, fed eosadfe conuertunt. V l l a substantiarum, quæ universæ sunt, a t æ perfectæ ad suam conuertitur geni cură. Omnes auté perfectæ subftantiæadgenerantiarediguntur, et id quidem ad corpus uso mundanum. Quomodo differenterestubiq; Deusintelle Āus, animas Euseftubiq, quianusquam intellectus est:ubiq etiã,quianufquam anima deníqueubiqet EX PORPHYRIO DE AB ftinentia animalium quinetiam cognoscitipsum, quod in feest, naturaliterperpetuo uigilans, atque fom/ num, quo hic opprimitur, deprehendit. Cui non sane educationem, nutritionemque trademus consentancã, tūhuius locinaturæ, tum suiipsiuscognitioni conuenientem, Beatitudo non eft diuinorum cognitio, fed uita diuina. Eata nobis contemplatio non est uerborum accumulatio, disciplinarumque multitudo, quemad Bmodum aliquis forteputauerit: neque enim iracomponitur, neque pro quantitate rationūac  quare perfectio quidê aprioribus fecunda fubftituit cõferuanseade ad priora conversa, defectusautempri oraetiam ad pofteriora defledit, eficitqzut hæc ipfa diliganta superioreinterim differentia Marsil. FICINO si veda in substitucreuiresab ipsa in se ipsum unione extramanantes, quibus descendens corporiaplícatur, copula itaßeius ad corpus per ineffabilem quandam suiipsiu simpletur extensioné, quam obrénõ aliud adem ultūipfuamlligat, fed ipfum certe se ipfum, nec igiturefoluit ipsum corpus quãdofrangitur autinterit,fèdipsum pociusfemetipsumcnodat, quando a familiari erga subiectâ affectione diuercio Quod quidemcūsit perfectum ad animā estreda&um, animam in quã intellectualem, ideoas círculouoluitur, anima uero mundi ad intellectum attollitur, intelle&us auteerigitur ad principio Omnia itaque perueniunt ad hoc ipsum ab extremis exordientia, quatenus facultas suppecitunicuic perueniūt inquam eleuatione ad primū, illucusą perducta: quæ quidēautex propinquo, autex. lon ginquoeficifolet. Hæcitas non solum appetere Deum dicipossunt, sedetiam prouiribusafequizin substancijsuero particularibus, et ad multa labipotentibus in eft procliuitas deflectēs adgenicuras: ideoiginhis deli&um dicitur accidissezinhis infidelitas eft damnata. Has igitur contaminatipla materia, propter ea quod ad hác defledipossint, cũtameninterea ad diuinūs e ualeant convertisse: quoniã eft et nufquā: fed Deus quidem ubique& nusquãeftcorum omnium, quæ funt poft ipsum. Sui uerò ipfius eft folum, ficutest, atqueuult. Intellectus autem in Deo quidem ubica est, fed ineis, quæ funt poftipsum, existirnusqua pariter, et ubique anima tandem in incelecttu, acor Deo, fimiliter eft ubique, incorporeuero ubique est simul et nusquam. Corpus aut et inanima, et in intellectu, et in Deo, omnia pro se et o cūentia, tum non entia ex Deo sunt, et ideonec tamen ipse Deus eft,cum entia,tum nonentia, nec existit in eis. Si enim esset duntaxat ubiq ipfe quidem omnia, et in omnibus esset. A  quoniam est, et nusquam, omnia sane per ipsum fi unc fiunt a ž r ursus in ipso, quiam ipse existit ubios: diversarursusab ipso, quoniam ipse nusqua. Similiter intelectu subicexistens, atqs nus quam, causa est animaram, animasæ sequentium: neq s ipse anima est, neg quæ post animam, neque in cis existic: quoniam uide licet non folum ubiqueest, eorumque, quæ funt post ipsum, sed et nusquam. Rursus anima neque corpu seft, neque est in corpore, fedcausacorporis,quoniam dum ubiq eftper corpussimuleft, et incorporenus quam, processus denique universi in illud definit, quodnec ubiqfi mui, nequenusquamesseualet, sed alternis quibus damuicibus utriusque fit particeps. Nome compiuto: Giuseppe Girgenti. Girgenti. Keywords: la parola che non s’incatena, Giustino martire, la traduzione di Boezio delle Categorie di Porfirio, traduzione di Ficino delle sentenze sugl’intelligibili di Porfirio, henologia platonica, categoria, prediccamento, Agostino, Boezio, predicare, predicato. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Girgenti” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Girotti: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della curva – la filosofia nella storia d’Italia – il caso Gentile – filosofia veneta – scuoa d’Adria -filosofia italiana – Luigi Speranza (Adria). Abstract. Grice: “The main difference between Bologna, the oldest university, and Oxford, is that they had Mussolini – we didn’t!” Keywords: fascismo. Filosofo adriase. Filosofo veneto Filosofo Italiano. Adria, Rovigo, Veneto. Grice: “I like Girotti; for one, he has explored the idea of ‘beauty,’ which Sibley should, but did not!” Si laurea a Padova, sotto SANTINELLO (si veda) e BERTI (si veda). Pubblica Filosofia (La Scuola, Brescia). Pubblica: “Gouhier e la sua storia storica della filosofia” (Unipress, Padova). “Comunicazione filosofica” “Società Filosofica Italiana.” Altre saggi: “Aristotele, dal platonismo all’autonomi” (Polaris, Faenza); “Modelli di razionalità nella filosofia”, Sapere, Padova; Discorso sui metodi, Pensa, Lecce; Medioevo vs oggi: tra tabula rasa e innatismo, Sapere, Padova; Riforma Gelmini e filosofia Sapere, Padova; Essere e volere, Pensa multimedia, Lecce; Siamo completamente liberi di volere ciò che vogliamo?, Il Giardino dei Pensieri, Bologna); Bellezza e responsabilità, Diogene Multimedia, Bologna; Cercasi anima disperatamente, Diogene Multimedia, Bologna; GENTILE; Diogene Multimedia, Bologna); “Il fico proibito dell’Eden e la giustificazione del male, Diogene Bologna; Un viaggio intorno all’io: Da Atene a Delfi dialogando, Diogene, Bologna; Sul permesso di morire, Diogene Bologna; Comunità di ricerca, Gouhier in Enciclopedia Filosofica Bompiani,  La collana si chiama Briciole di Filosofia “una storia storica che si fermi all’esibizione dei dati diventa semplice una ‘cronaca’; infatti, nel momento in cui si espone la filosofia di Grice, per poter abbracciare l'oggettività si dovrebbe rimanere all’interno di un'asettica descrizione, quella che G. definisce como “fenomenologia dello spirito metafisico. G. distingue la fenomenologia come metodo e lo spirito metafisico come oggetto. Seguendo il metodo della fenomenologia, il filosofo-storiografo sarebbe invitato a fermarsi alla lettura del dato per descrivere ciò che esso mostra. Seguendo “lo spirito metafisico”, il filosofostoriografo ritroverebbe l'oggetto o topico della sua ricerca, cioè il fatto spirituale.  È su questo fatto spirituale che G. refina Gouhier in quanto trova che Gouhier, quando ha messo le vesti dello storico della storia storica della filosofia, sia scivolato in una loro descrizione bergsoniana, ammessa anche da Gouhier. Cf. Grice on the longitudinal history of philosophy. “We should treat those who are dead and great as if they were great and living – it’s a matter of introjecting into his shoes, or sandals!” -“La distillazione filosofica”  GENTILE nasce a Castelvetrano, provincia di Trapani, ottavo di dieci fratelli, due dei quali erano già morti quando egli vide la luce. Suo padre, che si chiamava anche lui Giovanni, era farmacista; sua madre, Teresa Curti, maestra elementare.  Da quel poco, o non molto, di autobiografico che, sempre restio alla confidenza e all'effusione dell'animo, pur si deduce dagli scritti e, in particolare, dai carteggi con i suoi maestri pisani,  Jaja ed Ancona, risulta che il rapporto con i genitori fu intenso, nutrito di forti affetti; sebbene, per altro verso, travagliato, a causa soprattutto, oltre che della morte del fratello Gaetano, delle disavventure professionali del padre. Le quali derivarono dal forte e alquanto anarchico convincimento di non dover sottostare, nella gestione della farmacia di cui era proprietario e titolare, alle nuove regole introdotte dalla legge sanitaria emanata dal governo di F. Crispi; e dalla sua decisione di chiudere perciò la farmacia, che si trovava a Campobello, e ritirarsi con la famiglia nella vicina Castelvetrano, quindi di riaprirla tornando da solo là dove quella si trovava e subendo un nuovo processo per il reiterato suo rifiuto di sottostare alle nuove regole.  È probabile che nell'animo sensibile, e più impressionabile forse di quanto il G. fosse disposto ad ammettere, del giovinetto che intanto attendeva agli studi scolastici, si formassero, nei confronti della terra siciliana, ossia di un luogo così fortemente segnato da dolori e umiliazioni, sentimenti contrastanti. Non che per le sofferenze che involontariamente aveva inflitto al padre, egli prendesse allora a odiare, o anche soltanto a disistimare, il siciliano Crispi, al quale sempre invece guardò come a un grande personaggio, l'unico degno di rappresentare sul serio, nella decadente Italia di fine secolo, lo spirito autentico del Risorgimento, nelle cui battaglie era stato protagonista.  Ma nei confronti della piccola, e pur amata, patria siciliana, i suoi sentimenti furono in effetti misti; e abbastanza presto si sublimarono, assumendo forma intellettuale, in quelli che, se lo si legge con attenzione, si colgono al fondo del libro che, quando era professore a Pisa e insegnava dalla cattedra che era stata del suo maestro Jaja, egli dedicò a Il tramonto della cultura siciliana (Bologna). Libro singolare, in effetti; che, riboccante di passione e di affetti, concerne un "tramonto" atteso e auspicato di "cose" che, profondamente radicate nella storia e nelle tradizioni dell'isola, meritavano, a suo giudizio, di "tramontare" per sempre risolvendosi in assai più ampio e comprensivo orizzonte di pensieri e di cultura. Nella Sicilia "moderna", con poche eccezioni, il G. non coglieva infatti se non materialismo, illuminismo astratto, anticlericalismo estrinseco, e niente romanticismo, niente idealismo, nessun serio sentimento della vita vissuta nel segno di più alte idealità. E con questi "caratteri" spiegava le difficoltà che l'isola aveva opposto al Risorgimento nazionale e, quindi, alla vera cultura idealistica. Quando perciò, divenuto nel 1906 professore di storia della filosofia nell'Università di Palermo, il G. dette inizio all'insegnamento che doveva condurlo alla prima sistemazione del suo pensiero nell'idealismo attuale, c'era nel suo impegno filosofico qualcosa di missionario, quasi che nel fondo di sé sentisse di operare in partibus infidelium e il suo compito consistesse nel riscattare nel suo idealismo gli assai diversi principî ai quali la Sicilia era rimasta ferma.  Nell'isola il G. non rimase se non il tempo necessario al conseguimento dei primi traguardi scolastici; e quando, finalmente, ottenuta, nel 1893, un anno prima della naturale scadenza, la licenza liceale presso il liceo Ximenes di Trapani, fu ammesso, avendo vinto il relativo concorso, a frequentare la Scuola normale superiore di Pisa, era uno studente critico bensì di molti aspetti della cultura siciliana quello che approdava alla sponda toscana, ma recante tuttavia in sé non pochi segni di quella. Il positivismo che, colorandosi sotto l'influsso di R. Schiattarella di materialismo e anticlericalismo, largamente dominava la cultura siciliana non era passato sul suo animo e sulla sua mente senza lasciare qualche traccia; e se non vi era passato intero, in parte almeno vi era passato: il che spiega l'intransigenza con la quale, compiuta la sua più autentica formazione alla scuola pisana dello Jaja, egli si impegnò a cancellarne, nel suo pensiero, ogni possibile traccia.  Nel componimento scolastico consacrato a U. Foscolo con il quale ottenne la licenza liceale colpiscono in effetti le due tonalità che lo caratterizzano: quella civile, che sarebbe poi rimasta, attraverso la trasfigurazione risorgimentale, al centro dei suoi sentimenti e interessi, e l'altra, antiromantica, appresa alla scuola del suo professore di italiano, V. Pappalardo, e ribadita attraverso lo studio della Storia della letteratura italiana di Giudici. E si può e si deve, del resto, andare anche oltre. Fu forse allora, infatti, negli anni in cui fu studente in Sicilia, che il G. venne positivamente in contatto con la questione del "fatto"; che certo, nel corso del suo pensiero, subì, rispetto al punto di partenza, trasformazioni così profonde da rendere questo quasi irriconoscibile nel risultato conseguito. Quasi, tuttavia, e non del tutto: perché, assunto nella prospettiva dell'atto, il "fatto" è bensì l'astratto che quello, l'atto, perennemente supera conseguendo e conquistando la sua concretezza, ma, oltre a esser anche la sua "determinatezza", si rivela altresì, nel processo costitutivo dell'atto, indispensabile e necessario: con la conseguenza che, nell'idealismo attuale, la sua è bensì una morte, caratterizzata tuttavia nel senso, piuttosto, della "trasfigurazione".  Non s'insisterà mai abbastanza sull'importanza che, proprio per queste ragioni, la Scuola normale ebbe, con i professori che vi insegnavano, lo Jaja e il D'Ancona, in primo luogo, ma anche A. Crivellucci, nella formazione del giovane allievo siciliano. E ai professori debbono aggiungersi i compagni che egli allora v'incontrò, Volpe e Pintor, Congedo, Salza, Radice.  Anche qui, per altro, avrebbe torto chi semplicemente ritenesse che al fuoco dell'idealismo professato dallo Jaja il G. bruciasse ogni scoria positivista e rapidamente acquistasse la fisionomia che in seguito sarebbe stata la sua. È vero invece che la dicotomia determinatasi in lui quando, in Sicilia, per un verso si accendeva di entusiasmo per il Foscolo e i valori civili da lui rappresentati e per un altro si piegava al culto reverente dei fatti, in qualche modo si ripropose anche a Pisa. Ed egli dovette subirla anche qui perché alla filosofia senza storia né arte che gli veniva insegnata da Jaja corrispondevano la storia e la letteratura senza filosofia che gli provenivano dall'esempio di D'Ancona e di Crivellucci. Il che, naturalmente, non deve sorprendere, perché a predominare, anche a Pisa, era allora il positivismo con il congiunto metodo storico; e con il suo idealismo di derivazione spaventiana Jaja costituiva, in quell'ambiente, piuttosto l'eccezione che non la regola.  La produzione scientifica in cui, senza abbandonare la rivista Helios, che si pubblicava in Sicilia, a Castelvetrano, e alla quale seguitò infatti a non far mancare la sua collaborazione, allora si impegnò appare nettamente scissa fra l'erudizione pura, da una parte, e la filosofia, altrettanto pura, da un'altra (anche se, nel ricercare e commentare i testi di quest'ultima, il giovane G. mostrava chiari i segni del metodo che aveva appreso d’Ancona e dal Crivellucci, e che dette del resto chiara prova di sé nella dissertazione accademica Delle commedie di Grazzini, detto il Lasca, pubblicata negli Annali della Scuola normale superiore di Pisa. Le cose più notevoli uscite tuttavia dalla sua penna a conclusione del suo periodo pisano sono, com'è noto, la tesi su Rosmini e Gioberti, discussa con Jaja e quindi, discussa anch'essa con quest'ultimo, la più breve indagine su La filosofia di Marx.  Di questi due libri, il primo costituisce il documento, altrettanto precoce che maturo, di un'indagine condotta nel segno di Bertrando Spaventa e della sua idea relativa alla relazione intercorrente fra il pensiero italiano e quello europeo, fra A. Rosmini e V. Gioberti, da una parte, I. Kant e Hegel da un'altra. Il secondo è invece il documento della capacità dimostrata dal giovane studioso di cogliere il carattere, che a lui sembrava nel fondo idealistico, della filosofia di K. Marx, e altresì di entrare con autorevolezza in uno dei dibattiti - quello concernente la "crisi" del marxismo - fra i più vivi che allora si accendessero nella cultura dell'Europa contemporanea.  Lo studio dedicato a Rosmini e Gioberti, e alla loro polemica fu steso per il conseguimento della laurea in filosofia, che il G. ottenne con il massimo dei voti e il diritto alla stampa. Quello dedicato a Marx fu composto per la tesi di abilitazione all'insegnamento che egli conseguì l'anno successivo e gli dette la possibilità di un ulteriore periodo di perfezionamento da trascorrere presso l'Istituto di studi superiori di Firenze, dove fu per un anno e dove ebbe modo di entrare in contatto con gli illustri professori che allora vi insegnavano e che, fra gli altri, si chiamavano Villari, Vitelli, Rajna. Fra questi era anche il professore di filosofia, il neokantiano F. Tocco, con il quale i rapporti non furono né semplici né facili, ma con il quale comunque conseguì un nuovo titolo, discutendo una tesi sulla filosofia italiana del periodo che da Genovesi va fino a Galluppi, e che poi divenne un volume, pubblicato, nelle edizioni de La Critica, da Croce (Da Genovesi a Galluppi: ricerche storiche, Napoli).  Fu, anche quello trascorso a Firenze, un periodo importante; e se il rapporto con il Tocco fu, malgrado asprezze e incomprensioni, proficuo perché lo mise comunque in contatto con un Kant diverso da quello di Bertrando Spaventa mediatogli dall'insegnamento di Jaja; se quello con Villari fu alquanto burrascoso, dei grandi filologi, classico il primo, romanzo il secondo, Vitelli e Rajna dovette conservare per sempre un grato ricordo, se è vero che ancora negli ultimi anni progettò di ristampare, del secondo, il libro su Le fonti dell'Orlando furioso, ossia uno dei monumenti più insigni della vecchia scuola del metodo storico.  Con l'anno trascorso a Firenze, nell'estate 1898 i suoi Lehrjahre avevano termine; e gli anni che seguirono furono non facili; anzi decisamente difficili, perché l'esigenza per lui imperiosa di trovare un lavoro, e perciò un posto nell'insegnamento medio, era pari a quella che egli avvertiva non meno viva e urgente di non interrompere gli studi filosofici, nei quali aveva già realizzato un'impresa notevole, con quei tre lavori, così ricchi di dottrina e di idee. Ma l'esigenza di proseguire senza nocive interruzioni la intrapresa carriera dello studioso implicava l'altra che l'eventuale sede non fosse dispersa nella lontana provincia meridionale e lontana perciò dai centri vivi della cultura nazionale, dalle università e dalla biblioteche. E la preoccupazione principale del G. fu allora, in particolar modo, di non essere costretto a far ritorno nell'isola dalla quale era partito anni innanzi: sì che quando ebbe la sede di Campobasso, con l'incarico di filosofia al liceo Mario Pagano, non poté dirsene del tutto scontento, perché di lì poteva raggiungere di tanto in tanto Napoli, dove la frequentazione del filosofo hegeliano S. Maturi, professore al liceo Umberto e, sopra tutto, di Benedetto Croce, con il quale era entrato in contatto quando ancora era studente del terz'anno, largamente lo compensavano dalla solitudine alla quale era invece, per il resto del tempo, costretto.  Del resto, non fu quello di Campobasso un periodo che si protrasse nel tempo. E la fortuna girò in suo favore, perché G. poté ottenere un posto presso il liceo Vittorio Emanuele di Napoli: il che gli dette la possibilità di rendere veramente intrinseci i legami intellettuali con Croce, ossia con il già illustre studioso che, in quello stesso anno, concluso il periodo degli studi soltanto eruditi, giunto al termine della discussione intrapresa con i testi di Marx e dei marxisti, era tornato alla filosofia e aveva dato all'estetica la sua prima sistemazione.  A ragione, e del resto non è un'osservazione peregrina, è stato detto che, se senza Croce non s'intende G., altrettanto è vero per l'inverso. Ma ancor meglio potrebbe dirsi e ripetersi che, se si prescindesse dalla collaborazione, stretta, intensa e anche conflittuale, che subito si stabilì fra il libero studioso Benedetto Croce e il giovane ex normalista siciliano, poco o niente si capirebbe della cultura italiana che nel bene (secondo alcuni), nel male (secondo altri) per circa mezzo secolo fu dominata dalle loro personalità e dalle loro opere, spesso intrecciate le une alle altre nel segno prima della concordia discors e poi dell'aperta polemica. È difficile decidere chi fra i due, se il più vecchio o il più giovane, giovasse all'altro nella forma più decisiva. E forse, posta così, la questione è posta male, perché, se è vero che da G. Croce ricevette impulsi a cogliere nel pensiero che si veniva formando in lui le difficoltà che ne nascevano e ad affrontarle nel segno dell'unità, se è vero, d'altra parte, che la collaborazione prestata dal giovane studioso alla formazione della filosofia dello spirito non avvenne senza che egli ne traesse grande giovamento per le tante idee con le quali veniva in contatto e la non comune dottrina storica e letteraria con il cui carattere venivano al mondo, anche è vero che in questi bilanci del dare e dell'avere c'è sempre qualcosa di angusto, di gretto, di meschino: e conviene perciò, dalle parole generali, passare di volta in volta ai fatti determinati.  Sta comunque di fatto che, mentre il carteggio fra i due si faceva tanto intenso e frequente che non c'era, si può dire, giorno senza che uno scambio intervenisse a proporre osservazioni, suggerimenti, informazioni e, magari, contrasti; mentre l'amicizia si approfondiva nella collaborazione, la diversa indole dei due ingegni ne riusciva non soffocata, ma in qualche modo persino potenziata. E, come si è detto, c'erano, meno infrequenti di quanto non si pensi, anche i contrasti, anche le polemiche, garbate, amichevoli, ma ferme.  Se, per esempio, nella questione concernente il materialismo storico (una filosofia, per il G., e non, come per Croce, un semplice "canone empirico": una filosofia della storia, fondata per altro sullo scambio del trascendentale e dell'empirico), il dissenso rimase senza soluzione, la discussione, che in buona parte si svolse per lettera, su forma e contenuto nell'estetica condusse i due filosofi a un accordo sempre più stretto; e anche qui è, non solo alquanto meschino, ma sopra tutto difficile chiedersi, e quindi rispondere al quesito, se a condurre il gioco fosse piuttosto G., o se invece fosse Croce che, via via che veniva impadronendosi dell'intero territorio dell'estetica, suggeriva il tema e controllava lo svolgimento.  Intanto, la realizzazione del progetto di una rivista letteraria, storica e filosofica, che si chiamò La Critica (il primo numero uscì il 20 gennaio), dette a Croce, e a G., lo strumento attraverso il quale la loro collaborazione potesse rendersi visibile e concreta in risultati specifici, attraendo altresì su di sé, fra consensi e dissensi, l'attenzione del mondo culturale italiano e non soltanto italiano, perché l'anno precedente era uscita la prima edizione dell'Estetica crociana e il successo travolgente del libro, andato al di là di ogni previsione, non poteva non ripercuotere sulla rivista appena agli inizi la sua positività.  La Critica divenne così, velocemente, un severo luogo di ricerche, di studi, e anche, spesso, di impietosi esami critici; e, con il diverso accento caratterizzante lo stile del direttore e del suo principale collaboratore, svolse un'opera della quale sarebbe vano voler disconoscere l'importanza. L'oggetto della "critica" era costituito dalla cultura positivistica, che era bensì in declino quando la rivista iniziò la sua battaglia, ma non tanto, tuttavia, che se quell'urto violento e sistematico non si fosse prodotto, avrebbe trovato così presto la via della sua risoluzione. Al contrario, si direbbe: perché, malgrado la non eccelsa qualità dei suoi pensatori, e certa loro tendenza a dividersi fra un alquanto volgare materialismo e vacue accensioni mistiche e "spiritualistiche", il positivismo aveva, nella sua forma di "metodo storico", non soltanto prodotto alcune opere egregie e importanti, ma era penetrato in profondità nella cultura e nel costume dei professori e della classe dirigente del paese. E "positivista" era in sostanza il pensiero democratico e altresì, malgrado il marxismo, quello socialista; positivisti altresì, con maggiore o minore intensità, erano stati, e per qualche tratto ancora erano, gli stessi Croce e G., che in quella tradizione, e non in un'altra, avevano compiuto i primi passi. Con la conseguenza che quella loro battaglia antipositivistica, esaltata, enfatizzata e mitizzata da alcuni, deprezzata e magari deplorata da altri, fu, con le sue luci e le sue ombre, anche una battaglia che giorno dopo giorno i due filosofi amici condussero contro quel loro "sé stesso" che di essere emendato nel senso della nuova filosofia avesse avuto necessità. E molte cose della vecchia "fede" certamente furono lasciate cadere, che qui non occorre elencare. Ma alcune no; e, per fare qualche esempio, certo si deve anche alla severa disciplina erudita appresa alla scuola dei maestri del metodo storico se, come nessun altro ai suoi tempi, Croce esplorò gli angoli più riposti della "regione" seicentesca, e scrive il saggio su La novella di Andreuccio da Perugia (Bari), e il G. non disdegnò le minute ricerche rinascimentali che sottese e affiancò ai grandi quadri d'insieme, e rievocò le ombre dei suoi maestri toscani per scrivere il bel libro dedicato a Gino Capponi e la cultura toscana nel secolo decimonono.  Il soggiorno a Napoli fu, nel rapporto con Croce, quale non poteva non essere: importante, fondamentale perché ebbe per conseguenza di renderlo sempre più stretto, sempre più profondo e, perciò, più stimolante. Il che, trattandosi del rapporto di due pensatori che in quello impegnavano la parte più delicata del loro essere, significa altresì che, per ciò stesso che toccava il profondo, scopriva le differenze mentre celebrava le affinità e persino le identità, e potenzialmente conteneva in sé il germe del suo rovesciamento nell'inimicizia. La polemica sul marxismo contribuì a far meglio conoscere a entrambi le rispettive, e diverse, fisionomie intellettuali; e i due ne uscirono, sebbene avessero ciascuno mantenuto il proprio punto di vista, rafforzati nell'amicizia. Ma la polemica epistolare, e rimasta perciò privata, sulla questione della filosofia e della storia della filosofia, aveva già, sotterraneamente, impresso qualche preoccupante vibrazione alla struttura portante dell'edificio; perché a Croce, sebbene avesse alla fine dato il suo consenso alla tesi del G., era anche sembrato di cogliervi qualche tratto di vecchio hegelismo, il cui Idealtypus era rappresentato allora a Napoli da S. Maturi; e questo G. non l'aveva gradito.  L'amicizia per allora rimase salda, e anzi, via via, si approfondì, perché in realtà non solo la filosofia e la scienza riguardava, ma anche le cose dell'anima e dell'esistenza, che nella battaglia culturale non potevano, del resto, non essere coinvolte. E poiché nella Critica il G. sistematicamente svolgeva il compito che si era assunto di ricostruire le origini della filosofia contemporanea in Italia e intanto, al margine, scriveva note e recensioni per lo più molto polemiche nell'atto stesso in cui, su un altro fronte, conduceva la sua aspra battaglia, in nome della filosofia che non può non essere immanentismo assoluto, contro quello che perciò sembrava a lui l'equivoco del modernismo cattolico: delle eventuali dispute che intanto i due filosofi svolgessero in privato la rivista non risentì e non mostrò il segno.  La collaborazione che essi vi svolgevano e realizzavano fu perciò, per anni e anni, vista e avvertita come se i due fossero quasi una sola persona che, di volta in volta, faceva prevalere il rigore filosofico e l'eleganza letteraria, nutrita anch'essa di rigore. Si aggiunga che allora Croce fu impegnato, fuori della Critica, nella costruzione della Filosofia come scienza dello spirito; e che, per parte sua, mentre svolgeva il suo lavoro e si impegnava a seguire i progressi filosofici del suo amico, sul piano teoretico il G. mostrò in quei primi anni la tendenza a restare in disparte.  Avvertiva, e in una lettera del 1908 inviata al Maturi lo scrisse anche in modo esplicito, che se avesse dovuto esprimere intero il pensiero che intanto gli urgeva dentro con Croce sarebbe giunto allo scontro, e avrebbe dovuto combatterlo. Sapeva, o riteneva di sapere, che, svolto con rigore, il tratto spaventiano del suo pensiero avrebbe dato luogo a conseguenze diverse da quelle che Croce stava allora ricavando dalle sue premesse, e sistemando nei suoi libri; e della migliore qualità filosofica di quelle era altrettanto convinto come della necessità che per allora non convenisse mettere in crisi una collaborazione dalla quale frutti copiosi la cultura italiana poteva ancora attendersi. Del resto, la cautela del G. e la sua decisione di lavorare per, e non contro, l'alleanza con Croce non potevano esser tali da impedire che, talvolta anche in pubblico, sebbene non dichiarate, le differenze emergessero; e fu quel che puntualmente avvenne quando G. scrisse (e per allora non pubblicò) la prolusione al suo corso libero di filosofia teoretica nell'Università di Napoli.  Da Napoli, dove nell'insieme trascorse un sereno periodo (aveva sposato Erminia Nudi, una maestra conosciuta a Campobasso), quasi per intero consacrato all'insegnamento - aveva ottenuto la libera docenza che esercitava nel corso libero di filosofia teoretica presso l'Università e dal 1904 aveva assunto anche un incarico di filosofia e pedagogia presso l'Istituto superiore di magistero Suor Orsola Benincasa -, alla riflessione filosofica, allo studio, G. passò a Palermo, perché nel frattempo - dopo che un primo concorso per la filosofia teoretica lo aveva visto soccombere per l'ostilità dimostratagli da Tocco, e anche a causa della debole difesa fattane da A. Labriola, gravemente ammalato e quasi impossibilitato a parlare - aveva vinto la cattedra di storia della filosofia per quella Università. Così, senza averlo sul serio desiderato, era di nuovo approdato alla sponda siciliana; e meno che mai lo aveva desiderato Croce, che non solo vedeva interrotta una consuetudine di vita, di collaborazione e di lavoro che doveva a ogni costo essere difesa, ma anche temeva che il nuovo ambiente potesse distrarre in vario modo l'amico e, sotto diversi punti di vista, allontanarlo da lui.  Il timore di Croce non aveva allora nessun altro fondamento che sé stesso e l'intuizione di cui si alimentava. Era infatti qualcosa come una congettura, una supposizione. Ma la congettura, la supposizione, e il timore, non si rivelarono tuttavia per intero infondati; perché, come forse era inevitabile, nel nuovo ambiente G. non poteva non ottenere la posizione preminente e da protagonista che non solo il prestigio di cui godeva, ma anche e sopra tutto la forte personalità della quale era dotato, non potevano non assicurargli. La sua posizione divenne preminente nell'Università e, quindi, nella Biblioteca filosofica che, per le iniziative di G. Amato Pojero che ne aveva la cura principale, divenne un centro vivo di dibattiti, nel quale l'idealismo attuale definì per la prima volta sé stesso e vide la luce. Anticipato in modo più che parziale con il breve saggio che G. dedicò a Le forme assolute dello spirito e, senza presentarlo in altra sede, incluse nel volume su Il modernismo e i rapporti tra religione e filosofia come sua ideale premessa (e conclusione), l'idealismo attuale trovò la sua prima espressione nella memoria, letta presso la Biblioteca filosofica su L'atto del pensare come atto puro (Palermo), quindi nell'altra su Il metodo dell'immanenza, e ancora nelle pagine consacrate a La riforma della dialettica hegeliana e a Spaventa che l'aveva avviata, nonché nel Sommario di pedagogia come scienza filosofica, il cui primo volume contiene in effetti una sorta di teoria generale dello spirito sotto specie pedagogica.  Un volume, questo, che quando lo lesse in bozze Croce giudicò con qualche severità, perché gli parve che non solo il G. si fosse espresso con nettezza contro la possibilità che tra le forme dello spirito potesse darsi la "distinzione", ma anche che, senza nominarlo e perciò con tanta maggiore asprezza, avesse polemizzato proprio con lui che nella distinzione aveva fatto e stava facendo consistere il criterio supremo dell'intelligenza della realtà. Da queste dichiarazioni di autonomia e di indipendenza, che, implicitamente (ma in modo per altro trasparente), contenevano qualcosa come una sfida, Croce non poteva non essere preoccupato; e tanto più in quanto il senso di indipendenza e di autonomia era confermato da quel che scrivevano gli allievi siciliani del G.: Fazio-Allmayer e Omodeo, Saitta e Albeggiani; e anche Ruggiero, che siciliano e residente in Sicilia non era, ma attualista sì, anzi ultrattualista, come ci teneva a dichiararsi e come aveva del resto dimostrato con la memoria, pubblicata anch'essa nell'Annuario della Biblioteca filosofica, su La scienza come esperienza assoluta.  La pubblicazione degli scritti attualisti del G. e le varie manifestazioni che allora innegabilmente si ebbero del formarsi di una scuola che in quella forma d'idealismo riconosceva l'unica rigorosa e, perciò, possibile, non potevano non provocare prima o poi la reazione di Croce. Il quale aveva bensì fatto il possibile perché G. tornasse a Napoli come professore nell'Università, convinto che in tal modo la collaborazione sarebbe tornata alle vecchie forme senza le perturbazioni provocate dalla "scuola" e dagli spiriti non sempre positivi che, in effetti, vi si formano o tendono a formarvisi. Ma il suo tentativo non ebbe, com'è noto, successo, perché forti e insormontabili furono le resistenze che l'ambiente accademico napoletano dimostrò all'accettazione della sua proposta. E così accadde che, persa quella battaglia nella quale aveva speso molto del suo prestigio e delle sue energie, quando una grave sciagura privata gli dette il senso che tutto ormai, nella sua vita dovesse giungere all'estremo chiarimento, Croce decidesse di rendere pubblico il "dissidio" filosofico che lo divideva dall'idealismo attuale; e scrisse, per la Voce di Prezzolini, un articolo in forma di lettera, nel quale i termini del dissenso erano definiti con amichevole fermezza. La scelta della Voce significava, nelle intenzioni crociane, che la disputa non riguardava La Critica, ossia il luogo della loro comune opera culturale; e si svolgeva, per così dire, al margine di questa. Ma la decisione di mettere in piazza il loro dissenso ferì in modo particolare G.: anche se, decisa nella sostanza e orientata non a sanare, bensì a ulteriormente precisare, il dissenso, la replica che anche lui affidò alla Voce, si presentasse come la risposta amichevole a un'amichevole richiesta di chiarimenti teoretici. Il dissenso era comunque stato dichiarato; e non mancò di suscitare molta impressione: tanto più che, replicando a sua volta, con fermezza, Croce prese atto di un divario che concerneva non la periferia, ma il centro stesso delle loro filosofie.  Il periodo siciliano fu comunque fecondo di molto lavoro. E oltre ad aver gettato le basi dell'idealismo attuale, G. svolse infatti e approfondì alcuni essenziali aspetti della scolastica e del Rinascimento; e scrisse di Bruno, di Telesio, di Vico, mentre la collaborazione alla Critica continuava con il consueto ritmo e, dopo la tempesta teoretica, nei rapporti con Croce era tornata la calma. Deve anzi dirsi che, malgrado varie traversie di natura familiare e qualche apprensione per la sua salute, fu quello un periodo nella sostanza sereno, sebbene non possa escludersi che egli lo considerasse provvisorio e in cuor suo non desiderasse una sede diversa e migliore. Quando infatti a Napoli e a Roma si liberarono due cattedre, la prima università fu subito scartata, perché vivo era ancora il ricordo della sconfitta patitavi quattro anni prima, ma la seconda no; e fu invece presa in seria considerazione. G. riteneva infatti che l'opposizione di Barzellotti, titolare della cattedra di storia della filosofia, potesse essere in qualche modo aggirata e vinta. Ma il calcolo risultò errato: a Roma per allora non fu chiamato; e dopo un tentativo, esperito senza troppa convinzione, di essere chiamato a Torino, città molto amata da Croce, che non avrebbe visto male un suo trasferimento colà, ma assai meno da lui, che la considerava lontana, fredda ed estranea ai suoi gusti e alle sue abitudini, scelse infine di andare a Pisa, dove sarebbe succeduto a D. Jaja e, con l'atmosfera della giovinezza, anche avrebbe ritrovato la Scuola normale, luogo e fonte inesausta di cari e intensi ricordi.  A Pisa tornò con un piglio e una convinzione ben diversi da quelli con i quali vi era approdato, giovane e sperduto studente siciliano, tanti anni prima. Vi approdò con il piglio del pensatore che, ormai sicuro di sé e delle sue forze, sente di dover svolgere una missione non solo filosofica, ma anche, lato sensu, civile e politica. La forte accentuazione teoretica che nei precedenti anni aveva conferito alle sue pagine, anche di storia della filosofia, non aveva mai spento in lui, se mai aveva rafforzata, la convinzione spaventiana che ricostruire la filosofia italiana nella sua storia significasse in realtà contribuire, con le armi della cultura, alla prosecuzione del Risorgimento, riaccenderne negli animi la consapevolezza, battersi contro la corruzione letteraria che in Italia si era per secoli fatalmente intrecciata con lo splendore delle arti. Egli faceva insomma vibrare e risuonare un corda che a Jaja era rimasta sostanzialmente estranea, ma non ad Ancona, ebreo e fervente patriota risorgimentale, e nemmeno, nei suoi modi particolari, a Crivellucci. Del resto, la prolusione pisana è; e con gli avvenimenti che lo caratterizzarono e con quelli che ne sarebbero seguiti, quell'anno fatale avrebbe ben presto provveduto a trasformare dal di dentro atteggiamenti, abitudini, costumi, ad accelerare il ritmo delle passioni, talvolta in superficie, altre volte in profondità, a rendere esplicito e visibile quel che per l'innanzi fosse rimasto chiuso nel segreto delle coscienze.  A Pisa, per altro, G. non stette a lungo, perché egli passa all'Università di Roma per ricoprirvi la cattedra di storia della filosofia, dalla quale, sempre nella stessa Università, sarebbe passato a quella di filosofia teoretica, lasciata libera da Bernardino Varisco.  Ma, a parte le passioni e anche le incertezze e le angosce politiche che li caratterizzarono, quelli pisani furono anni importanti: per i risultati filosofici innanzi tutto, che G. vi conseguì. Fu allora, infatti, che, dopo averne offerto un primo saggio nel Sommario di pedagogia, e quindi nelle memorie palermitane, egli procedette senz'altro a tracciare le linee della Teoria generale dello spirito come atto puro, nata dalla scuola e pubblicata la prima volta quello stesso anno: così come dalla scuola nacquero in quel medesimo tempo i Fondamenti della filosofia del diritto, nei quali, espressione suprema dell'unità, e unità esso stesso, l'atto era indagato nella sua dimensione, oltre che teoretica, pratica, senza che fra l'una e l'altra potesse operarsi la distinzione per la quale, in Croce, i distinti erano i distinti. Ma a Pisa il G. avviò anche la composizione del Sistema di logica come teoria del conoscere, la sua opera in ogni senso più rilevante: della quale scrisse il primo volume che, nato anch'esso dalla scuola, vide la luce e dovette attendere per avere il suo compimento nel secondo volume, dedicato alla logica del concreto.  Agli anni di Pisa appartiene anche, con sicurezza, Il tramonto della cultura siciliana, un libro del quale si è già avuto modo di accennare come presenti un duplice carattere, di condanna della cultura siciliana positivistica, materialistica e, deteriori sensu, illuministica; e di speranza: la speranza che nel segno dell'idealismo attuale, nato nell'isola per virtù di un siciliano, quella si riscattasse ed entrasse a pieno titolo nella civiltà moderna.  Gli anni pisani furono quelli del primo conflitto mondiale, di quel dramma, anzi di quella tragedia, dopo la cui conclusione niente sarebbe più stato come prima. Il G. li visse con passione, fra esaltazioni e depressioni, come ogni altro italiano del suo ceto, della sua condizione e della sua cultura; ma anche con il sempre più netto convincimento che, all'inizio, non era stato scevro di dubbi anche forti, che quella di entrare in guerra a fianco della Francia e della Gran Bretagna contro gli Imperi centrali fosse stata una giusta decisione, una sorta di chiamata del destino risorgimentale della nazione. G. non è nazionalista, e meno che mai era disposto a vedere nell'evento bellico la manifestazione delle forze sanamente irrazionali che spezzano l'ordine stabilito dalla logica, sconvolgendo i suoi concetti. Dalle deteriori manifestazioni di misticismo e vario sensualismo, così frequenti allora nella "cultura" italiana e non soltanto italiana, si tenne sempre discosto. Ma quando gli indugi diplomatici furono rotti e la guerra fu dichiarata, egli scoprì in sé l'interventista che all'inizio non era stato, e progressivamente venne intensificando e attualizzando le critiche che nei confronti dell'Italia e dell'assetto politico e morale che si era dato dopo la conclusione del Risorgimento erano già in lui, allo stato potenziale e, in qualche caso, più che potenziale. Le essenzializzò e attualizzò perché, senza con ciò diventare nazionalista e seguitando anzi a oppugnare ogni idea della nazione che attingesse a concezioni naturalistiche o, peggio, razzistiche, il suo principio, gli parve tuttavia che la prova terribile alla quale l'Italia aveva deciso di sottoporsi richiedeva che di lì in avanti i piccoli pensieri cedessero a pensieri grandi e che quel che s'era ottenuto sui campi di battaglia non fosse poi amministrato dai politici di sempre, maestri non di drammi, ma di mediocri commedie.  Di qui, anche in questo campo così pericolosamente esposto ai venti violenti delle passioni, delle "cupidigie", per dirla con il poeta, e dei "brividi", la ragione profonda dell'ulteriore distacco che allora, giorno dopo giorno, si venne compiendo da Croce. Il quale, come si sa, non solo era stato contrario alla guerra, condividendo le realistiche preoccupazioni di Giolitti e di quanti, come lui, erano persuasi che, vinta o persa, la guerra avrebbe comunque rappresentato per l'Italia un troppo grave rischio. Ma anche aveva dichiarato che avrebbe considerato una grave onta per il popolo italiano se all'improvviso i suoi governanti avessero stracciati i trattati e si fossero schierati dalla parte di coloro contro i quali avrebbero, semmai, dovuto combattere. Anche nei confronti della guerra che, quando fu dichiarata, li vide entrambi consapevoli che il loro posto non potesse essere se non quello che l'Italia aveva scelto per sé, l'atteggiamento dei due filosofi fu, nella sostanza, assai diverso. E Croce considerava la guerra alla stregua di un evento irresistibile della natura, ne vedeva la trama violentemente economica e utilitaria, così che sempre il suo monito fu che non si sottomettesse alla sua particolare logica la logica dei superiori valori della verità e della cultura, del pensiero e dell'arte.  Diverso fu, invece l'atteggiamento del Gentile. Senza che perciò si inducesse a passare il segno e a farsi, come Croce diceva, "l'animo di guerra", egli la considerò tuttavia come una grande occasione rigeneratrice, come un evento assoluto, recante in sé il segno di una tal quale superiore provvidenzialità. Mentre Croce confidava, o quanto meno sperava, che nell'Europa di domani il meglio dell'Europa di ieri fosse conservato e potenziato, e nella religione degli studi, nella civiltà dei rapporti intellettuali, nell'universalità delle idee, gli odi nazionali si placassero e depurassero, G. inclinava viceversa, lui che nazionalista non era mai stato e nemmeno a rigore era diventato, verso i toni dell'esaltazione nazionale. E fu allora che, per la forza di queste sue convinzioni e passioni, si preparò la sua futura adesione al fascismo, nel quale, mettendo come fra parentesi le molte cose che certo non appartenevano al suo costume, egli credette di scorgere, e in questo convincimento fu poi irremovibile, lo strumento del riscatto "risorgimentale" dell'Italia.  Il sistema filosofico che fino a quel punto il G. aveva elaborato negli scritti dei quali qui sopra si è detto era per intero incentrato su questo concetto: che, come la filosofia antica e quella medievale e moderna (che non riusciva perciò a esser tale), era rimasta ferma, anche nelle sue dimensioni idealistiche, a un concetto intellettualistico e soltanto descrittivo del concetto, del soggetto e della sua attività, con la conseguenza che il concetto non era autoconcetto, e cioè la sua eterna autogenerazione e autoproduzione, nell'idealismo invece, che per questa ragione meritava di essere definito "attuale", questo proprio avveniva. E il concetto era autoconcetto, il soggetto, soggetto, e non concetto (astratto) del soggetto: non era una sorta di res naturalis che il concetto appunto si limiti a contemplare, a descrivere nel suo astratto organismo logico, e non a produrre nell'atto del suo atto. Di qui la tesi, caratteristica di questo idealismo, che nella sua concretezza e attualità, l'atto non può trascendere il suo atto, questa trascendenza dell'atto non potendo essere se non, essa stessa, atto; e l'altra tesi secondo cui la teoria che dell'atto intendesse darsi è perciò una teoria vera (secondo G.) ma astratta: una teoria astratta del concreto (vero anch'esso, naturalmente: e a fortiori). E di qui l'interna, forte tensione di questa filosofia; che, per un verso (e sopra tutto nelle sue prime formulazioni) era orientata a svalutare e criticare ogni teoria che, in quanto soltanto contemplativa e descrittiva, fosse perciò incapace di cogliere l'atto se non come un "fatto", e dunque come il suo opposto, falsità ed errore, se l'atto era viceversa verità e concretezza. Ma per un verso (e questo accade sopra tutto nel secondo volume del Sistema di logica, non senza che per tale via il G. provasse a rispondere al rilievo di ineffabilità e misticismo rivoltogli da Croce) la questione dell'astratto e del fatto assumeva un altro volto, e l'atto era bensì celebrato nella sua non obiettivabile attualità, ma il fatto e l'astratto gli si rivelavano a loro volta indispensabili, erano (per dirla in modo tecnico) il suo opposto, ma anche il suo diverso, un grado attraverso il quale, sia pure dissolvendolo, il concreto era, nel e per il suo costituirsi, costretto a idealmente passare. Il punto critico di questa filosofia sta qui: nel suo essere, non, come tante volte si è detto, misticismo e indistinzione, ma nel porsi come una sintesi, attuale e intrascendibile, di opposti, senza poter rinunziare - donde l'ambiguità - a trattare gli opposti come gradi, e cioè come diversi o distinti: nell'essere insomma una teoria dell'unità che in eterno supera la distinzione, e della distinzione che, proprio perché è in eterno superata, non può veramente uscire dal quadro e si rivela come la condizione insostituibile della sua possibilità.  Verità del concreto, dunque: ma anche dell'astratto; che nelle opere del secondo attualismo, e cioè nel Sistema di logica e oltre, si rivela non, quale all'inizio era, come natura, immobilità, impenetrabile assenza di coscienza, ma come circolo e mediazione, punto semovente che parte da sé e per fare ritorno a sé: come circolo, e perché no, dunque, come esso stesso logo concreto? Come logo concreto; e perché no, dunque, come logo astratto, se questo è mediazione e coscienza, e niente più di questo il logo concreto può essere?  A Pisa, negli anni della Grande Guerra, il G. rivelò a sé stesso la passione politica che gli stava dentro come assopita; e assunse perciò una dimensione che non era più soltanto quella del professore che parla dalla cattedra e magari fa conferenze, ma era bensì quella dell'"intellettuale" militante, che si rivela al grande pubblico attraverso i giornali quotidiani. Ai quali in effetti, assumendo una consuetudine che avrebbe, con diversa intensità (nel tempo), mantenuta fino alla fine della sua vita, G. allora prese a collaborare: tanto che quando, a guerra finita, raccolse in un volume che intitolò Guerra e fede (Napoli) quanto aveva scritto durante il suo corso, il libro risultò tutt'altro che smilzo, e comunque più consistente di quello che lo seguì, e nel quale, con il titolo Dopo la vittoria (Roma 1920), sistemò gli articoli composti nei due anni iniziali dell'agitato, inquieto, drammatico dopoguerra. Un periodo, quest'ultimo, nel quale sempre più decisamente G. cercò la sua parte e venne via via inasprendo la sua posizione, perché l'idea natagli nei passati anni, durante le sue meditazioni sulla storia d'Italia e sulla fatale dicotomia che nell'età del Rinascimento si era prodotta fra lo splendore artistico e la decadenza politica e morale, quest'idea doveva ora essere messa alla prova della realtà, doveva diventare uno strumento forte e tagliente di lotta e di azione politica. Il che implicava che, pur seguitando a dichiararsi liberale, sempre più egli sentiva di doversi opporre al liberalismo quale si era riflesso nel costume politico italiano, nella degenerazione dei metodi parlamentari, nell'arte del compromesso e del perenne rinvio delle decisioni: un'arte nella quale maestro insuperabile gli sembrava fosse Giolitti, che per lui fu allora non il ministro, come Salvemini l'aveva in precedenza definito, della malavita, ma l'artista di ogni cosa che fosse mediocre, si contentasse della mediocrità e rinunziasse a volare alto nei cieli della grande politica.  Furono, questi, mesi drammatici, che egli visse in uno stato d'animo teso e agitato, e nel segno di un'attività senza soste, che dette a tratti l'impressione di essersi risolta in frenetico attivismo. Che certo non si placò quando Croce è chiamato da Giolitti a ricoprire nel governo la carica di ministro dell'Istruzione pubblica e dette la sua opera alla riforma della scuola media e introdusse sia l'esame di Stato, sia l'insegnamento della religione. Alle cose della scuola G. aveva, per parte sua, cominciato a interessarsi da molto tempo: ossia fin da quando, giovane professore nel liceo di Campobasso, s'era reso conto di quante manchevolezze l'affliggessero. E poi aveva pubblicato il Sommario di pedagogia, così che a giusto titolo era, in quel campo, considerato un'autorità; che, divenuto ministro, Croce non tardò a riconoscere, chiamandolo a presiedere "la commissione per lo studio dell'autonomia universitaria e dell'esame di Stato", nonché "a far parte di quella per la riforma dei programmi presieduta da Vitelli", nominandolo commissario dell'Istituto femminile superiore di magistero di Roma e confermandolo nel Consiglio superiore dell'istruzione pubblica (Turi).  A Croce, del resto, G. non fece mancare il suo appoggio, pieno e incondizionato. Almeno nei risultati da raggiungere, e nelle conseguenze che occorreva trarre da alcune generali premesse, i due filosofi amici concordavano senza riserve. E nel sostenere, per esempio, la tesi che la religione dovesse costituire materia d'insegnamento, il suo pensiero non differiva da quello di Croce se non per il modo e per la diversa posizione che alla religione egli riserva nel sistema dello spirito. La sua idea era insomma che, come per pervenire alla pienezza del suo sé nella filosofia, lo spirito passa attraverso le fasi ideali, e contrapposte, dell'arte (soggetto) e della religione (oggetto), così anche nella scuola questo ritmo dovesse trovare una sorta di trascrizione temporale o fenomenologica, quasi che, per giungere alla filosofia, anche lì si dovesse percorrere la regione del mito di cui le religioni s'interessano. Ma la religione della quale il progetto ministeriale prevedeva l'insegnamento era quella cristiana e cattolica, la più perfetta, per G., di tutte le religioni quando, appunto, proprio nella forma assunta dal cattolicesimo la si fosse considerata. Era, questa, della perfezione cattolica, un'idea che G. aveva sostenuto quando, nei primi anni del secolo vigorosamente aveva polemizzato con i modernisti cattolici. E, per questo riguardo (oltre che per quello concernente la struttura dello spirito), il suo accordo con Croce era piuttosto sulle conclusioni che non sul metodo. Che è poi quello stesso che si dà a vedere nell'idea che presiedette all'introduzione dell'esame di Stato, perché se, nel propugnarlo, G. vi implica il concetto secondo cui in esso lo Stato realizzava una delle dimensioni della sua eticità, Croce non vi vedeva se non uno strumento di controllo e a questa luce ne interpretava la necessità.  La cosa più singolare fu allora che, nell'atto in cui più stretto si rivelava il legame dei due filosofi impegnati in una importante impresa pratica, il loro dissenso filosofico tornò invece a farsi acuto e a complicarsi con quello politico generale, perché nei confronti del fascismo la reazione di Croce fu bensì, agli inizi, cauta e anche esitante, ma certo in quel movimento egli non vide nemmeno una piccola parte delle idealità che G. riteneva gli fossero intrinseche e immanenti.  Del resto, dopo due anni che era salito sulla cattedra romana, G. fondò, assumendone la direzione, il Giornale critico della filosofia italiana: una rivista di sola filosofia che anche per questo suo carattere non si contrapponeva in ogni senso alla Critica, ma in un certo senso sì, anche perché nella nuova rivista gli scolari che subito si erano stretti intorno al nuovo professore, e in lui vedevano il sole della filosofia mondiale, riconobbero l'organo della scuola. E questo, come si sa, era il punto che Croce meno apprezzava ed era disposto a perdonare.  Il momento decisivo della vita del G. venne quando, caduto il governo del Giolitti nel quale Croce aveva ricoperto l'incarico di ministro, e succedutogli uno presieduto da Bonomi con Corbino all'Istruzione pubblica, egli ebbe modo di riflettere sulle mille difficoltà che dal mondo politico e parlamentare sempre sarebbero state opposte a ogni tentativo che si fosse fatto d'introdurre nella scuola una seria riforma. La disistima che, in linea generale, già da molto tempo G. nutriva nei confronti della classe dirigente italiana trovava così, nella recente esperienza fatta quando Croce era al governo con Giolitti, nuovo alimento. E può ben darsi che anche da questo egli fosse indotto a guardare con sempre più grande favore al movimento fascista e a considerare con politica indulgenza la violenza e le illegalità di cui nutriva la sua azione.  I documenti necessari a rendere certezza questa, che è solo una congettura, mancano, che si sappia. Ma non è improbabile che, appunto, riflettendo sulle recenti esperienze, G. allora si persuadesse che, nella questione della scuola come, in generale, in quella concernente il governo del paese, il regime parlamentare dovesse cedere il campo a un sistema politico diverso, fondato sulla rapidità delle decisioni e sulla forza necessaria a tradurle nella realtà. E altresì deve aggiungersi che, nel pensare così e nell'orientare in questa direzione le sue scelte politiche, come molti altri egli fu forse tratto in inganno dalla scarsa esperienza che, nel complesso, aveva non solo della politica, ma anche della storia; che, se gli fosse stata meglio nota, gli avrebbe con ogni probabilità in segnato che la politica è un'arte difficile, complessa e insidiosa, non in quanto si svolga in un Parlamento e da questo attenda il consenso, ma perché è politica, e ha a che fare con le passioni e gli interessi, nonché con il loro governo.  Come che sia, l'occasione di mettere alla prova i convincimenti che via via gli si erano formati dentro venne quando, avendo ricevuto dal sovrano l'incarico di formare il suo governo, che succedeva così a quello per breve tempo presieduto da L. Facta, MUSSOLINI scelse infine come ministro della Pubblica Istruzione proprio Gentile. È stato detto da taluni che, entrando in quel governo come indipendente e soltanto per le sue competenze non politiche ma tecniche, il G. accettava da Mussolini quel che avrebbe benissimo potuto accettare da Giolitti e da chiunque gli avesse offerto un'analoga occasione. Ma, sebbene egli non avesse ancora dichiarato il suo consenso esplicito al fascismo, e fascista ancora non potesse perciò essere detto, è pur vero che quel che pensava di Giolitti e della tradizionale classe politica italiana non gli avrebbe forse consentito di collaborare nel governo con uomini per i quali nutriva disprezzo, e non stima. Nel governo in cui entrava G. poteva infatti contare sugli ampi poteri che, nel dargli fiducia, il Parlamento aveva concesso a Mussolini, che governò infatti soprattutto con i decreti legge e con facilità poteva aggirare le opposizioni; e di questo, che considerava un vantaggio, egli si giovò con larghezza e altrettanta fermezza, perché, appunto, al governo era andato con l'idea di realizzare comunque la riforma; e a realizzarla era deciso.  Non è possibile, in poco spazio, raccontare le vicende complesse e intricate alle quali il progetto gentiliano della riforma dette luogo. E basteranno due rilievi: uno rivolto a ricordare la struttura a cui la riforma tendeva e alla quale infine mise capo, l'altro diretto a rievocare le fiere critiche che essa suscitò, non solo nel mondo politico, ma anche in quello della scuola. La struttura della scuola riformata prevedeva una scuola elementare obbligatoria per tutti, nella quale il senso della tradizione nazionale, della religione e della letteratura tenessero il centro e costituissero il criterio per la formazione del giovane, al quale certo non sarebbero mancate le nozioni elementari dell'aritmetica e della scienza. Accanto al ginnasio-liceo, destinato a formare le future élites dirigenti e, comunque, gli strati più alti della popolazione, la scuola riformata prevedeva quattro indirizzi fondamentali a cui, come ha scritto S. Romano, corrispondevano quattro distinti ruoli sociali; e altresì prevedeva che l'educazione impartita nelle elementari sarebbe stata completata, per i figli del popolo, con tre anni di complementare, mentre una scuola industriale e tecnico-commerciale, integrata da un istituto tecnico per chi avesse inteso proseguire nello studio, avrebbe corrisposto alle esigenze formative di queste professioni, insieme con una scuola magistrale, proseguibile in un magistero universitario, per certe parti analogo alla facoltà di lettere e filosofia.  Le critiche che a questo modello di scuola, qui sommariamente descritto, furono rivolte posero subito in rilievo il carattere conservatore, statico e anche classista di una struttura a cui faceva in effetti riscontro l'idea di una società immodificabile nei suoi equilibri politici ed economici. E forti furono subito, da parte di non pochi, le riserve avanzate circa il ruolo riservato al ginnasio-liceo, nel quale lo studio delle due lingue classiche, il latino e il greco, prevaleva su quello delle lingue moderne e, nel complesso, la parte riservata alle lettere appariva rispetto a quella fatta alle scienze naturali, predominante. Si aggiungano le critiche rivolte all'abbinamento, nel liceo, della filosofia e della storia, e anche della matematica e della fisica; e sopra tutto al primo, che sconvolgeva antiche abitudini sia degli storici, sia dei filosofi, alquanto astrattamente dedotto da una teoria e che in concreto non aveva, e non ebbe, il potere di rendere filosofi gli storici, e storici i filosofi. E infine non si dimentichi che la riforma non piacque a molti cattolici, scontenti del potere che lo Stato veniva a esercitare sulle scuole private, e a non pochi laici, scontenti essi pure che la religione cattolica fosse diventata materia obbligatoria per tutti i cittadini dello Stato italiano.  Accanto alle molte critiche, occorre tuttavia anche ricordare e sottolineare che la riforma gentiliana nasceva da una visione coerentemente unitaria, e certo non era la veste di Arlecchino che altrimenti (e come poi è accaduto) avrebbe rischiato di essere: tante idee di diversa provenienza mal combinate e peggio tenute insieme dallo spirito deteriore del compromesso politico. Per quanto concerne il rilievo (certo non infondato) di elitismo e persino di classismo, conviene dimenticare il nodo che, per parafrasare ALIGHIERI, tiene al di qua di ogni ragionevole traguardo chi, ripugnando all'idea di fare delle classi economiche più forti le vere destinatarie dell'alta cultura, intesa perciò come strumento di conservazione e di trasmissione del potere, con alquanta semplicità di spirito ritenga che la difficile questione si risolva col "democratizzare" la cultura, ossia con l'estenderne l'ambito e abbassarne il livello. L'esigenza che G. (e questo non può essere negato) cercava di realizzare, e che per alcuni versi si traduceva in istituti didattici inadeguati, era diretta a far entrare nelle menti che "cultura" significa, in primo luogo, la grande difficoltà che s'incontra nel tentativo che si faccia di conseguirla: un tentativo che va a buon segno soltanto se ci si impegna nell'acquisizione degli strumenti tecnici, storici, linguistici, filosofici, scientifici, senza i quali il mondo del sapere non dischiude i suoi tesori. Ma qui, su questo difficile problema, che tende a tornare insoluto dinanzi a chi pur lavori nel tentativo di risolverlo, occorre non insistere.  All'apparenza con una decisione improvvisa, che non fu comunicata se non a Mussolini, che doveva essere informato, e della quale nemmeno Croce fu messo al corrente, G. si iscrive al PARTITO NAZIONALE FASCISTA. E sulle ragioni che lo indussero, mentre era ministro, a compiere questo passo, che certo non era privo di gravi conseguenze, si è molto discusso; e da alcuni si è avanzata l'ipotesi che a prendere questa decisione, che rese contenti i suoi allievi romani, ma non altri che ne rimasero invece alquanto sgomenti, egli fosse indotto da due diverse, ma convergenti, persuasioni.   La prima, che quello fosse l'esito necessario non tanto dell'idealismo attuale, che con il fascismo in quanto tale poco aveva in comune, quanto piuttosto della riflessione da lui condotta nei passati anni sulla storia d'Italia e sulla possibilità che ora il fascismo aveva nelle mani di reintegrarne in unità le secolari scissioni e lacerazioni, la politica imbelle e la letteratura vuota, compiendo il Risorgimento. L'altra, immediatamente pratica e politica, che la riforma sarebbe stata meglio difesa, e altrimenti non potesse esserlo, se il liberale che egli era, ed era considerato, avesse mostrato di condividere senza riserve la convinzione mussoliniana e fascista e avesse così posto termine, o almeno un freno, alle critiche che gli si muovevano e alle diffidenze da cui era circondato.  In ogni caso, il passo che doveva decidere il destino di G. era compiuto. Ed è quanto meno dubbio che, se lo compì anche per salvare la riforma dalle forze che l'avversavano e minacciavano di impedirne l'attuazione, quel passo servisse veramente allo scopo. I mesi che precedettero l'assassinio di Matteotti, e che videro quattro giorni dopo le sue dimissioni dal governo, furono drammaticamente segnati da gravi difficoltà, a superare le quali non bastarono né il tattico appoggio datogli dal capo del governo, né gli inviti alla resistenza provenienti dai suoi scolari e amici romani, né il sostegno deciso di Croce che, malgrado il sempre più netto incrinarsi dei loro rapporti e la frattura che entrambi sapevano, in cuor loro, inevitabile, non glielo fece mancare e, nella sua impresa di ministro, lo sostenne. Le dimissioni dal governo non furono un atto di autonomia, di distacco dal fascismo che si era macchiato di un gravissimo delitto, di opposizione alla sua politica. Furono, infatti, da lui motivate con pure ragioni di opportunità politica e nell'interesse sia del governo, sia di colui che lo presiedeva: ossia con l'argomento secondo cui le opposizioni delle quali la sua riforma era da tempo l'oggetto potessero diventare un pretesto per colpire Mussolini o avessero comunque, pretesto o no, a indebolire la posizione politica di lui che, all'improvviso, era venuto a trovarsi in una situazione obiettivamente molto difficile.  Accusato apertamente dalle opposizioni di essere il responsabile e il materiale mandante del delitto, MUSSOLINI è allora non solo in pericolo, ma sembrava altresì aver perduto la sicurezza e la spregiudicatezza che, in momenti non altrettanto gravi, erano sembrate la dote precipua del suo essere un politico nuovo, estraneo alle astuzie deteriori e alle infinite mediazioni della prassi parlamentare. E, proprio perché sull'indecisione dimostrata da Mussolini egli ebbe allora, in lettere private, a formulare critiche precise - nonché il timore che quello smarrisse la via e naufragasse -, proprio per questo il proposito di rendergli il più possibile sgombro di ostacoli il cammino dovette sembrargli l'unico che un seguace fedele dovesse preoccuparsi di tradurre in comportamenti conseguenti.  Al fascismo, dunque, con quel gesto il G. non tolse il suo consenso, ma piuttosto lo rinnovò in un momento in cui non mancarono, fra i suoi allievi, quelli che, delusi dall'indecisione mussoliniana, lo esortavano a prender lui la guida effettiva, e cioè politica, del fascismo in crisi. Furono quelle settimane drammatiche, perché, oltre gli elementi obiettivi che rendevano tale la crisi, a coloro che, nel campo fascista, lo spingevano verso posizioni estreme si contrapponevano gli amici che, o antifascisti o in via di diventar tali, gli davano il consiglio opposto: non di rimanere nel partito di MUSSOLINI, ma, decisamente, di uscirne, mettendo in salvo una volta per tutte il suo "nome onorato". Drammatiche sono, in questo senso, le lettere che allora gli scriveno Radice, collaboratore fedele e amico fraterno, e Omodeo, uno degli allievi prediletti della scuola palermitana. Furono giorni, settimane, mesi molto difficili anche perché il dissidio con Croce, che, come si è detto, mai si era sul serio ricomposto e, come il fuoco la cenere, sempre aveva seguitato a sottendere i loro rapporti, giunse allora, finalmente, alla sua definitiva espressione. E quali, a determinare la rottura che in sostanza si consumò, possano essere stati gli episodi e le circostanze specifiche, sta di fatto che era la logica delle cose a rendere grave ogni episodio, ogni circostanza che, se tale logica non fosse appunto stata così forte e imperiosa, avrebbero, con ogni probabilità, potuto avere un esito diverso.  Sulle ragioni profonde che la determinarono e misero fine a un sodalizio durato quasi trent'anni, molte cose si dissero allora, molte sono state dette poi, quando parve che il distacco cronologico consentisse la serenità necessaria alla formulazione del giudizio. E questa non è la sede dove la questione possa essere analizzata in ciascuno dei suoi aspetti, filosofici, politici, psicologici; e si può ben dire che, per quanto attiene al suo concreto e determinato delinearsi e decidersi, essa risulti definita dalle due lettere che G. e Croce si scambiarono: essendo tuttavia quest'ultimo che, di fronte alla dolorosa meraviglia espressa dall'altro nell'apprendere che certi suoi comportamenti avevano seriamente messo in pericolo la prosecuzione, non solo del loro sodalizio scientifico, ma, addirittura, della loro amicizia, obiettò che al dissidio mentale nel quale da tempo si trovavano se n'era aggiunto un altro, di natura pratica e politica; e che le cose dovevano perciò fare il loro corso necessario, fino alle estreme conseguenze.  Le dimissioni che il G. presentò e che Mussolini accettò, nominando al suo posto il liberale, e grande amico di Croce, A. Casati, segnarono nella sua vita una svolta importante. Nella sua vita, s'intende dire, pubblica e politica; e non nei suoi sentimenti e convincimenti politici che, a quanto risulta, fino all'ultimo dei suoi giorni rimasero quelli che lo inducenno a chiedere la tessera del PARTITO FASCISTA. Non nei sentimenti e nei convincimenti, dunque. Ma nella vita pubblica e politica, sì. Al governo infatti G. non torna più. E alla politica del paese partecipa bensì, nei primi tempi, come presidente della commissione dei quindici (divenuta poi dei diciotto), il cui compito fu di svolgere una revisione costituzionale in senso autoritario dello Stato. Partecipò bensì come vicepresidente del consiglio superiore della pubblica istruzione: una carica importante, questa, che gli consentiva di vegliare sull'integrità della riforma, proteggendola da quanti avevano interesse a intervenirvi per alterarla e stravolgerla. Ma, intesa in senso stretto, dalla politica, in sostanza, egli allora uscì. E la sua partecipazione alla vita del regime fascista si realizzò nelle istituzioni culturali (per esempio, l'Istituto nazionale fascista di cultura, poi di cultura fascista) delle quali ebbe la cura e che presiedette; e se nei giornali e nelle riviste politiche alle quali normalmente collaborava non perse occasione per dire il suo parere su ciò che più da vicino lo toccava, l'argomento prescelto fu quasi sempre culturale, anche se mai egli mancò di collocarlo nel quadro costituito della sua fede fascista e della sua fedeltà al regime mussoliniano.  Almeno su due episodi occorre tuttavia, non essendo possibile in questa sede un più largo discorso, soffermarsi. E di questi uno era bensì di natura anche filosofica e culturale, perché implicava in modo preminente l'idea che da anni ormai egli aveva elaborato della filosofia e dello Stato che, identico alla filosofia, rappresenta il vertice stesso dell'autocoscienza; ma anche era di natura politica, e persino diplomatica, coinvolgendo direttamente l'azione del governo e del suo capo. Si allude al concordato con la S. Sede. E G. lo avversò in un pubblico discorso, che non ebbe conseguenze pratiche perché sulla via concordataria MUSSOLINI è deciso ad andare fino in fondo, e l'opposizione del filosofo formalmente rientrò: sebbene quell'episodio dovesse seguitare ad agire dentro di lui che, forse anche per questo, quasi volesse rinverdire dentro di sé quel gesto di autonomia non andato a segno, per tutta la vita polemizzò con i filosofi cattolici e, in modo particolare, con gli ambienti dell'Università cattolica del S. Cuore di Milano, in primis con Gemelli, che egli trattò con la mano rude che riservava a certe sue battaglie culturali e filosofiche.  L'altro episodio è costituito dalla battaglia che egli sostenne perché ai professori universitari fosse imposto il giuramento di fedeltà al regime fascista. E a parte le modalità con le quali e attraverso le quali si svolse; a parte il nesso con le vicende della replica che, per iniziativa di Amendola, e a nome di tanti e tanti intellettuali, Croce dette al Manifesto degli intellettuali fascisti redatto da G.; a parte le tragiche ferite che questa imposizione apriva nella coscienza di tanti che innanzi a sé videro o la prospettiva della miseria o quella dell'abdicazione ai dettami dell'etica, c'è qualcosa che a questo riguardo merita di essere notato. E questo è il singolare concetto della "concordia" a cui, com'era accaduto persino nei giorni cupi della crisi aperta dell'assassinio Matteotti (e come ancora sarebbe accaduto vent'anni dopo nei mesi della Repubblica sociale), anche in quel caso G. si appella per sostenere che, se l'opposizione resa evidente e, anzi, drammatizzata dal conflitto dei due manifesti, il suo e quello di Croce, fosse stata superata da un formale atto di fedeltà al regime, l'unità sarebbe stata ristabilita e nessuna discriminazione avrebbe più avuto alcuna ragione d'essere nei confronti di dissenzienti che non erano, ormai, più tali. E la cosa singolare è che, nell'argomentare così, non solo egli mostrava di credere che, se il giuramento fosse stato dato, le ragioni del dissidio politico che ai suoi occhi lo aveva reso necessario sarebbero venute meno; ma addirittura riteneva che potesse essere e definirsi unità autentica quella che fosse stata conseguita per la via della coercizione e non per quella, da lui tante volte definita come l'unica possibile, della libertà, mediante la quale lo spirito costituisce sé stesso.  Quella dell'enciclopedia è l'impresa alla quale G. dedica la parte più viva della sua energia di grande organizzatore culturale. La parte più viva, e anche la più grande, la più impegnata e costante, quella con la quale il suo "tutto" quasi per intero giunse a coincidere. Quasi per intero; perché, accanto all'opera dell'Enciclopedia, occorre non dimenticare l'altro grande suo impegno, che fu costituito dalla Scuola normale superiore di Pisa, della quale ècommissario, quindi direttore, e che nella sua stessa persona difese dall'attacco mosso da Vecchi di Val Cismon che, divenuto ministro dell'Educazione nazionale, gli mostra intera la sua ostilità, giungendo anche a destituirlo. Il provvedimento del ministro è presto ritirato perché, sollecitato da G., nella controversia intervenne direttamente il capo del governo, che rimise al suo posto il filosofo; che poté così continuare la sua opera di potenziamento e di ammodernamento della Scuola, e rendere assai più agevole il soggiorno, e migliori le condizioni di studio, agli studenti interni. Dai quali dovette sopportare non poche manifestazioni di antifascismo, perché, fra La Sapienza e la Normale, per opera di alcuni giovani professori, e in primo luogo di Calogero, Pisa era diventata un centro assai vivo di opposizione al regime fascista.  Il consenso del quale questo aveva goduto fin verso la metà degli anni Trenta era andato impallidendo quando, con la guerra di Spagna e poi, con le leggi razziali, si ha netta l'impressione che l'allineamento alla Germania nazionalsocialista avrebbe avuto per conseguenza la tragedia di una seconda guerra europea e mondiale. E, ancora una volta, il G. si trovò a dover affrontare un conflitto, difficile e penoso, con i giovani che, direttamente o no, erano anche suoi allievi e non poco, comunque, avevano ricevuto da lui. Le testimonianze, scritte e anche orali, che rimangono di quegli anni pisani dicono di un suo atteggiamento incerto fra paternalismo e autoritarismo, fra benevole indulgenze e improvvise durezze. Un atteggiamento, questo, tipico di un uomo generoso e, nello stesso tempo, incapace di comprendere le ragioni del dissenso; e che, su un piano di ben altra drammaticità, si ripeté quando, avendo accolto e cercato di "sistemare" alcuni intellettuali tedeschi che avevano dovuto lasciare la loro terra perché ebrei (Kristeller, Löwith, Rubinstein, per citarne solo tre), la medesima questione gli si presentò, per gli ebrei italiani, in seguito alla promulgazione delle già ricordate leggi razziali. Anche in questo caso, infatti, quanto fu benevolo e comprensivo nei confronti dei perseguitati, altrettanto il suo atteggiamento fu debole nei confronti di chi di quella persecuzione si era reso responsabile. E se niente egli disse in quegli anni in difesa di provvedimenti che non potevano non ripugnargli profondamente, in pubblico non se ne dissociò.  Ma si diceva dell'Enciclopedia, nell'organizzare la quale, nel dirigerla, nell'avviarla alla sua realizzazione, G. seppe altresì formare, nella sede romana di piazza Paganica, un luogo di lavoro affatto particolare, segnato in profondità dalla sua energia, ma anche dal suo vivo senso della libertà della scienza, che in sostanza, tenendosi in difficile equilibrio fra il censore ecclesiastico e quello politico, egli seppe per lo più garantire agli studiosi che vi collaboravano e che, se non certo in maggioranza, in buon numero erano antifascisti o non fascisti.  Si pensi, per fare qualche nome, a Sanctis, che all'Enciclopedia seguitò a collaborare anche dopo che, per non aver voluto prestare il giuramento di fedeltà al regime, aveva dovuto rinunziare alla cattedra romana. Si pensi a Calogero, a Giusti, a Malfa, a Antoni, e ad altri che, se, come si è detto, non erano propriamente ostili al fascismo, nemmeno gli erano amici incondizionati; e qui si possono, per esempio, fare i nomi di Chabod, di Sestan, di Maturi.  A proposito dell'Enciclopedia sono state poste, tra le altre, due questioni: se il G. la concepisse come un grande monumento, fascista, da innalzare al fascismo, o se da questa idea si tenesse tanto lontano quanto per contro era convinto che quello dovesse essere un monumento italiano, frutto e documento dell'unica, ossia della più alta, cultura italiana; e, inoltre, se l'enciclopedia, quale il G. la concepì e disegnò, abbia patito la conseguenza della chiusura e dell'angustia della cultura idealistica e fosse perciò poco disposta a concedere alle scienze naturali, fisiche e matematiche, lo spazio che queste avrebbero richiesto e, beninteso, meritato. Alla prima deve rispondersi che, certo, nata in quegli anni e resa possibile dal fascismo, l'Enciclopedia appartiene al numero delle opere che allora si produssero. Ma fascista non è nella concezione, perché esplicitamente il G. sostenne il suo carattere in primo luogo scientifico, culturale e non politico. E fascista non è nel contenuto, perché, oltre a essere scritta da molti che fascisti non erano, e anzi al regime erano avversi, anche gli studiosi che aderivano al regime vi scrissero per lo più da studiosi e non da fascisti. Sì che, al riguardo, occorre distinguere e mantenere le distinzioni: aggiungendo (e con questo si passa all'altra questione) che, come non fu fascista nella concezione, così nemmeno fu "idealistica" nel senso vulgato, per il quale si dice "idealismo" e s'intende qualcosa come un oltraggio recato alla scienza. In realtà, come accanto a studiosi idealisti tanti altri vi scrissero che idealisti non erano affatto, così non sarebbe giusto dire che in generale le scienze vi fossero depresse, e che le relative voci non fossero affidate a studiosi di provato e, spesso, di grande valore.  Il lavoro svolto nelle Università di Roma e di Pisa, l'Enciclopedia, e quindi l'Università Bocconi di Milano, l'Istituto per il Medio e l'Estremo Oriente, il Centro nazionale di studi manzoniani (di cui G. è stato nominato commissario, e che è affidato alle cure sapienti di Barbi e del suo collaboratore Ghisalberti) non resero però meno intensa la sua attività di studioso. Certo, venne meno in G. la possibilità e, con questa, anche l'interesse, di coltivare la ricerca storica nelle forme che questa aveva assunto, presso di lui, negli anni precedenti. Ma, rielaborazione di un corso tenuto nell'Università di Roma, dove (come già si è ricordato) era succeduto al Varisco sulla cattedra di filosofia teoretica, il G. pubblicava La filosofia dell'arte, documento di aspra polemica anticrociana, ma anche, nello stesso tempo, rielaborazione dell'idealismo attuale dal punto di vista del sentimento, interpretato ora come una sorta di grande Grundakkord, presentante tratti di essenzialità e precategorialità della stessa vita spirituale. E quindi pubblicava l'Introduzione alla filosofia, raccolta di scritti concernenti l'esame dei concetti fondamentali della filosofia, studiati e prospettati dal punto di vista conseguito dall'idealismo attuale. E senza la pretesa di ricordare tutti i tanti scritti, spesso di varia occasione, che egli allora compose e con i quali fu presente nel dibattito e nella vita culturale del paese, converrà tuttavia far menzione degli scritti dedicati ai poeti, e cioè, in pratica, a Dante (La profezia di Dante, Roma; Il Purgatorio, Firenze), a Manzoni e infine a Leopardi, il più amato, e quello altresì al quale dette forse il contributo, in questo campo della critica letteraria, più notevole (Manzoni e Leopardi, Milano; Commemorazione di Leopardi, Roma; Poesia e filosofia di Leopardi, Firenze).  Se la si osserva dall'alto, e la si scruta nel non breve periodo seguito alle battaglie per la riforma della scuola, contro il concordato, per l'istituzione del giuramento da imporre ai professori delle università, la vita di G. sembra, come si è detto, svolgersi prevalentemente all'interno delle istituzioni culturali delle quali ebbe la cura. E qui, fra le luci e le ombre di queste molteplici attività, che lo condussero anche all'acquisto della Sansoni, si ha quasi l'impressione che il personaggio sfugga a una definizione; che, malgrado la sua spesso ingombrante presenza, ci fosse in lui qualcosa di segreto, di irriducibile, con il quale egli era forse il primo a non voler prendere, fino in fondo, contatto.  L'uomo era orgoglioso, sicuro di sé: tollerante, come si è detto, ma anche deciso e prepotente. E non avrebbe mai consentito che qualcuno spingesse, o provasse a spingere, lo sguardo per andare al di là di quella spessa corazza attivistica, dietro la quale si muovevano forse più cose di quante amici, nemici, egli stesso supponessero. Mentre impediva che altri penetrasse nel suo animo, non era certo lui quello che fosse disposto ad aprirlo perché egli stesso vi guardasse dentro. Un contributo gentiliano alla "critica" di sé stesso sembra, francamente inconcepibile. Non senza perciò che un moto di stupore si determinasse nell'ambito di chi vi conduceva qualche ricerca, dal suo archivio sono emersi alcuni inediti dedicati alla questione della morte, ossia a un tema, per il teorico dell'idealismo attuale, insidioso fin quasi al limite dello "scandalo" (filosofico).  Da qualche altro indizio documentario può desumersi che se la fedeltà che lo legava al FASCISMO non venne meno e intatta rimase l'ammirazione per Mussolini e inconcussa la fiducia in lui, nei confronti del razzistico nazionalsocialismo il G. mostrò tutt'altro che inclinazione o simpatia. Il che peraltro non gli impedì di accettare senza discussione alcuna la guerra che coinvolse tragicamente anche l'Italia. Nei tre anni successivi - in quei tre anni così gravi di disastri, di distruzioni, di sconfitte, e anche di dolorosi lutti familiari, mentre il nesso che aveva unito le coscienze alla patria si spezzava, perché la difesa di questa non s'identificava più, per molti, con la difesa della libertà, da vent'anni perduta -, in questi tre anni G. scelse il silenzio; che fu rotto solo in poche occasioni: quando esaltò in un articolo il Giappone guerriero, che, nei modi noti era entrato in guerra attaccando gli Stati Uniti d'America; e quindi con il famoso discorso agli Italiani.  È difficile dire come, dentro di sé, G. valutasse il dissenso politico sempre più vivo nei confronti del regime, e che egli non poteva non cogliere nei giovani con i quali, a Roma e a Pisa, aveva frequente contatto: anche se è indiscutibile che di quel dissenso, di quell'avversione, del progressivo distacco dal fascismo di molti che pure in questo avevano creduto e riposto speranze, egli non partecipò, chiuso nel suo sentimento di fedeltà come in una fortezza della quale convenisse non abbassare, bensì, piuttosto, tenere ben alzati i ponti levatoi. È questa, come si sa, la ragione per la quale egli accettò l'invito rivoltogli dal segretario del partito fascista, Scorza, di pronunziare dal Campidoglio un discorso che si rivolgesse agli Italiani, impegnati nella terribile prova della guerra e che, da qualche settimana avevano ormai il nemico in casa, fortemente attestato nella terra siciliana. Accettò l'invito che altri, interpellati prima di lui, avevano declinato. Salì sul Campidoglio, e pronunziò il suo discorso, che alcuni lodarono per il coraggio che aveva dimostrato e per il rischio al quale aveva in tal modo esposto la sua persona, e altri invece fortemente deplorarono e criticarono, cogliendovi come il segno della sua perdizione, del suo ribadito essersi reso estraneo a quel suo più profondo "sé stesso" dal quale non pochi avevano tratto una lezione di libertà. Certo, con quel suo discorso, così teso, così eloquente e così, politicamente, ingenuo, G. mostra intero il dramma, anzi rivelò la tragedia nella quale, forse al di là della sua stessa consapevolezza, si dibatteva.  Poi vennero la caduta di Mussolini e del fascismo, le umiliazioni che egli dovette subire quando il suo antico segretario al ministero della Pubblica Istruzione, Severi, divenuto a sua volta ministro nel governo formato da Badoglio, rese, senza alcuna seria ragione, pubbliche tre lettere che gli erano state da lui privatamente indirizzate a proposito, sopra tutto, di questioni concernenti la Scuola normale superiore di Pisa. Il che provocò giudizi aspri su di lui sia da parte dei fascisti che lo ritennero pronto a mettersi al servizio dei nuovi governanti, sia da parte di non pochi antifascisti uniti ai primi, in questo caso, da un non diverso giudizio.  Poi venne l'8 settembre, la cui notizia il G. apprese mentre si trovava a Roma, dove si era recato uno o due giorni prima, per affari personali, da Troghi, un piccolo paese sito a pochi chilometri da Firenze, nel quale, in una casa di campagna messa a disposizione sua e della sua famiglia dall'amico G. Casoni, aveva trascorso i mesi estivi, occupato a scrivere Genesi e struttura della società, il suo ultimo libro, estremo frutto di un corso di lezioni tenute all'Università di Roma. E le settimane successive furono quelle in cui, liberato Mussolini, e formatosi, con la proclamazione della Repubblica sociale, un governo fascista con sede a Salò, egli ricevette, tramite Biggini, divenuto ministro dell'Educazione nazionale, l'invito a recarsi al Nord per un incontro con il capo del governo, il "vecchio amico" al quale, ancora una volta, non poté non concedere quel che quello gli chiedeva. Così fu nominato presidente dell'Accademia d'Italia, trasferita da Roma a Firenze, dove fu sistemata a palazzo Serristori. E qui, dopo che il "commovente" incontro con l’amico" Mussolini aveva come riacceso in lui il desiderio di non starsene in disparte e, invece, di combattere la sua ultima battaglia, egli riprese il lavoro, cercando di riorganizzare l'Accademia e lavorando con i pochi soci che vi si recavano, assumendo la direzione della Nuova Antologia, cercando di riprendere contatti, e rapporti, per avviare nuove imprese. Ridette vita e autonomia, e questa è una circostanza singolare, la cui genesi richiederebbe qualche studio e attenzione, all'Accademia dei Lincei che infine era stata in parte assorbita nell'Accademia d'Italia, e quindi soppressa. E riprese ancora a collaborare ai giornali, perché, mentre gli eserciti alleati risalivano la penisola e alla guerra che investiva le città e le campagne un'altra si aggiungeva, di Italiani contro Italiani, gli sembrò che non si potesse non far di nuovo risuonare il tema della concordia e dell'unità.  Era un suo vecchio tema, una sua convinzione tenace che, nel livido e tragico teatro che era allora l'Italia, fu qual era stata durante la crisi seguita all'assassinio di Matteotti, e quindi al tempo del giuramento fascista imposto ai professori universitari, anche se, risuonando nella solitudine e nel gelo che circondavano la sua persona, il suo accento risultasse ancora più livido, ancora più tragico. G. riprese quel tema nel fosco crepuscolo dell'Italia fascista, forte lui della convinzione che gli Italiani sarebbero tornati a esistere come soggetti politici solo se fossero retroceduti al di qua delle ideologie e qui, in questo luogo ideale, avessero ritrovato la loro unità e identità di Italiani. Era una convinzione nutrita di illusione; e che fosse tale, si comprende non solo se le sue parole siano ripensate nel clima di quel tragico inverno, ma anche se si riflette sullo scambio logico sul quale, ancora una volta, si fondavano, e che si rivela non appena si consideri che per un verso sembrava che la conciliazione, la concordia, la ritrovata unità e identità dovessero realizzarsi in un luogo ideale, irraggiungibile dalle ideologie, dal fascismo, dunque, e dall'antifascismo, mentre per un altro era la Repubblica sociale a rappresentare, nel segno dell'italianità, quel luogo ideale.  Ancora una volta le diverse componenti della sua anima, quelle che, nel loro contrasto, conferiscono alla sua personalità un'inconfondibile dimensione tragica, urtarono violentemente l'una contro l'altra. E la fedeltà mantenuta usque ad mortem al fascismo si accompagnò alla protesta che egli più volte elevò contro le atrocità alle quali intanto si dava luogo, da parte dei fascisti, con torture, uccisioni, gravi violenze.  La sua morte, avvenuta per mano di un commando partigiano comunista, che lo attese nei pressi della Villa Montalto al Salviatino, sulle colline di Firenze dalla parte di Fiesole, nella tarda mattina, al suo ritorno a casa dopo la mattina trascorsa al lavoro a palazzo Serristori, fu perciò anch'essa una morte violenta. E suscitò molta emozione, anche fra coloro che lo avevano combattuto e mai avevano perdonato a lui, filosofo dell'atto e della sua assoluta libertà, la scelta fascista, cui era rimasto fedele.  Due domande, semplici, ovvie e altrettanto inevitabili, si pongono, e sono state poste, a proposito della sua ultima scelta politica e sulle ragioni che determinarono la decisione di ucciderlo. E la risposta non è, per quanto concerne la seconda, altrettanto semplice di quella che può e deve darsi alla prima. Alla Repubblica sociale il G. aderì per le ragioni da lui stesso addotte; perché si trattava non di scegliere di nuovo, ma di ribadire, nel momento del supremo pericolo, la scelta fatta vent'anni innanzi. E non c'era calcolo politico che bastasse a mettere in crisi questa decisione, perché l'intero universo si concentra e vive nell'atto puro, e quel che resta fuori non è se non calcolo, astuzia: ossia, a rigore, niente. Alla seconda domanda rispondere si potrà in modo adeguato quando nuovi documenti interverranno a far luce nelle molte zone oscure che tuttora impediscono di vedere tutta la verità; che emergerà quando e se emergerà: e allora si vedrà fino a che punto nella decisione di uccidere il G. che aveva rinnovato il suo legame con il fascismo e con Mussolini siano entrate anche valutazioni politiche non direttamente note a quanti, sulla collina fiorentina, spezzarono il filo della sua vita. Qui basterà ricordare che nella chiesa di S. Croce, in Firenze, il nome del G. indica, sul pavimento, il luogo della sua sepoltura.  Opere. Le opere complete del G., raccolte via via durante la vita dell'autore, prima da Laterza (Bari), poi da Treves-Tumminelli (Milano e Roma), quindi da Sansoni (Firenze), furono riprogettate e stampate dopo la morte del G. e la fine della guerra mondiale da questo medesimo editore, al quale subentrò negli ultimi anni, ma senza alcuna mutazione di veste tipografica e di caratteri, l'editrice Le Lettere, sempre di Firenze. L'edizione definitiva rispetta fondamentalmente le partizioni già previste dal G., e cioè: Opere sistematiche; Opere storiche; Opere varie alle quali due si aggiungono, una IV, Frammenti, e una V, Epistolari. A queste cinque partizioni si è unita di recente, una VI di Scritti inediti e vari, nella quale sono apparsi fin qui Eraclito. Vita e frammenti (con il facsimile del manoscritto della traduzione di Diels), a cura Cavallera, premessa di Adorno, Firenze 1996, e La filosofia della storia. Saggi e inediti, a cura di Schinaia, premessa di Garin. A parte questi due ultimi, i volumi fin qui pubblicati delle Opere complete sono quarantanove, perché ancora in preparazione risulta il XXIX, dedicato a Spaventa; e aumenteranno, negli anni a venire, nella sezione comprendente i Carteggi, alcuni dei quali sono già in lavorazione, come quello con G. Calogero, a cura di C. Farnetti, e l'altro con G. Chiavacci, a cura di M. Simoncelli.   Qui converrà ricordare in quanto inserite nel testo della voce le principali opere del G.: Rosmini e Gioberti, Pisa; La filosofia di Marx, ibid. 1899; Il modernismo e i rapporti tra religione e filosofia, Bari; I problemi della scolastica e il pensiero italiano; La riforma della dialettica hegeliana, Messina; Sommario di pedagogia come scienza filosofica, I, Pedagogia generale, Bari; II, Didattica, ibid.; Teoria generale dello spirito come atto puro, Pisa; I fondamenti della filosofia del diritto, ibid.; Sistema di logica come teoria del conoscere, La logica dell'astratto, La logica del concreto, Bari; Le origini della filosofia contemporanea in Italia,, Messina; Capponi e la cultura toscana nel secolo decimonono, Firenze; La filosofia dell'arte, Milano; Introduzione alla filosofia, ibid.; Genesi e struttura della società, Firenze.   Fra i carteggi, quello con Croce, comprendente le sole lettere del G., è raccolto in Lettere a B. Croce, cur. di Giannantoni, Firenze (il testo di riferimento è Croce, Lettere a Gentile, a cura di Croce, con introd. di Sasso, Milano). Ma sono anche usciti: G. - Jaja, Carteggio, a cura di Sandirocco, Firenze; G. - Omodeo, Carteggio, a cura di Giannantoni; G.  - Maturi, Carteggio, a cura di Schinaia, Gentile - Pintor, Carteggio, a cura di E. Campochiaro, Fonti e Bibl.: Tre sono le biografie fin qui dedicate a G.: Lalla, Vita di G., Firenze; Romano, G.: la filosofia al potere, Milano; G. Turi, G. G.: una biografia, Firenze. Si aggiungano i ricordi e le testimonianze di Gentile: G.: dal Discorso agli Italiani alla morte, Firenze; Ricordi e affetti, Firenze. Sulla uccisione di G., v. Canfora, La sentenza. Marchesi e G., Palermo, dove si trova l'indicazione della precedente bibliografia relativa a questa pagina non ancora definitivamente scritta. Cfr. anche Sasso, La fedeltà e l'esperimento, Bologna. La bibliografia su G. è assai ampia: per gli scritti di G. ci si deve ancora servire della Bibliografia degli scritti di G., a cura di V.A. Bellezza, in G.: la vita e il pensiero, Firenze, e anche di Il pensiero di G. Gentile. Atti del Convegno, Roma. Per gli scritti, si veda: Bonechi, Croce - G.: bibliografia Giornale critico della filosofia italiana. In questo ambito per un primo orientamento si può innanzi tutto cercar di distinguere fra quanto di e sul G. è stato scritto dai principali discepoli delle sue due scuole, la palermitana e la romana, e cioè da V. Fazio-Allmayer, da Omodeo, Albeggiani, Ruggiero, e quindi Spirito, Volpicelli, Volpicelli, Calogero, Chiavacci, lo stesso Carlini, ecc. in ciascuna delle loro opere, e quanto invece al pensatore siciliano è stato dedicato con esplicita intenzione storiografica. Non sempre agevole da rispettare, la distinzione può tuttavia essere di qualche utilità; e qui si indicheranno gli scritti appartenenti alla seconda classe (mentre per la storia "filosofica" dell'attualismo, può vedersi Negri, G. G., Firenze; cfr. anche A. Lo Schiavo, Introduzione a G., Bari). Sono, innanzi tutto, da tener presenti gli studi raccolti nei quattordici volumi della serie G.: la vita e il pensiero, Firenze. Si veda quindi: G. De Ruggiero, La filosofia contemporanea, Bari; U. Spirito, Il nuovo idealismo italiano, Roma; Id., L'idealismo italiano e i suoi critici, Firenze; La Via, L'idealismo attuale di G. G., Trani; Sarlo, G. e Croce. Lettere filosofiche di un superato, Firenze; Calogero, Il neohegelismo nel pensiero contemporaneo, in Nuova Antologia; Holmes, The idealism of G. G., New York Carabellese, L'idealismo italiano, Roma; Guzzo, Sguardi sulla filosofia contemporanea, Roma, Ciardo, Un fallito tentativo di riforma dello hegelismo: l'idealismo attuale, Bari; E. Garin, Cronache di filosofia italiana, Bari; Harris, The special philosophy of G. G., Urbana, IL; A. Guzzo, Cinquant'anni di esperienza idealistica in Italia, Padova Spirito, G., Firenze, Noce, Il suicidio della rivoluzione, Milano; Bellezza, La problematica gentiliana della storia, Roma; Noce, G. G.: per una interpretazione filosofica della storia contemporanea, Bologna, Negri, L'inquietudine del divenire. G. G., Firenze, Sasso, Filosofia e idealismo, G., Napoli. Nome compiuto: Armando Girotti. Girotti. Keywords: la curva, la curva della bellezza, la linea, la linea della bellezza, storia storica, non filosofica – unita longitudinale – longamiranza, distillizione filosofica – Gentile, il Gentile di Girotti. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Girotti” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza -- Grice e Gitio: la ragione conversazionale e a setta di Locri -- Roma – scuola di Locri – filosofia calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Locri). Filosofo calabrese. Filosofo italiano. Locri, Calabria -- According to Giamblico, a Pythagorean.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO; ossia, Grice e Giudice: la ragione conversazionale al rogo -- l’implicatura conversazionale di Bruno – filosofia napoletana – scuola di Napoli – filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Napoli). Abstract. Keywords: Filosofo napoletano. Filosofo campanese. Filosofo Italiano. Napoli, Campania. Grice: Grice: “Giudice amply proves my trust in the worth of the longitudinal unity of philosophy, for Giudice has unearthed some philosophical minutiae in Bruno – like his tract to Sir Philip Sidney on ‘Atteone,’ which are jewels of implicature!” -- “For Italian philosophy, Bruno is interesting: it’s not all saints like Aquinas; they had hereetics, too – and usually the heretics had a better philosophical background – into what the Italians called the lovely ‘hermetic tradition’ – we used to have one at Oxford in pre-lib days!” -- Grice: “If I am a Griceian, Giudice is a Brunoian – the Italians prefer ‘brunista’ or ‘bruniano,’ but I follow Katz is respecting the full surname – if it is ‘bruno,’ you add things, you don’t substract things!” Essential Italian philosopherwho has studied in depth the origin of philosophy in the Eleatic school. Si laurea a Napoli e studia BRUNO e la filosofia del rinascimento. Fonda la Societa Bruno. Altre opera: “BRUNO” (Marotta e Cafiero Editori, Napoli); “La coincidenza degl’opposti” (Di Renzo, Roma); “Bruno, Rabelais e Apollonio di Tiana, Di Renzo, Roma); “Due Orazioni. Oratio Valedictoria e Oratio Consolatoria, Di Renzo, Roma, “La disputa di Cambrai. Camoeracensis acrotismus, Di Renzo, Roma); “Il Dio dei Geometri” quattro dialoghi, Di Renzo, Roma); “Somma dei termini metafisici”; “Tra alchimisti e Rosacroce, Di Renzo, Roma, “Io dirò la verità. Intervista a Bruno, Di Renzo, Roma, “Contro i matematici, Di Renzo, Roma, “Il profeta dell'universo finite” – “Epistole latine, Fondazione Luzi,. Scintille d'infinito” (Di Renzo Editore).  BRUNO, Giordano (Philippus Brunus Nolanus; Iordanus Brunus Nolanus, il Nolano). Nacque a Nola, nel Regno di Napoli, figlio di Bruno, uomo d'arme, e di Fraulisa Savolino: è battezzato con il nome Filippo. Della città natale, dove trascorse l'infanzia e iniziò i primi studi, conserva poi sempre un ricordo nostalgico. Si reca a Napoli per studiare lettere, logica e dialettica: in quello Studio ebbe come maestri il Sarnese (COLLE (si veda)), filosofo di tendenze averroiste, e fra' Teofilo da Vairano, agostiniano, da lui ricordato in seguito con sincera ammirazione. La lettura di uno scritto di Pietro Ravennate suscitò fin da allora in lui l'interesse per la mnemotecnica. Con una incipiente formazione laica, entra come chierico nel convento napoletano di S. Domenico Maggiore, dove assunse il nome Giordano (forse in onore del domenicano fra' Giordano Crispo, maestro allo Studio) e quel nome ritenne poi sempre, salvo che per una breve parentesi. Mal compatibile, per carattere e prima formazione, con la regola conventuale incorse nelle prime infrazioni per aver spregiato il culto di Maria, nonché quello dei santi (una denuncia contro di lui venne allora stracciata dal maestro dei novizi).  Con cautela va accolta la notizia da lui in seguito fornita (Doc. parigini) di un invito a Roma per mostrare la propria abilità mnemonica a Pio:va però notato che allo stesso pontefice il B. dichiarò di aver dedicato L'arca di Noè,operetta smarrita di argomento morale (Dialoghi italiani).  Ordinato suddiacono e poi diacono, venne consacrato sacerdote dopo aver compiuto i ventiquattro anni, e celebrò la prima messa nella chiesa del convento domenicano di S. Bartolomeo a Campagna, presso Salerno. Dopo aver soggiornato in altri conventi del Napoletano, fece ritorno allo Studio di S. Domenico Maggiore in Napoli come studente formale di teologia: il curriculum quadriennale comprendeva un corso speculativo (prima e terza parte della Summa tomista) e un corso morale (seconda parte della Summa,alternabile con il quarto libro delle Sentenze di PLombardo esposte da Capreolo). È da ritenere che il B. abbia superato gli esami annuali, e quelli di licenza, per cui sostenne le tesi "Verum est quicquid dicit D. Thomas in Summa contra Gentiles" e "Verum est quicquid dicit Magister Sententiarum" (Doc. parigini).  Tali studi, se da una parte suscitarono in lui una non mai smentita ammirazione per l'opera d’AQUINO (si veda), d'altra parte dovettero ingenerargli quel fastidio per "les subtilitez des scholastiques, des Sacrements et mesmement de l'Eucharistie" (Doc. parigini,), con il conseguente disinteresse per la problematica teologica manifestato in seguito nelle proprie opere come pure, più tardi, in sede processuale. Fin dagli anni conventuali mostrò per contro interesse per opere estranee al curriculum, nonché decisamente vietate, quali i "libri delle opere di S. Grisostomo e di S. Ieronimo con li scolii di Erasmo" (Doc. veneti). Ciò che, unitamente all'espressione dei propri dubbi circa il dogma della Trinità durante una discussione sulla eresia ariana, portò all'istruzione di un processo a suo carico da parte del padre provinciale (con l'occasione venne ricostruito anche il precedente atto d'accusa già distrutto): in una scrittura smarrita inviata a Roma egli doveva figurare come sospetto di eresia.  Mentre il processo veniva iniziato, il B. non esitò ad abbandonare il convento e la città, probabilmente nel febbraio 1576, e nello stesso mese dové giungere a Roma, dove prese alloggio nel convento di S. Maria sopra Minerva, confidando forse che il proprio caso passasse ignorato tra i disordini che turbavano la città. Egli stesso venne però coinvolto in tali disordini e imputato di "aver gettato in Tevere chi l'accusò, o chi credette lui che l'avesse accusato a l'inquisizione" (Doc. veneti, I): imputazione infondata (come è mostrato dal mancato riferimento ad essa nelle successive vicende processuali), con tutto che un secondo processo contro di lui venne istruito dall'Ordine dei predicatori. Dopo i primi mesi di quell'anno, saputo che i propri libri erasmiani erano stati rintracciati a Napoli, B., deposto l'abito, abbandonò Roma, raggiunse GENOVA e si trattenne a insegnando la grammatica a figliuoli e leggendo la Sfera a certi gentilomini (Doc. veneti). Da NOLI passa a SAVONA e quindi a Torino; di lì, non avendovi trovato trattenimento a sua satisfazione", si recò a Venezia, dove si trattenne non più di due mesi, facendovi stampare, allo scopo di guadagnare qualcosa, "un certo libretto intitolato De' segni de' tempi", da lui fatto esaminare dal domenicano Remigio Nannini: opera pur questa smarrita. A Padova fu persuaso da alcuni domenicani a indossare l'abito pur quando non avesse voluto rientrare nell'Ordine: ciò che il B. fece dopo essersi recato, per Brescia, a Bergamo. Toccata Milano, lasciò l'Italia attraverso la Savoia, diretto a Lione: giunto a Chambéry e avvertito dai domenicani locali dell'ostilità che avrebbe incontrato nella regione, si trasferì a Ginevra, dove fin dal 1552 una comunità evangelica italiana era stata fondata dal marchese Gian Galeazzo Caracciolo di Vico.  A Ginevra, dimesso nuovamente l'abito, il B. si guadagnò da vivere come correttore di bozze tipografiche. Risulta tuttavia che egli aderì formalmente al calvinismo, come provato non tanto dalla immatricolazione universitaria autografa, quanto da un processo per diffamazione ai danni del titolare di filosofia Antoine de la Faye, istruito contro di lui dal concistoro: B. venne riconosciuto colpevole e virtualmente scomunicato. Dopo un debole tentativo di difesa, egli si riconobbe colpevole, pregò di essere riammesso alla cena, e il giorno 27 venne prosciolto dalla scomunica. Tale episodio (che avrebbe lasciato tracce durevoli nelle sue opere mediante la propria polemica anticalvinista) determinò la sua partenza da Ginevra.  Recatosi questa volta a Lione, non avendovi trovato modo di sostentarsi, vi si trattenne solo un mese e si recò quindi a Tolosa, che era proprio in quel tempo uno dei baluardi della ortodossia cattolica: ciò che dimostra la portata della sua reazione anticalvinista, confermata anche dal tentativo che allora fece di ottenere l'assoluzione da un padre gesuita. La mancata assoluzione, "per esser apostata" (Doc. veneti), non gli impedì di essere invitato "a legger a diversi scolari la Sfera, la qual lesse con altre lezioni de filosofia forse sei mesi" (Doc. veneti), nonché di conseguire il titolo di magister artium: ed ottenere per concorso il posto allora vacante di lettore ordinario di filosofia: onde lesse, "doi anni continui, il testo del LIZIO De anima ed altre lezioni de filosofia". Da accenni fatti più tardi dallo stesso B., è dato inferire che il suo insegnamento incluse lezioni di fisica, matematica e lulliane. Risale a quest'epoca la composizione della Clavis magna, trattato mnemotecnico-lulliano rimasto inedito e smarrito.  Si delineò una ripresa della lotta tra cattolici e ugonotti, e il B. dové lasciare Tolosa "a causa delle guerre civili" (Doc. veneti, IX). Trasferitosi a Parigi, vi intraprese "una lezion straordinaria", cioè un corso di trenta lezioni su altrettanti "attributi divini, tolti d'AQUINO (si veda) dalla prima parte, che alcuni vogliono costituisse l'operetta inedita e smarrita "di Dio, per la deduzion di certi suoi predicati universali" (Doc. veneti). A Parigi non poté accettare un lettorato ordinario per l'obbligo - che, come apostata, non volle assumersi - di frequentare la messa; tuttavia conseguì tale rinomanza mediante il lettorato straordinario, che, come ebbe a dichiarare egli stesso, "il re Enrico terzo mi fece chiamare un giorno, ricercandomi se la memoria che avevo e che professava, era naturale o pur per arte magica; al qual diedi sodisfazione; e con quello che li dissi e feci provare a lui medesimo, conobbe che non era per arte magica ma per scienza" (Doc. veneti): episodio che ben si comprende tenendo conto del fatto che la corte francese era frequentata da intellettuali come Perron e Tyard di cui sono noti gli interessi per il sapere enciclopedico e l'arte della memoria come strumenti per un piano di riforma culturale. Tuttavia i rapporti del B. con la corte - che sarebbero durati, direttamente o indirettamente, per circa un quinquennio - si spiegano altresì sul piano ideologico-politico, ove si tenga conto dell'analogia tra l'equidistanza bruniana dal rigorismo cattolico e da quello protestante, e la posizione mediana dei politiques, che controllavano la corte, tra l'estremismo cattolico dei ligueurs e quello protestante degli ugonotti.  Durante questo primo soggiorno parigino apparvero a stampa le prime operette bruniane a noi pervenute: il Deumbris idearumcon raggiunta dell'Arsmemoriae, opera mnemotecnica e lulliana stampata da Gourbin, da B. dedicata ad Enrico III, il quale "con questa occasione lo fece lettor straordinario e provisionato" (Doc. veneti, IX: egli venne cioè a far parte del gruppo dei lecteurs royaux, tendenzialmente contrari al conformismo aristotelico della Sorbonne); seguì, nello stesso anno, il Cantus circaeus, operetta mnemotecnica stampata da Gilles e dedicata, per conto del B., da Regnault ad Angoulême, fratello naturale del re, essendo B. stesso "gravioribus negociis intentus" (Opera); quindi il De compendiosa architectura et complemento Artis Lullii (Gourbin) dedicata dal B. all'ambasciatore veneto Giovanni Moro.  La prima parte del De umbris rielabora materiale lulliano e mnemotecnico ai fini di una ricerca gnoseologica che presuppone, platonicamente, una corrispondenza tra mondo fisico e mondo ideale; la seconda e terza parte costituiscono un manuale mnemotecnico per cui il B. attinge in particolare al ravennate (l'impostazione didascalica è ripresa nell'Ars memoriae, in cui elementi della tradizione astrologico-ermetica si inseriscono nella elaborazione lulliana e mnemotecnica, fermo restando l'intento gnoseologico). Il Cantus circaeus, in due dialoghi, presenta un'applicazione concreta dell'ars esposta nel De umbris, non senza un'intenzione satirica che sarà poi sviluppata nello Spaccio. Il De compendiosa architecturarielabora gli elementi tecnici del lullismo allo scopo di offrire uno strumento gnoseologico per cui l'ordine universale risulta riflesso nello schema simbolico. B. terminava la composizione dell'unica sua commedia, il Candelaio, stampata prima della fine dell'anno (anteriormente forse al De compendiosaarchitectura) da Guillaume Julien figlio. Sul frontespizio l'autore si definiva "Academico di nulla Academia, detto il Fastidito, in tristitia hilaris, in hilaritate tristis.  Il Candelaio, scritto in un volgare popolaresco ricco di napoletanismi plebei, ma non senza echi della tradizione burlesca rinascimentale (Aretino, Berni, ecc.) accanto a moduli parodici della retorica classica, riflette sul piano morale il momento di rottura con l'Ordine, né è da escludere che la composizione ne fosse stata iniziata prima dell'allontanamento dall'Italia. Dedicata Alla signora Morgana B., personaggio napoletano di non sicura identificazione, la commedia, di ambientazione appunto napoletana - la cui azione si svolge vicino al seggio di Nilo" - investe satiricamente tre materie principali e l'amor di Bonifacio, l'alchimia di Bartolomeo e la pedanteria di Manfurio", in una sorta di applicazione alla vita morale del principio bruniano della corrispondenza e identificazione dei distinti nell'uno. Fin dalle pagine preliminari si notano del resto motivi che, riallacciandosi alla base teoretica dell'elaborazione lulliana e mnemotecnica delle operette latine, anticipano alcuni presupposti dei più tardi dialoghi filosofici ("Il tempo tutto toglie e tutto dà; ogni cosa si muta, nulla s'annichila; è un solo che non può mutarsi...").  Dalla dedica del Candelaio si sono desunti due titoli di presunte opere smarrite del B. (Gli pensier gai e Il troncod'acqua viva), mentre nell'atto I, scena II, si trova citata un'ottava ("Don'a' rapidi fiumi in su ritorno") di un "poema" inedito e smarrito, cui appartiene forse anche l'ottava "Convien ch'il sol, donde parte, raggiri" citata tre anni dopo negli Eroici furori.  L'ambasciatore inglese a Parigi, Cobham, inviava un preoccupato messaggio al primo segretario del Regno d'Inghilterra, Walsingham, informandolo dell'intenzione del B. di passare in Inghilterra: la preoccupazione concerneva l'ambigua posizione bruniana in fatto di religione. L'arrivo del B. in Inghilterra, con lettere di raccomandazione di Enrico III per il proprio ambasciatore presso Elisabetta - il tollerante Michel de Castelnau (cui era affidato il compito delicato di sostenere la causa di Maria di Scozia presso la regina) -, è da porre nell'aprile. Da una parte il B. poté essere indotto a lasciare Parigi "per li tumulti che nacquero" (Doc. veneti) - o più esattamente per il delinearsi di quella reazione cattolica che due anni più tardi avrebbe indotto il re a revocare gli editti di pacificazione con i protestanti -; d'altra parte non è da escludere che il suo viaggio in Inghilterra potesse rientrare in un piano dei moderati francesi inteso a mobilitare la corrente politique inglese ai fini di una distensione politico-religiosa in Europa. Ma non è certo da trascurare la personale urgenza bruniana per una sua affermazione sul piano accademico-speculativo dopo i tentativi compiuti a Tolosa e a Parigi.  Al suo arrivo in Inghilterra B. prese dimora nella casa del Castelnau, a Butcher Row, dove "non faceva altro, se non che stava per suo gentilomo" (Doc.veneti). Fa una visita a Oxford, al seguito del conte palatino Laski: in tale occasione, pur non facendo parte degli oratori designati, sostenne un pubblico dibattito con i dottori oxoniensi, in particolare con il teologo Underhill, richiamandosi alla logica aristotelica in polemica con le posizioni ramiste. Rientrato a Londra, è da ritenere che indirizzasse allora la sua pomposa lettera Ad excellentissimum Oxoniensis Academiae Procancellarium, clarissimos doctores atque celeberrimos magistros (allegata ad alcuni esemplari della Explicatio triginta sigillorum), con la quale faceva istanza per l'ottenimento di una lettura a Oxford. Sebbene dai registri universitari non risulti che B. abbia tenuto un corso formale in quella sede, la sua stessa testimonianza di avervi tenuto "pubbliche letture, e quelle de immortalitate animae, e quelle de quintuplici sphaera" (Dialoghi italiani: vedi Doc. parigini, I, e Opera), risulta confermata dalla pur ostile testimonianza di George Abbot (cfr. McNulty), il futuro arcivescovo di Canterbury, allora membro del Balliol, da cui si apprende che, dopo la prima visita a Oxford, il B. vi tornò nel corso della stessa estate e vi iniziò un corso in latino sostenendo, tra l'altro, la teoria copernicana del movimento della Terra e della immobilità dei cieli: anticipando quindi pubblicamente quanto da lui elaborato nei dialoghi londinesi stampati l'anno seguente. Così il B. come l'Abbot concordano nell'affermare che tale corso venne interrotto per pressioni esterne (stando all'Abbot, il medico Martin Culpepper, guardiano di New College, e Matthew, decano di Christ Church, avrebbero rilevato un plagio bruniano nei confronti del ficiniano De vita coelitus comparanda: ciò che può essere inteso con riferimento ai prestiti ficiniani nella terminologia bruniana). Interrotto il corso dopo la terza lezione, rientrò a Londra, presso il Castelnau, ribadendo il proprio atteggiamento antiaccademico, in direzione quindi antiaristotelica e insieme antiumanistica.  A Londra il B. condusse la propria polemica culturale e speculativa sia in discussioni nell'ambito dei circoli paraccademici di corte, sia mediante la divulgazione a stampa delle proprie teorie già respinte dal pubblico universitario inglese. La prima opera pubblicata a Londra è un volumetto contenente l'Ars reminiscendi, l'Explicatio triginta sigillorum (preceduta in alcuni esemplari dalla già citata lettera agli Oxoniensi) e il Sigillus sigillorum. Solo per l'Explicatio e per la lettera è possibile precisare l'officina tipografica, che è quella di Charlewood, dalla quale sarebbero uscite tutte le rimanenti opere londinesi.  L'Ars reminiscendi è, con lievi varianti, una riproduzione dell'ultima parte del Cantus circaeus. Gli scritti che seguono portano la dedica all'ambasciatore francese, con parole di riconoscenza per la familiare ospitalità. L'elencazione dei triginta sigilli mostra che questi rappresentano la sintesi formale dei segni ovvero ombre delle cose e delle idee. Dalla Triginta sigillorum explicatio appare manifesto il presupposto gnoseologico del complesso simbolismo mnemotecnico bruniano. Nel Sigillus sigillorum si manifesta la fede del B. nell'unità del processo conoscitivo, cui corrisponde, sul piano ontologico, la fondamentale unità dell'universo. Alla innegabile utilizzazione di elementi propri alla tradizione platonico-alchimistica, fa qui riscontro l'assenza di preoccupazioni e tendenze d'ordine mistico-religioso: il carattere "speculativo" del Sigillusfa di quest'opera il legittimo antecedente della serie dialogica italiana.  Il mercoledì delle Ceneri, B. venne invitato a illustrare la propria teoria sul moto della Terra nella "onorata stanza" di Greville, a Whitehall, in compagnia di Florio e del medico Gwinne, essendo presenti due dottori oxoniensi sostenitori del sistema geocentrico e un cavaliere di nome Brown (in sede processuale tale riunione venne dichiarata come avvenuta invece in casa del Castelnau). La conversazione degenerò presto in un diverbio causato dalla intolleranza dei due dottori oxoniensi: sdegnato, il B. si licenziò dall'ospite e di lì a qualche giorno iniziò la stesura della Cena de le Ceneri (stampata nello stesso anno).  Tramite il resoconto della sfortunata discussione, il B. enuncia in questi dialoghi la propria cosmografia: movendo dall'eliocentrismo copernicano, egli approda intuitivamente a una concezione originale dell'universo che per molti rispetti sembra anticipare i postulati della scienza moderna. Già prima dell'arrivo del B. in Inghilterra, la corrente scientifica distaccatasi dalle università e sostenuta dalla corte elisabettiana (Recorde, Dee, Field, Digges) aveva mostrato un certo interesse per le teorie copernicane: è in questa corrente appunto che si inserisce ormai l'attività inglese di B., sia per le istanze "scientifiche" (elaborazione di una moderna teoria astronomica), sia per quelle letterarie (ripudio del latino e adozione del volgare per trattazioni scientifico-speculative) e perfino politiche (adesione alla moderata fazione puritana capeggiata da Dudley, conte di Leicester, nei contrasti tra questo e il tesoriere elisabettiano Cecil: ciò che ci è rivelato dal confronto tra la prima e la seconda redazione del dialogo II della Cena).  Suddivisa in cinque dialoghi, dedicati all'ambasciatore francese, la Cena è in sostanza un'opera cosmografica che, se da una parte contrasta il geocentrismo aristotelico e tolemaico, d'altra parte trascende l'eliocentrismo copernicano con l'affermazione della pluralità dei mondi nell'universo infinito (non senza la suggestione implicita della definizione ermetica di Dio, come sfera infinita il cui centro è ovunque e la cui circonferenza non si trova in alcun luogo): sul piano teologico ne deriva l'affermazione dell'infinito effetto della causa infinita, nonché l'interpretazione prammatica di quei passi delle Scritture che concordano con la concezione vulgata dell'universo.  L'impostazione polemica dell'opera investe, nel dialogo II, tutti gli strati della contemporanea società inglese mediante una rappresentazione vivacemente realistica. B., pur adottando la forma dialogica della tradizione speculativa rinascimentale, la piega alle esigenze della propria polemica, accostandosi non di rado alla maniera parodica della tradizione aretiniana: onde non manca la satira della pedanteria grammaticale oltre che di quella peripatetica.  Gli attacchi contenuti nella Cena alla università di Oxford e alla società inglese suscitarono una forte reazione negli ambienti accademici e cittadini: reazione che coincise con una serie di offese, anche materiali, del pubblico londinese contro gli addetti all'ambasciata francese e contro, la stessa sede diplomatica. Nell'emozione del momento il B. poté ritenersi oggetto diretto di quella reazione anticattolica: è certo tuttavia che la pubblicazione della Cena gli fece perdere molte di quelle simpatie che era riuscito ad accattivarsi a Londra. Di qui l'esigenza di premettere ai già composti quattro dialoghi speculativi De la causa, principio et uno, un dialogo "apologetico" che si risolse però, caratteristicamente, in un ribadimento della propria polemica, salvo un riconoscimento esplicito della validità della tradizione speculativa oxoniense anteriore alla Riforma e la lode di alcuni personaggi conosciuti a Oxford (in particolare Martin Culpepper e Tobie Matthew). La pubblicazione dei nuovi dialoghi, dedicati anch'essi al Castelnau, seguì di poco quella della Cena. Il primo dialogo della Causa si distingue dai rimanenti quattro anche per i diversi interlocutori (tra questi Elitropio è Florio, mentre Armesso sembra identificabile con Gwinne); notevole, tra gli interlocutori dei rimanenti dialoghi, lo scozzese Alexander Dicson Arelio (nativo di Errol), discepolo londinese del B. e autore di un'opera mnemotecnica, De umbra rationis et iudicii ispirata al De umbris bruniano: l'opera era stata attaccata da William Perkins, ramista di Cambridge, il quale non mancò di accomunare i nomi di B. e del Dicson nella sua riprovazione del metodo mnemonico classico considerato in opposizione a quello ramista. La presenza di questo interlocutore, insieme con l'attacco frontale a Ramo nel dialogo III, può valere a farci considerare la Causa come opera di letteratura militante nell'ambito della contemporanea polemica ramista (per l'aspetto politico non va dimenticato che l'attività del Dicson era in linea con il programma politique).  I quattro dialoghi più propriamente speculativi della Causa concernono la definizione dei tre termini enunciati nel titolo: "causa" e "principio" sono intesi, rispettivamente, come la "forma" e la "materia" che, indissolubilmente unite, costituiscono l'"uno", cioè il "tutto". Movendo dalla critica dei postulati della tradizione aristotelica, e non senza ricorso alle formulazioni di stampo neoplatonico ed ermetico, B. giunge in tal modo a fornire una originale base teoretica alla propria cosmologia già in parte enunciata nella Cena e di lì a poco elaborata nei dialoghi De l'infinito.  Il motivo della satira antipedantesca si accentua nella Causa con una aderenza polemica alle posizioni culturali delle due università inglesi.  Il ritmo serrato con cui alla pubblicazione della Cena e della Causa segue quella dei dialoghi De l'infinito, universo e mondi e dello Spaccio de la bestia trionfante si spiega tenendo conto del fatto che B. doveva aver elaborato buona parte del materiale confluito poi nei tre dialoghi cosmologici. Anche l'Infinito porta la dedica al Castelnau, mentre lo Spaccio è dedicato a sir Philip Sidney, nipote del Leicester, mostrandoci in tal modo la portata dei contatti letterari, oltre che politici, dal B. avuti in Inghilterra.  Nei cinque dialoghi De l'infinito, in polemica con la fisica aristotelica, il B. rigetta la teoria della divisibilità all'infinito e ribadisce la propria teoria della infinità dell'universo e della pluralità dei mondi. In questa opera risulta enunciato il pensiero bruniano sul rapporto tra filosofia e religione conforme alla teoria averroista esposta dal Pomponazzi. Tra gli interlocutori figura Fracastoro, tracce delle cui dottrine sono reperibili nel dialogo; discutibile rimane l'identificazione di Albertino con Gentili (da B. certamente incontrato a Oxford): potrebbe trattarsi invece di personaggio nolano.  La nuova concezione dell'universo esposta nei tre dialoghi cosmologici si riflette sul piano etico con la trilogia dei dialoghi tradizionalmente definiti "morali", a cominciare dallo Spaccio, il cui tono satirico ravviva un'invenzione che risale, letterariamente, ai dialoghi "piacevoli" di Niccolò Franco.  Lo Spaccio espone un piano di riforma morale che implica la critica all'etica cristiana delle Chiese riformate non meno che di quella cattolica, in nome di un attivismo umanistico contrapposto al tradizionale umanesimo misticheggiante e retorico. L'ispirazione acristiana dell'etica bruniana sembra trovare conferma nella critica - metaforicamente condotta - della duplice natura della persona del Cristo. Non è escluso che questa opera sia da identificare con il Purgatorio de l'inferno,titolo fornito dal B. nella Cena.  Le allusioni politiche contenute nello Spaccio sono compatibili con l'orientamento brumano favorevole ai politiques e che risale al suo soggiorno parigino: c'è chi pur oggi continua a ritenere che la "bestia trionfante" spodestata nello Spaccio sia da identificare con l'intransigente Sisto V. Ma, a parte la cronologia, sembrerebbe contrastare all'interpretazione il quadro tracciato nella Cabala del cavallo pegaseo, con l'aggiunta dell'Asino cillenico, in cui l'"asino", identificabile con la "bestia" dello Spaccio, riassume il suo posto nel cielo: né sembra possibile supporre che la Cabala sia posteriore, data della bolla con cui Sisto scomunicò il re di Navarra.  Al di là del possibile significato politico-religioso, la Cabala interessa sia per l'accentuata satira morale rispetto allo Spaccio,sia per gli spunti speculativi (quali il problema del rapporto tra le anime individuali e l'anima universale, risolventesi nella negazione dell'assoluta individualità delle anime) che valgono a meglio illuminare questa fase del pensiero bruniano.  L'operetta è scherzosamente dedicata a un personaggio nolano, don Sabatino Savolino, della stessa famiglia materna di B. cui pure appartiene l'interlocutore Saulino presente già nello Spaccio. Il B.ebbe a dichiarare in seguito, di aver soppresso questa opera in quanto non piacque al volgo e ai sapienti "propter sinistrum sensum": essa è infatti la più rara tra le superstiti opere a stampa di Bruno.  Il soggiorno inglese del B. non poteva concludersi in maniera più degna che con la pubblicazione dei dialoghi De gli eroici furori, dedicati a Sidney, in cui risultano poeticamente esaltati i principî fondamentali della filosofia bruniana esposti nei tre dialoghi cosmologici, mentre vi si sviluppa e precisa la portata della satira morale contenuta nei due dialoghi etici.  I dieci dialoghi De gli eroici furori hanno come tema il conseguimento della consapevolezza dell'unione con l'Uno infinito da parte dell'anima umana. La terminologia di estrazione ficiniana (risalente a Platone, Plotino, Dionigi l'Areopagita, lamblico, Proclo, ecc.) rischia di far perdere di vista il carattere "naturale e fisico" del discorso bruniano, quale dall'autore stesso enunciato nella dedicatoria. La stessa adozione dei moduli platonici ("ente, vero e buono son presi per medesimo significante circa medesima cosa significata") va in realtà ricondotta a una sfera etica in cui si risolve ogni apparente residuo di trascendenza: infatti "le cause e principii motivi" sono "intrinseci" e la divina luce è sempre presente"; "ogni contrarietà si riduce a l'amicizia, "le cose alte si fanno basse, e le basse dovegnono alte.  Notevole nei Furori l'esposizione della poetica bruniana che, movendo dalla critica delle poetiche rinascimentali nella loro interpretazione normativa della poetica aristotelica, approda a una concezione della poesia come letteratura applicata: di qui il ripudio della tradizione lirica petrarchesca, pur nell'adozione prammatica di rime intonate al gusto del tardo petrarchismo (ivi inclusi prestiti dal Tansillo e dalla Cecaria di M. A. Epicuro).  Gli interlocutori sono tutti nolani, ovvero, come il Tansillo, amici della famiglia del Bruno. Notevole, come dato biografico dell'infanzia, la presenza di due figure femminili: Laodamia e Giulia.  B. rientrava in Francia al seguito dell'ambasciatore Castelnau: il quale ai primi di novembre si trovava già a Parigi; durante il viaggio la comitiva era stata vittima di una grassazione. Al suo rientro a Parigi B. veniva a trovare un clima politico mutato (nel luglio Enrico III aveva revocato gli editti di pacificazione e nel settembre era stata pubblicata la bolla contro il re di Navarra): di qui forse il suo tentativo infruttuoso "de ritornar nella religione" (Doc. veneti) tramite il nunzio apostolico Ragazzoni. Dedicò al filonavarrese Bene, abate di Belleville, la Figuratio Aristotelici physici auditus, esposizione mnemonico-mitologica del pensiero aristotelico; entrò in contatto con gli italiani di Parigi, tra i quali Botero, stringendo amicizia con Iacopo Corbinelli che lo definì "piacevol compagnietto, epicuro per la vita" (cfr. Yates), e prese a frequentare l'abbazia di St. Victor, dove quel giorno prese a prestito l'edizione di LUCREZIO (si veda) curata da Giffen e confidò al bibliotecario Guillaume Cotin (il cui diario ci conserva le notizie fornitegli da B.) l'intenzione di pubblicare l'Arbor philosophorum, del quale nulla sappiamo a parte il titolo lulliano.  Due episodi clamorosi neutralizzarono in quel tempo il residuo d'appoggio in cui il B. poteva ancora sperare presso il partito politique. Dopo aver assistito a una pubblica dimostrazione del compasso di riduzione inventato dal geometra salernitano Fabrizio Mordente, uomo senza lettere, il B. acconsentì a divulgare in latino la scoperta - parendogli atta a dimostrare il limite fisico della divisibilità, conforme alla propria incipiente monadologia -: pubblicò infatti i Dialogi duo de Fabricii Mordentis Salernitani prope divina adinventione (seguiti dall'Insomnium), presso Chevillot: opera ambiguamente laudatoria che irritò il Mordente, alla cui polemica verbale il B. rispose con i sarcastici dialoghi Idiota triumphans e De somnii interpretatione,dedicati al Del Bene e fatti stampare insieme con i due precedenti dialoghi mordentiani. B. veniva così ad attaccare apertamente un cattolico fautore dei Guisa, reclamando per sé l'ormai vacillante protezione politique. Atale imprudenza si aggiunse una disputa da B. tenuta al Collège de Cambrai, in presenza dei lecteurs royaux, sulla base di Centum et viginti articuli de naturaet mundo adversus peripateticos: programma da lui fatto stampare sotto il nome del discepolo Hennequin. Secondo il Cotin B. non avrebbe preso la parola, neppur dopo che allo Hennequin ebbe risposto Callier, giovane avvocato politique (il B. venne dunque sconfessato dal suo stesso partito), e, riconosciutosi battuto, avrebbe abbandonato Parigi. Secondo Corbinelli, il B. "s'andò con Dio per paura di qualche affronto, tanto haveva lavato il capo al povero Aristotele", mentre il Mordente decideva di ricorrere al Guisa. Lasciata Parigi, il B. giunse in Germania; toccata Magonza e Wiesbaden, veniva immatricolato all'università di Marburgo come theologiæ doctor romanensis (Doc. tedeschi). L'insegnamento bruniano si dovette mostrare incompatibile con l'aristotelismo ramista di quella università: gli fu infatti negato il permesso di leggere pubblicamente; a una protesta formale B. fece seguire le proprie dimissioni. Nella stessa estate passò a Wittenberg, nella cui università venne introdotto da Gentili e immatricolato come doctor ITALVS (Doc. tedeschi. Per circa due anni poté insegnare indisturbato (lesse, tra l'altro, l'Organon di Aristotele) e fece stampare il De lampade combinatoria lulliana - commentario dell'Arsmagna - cui premise una lettera alle autorità accademiche mostrandosi riconoscente per la liberale accoglienza. Seguì la pubblicazione del De progressu et lampade venatoria logicorum, sorta di compendio della Topica aristotelica, dedicato a Mylins, cancelliere dell'università. Allo stesso anno risale il suo corso privato sulla Rhetorica adAlexandrum (pubbl. post. da H. Alstedt: Artificium perorandi, Francofurti, come il frammento delle Animadversiones circa lampadem lullianam e la Lampas triginta statuarum, amplificazione dell'Arsmagna lulliana post.: negli Opera, con cui si conclude la trilogia delle "lampade". L'anno seguente, per i tipi di Zaccaria Cratone, uscì nella stessa città una seconda edizione dei Centum et viginti articuli (ridotti a ottanta, con le relative rationes), con un discorso apologetico di J. Hennequin: Iordani Bruni Nolani Camoeracensis Acrotismus. Allostesso periodo, sembra, risalgono i commentari aristotelici ai primi cinque libri della Fisica, al De generatione et corruptione e al quarto libro Meteorologicon (pubblicati negli Opera postumi: Libri physicorum Aristotelis explanati. B. si accomiatava dall'università con una Oratio valedictoria stampata dal Cratone: va notato che il vecchio duca Augusto era morto prima dell'arrivo del B., e che il successore Cristiano I favorì progressivamente il calvinismo, giungendo a proibire, ogni polemica a questo contraria; di qui la rinnovata precarietà della posizione di Bruno.  Partito da Wittenberg, B. giunse a Praga e vi si trattenne fino al principio dell'autunno, attrattovi forse dal mecenatismo dell'imperatore Rodolfo II, il cui cattolicesimo moderato poté sembrargli incoraggiante; non sappiamo comunque se fu registrato all'università. A Praga B. ripubblicò, presso Nigrinus, il De lampade combinatoria R. Lullii preceduto dal De lulliano specierum scrutinio: nuovo commentario dell'Arsmagna dedicato all'ambasciatore spagnolo don Guglielmo de Haro; con dedica all'imperatore, presso Daczicenus, gli Articuli centum et sexaginta adversus huius tempestatis mathematicos atque philosophos, in cui riprendeva la propria polemica contro l'interpretazione meccanica della natura (già anticipata nei dialoghi mordentiani e poi svolta nel De minimo):notevole, nella dedicatoria, la dichiarazione della religio bruniana, interpretabile come teoria della tolleranza religiosa e speculativa.  Ricevuta in dono dall'imperatore la somma di "trecento talari" (Doc. veneti), B. si recò a Helmstedt, attrattovi dalla "Academia Iulia" (fondata dal duca protestante Giulio di Brunswick), dove fu registrato e dove lesse l'Oratio consolatoria (stampata da Iacobus Lucius) per la morte del duca. B. fu remunerato dal nuovo duca, Enrico Giulio, con "ottanta scudi de quelle parti" (Doc. veneti), ma non gli mancarono seri fastidi: fu infatti scomunicato dal sovrintendente della locale Chiesa luterana, Voët, per motivi che B. definì di natura privata in una sua lettera di protesta alle autorità accademiche, ma che avranno avuto giustificazione formale per sospetto filocalvinismo (è comunque significativo che alla originaria scomunica cattolica e a quella calvinista ginevrina si aggiungesse ora la scomunica luterana). Il B. rimase tuttavia nella città. Durante l'anno e mezzo ivi trascorso lavorò alle opere poi stampate a Francoforte e compose il gruppo di opere magiche stampate postume negli Opera, De magia e Theses de magia (concernenti la magia naturale), De magia mathematica (parzialmente tuttora inedita nel codice di Mosca), De rerum principiis et elementis et causis;trattati tutti che tendono a dimostrare la possibilità dell'utilizzazione pratica delle forze naturali occulte. Intervenne a una disputa tenuta dal dottor Heidenreich e avendo riscossi a Wolfenbüttel 50 fiorini assegnatigli dal duca - si accomiatò dall'università con l'intenzione di passare per Magdeburgo (dove risiedeva W. Zeileisen, zio del discepolo norimberghese Besler, di cui si era servito come copista) allo scopo di farvi stampare qualcosa di suo in onore del duca. La partenza fu ritardata: ed è probabile che il B. si recasse direttamente a Francoforte sul Meno (allo scopo di farvi stampare la trilogia poetica latina, sua opera di maggior rilievo dopo i dialoghi londinesi), dove giunse al più tardi nel giugno. Il Senato della città rigettò una sua richiesta di poter alloggiare presso lo stampatore J. Wechel, il quale tuttavia gli procurò alloggio presso il convento dei carmelitani. B. attese soprattutto alla pubblicazione dei tre poemi: i Detriplici minimo et mensura... libri V e il De monade, numero et figura liber unito ai De innumerabilibus, immenso et infigurabili... libri octo, opere dedicate al duca di Brunswick, per le quali B. curò la stampa e intagliò i legni, salvo che per l'ultimo foglio del De minimo a causa di un repentino allontanamento dalla città (per cui la dedica relativa fu composta dal Wechel. Stampati il De minimo fu posto in vendita nella primavera; il De monade con il De immenso,nell'autunno.  Nei poemi francofortesi - composti alla maniera di Lucrezio - il B. sviluppa in senso decisamente atomistico la propria concezione della materia già esposta nei dialoghi londinesi. Nel De minimo sicontiene la definizione dell'atomo bruniano: pars ultimadella materia, minimum fisico assoluto, sostrato di tutti i corpi, impenetrabile. La discontinuità degli atomi lascia aperto il problema dello spazio tramezzante con tutto che B. riconosce l'esigenza di una materia che agglutina gl’atomi. Se l'atomo è l'elemento materiale insecabile, il minimo è l'essere o la figura minima in un dato genere, mentre la monade è l'unità di un genere determinato: l'atomo, che è di forma sferica, è anche minimo e monade. Gl’atomi sono infiniti essendo infinita la materia. In tale concezione non v'è posto per una forza esteriore che regoli o determini le combinazioni materiali. Nel De monade B. dà una spiegazione aritmologica delle diverse qualità degli oggetti sensibili, i cui elementi vengono mossi - come già sostenuto nella Causa rispetto alla materia infinita - da un principio intrinseco. Così l'atomismo dei poemi francofortesi si riallaccia all'animismo dei dialoghi londinesi, dei quali il De immenso riprende esplicitamente l'esposizione cosmologica, con una aderenza a tratti letterale (tanto che il Fiorentino fu indotto a riportare al periodo inglese l'inizio della composizione del poema). In quest'ultimo il B. ripercorre il cammino della propria speculazione, rinnovandone la polemica contro la fisica aristotelica e ribadendone il superamento intuitivo dell'eliocentrismo copernicano.  Applicato l'ordine di estradizione del Senato francofortese B. riparò a Zurigo, dove tenne lezioni di filosofia scolastica raccolte e pubblicate poi da Egli (la Summa terminorum metaphysicorum a Zurigo; la Summa con la Praxis descensus seu applicatio entis a Marburgo. Ritornato per breve tempo a Francoforte, B. pubblica presso Wechel i De imaginum,signorum,et idearum compositione ad omnia inventionum,dispositionum et memoriae genera libri tres, dedicati a Heinzel, patrizio di Augusta da lui conosciuto a Zurigo. Durante il secondo soggiorno francofortese B. è raggiunto da lettere del patrizio veneziano Giovanni Mocenigo, il quale, letto il De minimo, lo invitava a Venezia affinché gli "insegnasse l'arte della memoria ed inventiva" (Doc. Veneti. B. giunse a Venezia.  I motivi soggettivi dell'imprudente rientro in Italia sono stati variamente definiti: imponderabile è la componente nostalgica, mentre è ormai da escludere il proposito di una azione di riforma religiosa con l'ausilio delle proprie nozioni magiche (con tutto che l'accessione del Borbone al trono di Francia e la presenza del mite Gregorio sul soglio pontificio ravvivavano allora le speranze conciliatrici in Europa); sul piano contingente, più che dell'occasionale invito del Mocenigo, va tenuto conto delle aspirazioni magistrali dal B. non mai dimesse nel corso dei suoi soggiorni francesi, inglese e tedesco.  Infatti, soffermatosi qualche giorno a Venezia "a camera locanda Doc. veneti, B. prosegue per Padova, dove già si trovava al principio di settembre e dove si trattenne, con brevi interruzioni, per almeno tre mesi. Qui impartì lezioni "a certi scolari tedeschi", tra i quali sarà da includere Besler, che era allora procuratore degli studenti tedeschi (Besler gli trascrisse, e la Lampas triginta statuarum, il De vinculis in genere, abbozzato l'anno precedente, e il non bruniano De sigillis Hermetis, inedito e smarrito). All'insegnamento patavino vanno riferite le Praelectiones geometricae e l'Ars deformationum, lezioni, rinvenute solo piu pardi, in cui B. illustra geometricamente postulati ed enunciazioni del De minimo. L'attività del B. a Padova induce a ritenere che, con l'appoggio del Besler, egli mirasse alla vacante cattedra di matematica, che è assegnata a GALILEI (si veda).  Rivelatosi infruttuoso l'insegnamento padovano, al principio dell'inverno il B. si trasferì a Venezia, prendendo dimora, almeno dal marzo in contrada S. Samuele, presso il Mocenigo. Incominciò a frequentare il ridotto Morosini, sul Canal Grande, dove, in un clima di "civile e libera creanza", si disputava di cose che avevano "per fine la cognizione della verità" (F. Micanzio, Vita di Paolo Sarpi, Leida. Nella chiesa dei SS. Giovanni e Paolo, confide al domenicano fra' Domenico da Nocera il proprio desiderio di quetarsi e di comporre un libro da offrire al neoeletto Clemente, con lo scopo ultimo di trasferirsi a Roma, ed ivi "accapare forsi alcuna lettura Doc. veneti: programma illusorio, suggeritogli forse dalla politica papale e dalla contemporanea esperienza di Francesco Patrizi. Il 21 maggio, allo scopo di far stampare a Francoforte alcune sue opere, inedite e smarrite, "delle sette arte liberali e sette altre inventive, e dedicar queste al Papa Doc. veneti, B. chiede licenza al Mocenigo. Costui, deluso dall'insegnamento ricevuto, la notte lo fece arrestare dai suoi e presenta una denuncia per eresia (allegando tre libri a stampa di B. e l'autografo della smarrita operetta "di Dio, per la deduzion di certi suoi predicati universali", nonché i nomi di due contesti: i librai Ciotti e Britano) all'inquisitore veneto fra' Gabriele da Saluzzo: la sera stessa B. veniva prelevato dagli sbirri e condotto alle carceri di S. Domenico di Castello. Si apriva così la fase veneta del processo, che si doveva concludere nove mesi dopo con la sua estradizione a Roma.  Gli episodi principali del processo veneto sono i seguenti: denuncia del Mocenigo; denuncia (B. era complessivamente accusato di disprezzare le religioni, di non ammettere la "distinzione in Dio di persone", di avere opinioni blasfeme sul Cristo, di non credere alla transustanziazione, di sostenere che il mondo è eterno e che vi sono mondi infiniti, di credere alla metempsicosi, di attendere all'arte divinatoria e magica, di negare la verginità di Maria, di disprezzare i dottori della Chiesa, di ritenere che i peccati non vengano puniti, di essere già stato processato a Roma, di indulgere al peccato della carne); interrogatorio dei contesti (favorevoli a B.) e primo costituto di B.; costituto e ulteriore accusa (di aver soggiornato in paesi di eretici vivendo alla loro maniera); interrogatorio sui capi d'accusa (a proposito dei propri saggi B. dichiara: "io ho sempre diffinito FILOSOFICAMENTE e secondo li principii e lume naturale, non avendo riguardo principal a quel che secondo la fede deve essere tenuto, Doc. veneti; interrogatorio di Morosini e deposizione di Ciotti, favorevoli a BRUNO; 30 luglio: ultimo costituto veneto del B. (ammissione di dubbi marginali già dichiarati e sottomissione al tribunale) e trasmissione del processo al card. di Santa Severina, inquisitore supremo in Roma (il quale già prima dell'ultimo costituto interferiva nella causa); richiesta formale di avocazione della causa a Roma: consenso del tribunale veneto; trasmissione della richiesta romana al Collegio presieduto dal doge; parere sfavorevole del Collegio trasmesso al Senato; comunicata a Roma la risposta negativa; rinnovata richiesta al Collegio motivata con precedenti; comunicazione a Roma dell'approvazione del Senato. BRUNO usce dal carcere veneziano e, fatto salpare per Ancona, fa ingresso nel carcere del S . Uffizio di Roma da cui, dopo lungo e intermittente processo, sarebbe uscito sette anni più tardi per subire l'orrendo supplizio. Gli episodi noti e salienti del processo romano sono così riassumibili: grave denuncia da parte di fra' Celestino da Verona, concarcerato a Venezia (imputazione di aver sostenuto che Cristo peccò mortalmente, che l'inferno non esiste, che Caino fu migliore di Abele, che Mosè era un mago e inventò la legge, che i profeti furono uomini astuti e ben meritarono la morte, che i dogmi della Chiesa sono infondati, che il culto dei santi è riprovevole, che il breviario è opera indegna; di aver bestemmiato; di aver intenzioni sovversive ove fosse costretto a rientrare nell'Ordine); interrogagatorio a Venezia dei contesti fra' Giulio da Salò, Francesco Vaia, Matteo de Silvestris (attenuazione delle responsabilità bruniane e nuova accusa: l'avere in spregio le sante reliquie); interrogatorio del conteste Graziano (ribadimento della credenza bruniana nella pluralità dei mondi e nuova accusa: riprovazione del culto delle immagini). Otto costituti bruniani (dall'ottavo al quindicesimo dell'intero processo) e conclusione del processo offensivo.  Il B. mantenne la linea difensiva già adottata a Venezia (attenuò la portata dei dubbi circa la Trinità, disponendosi ad accettare il dogma; negò le accuse circa l'inferno, Cristo, i propositi sovversivi, l'ateismo, le manifestazioni blasfeme; precisò il significato di "magia" con riferimento a Mosè, e la propria opinione, ritenuta "filosoficamente" e ipoteticamente, circa la metempsicosi; negò l'opinione attribuitagli circa Caino, e precisò quella relativa alla pluralità dei mondi; negò le pratiche superstiziose, precisando il proprio interesse per l'astrologia). Gennaio-marzo 1594: a Venezia, esami ripetitivi dei testi (Mocenigo, Ciotti, Graziano, De Silvestris): confermate nel complesso le precedenti deposizioni, solo la sospetta integrità dei testi poté far differire la conclusione del processo; giugno: supplemento di denuncia da parte del Mocenigo (accusa di aver irriso il papa nel Cantus circaeus); estate 1594: sedicesimo costituto (il B. si difese sull'ultima accusa, su quella relativa ai Magi, e forse anche sull'altra relativa alla verginità di Maria; sporse denunce contro il Graziano e Francesco Maria Vialardi concarcerato a Roma); BRUNO presenta una difesa scritta, non pervenutaci. Si stabilì che una lista dei libri bruniani fosse presentata al papa.  BRUNO è raggiunto nel carcere da Pucci, Campanella e  Stigliola. La Congregazione stabilì una commissione con lo scopo di censurare le proposizioni eretiche contenute nei libri. BRUNO è ammonito di abbandonare la sua teoria della pluralità dei mondi. Si stabilì inoltre che egli è interrogato stricte (forse con applicazione della tortura): ciò che avvenne con il diciassettesimo costituto, circa la Trinità e l'incarnazione (BRUNO precisa il carattere speculativo dei dubbi passati), nonché la pluralità dei mondi (che BRUNO persiste a sostenere). Ha luogo, forse oralmente, la risposta del BRUNO alle censure, otto delle quali sono rilevabili dal Sommario del processo: "circa rerum generationem"; circa il principio che a causa infinita debba corrispondere effetto infinito; circa il rapporto tra anima universale e anima individuale; circa il principio che nulla si genera e nulla si corrompe; circa il moto della terra; circa la definizione degl’astri come angeli; circa l'attribuzione di un'anima sensitiva e razionale alla terra; circa l'affermazione che l'anima non è forma del corpo umano (due altre censure, rilevabili da una lettera di Schopp Doc. romani, concernono l'identificazione dello spirito santo con l'anima mundi, e la credenza nei pre-adamiti. A istanza di Bellarmino, venneno sottoposte a BRUNO, per la sua dichiarazione di abiura, otto proposizioni eretiche (ci è nota la prima, de hæresi Novatiana, e la settima, estratta dal De la causa, ubi tractat an anima sit in corpore sicut nauta in navi. Il ventesimo costituto BRUNO si dichiara disposto all'abiura incondizionata; ma torna a manifestare esitazioni sulla prima e la settima. In mancanza della prova giuridica della colpevolezza, i consultori si dichiararono in favore dell'applicazione della tortura, che tuttavia non è approvata da Clemente. BRUNO si dichiara disposto all'abiura (costituto), ma con un memoriale al papa, rimette in discussione le proposizioni incriminate. Intanto al S. Uffizio di Vercelli perveniva una delazione dovuta, sembra, a un reduce dall'Inghilterra con cui BRUNO è di nuovo accusato di irriverenza verso il papa, lo Spaccio, e di aver lasciato fama di ateo in Inghilterra. Il tribunale ordina il termine per il riconoscimento degl’errori. Ventiduesimo costituto, BRUNO rifiuta la ritrattazione. Vano è l'intervento del generale e del procuratore dei domenicani. Il papa ordina che BRUNE è sentenziato come eretico formale, impenitente e pertinace, e consegnato al braccio secolare. Un estremo memoriale di BRUNO al pontefice venne aperto ma non letto dal tribunale. BRUNO viene condotto dal carcere del S. Uffizio al palazzo del cardinale Madruzzi, in piazza Navona, dove la sentenza gli è letta pubblicamente. Dell’imputazioni contenute nella sentenza, risultano accertate quelle concernenti la transustanziazione, la verginità di Maria, la vita eretica, lo spaccio, la pluralità dei mondi, la metempsicosi, l'anima umana, l'eternità del mondo, Mosè, le Sacre Scritture, i preadamiti, Cristo, i profeti e gl’apostoli.  Riconosciuto eretico impenitente pertinace ed ostinato (Doc. romani), BRUNO è condannato alla degradazione dagl’ordini, all'espulsione dal foro ecclesiastico e a essere consegnato alla corte secolare per la debita punizione. I suoi saggi sono bruciati in piazza S. Pietro e le opere tutte incluse nell'indice. BRUNO ascolta in ginocchio la sentenza. Quindi, levatosi in piedi, esclama rivolto ai giudici. Maiori forsan cum timore sententiam in me fertis quam ego accipiam Doc. romani. Trasferito al carcere di Tor di Nona, e visitato ancora da teologi e confortatori, è condotto a Campo di Fiori, dove, spogliato nudo e legato a un palo, è bruciato vivo Doc. romani.  La portata speculativa della vicenda bruniana è implicita nella storia del moderno pensiero europeo. Per il lato culturale e biografico, pur dopo ricerche secolari, quella vicenda è tuttora al vaglio della filologia contemporanea.  Fonti e Bibl.: Per la biografia bruniana le fonti sono costituite dalle opere e da una serie di documenti coevi. Edizioni complete delle opere: Iordani Bruni Nolani Opera Latine Conscripta: Facsimile - Neudruck der Ausgabe von Fiorentino,Tocco und anderen,Neapel und Florenz Drei Bände in acht Teilen, Stuttgart-Bad Cannstatt da integrare con le seguenti pubblicazioni: Zubov, Rukopisnoe nasledie Džordano Bruno, Moskovskij Kodeks" Gosudarstvennoj Biblioteki SSSR im. V. I. Lenina, in Zapiski Otdela rukopisej, Moskva Bruno, Due dialoghi sconosciuti e due dialoghi noti: Idiota triumphans, De somnii interpretatione, Mordentiu, De Mordentii circino, cur. Aquilecchia, Roma con Errata-corrige stampate a parte; Id., Prælectiones geometricæ e Ars deformationum: Testi inediti, cur. di Aquilecchia, Roma; Le opere italiane di G. B., cur. Lagarde, Gottinga, edizione para-diplomatica, per le opere italiane in edizione moderna: Bruno, Candelaio: commedia, a cura di V. Spampanato, Bari; Id., Dialoghi italiani: Dialoghi metafisici e Dialoghi morali stampati con note da GENTILE (si veda) cur. Aquilecchia, Firenze; Id., Lacena de le ceneri, cur. di Aquilecchia, Torino (da tenere presente  Tissoni, Sulla redazione definitiva della Cena de le ceneri, in Giorn. stor. della letter. ital. Pregevoli le sillogi antologiche in Opere di BRUNO e di Campanella, cur, Guzzo e Amerio, Milano - Napoli, e in Scritti scelti di BRUNO e Campanella, cur. Firpo, Torino. I documenti coevi in Spampanato, Documenti della vita di BRUNO, Firenze suddivisi in Documenti napoletani Documenti ginevrini Documenti parigini Documenti tedeschi Documenti veneti Documenti romani da integrare con Elton, Modern Studies, London, Harvey, Marginalia, cur. Smith, Stratford-upon-Avon; Sigwart, Kleine Schriften, Freiburg i. B. Mercati, Il sommario del processo di BRUNO, Vaticano, Firpo, Il processo di BRUNO, Napoli Yates, BRUNO: some documents, in Revue internationale de philosophie, XVI  1951]; Aquilecchia, Un autografo sconosciuto di G. B., in Giorn. stor. della letter. ital., Id., Un nuovo documento del processo di BRUNO, McNulty, B. at Oxford, in Renaissance News]; A. Nowicki, Un autografo inedito di G. B. in Polonia, in Atti dell'Accademia di scienze morali e politiche... in Napoli, Una poesia "Ad Iordanum: Brunum", in La Ragione, Korzan, Praski Kra̢g humanistów wokóù Bruna, in Euhemer.  La biografia più estesa, sebbene in parte invecchiata, rimane quella di V. Spampanato, Vita di G. B. con documenti editi e inediti, Messina Biografie sintetiche recenti sono dovute a Garin, B., Roma-Milano, e a G. Aquilecchia, G. B., Roma da cui dipende la presente voce.  La bibliografia bruniana è vastissima: va fatto riferimento a Salvestrini, Bibliografia di BRUNO, a cura di Firpo, Firenze: opera monumentale di inestimabile utilità, aggiornata poi essenzialmente, Quanto ai titoli, con l'appendice bibliografica alla citata monografia di Aquilecchia. A questi due strumenti si fa qui riferimento, rispettivamente, per opere critiche di tradizionale autorità (Tocco, Troilo, Gentile, Namer, Garin, Corsano, ecc.), e per saggi più recenti, che propongono un ridimensionamento della problematica bruniana conforme a diverse metodologie (Badaloni, Michel, Yates, Gorfunkel', Nowicki, Papi, ecc.). Nome compiuto: Guido del Giudice. Giudice. Refs.: Luigi Speranza, "Grice, del Giudice, e la filosofia greco-romana," per il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Keywords: l’implicatura di Giudice, universe finite, infinito, geometrici, alchimisti, matematici – rinascimento – scintilla d’infinito” --  Refs: Luigi Speranza, “Grice e Giudice: implicatura e scintilla” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Giudice: la ragione conversazionale, l’esperienza, e l’implicatura conversazionale di Telesio – filosofia foggiese – la scuola di Lucera -- filosofia pugliese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Lucera). Abtract: Grice: “I’ve always been interested in experience – that doesn’t make me an Empiricist!” Keywords: Telesio. Filosofo lucerese. Filosofo pugliese. Filosofo italiano. Lucera, Foggia, Puglia. Grice: “Riccardo del Giudice is a philosopher; he wrote an essay on Telesio.”  Allievo e collaboratore di GENTILE (si veda), si laurea in filosofia, rivelando i suoi vasti e solidi interessi culturali, che, insieme ad una rara volontà di studio e ad una seria attività politica formano il suo principale merito. Apprezzato per le doti oratorie e l'accuratezza nella scrittura, è parlamentare di chiara fama nella  Camera dei Deputati. Di profonda ed esemplare preparazione filosofica. Insegna a Roma.  Intestazioni: Sindacalista, politico, SIUSA. Iscrittosi al movimento nazionalista mentre frequenta nell'ateneo romano i corsi di GENTILE (si veda). Si tessera al Partito fascista, del quale apprezza l'interesse per le questioni sindacali. È appunto nell'organizzazione fascista dei lavoratori, diretta da Rossoni, che muove i primi passi nella politica militante. Nominato responsabile dei sindacati in provincia di FOGGIA, distinguendosi per la dura opposizione nei confronti dell'apparato del Pnf guidato dal conservatore Caradonna. Espulso dal partito viene nominato da Rossoni Segretario della Federazione sindacale di Torino. Passato nella Federazione di Bari si oppone allo sbloccamento dei sindacati. Si occupa di studi sulla legislazione del lavoro e sul corporativismo, partecipando attivamente alle riunioni del consiglio nazionale delle corporazioni e viene nominato presidente della confederazione fascista dei lavoratori del commercio. Dopo una intensa attività nel settore sindacale - celebri le sue polemiche con SPIRITO (si veda) sul rapporto tra sindacato e corporazione - è nominato sotto-segretario al ministero dell'educazione nazionale, allora retto da Bottai. Si occupa soprattutto di sviluppare i rapporti tra la scuola e il mondo del lavoro, seguendo le indicazioni contenute nella carta della scuola di Bottai. Lasciato il ministero in seguito alla sostituzione del ministro Bottai con Biggini, è nominato presidente dell'ente nazionale per l'oganizzazione scientifica del lavoro, Enios. Non adere alla Rsi e viene arrestato dagl’alleati e inviato nel campo di concentramento di Padula dove scrive le memorie. Epurato dall'insegnamento universitario, vi ritorna come docente prima di diritto della navigazione, poi di diritto del lavoro, presso l'ateneo romano.  Complessi archivistici prodotti: G. (fondo). Il fondo archivio conserva le carte del dirigente sindacale e collaboratore di BOTTAI ed e costituito da documentazione riguardante la politica sindicale FASCISTA, da una vasta raccolta di materiale e stampa sulla POLITICA CORPORATIVA, da documenti sulla POLITICA SCOLASTICA del regine negl’anni della guerra e da un ricco epistolario con personalita della FILOSOFIA, della politica, dell’economia, e della cultura. Bibliografia: PARLATO, Il sindacalismo fascista. Dalla grande crisi alla caduta del regime, Roma, Bonacci. G. PARLATO, G.: dal sindacato al governo, Roma, Fondazione Spirito, G. PARLATO, La sinistra fascista. Storia di un progetto mancato, Bologna, Il Mulino. Sindacalismo fascista Lingua Segui Modifica Ulteriori informazioni La neutralità di questa voce o sezione sugli argomenti fascismo e politica è stata messa in dubbio. Con sindacalismo fascista si intende quel settore del sindacalismo improntato sui principi della dottrina fascista del lavoro. Filippo Corridoni con Mussolini durante una manifestazione interventista del 1915 a Milano. Magnifying glass icon mgx2.svgLo stesso argomento in dettaglio: Sindacalismo rivoluzionario.  Fontana sulla cui lapide marmorea era scolpito il discorso che Mussolini pronuncia presso lo stabilimento di Dalmine, in occasione dell'autogestione operaia. Il sindacalismo fascista ha i suoi primordi nel magma del movimentismo sindacale dei primi due decenni del XX secolo: in particolare esso trova i suoi riferimenti culturali prima nella componente rivoluzionaria del sindacalismo socialista, che portò alla dirigenza del partito diversi esponenti e Benito Mussolini alla direzione dell'Avanti!, poi nelle sezioni più agguerrite del sindacalismo interventista, in particolare l'attivissima sezione milanese retta da Filippo Corridoni, nate in seno all'Unione Sindacale Italiana[1]ma da cui saranno espulse già nel 1915, per incompatibilità con i principi antimilitaristi e antistatalisti dell'USI[2]. Numerosi, pur con alcuni bassi, sono gli scioperi, le manifestazioni di piazza, gli scontri ed i comizi cui parteciparono Mussolini ed i dirigenti del fascismo a fianco, o anche in qualità stessa, di sindacalisti rivoluzionari. In Italia non sarà possibile nessuna forma di sindacalismo fino a quando il Partito Socialistanon sarà abbattuto. Corridoni a Malaparte SICKERT (si veda) a Milano poco prima di partire per il Carso, giugno 1915[4]) Un altro forte legame è quello con la Unione Italiana del Lavoro, da essi creata e di ispirazione sindacalista rivoluzionaria, diretta inizialmente da Rossoni. La nuova formazione sindacale, nel fermento dell'interventismo nei confronti della Grande Guerra, tentò di operare una prima sintesi all'interno dell'immenso magma rivoluzionario italiano, combattuto ormai da anni tra le esigenze sociali e quelle nazionaliste del popolo. In particolare si verificò una congiunzione con le teorie di imperialismo operaiodi Enrico Corradini (Associazione Nazionalista Italiana) e lo sviluppo del produttivismo nazionale, grazie anche al Popolo d'Italia di Mussolini, pervenendo all'idea non tanto di negare la lotta di classe per difendere gli interessi di categoria, quanto di ricomporli tutti all'interno del comune interesse superiore nazionale. Al suo interno la UIL portava però già i sintomi di quella che fu una battaglia destinata a concludersi più tardi, durante il sindacalismo fascista vero e proprio: quella tra la visione di un sindacalismo legato all'azione politica, appoggiata principalmente da Rossoni, e quella indipendentista di Ambris. Primo sfogo di queste evoluzioni avvenne al Dalmine, dove si verifica la prima occupazione con autogestione operaia della storia italiana, organizzata dai sindacalisti rivoluzionari. Il fatto eclatante che destò scalpore fu però soprattutto la continuazione della produzione, d'accordo con l'ottica produttivista che aveva acquisito il movimento: gli operai autorganizzati continuarono infatti il lavoro, issando sulla fabbrica il tricolore nazionale. Due giorni dopo lo stesso Mussolini è in visita agli stabilimenti: Voi oscuri lavoratori del Dalmine, avete aperto l'orizzonte. È il lavoro che parla in voi, non il dogma idiota o la chiesa intollerante, anche se rossa, è il lavoro che ha consacrato nelle trincee il suo diritto a non essere più fatica, miseria o disperazione, perché deve diventare gioia, orgoglio, creazione, conquista di uomini liberi nella patria libera e grande oltre i confini. Mussolini, Discorso del Dalmine, in "Tutti i discorsi) In un primo momento la posizione di De Ambris e della sua UIL fu la più apprezzata da Mussolini, aprendo nel periodo 1919-1920 una forte convergenza tra i due, con il secondo che sostenne apertamente la UIL dalle colonne de Il Popolo d'Italia[11 ed il primo che dette un apporto considerevole al programma dei FASCI ITALIANI DI COMBATTIMENTO, costituiti e dai quali prenderà spunto il fascismo durante la fase governativa. Il nucleo iniziale Magnifying glass icon mgx2.svg Lo stesso argomento in dettaglio: Sansepolcrismoe Squadrismo.  Benito Mussolini a Dalmine con gli operai dello stabilimento autogestito. Grandi. È da questo connubio che, infatti, si costituisce in maniera strutturata il sindacalismo fascista, i cui protagonisti, dapprima immersi nei movimenti sindacalisti di varia estrazione sopra descritti, andarono a creare l'ossatura del nuovo movimento insieme agli interventisti futuristi, ad Arditi e reduci di guerra, nazionalisti e squadristi.  Fra i maggiori esponenti di questo sindacalismo squadrista, che affianca i sindacalisti puri Balbo, Bianchi, Baroncini ma, soprattutto, Grandi e lo squadrismo bolognese vicino agli ambienti de "L'Assalto", portatori di uno dei più genuini tratti del fascismo di sinistra, basato particolarmente a Bologna sulle rivendicazioni contadine, l'allargamento della piccola proprietà agricola ed al concetto de "la terra a chi la lavora. L’armonia tra sindacalismo rivoluzionario e fascismo sansepolcrista si spezzò quando, in conseguenza della grave sconfitta elettorale, Mussolini operò la strategia della virata a destra per aprirsi maggiori spazi politici e, staccandoli dalla UIL, creò i Sindacati economici, che diventeranno poi la Confederazione nazionale delle corporazioni sindacalifasciste dirette da Rossoni. La crisi tra i due movimenti si attuò essenzialmente sul nodo della concezione del rapporto tra economia e politica. Da una parte il fascismo, che riteneva fondamentale che ogni dinamica attraverso la nazione sia controllata dallo Stato, dall'altra i sindacalisti rivoluzionari, che vedevano questa posizione come antitetica ai propri canoni libertari ed autonomisti, concependo la nazione come identità e sostanza storica di un popolo, ma lo Stato come sistema di potere di una classe esclusiva. Il sindacalismo rivoluzionario, portando il suo contributo decisivo alla determinazione dell'Italia per l'intervento nella guerra, salvò l'onore dei lavoratori italiani e gettò le premesse in virtù delle quali l'organizzazione del lavoro è oggi, su piede di uguaglianza con tutte le altre forze economiche, elemento fondamentale dello Stato Corporativo. In questo senso soltanto può essere affermata la derivazione del movimento sindacale fascista dal vecchio sindacalismo rivoluzionario. Masotti) Rossoni e la Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali fasciste Magnifying glass icon mgx2.svg Lo stesso argomento in dettaglio: Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali.  Edmondo Rossoni.  I quadrumviri e Benito Mussolini(da sinistra a destra: Bono, Bianchi, Mussolini, Vecchi e Balbo). Il primo, il terzo ed il quinto furono sindacalisti. Si tenne il  I Convegno sindacale di Bologna, in cui si scontrarono le due visioni principali, già emerse in passato, riguardanti il grado di dipendenza dei sindacati nei confronti della politica e, in questo caso, del neocostituito PARTITO NAZIONALE FASCISTA. Si scontrarono quindi la visione "autonomista" di Rossoni e di Grandi e quella "politica" di Rocca e Bianchi, tra le quali sarà vincente la seconda.  A Bologna vennero inoltre affermati i principi basilari della politica corporativa, con la conferma del superamento della lotta di classe nei confronti della collaborazione e dell'interesse nazionale su quello individuale o di settore, e la nascita della Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali, una nuova formazione antisocialista ed anticattolica, costituita nella forma di sindacati autonomi formati da cinque Corporazioni suddivise per categorie lavorative e non ancora (lo saranno piu tardi) sindacati misti lavoratori-datori di lavoro. Come nel sindacalismo rivoluzionario, inoltre, le corporazioni dovevano riunire tutte le attività professionali che identificavano la loro "elevazione morale e economica con il dovere imprescindibile del cittadino verso la Nazione". La nazione, sintesi superiore di tutti i valori materiali e spirituali della razza, è al di sopra degli individui, dei gruppi e delle classi. Individui, gruppi e classi sono gli strumenti di cui la nazione si serve per migliorare le proprie condizioni. Gli interessi individuali e di gruppo acquistano legittimità a condizione che si realizzino nell'ambito dei superiori interessi nazionali.»  (Articolo 4 della Carta dei principi delle corporazioni) Sulla Confederazione si svilupparono polemiche anche negli ambienti del sindacalismo internazionale: la sinistra operaia internazionale, in sede di Organizzazione Internazionale del Lavoro, contesta il titolo alla rappresentanza operaia alle corporazioni fasciste e, quindi, la possibilità di partecipare all'assemblea. La polemica non venne però accettata, e l'ILO permise alle Corporazioni di partecipare alle sedute senza interruzioni nel rinnovo del mandato. In sede congressuale Rossoni dichiarò l'esistenza di una linea di continuità tra il sindacalismo rivoluzionario, il sindacalismo fascista ed il corporativismo: per il sindacalismo fascista, infatti, l'ultimo era legato al primo sia per il comune intendimento del concetto di rivoluzione che, al di là dell'aspetto della rivolta popolare, in ambito lavorativo ritenevano rivestisse il significato di sopravvento di superiori capacità produttive; inoltre, ugualmente, avevano l'obbiettivo di innalzare il proletario (nell'accezione negativa del termine) al rango di lavoratore inserito a pieno titolo nella vita nazionale. Il sindacalismo deve essere nazionale ma non può essere nazionale per metà: esso deve comprendere capitale e lavoro e sostituire al vecchio termine proletariato, quello di lavoratore ed all'altro, di padrone, la parola dirigente, che più alta, più intellettuale, più grande. Rossoni, Congresso dei Sindacati intellettuali fascisti) Nei mesi successivi, in concomitanza con il termine del biennio rosso e l'avanzata dell'offensiva militare del fascismo imperniata sulle squadre d'azione, ebbe luogo lo sfondamento politico in campo sindacale, con il passaggio di interi settori operai dalle strutture del Partito Socialista Italiano e della CGdL al fascismo. Tanto che la Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali contava 800.000 iscritti. Ciò evidenziava il successo dei progetti di Rossoni, che aveva pensato di creare da una parte una base contadina potente ed affidabile che appoggiasse e facesse da riserva strategica allo squadrismo, dall'altra di fare del sindacalismo una delle pietre angolari dello Stato fascista. Con la Marcia su Roma, l'affermazione del sindacalismo fascista fu quasi definitiva e l'inizio della costruzione del nuovo Stato portò quindi una relativa tranquillità nell'ambiente del sindacalismo stesso che, con il termine degli scontri e delle tensioni politiche, poté incentrarsi sul proprio sviluppo culturale e la propria evoluzione politica. Rossoni così ne spiega definizione e scopo principale:  la salvaguardia della salute spirituale del popolo. Sindacato vuol dire: unione di interessi omogenei. Sindacalismo: azione che deve disciplinare e tutelare gli interessi omogenei. Noi rivendichiamo la concezione italiana del Sindacalismo alle corporazioni italianissime che sono nate ancor prima che la parola 'sindacalismo' fosse pronunciata.»  (Edmondo Rossoni, La Marcia su Roma e il compito dei sindacati, Napoli) Caratteristiche principali, che evidenziavano la differenza del sindacalismo fascista rispetto a quello socialista, furono anche la mancanza di dogmatismo, teologismo e perseguimento di finalità remote, come ad esempio il prefiggersi in anticipo un determinato tipo di obbiettivo finale, come il tipo di economia da instaurare, ma tentando sempre di adeguarsi alla realtà del mondo.  Questo clima non portò fine al dibattito interno, che anzi aumentò decisamente, tanto che gli stessi vecchi sindacalisti rivoluzionari come Rossoni, Lanzillo, Panunzio e Olivetti, discutevano e si dividevano spesso e volentieri tra loro. In tutti però un'evoluzione era avvenuta: il sindacalismo non era più considerato propulsore del libero mercato ma, aderendo al concetto di nazione come unità organica d'intenti, ritenevano che il sindacato - come gli imprenditori - dovesse trovare il suo limite nel superiore interesse della patria, rigettando il concetto di libero mercato stesso e giungendo al tal punto da definire che "la nazione è il più grande sindacato. Le prime forti tensioni con i conservatori ed il padronato Farinacci.  Renato Ricci con la sua squadra d'azione carrarese impegnata a S. Terenzio nello sgombero delle macerie del forte di Falconara. Immediatamente dopo l'apice della Marcia su Roma si accese però lo scontro tra il fascismo di sinistra ed i settori più conservatori dello Stato. Avvennero alcuni episodi chiave:  la creazione dei gruppi di competenza, da parte di Rocca, limitanti lo spazio sindacale della Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali; il tentativo di bloccare il corporativismo da parte di Confindustria e Confagricoltura, contrapposti alla minaccia di Rossoni di assalti, scontri ed occupazione delle fabbriche da parte dei lavoratori fascisti; l'appoggio diretto al sindacalismo fascista da parte di tutta la sinistra fascista nazionale, compresi Bianchi e Farinacci; il lancio del sindacalismo integrale da parte di Rossoni, che puntava ad inglobare nelle corporazioni Confindustria e Confagricoltura (ossia le rappresentanze sindacali dei datori di lavoro); la creazione della Federazione italiana dei sindacati agricoltori e della Corporazione dell'Industria e del Commercio da parte di Rossoni; i primi tentativi di trasformare le organizzazioni sindacali da associazioni di fatto in organi di diritto pubblico da parte di Casalini; il patto siglato tra Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali e Confindustria a Palazzo Chigi, in ottica di limitazione dei conflitti di classe. Sia il Capitale sia il Lavoro, ndr) devono essere disciplinati. L'appetito all'infinito è malefico e assurdo. Per queste ragioni il sindacalismo fascista è per la collaborazione ma con gli industriali che si impuntano e dicono comandiamo noi, occorre lottare decisamente per dare ai lavoratori il posto degno nella vita della nazione»  (Edmondo Rossoni, adunata al Teatro Regio di Torino) In questo periodo di tensioni tra industriali e sindacati fascisti, difficile per l'attecchimento della collaborazione di classe vagheggiata dal fascismo per il mondo del lavoro, assurgono agli onori del sindacalismo fascista le personalità di Mario Gianpaoli, sindacalista e federale del PNF di Milano, e di Domenico Bagnasco, segretario dei sindacati fascisti di Torino. Organizzatore e combattente di piazza, Bagnasco fu deciso a prendere di petto gli industriali, accusando il padronato di "spietata intransigenza antioperaia". Spesso i sindacalisti fascisti di questo periodo pagarono con la fine della propria carriera politica l'attivismo sfrenato, a causa di un fascismo ancora non abbastanza forte da poter far fronte ad uno scontro con la grande industria, appoggiata dai molti uomini del precedente regime ancora posizionati nelle istituzioni dello Stato. Essi ebbero però il merito di infondere risolutezza in molti sindacalisti di periferia. La seconda fase del sindacalismo fascista  Monumento a Razza.  Corradini. Si entra quindi in quella che viene chiamata "la seconda fase del sindacalismo fascista, durante la quale il sindacalismo e tutte le componenti della sinistra fascista tornarono all'attivismo ed alla tensione del periodo rivoluzionario. Panunzio ricominciò a tuonare a favore della ripresa dell'anima rivoluzionaria del fascismo e del recupero del programma, esprimendosi per la creazione di una Camera sindacale e del lavoro e di un Senato politico. Cadde la Confagricoltura, inglobata dalla fascista Federazione italiana sindacati agricoli, riunendo in un'unica corporazione i lavoratori con i grandi e piccoli proprietari agricoli. Il nuovo spostamento a sinistra dello schieramento fascista, questa volta apertamente appoggiato da Mussolini stesso, portò ad un conseguente irrigidimento degli industriali sulle tradizionali posizioni reazionarie, decretando l'inizio di un'escalation. Si verificò quindi anche la ripresa militante dello squadrismo in appoggio all'azione sindacale fascista, dando luogo ad un'ondata di scioperi su tutto il territorio nazionale, i più infuocati dei quali in Valdarno, Lunigiana e ad Orbetello. In Valdarno lo sciopero venne organizzato dal dirigente Bramante Cucini, seguace di Sergio Panunzio, e finanziato direttamente dai Comuni amministrati dal Partito Nazionale Fascistae da uno stanziamento apposito del Direttorio generale del PNF, con la pubblica approvazione di Mussolini. Al termine dello sciopero si ebbe perfino la nomina statale di una commissione straordinaria di lavoratori per gestire le miniere, destando comprensibile spavento tra il padronato. Si tenne a Roma il II Congresso nazionale delle corporazioni. Qui venne messa momentaneamente da parte la strada della collaborazione di classe, per riprendere quella della lotta in difesa dell'unità dei lavoratori e dell'istituzionalizzazione delle corporazioni, quest'ultimo aspetto chiesto a gran voce durante tutto il congresso dalla maggioranza degli esponenti, soprattutto quelli rappresentanti i sindacati agricoli provinciali, come Mario Racheli. Nei riflessi della politica economica non v'è chi non afferri l'utilità nazionale di rendere responsabili le organizzazioni sindacali e di creare discipline contrattuali garantite dalla legge.»  (Edmondo Rossoni, intervento al II Congresso nazionale delle corporazioni) In questo quadro ha luogo, come in altri casi era avvenuto, un'avversione crescente nei confronti dell'inerzia e dell'inattivismo di Mussolini verso la situazione generale, legato alla fase ed alle operazioni di consolidamento del potere del fascismo all'interno della formazione statale. Ciò generò, in diversi casi, il concepimento e la presa di decisioni autonome da parte dei capisquadra, dei leader sindacali e dell'ala movimentista e la messa in evidenza della natura anticapitalista che permeava il fascismo provinciale nei confronti di quello cittadino, dove il movimentismo si scontrava coi circoli conservatori. Questa natura emerse visibilmente e prepotentemente con lo sciopero carrarese organizzato da Renato Ricci, capo delle squadre d'azione della Lunigiana. In tale frangente lo sciopero fascista portò ad una radicalizzazione estrema dello scontro con "i baroni del marmo", imperanti nel carrarese, da portare all'occupazione ed all'autogestione delle cave e delle industrie di lavorazione, ma soprattutto (dato che lo sciopero non si risolse con una vera e propria vittoria) a divenire una delle cause fondamentali della nascita di una corrente di dissidenti all'interno del fascismo ufficiale. Ha luogo il discorso alla Camera con cui Mussolini si prende carico della responsabilità politica della vicenda Matteotti.  Il Direttorio delle corporazioni e quello del Partito Nazionale Fascista si riuniscono congiuntamente studiando una serie di problemi da risolvere per valorizzare il ruolo delle classi lavoratrici ed il loro inserimento a pieno titolo nella vita nazionale, producendo poi un ordine del giorno in cui si autorizzavano i sindacati fascisti a ricorrere alla "lotta economica" contro industriali e capitalisti, rei di "colpevole incomprensione" dei fini e della prospettiva sociale e nazionale del fascismo. Ciò determina, insieme all'entusiasmo per l'intransigenza insita nel discorso di Mussolini, l'instaurazione di un clima da "seconda ondata", rimettendo nuovamente in moto la rivoluzione da sinistra e accendendo nuovamente l'entusiasmo del fascismo movimentista. Avviene quindi l'ultima grande azione di forza della Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali, che scavalcò le vertenze sindacali in corso tra la O.M. di Brescia e la FIOMindicendo uno sciopero a sorpresa, scatenato da una serie di multe e licenziamenti inflitti agli operai fascisti che, per protesta, abbandonarono i posti di lavoro. Le agitazioni ottennero l'appoggio di Farinacci, in quel periodo segretario nazionale del Partito, e, di contrasto, gli appelli alla moderazione di Mussolini, che consigliò cautela a Rossoni per non ripetere le vittorie di Pirro degli scioperi valdarnesi e carraresi. Le agitazioni dei metallurgici riuscirono però ad allargarsi fino a Milano, dove gli operai socialisti e comunisti vennero invitati ad aderire; le attività di contestazione cominciarono poi ad interessare anche carovita ed altri argomenti, estendendosi a tutta la Lombardia ed assumendo, soprattutto con il sindacalfascista Razza caratteri indipendenti dal governo e di aperta minaccia e violenza nei confronti degli industriali, terrorizzati dalla possibilità di combinazioni politiche unitarie impreviste. Dopo lunghe trattative le agitazioni rientrarono, decretando un grosso insuccesso per gli industriali, che dovettero fare buone concessioni, sebbene non totali, agli operai tramite i sindacati fascisti, e l'emarginazione completa della FIOM, i cui rappresentati si spostarono in massa nelle Corporazioni. Per ben tre anni l'esistenza di un sindacalismo fascista, cioè di un movimento sindacale guidato da fascisti e orientato verso le idee del fascismo, fu ostinatamente negata. Ci voleva, per dissuggellare gli occhi dei ciechi volontari e fanatici, il fatto clamoroso: lo sciopero che mettesse in campo le forze sindacali del fascismo e che desse in pari tempo allo stesso sindacalismo fascista una più risoluta nozione della sua forza e delle sue possibilità di azione.»  (Benito Mussolini, Fascismo e sindacalismo, a seguito degli scioperi metallurgici organizzati dai sindacati fascisti in Nord Italia) Altro commento che rivela il momento infuocato fu quello di Corradini, sindacalista nazionale:  «Il superamento del socialismo, non la dispersione, non la distruzione dell'opera socialista. Questo è buono affermare, in occasione dello sciopero dei sindacati fascisti. Vi è fra socialismo e fascismo un nesso storico, oso dire una continuazione storica. Il fascismo supera il socialismo, ma raccoglie i buoni frutti dell'opera socialista e secondo la sua propria legge, quando occorra, tale opera continua. Corradini, Il Popolo d'Italia. La trasformazione in organi di diritto pubblicoModifica  Edmondo Rossoni in Piazza del Popolo (Roma) annuncia la promulgazione della Carta del Lavoro. Spirito. La conseguenza principale di questi avvenimenti furono però gli accordi di Palazzo Vidoni, in cui venne riconosciuto dalla Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali e da Confindustria la reciproca esclusività di rappresentanza di lavoratori e datori di lavoro, con l'impegno al conseguimento prioritario dell'interesse nazionale. Va però evidenziata soprattutto la legge: con questa legge vennero infatti, tra l'altro, realizzata l'istituzionalizzazione dei sindacati fascisti e legalizzato il loro monopolio per la rappresentanza dei lavoratori con la nascita della contrattazione collettiva del lavoro. Ciò andava a significare che le Corporazioni divennero organi di diritto pubblico dell'amministrazione statale, con "funzioni di conciliazione, di coordinamento ed organizzazione della produzione". All'interno di questa legge era inoltre presente l'articolo 42, che prevedeva una direzione comune tra le associazioni di categoria delle due parti, contenendo in nuce il progetto corporativo a sindacato misto che verrà realizzato piu tardi. Dopo questa vittoria, per Rossoni si ebbe la redazione della Carta del Lavoro, testo fondamentale della politica sociale fascista in ottica di eliminazione della dicotomia tra le classi sociali ma, dall'anno successivo, con Farinacci non più alla segreteria nazionale del PNF, ebbero sfogo gli attacchi alla Conferenza nazionale delle corporazioni sindacali, che venne smembrata dai circoli conservatori, capeggiati da Giuseppe Bottai (sottosegretario al Ministero delle corporazioni) ed Augusto Turati(nuovo segretario del partito), in sei separate confederazioni di sindacati, facendo diminuire il potere contrattuale dell'organismo, disperdendolo in strutture più piccole e limitate. Il secondo Convegno di Studi sindacali e corporativi Nel periodo che intercorse da questo momento alla legge, istitutiva delle corporazioni, si ebbe uno blocco totale dell'azione nel settore, in cui intervenne positivamente soltanto il II Convegno di Studi sindacali e corporativi, tenutosi a Ferrara, nel quale emerse il concetto di corporazione proprietaria proposta da Spirito, nei confronti della quale il sindacalismo fascista si trovò su posizioni contrastanti a causa di un arroccamento di tipo ideologico: rimasti su posizioni classiste nel passaggio dal socialismo eterodosso al fascismo, molti degli esponenti pre-rivoluzionari del sindacalismo fascista (Lanzillo, Giampaoli, Bagnasco, ecc.) videro il progetto di annullare il sindacalismo nel corporativismo come un progetto reazionario, rimanendo ancorati alla concezione della lotta di classe come uno scontro benefico per gli interessi individuali e nazionali. L'incapacità di accettare la proposta di Spirito da parte dei primi sindacalisti fascisti, ma anche i "nuovi" come Razza e Capoferri, fu dovuta quindi essenzialmente al rigetto totale della visione statalista che andava formandosi nel fascismo ed al cui finalismo erano sempre stati avversi: per loro "la corporazione è il sindacato, e dire Stato corporativo è come dire Stato sindacale. L'esaurimento del sindacalismo fascista nelle CorporazioniModifica Magnifying glass icon mgx2.svg Lo stesso argomento in dettaglio: Corporativismo.  Sede dell'Opera Nazionale Dopolavoro. Viene approvata la creazione dello Stato corporativo che, con le nomine dall'alto al posto delle cariche elettive e l'abolizione del fiduciario di fabbrica, aveva dato tra l'altro alle corporazioni, divenute veri e propri sindacati formati dai rappresentanti dei lavoratori e dei datori di lavoro ed istituzionalizzati nello Stato, la facoltà di stipulare i contratti collettivi di lavoro. In ogni caso il cambiamento di assetto istituzionale e la rivoluzione nel mondo del lavoro, non pregiudicarono i risultati effettivi che il sindacalismo fascista aveva ottenuto negli anni. Tra le più importanti si possono elencare:  ferie pagate; indennità di licenziamento; conservazione del posto in caso di malattia; divieto di licenziamento in caso di maternità; assegni familiari; diffusione delle casse mutue aziendali; assistenza sociale dell'Opera Nazionale Dopolavoro(ad es. centri ricreativi, viaggi collettivi a prezzo simbolico, manifestazioni teatrali, etc). È Mussolini stesso a rivendicare alle corporazioni la funzione di esaurire in sé il compito del sindacalismo fascista, superando ed andando oltre al sindacalismo stesso, inserendosi nel solco della Rivoluzione continua:  «È nella corporazione che il sindacalismo fascista trova infatti la sua meta. Il sindacalismo, di ogni scuola, ha un decorso che potrebbe dirsi comune, salvo i metodi: s'incomincia con l'educazione dei singoli alla vita associativa; si continua con la stipulazione dei contratti collettivi; si attua la solidarietà assistenziale o mutualistica; si perfeziona l'abilità professionale. Ma mentre il sindacalismo socialista, per la strada della lotta di classe, sfocia sul terreno politico, avente a programma finale la soppressione della proprietà privata e dell'iniziativa individuale, il sindacalismo fascista, attraverso la collaborazione di classe, sbocca nella corporazione, che tale collaborazione deve rendere sistematica e armonica, salvaguardando la proprietà, ma elevandola a funzione sociale, rispettando l'iniziativa individuale, ma nell'ambito della vita e dell'economia della Nazione. Il sindacalismo non può essere fine a sé stesso: o si esaurisce nel socialismo politico o nella corporazione fascista. È solo nella corporazione che si realizza l'unità economica nei suoi diversi elementi: capitale, lavoro, tecnica; è solo attraverso la corporazione, cioè attraverso la collaborazione di tutte le forze convergenti a un solo fine, che la vitalità del sindacalismo è assicurata. Mussolini, discorso inaugurale del Consiglio Nazionale delle corporazioni) Maggiori esponenti ed ispiratori Corridoni Corradini Ambris Panunzio Olivetti Dinale Lanzillo Grandi Fontanelli, G.,  Bianchi Baroncini Cianetti Rossoni Razza Racheli Bagnasco Bramante Cucini Capoferri Landi Aimi Riviste La Stirpe Il Lavoro Fascista (poi organo ufficiale del Partito Fascista Repubblicano) Il Lavoro d'Italia Cultura Sindacale Rivista del Lavoro L'Idea Sindacalista Il Lavoro I Problemi del Lavoro NoteModifica Perfetti, Il sindacalismo fascista. Dalle origini alla vigilia dello Stato corporativo Bonacci, Roma, Breve storia dell'Usi di Fedeli Granata, La nascita del sindacato fascista. L'esperienza di Milano, De Donato, Bari, Malaparte e Suckert, Malaparte, vol. 1, Ponte delle Grazie, operante e senza legami con la UIL attuale. Cordova, Le origini dei sindacati fascisti, Roma e Bari, ristampa Firenze, La Nuova Italia, Nel cui sottotitolo cambiava, in questo periodo, la dicitura da quotidiano socialista in quotidiano dei produttori ^ Francesco Perfetti, Dal sindacalismo rivoluzionario al corporativismo, Bonacci, Roma, Felice, Mussolini il rivoluzionario, Torino, Einaudi, Corridoni (a cura di Andrea Benzi), ...come per andare più avanti ancora - gli scritti, Milano, Zamponi, Lo spettacolo del fascismo, Rubbettino, Roma, Felice, Mussolini il rivoluzionario, Torino, Einaudi, Felice, Mussolini il fascista, I, La conquista del potere. Torino, Einaudi, Sacco, Storia del sindacalismo, Torino, Olivetti Dal sindacalismo rivoluzionario al corporativismo, Perfetti, Dal sindacalismo rivoluzionario al corporativismo, Roma, Bonacci, Corridoni, Casa editrice Carnaro, Milano, Anche per via del cambiamento di schieramento di Grandi: Renzo De Felice, Mussolini il fascista, I, La conquista del potere. Torino, Einaudi, Haider, Capital and Labour under Fascism, Columbia University Press, New York, Allio, La polemica Joubaux-Rossoni e la rappresentanza delle corporazioni fasciste nell'ILO, "Storia contemporanea", Bologna, Annali della Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, Marginalismo e socialismo nell'Italia liberale, Feltrinelli, Milano"Il Giornale d'Italia", Il Mondo", Felice, Mussolini il rivoluzionario, Torino, Einaudi, Cordova, Uomini e volti del fascismo, Bulzoni, Roma, Ancora forti rimanevano i sindacati socialisti (CGdL) e comunisti soprattutto tra metallurgici e metalmeccanici del nord-ovest e lo rimarranno fino allo sciopero fascista della OM di Brescia, espansosi poi in tutto il nord Italia. In Luca Leonello Rimbotti, Il Fascismo di sinistra, Settimo Sigillo, Roma, Le idee della ricostruzione. Discorsi sul sindacalismo fascista, Bemporad, Firenze, Susmel, Opera Omnia di Benito Mussolini, La Fenice, Firenze. Parlato, Il sindacalismo fascista. Dalla grande crisi alla vigilia dello Stato corporativo, Bonacci, Roma, Con l'eccezione di Lanzillo, che continuò pericolosamente a portare avanti idee liberiste anche durante il regime. Olivetti, Bolscevismo, comunismo e sindacalismo, Editrice Rivista Nazionale, Milano, Deliberazione congiunta del PNF e del Gruppo parlamentare del partito Cordova, Le origini dei sindacati fascisti, Laterza, Espressosi esplicitamente, in particolare, nella seduta del Gran Consiglio del Fascismo occupatasi dell'analisi dei problemi sindacali. In questo ambito Michele Bianchi definì "dittatoriale" la "procedura introdotta dal sindacalismo fascista", mentre il sindacalista nazionale Maraviglia ribadì che "la doppia organizzazione, cioè quella dei datori di lavoro e quella dei lavoratori, allontana ogni pericolo che anche il Fascismo, per le pressioni e l'influenza delle organizzazioni sindacali, possa diventare un partito di classe". In Claudio Schwarzenberg, Il sindacalismo fascista, Mursia, Milano, Tacchi, Storia illustrata del fascismo, Giunti, Firenze, Rimbotti, Il Fascismo di sinistra, Settimo Sigillo, Roma, Corriere della Sera, Uomini e volti del fascismo, Bulzoni, Roma, contrassegnata da un parziale ritorno alla teoria e alla pratica del conflitto di classe", in Adrian Lyttelton, La conquista del potere. Il fascismo Laterza, Bari, Il fascismo è una dottrina, una fede, una civiltà nuova. Riemerge ora l'anima rivoluzionaria del Fascismo. Il Fascismo deve immediatamente tornare, non per opportunismo, ma per necessità storica, al programma L'anima del Fascismo è, ricordiamolo sempre, il Sindacalismo Nazionale, la cui formula Mussolini lanciò prima, prima di Vittorio Veneto". In Sergio Panunzio, La méta del Fascismo, in Il Popolo d'Italia, Tamaro, Venti anni di storia, Editrice Tiber, Roma, Schwarzenberg, Il sindacalismo fascista, Mursia, Milano, Il Mondo, Rossoni sta, nel suo intervento, illustrando le future battaglie del sindacalismo fascista sui contratti collettivi di lavoro. In Ferdinando Cordova, Le origini dei sindacati fascisti, Laterza, In questo periodo continuarono ad affiorare, in seno al sindacalismo fascista, tendenze centrifughe verso Mussolini e il partito, la cui sorte pareva a molti gravemente compromessa" in Alberto Acquarone, La politica sindacale del fascismo ^ Alberto Aquarone e Maurizio Vernassa, Il regime fascista, Il Mulino, Bologna, Che rientrò poi in breve tempo nell'alveo della sinistra fascista ufficiale. ^ Sandro Setta, Renato Ricci: dallo squadrismo alla Repubblica sociale italiana, Il Mulino, 1986. Uva, La nascita dello stato corporativo e sindacale fascista, Carucci, Assisi-Roma Gerarchia Acquarone, L'organizzazione dello Stato totalitario, Einaudi, Torino, Arata, Decennale della Carta del Lavoro - Sul piano dell'Impero, su "L'Italia", Milano, Felice, Mussolini il fascista. L'organizzazione dello Stato fascista Einaudi, Spirito, Memorie di un incosciente, Rusconi, Milano Lanaro, Appunti sul fascismo di sinistra - La dottrina corporativa di Spirito, Firenze, in Belfagor Parlato, Spirito e il sindacalismo fascista, Il pensiero di  Spirito, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Roma, Rimbotti, Il Fascismo di sinistra, Settimo Sigillo, Roma, Susmel Opera Omnia di Benito Mussolini, La Fenice, Firenze. BibliografiaModifica Testi in lingua italiana Uomini e volti del fascismo, Bulzoni, Roma, Critica Fascista, antologia a cura di De Rosa e Malgeri, Landi, San Giovanni Valdarno, Aquarone, La politica sindacale del fascismo. Alberto Aquarone e Vernassa (a cura di), Il regime fascista, Il Mulino, Bologna, Aquarone, L'organizzazione dello Stato totalitario, Einaudi, Torino, Allio, La polemica Joubaux-Rossoni e la rappresentanza delle Corporazioni fasciste nell'ILO, "Storia contemporanea", Bologna, Annali della Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, Marginalismo e socialismo nell'Italia liberale Feltrinelli, Milano, Bocca, Mussolini socialfascista, Garzanti, Milano, Chiurco, Storia della rivoluzione fascista, Vallecchi, Firenze. Ferdinando Cordova, Le origini dei sindacati fascisti, Roma e Bari; ristampa Firenze, La Nuova Italia, Felice, Mussolini il fascista. La conquista del potere, Torino, Einaudi, Felice, Mussolini il fascista. L'organizzazione dello Stato fascista, Torino, Einaudi, Felice, Mussolini il rivoluzionario, Torino, Einaudi, Felice, Autobiografia del fascismo. Antologia di testi fascisti, Bergamo, Minerva italica, Gentile, Le origini dell'ideologia fascista, Laterza, Bari. Granata, La nascita del sindacato fascista. L'esperienza di Milano, De Donato, Bari,  Lanaro, Appunti sul fascismo di sinistra - La dottrina corporativa di Spirito, Firenze, in Belfagor, Lyttelton, La conquista del potere. Il fascismo Laterza, Bari, Parlato, La sinistra fascista: storia di un progetto mancato, Il Mulino, Parlato, Spirito e il sindacalismo fascista, in AA. VV., Il pensiero di Spirito, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Roma,  Parlato, Il sindacalismo fascista. Dalla grande crisi alla caduta del regime, Bonacci, Roma, Perfetti, Il sindacalismo fascista. Dalle origini alla vigilia dello Stato corporativo Bonacci, Roma, 1988. Francesco Perfetti, Dal sindacalismo rivoluzionario al corporativismo, Bonacci, Roma, Sacco, Storia del sindacalismo, Torino, Salvemini, Scritti sul fascismo, Feltrinelli, Schwarzenberg, Il sindacalismo fascista, Mursia, Milano, Setta, Renato Ricci: dallo squadrismo alla Repubblica sociale italiana, Il Mulino, Susmel, Opera Omnia di Mussolini, La Fenice, Firenze. Francesca Tacchi, Storia illustrata del fascismo, Giunti, Firenze, Tamaro, Venti anni di storia, Editrice Tiber, Roma, Zamponi, Lo spettacolo del fascismo, Rubbettino, Roma, Haider, Capital and Labour under Fascism, Columbia University Press, New York, Lowell Field, The Syndacal and Corporative Institutions of Italian Fascism, Columbia University Press, New York, Roberts, The Syndacalist Tradition and Italian Fascism, University of North Carolina Press, Chapel Hill, Camera dei fasci e delle corporazioni Carta del Lavoro Corporativismo Corporazione proprietaria Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali Collaborazione di classe Fasci Italiani di Combattimento Interventismo Leggi fascistissime Politica economica fascista Politica sociale (fascismo) Dalmine Rivoluzione fascista Squadrismo Sindacalismo rivoluzionario Sindacato fascista dei giornalisti Portale Fascismo   Portale Politica   Portale Storia d'Italia Edmondo Rossoni sindacalista, giornalista e politico italiano Oliviero Olivetti politico, politologo e giornalista italiano  Confederazione nazionale delle corporazioni sindacali. Nome compiuto: Riccardo Del Giudice. Giudice. Keywords: l’implicatura di Telesio, Telesio, polemica con Spirito su la distinzione tra sindacato e corporazione, le corporazione nella roma papale, I diritti dello stato pontificio, il diritto della navegazione, contratto, gentile, la scuola al lavoro – ‘dottrina e prassi corporativa” --  – la tesi di telesio – consiglio nazionale delle corporazioni.  Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Giudice: l’implicatura di Telesio” -- The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Giudice: all’isola – FILOSOFO SICILIANO, NON ITALIANO -- la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale -- corpi ed espressioni – filosofia messinese – scuola di Messina – la scuola d’Antillo -- filosofia siciliana – filosofa italiana -- Luigi Speranza (Antillo). Abstract. Grice: “In my ‘Personal identity’ I divide ‘I’ sentences in three types: somatic, psycho-somatic, and psychic. Giudice would not agree!” Keywords: corpo ed anima. Filosofo messinese. Filosofo siciliano. Filosofo italiano.  Antillo, Messina, Sicilia. Grice: “Giudice has written an essay that poses a conceptual query for Austin’s conceptual query. It’s “Sull pudore” – “But do we have that in ordinary language?”” – Grice: “Giudice has also written on more standard forms of philosophy of language, and Nietzsche.” Dopo aver espletato studi classici si laurea con la tesi “Ideologia e Sociologia” -- Ricercatore all'Istituto di Filosofia di Messina. Direttore della collana "Filosofia Teoretica". Altre saggi: “La Nuova Filosofia, Messina, Sortino “Il discorso filosofico” “Gli echi del corpo” Verona,Paniere, “Il lessico di Nietzsche” Roma, Armando, Nietzscheana. Esercizi di lettura, Messina, Alfa, “Il tribunale filosofico” I simboli delle cose più alte, Fedeltà alla terra, Profili della contemporaneità, Cosenza, Pellegrini, “Stare insieme” Cosenza, Pellegrini, La filosofia del finito, Cosenza, Pellegrini, Gl’echi, Cosenza, Pellegrini Editore, Il corpo e l'espressione, Cosenza, Pellegrini, Scritti di filosofia ed etica, Cosenza, Pellegrini, Emozioni e cognitività: Un approccio fisiologico, Cosenza, Pellegrini Sul pudore -- Sul pudore e sull'osceno, Cosenza, Pellegrini Breve documento sulla "nuova filosofia", Cosenza, Pellegrini, Scritti di filosofia ed etica, Cosenza, Pellegrini, Su Messina e altri scritti, Cosenza, Pellegrini, Morelli, Puoi fidarti di te, Milano, Mondadori, Battaglia, Storia e cultura in Popper, Cosenza, Pellegrino, Battaglia, Guicciardini tra scienza etica e politica, Cosenza, L. Pellegrino,,  varie Giovanni Coglitore, Kant: cristianesimo come impegno morale, in Il contributo,  L'Espresso, Studi etno-antropologici e sociologici,.  Fisiologia branca della biologia che studia il funzionamento degli organismi viventi disambigua.svg Disambiguazione – "Fisiologo" rimanda qui. Se stai cercando l'omonimo trattato antico, vedi Il Fisiologo. La fisiologia (da φύσις, natura', e λόγος, 'discorso', quindi 'studio dei fenomeni naturali') è la branca della biologia che studia il funzionamento degli organismi viventi, analizzando i principi chimico-fisici del funzionamento degli esseri viventi, siano essi mono o pluricellulari, animali o vegetali.  L'Uomo Vitruviano di Leonardo da Vinci, un'importante prima tappa nello studio della fisiologia. È detta "condizione fisiologica" lo stato in cui si verificano le normali funzioni corporee, mentre una condizione patologica è caratterizzata da anomalie che si traducono in malattie. Data l'estensione del campo di studi, la fisiologia si divide, fra gli altri, in fisiologia animale, fisiologia vegetale, fisiologia cellulare, fisiologia microbica, batterica e virale. Il Premio Nobel per la Fisiologia o la Medicina è assegnato dall'Accademia reale svedese delle scienzea coloro che raggiungono risultati significativi in questa disciplina.  StoriaModifica  Claude Bernard e i suoi aiutanti. Olio su tela di Leon-Augus Wellcome. I primi studi fisiologici risalgono alle antiche civiltà dell'India e all'Egitto, dove venivano condotti insieme agli studi anatomici, senza l'utilizzo della dissezione o della vivisezione. Lo studio della fisiologia umana come campo medico risale almeno ai tempi di Ippocrate, noto come il padre della medicina. Ippocrate incorpora questa scienza alla sua teoria degli umori, che si basa su quattro sostanze fondamentali: terra, acqua, aria e fuoco; associate ad un corrispondente humor (bile nera, flegma, sangue e bile gialla, rispettivamente). Ippocrate nota alcune connessioni emotive ai quattro umori, che Galeno avrebbe poi ripreso nei suoi studi. Il pensiero criticodi Aristotele e la sua teoria sulla correlazione tra struttura e funzione ha segnato l'inizio dello studio della fisiologia nella Grecia antica. Come Ippocrate, Aristotele riprende la teoria umorale, che per lui consisteva in quattro qualità primarie: caldo, freddo, umido e secco. Galeno è stato il primo ad utilizzare degli esperimenti per sondare le funzioni del corpo. A differenza di Ippocrate, però, Galeno sostiene che gli squilibri umorali siano situati in organi specifici, o nell'intero corpo. Galeno ha poi introdotto la nozione di temperamento: sanguigno corrisponde al sangue; il flemmatico è legato al catarro; la bile gialla è collegata alla collera; e la bile nera corrisponde alla malinconia. Galeno afferma che il corpo umano è composto da tre sistemi collegati: il cervello e i nervi, responsabili dei pensieri e sensazioni; il cuore e le arterie, che danno la vita; e il fegato con le vene, che sono collegati alla nutrizione e la crescita.[9] Galeno è anche il fondatore della fisiologia sperimentale. Per i successivi 1.400 anni, la fisiologia galenica influenza l'intera medicina. Fernel, un medico francese, ha introdotto per primo il termine "fisiologia". Il fisiologo francese Milne-Edwards introduce il concetto di divisione fisiologica del lavoro, che ha permesso di "confrontare e studiare le cose viventi come se fossero macchine create dall'industria dell'uomo". Ispirato dal lavoro di Adam Smith, Milne-Edwards ha scritto che il "corpo di tutti gli esseri viventi, animali o piante, assomiglia ad una fabbrica ... in cui gli organi, paragonabili ai lavoratori, lavorano incessantemente per produrre i fenomeni che costituiscono la vita dell'individuo." Negli organismi più differenziati, il lavoro può essere ripartito tra diversi strumenti o sistemi (chiamati da lui appareils). Lister studia le cause della coagulazione del sangue e l'infiammazione. Le sue scoperte portano all'implemento di antisettici in sala operatoria, con conseguente diminuzione del tasso di mortalità degli interventi chirurgici. La conoscenza fisiologica ha iniziato a crescere ad un ritmo rapido, in particolare grazie alla teoria cellulare di Schleiden e Schwann, nella quale si afferma per la prima volta che gli organismi sono costituiti da unità chiamate celle. Le scoperte di Bernard hanno portato al concetto di milieu interieur (ambiente interno), che sarà poi ripreso e definito "omeostasi" dal fisiologo americano Walter B. Cannonnel. Con omeostasi, Cannon intendeva "il mantenimento di stati stazionari nel corpo e i processi fisiologici con cui sono regolati. In altre parole, la capacità dell'organismo di regolare l'ambiente interno. Va notato che, William Beaumont è stato il primo americano ad utilizzare l'applicazione pratica della fisiologia.  I fisiologi del XIX secolo come Michael Foster, Max Verworn, e Alfred Binet, sulla base delle idee di Haeckel, elaborano il concetto di fisiologia generale, una scienza unificata che studia le cellule, ribattezzata biologia cellulare nel 900. Nel XX secolo, i biologi iniziano ad interessarsi agli organismi diversi dagli esseri umani, e nascono i campi della fisiologia comparata ed ecofisiologia. Più di recente, la fisiologia evolutiva è diventata un sotto-disciplina distinta. La fisiologia opera su diversi livelli, occupandosi sia dei meccanismi di base a livello molecolare sia di funzioni di cellule e organi, come pure dell'integrazione delle funzioni d'organo negli organismi complessi.   A seconda dell'ambito specialistico, la fisiologia si avvale delle conoscenze di numerose discipline, oltre alle già citate chimica e fisica, alcune branche della biologia quali: biochimica, biologia molecolare, anatomia, citologia e istologia e costituisce anche la base fondamentale per numerose discipline mediche quali la patologia, la farmacologia e la tossicologia.  Esistono diversi metodi per classificare la fisiologia  In base al taxon: Fisiologia animale: studia i fenomeni e i meccanismi associati alle funzioni degli animali. Fisiologia vegetale: studia i fenomeni e i meccanismi associati alle funzioni dei vegetali. Fisiologia umana: studia i fenomeni e i meccanismi associati alle funzioni degli esseri umani Fisiologia microbica e virale. In base al livello di organizzazione: Fisiologia cellulare: studia i meccanismi associati al funzionamento delle cellule e le loro interazioni con l'ambiente. Fisiologia molecolare: studia i fenomeni e i meccanismi associati alle funzioni delle molecole Neurofisiologia: studia il funzionamento del sistema nervoso sia a livello cellulare che sistemico Fisiologia sistemica Fisiologia ecologica Fisiologia integrativa In base ai processi che causano variazioni fisiologiche: Fisiologia ambientale: studia le reazioni e l'adattamento dell'organismo sottoposto a differenti ambienti (temperatura, altitudine, inquinamento, ecc..). Fisiologia patologica: studia le modificazioni delle funzioni in seguito ad una patologia. Fisiologia dello sviluppo: studia i meccanismi e le fasi che conducono un organismo alla maturità riproduttiva. In base agli obiettivi finali della ricerca: Fisiologia applicata: studia la capacità umana d'interagire con l'ambiente esterno. Fisiologia comparata: studia le somiglianze e le differenze delle diverse specie animali. Fisiologia dell'esercizio: studia i meccanismi che interessano l'attività motoria e sportiva e come migliorare le prestazioni con l'allenamento. Prosser, C. Ladd Comparative Animal Physiology, ambientale Environmental and Metabolic Animal Physiology Hoboken, NJ: Wiley  Introduction to Physiology: History And Scope, in Medical News Today Hall Guyton e Hall Manuale di fisiologia medica Philadelphia, Pa .: Saunders / Elsevier. Burma; Maharani Chakravorty. From Physiology and Chemistry to Biochemistry. Pearson Education. Zimmermann. The Jungle and the Aroma of Meats: An Ecological Theme in Hindu Medicine. Motilal Banarsidass publications. Selin, Medicine Across Cultures: History and Practice of Medicine in Non-Western Cultures, Springer Science et Business Media, Physiology - humans, body, used, Earth, life, plants, chemical, methods, su scienceclarified. URL Boeree, Early Medicine and Physiology, su webspace.ship.edu. URL Galen of Pergamum | Greek physician, in Encyclopedia Britannica. Stanley C. Fell e F. Griffith Pearson, Historical Perspectives of Thoracic Anatomy, in Thoracic Surgery Clinics  thorsurg.. Wilbur Applebaum. Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton. Routledge. Cervello. The Pulse del modernismo: fisiologici Estetica a Fin-de-siècle Europa . Seattle: University of Washington, Milestones in Physiology Archiviato il 20 maggio 2017 in Internet Archive. Brown e Elizabeth Fee, Walter Bradford Cannon, in American Journal of Public Health, Brain, The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Sicle Europe, University of Washington  Feder, ME; Bennett, AF; WW, Burggren; Huey, RB New directions in ecological physiology. New York: Cambridge University Press. Jr T Garland, P. A. Carter, Evolutionary Physiology Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, lemma di dizionario «fisiologia»  fisiologia, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.  Fisiologia, su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc.  Opere riguardanti Fisiologia, su Open Library, Internet Archive. Fisiologia, in Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.   Portale Biologia: Biologia scienza che studia la vita  Storia della biologia Equilibrio idro-salino. Nome compiuto: Santi Lo Giudice. Giudice. Keywords: corpi ed espressioni, corpo, espressione, pudore, osceno, l’osceno nella Roma antica, l’osceno nella italia antica, fisiologia, fisiologico, natura --  Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Giudice: corpi ed espressioni” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Giuffrida (Catania). Abstract. H. P. Grice: “When I wrote ‘Meaning,’ I took measles – any reader of Ruggeri might agree – all too superficially!” -- Keywords: H. P. Grice, meaning, signification, signifying -- Nato da Carmelo G. e da Caterina Ruggeri – “better under ‘G’, then” H. P. Grice --, si laurea in medicina e chirurgia a Roma discutendo la tesi “Sulla dignità morfologica dei segni detti "degenerativi", pubblicata in Atti della Società romana di antropologia, e in volume a Roma. L'argomento della tesi, preparata sotto la direzione del neuro-patologo Mingazzini, che influì non poco sulla formazione intellettuale e scientifica di G., è un chiaro indice dell’orientamento degli interessi di G. verso l'antropologia normale e patologica, la psicologia e la medicina legale. Subito dopo la laurea G. si trasferì a Reggio nell'Emilia, presso il freno-comio di S. Lazzaro allora diretto da Tamburini, ove intraprese una serie di ricerche sull'anatomia del cranio umano, sulla morfologia facciale e su vari caratteri somatici delle popolazioni dell'Italia settentrionale, su argomenti di antropologia normale e patologica. Importante in quel periodo è il suo contributo alla ri-organizzazione del museo e del laboratorio di antropologia dell'Istituto reggiano, ufficialmente inaugurati nel nuovo assetto in occasione delle manifestazioni dedicate al centenario della morte di Spallanzani. Trasferitosi con il titolo di assistente presso la cattedra di antropologia a Roma diretta da Sergi, due anni dopo consegue la libera docenza in antropologia. Rimane a Roma sei anni, durante i quali ha modo di affermarsi come brillante ricercatore, acquisendo notorietà e autorevolezza in campo scientifico e accademico. Socio ordinario della prestigiosa società di antropologia ed etnologia di Firenze, membro della società romana di antropologia -- della quale fu segretario --, partecipa a Milano alla prima riunione degli antropologi italiani nell'ambito del primo congresso dei naturalisti italiani promosso dalla società italiana di scienze naturali, ove è eletto segretario della sezione antropologica, e a Monaco al congresso internazionale di antropologia e archeologia pre-istorica, in cui fa parte della commissione nominata per unificare le misure antropologiche.  G. è incaricato dell'insegnamento di antropologia a Pavia, introdotto in quell'ateneo e aggregato alla facoltà medica. Vinto il relativo concorso, è nominato straordinario della disciplina e assunse la direzione della cattedra di antropologia a Napoli, succedendo a Nicolucci. Incaricato altresì della direzione del gabinetto di antropologia, è dichiarato stabile. Dopo un viaggio di studio presso i musei antropologici di Vienna, Budapest e Zagabria, ottenne anche l'incarico di etnologia coloniale presso il R. Istituto orientale di Napoli. Divenuto professore ordinario, G. conserva la direzione della cattedra di antropologia a Napoli, fonda il museo antropologico e alimenta una fitta rete di scambi e di confronti con i più autorevoli esponenti del panorama antropologico. L'attività di ricercatore di G., inizialmente indirizzata in senso prevalentemente craniologico e morfologico, quindi orientata verso argomenti di antropologia generale normale e patologica, è di rilevante importanza. Attratto dallo studio dei problemi di pre-istoria e di antropologia relativi alle origini delle POPOLAZIONI ITALICHE, sui quali Sergi getta nuova luce risvegliando l'interesse degli specialisti, aderì al movimento mono-genista che si anda affermando in Germania divenendo un sostenitore convinto, non infrequentemente con tono polemico anche aspro, dell'evoluzione autonoma precoce della specie umana con esclusione degli antropoidi dall'antropogenesi. S’allontana in tal modo dalle posizioni di Sergi che, sostenendo il concetto della stabilità delle forme umane e in generale delle forme organiche, è attestato su concezioni assai vicine alla teoria cosiddetta poli-genista. Pur ancorato all'inamovibile punto fermo della fondamentale unità anatomo-fisiologica dell'uomo e dell'unicità del philum umano, G. ammise l'esistenza di vari precoci centri specifici per l'evoluzione somatica delle razze; attento ai progressi delle conoscenze in campo biologico e zoo-logico, aderì alle nuove idee sul mutazionismo, sull'eredità mendeliana, sull'olo-genesi, e propone una nuova classificazione dell'umanità considerata come una specie collettiva nella quale è possibile distinguere 9 specie elementari. Studia, oltre alle POPOLAZIONI ITALICHE, numerosi gruppi etnici di varie parti del mondo. Espone i suoi concetti e i risultati dei suoi studi in alcuni saggi -- L'uomo attuale, una specie collettiva, Roma; Homo sapiens – cf. H. P. Grice, Homo sapiens sapiens --. Einleitung zu einem Kurs der Anthropologie, Wien-Leipzig; Su l'origine dell'uomo. Nuove teorie e documenti, Bologna -- e in altri pubblicazioni scientifiche. i ricordano: L'ubicazione dell'apertura piriforme; contributo alla craniologia dei popoli dell'alta valle del Po (norma facciale), Archivio per l'antropologia e l'etnologia; Un nuovo carattere pitecoide in 13 crani di alienati (assenza della fossa glenoidea del temporale), Rivista sperimentale di freniatria e medicina legale delle alienazioni mentali; La statura in rapporto alle forme craniche: note di ANTROPOLOGIA EMILIANA ed ANTROPOLOGIA LOMBARDA, Atti della Società romana di antropologia; L'altezza del cranio in relazione alle altre dimensioni, al sesso ed alla statura; L'evoluzione dell'immaginazione, Archivio per l'antropologia e l'etnologia; Evoluzione individuale ed evoluzione collettiva. Una teoria biologica del genio, Rivista di scienze biologiche; Il ragionamento sperimentale in antropologia e in antropo-sociologia; Un indice di deperimento fisico nell'Appennino reggiano; Alcune note sul tipo fisico regionale; L’ORIGINI ITALICHE; Die grösste Höhe des Schädels vommorphologischen Gesichtspunkte aus betatrachtet, in Zentralblatt für Anthropologie; Nuove ricerche morfologiche e craniometriche, Atti della Società romana di antropologia; Appunti di etnografia comparata della Sicilia; Materiale paletnologico diuna caverna naturale di Isnello presso Cefalù in Sicilia; Crani e mandibole di Sumatra; Considerazioni antropologiche sull'infantilismoe conclusioni relative all'origine delle varietà umane, Monitore zoologico italiano; Sulla plasticità delle varietà umane; La maggiore variabilità della donna dimostrata col metodo Camerano (coefficiente somatico); Le ossificazioni di spazi suturali e i parietali divisi; Il canale infrasquamoso di Gruber ealtre particolarità morfologiche nella regione temporale (canale interstizialee processo ensiforme); La posizione del bregma nel cranio del Pithecanthropus erectus e la tendenza mono-genista, Atti dellaSocietà romana di antropologia; La capacità del cranio nelle diverse POPOLAZIONI ITALIANE ANTICHE e moderne; Una spiegazione del GERGO dei criminali – cf. H. P. Grice on L. J. Cohen, “I don’t want no more beer’ -- al lume dell'etnografia comparata, in Archivio di psichiatria, neuropatologia, antropologia criminale e medicina legale; Discussioni di antropologia generale, Monitore zoologico italiano; Terzo contributo all'antropologia fisica dei Siculi eneolitici (grotta della Chiusilla, alle Madonie, presso Isnello, circ. di Cefalù), Atti della Società romana di antropologia; Un cranio acrocefalico; Caratteri sessuali di affinamento e altre quistioniantropologiche, in Archivio per l'antropologia e l'etnologia; Crani dell'Australia, della Nuova Caledonia e delle isole Salomone, in Atti della Società romana di antropologia; Un cranio guayachì, un cranio (incompleto) ciamacoco e un cranio fuegino, ibid., pp. 235-254; Quattro scheletri di indiani Carinas (Sud America Centrale); Crânes européens déformés, in Revue de l'École d'anthropologie de Paris; Crani siciliani e CRANI LIGURI (La stirpe mediterranea e i pretesi negroidi, in Atti della Società romana di antropologia; Le proporzioni del busto nei due sessi e il canone di Fritsch; Materiale paletnologico della grotta del Castello di Termini Imerese; I crani egiziani del Museo civico di Milano, in Archivio perl'antropologia e l'etnologia; Fossili umani scimmieschi, in Monitore zoologico italiano; La posizione antropologica dei Maori, in Archivio per l'antropologia e l'etnologia; Alcune idee controverse sul DI-MORFISMO SESSUALE nell'uomo; La quistione dei pigmei e le variazioni morfologiche dei gruppi etnici, ibid., pp. 289-315; I crani egiziani antichi e arabo-egiziani dell'Università di Napoli; un osso "postzigomatico", in Attidella Società romana di antropologia; Per una sistemazione del tipo di Cro-Magnon e una rara anomalia (ossificazione nello spazio suturale coronale), in Archivio per l'antropologia e l'etnologia, XLI (1911), pp. 153-173; Il supposto centro antropogenico sud-americano, in Monitore zoologico italiano; Controversie intorno all'azione dell'ambiente sull'uomo, in Rivista di antropologia; Ueber die endocranischenFuschen der Arteria meningea media beim Menschen, in Zeitschrift für Morphologieund Anthropologie; The so-called laws of inheritance in man, in Medical Magazine; Schema di classificazione degli "Hominidae" attuali, in Archivio per l'antropologia e l'etnologia; Autoctoni immigrati e ibridi dell'etnologia africana; Nuovi studi sull'antropologia dell'Africa orientale; etnologia e antropometria delle popolazioni eritreo-somale-abissine e delle regioni vicine; Quattro crani preistorici dell'Italia meridionale (Romanelli, Vitigliano, Arpino e Fucino); Alcuni dati retrospettivi ed attuali sull'antropologia della Libia, ibid., pp. 255-288; Were the pre-dynastic Egyptians Libyans or Ethiopians?, in Man; Documenti sull'indiceschelico, in Rivista di antropologia; L'indice schelico nei due sessi; L'indice barico. La microbaria dell'adolescenza, l'allobaria sessuale e proposta di classificazione, in Archivio di fisiologia, XVI (1917-18), pp. 49-62; Le basi nazionali-etniche in Austria-Ungheria, in Scientia, s. 2, XXIV (1918), pp. 115-126; The origins of the Italianpeople, in American Journal of physical anthropology; Se ipopoli del mare delle iscrizioni geroglifiche appartengano tutti all'Italia, in Rivista di antropologia; A sketch of the anthropology of Italy, in Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland; La phylogénie humaine, in Scientia, s. 2, XXXI (1922), pp. 361-370; La distantia cristarum nella cintura pelvica dell'uomo. Valore assoluto nello scheletro e nel vivente. Valori relativi alla statura, al tronco e alla larghezza acromiale. Divario sessuale e paragone con gli antropoidi, in Archivio di scienze biologiche, III (1922), pp. 183-200.  Il G. appartenne a numerose società scientifiche italiane e straniere, tra le quali la Società imperiale degli amici di storia naturale, di antropologia e etnografia di Mosca, la Anthropologische Gesellschaft di Vienna, la Société d'anthropologie de Lyon, il Comité de patronage de l'Institut suisse d'anthropologie générale; membro corrispondente straniero della Société d'anthropologie de Paris, fu vicepresidente della Società romana di antropologia. Fu accolto nell'Accademia delle scienze fisiche e matematiche della R. Società di Napoli. Gli furono conferite la medaglia Paul Broca a Parigi e la nomina a "honorary fellow" del Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland.  G. muore a Napoli. Sposa Strachan, dalla quale aveva avuto due figli. Fonti e Bibl.: Necr. in Riv. di antropologia; in Riv.di biologia; World who's who in science, Hannibal, MO; Enc. Italiana, Notizie sulla vita, sull'attività accademica e sulle pubblicazioni del G. sono state fornite dal prof. Francesco Fedele curatore del Museo di antropologia dell'Università Federico II di Napoli.D.‘ G., SULLA DIGNITÀ MORFOLOGICA DEI SEGNI DETTI DEGENERATIVI, ROMA lE, i-.oescx3:e::e cSc o,*' (bretschxeider e regenberg) Librai di S. M. ia Regina d’Italia l'jstrafto dagl’Aiti della Società Homana di Antrojioloqia ,. Prefazione di Mingazzini Coincidenza delle abnormità somatiche colle abnormità della psiche. Spiegazione di tale fatto constatato negli alienati -- Morel. Spiegazione del medesimo fatto constatato nei delinquenti, nelle prostitute e negl’uomini di genio (Lombroso). Necessità di una sintesi. Concezioni sintetiche di Sergi e di Féré. Concezione sociologica della degenerazione -- Iacoby, Tarde, Ferri, Dali.e- magne. Definizione della degenerazione. Le singole stigmati somatiche abnormi. Plagio-cefalia, trigono-cefalia, scafo-cefalia, oxi-cefalia. Micro-cefalia e macro-cefalia. Plagioprosopia. Fronte sfuggente e fronte sporgente. Arcate orbitarie e seni frontali esagerati. Faccia mongolica. Prognatismo. Abnormità dentarie. Torus palatinus. Apofisi lemuriana. Mancato accavallamento delle arcate dentarie. Altre anomalie facciali. Collo e spalla. Torace en entonnoir e torace en gouttière. Bacino e andatura. Arti superiori e inferiori. Forma delle mani. Solchi palmari Linee papillari delle mani. Piede prensile e piede piatto. Polidattilia, sindattilia e brachidattilia. Anomalie del- T orecchio esterno. Naso ed occhi. Mascolismo, femminismo, androginismo, infantilismo. Polimastia e ginecomastia. Anomalie nel sistema pilifero. Appendice » 33 III- Frequenza dei singoli segni abnormi nei due sessi, indipendente- mente dalle psicosi e nelle diverse psicosi. Deduzione della loro importanza morfologica dalla percentuale con la quale, presi singolarmente, si presentano nei diversi gradi di degenerazione psichica Tabelle statistiche Spiegazione delle tavole Bibliografia. Studiare il SIGNIFICATO delle stigmate degenerative somatiche è merito in gran parte di una scuola antropologica, orgogliosa di ripetere il suo nome dal suo fondatore, LOMBROSO (vedasi). Che non tutte queste stigmate posseggano uguale dignità morfologica è noto. Però regna fin ora grande incertezza nell’attribuire all’une piuttosto che all’altre un giusto ed esatto valore. Attese a risolvere questo problema, da me consigliato, R. Dal suo studio esposto nel suo saggio, scaturiscono corollari che ci additano quali dei SeGnI cosi detti degenerativi, dobbiamo principalmente tenere in conto per emettere un sereno e sicuro giudizio sulle abnormità corporee d’un paziente. Le indagini di R. sono precedute da una chiara, minuta e coscienziosa rassegna di quanto finora si è scritto intorno al concetto della degenerazione; analisi degna di tanta maggiore considerazione, in quanto è desiderato un lavoro storico di questo genere, sopratutto in ITALIA. Roma. Mingazzini. Sento il dovere di ringraziare vivamente Mingazzini, che è inspiratore benevolo e illuminato del presente lavoro; nonché Bonfìgli, direttore del romamo frenocomio, gli egregi Cividalli e Gammarelli, primari nel medesimo, Ciarocchi, direttore dell’ospedale di S. Gallicano, che gentilmente permisero ai miei studi di avere una base positiva. Ringrazio altresì l’illustre Sergi, che per sua benevolenza s’interessa all’ argomento, dandomi all’uopo consigli e aiuti validissimi. Dites vous donc bien et réciproquement, que partout où vous voyez un cliangement dans le corps, vous avez à en chercher un dans l’intelligence. Dites vous que vous avez à etablir cette corrélation dans tonte 1’échelle, et toutes les dégradations de 1’entendement, depuis les derniers degrès de l’imbécillité jusq’au fait le plus élevé du génie, depuis la raison la plus droite et la plus ferme jusqu’à celle qui est le plus profondément et le plus irrémediablement troublée. Lelut, Cadre de la philosophie de l’homme, Annales médico-psychologiques. I. A Morel, giustamente osserva Gradenigo, e ad Esquirol, suo maestro, spetta il merito di avere per i primi messo in rapporto i SEGNI dell’alterazione psichica coi SEGNI dell’alterazione somatica, per dare della loro co-esistenza una unica spiegazione: i fisionomisti e gl’altri del cosi-detto periodo fisiologico o frenologico avendo esercitato la loro attività su altro campo, che non precisamente e rigorosamente quello psico-patologico. Giuste osservazioni anche in questo campo, è vero, sono state fatte; ma, o in via puramente teorica da menti acute, quale Lelut, o in modo quasi accidentale, come, per esempio, quell’osservazione di Portaiche dice “très-ordinaires” le anomalie nei cranii di maniaci, epilettici e apoplettici; nessuno poi, air eccezione d’Esquirol, tenta una spiegazione. Morel già nella prefazione al suo famoso “Traité des dégénérescences” afferma nettamente. Dans 1’état actuel de progrès l’ètude de 1’homme physique ne peut s’isoler de 1’ètude del’homme MORAL; e in ciò fa suo il pensiero di Bonnet. Il [Marro, I caratteri dei delinquenti. Torino -- PoRTAL, Considerations sur les rnaladies de famille, riferito da Lucas, Hérédité naturelle. Groham fa osservazioni anche più estese sui delinquenti -- Talbot, The etiology of osseous deformities etc. Chicago -- faut toujours en revenir au physique comme à la premierò origine de tout ce que Tame éprouve, pensiero diviso anche dair autore del contratto sociale che scrive: le nostre doti intellettuali, i nostri vizii, le nostre virtù e per conseguenza i nostri caratteri dipendere dalla nostra organizzazione. Stabilito poi ciò che si debba intendere per de-generazione, cioè una deviazione morbosa dal tipo normale dell’umanità, espone come conseguenza -- e qui è il punto geniale della teoria -- di tale deviazione nei discendenti una de-gradazione progressiva tanto psichica che somatica: a quest’ ultima assegna come limite la sterilità. In nessun punto esprime cosi completamente il suo pensiero come in questo: Le condizioni di de-generazione nelle quali si trovano gl’eredi di certe cattive disposizioni organiche si rivelano non solamente da caratteri facili a osservare, quali la piccolezza o la cattiva conformazione della testa, la predominanza d’ un temperamento morboso, deformità speciali, anomalie nella struttura degl’organi, impossibilità di riprodursi; ma ancora dalle aberrazioni più strane nell’esercizio delle facoltà intellettuali e dei sentimenti morali. E tutto il suo trattato cosi bello per unità di concezione e splendido per acutezza di osservazioni non è che lo svolgimento di questa tesi, con quel calore stesso di convinzione che faceva dire a Esquirol: « cette funeste transmission se peint sur la physionomie, sur les formes extérieures, dans les idées, les passions, les habitudes, les penchants des personnes qui doivent en ótre les victi- mes  ». — Pronta conferma e pregevole riceveva la suesposta teoria da quel saggio di Moreau de Tours, che a ragione è detto livre-ferment. Alcuni anni dopo Morel ritorna sull’ argomento, e ne raccoglieva nuovo e preziosissimo tributo di stima; poiché è meraviglioso vedere Griesinger stesso, che allora teneva lo Bonnet, Essai analytique sur les facultés de V dme.  Rousseau, Nocelle Eloise, lett. Morel, Traité des dégénérescences de l’espece humaine, Paris. Esquirol, Des maladies mentales considérées sous les rapporis médical, hygénique, et mèdico-legai. Paris. Moreau, La pshycologie morbide, Paris. Morel, De la formoiion du type dans les varieté dégénérées, scettro della psichiatria schierarsi fra i suoi ammiratori, e portare nel discorso col quale inaugura la clinica psichiatrica di Berlino le idee professate dal modesto medico di Saint-Yon. Noi troviamo che le persone colpite da una pre-disposizione ereditaria nevropatica presentano nella loro organizzazione qualche cosa che le distingue dalla maggioranza degl’uomini e per certe forme o per qualche parte del loro corpo sono contraddistinti e come afflitti in particolar modo dalla natura. Queste stigmati degenerative possono consistere in cambiamenti lievissimi. Anche LOMBROSO (vedasi), che allora fa le sue prime armi nella statistica, porta il suo contributo. Il medico di Saint-Yon aveva messo tra i colpiti da eredità I morbosa anche i delinquenti. Difatti seguendo la genealogia di una famiglia di degenerati aveva veduto: 1.^ generazione Immoralità, depravazione, accessi alcoolici e degradazione morale del bisavolo, che in una taverna è morto in rissa; 2. generazione Ubbriachezza ereditaria, attacchi nervosi che finiscono in paralisi generale nell’avolo; 3. generazione Sobrietà, inclinazioni ipocondriache, illusioni di persecuzione e tendenze omicide nel padre; 4. generazione Intelligenza difettosa, primo attacco di follia a 16 anni e passaggio in completo idiotismo; probabile estinzione della famiglia, non essendovi alcun sviluppo delle funzioni generative. Ma non aveva insistito nell’analogia tra delinquenti e pazzi, nè dilungatosi a dimostrare la natura morbosa del delinquente. Daily e Voi sin si ! occuparono a preferenza di quel raffronto, e Despine in seguito dimostra le anomalie morali del criminale e della prostituta. Ma è in Inghilterra sopratutto che una schiera di valorosi prende a trattare la natura morbosa del delitto: ho LOMBROSO (vedasi), La medicina legale delle alienazioni mentali studiata col metodo sperimentale Gazzetta medica italiana — provincie venete. Riferito da Maudsley, Corpo e Mente. Orvieto V. anche: Fisiologia e Patologia dello spirito dello stesso autore, Napoli. Dally, Remarques sur les aliénés et les criminels, Paris, Masson Voisin, De l’identità des causes du suicide^ du crime et de l’aliénation mentale. Despine, Psychologie naturelle, Paris, nominato Maudsley, Thompson; Wilson^ Needham; Nicolson -- ma quest’ultimo in senso negativo. Maudsley principalmente accetta in tutto e per tutto la teoria degenerativa di Morel, e definisce la classe criminale una varietà degenerata o morbosa della specie umana; contraddistinta da caratteri particolari d’inferiorità fisica e mentale; risultato fatale di una serie di generazioni; ma quanto alla dimostrazione anche lui si limita al lato psichico. Il lato somatico della dimostrazione; il più importante per noi; è merito insigne di un illustre seguace della teoria degenerativa in Italia; di VIRGILIO (vedasi). Questi difatti fa rilevare quanto comuni risultino dalle ricerche praticate (266 delinquenti) le stigmati degenerative somatiche le quali essendo in relazione con lo stato anomalo dell’organismo; permettono di annoverarlo nelle varietà morbose della specie con lo stesso diritto che dà alla psico-patologia di includervi l’idiozia; il critinismo e la follia. Nè Virgilio fra noi resta isolato; Andronico nei suoi Studi clinici sul delitto ritiene la causa essenziale che promuove il delitto di natura morbosa; anche lui fondandosi sui fatti somatici. L’asimmetria della faccia; il prognatismo; il naso camusO; le orecchie ad ansa; i diametri poco proporzionati della testa e della faccia che in tutte (122 donne delinquenti) si sono riscontrate; son SEGNI abbastanza SICURI e CARATTERISTICI da DEDURRE che per la non giusta conformazione e composizione dell’organo cervello e sistema nervoso; succedevano quelle nevrosi; isterismo; epilessia; melanconia; alienazioni mentali che sono e saranno sempre l’etiologia del morbo che chiamasi delitto. In Italia però non esisteno solo i puri seguaci della teoria degenerativa. Anzi da tempo vi s’è iniziato un movimento scientifico tutto originale; il quale alla luce della teoria d’evoluzione; la nuova stella polare che sorge ed era già alta sull’orizzonte; tende a dimostrare che i  SEGNI degene- Maudsley, Le crime et la foglie, Paris Virgilio, Saggio di ricerche sulla natura morbosa del delitto e delle sue analogie con le malattie mentali. Rivista di discipline carcerarie, Roma Andronico, Studi clinici sul delitto, Rivista di discipline carcerarie -- rativi di Morel non sono che arresti di sviluppo. A dir vero la teoria dell’evoluzione è stata applicata dal Maudsley alla psiche deir uomo, mai però nel senso del regresso, e tanto meno in relazione col lato somatico. E se Gratiolet dice: « gl’individui inferiori delle razze alte tendono ad avvicinarsi allo stato medio delle razze infime, è lontano dal dare alla sua sentenza il significato e la dimostrazione eh’ ha in Italia. Anche Down, che nota le analogie somatiche degl’idioti con popoli di razze inferiori, non ne trasse però alcuna deduzione nel senso darwiniano: la conclusione, che la razza bianca deriva d’un perfezionamento delle colorate, spetta tutta a Lombroso. Questi difatti, checché dice in seguito della nessuna influenza della teoria di Darwin sulle sue ricerche, -- e storicamente e psicologicamente non è spiegabile che nessuna influenza vi abbia esercitato -- pare in quel tempo tutto intento a confermare le vedute di Giglioli, dell’esistenza, cioè, d’un anello di congiunzione tra l’uomo e la scimmia, non pre-istorico, ipotetico, ma attuale, vivente, non per 1’esistenza d’un solo carattere, come già tenta Vogt, ma per tutto l’insieme somatico. Giglioli lo sospetta negli Akka, e Lombroso, attesa la grande analogia di questi negri coi cretini, assegna a questi ultimi il posto intermedio tra le razze melaniche e i quadru-mani inferiori. Sapientemente ne enumera e descrive i caratteri somatici e li paragona nella serie organica, onde conclude: Queste analogie hanno anche il vantaggio di spiegare in parte la genesi del cretinismo, in un arresto, cioè, dello sviluppo, in una data epoca fetale, in cui appunto noi riproduciamo lo stadio dei vertebrati inferiori. Le anomalie del corpo e del cranio in ispecie corrispondono alle aberrazioni del senso morale e della psiche, e chiama una famiglia di micro-cefali una famiglia di selvaggi crudeli; e fa notare  Maudsley, Le Corps et V Esprit Down, Ethnic classification of Idiots, Lombroso, illudi clinici ed antropometrici sulla microcefalia ed il cretinismo, Memorie del laboratorio di psichiatria e medicina legale della R. Università di Pavia. Bologna. Bianchi, CRIMINALISTI ITALIANI e criminalisti francesi, Milano. Giglioli, Studi craniologici sui chimpanzé – cf. H. P. Grice, “Read ‘chimp’ lit.’” , Genova. 6 che nei paesi ove domina il cretinismo i delitti hanno un carattere speciale di ferocia, e sono in maggiore quantità che nei paesi congeneri non affetti da cretinismo Da questo momento data la concezione dell’uomo delinquente. L'anno dopo quei famosi Akka sono esaminati da Mantegazza, e questi conferma la somiglianza tra le razze umane inferiori, gl'individui umani allo stato fetale e gl’animali più perfetti, somiglianza tosto estesa agl’esseri degenerati delle razze alte da Morselli e Tamburini. I quali in un lavoro sugi' idioti, mentre confermarono le vedute già enunciate da Lombroso per rapporto all'atavismo, non si allontanarono decisamente dagl'insegnamenti di Morel rispetto alle degenerazioni, quali deviazioni dal tipo normale malattie non più dell'individuo ma della specie. Una tale conciliazione tra la teoria degenerativa e le nuove dottrine non apparve nell'Uomo delinquente.Lombroso intento a stabilire l'analogia somatica del delinquente col selvaggio trascura completamente 1'etiologia morbosa. Nessuno sul momento si accorse della svista. La dimostrazione anzi parve così imponente, così schiacciante, raccolse tanti ammiratori che l'Italia potè andare orgogliosa di una nuova scuola, splendida costellazione sorta nel suo cielo scientifico. In Francia perfino si desta un' eco che cosi fedele non dove colà a lungo ripetersi. Bordier in uno studio sopra 36 cranii d' assassini trova la conferma del loro atavismo, onde conclude. Le criminel ainsi compris est un anachronisme, un sauvage en pays civilisé, une sorte de monstre, et quelque chose de comparable à un animai qui, né de parents depuis longtemps domestiqués, apiorivoisés, habitués au travail, apparaìtrait brusquement avec la sauvagerie indomptable de ses premiers ancétres. I due Akka di Miani, Arch. per l’Antrop. e l’ Etnol. Morselli e Tamburini, Degenerazioni fìsiche e morali dell’uomo. Rivista sperimentale di Freniatria e Med. leg. Lombroso, L’uomo delinquente, Milano. Bordieiì, Eiude anthropologique sur une serie de crànes d' assassins, Revue d’Anthropologie, Paris. Cfr. anche: Photograpliies de criminels, Bull. Soc. Anthr. È il concetto fondamentale della scuola già anticipato da Morselli, ripetuto da Lacassagne, da Delaunay, da Ferri, da Garofalo, vittoriosamente proclamato e consacrato al primo congresso d’antropologia criminale fin nelle sue conseguenze. Pour le jugement anthropologique de chaque criminel sont toujours nécessaires le caracteres organiques et psicologiques, conclude Ferri. Ma ben presto s’obietta: esiste veramente questo parallelismo tra tare anatomiche e tare psicologiche e sociologiche, non sono quelle semplicemente patologiche? Già FArndt considera tutte queste note somatiche e antropologiche come rappresentanti altrettanti disturbi dello sviluppo individuale, cioè delle vere iperplasie, ipoplasie ed aplasie. Poco dopo Morselli scrive: tanto i caratteri degenerativi che i patologici sono il prodotto di una medesima insufficienza del processo formativo dell’organismo. E contemporaneamente Virchow: La tero-morfia, cioè la somiglianza terato-logica con animali d’organizzazione inferiore s’esplica con arresti di sviluppo che rendono definitivi certi stadi tero-morfi dell’ontogenesi. Egli nega che vi sia in ciò intervento d’altra forza interna che la deviazione patologica, senza relazione con l’atavismo. Ma Hartmann specialmente affronta il quesito. Questi sebbene riconosce che alcuni uomini ai quali è toccata una conformazione somatica infelice, i quali sono affetti da incapacità fisica e debolezza mentale più o meno pronunciate, hanno nel loro aspetto, nel loro comportamento strambo, nella loro vita nomade e vuota di pensieri qualche Morselli, Il suicidio nei delinquenti. Rivista sperimentale di Freniatria e Med. leg. Lacassagne, U liomme criminel comparò à Vhomme primitif, Lyon, Delaunay, Bull. Soc. Anthr. Ferr^, I nuovi orizzonti del delitto e della procedura penale, Bologna, Garofalo, Criminalogia, Torino, e l’anomalie du criminel, Revue philosophique Ferri, Actes du premier Congrès d’Anthr. crini. Arndt, Trattato di psichiatria. Morselli, Manuale di SEMEJOTICA SEMEIOTICA SEMIOTICA delle malattie mentali, Milano. Virchow, Descendenz und Pathologie, Virchow’s Archiv. » CHI. . cosa che ricordi senza tema di contraddizioni i Ciiratteri delle scimmie, chiude quel suo molto pregevole volume sugli antropo-idi con queste considerazioni. Le reversioni non sono impedite dall’evoluzione intellettuale dell’uomo. Le tero-morfie possono ripartirsi ugualmente tra le razze umane inferiori e le superiori. Non altrimenti accade talora di osservare nelle razze primitive così come nelle razze più perfezionate del cavallo, dei ritorni alle forme fossili. Non è lo sviluppo somatico ma lo sviluppo intellettuale dell’umanità che progredisce uniformemente e senza salti. Sotto il rapporto fìsico vantaggi e imperfezioni possono esistere in un dato numero di negri e di Papua e mancare in un numero eguale di Europei e viceversa. E più concisamente Cdajanni. Quanto all’atavismo morale è essenziale di non confonderlo coll’atavismo fìsico. L’evoluzione fìsica, che viene da lontano, non è parallela all’ evoluzione morale di data più recente. Questa circostanza esplica la sua non localizzazione. Nel caso speciale poi del delinquente, Lacassagne già allo stesso congresso di Roma, non senza stuj)ore di Lombrosiani, dichiara i caratteri somatici d’importanza mediocre, come quelli che possono trovarsi “chez de fort honnétes gents.” D’altra parte la teoria degenerativa hiceva quotidiani progressi: veniva adottata in Germania e in Austria; in Francia Falret stabiliva l’identità tra stigmati degenerative e stigmati ereditarie, e la scuola di Sainte-Anne apertamente classilica il delinquente tra i degenerati.In Italia lo stesso Marro ondeggia, Sergi s’appresta a trovare nelle sue splendide Degenerazioni umane un posto per il delinquente. È evidente. Dopo dieci anni di entusiasmo nazionale, dopo il battesimo solenne del congresso antropologico, le teorie lombrosiane sono destinate alla storia. Proseguire la lotta su quel  Hartmann, Les singcs anthropoides et V homme. Paris, 1886, pag. 154.  CoLA.JANNi, La sociologia criminale, Catania, 1887. (3) « Actes da premier Congrès d’Anthrop. criniin. », pag. 166. (4) Kraephlin, Compcndium der Psychiaìrie, Leipzig, 1883, p. 64.— Krafft- Ebing, Trattato chimico-pratico delle malattie mentali, Torino, 1886, Voi. II, p. 114. — Moebius, Diagnostica generale delle ynalattic nervose, p. 279.  « Annales inédico-psychologi(|ues », Mars, 1885. (6) Cfr. « Actes du premier Congrès d’Antlirop. crini. » pag. 11. — 9 — terreno era perfettamente inutile. Il Lombroso ebbe T intuizione dell' avvenire, le sue stesse osservazioni (1) lo convincevano, e pure criticando 4a tebria patologica, trovò modo di avvici- narsele ammettendo nel delinquente l'atavismo e la malattia. « Mi sembra, egli dice nell'edizione Francese del 1887, che essa (la teoria degenerativa) abbracci un numero troppo grande di regioni del campo patologico, poiché va dal cretino all'uomo di genio, dal sordomuto al canceroso e al tisico, e che sia impos- sibile di ammetterla senza restrizione. Io credo che valga meglio per il momento accettare l'arresto di sviluppo che ci è apparso solidamente stabilito su una base anatomica e che ha il merito di conciliare l'atavismo con lo stato morboso. L'analogia tra il pazzo morale, il criminale nato e l'epilettico rimuove per sempre uno screzio che si perpetuava tra i moralisti, i giuristi e i psichiatri, e che scoppiava talora tra le scuole psichiatriche ». Ma la speranza doveva andare delusa: neanche questo compro- messo parve sufficiente, anzi con più insistenza e più ardore si tornava a battere in breccia l'atavismo teratologico. Questa volta è il Topinard che dà una di quelle risposte chiare come cri- stallo, che sole possono uscire da menti in cui la logica si sposa all'analisi più rigorosa. Premesso, tanto per non alimentare illusioni nei lettori, che « la téte d'un coquin ressemble en général à la téte d'un honnéte homme » entra nell'argomento. « I caratteri atavici o reversivi, come insegna la teoria, sono dovuti ad arresti dello sviluppo ontogenico sotto l'influenza di qualche accidente brusco o di qualche disturbo di nutri- zione, sopravvenuto durante la gravidanza o dopo. Il carattere che si constata più tardi nell'adulto non è che la riproduzione di ciò che esisteva al momento in cui l'accidente o il guasto s'è prodotto nell'embrione, il feto o il bambino. Si trova che in questo momento l'embrione o il feto è l'immagine di una delle tappe fllogeniche e che per conseguenza lo stesso carat- tere si presenta nella razza, nella specie, nell'ordine, nella famiglia corrispondente a questo stato. Benissimo ! Ma questo non implica una relazione diretta tra il carattere presente che (1) Lombroso, Identità dell' epilessia colla pazzia morale e delinquenza congenita. « Arcliivio di psichiatria e antrop. crimin. », 1885, pag. 3. Polemica in difesa della scuola criminale positiva, Bologna, 1886, pag. 36. appare nell’ uomo, supponiamo, e il carattere estinto trovato neir animale: una continuità tra i due. «Se n’est pas de Thé- rédité, il ne s’agit que d’ime ressembla'nce, d’un reflet, d’un développement ontogénique interrompu » (1). E più avanti: « No! tra la specie umana ei suoi antenati filogenetici, tra le razze presenti e le razze primitive ogni continuità è scom- parsa. Il filo, a forza d’allungarsi e di assottigliarsi s’è rotto. Tra le razze preistoriche e le nostre una moltitudine di razze si sono interposte e sono scomparse; c’è stata successione e rimpiazzamento. Le circostanze possono fare che alcuni di noi rassomiglino ai selvaggi primitivi e anche abbiano istinti animaleschi, senza che occorra per ciò mettere in campo un risveglio atavico dell’eredità o una specie d’influenza occulta. Senza dubbio nè la criminalità, nè il preteso tipo criminale sono reversioni ». E il Féré va più in là: se si ammette, egli dice, che i microcefali e gl’ imbecilli rappresentano dal punto di vista psichico qualcheduno dei nostri antenati, si dirà pure che l’infecondità comune in questi stessi soggetti è anche la riapparizione d’un carattere atavico? « .... on est en dehors de tonte donnée scientifique, lorsqu’ on suppose que une anomalie, par cela seni qu’elle peut s’expliquer par un arret de développement, rappelle un type primitif de Tumanité » (2). In particolare poi aggiunge: « le traccie di degenerazione, quali le manifestazioni neuropatiche e vesaniche, scrofole etc., che così frequentemente s’ incontrano nei delinquenti, non hanno nulla di comune con T atavismo, e sembrano anzi escluderlo, perchè sono incompatibili con una generazione regolare », opinione già espressa dal Colajanni. E non mancava una voce originale, all’ infuori delle scuole: « Se l’idiota, se il delinquente, se l’australiano hanno moltissime somiglianze fra di loro è perchè nell’albero umano tutti i rami bassi si toc- cano; cosi come si intrecciano fra di loro tutti i rami alti, ma eguaglianza di livello e comunanza di parecchi caratteri non vuol dire identità di natura o di origine » (3). (1) Topinard, U anthropologie criminelle. « Rgv. d’a.nthr ». nov. 1887, pag. 682. (2) Féré, Bégénérescence et criminalité. Paris, 1888, pag. 69. (3) P. Mantegazza, Gli atavismi psichici. « Archivio per l’Antropologia e l’Etnologia », 1888, pag. 73. — 11 Al Congresso di Parigi P opposizione si accentua, nè solo da parte dei Francesi. Orchansky afferma che i sintomi degene- rativi non si trovano più frequenti nei criminali Russi che nella popolazione normale (1). Cosicché V anno dopo Tarde può scrivere: nessun segno esteriore permette di riconoscere la criminalità (2); e il Baer: « non riconosciamo alcun indice organico che debba condurre al delitto (3). — Un nuovo con- cetto faceva capolino nelT opera di Ellis (4). Ivi il dottor Vans Clarke riproducendo trenta disegni di teste di criminali scelte tra le più caratteristiche in circa mille detenuti osserva che sono teste « piuttosto eccezionali che tipiche », e Couta- gne fa notare che questo giudizio potrebbe applicarsi a tutta P anatomia del delinquente. Per il Manouvrier le anomalie riscontrate sui criminali « caracterisent tout au plus des ten- dances » ; d' altra parte « degli atti non soltanto differenti ma anche opposti quanto alla loro forma e al loro valore sociolo- gico possono essere fisiologicamente simili » (5). Legrain dal canto suo affermava, che le influenze perturbatrici non si eser- citano simultaneamente in tutti i punti delP organismo, e che non esiste alcun parallelismo tra le stigmati fisiche e le psi- chiche (6). Il Congresso di Bruxelles rappresenta una vittoria segnalata degli oppositori: basti ricordare, il rapporto di Houzé e Warnots (7), e la tesi dell’ lelgersma (8). Un anno dopo il Baer fa sentire tutto il peso della vinta battaglia: i criminali (1) « Actes (ÌLI 2A congrès d’ anthr. criminelle ». (2) Tarde, La philosophie pénale. Lyon, 1890. (3) Baer, Il delinquente considerato dal punto di vista antropologico e sociologico. « Rivista di discipline carcerarie » 1890, pag. 521. (4) Havelock-Ellis, The criminel. London, 1890. (5) Manouvrier, Les aptitudes et les actes. « Rev. scient. », aoùt, 1891, pag. 234. Cfr. Existe-t-il des caractèr.es anatomiques propres aux criminels? « Actes du 2.e congrès d’ anthr. criminelle »; nonché « Bull. Soc. Anthr., » 1892, pag. 100 e segg. (6) Legrain, De la dégénérescence dans V espèce humaine, « Ann. de la polycl., » 1892. (7) Houzé et Warnots, Existe-t-il un type de criminel anatomiquement determiné? « Actes du 3.e congrés d’ anthropol. criminelle ». (8) Ielgersma, Les caractères physiques intellectuels et moraux cìiez le cri- minel né sont d' origine pathologique. « Actes du 3.e congrés d’ anthr. crim. ». — 12 possono presentare anomalie somatiche, ma queste non impli- cano nè inferiorità psichica, nè inferiorità morale. Le tare degenerative non sono nei delinquenti che fenomeni concomi- tanti, per lo più disturbi di nutrizione, avvenuti nella prima età, o segni di rachitismo, fatti che sono straordinariamente fre- quenti nelle classi inferiori, alle quali specialmente apparten- gono i criminali (1). E il Féré concludeva: « la frequente asso- ciazione del vizio e del delitto con le nevrosi e particolarmente i con la pazzia e V epilessia e con le abnormità fisiche costi- tuisce una forte presunzione in favore della teoria patologica 0 teratologica contro la teoria atavica del delitto » (2). Oramai non la Francia, ma tutta V Europa insorgeva con- tro il Lombrosismo, e segno questo di grande vitalità sarebbe stato, se tante schiere di nemici occorrevano per combatterlo; ma dall’ altro campo a vero dire nulla si faceva per opporre un argine, anzi si affrettava la rovina, andando oltre le idee del geniale capo-scuola, come in tutte le scuole succede dove 1 seguaci sono molti e di molto ingegno. Il primo sintomo di tale tendenza si ha nel Garofalo che parla di « famiglie demo- ralizzate ed abiette che si propagano, ed in cui si continuano le unioni fino a tal punto da formarsi entro la razza una sotto- razza di qualità inferiore » (3). Poi in Germania il Kurella riprende l’ idea dal lato somatico là dove dice: Oggi ehe estese ricerche hanno dimostrato la grande variabilità della specie, non si va lontani considerando i segni degenerativi come varietà (4). Non dà la prova dell’ enunciato: ma Santangelo Spoto' si affretta a trovarla: secondo questi « il perpetuarsi della polidactilia viene a raftbrzare la teoria dell’ eredità fisica dell’ anomalia » (5). Invero Muir, Boyd, Drake Brockmann, Lucas e molti altri hanno fornito una quantità di prove della (1) Baer, Der Verbrecher in anthropologischcr Beziehunrj, Leipzig, 1803, pag. 395. Cfr. Meynert, « Versatiimluiig Deutsche!- Natiirforscher und Aei^zte », 1888. « Deutsche mediciniscbe AVochenschrift », 1889, pag. 117. (2) Féré, La famille néoropathiqiie. Daris, 1894, pag. 47. (3) Garofalo, Criminologia. Torino, 1891, pag. 113. (4) Kurella, Naturgeschichte des Vevbrechers. Stuttgart, 1893, pag. 12. (5) Santangelo Spoto, Polidaltilia e degenerazione. « Archivio di Psichia- tria e Antrop. crini. » 1894, p. 10. persistenza di tali deformità attraverso le generazioni (1). Volendo si potrebbe anche trovare di più; alludo ai casi in cui r eredità di una stessa abnormità si manifesta con un carattere progressivo. Alcuni sono stati riferiti dal Lucas (2). Per esempio, P assenza congenita dell’incisivo laterale supe- riore rimpiazzata nella generazione successiva da un labbro leporino con divisione del velo pendolo. Cosi la madre d’un bambino che presentava una divisione del velo pendolo, aveva una volta palatina fortemente ogivale con presenza del torus palatinus. Fatti del medesimo genere sono stati constatati a proposito della brachidactilia. E a coronare finalmente l’argo- mentazione starebbe senza dubbio il fatto che la riunione di diversi segni abnormi può essere ereditata, come attestano le osservazioni di Picard (3), che segnalava l’eredità simultanea dell’ectrodactilia, del labbro leporino e dell’ ectropion, e di Aliai! lamieson  che notò nella stessa famiglia la frequenza della divisione del velo palatino e anomalie dentarie. Che si potrebbe desiderare di più? l’eredità delle abnormità fisiche e psichiche insieme? Ebbene, Moore registrò il caso di una ragazza imbecille, della quale l’avo e i due zii erano come essa affetti di polidattilia e com’essa alienati (5). Nè effettiva- mente, per rientrare nell’argomento, l’eredità delle tendenze criminali si può mettere in dubbio dopo la classica inchiesta del Thompson (6), il quale ne vide esempi splendidissimi: famiglie intiere costantemente mantenute nelle prigioni; e la deprava- zione mentale seguiva la deviazione fisica. (1) Muir, Note of a curiouii inslance of ahnormal development of adven- titious pngers « Glasgow nied. joiirn. », 1887. T. I, pag. 154. — Drake Brokman, Remnrhablc cases of polydactylism « med. joiirn. » 1882 T. II, j>ag. 1167. Lucas, On a remarkable inslance of eredilnry tendinei/ of supernumerary digitis Guy’s hosp. rep. » 1881, S.'* serie XXV, p. 417, etc. (2) Lucas, On thè congenital absence of o,n upper lateral tooth as a fore- runner of liarelip and cleft palate, « Trans, of clinical Soc. of London », 1881, XXI, p. 64. (3) Picard, Transmission héréditaire etc. « lonrn. des Comi, méd-chir. » 1842, IX, p. 230. (4) Ali.an Iamieson, On deft palate and incisor teeth; an instance of heredily « Bdinbiirg med. jonrn. », 1880-1, XXVI, p. 117.  « Med. Times and Gaz. », 1865, T. II, p. 573. (6) Thompson, Psychology of Criminals, London, 1870, — 14 — Data una tale dimostrazione, l’ipotesi del Kurella appare seducente. Che si potrebbe obiettare a chi volesse sostenere che i cosidetti segni della degenerazione sono, per usare 1’ espressione del Kurella, « varietà anatomiche » esistenti o in via di formazione negli ascendenti, oppure in via di progressiva accentuazione nei discendenti? — Si potrebbe obiettare che la teoria del Darwin oramai ha fatto il suo tempo, e se tutti ammettono l’evoluzione nessuno ammette quel meccanismo speciale assegnatole dal Darwin; ma neanche la teoria del Weismann (2) accettata dai più si può dire che stia contro, dopo la spiegazione data dallo stesso autore sulla possibilità di avere caratteri nuovi ed ereditari (3). D’altra parte la preponderante influenza accordata in tal guisa all’e- redità conforterebbe mirabilmente l’ipotesi del tipo criminale anatomicamente distinto, la cui esistenza non potrebbe che avvantaggiarsi dall’ ammissione di una relativa stabilità dei caratteri degenerativi. Lombroso, Metzger, Baer, Nache, Dalie- magne convengono (4) tutti più o meno nel concetto che « un individuo si allontana sempre più dalla norma, cioè dallo stato normale della specie a cui appartiene, quanto più numerosi sono i cosidetti segni degenerativi » (5). Ma un allontanamento dalla norma non può costituire un tipo, e tanto meno poi nel caso speciale il tipo degenerativo criminale, che starebbe tanto a cuore alla scuola di Torino: quindi sotto questo punto di vista non a torto insiste il Kurella nel suo concetto della « varietà anatomica ». Una deduzione molto logica però pesava fatalmente su questo tentativo, poiché se i singoli caratteri del delinquente sono varietà nel senso Darwiniano, (1) Weismann, Die Continuitàt der Keimplasma' s, als Grundlage einer Theorie der Vererhung. Iena, 1885. (2) Weismann, Die Continuitàt der Keiynplosnio\s, eine Theorie der Verer- bung. Iena, 1892. (3) Lombroso e Ferrerò, La donna delinquente, la prostituta e la donna normale, Torino, 1893, p. 351; e altrove. — Metzger, Zur Leìire von den dege- nerationszeichen, « Allg. Zeitschrift. Fs. » 1889, {>. 501 e segg. — Baer, Op. cit., pag. 193. — NàCKE, La valeur des signes da dégénérescence, « Annales niédico-psychologiques ». Sept-Oct., 1894. ~ Dallemagne, Dégénérés et déséqui- librès, Bruxelles, 1895, p. 249. (4) G. Mingazzini, Il cervello in relazione coi fenomeni psichici. Torino. 1895, p. 193. allora il loro complesso viene a costituire V Homo sapiens varletas delinquens (eine Varietàt des Homo sapiens). Era T antico concetto di Maudsley che risorgeva: « la classe delinquente, aveva detto il medico Inglese, costituisce una varietà della specie umana, contraddistinta da caratteri peculiari », e cosi diversa dal resto degli uomini « come un montone a testa nera lo è da tutte le altre razze di montoni ». Ora come questa varietà poteva essere generata dair atavismo? si doman- darono in Germania. Prima di tutto nelP uomo delinquente, disse il Koch, si tratterebbe se mai di un atavismo parziale, e quale atavismo parziale! un po’ di selvaggio d’ Africa, un po’ di Chinese, un po’ di questa scimmia, un po’ di quella o di qualche altro animale (1). A meno che non si voglia ammet- tere che l’ ignoto avo del genere umano, il quale un po’ doveva anche essere stato il progenitore di tutte le scimmie possibili e degli altri animali abbia avuto raccolti in sè questi segni atavici ! Ma quand’ anche vogliamo concedere che si erediti una tale stranissima varietà, non si sa se temporanea- mente o per sempre, quale può essere la causa di un tale atavismo? Koch conclude pertanto che i segni degenerativi del delinquente « nicht atavisch und nicht die Merkmale einer Varietàt sind » (2). Quanto ci sia di vero in questa opinione e quanto di eccessivo, e come la domanda del Koch possa trovare una risposta soddisfacente, lo vedremo in seguito quando riprenderemo la quistione da un punto di vista più generale. Certo è che intanto 1’ esagerazione produceva non solo la critica del Koch e di altri, ma gettava una cattiva luce su tutto l’ atavismo. Lo stesso Delage evoluzionista convinto insorge (1) Koch, Die Frage nach dem gehorenen Yerbrecher, Ravensburg. 1894, p. 6. (2) Ibidem. — Cfr. anche: NàCKE, Die Criminal- Anthr omologie, ihr jet zig er Stand-punkt, ihre ferneren Aufgaben, und ihr Verhdltniss sur Psgchiatrie « Retz’ s Irrenfreund », 1894, N. 3 e 4 e altrove. — Kirn, Ueber den gegenwàr- tigen Stand der Kriminal Anthropologie, « Allgemeine Zeitschrift fùr Psychia- trie », Bd. 4, Heft III. n. 17, 1895. — Debierre, Le orane des criminels. Biblio* théque de criminologie. N. XIII. Lyon, 1895. Flechsig, Die Grenzen geistiger Gesundheit und Krankheit, Leipzig, 1896, pag. 30, 38. — ed altri (Zakarewski, Sernoff). — Del resto già in precedenza il Moravsik (Die Bedeutung der Dege- nerationszeichen bei der Yerbrecherischen Neigungen « Centralblatt fùr Ner- venheilk. und Psych. » 1891) aveva negato il tipo criminale. — 16 contro Darwin: « Tutte le volte, egli dice (1), che un'ano- malia in una specie ricorda un carattere che era normale nelle specie anteriori, la si considera come generata dall' ata- vismo. L'Hipparion ricompare nei cavalli a tre dita, l'Anchi- terium in quelli a cinque dita, il mammifero a mammelle multiple nelle donne polimaste, la scimmia antropomorfa nei microcefali, la scimmia inferiore negli uomini codati. Ma la coda che in alcuni individui misura sette a otto centimetri e conta parecchie vertebre non è una coda di scimmia; tutti i suoi tessuti sono tessuti umani. Come potrebbe essere ciò, se essa provenisse dallo sviluppo di un germe latente dimenticato in un canto del nostro plasma germinativo? (2) Bisognerebbe ammettere che questa tendenza si sia sviluppata da sé stessa sotto T infìuenza di cause presenti differenti dall' atavismo. Queste cause generano tante innumerevoli anomalie (sindattilia, ciclopia, reni supplementari, etc.) che non sono normali in alcuno dei nostri antenati, perchè non ne produrrebbero tali che rammentano alcuni caratteri normali di questi? » Messo in dubbio l'atavismo, la seconda parte dell'ipotesi Lombrosiana considerata come « ime extension peu raison- nable du syndrome pathologique de T épilepsie » (a me non tocca dire di più a questo riguardo), la scuola di Sainte Anne trionfa sur fous ìes terrains (3). Del resto questo successo non ha niente di sorprendente, aveva già scritto il Dallemagne. « La teoria della degenerazione (o teoria patologica o terato- logica è la stessa) engìohe tutte le ipotesi emesse sul delitto e sul delinquente.... non aveva che a formularsi per incontrare una adesione quasi unanime. Difatti come avrebbero potuto i partigiani del criminale epilettico, neurastenico , nevrosico, cerebrale, giustificare la loro resistenza? Anche quelli che con Marro riportano la genesi del delitto assai lontano nel dominio degl' infinitamente piccoli, delle molecole cerebrali, non potè-  Delage, La structure du protoplasma et les théories sur V hérédité et les grands prohlémes de la Biologie générale. Paris, 1895, p. 245. (2) Gegenbaur aveva già fatto un’ obbiezione simile a proposito della poli- dattilia. Ultimamente è stato risposto con ragione che ciò dipende dall’azione che r individuo ha sullo sviluppo dei suoi organi, vincendo la stessa influenza ereditaria (Legge),  Dallemagne, Bègénèrés et déséquilibrés vano mercanteggiare il loro concorso. Essa doveva incontrare r appoggio dei psicologi che con Colajanni preconizzano V ata- vismo morale. Quelli, che in compagnia di Sergi giungono alla conclusione che vede nel criminale la sintesi di tutte le degenerazioni umane, non potevano contraddirla ». Effetti- vamente anche in Italia una nuova convinzione si faceva strada negli animi. Già il Koncoroni in tesi generale si era accostato alla teoria patologica: « se un individuo devia dal cammino deir evoluzione morfologica e funzionale tracciata dal progresso deir umanità, ciò non può essere senza che una causa morbosa venga ad ostacolare r indirizzo fisiologico del- r ontogenesi e ad arrestarlo ad un grado inferiore (atavismo) o a deviarlo manifestamente nel campo della patologia » (1). Il Mingazzini pure dietro i suoi studi sulla microcefalia veniva a questa conclusione generale: « durante rontogonia i ricordi filogenetici in tanto scompaiono, in quanto sono sostituiti da formazioni definitive appartenenti ad una data forma animale e che si fissano per legge di eredità. Se un disturbo inter- viene nella lotta fra hontogonia e la filogonia durante lo sviluppo, non solo i ricordi atavici aventi una vita transitoria rimarranno vittoriosi, ma potranno riprodursi di nuovo quelli latenti e rimanervi definitivamente stabili. Ora precisamente sono i processi morbosi, ai quali dobbiamo ascrivere V elemento più importante atto a disturbare il completamento regolare dei processi evolutivi (2). « Il Lombroso stesso infine nella 2. edizione francese delVHomme criminel scrive: « .... les caractéres du criminel-né proviennent presque tous, de la dégénérescence et de la continuelle tension de L esprit » (3). * (1) Roncoroni, Trattato clinico dell' epilessia. Milano, 1894, pag. 66. Mingazzini Anche Morselli scrive: moltissime di queste stimmate della degenerazione sono teriomorfiche, ossia di indole atavica e reversiva e si spiegano forse con ciò che la labe gentilizia affievolisce il potere di evoluzione metabolica degli elementi staminali deir individuo e loro vieta di raggiungere le fasi ultimamente acquistate dalla sua specie e dalla sua razza ». Antropologia generale, 1896, pag. 665. (3) Lombroso, Vhomme criminel, 2.® édit. franc^aise, Paris. 1895. — Cfr. Helen Zimmern, Cesare Lombroso, « Westermann’s illustrirte deutsche Monats- hefte. », Febr. 1896, p. 551. — È forse a questa fase del pensiero Lombrosiano Intanto che intorno airiJomo delinquente e intorno alha- tavismo si battagliava, non ristava il Lombroso e la sua scuola dalL investigare altri campi di vere o presunte degenerazioni psichiche, per vedere se in esse era possibile portare questa nuova conferma, la contemporanea presenza cioè della dege- nerazione somatica, elevata in tal guisa quasi a mezzo diagno- stico, 0 per lo meno a una specie di controllo, di marchio che L organismo degenerato aveva in sè stesso. Cosi si accinse allo studio della prostituzione che sino dall’epoca del Moreau (di Tours) era stata intrav veduta come una degenerazione, ma non potuta dimostrare dal lato antropologico. « La prostitution, scriveva infatti il Moreau nel 1859, suppose nècessairement un emportement dans les passions, une audace dans le vice, ou bien une défaillance du sens inorai qui ne sauraient guère se rencontrer dans les organisation régulières, et dont il est impossible de voir la source ailleurs que dans les prèdispo- sition morbides héréditaires ou constitutionelles dont Linfluence nous est desormais bien connue » (1). Notava altresì il facile passaggio a malattie mentali, come prima di lui già Rossignol (2), e poi il Despine (3) il quale insiste sull’analogia della prosti- tuzione con l’isteria. Le ricerche erano dunque giustificate e i risultati effettivamente furono positivi: la percentuale di molte anomalie nelle prostitute superava quella stessa data dalle delinquenti. La spiegazione del fenomeno, non occorre dirlo, doveva ribadire il concetto dell’atavismo, con cui il Lombroso spiegava la delinquenza nelle sue manifestazioni che si riferiva il Dallemagne quando nell’ ultimo Congresso d’Antropologia criminale (Ginevra, Agosto 1896) diceva: « On pensait que l’ école italienne avait abandonné la conception anatomique du type criminel. Et voilà que Lombroso vient d’affirmer à nouveau l’existence du type criminel, comme aux premiers jours ». Effettivamente quest’affermazione fu fatta nel modo più energico e intransigente dall’illustre capo della scuola Italiana. Conciliante parve invece la dichiarazione del Ferri che il tipo criminale non è esclusiva- mente determinato da dati anatomici (Archiv. d’AntJirop. crimin.^ t. XI, n. 65, pag. 492 e 516); e ancora più quella del Forel: « Le criminel-né existe en tant que dégénéré frappé d’ime hérédité fatale ». (1) Moreau, Op. cit., pag. 380. (2) Rossignol, Apergu medicai sur la moison de Saint Lazzare, 1856. (3) « Annales des Sciences naturelles psichiche e nelle sue condizioni somali che, e sotto questo presupposto si venne facilmente a dire: ma la prostituzione è delinquenza! Il sofisma: « la delinquenza è spiegata dairatavismo^ la prostituzione è delinquenza, dunque anche questa è spiegata ’ dairatavismo » una volta messo fuori seduceva le menti: nessuno badava che la tesi del Lombroso era dimostrata ugualmente qualora fosse provato soltanto T atavismo della prostituzione, "senza la complicanza affatto gratuita della sua problematica identità con la delinquenza. E difatti il quesito cosi semplifi- cato fu risolto splendidamente dal Sergi, il quale, negando la presunta identità sopradetta, dimostrò la psicologia atavica della prostituta in un libro rimarchevole (1). Il concetto fu ripreso più tardi dal Ferrerò, che risali sino alla lubricità delle scimmie e degli animali più vicini all’ uomo, avvicinando troppo però questo substrato alla prostituzione, che mai è stata una « condizione normale dei rapporti sessuali » (2), ma doveva sorgere molto più tardi, in società relativamente civili, come fenomeno di reviviscenza di uno stato psichico anteriore, non di sopravvivenza di un fatto già normale (3). Un ultimo campo era ancora da esplorare alla luce di questo nuovo mezzo diagnostico, il campo del genio, e il Lombroso vi si inoltrò, fiducioso che a quella fiaccola le tenebre avvolgenti V essenza del genio sarebbero rischiarate e le intui- zioni già fatte verrebbero confermate. Perchè anche in questo il Moreau, vero precursore, l’aveva preceduto nella sua Psyclio- logie morbide, opera di non comune valore, concretando alla sua volta ciò che sino dai tempi di Aristotele si sospettava e che è stata sempre ed è tuttora convinzione popolare, cioè essere il genio una nevrosi (4) e non di rado una vera alienazione (5). Qui il compito del Lombroso a vero dire fu molto più grave che non nel caso del delinquente o della prostituta; si trattava di riscontrare la contemporanea presenza della degenerazione psichica, funzionale e somatica in gente che non era precisa- (1) Sergi, Le degenerazioni umane, Milano, 1889, pag. 119 e segg. (2) Ferrerò, Vatavisme de la prostiiution, « Revue scientifìque » 30 Luglio 1892. — Lombroso e Ferrerò, Op. cit., pag. 258-260. (3) Per convincersi di ciò basta leggere le pagine del Sergi sopracitate. (4) Moreau mente alla portata delle sue ricerche obiettive. Tuttavia per quella parte che ci riguarda i risultati sembrano convincenti^ se il Lombroso può affermare (1) che Socrate^ Skoda, Ibsen, Tolstoj, Dostojewski, Magliabecchi, Darwin, Cooper, Mind (celebre pittore di gatti). Schiapparelli hanno aspetto cretinoso (2) o degenerato (la detérioration de Thomme physique est une condition du perfectionnement de Thomme inorai, scriveva Moreau); e che quasi tutti i geni differiscono tanto dal padre che dalla madre, per esempio Foscolo, Michelangelo, Giotto, Haydn, il che è uno dei caratteri trovati nei degenerati, come pure la mancanza di tipo etnico (3). Notevole sotto questo punto è T osservazione che la donna di genio presenta sempre grandi anomalie e, la più grande, la somiglianza coi maschi, la virilità (4). Ma dove i risultati furono negativi fu nello studio delT atavismo del genio, risultati negativi che sono dal Lombroso spiegati con T azione livellatrice delT ambiente, per cui nei tempi e negli stati selvaggi i geni furono soffocati sul nascere e non lasciarono che una traccia di se, uiT ombra irrisoria (5). Nulladimeno indica la precocità dei geni come un fatto nettamente atavico, e a un certo punto esce in queste parole: « malgrado sia il genio la meno atavistica delle manifestazioni umane, malgrado rappresenti dunque il vero progresso delT umanità, pure s’associa a degenerazioni ultra-ata- vistiche (intende la sterilità). Tale è pure il mancinismo, taTè la piccola statura che trovammo in enorme preponderanza, e tali sono l’apatia dei sensi e la crudeltà, che sono le ma- nifestazioni più vicine a quelle dell’ animalità » (6). Ora che questi fatti giustifichino « naturalisticamente, atavistica- mente la nevrosi del genio » (7) è più facile dirlo che dimo- strarlo (8), in quanto che bisognerebbe prima spiegare la pre- (1) Lombroso, V uomo di genio, pag. 9.  Cfr. Moreau, Op. cit., pag. 478. (3) Lombroso, Op. sopracit. pag. 478, (4) Lombroso, L'uomo di genio, pag 261. Venturi, Le degenerazioni psicosessuali^ Torino, 1892, pag. 297. (5) Ibidem, pag. 17. (6) Ibidem, pag. 625. (7) Ibidem, pag, 624. (8) Il Morsei.li, ad esempio, non se ne convince, anzi considera il genio — 21 -* sunta correlazione tra atavismo e nevrosi, nel nostro caso dege- nerazione epilettoide, correlazione che appare tutt’ altro che evi- dente. E in sostanza, generalizzando, il problema si riduce tutto qui: basta la presenza dei caratteri degenerativi nelle nevrosi per farle rientrare tutte nelb atavismo, sebbene per il loro contenuto psichico (alienazione etc.) nulla pare abbiano da fare con questo? I caratteri degenerativi degli epilettici e degli altri alienati sono da considerare come caratteri specifici di lontani antecessori? Il Sergi rispose affermativamente (1); e il Lom- broso per rapporto alL epilessia non ne dubita, la malattia unica che esiste in patologia che nel medesimo tempo fonde e riunisce i fenomeni morbosi con T atavismo: cita il fatto stato osservato negli epilettici di abbajare e mangiare carne umana (2). Per il Venturi le manifestazioni dell’epilessia sono altrettanti effetti dell’ automatismo nervoso e psichico, e come tali rivelano condizioni di semplice e primitiva organizzazione. Anche Tanzi e Riva (4) tentano di dimostrare che il paranoico vive della vita psichica atavica, selvaggia; ma questo al Sergi stesso pare un’esagerazione, come pare certamente al Drago. Spiritosamente questi domanda: « Potrà dirsi che l’uomo civilizzato, il quale per un processo morboso finisce col perdere l’ uso della parola, obbedisce a un’ influenza dei suoi remoti come una variazione progressiva; idea che condivide il Nordau, ammettendo un genio vero, normale, il quale « è certamente un’anomalia, ma è un’ano- malìa evolutiva e progressiva » Degenerazione, Torino, 1896 (Prefazione alla II edizione): concetto questo un po’contradittorio (Sergi). Ad ogni modo in America, dove già il Kiernan ripetutamente aveva negato che il genio fosse un prodotto morboso (Alienist and Neurologist, 1887, e 1892: Is Genius a Neurosis? pag. 149; Medicai Record, Genius noi a Neurosis 1887), spiegando che la sua più facile deteriorabilità dipende dall’essere un organismo più evoluto, recentemente si è fatta strada la stessa suddivisione, cioè: un normal or regenerate men of genius, e un ahnormal or degenerate (Warren L. Babcock, On thè morbid heredity and predisposition to insanity of thè man of genius « lournal of Ner- vous and Menta! Disease », Decemb. 1895 pag. 749).  Per altre considerazioni vedi Toulouse, Émile Zola. Paris, 1896 pag. 53, 54 e altrove. (1) Sergi, v Actes du premier Congrès d’Antrop. crini., » 1885, p. 159 e segg. (2) Lombroso, Polemica in difesa della scuola criminale positiva, pag. 37; e altrove. (3) Op. cit., pag. 186 e segg. (4) Tanzi e Riva, La Paranoia « Rivista di Freniatria e Med. leg. antenati che non parlavano? (1) i caratteri e le tendenze di questi coincidono con un’organizzazione fisica in perfetto stato di salute, mentre i vesanici giungono per un processo patologico a risultati simili e non si potrà mai spiegare il pro- cesso in virtù del quale determinati agenti deleteri provoche- rebbero influenze ereditarie preistoriche » (2). Intanto T in- negabile coincidenza delle abnormità fìsiche con le abnormità psichiche summenzionate restava senz’ altra spiegazione. La spiegazione del fenomeno doveva venire dall’ osservazione di altre degenerazioni in cui non solo le condizioni psichiche e funzionali, ma le condizioni somatiche stesse niente avevano che vedere con l’ atavismo: alludo specialmente all’ osserva- zione fatta dal Brouardel. Il Brouardel al Congresso d’ Antropologia criminale di Parigi diede del suo crlminel demi-feminin una descrizione che per la sua importanza in relazione al nostro argomento merita di venir riferita in succinto. I due caratteri della degenera- zione in questo tipo sono: l’intristire dell’intelligenza dapprima vivace e l’incapacità a generare. Questi ragazzi delle grandi città, gamins, subiscono un arresto al momento della pubertà, il loro stato somatico resta come stazionario: la verga è meschina, i testicoli piccoli, la pelle liscia e la barba rada. Lo scheletro non diviene quello di un maschio: il bacino si allarga, le forme divengono paffute per il grasso che invade il tessuto sottocutaneo e fa gonfiare le mammelle, che si arroton- discono; essi hanno un’andatura femminile. I fattori che con- corrono a questo etlolement secondo il Brouardel sono complessi: il lavoro all’opificio, la dimora in luoghi poco salubri, la débauché precoce, l’alcoolismo prematuro. Evidentemente qui l’atavismo non ci può entrare nè punto, nè poco. Lo stesso dicasi di quell’insieme di caratteri, che buon numero d’individui conservano sino all’età adulta, designato dal Lorain col nome d’ infantilismo (4). E, cosa degna di nota, quest’ indi- (1) Appunto il Ribot s’ era domandato: « L’emploi de la troisième personne chez certains déments serait-il un fait de régression? «(beninteso all’infanzia). Les maladies de la 'personnalité, Paris, 1885, pag. 141. (2) Drago, I criminali nati^ Traduz. di Busdraghi, Torino 1890, pag, 00. (3) « Actes da II Congrès d’Anthrop. crimin., » Paris, 1889, pag. 328, (4) Cfr. Laurent, Les habituès des prisons de Paris, Lyon vidui arrivano prematuramente alla senilità: alcuni presentano neir infanzia caratteri di senilità, hanno la nota aria di vec- chietti. In costoro V indebolimento delle funzioni psichiche contemporaneo alla degradazione fìsica evidentemente non è in rapporto col numero degli anni, ma con una involuzione congenita o ereditaria (Féré). Ormai era chiaro: la spiegazione del Lombroso non era più sufficiente nè pei delinquenti, nè per tante altre degene- razioni; non solo, ma L atavismo male inteso aveva tanto con- fuso le menti, che nemmeno i più iniziati alla nuova scuola ci si raccapezzavano più. E tipico V imbarazzo in cui si trova il Tonnini. A pag. 7 del suo libro (1) dice: « Certo non sono e non saranno forse mai netti i confìni fra atavismo e mostruosità, come non lo sono sempre fra malattia e degenerazione », dove pare che metta in relazione di causa ad effetto malattia e atavismo, degenerazione e mostruosità. Nella pagina seguente scrive: « Molto spesso riesce impossibile determinare ciò che si deve ad atavismo, ciò che si deve ad eredità, come pure le stesse anomalie, le stesse entità degenerative potranno una volta e in un individuo riferirsi a degenerazione, un’altra volta e in un altro ad atavismo, o ad entrambi gli elementi assieme associati ed in diversa misura », e qui non si xdesce a raccapez- zare che la grande confusione esistente nella mente dello scrittore su tal riguardo; mentre appare evidente la necessità di comprendere in un concetto sintetico ciò che era cosi mala- gevole distinguere. Un potente lavoro di sintesi occorreva, e questo non poteva avvenire in Italia dove le menti erano troppo polarizzate dalle dottrine del Lombroso: un antico ten- tativo del Sergi era rimasto isolato. In Germania e in Francia (qui da tempo a dire il vero il terreno era stato preparato) se ne comprese invece la necessità. La sintesi del Sergi si ridette delle condizioni di tempo nelle quali fu concepita: allora T atavismo si accettava come dogma dai biologi più spregiudicati, si illustrava come la conseguenza più importante della teoria del Darwin, si riteneva la chiave che doveva aprire un nuovo mondo cosi agli studi più minuti come ai voli delle ipotesi. Però L atavismo della dottrina del (1) Tonnini, Le epilessie, Torino, 1890. — 24 — Sergi differisce da quello ammesso dal Lombroso: non è un ritorno a stati selvaggi, ma a stati preumani e animaleschi, è la degradazione bestiale, riscontrabile non solo nei delinquenti, ma negli ammalati di mente, negli epilettici, cretini ed idioti. Ciò si fonda sul concetto che la maggior parte delle loro anomalie essendo di carattere bestiale, così debbano essere anche le funzioni corrispondenti, perchè ogni segno di dege- nerazione morfologica è segno o indizio di degradazione funzio- nale (1). Dal che ne risulta una sopravvivenza in condizioni tali di debolezza da non essere possibile una lotta normale per l’esi- stenza (2). Fattore etiologico sarebbe l’eredità morbosa. Più largo svolgimento del fattore etiologico ed esclusione completa dell’atavismo distinguono la sintesi del Féré. « Il semble qu’nn lien mysterieux unisse toutes les graves dégéné- rescences de la race humaine, soit physiques, soit morales, avec les états pathologiques du sistéme nerveux », aveva presagito Motet (o). Il Féré, mettendo a profitto i lavori ante- riori e le sue osservazioni personali, trovava la spiegazione nell’ influenza ereditaria, che scorge sin dal 1884 (4) quale legame comune tra le psicopatie, le malattie organiche e fun- zionali del sistema nervoso, il reumatismo, la gotta, la scro- folo- tubercolosi, infine tra tutte le degenerazioni. I lavori del Déj crine, del Boinet, del Revington, del Crocq (5), le scoperte degli ultimi tempi sull’importanza delle infezioni nelle malattie gli confermarono sempre più il significato della predisposizione patologica legata all’individuo dai suoi ascendenti. Cosi dopo dieci anni ritornando sull’ argomento, la sua concezione è matura sotto il titolo di « Théorie tératologique de l’héredité et de la prédisposition morbide et de la dégénérescence » : noi ne riassumeremo brevemente ciò che più ci riguarda. (1) Sergi, Y a-t-il un cnracicrc géncral bio-pathologiqne qui predispose au crime? « Actcs du proiiiicr Coiiyi'ès iritcniational d’Antliroj), crini. » p. 14, 159. (2) Vedi; Degenerazioni umane, pag. 24 e segg. Cfr. Venturi, Le degene- razioni psico-sessuali, pag. 358. (3) « Annalcs médico-psychologiques », séance du 27 mars 1876, pag. 428. (4) Féré, La famille néoropatique^ « Ardi, de Neurol. », ii. 19 e 20 T. VII. (5) Vedi nella Bibliografia; Déjerine, Buinet, Revington, Crocq « Revue de médicine » 1893. 25 — Un individuo degenera, dice il Féré (1) in quanto non ras- somiglia più ai suoi progenitori, ma non che abbia acquistato qualche cosa di nuovo; se non può procreare, se è affetto da ipospadia per esempio, non rassomiglia a nessun progenitore, ma ha perduto qualche cosa: la degenerazione è dunque la disso- luzione delle proprietà ereditarie, e ciò sotto T influenza di un disturbo deir evoluzione ereditario o accidentale: il morbo è la condizione necessaria per la dissoluzione deir eredità. Col- pito l’individuo allo stato embrionale, anche in una parte delle sue cèllule, non può non risentirsene tutto l’organismo: gli abnormi sono abnormi in tutta la loro organizzazione. E l’im- portanza delle stigmati abnormi poi è questa, che tendono a far uscire l’individuo che le porta (e la sua famiglia) dalla razza, tanto più che contemporaneamente alla perdita delle qualità morfologiche il degenerato perde le sue qualità biolo- giche e morali, e il suo adattamento all’ambiente fisico e sociale ne deve risultare modificato. Ad un’ultima fase è attualmente la questione della dege- nerazione sotto l’impulso degli studi sociologici che onorano questa fine di secolo, e con essa assurge, bisogna dirlo, alle più alte vette della sintesi. Quanto cammino in meno di mezzo secolo ! quanta velocità di pensiero ! Gli è che quella fonte ine- sauribile, quella teoria che prende nome da Carlo Darwin, non ci doveva dare solamente la monca unilaterale etiologia del delitto, ma r etiologia tutta della degenerazione: « L’evoluzione comprende anche V involuzione e la dissoluzione » (2) ecco il grande corollario che scaturisce come verità abbagliante nella sua semplicità. Dall’ immensità umana, dice Jacoby, sorgono individui, famiglie, razze che tendono ad elevarsi sopra il livello comune; essi si inerpicano penosamente per le altezze dirupate, toccano il culmine del potere, della ricchezza, dell’ intelligenza, del genio, e una volta arrivati precipitano in basso e scompaiono negli abissi della pazzia e della degenerazione (3); la natura non è (1) Féré, La famille nevropathique, Paris, 1894, pag. 241 e segg. (2) Ferri, Socialismo e scienza positiva, Roma, 1894, pag. 50, (8) K curioso vedoro come tale fatto sia stato anche osservato da persone |)rofane a rpiesti studi, sebbene spiegato a modo loro; il Vii-lari, per esempio, dice: « E certo uno s[)ettacolo solenne il vedere come la Provvidenza umilii inesorabilmente gli uomini anche grandissimi, ponendo accanto alle loro quasi — 26 — buona massaja: essa non raggiunge lo scopo che con uno sciupìo enorme di materia e di forza. Ciascun uomo di genio, d’ingegno, è un capitale accumulato da parecchie genera- zioni, dice Renan. Ora questo capitale accumulato, personifi- cato in un uomo, non rientra più nella ricchezza comune deir umanità; esso è perduto per lei, ritirato com’è dalla cir- colazione; e il suo solo residuo non è che follia, miseria, dege- nerazione della posterità, che si estingue e muore bentosto — per fortuna — ma non senza aver portato la degenera- zione e la morte nelle famiglie attigue Nous payons de la vie de générations futures et de notre propre existence, dans r infini des siècles, quelques lignes dans les dictionnaires bio- graphiques (1). E il Tarde nel suo linguaggio cosi deliziosamente espressivo: « .... lorsque de nouvelles conditions sociales forcent le inolile d’une race à s’èlargir, il ne faut pas s’etonner de le voir souvent se fendre et se rompre. La civilisation est au type humain ce que la domestication est au type d’un animai ou d’une piante; elle l’afible en le diversifiant polirle régénérer ». Onde nelle epoche di crisi, quali la nostra, Tac- crescimento numerico delle scoperte e delle invenzioni da una parte, dalT altra delitti e casi d’alienazione mentale. I nostri grandi giardinieri non presenterebbero alle nostre esposizioni d’orticultura tante ammirabili varietà nuove di fiori e di frutta se non avessero suscitato nello stesso tempo migliaja di mo- struosità c di degenerazioni vegetali » (2). « Quella stessa na- tura, scrive il Ferri, confermando le parole del Richet (3), che divine focoltà debolezze tali, che ci rammentano come anch’essi furono mortali ». Se si considera eh’ egli parla di Girolamo Savonarola, di un estatico, affetto da allucinazioni acustiche (sentiva [ler aria delle voci che gl’ imponevano di conti- nuare l’intra[)reso cammino, etc.) e visive più o meno allegorizzate, le cui prediche in certi momenti somigliano, direbbe il Lombroso, a scariche epilettoidi, « un fuoco interno brucia le mie ossa, e mi sforza a parlare », dopo di che rimaneva esausto al punto da stare al letto per più giorni; lo spettacolo solenne si spiega facilmente, solo che si cambii la parola Provvidenza nell’ altra degenerazione. (1) Jacob Y, Études sur la sélection, Paris, 1881. Cfr. Ribot, op. cit. pag. 22; nonché la tesi di Dusolier, Psychologie des derniers Valois (Archives d’Anthr. crimin. T. XII, 15 lanvier 1897 p. 108). (2) Tarde, La criminologie. « Revue d’Anthropologie », 1888, p. 525. (3) Richet, Le génie et la folie. « Revue scientifique », 1888, pag. 196 (Preface de L' homme de génie). — 27 — fa della scelta e deir elevamento aristocratico una condizione di progresso vitale, ristabilisce poi V equilibrio della vita con una legge livellatrice e democratica »: stimolo e reazione, T espres- sione più semplice dei fenomeni biologici. « Tutto ciò che si allontana, o troppo al di sotto o troppo al. di sopra della media umana, non è vitale e si spegne. Il cretino come il genio — r affamato come il milionario — il nano come il gigante sono mostri naturali o sociali e la natura li colpisce inesorabile con la degenerazione -e la sterilità, siano essi il prodotto della vita organica o siano T effetto dell’ ordinamento sociale » (1). E il Dallemagne si scaglia contro coloro che in Francia hanno soste- nuto come fattori etiologici della degenerazione il sistema ner- voso e la nutrizione: « Malgré leurs mirages, esclama, il n’y a pas, vivant d’ une existence indipendante deux grands facteurs: le système nerveux et la nutrition. Il y a simplement la vie. Et la vie n’est qu’une perpétuelle réaction entre Forganisme et le milieu Plus la vie est intense et plus le déséquilibre nous menace, irrémédiable, inexorable. Il nous guette à chaque pas, à chacun des méandres du chemin. Et parfois, prodigues, nous gaspillons ainsi plus que notre propre patrimoine; nous com- promettons Phéréditage des nòtres. Data una tale etiologia della degenerazione, cioè la lotta tra P organismo e P ambiente, parrebbe a prima vista che anche la patogenesi della degenerazione, che dà il Dallemagne, dovesse essere nuova di pianta. Effettivamente nella forma è originale (3). Egli ammette nelP organismo una resistenza collettiva, risultato d’ una sintesi delle resistenze parziali. Queste resistenze parziali, come la resistenza collettiva ch’esse compongono, hanno valore diverso, variabile con gl’individui. La disuguaglianza delle resistenze collettive segna il grado della regressione individuale; la disuguaglianza delle resistenze parziali indica il punto debole funzionale, la regressione orga- nica. Le diverse categorie di degenerati procedono dalle molte- plici categorie di resistenze collettive; la diversità delle tare dipende dalla molteplicità delle resistenze parziali. Ma la (1) Ferri, Op. cit., pag. 57. (2) Dallemagne, Bégénérés et désèquilibrés, pag. 492, (3) Dallemagne, Op. cit., pag. 250. — 28 — resistenza viene meno secondo certe leggi; e in primo luogo la legge di regressione: quella stessa che il Ribot scoloriva per le malattie della memoria e della volontà (1). « La legge di regressione, attaccando dapprima gli acquisti più recenti, inte- resserà dunque in primo luogo L elemento psichico. È nel dominio della corteccia, oeir intellettualità pura, nel mondo delle idee, delle immagini o delle sensazioni complesse difessa porterà i suoi primi colpi. Poi la disorganizzazione riprodu- cendo in senso inverso P organizzazione, P involuzione schema- tizzando a ritroso P evoluzione, è la vita affettiva nei suoi centri otto-striati e della base che si squilibra in secondo luogo (2). Infine sotto lo sforzo delP eredità accumulata la vita vegeta- tiva ne verrà disturbata alla sua volta. Nei disordini psichici la vita sociale ripercuoterà, amplificherà i disturbi e ci fornirà le stigmati sociologiche. I disturbi affettivi dipenderanno par- ticolarmente dalle stigmati biologiche e funzionali. Le tare organiche, anatomiche si riveleranno in prevalenza nelle degra- dazioni irreparabili della vita vegetativa » (3). Si arriva cosi facilmente a comprendere il significato particolare e generale delle differenti stigmati. Quanto al significato particolare rife- rirsi alP importanza delP organo in causa nella conservazione (1) Ribot, Les maladies de la meynoire. Paris, 1881. — Les maladies de la volonté. 8.« éclit., 1893. (2) Il Ribot, in un libro recento, non sembra soddisfatto di quest’applica- zione della sua legge di regressione. Fatto notare che tale legge non agisce isolatamente, ma che « elle enveloppe tout peu k peu et sape l’édifice entier par quelque coté qu’elle l’cntame », e che la degenerazione è essenzialmente una decadenza organica, uno stato di miseria fisiologica, che si traduce primie- ramente con alterazioni nella sfera delle emozioni, delle tendenze, degli atti, dei movimenti, conclude che su tali tendenze e sulle manifestazioni aflettive la degenerazione agisce prima e principalmente (La psìjchologie des sentiments, p. 428). La legge di regressione si, verifica però splendidamente nella dissolu- zione graduale dei movimenti, in quanto che scom[)aiono: 1. le emozioni disin- teressate; 2. le emozioni altruiste; 3. le emozioni ego-altruiste; 4. le emozioni puramente egoiste. E il segno proprio della regi-essione (o degenerazione) è di agire nel senso della più forte attrazione o della minore resistenza: ciò che è un carattere dell’attività riflessa e 1’ op|)Osto della volontà inibitoria che agisce nel senso della più debole attrazione e della più forte resistenza: si ha perciò un ritorno ai riflessi (Ibidem, p 224). (3) Dallemagne deir individuo e della specie. Più quest’organo è essenziale e indispensabile alla vita individuale o specifica^ più la tara che esso rivela importa significato regressivo. Quanto al significato generale è evidente che le stigmati anatomiche, che traducono la tara arrivata al più alto punto, allo squilibrio involutivo nutritivo, hanno per sè stesse un significato decisivo; il posto degenerativo poi è situato tanto più basso quanto più conside- revole è il numero di tare organiche e funzionali intervenute a motivare la classifica. Cosi il Dallemagne. La forma, ho detto, è originale; dovevo dire il punto di vista: in fondo poi questa diminuzione di resistenza del Dallemagne non è che l’ulteriore svolgimento della dissoluzione delle forze ereditarie del Féré, come questa non è altro alla sua volta che un’amplificazione doiVeredità morbosa del Morel, onde si vede il cammino percorso dalla questione, e come noi (accettando 1’ etiologia fornitaci dalle scienze sociologiche) la possiamo riassumere, dicendo che: la degenerazione è quello stato morboso che, originatosi dallo squilibrio inerente a un eccesso di evoluzione (1), si manifesta nei discendenti come diminuzione nelP energia evolutiva. Atavismo, atipia, infantilismo, senilità precoce ne seguono come le manifestazioni fondamentali della degenerazione. Difatti che cosa è che impedi- sce normalmente lo sviluppo degli organi atavici e dà la vittoria all’ontogenesi? E la resistenza che oppone questa; secondo il Roncoroni in virtù dei centri nervosi superiori: « Se nell’on- togenesi di un individuo, egli dice, per una causa qualunque che per lo più è ereditaria (eccesso di evoluzione per noi, o equivalenti p. es. la vecchiaja dei genitori) i centri nervosi supe- riori, che sono i più facilmente alterabili, sono impediti di svilupparsi completamente, i centri nervosi degli organi ata- vici, non trovando più le resistenze che normalmente si oppo- nevano al loro sviluppo, potranno, finché sarà rimasto in loro latente questo potere, svilupparsi come nei nostri progenitori, e corrispondentemente si svilupperanno gli organi atavici relativi (per l’indissolubile unione dello sviluppo dei centri jiervosi col resto del corpo) e quindi i caratteri degenerativi (2). (1) Cfr. Max Nordau, Dégènérescence^ Paris, 1894, voi. I, pag. 72, 76. (2) Roncoroni E questa patogenesi effettivamente è tanto più probabile in quanto che la degenerazione nelle sue manifestazioni, con buona j)ace del Dallemagne, in fondo non sarebbe che la diatesi, cioè: « un état morbide, éminemment héréditaire, caractérisé par ime altération du système nerveux amenant à sa suite des troubles intellectuel ou nutritifs plus ou moins profonds et donnant lieu aux maladies diathésiques » (1). Parimenti che cosa si oppone normalmente ai disturbi di nutrizione? la resistenza delP organismo alle forze ambienti, possiamo dire anche qui in virtù della sanità del sistema nervoso, poiché questo presiede, checché ne dica il Dalie- magne, a tutti gli scambi nutritivi. Venga meno altresì questa resistenza e il disturbo che per questo fatto ne risentirà P or- ganismo in evoluzione sarà qualche cosa di atipico, che non ha nessun riscontro con P atavismo o semplicemente acciden- tale. E infine che arresta P evoluzione o accelera P involuzione, se non la mancante energia delP organismo, la minore forza di projezione, come dice il Venturi (2), la quale chiude la jDarabola della vita in spazio più ristretto? Cosicché somman- dosi, nella disorganizzazione che deve seguire al venir meno di tante forze da tempo elaborate nella specie, nello sfasciarsi di tante energie regolatrici dello sviluppo è naturale quel disor- dine, quel disorientamento delP organismo che non trova più la sua via secolare, quel Mlschmascli che a torto faceva tanta meraviglia al Koch. Niente formazione di tipo: in ciò sono d’ accordo col Koch: è P opinione pure sostenuta dal Féré e dal Mingazzini; però una conciliazione, che spieghi perchè fatti teratologici e fatti atavici ordinariamente si riscontrino insieme, ci pare non solo possibile, ma rispondente alla realtà. In ultima analisi noi ci spieghiamo le conseguenze della dege- nerazione, con la definizione che della medesima dava acuta- mente Sommer, cioè: uno stato anormale del sistema nervoso » (3) definizione illustrata non è molto dal Nache: « Il est clair, (1) Crocq, V hérédité en psychopathologie. « IH. Congresso internazionale di Psicologia », Monaco, 1896, pag. 321. (2) Venturi, Op. cit., pag. 263. (3) Sommer, Die Beziehungen von rnorphologischen Abnormitnten zu den endogenen Nervcn und Geisteskrankheiten, « Centralblatt fùr Nervenheilk. und Psich. disse questi all' ultimo Congresso medico internazionale, que si la croissance d'une partie du corps, d'un ergane, dépend en partie de Tétat du système nerveux, nous aurons des irré- gularités dès que ce dernier est défectueux ». (1) Cosi lelgersma forse non era tanto lontano dal vero, quando affermava i segni fìsici della degenerazione essere l'espressione secondaria di una variazione primaria del cervello (2). Nè farà meraviglia che la degenerazione si manifesti nei discendenti come uno stato anormale del sistema nervoso, se pensiamo che questo ha dovuto subir® il maggior lavorio, diciamo pure il maggiore sciupìo, negli ascendenti, secondo l'etiologia da noi ammessa. La dimostrazione della definizione da noi data, oltre che per il lato somatico della degenerazione, si potrebbe fare per il lato psichico, se non ci portasse troppo fuori dell' argomento (3). Solo vogliamo accennare che per la stratificazione del carat- tere, quale fu concepita genialmente dal Sergi (4), la riappa- rizione degli strati più bassi nella degenerazione costituirebbe r atavismo delle manifestazioni psichiche (5), mentre tante altre manifestazioni della psiche dei degenerati non si possono considerare che come infantili (infantilisme psychologiqiie del Ribot), 0 precocemente senili o atipiche. Tutte si elaborano. (1) NàcKE, La valeur des signes de dégénérescence dans V elude des mala- dies mentales, « Atti dell’ XI Congresso medico-internazionale » Voi. IV, pag, 51, Roma, 1894. (2) Ielgersma, Loc. cit. (3) Un po’ se n’è già occupato il Nordau: « Sappiamo, egli dice, che nei degenerati si manifestano svariate anomalìe evolutive e varie deformità. Alcuni organi oppure interi sistemi organici si fermano ad un dato grado del loro sviluppo, che corrisponde a quello della fanciullezza, anzi alla vita intrauterina. Allorquando i centri cerebrali superiori dei degenerati si fermano ad un primo grado del loro sviluppo l’individuo diventa un paranoico o un idiota. Se l’im- pedimento dello sviluppo colpisce i centri nervosi della parte incosciente, il degenerato perde quegli istinti che nell’uomo normale si estrinsecano sotto forma di ribrezzo e di avversione verso certe dannosità; il suo incosciente soffre, dirò cosi, di imbecillità e di idiotismo » (Op. cit. pag. 311 nella 2.^ trad. ital.). Naturalmente lascio al Nordau la responsabilità delle sue asserzioni. (4) Sergi, La degenerazione del carattere, « Rivista di discipline carce- rarie », 1888, pag. 146 e segg. — Le degenerazioni umane, Milano, 1889, pag. 35 e segg. (5) Cfr. Salemi-Pace, Le sopravvivenze psichiche nei pazzi. Palermo, 1893, pag. 16. (Il Pisani 1893); e altri (Tanzi e Riva loc. cit.). salgono dal fondo dell’ incosciente, sfamano Tana nell’altra in un disordine che facilmente si spiega, se si pensa che lo stesso stato anormale del sistema nervoso, il quale è capace di dare il disordine somatico, a più forte ragione deve poter dare un caos psichico. All’incerto crepuscolo della degenerazione della psiche alcune immagini si definiscono attraverso il prisma dell’ osservazione obbiettiva e costituiscono forme morbose cliniche. Ciò peraltro non sempre: poiché la degenerazione, lo ripetiamo, è uno stato morboso, una diatesi, anzi rappresenta r unità di tutte le diatesi, ma non è necessariamente una malattia. « Il existe aussi des modes d’ évolution régressive exempts de symptómes pathologiques quelconques » (1), scrive Paul de Lilienfeld nell’introduzione alla sua Pathoìogie sociale, e ciò è vero cosi per le società come per gl’individui. (1) P. DE Lilienfeld, La pathoìogie sociale, Paris, 1896. 33 — II. Le stigmati esteriori che ordinariamente saltano agli occhi come cattive conformazioni locali (1), spesso multiple, sono parte ataviche, parte atipiche. Dice il Warner che questi di- fetti somatici « in parecchi casi si accompagnano a diminuzione delle funzioni cerebrali, perchè in questi casi il cervello pure è difettosamente sviluppato » (2): vediamo dunque prima di tutto ciò che di questo difettoso sviluppo cerebrale si può constatare alla semplice ispezione del cranio, essendo opinione di moltissimi che « le deformità del capo rivelano un difetto 0 almeno un'irregolarità intellettuale» (3). «In nessuna parte, dice anzi il Venturi, più che nel cranio contenente Tergano che è lo strumento diretto della psiche, può tradursi fedel- mente la natura della degenerazione che ha alterato la psiche medesima » (4). I. La plagiocefalia o cranio obliquo ovalare secondo Amadei e Baer (5) dipende da rachitismo, da processi idrocefalici, da pressioni esterne subite dalla testa. Che queste compressioni esterne possono avvenire già durante la gravidanza per precoci ed abnormi contrazioni uterine è opinione di Gudden (6); nonché (1) Féré, Contrih. à V elude des équivoques des caractères sexuels accessoires. « Rev. de médecine », 1893, p. 600. (2) « Brit. med. Journal », 1889, p, 1272. (3) Laurent, De la physionomie chez les alienés, « Annales médico-psy- chologiques », 1863, p. 202. (4) Venturi, Le degenerazioni psico-sessuali, pag. 392. (5) Amadei, « Rivista sperimentale di Freniatria », 1883, p. 69. — Baer, Op. cit., pag. 94 e altrove. (6) " Archiv. f. Psych. », Bd. Il, p. 367. 34 — di Hecker, Winkel ed altri. Che avvengano negli ultimi mesi della gravidanza per la resistenza delle ossa del bacino materno è opinione del Welcker (1): la posizione della testa fetale sta- bilirebbe la specie di asimmetria. Che avvengano durante il parto per condizioni di asimmetria del bacino materno è opinione del Meynert (2) condivisa da Zuckerkandl. E que- st’ultimo fatto non è nelle sale di maternità chi è che non veda, ma con pari frequenza occorre altresì di constatare che l’asimmetria derivatane non si mantiene a lungo. Un appiat- timento laterale del cranio si può infine stabilire, secondo il Topinard (3), per il fatto che il bambino riposi sempre su di un lato 0 venga portato sempre nello stesso braccio: quando il cranio si sviluppa ulteriormente, si forma in compenso al lato opposto un rigonfiamento e così il maggior diametro antero-posteriore viene a trovarsi obliquamente. Un meccanismo simile era stato già invocato e a più forte ragione dal Virchow, quando si chiude solo una parte di una sutura, la sutura coro- nale ordinariamente, nel periodo fetale o infantile più spesso. « La sinostosi porta un impiccolimento nella direzione perpen- dicolare alla sutura chiusa, e nel territorio delle suture ancora aperte, massimamente nella direzione di quella chiusa appare in seguito un ingrandimento compensativo del cranio » (4). La plagiocefalia può riconoscere per causa un’ asimmetria di sviluppo del cranio, quando un parietale per esempio si svi- luppa da due punti di ossificazione (5); e infine, nella scoliosi vertebrale per posizione obliqua abituale, è l’effetto della ten- sione esercitata dai muscoli della nuca (6). È alla plagiocefalia e all’obliquità della faccia che Delasiauve e Lasègue (7) asse- (1) Vedi: Richter, Ueber die Windungen des menscldichen Gehirns. « Virchow’ s Archiv », 1888, p. 119. (2) « Jahrb. f. Psych », 1881, II lahr., p. 6. (3) Topinard, Eléments d' anthropologie générale, Paris, 1885, pag. 740. (4) Virchow, Untersuchungen ùher die Entioickelung des Schàdelgrundes etc., Berlin, 1857, p. 78. (5) Féré, Anomalie du développement d' un pariétal, déformation oblique ovalaire et déformation latéral particulière du orane, « Bull. Soc. Anat. », 1877, pag. 605. (6) Meyer, Eer sholiotische Schcidel « Arch. f. Psychiatrie », 1878, p. 128. (7) Lasègue, De V épilepsie par malformation du orane, 1880. — 35 guano un’ importanza quasi patognomonica e patogenetica deir epilessia. Venturi (1) afferma anzi che le convulsioni che dalla metà del capo deviata vanno alla metà opposta del corpo sopo più forti che quelle dell’ altro lato. Pison (2) invece opina che l’ epilessia non sia consecutiva all’ asimmetria cranica, perchè la consolidazione definitiva del cranio non è compiuta, la più parte delle volte, che dopo l’ insorgere dei sintomi epilettici, ma che sia anteriore o concomitante, e sia dovuta in entrambi i casi ad una causa sola: l’arresto o l’irregolarità cioè nello sviluppo contemporaneo del cranio e del cervello. Del resto e l’Amadei e il Verga (3) già ebbero a notare epilettici senza asimmetria cranica e viceversa. Effettivamente nel cranio umano l’asimmetria è frequentissima (4), secondo Frankel è la regola, come in tutto il mondo organico, in cui la simmetria è l’ eccezione: ciò non toglie, com’ egli stesso ammette che un’asimmetria molto accentuata non possa considerarsi come abnormità e segno degenerativo (5). Anche il Roscioli (6) è di questa opinione. Morselli e Tamburini che hanno riscontrato la plagiocefalia comune negl’idioti, pensano che stia ad indicare un’ asimmetria nello sviluppo degli emisferi cerebrali, anzi delle loro parti anteriori, ammettendo la sutura precoce sempre in corrispondenza della coronale (7). Delaunay, appoggiandosi sull’autorità di Broca, considera l’asimmetria un carattere di superiorità quando risulta dal predominio del cervello sinistro sul destro (8). La trigonocefalia, (testa a triangolo, fronte a forma di angolo) è dovuta alla sinostosi precoce, qualche volta congenita (1) « Giorn. di Neuropat. », 1886 e « Arch. di psich. », 1886, p. 509. (2) « L’encéphale », 1888. (3) « Arch. ital. per le malattie nervose », 1886, p. 86. (4) Rieger, Ueber die Beziehungen der Schddellehre zur Physiologie, Psychiatrie und Etimologie, Wurzburg, 1882, p. 172 e segg. — Topinard, Eléments d'Anthropologie, p. 737. — Benedikt, Yortrag uber die Todesstrafe, Aufl., 1882, p. 14. — Baer, Der Yerbrecher, p. 91; ed altri (Monti, Knecht: vedi nella Bibliografìa). (5) « Neurolog. Central blatt », 1888, p. 438 e seg. (6) « Il Manicomio », 1889, p. 27. (7) Morselli e Tamburini, Degenerazioni fisiche etc. Loc. cit., p. 187. (8) (' Bull. Soc. Antrop. », séance du 7 juin, 1883. 36 — della sutura metopica; mentre il fatto contrario, che si riscontra anche talora nei frenastenici, dà luogo ad un allargamento della regione frontale, e può essere dovuto a idrocefalia. La scafo - cefalia (cranio a carena, a tetto, ìophocephahis del Sergi) è dovuta al saldarsi precoce della sutura sagittale (Virchow), per eccessiva vicinanza dei punti di ossificazione dei parietali, secondo Morselli (1), ciò che il Topinard nega. Più volte è stata osservata negP idrocefalici (2). E forma tipica degli Eschimesi e di alcuni popoli Africani e Australiani. L’ acrocefalia (testa alta nella parte anteriore) è dovuta alla sinostosi precoce della coronale e della sagittale. L’oxiccfalia è dovuta alla sinostosi precoce della coronale e della parte posteriore della sagittale con sviluppo compensatore della regione del bregma: può combinarsi con la plagiocefalia. Se si saldano le parti laterali della coronale si ha il cranio a torretta del Meynert (3), se si salda la parte mediana della medesima si ha la testa, a pan di zucchero (4). Queste e altre anomalie (platicefalia (5) trococefalia etc.) pel Nache sono senza significato (6); per il Baer sono fatti patologici in maggior parte, dai quali nulla si può concludere (1) Morselli, Sullo scafocef olismo, a Archivio per TAntrop. e 1’ Etnol. », Voi, V, Fase. I. Per altri considerazioni e per la letteratura vedi: Mingazzini, Osservazioni intorno alla scafocefalia. « Bollett. della R. Accademia medica di Roma » 1891, p. 272. (2) Bourneville, Recherches cliniques et thèrapeutiques sur V épnlepsie, V hystérie, V idioiie et 'V hydrocéphalie. Paris, 1894, p, 278 e segg. (3) Meynert, Lezioni cliniche di psichiatria, pag. 259. (4) PÉRE, Les épilepsies et les èpileptiques , p. 385. (5) La riforma craniologica del Prof. Sergi, oltre al grande merito di dare una classificazione dei crani basata su tutti i loro caratteri morfologici, ha r altro merito non piccolo di aver dimostrato erronee molte credenze che si erano diffuse tra i psichiatri, i quali, strano a dirsi, avevano acquistato più abitudine a osservare le forme craniche che gli stessi antropologi, e naturalmente osservandole negli alienati erano portati a considerare come forme patologiche tutte quelle che si allontanavano dal tipo comune. Cosi la platicefalia anche attualmente è considerata characteristic of degeneration (W. A. M’ Corn, Degeneration in criminal als shown hy thè Bertillon system of measuremmt and fhotografhs « American lournal of insanity » Voi. LUI, July, 1896, pag. 49), mentre è senza alcun dubbio una varietà di forma craniale normale (Cfr. Sergi, Le varietà umane « Atti della Soc. Rom. di Antrop, » Voi. I Fase. I 1893 pag. 55 e seg. — Mingazzini, Contributo alla craniologia degli alienati, Ibidem, pag. 1 10). (6) Yerbrechen und Wahnsinn beim JVeibe, p, 141. sulle condizioni psichiche e tanto meno morali di un individuo (1); Virchow, Gudden, Verga, Meynert (2) pensano che anche un cranio deforme, ma bene compensato, può albergare un cervello normalmente funzionante. Anche Topinard (3) insiste sull’ ac- comodamento meraviglioso dell’encefalo. Certo è però che gl’in- dividui a cranio deformato artificialmente sono più degli altri affetti da idiotismo, epilessia, alienazione mentale (4). Un arresto di sviluppo simultaneo del cranio e del cervello è senza dubbio la microcefalia, rara essendo, contrariamente all’opinione del Virchow (5), la sinostosi prematura delle suture della volta, come Broca ed altri dopo di lui hanno potuto dimostrare (6). L’ipotesi di riannodare all’ atavismo la micro- cefalia (7), per quanto accompagnata da imbecillità e idiozia, non pare sostenibile (8). L’arresto di sviluppo non sempre av- (1) Op. ciu, p. 404. (2) Virchow, Zur pathologie des Schàdels und des Gehirns, « Gesammelte Abhandlungen zar wissenschaftilichen Mediciii ». Frankfurt a. M., 1896, p 922. — Gudden, Experimental-Uniersuchungen uber das Schàdelwachsthum. etc., Miinchen, 1874, p. 32. — Verga, Studi anatomici sul cranio e sulV encefalo, Milano, 1896, pag. 124, — Meynert, Op. cit., pag. 257. (3) Topinard, Op. cit., p 739. (4) Vedi fra gli altri: Flower, Of an artificially deformed shull from Mallicollo, « Journ. of thè anthrop. Institute of Great Britain and Ireland 1889, p 52. — GosSe, Essai sur les deformations artificielles du cràne. Paris, 1885, p. 145. — Topinard, Op. cit., p. 759. (5) Virchow, Ueber der Kretinismus und uber pathologische Scìiàdelformen (c Gesammelte Abhandlungen, 1. c. », p. 898. (6) Broca, « Bull. Soc. Anthrop. » 1879, p. 258. — Guibert, Eoolution mentale et microcéphalie, « Bull. Soc. Anthr »., 1892, p. 710. — Bourneville Du traitement chirurgical et médico-pédagogique des enfants idiots et arrierés. Progrès medicai », 1893, t. XVII, 2® serie, p. 465. (7) Vedi nella Bibliografìa: Vogt, Aeby, Ducatte, Tamburini, Spitzka; nonché 1’ « Archiv. fiir Psychiatrie » del 1886. — Blanchard (Uatavisme chez V liomme, Revue d’Anthropologie, 1885 p. 428) adduce in appoggio aH’atavismo dei microcefali che in questi Possifìcazione incomincia dalle suture della parte anteriore del cranio, come nelle razze inferiori (Gratiolet) e nelle scimmie. (8) V. pag. 10 di questo lavoro; nonché Kollmann, Caso di microcefalia, « Com. all’ Vili. Congresso degli Antropologi tedeschi », Costanza 1877. — Baistrocchi, Un idiota microcefalo, « Rivista sperimentale di Freniatria », 1880, p. 60. — Guibert, Loc. cit. — G. Mingazzini, Contributo alla craniologia degli alienati « Atti della Società Romana di Antropologia » Voi. I, fase. I, 1893, pag. 116; ed altri. — 38 — viene ugualmente in tutto il cranio, ma talora colpisce soltanto la volta e non la base, talora avviene T opposto. Nel primo caso si ha il cosidetto tipo degli Aztechi^ « microcefali, dice il Krafft-Ebing (1), i quali rimangono bensì assai piccoli, ma sono tuttavia proporzionati e, secondo le circostanze, possono anche avere forme corporee eleganti. La radice del naso è per lo più situata molto in alto, talché la fronte si continua addi- rittura col naso (Griesinger) ». Nel secondo caso per L ossifi- cazione primitiva e precoce delle sinfisi cartilaginee della base, si ha la forma sinostosica basilare, e la fisonomia è il contrap- posto di quella degli Aztechi. — Dal Sergi sono state descritte varietà umane microcefaliche la cui capacità craniale scende sino a 1040 c. c. E da ritenere pertanto col Morselli che vera microcefalia si abbia soltanto al di sotto di 900 c. c., e quando non si tratti di sesso femminile. La macrocefalia può essere dovuta a idrocefalia, nella quale la testa prende il noto aspetto d’un pallone ricadente sulla faccia in paragone troppo piccola, testa da idrocefalo, rarissi- mamente prende l’aspetto di un cappello da gendarme (2). Teste idrocefaliche, dice il Virchow, si hanno in tutti anche nei più alti strati sociali, pure in contrade libere da cretinismo, e anche in grado rilevante lasciano tuttavia una mediocre intel- ligenza (3). Per il Féré la macrocefalia è più spesso la conse - guenza di un disturbo di evoluzione con effetto simultaneo sulla maggior parte delle ossa craniche e sul cervello. Quanto a particolarità speciali del cranio il Mingazzini (4) ha dimostrato, dietro ricerche fatte in 145 crani di alienati della raccolta del Manicomio di Roma, non vera l’importanza assegnata da Hovelacque (5) alla prominentia sqiiamae occipitis^ altro che come indicante la maggiore frequenza dei disturbi circolatori delle ossa del cranio degli alienati durate il loro sviluppo (specie dei melanconici), nonché della fovea lambdoidea (1) Krafft-Ebing, Trattato clinico-pratico delle malattie mentali, pag. 452. (2) Bourneville, Recìierches cliniqnes et thérapeutiques etc., p. 306. (3) Virchow, Zur Pathologie des Schddels und des Gehirns. Loc. cit. (4) G. Mingazzini, Sul significato della depressione parieto-occipilale , « Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XVIII, Fase. I, 1892. (5) Hovelacque, Notre ancétre, « Revue d’ Antropologie », 1877, p. 76. 39 — erroneamente qualificata come empreinte cretineuse (1), mentre la s’incontra piuttosto in crani normali (dietro ricerche fatte su 916 crani normali del Museo antropologico di Monaco) o di alienati « la forma morbosa dei quali nulla aveva che fare con manifestazioni di vera deficienza psichica ». Un carattere d’inferiorità sarebbe, secondo Hovelacque (Loc. dì.), la semi- curva anteriore del cranio superiore alla posteriore; fatto che si riscontra nei negri e negli antropoidi. La cremnopistocrania e la cimhocefalia si trovano in crani normali (2). L’asimmetria facciale, plagioprosopia, che ordinariamente coincide con l’asimmetria del cranio, si caratterizza sopratutto dalla capacità differente dell’orbite, la sporgenza disuguale delle ossa orbitarie, e dalle ossa malari e la deviazione del naso. Asimmetrie di lieve grado sono quasi normali (3). « Il semble, dice Topinard (4), que l’Auteur des choses ait fabriqué les deux moitiés de la face à part et qu’en les rap- prochant il les ait mal appliquées: toujours un des cótés se reléve ». Anche Hesse (5) è di questa opinione, e cerca dare una spiegazione del fenomeno. Premesso che una tale asim- metria è stata constatata an clem Kunstideal nella Venere di Milo (6), afferma che essa, limitata alla parte superiore del volto, si trova in tutti, « perchè di regola in conseguenza del maggiore sviluppo della metà sinistra del cervello la metà sinistra del cranio prende il sopravvento e conformemente a ciò il naso obliquo, le orecchie e gli occhi mai allo stesso livello, mentre le altre parti del naso in giù sono rigorosamente sim- metriche ». Intanto è appunto all’asimmetria della regione supe- riore della faccia insieme all’asimmetria del cranio che il Lasègue dava, come abbiamo visto, il significato di un carattere essenziale dell’epilessia. Egli infatti raccomanda: « Toutes les fois qu’un (1) Cfr. nella Bibliografia: Schnepf, Kelp, Tarnowsky, Sommer (Virchow’ s Arch). (2) G. Mingazzini, Contributo alla craniologia degli alienati L. c., pag. 1 17 e seg. (3) NàcRE,^ Verbrecìien u. Wahnsinn beim Weibe, p. 119. (4) Op. cit., p. 1000. (5) Hesse, Ueber Gerichts-Asymmetrie, « Archiv. f. anatomie u. Entwicke- lungsgeschicht 1887, p. 118 e segg. (6) V. anche: v. Blomrerg, 101 Kephalogramrne^ Bine psychiatrische Studie und Beitrag zur Anthropologie, Inaug. Diss., Iena, 1889. médicin sera appelé à examiiier un épileptique, que son premier soin soit de constater s’il existe ime asymétrie de la région superieure de la face ». Pison (Loc. cit.) che riscontrò anche lui V asimmetria lacciaie nella massima parte dei casi di epilessia essenziale, più che alP asimmetria frontale, dava invece importanza all’asimmetria delle protuberanze malari e anche alle deviazioni del naso. Bourneville e Sollier nei gessi di teschi di epilettici morti a Bicétre riscontrarono quasi sempre 1’ asimmetria fronto-facciale. La plagioprosopia è per Morel segno frequente di degenerazione. La fronte sfuggente in lieve grado appare come carattere etnico di intiere popolazioni (Ranke); anzi il cranio dUndrolde, che designa una delle sedici varietà umane stabilite dal Sergi, presenta la fronte sfuggente. In un grado più avanzato lia il significato di una limitazione dello spazio desti- nato ai lobi frontali, ma cessa questo significato quando la curva della volta compensa questo difetto (Benedikt): Córre non è di questo parere: « Quand’anche, egli dice, un compenso si stabilisca nella dimensione del cervello, non può stabilirsi un compenso nelle funzioni delle singole parti: non è da pen- sare che un lobo frontale possa essere completato da un lobo occipitale. La fronte depressa e sfuggente sarebbe pel Kurella un carattere piuttosto costante del delinquente, diret- tamente legato al prognatismo (3). Certo è che una fronte bassa, stretta, sfuggente, con enormi arcate sopracciliari, riunisce in sè i caratteri gerarchici più bassi (4), mentre ciascuno di questi caratteri preso a sè si trova in crani normali; lo Splienoides stenometopus è una delle sottovarietà craniche più comuni nel Mediterraneo. La fronte sporgente trova l’ Hartmann nei Berabra della Nubia, nei Berberi, nei Begia, nei Fungi, e il Girard de (1) Sergi, Le varietà umane « Atti della Soc. Rom. di Antrop. » 1893, p. 50, fig. 20. (2) Córre, Elude d' une sèrie de tétes de criminels, « Reviie d’Antropol. ». 1883, p. 80. (3) Kurella, Op. cit, p. 16. (4) Mantegazza, Fisonomia e mimica, Milano, 1881, pag. 42. — Morselli, Manuale di semejotica. Voi. I, p. 132. — Venturi, Le degenerazioni psico- sessuoM, p. 394. Rialle negli Ottentotti e nei Cafri o Bantù. Il Venturi trova le bozze troppo sporgenti negli epilettici e nei delinquenti nati (1). IV. — Le arcate orbitarie e i seni frontali esagerati per il Ranke dipendono da un notevole sviluppo dell’ apparato respiratorio senza significato atavico (2). Identica è l’opinione di Schaatfhausen (3). Anche il Sergi tende a togliere ai seni frontali il significato di carattere degenerativo assegnato loro dal Morselli (Loc. cit.); è quanto alle arcate mi faceva consta- tare che in una quantità di crani di Fuegini del suo Museo Antropologico esse sono perfettamente assenti. Viceversa ad altri sembra un carattere che ricorda i crani preistorici (Lom- broso), i crani altresì delle razze più basse, e tra queste i Papuani ad arcate massiccie e robuste (4), i Caraibi (5), etc. Topinard effettivamente lo trova nei Kabili (6), ma anche negli Alvergnati (7); Girard de Rialle negl’indiani Pelli rosse (8), e nei Peruviani indigeni (9). Fra tante opinioni disparate, atte- socchè si è fatta anche una grande confusione tra arcate e seni, mi piace riportare le conclusioni a cui è venuto Stanislao Bianchi in un suo studio sull’argomento: « Le arcate soprac- ciliari e la glabella nascono e si sviluppano insieme ai seni frontali, le arcate però possono aumentare di grossezza indi- pendentemente dai seni. La mancanza dei seni non sempre si accompagna a quella delle arcate e della glabella, e cosi per le arcate rispetto ai seni. Lo sviluppo delle arcate e della gla- bella costituisce un carattere costante differenziale del cranio maschile. Lo sviluppo abnorme delle arcate sopracciliari e dei (1) Hartmann, Les peuples de V Afrique, p. 67 e segg. — Girard de Rialle, I popoli dell' Africa e dell' America, p. 45 e 69. — Venturi, Ibidem. pag. 394. (2) Ranke, Die Bildung der Stirn bei der altbayrischen Bevolkerung. *' Beitràge zur Anthropologie und Urgeschichte Bayerns w. Bd. V. 1883. (3) « Arch. f. Anthrop. », Bd. XIII, p. 328. (4) Amadei, Bopra un cranio di ladro. « Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XI, Fase. IV. (5) Heger et Dallemagne, Elude sur les caractères craniologiques d' as- sassins éxécutés en Belgique, Bruxelles, 1881. (6) « Revue d’ Anthropologie », Novembre, 1887. (7) Torinard, L' Anthropologie generale, p. 212, 475, 486. (8) Girard de Rialle, Op. cit., p. 91. (9) Ibidem, p. 126. seni frontali deve annoverarsi tra i caratteri regressivi del cra- nio limano » (1). Il pìthecanthropus erectus ne è fornito. V. — Il tipo mongoloide della faccia potrebbe accogliersi fra i segni degenerativi per diverse ragioni. Già il tipo infantile spesso, secondo Kanke, mostra ima intonazione mongoloide; poi spesso si accompagna ad ima quantità di disturbi di nutri- zione e anomalie, ed è frequente negl’ imbecilli (2). Per il Nàcke tutto ciò non basta a stabilire il valore degenerativo del tipo mongoloide. Egli fa notare che Schmidt, Manouvrier, Zuckerkandl hanno escluso trattarsi di precoce sinostosi della base, che milioni di uomini intelligentissimi lo portano e che forse nessun popolo di Europa è rimasto esente da mescolanza Mongolica. « Se ora la faccia mongolica si trova più frequente negli strati più bassi che negli elevati io spiego ciò per il fatto che in quelli avvenne la maggiore mescolanza e il tipo poscia a lungo vi si è ereditato, se pure non si tratta di una semplice variazione, ciò che nel caso concreto naturalmente mai in modo certo si può decidere » (3). Quando si presenta nelle degenerazioni gravi si tratterebbe di un disturbo nutritivo. VI. — Il prognatismo va distinto in prognatismo propria- mente detto 0 prognatismo nasale di Benedikt e prognatismo subnasale o alveolare dei Francesi o iwofatnia del Sergi (4). Quest’ ultima è caratteristica di popoli inferiori (Melanesiani). Il primo dà al volto un aspetto vicino a quello degli antro- poidi, dice il Benedikt (5). Per questi significa indubitatamente, quando è eccessivo, un’ organizzazione molto inferiore, opinione che il Ranke non divide (6). Peraltro il Virchow ha dimostrato •(J) St. Bianchi, I seni frontali e le arcate sopracciliari studiate nei crani dei delinquenti, degli alienati e dei normali. « Archiv. per TAiitropologia w, 1892. (2) Cfr. Down, Op. cit. (3) NàCKE, Verbrechen u. Wahnsinn heim Weibe p. 143. (4) Sergi, Varietà umane della Melanesia. « Boll, della R. Acc. med. di Roma », 1892, p. 98. (5) Benedikt, Die Kranioscopie etc. « Berliner klinische Wochenschrift », 1887. p. 457 e segg. — Schàdelmessung Kranio-und Kephalometrie , « Real- Encyclopàdie der ges. Heilkunde », 2® Auflage, p. 123. (G) Ranke, Ueber eine gesitzmàssige Beziehungen zioischen Schddelgrund, Gehirn und Gesichtsschddel, « Beitrage zur Anthropologie und Urgeschichte Bayerns >, 1892, Bd. X. Heft. 1.®  « che il prognatismo della faccia superiore, o della mascella superiore che dir si voglia, ha per sé stesso un vero valore, perchè necessariamente in rapporto con la brevità della parte anteriore della base del cranio, la quale interessa principal- mente lo sfenoide e suppone necessaria conseguenza il man- cato sviluppo del cervello (1). Anche Welcker e Topinard sono della stessa opinione (2). Kurella parimenti insiste sul noto antagonismo tra la parte cerebrale e la viscerale del cranio (3), ma fa un ragionamento inverso a quello del Virchow, dicendo che lo scarso sviluppo dei lobi frontali porta scarso allontanamento delle ali dello sfenoide e della base del cranio. Il Nache ritiene il prognatismo in parte anche la conseguenza di una mandibola voluminosa (4). VII. — li margine alveolare può non presentare la forma normale parabolica divergente (Broca), e invece avvicinarsi alla forma di U dei Negri (5) e degli antropoidi (6), o alla forma ellittica del macaco (7), o essere deformato (8). La forma piatta del palato, forma molto frequente, somigliante al palato del gorilla, sarebbe indizio grave di deterioramemto della specie (9); la forma ogivale ricorda il palato dei roditori. E bene tenere presente per L importanza da assegnare a tali anomalie che la forma della volta palatina è data da quella della base del cranio e contemporaneamente anche dallo svi- luppo dei processi alveolari. La divisione del palato duro è un disturbo di sviluppo. L’asimmetria, la profondità esagerata (1) Virchow, Untersuchungen uber die Entivickelung des Schàdelbasis etc. « Verhandl. der Beri. Gesellsch. f. Anthropol. », 1857, p. 121. (2) Wercker, Untersuchungen uber Wachstum und Bau der menschlichen Schàdels, Leipzig, 1862, p. 47-61. — Topinard, V homme dans la nature^ p. 222-248. (3) Op. cit., pag. 39. (4) Verbrechen und Wahnsinn beim Weibe, p. 147. (5) Topinard, L' Anthropologie, Paris, 1876, p. 280. (6) Hovelacque, Loc. cit., p. 77. (7) Belsanti, I caratteri regressivi del cranio umano. » Arch. per TAn- tropol. », Voi. XVI, Fase. 3. (8) Vedi Thomas S. Clouston, The neurosis of developement, « Edin- bwrgh medicai lournal », 1891. (9) F. Maltese, Anomalie dei denti e delle arcate mascellari in crani di criminali, « Arch. di Psich. », 1896, fase. IV. e la deformità ogivale della volta palatina coincidono gene- ralmente con una strettezza più o meno considerevole della volta, strettezza che tradisce un arresto di sviluppo generale del mascellare superiore e che porta soventi deviazioni dei denti. Anzi Talbot, che ha messo in rilievo questo fatto neghi- dioti, nei sordo-muti e nei ciechi nati, arriva a concludere, che nelle mascelle normalmente sviluppate non vi sono mai denti irregolari (1). Fra le numerose irregolarità dentarie avrebbero il valore di varietà primatoidi (2): un forte sviluppo degl’ in- cisivi mediani superiori con atrofia che può andare sino alla completa obliterazione di entrambi gl’ incisivi laterali; ciò eh’ è di regola negli antropoidi, massime nel Gorilla e nello Chimpansé; e il diastema tra gl’incisivi superiori e i canini che è chiaro nell’Orango (3), nel Gorilla per lo più mancante (Topinard (4) invece gliel’ attribuisce come caratteri- stico), destinato a ricevere a mascelle chiuse il canino inferiore. L’aumento numerico dei denti deve sempre considerarsi come un atavismo (Wiedersheim), specialmente quando si tratta di denti supplementari (5), che stanno cioè all’estremità posteriore dell’ arcata dentaria, da distinguere dai soprannumerari che si possono trovare dappertutto. « La riapparizione di sei denti incisivi superiori e inferiori nell’ uomo è un atavismo che risale al di là delle scimmie e dei lemuri, sino ad animali intimamente legati di pa^rentela con questi ultimi, cioè gl’in- settivori », onde ruomo è la scimmia più inferiore, conclu- deva Albrecht. « Si ce ne sont pas là des preuves, il n’existe pas de preuve en anatomie comparée ! » (6). Ad ogni modo e l’embriologia il) e le osservazioni numerose in razze infe- riori (8) dimostrano che i precursori dell’uomo sono passati per (1) « Journ. of arner Assoc. », 1888, p. 829. (2) Kurella, Op. cit., p. 40. (3) Vedi anche: Hartmann, Die menschendhnlichen Affen, p. 175, e segg. (4) V Anthropolo(jie, Paris, 1876, p. 204. (5) Eroga, Elude du système dentaire « Bull. 8oc. Anthr. », 1879, p. 151. (6) « Actes du l.er Congiès interiiational d’Anthr. criin. », p. 109. V. anche Albrecht, Sur les quatre os intermaxillaires, les beo de lievre et la valeur morphologique des dents incisives supèrieures de V homme, Bruxelles, 1882. (7) Blanchard, UAtavisme chez V homme, p. 471. (8) V. nella Bibliografia; Langer, Mantegazza (Arch. per TAntrop., 1872, una fase nella quale la loro dentizione corrispondeva alla 3 . 1 (2 . ‘^i) i formula 2 ' \ {2 ' 4) ~ Josephinum a Vienna esiste un cranio di negro che possiede 37 denti. La riduzione dei denti dipen- derebbe dair accorciamento che subiscono le arcate dentarie nel senso antero-posteriore (1), per lo sviluppo sempre mag- giore che prende il cranio a spese della faccia (2). La stessa causa avrebbe portato l’assenza del diastema, nonchèla curva parabolica del bordo alveolare al posto della forma rettan- golare (3). Disposizioni teriomorfiche della dentiera umana sono secondo il Morselli: D per riguardo agl’ incisivi, la loro forma conico-triangolare, il maggior volume dei laterali sui mediani nell’ arcata supei'iore (mentre l’ atrofia dei laterali sarebbe un carattere progressivo) o di quelli dell’inferiore sui superiori, un intervallo 0 diastema lemurinico fra i due inci- sivi mediani; — 2« per riguardo al canino, l’eccessivo volume, la forma incurvata, l’esistenza di una insolcatura nella sua faccia antero-interna (tipo Gorilla), il protuberare della punta sul livello dell’arcata (tipo belluino); — 3» per riguardo ai molari, la comparsa del tipo pentacuspidato in quelli superiori, l’approfondarsi dell’incisura nel loro contorno esterno, la tena- cità di Vita del dente della saggezza (4). Quest’ultimo è stato oggetto recentemente di molte ricerche e causa di qualche sorpresa, la tendenza del medesimo a scomparire nelle razze più evolute (Darwin, Mantegazza, Amadei), si troverebbe nei criminali (5), negli epilettici e nelle prostitute (Carrara), nonché nei crani più ricchi di anomalie morfologiche (6). Delle spie- p. 33), Fontan, Mummeky nelle « Traiisactions of thè odontological Societies of Great Britain », II, 1870, p. 7. (1) Tomes, Anatomie dentaire, Paris, 1880, p. 417, — Amadei, Anomalie numeriche del sistema dentario nell' uomo, « Arch. per l’Antrop. e 1’ Etnol. », Voi. XI, 1881. — Foville, Mèlanges d' Anthropologie — Topinard, « Revue d’Anthropologie », 1895, Tome VI, N. 3, p. 337. (2) Blanchard, Loc. cit., pag. 469. (3) Amadei, Ibidem. (4) Morselli, V Antropologia generale, pag. 641. (5) V. nella Bibliografia: Brancaleone-Ribaudo, Carrara (Archivio di Psichiatria, 1895, pag. 15). (6) Zuggarelli a. e Maugeri S. Il terzo dente molare della mascella superiore in rapporto con le anomalie craniche e con Vindice cefalico. « Atti della Soc. Romana di Antropologia », V. Ili, Fase. Ili, 1896, pag. 240. gazioni, alquanto speciose per dire il vero, gicà si cereavano e si mettevano avanti, ma dopo le ricerche deirAseoli non sembrano più necessarie. Questi difatti nei suoi delinquenti trova l’assenza del dente della saggezza in proporzione di molto più bassa che nelle razze inferiori (1). Quanto alla carie dentaria il Topinard si domanda, se essa non sia in rapporto con la regressione generale e progressiva che subisce il sistema dentario nelle razze superiori (2). I denti a sega per Lombroso sarebbero un carattere degenerativo, anziché un segno di sifìlide congenita (3). Altre anomalie, quali per es. gl’incisivi doppi per fusione (4), non possono che essere l’ef- fetto di uno sviluppo disordinato. Facendo il rapporto tra la lunghezza dei denti e quella della base del cranio Flower ha trovato che le razze bianche hanno denti piccoli, le nere un po’ più grossi, le scimmie antropoidi raggiungono il massimo. Vili. — La deformazione ogivale e la strettezza conside- revole della volta coincide spesso altresì con la presenza del tonis palatinus, sporgenza della sutura mediana del palato, che ordinariamente comincia, larga e appiattita, dietro il forame incisivo e mano mano si restringe indietro e s’ispessisce per terminare ad angolo: talora la percorre una doccia mediana corrispondente alla sutura palatina longitudinale, la quale pure presenta irregolarità più o meno considerevoli indicanti uno sviluppo più 0 meno malagevole (5). In altri casi la parte più sviluppata si trova al livello del punto d’ incrociamento delle due suture palatine. Altre volte infine ha la forma di una cresta che può raggiungere 8-10 mm. di altezza. Negli antro- poidi si trova sotto forma di una quantità di piccoli cercini (wulstdien) che partendo dalla sutura mediana si dirigono verso gli alveoli: forse per questa differenza di forma Bessel Hagen e Lissauer dissero che le scimmie antropomorfe giammai mo- (1) « Archivio di Psichiatria », 1896, Voi. XVII, fase. Ili, pag. 209. (2) Topinard, « Revue d’ Antropologie ». 1895, p. 337. (3) « Archivio di Psichiatria e Aiitrop. crini. » 1884, Voi. V, p. 483. (4) Belmondo, Un rarissimo caso di denti soprannumerari ed altre anomalie dentarie in crani di alienati « Archivio per TAntrop. e f Etnei. », , p. 255.  PÉRE, La famille néoropathique, p. 270. — NàcKE, Verbrechen und Wahnsinn bein Weibe, p. 147 e altrove. strano un toriis palatinus. Kurella con altri (1) esprime Topinione che si tratti di una reminiscenza delle razze preariane, essendo frequente nelle razze nord-finniche. Ma è strano voler sostenere ciò dopo le ricerche fatte in Italia: dallo Stieda nel museo antropologico di Roma (2), dal Cocchi in quello di Firenze (3), nonché dal Ferrari a Reggio-Emilia (4). Per il Nache si tratta di un segno degenerativo. Anche la mascella inferiore può essere sede di anomalie di sviluppo, per aumento di volume qualche volta con sporgenza dell’arcata dentaria inferiore (progeneismo), o per diminuzione di volume. Lo sviluppo enorme del mascellare inferiore, quando s’aggiun- ge l’altezza del mascellare superiore e la larghezza della faccia ai zigomi con forte sviluppo dei masseteri, dà alla fisonomia un effetto totale che è sommamente caratteristico, specie delle prostitute secondo Kurella (6); se si aggiunge la piccolezza della fronte si ha quell’aspetto che ravvicina gli assassini alle razze inferiori (7). Già Gratiolet aveva detto: « on peut affirmer que partout où la proclivité des màchoires est très-marquée, la vie nutritive l’emporte sur la vie animale ou nerveuse » (8). La diminuizione di volume secondo Féré (9) coincide spesso, oltre che con anomalie d’impianto dei denti, con l’esistenza ùeWapofisi ìemuriana. Sul significato morfologico di quest’ a- pofisi, nota già da parecchio tempo, si è molto discusso dal lo Congresso di Antropologia criminale in poi, stante l’asser- (1) Kurella, Op. cit., pag. 43. — Kupffer, « Verhandlugen der Berliner Gesellschaft fùr Anthropologie », 1879, p. 70. (2) « Internationale Beitràge zur Wissenschaftlichen Medicin », Band I, 1891. (3) « Archivio per l’Antropologia e l’Etnologia », Voi. XXII, 1892. (4) Ferrari, Il « torus palatinus » nei pazzi « Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XIX, Fase. IV, 1893.  Recentemente anche in America è stato rinvenuto dal Talbot, dal Peterson, dal Channing (The lournal of mental Science. Voi. XLIII. N. 180, pag. 76). (5) « Neurolog. Centralb. », 1893, n.'’ 12, e « Archiv f. Psych. », Bd. XXV, H. 2. (6) Op. cit., pag. 45. (7) Manouvrier, Discussion sur le criminels, « Bull. Soc. Anthr. », 1883 p. 120. (8) Leuret et Gratiolet, Anatomie comparée du sy sterne nerveuse Paris, 1839-1857, T. II, pag. 291. (9) Féré, La famille névropathique, p. 258; Les épilepsies et les épilep- tiques, p. 386. zione di Albrecht (1) che tale apofisi nonché Tincisurache la precede (sul margine inferiore) sia patrimonio dei soli le- muri. Per dire il vero il Tenchini e lo Zoja, che se ne occu- parono in seguito, non si curarono di confermare o di negare P osservazione delPAlbrecht; ma il Mingazzini (2) riprese la questione e dalle sue accurate osservazioni risultò invece « che le scimmie sono provviste di apofisi e che un'incisura più o meno profonda precede il processo in quasi tutti i mammi- feri »; e risultò ancora un fatto molto importante, cioè che del processus rami mancUhularis bisogna distinguere due forme. Una in cui il processo si estende e sulP angolo e sui margini (forma lemurinica) o un’ altra, che in contrapposto chiama pitecoide, in cui l’angolo è risparmiato e alla quale assegna un significato atavico meno basso. Ora « sul vivente è impossibile distinguere un processo lemurinico da uno pitecoide », ma d’altra parte fa notare: « tanto il processo lemurinico come quello pi- tecoide, e quest’ultimo quand’anche sia rappresentato da forme rudimentali, debbono considerarsi come ricordi filogenetici ». X. — Un carattere degenerativo messo in luce di recente è il mancato accavallamento delle arcate dentarie. Nell’Eu- ropeo l’arcata dentaria superiore è un poco più grande che l’inferiore e sporge in avanti al disopra di esse, in modo che gl’incisivi inferiori sono ricoperti dai superiori. In 15 crani Australiani Turner invece potè vedere che 11 volte quest’ac- cavallamento mancava (3), come manca in tutti gii antropoidi e in tutti i mammiferi che possiedono incisivi alle due ma- scelle. Parimenti il Camuset ha osservato l’assenza dell’acca- vallamento nel 20,42% degli alienati da lui esaminati, e precisamente nel 23,78 7o ptii' gii uomini e nel 17,97% lo donne. L’accavallamento dipenderebbe dalle modificazioni della (1) « Actes da premier congrés international d’ anthropologie criminelle », p. 106-107, fìg. 1. e 2. (2) G. Mingazzini, Processus rami mandibularis nell" uomo, « Archivio per l’Antropologia », 1892. Voi. 22, fase. l.° Vi è riferita la letteratura. (3) W. Turner, Relations of thè dentary arcades in thè crania of Austria- lian ahorigines. « Journal of Anat. and Physiol. », july 1891, Edinburgh. (4) Camuset, Be V absence du chevauchemènt habituel de la partie ante- rieure des arcades dentaires camme stigmate de dégénérescence, « Annales médico-psychologiques », Nov-Dic. 1894. — 49 — faccia consecutive allo sviluppo del cranio; e precisamente secondo il Camuset dalla diminuizione dell’ angolo della sinfisi (si designa sotto questo nome in antropologia V angolo formato dalla linea della sinfisi col piano del margine inferiore della man- dibola). Effettivamente quest’angolo nella specie umana e in via di evoluzione nel senso della diminuizione: nei Parigini moderni è di 72 gradi, nel negro d’ Africa di 82, nello chimpanzè supera di molto i 90. Viceversa 1’ assenza dell’ accavallamento dipen- derebbe dall’ esagerazione dell’ angolo della sinfisi: « è evidente che, più quest’ angolo è aperto, più i denti inferiori devono portarsi avanti, cosicché a un dato momento essi arrivano a trovarsi nel piano dei denti superiori » . Questo nell’Europeo normale avverrebbe soltanto nell’ 1,58 7o? secondo Camuset. È chiaro che se ciò fosse vero ci sarebbe una differenza enorme tra 1’ Europeo e l’ Australiano. Ora io credo che la differenza in gran parte dipenda dall’ avere il Turner osservato il feno- meno nei crani, e il Camuset nel vivente. Difatti da ricerche praticate in quella preziosissima raccolta di crani di alienati che arricchisce il Frenocomio di Keggio-Emilia, a me risulta, che l’ accavallamento delle arcate dentarie, accavallamento anatomico, senza influenza dei muscoli, (influenza che nel vivente e a più forte ragione negli alienati dev’ essere molto malagevole evitare), non è completo che solo nel 52,18 7o- L’ assenza di accavallamento pertanto è negli alienati ancora più frequente che non trovi il Camuset, restando presso a poco la stessa, la proporzione da lui trovata tra i due sessi. Ritengo quindi che se si praticassero ricerche' nei crani di Europei normali la percentuale risulterebbe superiore al- ri,58Yo- I denti incontrandosi si ha, come dice il Meynert, la dentatura diritta (1), non sempre però, perchè talora rincon- tro avviene in grazia del progeneismo, o meglio direi profatnia infeìdore, essendo cioè i denti inferiori impiantati obliquamente in avanti. La masticazione anteriore che il Meynert descrive (ibidem)^ riferendola alla maggiore lunghezza della mandibola, è rarissima: nella ricerca che ho riferito, ho trovato tre soli (*) Colgo quest’ occasione per ringraziare vivamente il mio maestro, 1’ illu- stre Prof. Tamburini, senza la benevolenza del quale non avei potuto compire queste ricerche. (1) Meynert, Lezioni cliniche di ^psichiatria, pag. 263. — 50 — casi in cui V arcata dentaria inferiore passava avanti alla superiore^ in una donna e in due uomini. La maggiore o minore prominenza del mento è indipendente da tutto ciò: in uno di questi tre casi era molto sporgente, mentre negli altri due casi era poco pronunziata (1). XI. — Altri caratteri degenerativi della faccia sono secondo il Morselli (2) il predominio del cranio facciale sul cerebrale, la strettezza o la larghezza eccessiva dello spazio interoculare, la forma ellittica della mandibola, la mancanza delle apofisi sinfisiali nel mento, lo sporgere dei zigomi sotto una fossa temporale rientrante (stenocrotafia), la forma losangica della norma facialis anterlor con la larghezza massima nel diametro bizigomatico e col mento stretto e le mascelle prognate. Il mento fuggente comune nei Negri ricorda il mascellare delle scimmie e la forma della famosa mandibola della Naulette (3): si ha negl’ idioti (Venturi); parimenti le labbra sottili, tagliate verticalmente, ricordano il tipo prettamente scimmiesco. Una bocca troppo grande con labbra spesse, voluminose, arrove- sciate in fuori è caratteristica di molte razze inferiori. Pari- menti una notevole distanza fra il naso e la bocca. Il diametro biangolare della mandibola presenterebbe secondo Lombroso una scala ascendente dall’ uomo normale all’ antropoide (4). Nei degenerati in media è superiore alla misura normale (90-95 min.); però non ho trovato una gradazione degna di nota tra le diverse categorie di degenerati. XII. — Risale nientemeno al 1851 un’ osservazione di Bur- meister che dice la brevità del collo, come il piccolo volume della capsula cerebrale e la grandezza del viso, essere dei caratteri che ravvicinano coloro che li presentano (i negri secondo lui) al tipo pitecoide, attesoché tutte le scimmie hanno il collo corto (5). Ma a questo proposito l’ Hartmann scrive: << Se si vuole vedere in questa conformazione un ravvicina- (1) Per altre considerazioni sull’ argomento vedi: V. Giuffrida-Ruggeri, In- torno alV accavallamento delle arcate dentarie. « Riv. sper. di Fren. » J897 Fase. 1. (2) Morselli, Semejotica delle malattie mentali, Voi. I, pag. 154. (3) Vedi: Topinard, Les caractères simiens de la machoire de la Naulette, « Revue d’ Anthr. », 1886, p. 414. (4) Lombroso, Nuove ricerche di psichiatria e antropologia criminale, Torino, 1894, p. 32. (5) Burmeister, Geologische Bilder zur Geschichte der Erde und ihrer Bewohner. Leipzig, 1851-53, T. II, p. 120. — 51 — mento al tipo pitecoide si trova eh' essa è comune a nazioni differenti e in nessun modo esclusiva dei soli negri e che anche in questi ultimi essa non è predominante (1). Segno di maggiore studio è stata la spalla. Gli antropoidi mancano d' una vera spalla, poiché la loro clavicola molto corta trasporta la cintura ossea degli arti superiori in avanti, la testa trovasi come respinta indietro e infossata fra le due scapole retratte, e le braccia, pure ravvicinate al loro punto d' attacco, pendono in avanti e all' interno (2). Questa confor- mazione si osserva in degenerati, specialmente idioti. XIII. — Cosi il torace ad imbuto da molto tempo ha richia- mato r attenzione degli studiosi. Siccome il Féré (3) distingue thorax en entonnoìv e thorax en gouttiere, è bene dire che comu- nemente va sotto il nome di torace ad imbuto una depressione formata dallo stesso che, più o meno profondamente incurvato nella sua parte media o inferiore, descrive un arco di cerchio a concavità anteriore, e porta con sé indietro le cartilagini costali: depressione che può raggiungere i 72 mm. come nel caso osservato da Ebstein. Il torace a imbuto non ha niente a che fare col rachitismo: questo da lungo tempo è fuori discussione, invece le spiegazioni embriogeniche, meccaniche e nervose sono sempre sostenibili sino a un certo punto. Poco sostenuta: è vero, è 1' opinione di Schiffer riferita da Flesch (4), che si tratti cioè di un esagerato sviluppo in lunghezza delle costole; però 1' opinione di Zuckerkandl che cioè nell' u- tero il mento comprima la parete inferiore del torace è stata non è molto sostenuta dal Ribbert. La teoria meccanica di Eggel (5) che ammise un disturbo nello sviluppo e nella nutri- zione dello sterno, disturbo che sarebbe causa della flessibilità del medesimo e del suo deprimersi alla pressione atmosferica. (1) Hartmann, Les singes anthropo'ides, p. 79. (2) Morselli e Tamburini, Degenerazioni fisiche e morali delV uomo. L. c., pag. 308. (3) Féré et Schmid, De quelques déformations du thorax et en particulier du thorax en entonnoir et du thorax en gouttière, « Journ. de l’ anat. et de la phys. », 1893, p. 564. (4) « Virchow’ s Arch. », Bd. 57, 1873, p. 289. (5) « Virchow’ s Arch. », B. 49, p. 230. è accettata attualmente dal Féré e dallo Schmid. Cosi delle idee di Ebstein (2), che si tratti di un arresto di sviluppo dello sterno, le quali Hagmann accetta con V aggiunta di una certa fiacchezza anormale nelle articolazioni condro-sternali, nonché dell’ asserzione di Klemperer che aveva riguardato questa deformità « come il suggello di una degenerazione psichica nervosa-neuropatica » (3), fanno tesoro Ramadier e Serieux, che tendono a conciliare la teoria embrionale con la teoria nervosa, ciò che del resto è molto naturale. Essi ammettono che si tratti di un arresto di sviluppo dello sterno, che s’ immobilizza indietro invece di svilupparsi e di portarsi in avanti: la spiegazione puramente meccanica, dicono, non potrebbe spiegare la frequente coesistenza del torace a imbuto con abnormità di altri organi. Di più essa si osserva in sog- getti che portano difetti ereditari più o meno gravi e lo stato mentale dei quali è raramente sano, per cui opinano che il torace ad imbuto non sia che una delle numerose stigmate fisiche della degenerazione, un’ anomalia di sviluppo in rapporto con l’ eredità morbosa. Anche l’ Eichorst è partigiano di questa opinione: « In alcune famiglie, egli dice, il torace a imbuto è ereditario; ed è sorprendente che negli individui aventi il torace ad imbuto, od in altri membri della stessa famiglia ven- nero osservate, delle affezioni mentali, oppure anche l’epilessia, e altre cattive conformazioni » (5). Marie ugualmente (6). Il torace S7i goiittlère poi qual’ è descritto dal Féré sarebbe il seguente: « Lo sterno pare poco o niente deviato dalla sua (1) Loc. cit. Ebstein, Ueber die Trichierhrust « Deutsch. Archiv. f. klin. Med. », 1882, Bd. 30, p. 411. Ein Fall v. Trichterhrust (eod. loc., p. 100). — V. anche: Carrara, Alcune rare anomalie scheletriche nei criminali, « Arch. di Psichia- tria », 1892, p. 573. (3) Klemperer, « Deutsche medicinische Wochenschrift », 188G, N. 36. — Grauenthal, Ueber Trichterbrust. Inaug. Diss., Berlin.  Ramadier I. et Serieux P. — Note sur cinque cas de malformation speciale de la poitrine (tliorax en entonnoir). Contribution à V elude des stig- mates phijsiques de dégénérescence. « Nouvelle iconographie de ia Salpétrièi-e » Paris, 1891. (5) Eichorst, Manuale di semejotica, Parte I, pag. 169. (6) P. Marie, Déformations thoraciques dans quelques affections médicales. « Gazeite hebdom. Voi. XLVI, N. 14. direzione normale, le cartilagini costali soltanto sono interessate, ma lo sono in modo asimmetrico. Ai due lati della linea mediana le cartilagini presentano una curvatura esagerata, ne risulta una gronda o doccia longitudinale della quale il fondo è formato dallo sterno » (1). Questa deformazione, secondo Féré e Schmid dipende da un disturbo di nutrizione della parete toracica, che perciò diviene più flessibile, e da un arresto di svi- luppo (2). Kiesce difficile a comprendere però perchè in questa forma ammettono V arresto di sviluppo che negano neir altra. XIV. — Il bacino pitecoide sarebbe stretto e lungo col sacro sporgente air indietro e le natiche puntute. Anche il bacino del negro sarebbe più lungo, meno sviluppato in lar- ghezza che quello dell’Europeo (3). Tali caratteri sono normali nel bambino (4). Intimamente legata ai caratteri antropologici del tronco, specialmente alla mancanza della curva lombare della colonna vertebrale, oltre che alla posizione anormale del foro occipitale molto all’ indietro, è quell’ andatura incerta, barcollante, a corpo pendente in avanti, che si osserva in taluni idioti e che richiama un aspetto analogo di certe scimmie (5) e razze infe- riori (Morselli e Tamburini). « Nè è soltanto T andatura, ma anche la semplice stazione eretta che da questo carattere del rachis e del gran foro (a cui si unisce talvolta la strettezza e forma del bacino) riceve quell’ impronta speciale di inferio- rità » (6); tanto più poi se T appoggio si fa sul margine esterno del piede. Lo stesso dondolamento tanto noto degl’ idioti ram- menta secondo Morselli e Tamburini un fatto analogo che si riscontra nelle scimmie antropomorfe, le quali, quando perman- (1) Féré et Schmid, Loc. ciu, pag. 581. (2) Ibidem, pag. 584. (3) Topinard, L Antliropologie, p. 565. — Verneau, Le hassin dans les sexes et dans les races, Paris, 1875, p. 137. (4) De Mérejkowsky, Béveloppement du squelette humain, « Bull. Soc. Anthr. » 1883, p. 160. — Ardù-Onnis, Su alcune forme anomale del bacino umano, « Bollett. dei musei di Zoologia e Anatomia comparata della R. Uni- versità di Torino », Voi. X, n.o 209, luglio 1895. (5) Vedi Martin, Uomo e scimmia, pag. 418, — Lombroso, Studi clinici ed antropometrici cit., L. c., p. 22-25. (6) Morselli e Tamrurini, Degenerazioni f siche etc, L. c., p. 307. — 54 gono nella stazione eretta, frequentemente si abbandonano a un moto ondulatorio del corpo in senso laterale, o dall’ avanti all’in- dietro (Savage, Huxley), mentre altre si appigliano ad un ramo di qualche pianta robusta, e si lasciano penzolare oscillando. XV. — Quanto agli arti Lucae aveva già notato che la differenza fra l’avambraccio e il braccio è sempre minore discendendo dall’Europeo al Negro, al gorilla. Meyer (1) trova che gl’idioti possono essere collocati anche dopo il Gorilla. Le gambe piccole, dai polpacci deboli, di molti idioti, nonché di molti selvaggi, specialmente quelle dei negri Afri- cani e Australiani, sono state spesso materia di discussione a causa della loro conformazione pitecoide. « Effettivamente, dice r Hartmann (2), la forma sgraziata della parte inferiore della gamba, nella maggior parte di queste razze, costituisce per questo riguardo un carattere importantissimo ». Arti inferiori cortissimi massime in confronto dei superiore molto lunghi, carattere decisamente scimmiesco, si osserva nei Boschimani (3) e secondo altri (4) in tutte le razze negre, negli Australiani e nei Polinesiani. La prevalenza però della grande apertura delle braccia sulla statura nelle razze bianche non avrebbe il signi- ficato atavico attribuitole dal Lombroso, ma starebbe in rap- porto con una maggiore funzione degli arti inferiori (5). Per il Marre cosi la piccolezza della grande apertura delle braccia, come 1’ eccesso opposto, sono caratteri degenerativi (6). XVI. — Un altro fatto sul quale è stata fermata 1’ attenzione, in Germania specialmente, è la forma delle mani e dei piedi. Quando alla forma delle mani un punto molto controverso è stato sempre se si debbano considerare come normali l’ indice (1) « Archiv f. Psich. », 1874, Bd. V, Heft I. (2) Hartmann, Les singes antropoides, pag. 82. (3) Girard de Rialle, Op. city pag. 39. (4) Riccardi, Statura e intelligenza « Arch. per V Antropologia e 1’ Etno- logia », 1886. (5) Ranke, Ueher Kurpemessungen an Lehenden, pag. 171, e Beitrdge zur physiscìien Anihropologie der Bayern: « Beitràge zar Anthropologio and Mor- phologie Bayerns », Mùnchen, 1888, p. 49. — Benj. A. Gould, Invesiigaiions in thè military and anthropological statistics of American soldiers. Baer, Op. ciL, pag. 176. (6) Op. cit.y pag. 82.  più lungo deir anulare o il fatto opposto. In favore della prima ipotesi si è osservato che essendo la maggiore frequenza della prevalenza dell’indice in lunghezza nella donna, tale preva- lenza fosse da ritenere una forma estetica superiore (1). Ma, oltre che si tratta di una maggiore frequenza relativa e non assoluta (2), è un ragionamento che mi pare non regga alla critica: se fosse giusto, allora anche il prognatismo, poiché nella maggior parte delle razze e popoli superiori e inferiori la donna è più prognata dell’ uomo (Sergi, Virchow) sarà un carattere estetico superiore. Del resto l’arte stessa, contraria mente all’ asserzione di Ecker (3) ci offrirebbe con maggior fre- guenza la prevalenza del quarto dito sul secondo (4). Nè mag- gior fortuna ha 1’ asserzione del Braune (5) che un quarto dito più lungo sarebbe per la funzionalità un guastamestieri stóren- fried, mentre anche anulari lunghi poco meno che il medio sono stati visti, ed io stesso ne ho osservato parecchi casi (Vedi Tav. Ili fig. 17,18) senza disturbi di sorta (6). Importante invece la constatazione fatta dal Weissenberg (7) cioè 1’ elevata percentuale (45,5) della prevalenza dell’ indice trovata in bam- bini Ebrei tra i 5-10 anni, percentuale che uguaglia quella trovata in donne Ebree (45,7), avendosi qui, se non erro, uno dei tanti tratti di unione tra la donna e il fanciullo. L’ ipotesi dal Braune che si tratti di una maggiore lunghezza apparente, dovuta alla flessione sul lato ulnare per la maggiore forza dei muscoli corrispondenti, trova facile l’ obbiezione che se fosse vera in quasi tutti i bambini si dovrebbe constatare. Un’ altra constatazione importante è che in razze inferiori prevale decisa- (1) Ranke, Der Mensch, Voi. I, pag. 454, Leipzig, 1887. (2) Weissemberg, Die Formen der Hand and, des Fusses, Berlin, 1895, « Zeitsch. f. Ethn. », Bd. XXVII, pag. 85. — Cfr. Mantegazza, lunghezza relatioa dell' indice e dell' anulare nella mano umana, « Arch. per V Antropo- logia e l’Etnologia », Voi. VII, 1877, pag. 22. (3) « Arch. f. Anthr. » Bd. Vili. p. 67-74.  Weissenberg, Loc. cit., p. 87. (5) « Beitràge zur Physiologie. C. Ludwig gewidmet », Leipzig, 1887, })ag. 302-330. (6) Cfr. Weissenberg, Loc. cit., pag. 90. (7) Ibidem, pag. 86. mente la maggior lunghezza dell’ indice (1). Non mancava che la conferma negli antropoidi e molti avevano affermato che vi fosse (2); ma l’ Hartmann che in ciò è grande autorità afferma (3) che ora è più lungo l’ indice ora 1’ anulare, come nell’ uomo, e certo una percentuale non si può stabilire. Cosi non risulta provata 1’ opinione di Ecker e di Schaaffhausen che volevano vedere nell’ anulare più lungo « ein Unterscheidungsmerkmal der Rohheit von der Kultur »: senza dubbio, come osserva il Mantegazza (4), mani molto belle vi possono essere con un anulare più lungo dell’indice. Delle altre dita il maggiore interesse desta il pollice, il quale negli antropoidi è notoriamente corto (5). Ora piccolezza del pollice trova Schaaffhausen ( Op. cit.) in molti dei selvaggi da lui esaminati e Tliulié (6) dice parlando dei Boschimani: « le ponce parait proportionellement au reste de la main, trop court et cornine remonté ». Io ne ho trovato un esempio bellissimo in degenerata (V. Tav. IV fig. 1, 2, S, 4). Le pieghe interdigitali Querhaute, Schwimmlidute negli an- tropoidi arrivano molto in alto sino alle prime articolazioni digitali (7). Ora Virchow (8) trovò qualche cosa di simile in alcune persone del Darfur e in negri Dinka. Ma 1’ Hartmann (9) opina che anche in razze Europee ciò si trovi. Le falangi terminali a punta e in forma di birilli Icegelfór- mige proprie delle scimmie, sono state descritte nei Negri (io ne ho trovato un bell’ esempio in un degenerato — Vedi (1) Ecker, Op. cit., — Schellong, Beitràge zur Anthropologie der Papuos « Zeitschr. f. Ethii. », Bd. XXIII. p. 168. (2) Ecker, Op. cit. — Gegenbaur, Lehrbuch der Anatomie des Menschen, p. 254, Lei[)zig, 1885. — Kollmann, Piatiscile Anatomie, Leipzig, 1886, p. 117 — R.ANKE, Op. cit.. Voi. I, p. 454. — Schaaffhausen, Ueber die Lange der Finger und der Zehen, « Corresp. Blatt der D. A. G. », 1884, p. 94. (3) Die menschendhnlichen Ag'en. Leipzig, 1883, p. 17, 46. (4) Loc. cit., p. 25. (5) Hartmann, Op. cit. (6) « Bull. Soc. Anthr. », Serie IV, T. IV, p. 379. (7) Hartmann, Les singes anthropoules et V homme, p. 80. (8) « Zeitschr. f. Ethiiol. », Bd. XI, p. 388-395 der Verhandl.; Bd. XVII, p. 488-496 der Verhandl.; e Bd. XXVII, p. 164. (9) Die menscliendìinlichen Affen, p. 98. — 57 — Tav. IV fig. 13). Parimenti nelle mani di parecchi Negri Virchow (1) ha notato una deviazione delle ultime due falangi dell’ indice e del medio verso 1’ esterno, un digitus valgus. Egli ritiene che questa deformità si connetta al genere di lavoro, ma io l’ ho trovata in parecchi degenerati che non erano addetti ad alcun lavoro, e sia all’ estremità distale delle dita (Tav. Ili fìg. 14, 16 (2), 17); sia in tota (Tav. Ili fig. 7, 8, 9, 10, 11). In questo caso la deviazione diminuisce andando dal lato radiale al lato ulnare. Nel primo caso, quando non si tratti dell’indice, ne risultano degli spazi interdigitali più o meno evidenti, notati anche dal Weissemberg (3). Richiamo 1’ attenzione su una devia- zione dell’ estremità distale del mignolo stranissima e che non trovo nè descritta nè disegnata da alcuno (Tav. IV fig. 5 e segg.). Soltanto il loachimsthal ha descritto per il pollice una devia- zione verso il lato ulnare che ha molta analogia con la prece- dente (4). Talora si accompagna alla deformazione en crochet (nelle Fig. 7, 8. Tav. IV). Stigmate teratologiche sarebbero pel Féré (5) le anomalie delle unghie e particolarmente la loro piccolezza eccessiva (questa anche a me risulta frequentissima nei frenastenici) e la mancanza assoluta locale o generale. Schaafifhausen trovò in un Australiano le unghie delle dita come negli antropoidi, arrotondate quasi come segmenti di sfere. Se passiamo ai solchi che si osservano nella palma delle mani anche qui troviamo qualche anomalia alla quale è stato attribuito significato atavistico, e precisamente dal Manou- vrier è stata segnalata la piega trasversale unica (6). Risalendo difatti nella scala zoologica si vede chiaro che dapprima non esiste alcun solco, come per esempio nell’ Ateletes ater (7), poi appare un unico solco trasversale in alto per esempio nel Cebus (1) <£ Zeitschr. f. Ethn. », Bd. XI, p. 388-396 der Verhandl., e Bd. XVII, p. 488-496. (2) Questo veramente sarebbe un caso di digitus varus. (3) Log. cit., p. 94. (4) « Verhandl. der Berliner medicinischen Gesellschaft » 7 December 1892, e « Zeitschrift f. orthop. Chir. », Bd. II, p. 265. (5) La famille névrnpathique, p. 307. (6) « Bull. Soc. Anthrop. », 1892, p. 62. (7) Vedi: « Annales des Sciences naturelles, 5.e sèrie, Zoologie », IX, 1868, Bianche 5., fìg. I.^ e in molti altri (1). Il Carrara recentemente (2) ha studiato quest’ anomalia e ne ha distinto diversi tipi. In un tipo il solco trasversale è unico. In un II® tipo invece di un solco unico se ne hanno due, i quali però non hanno la direzione curvilinea della mano umana, ma una decisamente retta ed orizzontale, in modo da essere tra loro parallele, senonchè non sono com- plete, non interessano cioè tutta la palma trasversalmente, ma partendo da un margine si arrestano a un certo punto di essa. In un Ilio tipo il solco unico trasversale si associa ad uno o più solchi press’ a poco normali, ovvero tutti quest’ altri scom- paiono tranne uno longitudinale molto profondo e netto che va dal carpo alla radice dell’ indice e del medio: forma che il Carrara ha osservato soltanto nei criminali. Morselli e Tamburini però descrivono negl’ idioti una piega che « occupa il mezzo della vola longitudinalmente alla palma, come in tutte le Scimmie » (3). Finalmente un’ altra anomalia si avrebbe nella mancanza di quei solchi superficiali e complessi che congiun- gono i principali, ma io la trovo frequentissima e non mi pare che valga la pena di farne un IV« tipo. Il Carrara dice che non saprebbe assegnare un’ importanza diversa a ciascuna di queste forme d’ anomalie, però gli pare che il tipa IF sia una disposizione inferiore, ed ha perfettamente ragione. Difatti nel Semnopithecus leucoprymnus nonché nel Colohiis Guereza vedo una disposizione analoga (4). Ma anche il Mcinouvrier credo che abbia ragione; difatti il Cercopitliecus mona presunta un unico solco trasversale (5). Tanto dell’ una che dell’altra varietà ho trovato in degenerati e raccolto in due tavole (I e II) forme tipiche, nonché forme di passaggio. XVIII. — Se dai solchi palmari passiamo alle linee papillari delle mani, il così detto Tadapparat, troviamo un argomento che Malpighi stesso non trascuro (6), e che da parecchio tempo ha interessato gli studiosi nel senso delle nostre ricerche (1) « Annales cit. », Loc. cit., PI. 5, Fig. 5. (2) « Gioni. della R. Accad. di Medicina di Torino », Luglio- Agosto 1895, p. 323. — V. anche: « Archivio di Psichiatria », 1896, Voi. XVII, fase. I e II. (3) Degenerazioni psiche e morali dell' uomo, L. c., p. 317, (4) « Annales cit. », Loc. cit., PI. 4, fig. 3 e 5. (5) Vedi: hloRSELLi, Antropologia generale, fig. 100 (pag. 192). (6) Marc. Malpighi, De externo tactus organo, Neapel, 1665. — 59 — comparative. Difatti già Purkinje (1) ci lasciava il disegno delle linee papillari della mano ò.q\V Innuus ecaudatus, e TAlix circa mezzo secolo dopo indagava nella scala animale i primi albori di tali linee sia negli arti toracici che pelvici e il loro graduale complicarsi, cosi da poter concludere: « Le plus ou moins de développement des lignes papillaires semble étre en rapport avec Tèlèvation du groupe auquel appartieni T animai, la perfection de sa main et le degré de son intelligence » (2). Il Morselli infine ci descriveva la disposizione di queste linee nel Cercopitliecus Mona (3). Dal confronto si è venuto così a stabi- lire i caratteri distintivi delle linee papillari della mano deir uomo; non che alcuni di questi caratteri non si trovassero anche nelle scimmie, ma mai tutti insieme. Ora questo a noi può non interessarci, ma viceversa il fatto opposto, che nell’ uomo cioè comparisca ciò eh’ è caratteristico delle scimmie, come posteriormente ebbero agio di osservare Morselli e Tamburini in idioti (4) e il Kollmann in razze inferiori (5) non può non interessarci. Però per recare meno confusione possibile nelle nostre idee debbiano limitarci, come appunto fece il Kollmann a quelle parti più importanti eh’ egli chiama die Tastballen, giacché le altre forme (triangoli etc.) da queste parti centrali dipendono. Ora questi tori tattili possono presentare regressione quanto alla forma e quanto alla loro ubicazione. Quanto alla forma possono presentare il tipo scimmiesco Làngsreiìien oder Simiadentypus di Kollmann, che si può rassomigliare alla forma di diaster direbbero gli Embriologi, o se vogliamo allo spaccato di una cipolla (Vedi la mia raccolta Tav. VII fig. 3, 4, 6*, 16); il tipo triangolare del Féré (6), quale si può vedere nella mia (1) Purkinje, Commentano de examine iihysiologico organi visus et syste- matis cutanei, Eresi., 1823.  « Aimales des Sciences naturelles. Zoologie », 5.e sèrie, Vili, 1867, p. 298. (3) Morselli, Sulla disposizione delle linee papillari nella mano e nel piede del Cercopithecus Mona, « Annuario della Soc. dei naturalisti di Modena », Anno Vili, fase. 2. 1871. (4) hoc. cit., pag. 318. (5) A. Kollmann, Ber Tastapparat der Hand der menschlichen Rassen und der Affen. Hamburg u. Leipzig, 1883, p. 66, 71 e segg. (6) Féré, Les empreints des doigts et des orteils « lourn. de F anat. et de la phys. raccolta (Tav. VII fig. 11) ancora più raro dell’ uomo, tanto che il Galton non lo annovera nella sua classifica, sebbene abbia esaminato migliaja d’ individui (forse perchè normali) e che ricorda un’altra forma comune negli antropoidi; e in generale tutte le forme molto semplici (1). Una semplicità caratteristica si avrebbe nelle impronte digitali dei Negri (2). Caratteri pite- coidi avrebbero puri i seni della palma all’ origine delle dita, quaudo sono composti di lunghe e strette anse, ben distinte (3), come in un nostro caso (Tav. VI pg. 8). Quando all’ubicazione è da notare che i sistemi interpolati, per usare una espressione di Galton, nell’eminenza tenar o tra questa e l’indice, o lungo le dita sono rarissime rimembranze di condizioni comuni negli antropoidi. Qualche volta con l’ ubicazione coincide la forma prettamente scimmiesca (Vedi Tav. VI pg. 7). Un altro lato delle ricerche, quello di stabilire la simmetria o meno dei disegni nelle dita dello stesso nome in una quantità di persone e fare le percentuali, non ha e non poteva avere la corrispondente esser Vcizione nelle scimmie; solo si desume che essendo nei normali 1’ asimmetria presso a poco il 10 7o (Galton), mentre raggiunge quasi la metà negli epilettici (Féré) e resta un po’ indietro nei delinquenti (D’ Abundo), sia tale fatto rimarchevole « car on sait que l’ asymmétrie est chez les dégénéres un des caractéres physiques les plus fréquentes; le caractére parait devoir se trouver méme dans les details les plus minuscules de 1’ organisatioh » (4). Un terzo punto è finalmente quello che riguarda V unifor- mità 0 meno del disegno in tutte le dita. Anche qui mancando il riscontro con le scimmie si ricorre a quella pietra di paragone che sono le degenerazioni umane; il D’ Abundo (5) effettivamente mentre nelle ricerche praticate nei normali non riscontrò mai (1) féré. Note sur la sensibilitè de la, pulpe des doigts, « C. R. de la Societé do Biologie », séance du 15 Ottobre, 1895. (2) Galton, Finger Prints, London, 1892, p. 196. (3) Morselli e Tamburini, Degenerazioni fisiche etc. L. c. (4) Féré, Les empreints des doigts et des orteils, L. c. pag. 232. (5) D’ Abundo, Le impronte digitodi in 140 criminali. « Riforma medica », 9 Giugno 1894. — Vedi anche; Contributo allo studio delle impronte digitali, (Nota preventiva). Pisa, 1891. — Gi- uri identico disegno digitale per tutte le 10 dita, in 20 casi d’ inbecillità notò costantemente una tendenza alla ripetizione deir identico disegno in quasi tutte le dita. Se ciò si mette in rapporto con quello che il Féré già prima aveva osservato, cioè che la varietà delle forme delle impronte dei polpastrelli diminuisce dal primo al quinto dito, e che le dita più diffe- renziate dal punto di vista motore (1), il pollice e V indice, presentano una maggiore varietà di forme nelle impronte (2), e che queste stesse dita sono anche le dita più sensibili (3), si può con maggiore ragione venire alla conclusione alla quale ultimamente è venuto il Féré stesso, cioè che « la différencia- tion physiologique, tant au point de vue de la sensibilité qu’au point de vue de la motilité correspond à une dififérenciation morphologique » (4). L’ appianamento notevole delle creste, che si trova in idioti, io stesso T ho constatato, rappresenterebbe un carattere di senilità (D’ Abundo). La forma del piede, poco svariata invero, non può offrire nessun punto di contatto con la forma della mano posteriore degli antropoidi, (la quale è più vicina alla nostra mano che al nostro piede, tanto ha potuto il variare della funzione), e come tale non ha richiamato L attenzione quasi che per discutere sugli effetti minori o maggiori delle calzature. A un solo punto si è data un’ importanza diversa, cioè alla presenza di spazi tra le dita, che sta in rapporto a una mag- giore mobilità delle medesime. E noto che nelle scimmie le dita godono di una grande mobilità e il pollice anche della opponibilità (5); fecero perciò grande impressione e destarono weitgehende Hoffnungen, dice il Weissemberg, i racconti di popola- zioni che coi loro piedi potevano eseguire dei lavori. Effetti- vamente Regnault (6) trovò negl’ Indiani una distanza tra la punta del 1® e del 2^ dito sino a 49 mm., mentre in Francia (1) Féré, La distrihution de la force musculaire dans la main et dans le pied étudiée au moyen d' un nouoeau dynamometre analytique, « C. R. Soc. de Biol. », 1889, p, 339. — Lo, patìiologie des émotions, 1892, p. *125. (2) Féré, Les empreints etc., p. 497. (3) Féré, Note sur la sensibilité etc., Loc. cit. (4) Ibidem. (5) Hartmann, Les singes antropoides, pag. 18. (6) « Bull. Soc. Anthr. », Sèrie IV, T. II, p. 683-685. — 62 — non riusciva a constatare niente di simile nè sugii adulti nè sui bambini; e Vircliow (1) in 59 contorni di piedi di negri trovò segnato 32 volte uno spazio minore o maggiore tra il lo e il 2o dito; cosicché si credè perfino poterne assegnare ragioni anatomiche (2). Non è meraviglia perciò che lo Schaaf- fhausen veda nell’ allontanamento del maggior dito uno stato primitivo, col quale spiega T antichissima usanza di allacciare i sandali tra il 1® e il 2^ dito (3). Le antiche statue mostrano sempre uno spazio evidente tra il lo e il 2o dito, e persino i sandali stessi presentano in molte statue una incisione sul posto corrispondente. Vero è che LAlbrecht (4) obietta che lo spazio sia piuttosto la conseguenza che la causa dell’ usanza, ripetendo un’ opinione già manifestata dall’ Hartmann a propo- sito dei Beggia (5); ma allora non si spiegherebbe, dice lo Schaaffhausen (6) perchè lo si trovi in altri popoli che non portano alcuna calzatura. E mostra di avere un concetto bene strano delle anomalie il Weissenberg (7), che contro l’ asser- zione dello Schaatfhausen adduce il fatto che il pollice si trova allontanato in tanti Europei (io stesso potrei citare un mio amico, ma nello stesso tempo moltissimi degenerati, come appare dalla Tav. VI), nonché un po’ in lui stesso. Si fa però un’ altra questione: lo spazio può esistere tra il lo e il 2o dito ed essere accompagnato da una deviazione in fuori 0 in dentro (verso la linea mediana del corpo) del mag- gior dito 0 da nessuna deviazione. Che importanza ha questo? La deviazione in fuori per consenso unanime degli autori è dovuta alla calzatura. La deviazione in dentro è caratteristica (1) ZiNTGRAFF, 59 Zeichnimgen von Fussumrissen (besprochen von Yirchoio) « Zeitschr. f. Ethn. », Bd. XXI, pag. 93-98 der Verhan. (2) Cfi*. Lucae, Die Hand und der Fuss, ein Beitrog zur vergleichenden Osteologie der Menschen, Affen und, Deuteltliiere. Frankfurt a. M., Bd. V, p. 296. — Sarasin P. e F., Die Weddas von Ceglon, AViesbaden, 1893, p. 302. (3) Ueber die Ldnge der Finger und der Zehen, Loc. cit., — V. anche, Ottolenghi e Carrara, Il piede prensile negli alienati e nei delinquenti, « Arch. di Psichiatria », 1892, pag. 380. (4) « Correspondenz-Blatt der D. A. G. » 1884, p. 99. (.5) Les peuples de V Afrique, Paris, 1880, p. 70. (6) « Correspondenz-Blatt der D. A. G. » 1884, p. 99. (7) Loc. cit., pag. 108. 63 — del piede prensile. La nessuna deviazione, cioè V alluce paral- lelo al bordo interno del piede sarebbe il fatto normale. Cosi Meyer di Zurigo per il primo, poi il Pestel (1), Starke, Ziegler (2) Manouvrier (3) hanno opinato. Solo quest’ ultimo recentemente dietro le osservazioni in contrario del Regnault (4) si è in parte ricreduto (5) nel senso che ammette come normale una leggiera obliquità dell’ alluce verso l’ esterno (una leggiera abduzione), e questo effettivamente pare essere il vero. Gli spazi che stanno fra le altre dita e che sono tanto frequenti nei Negri e nei Papuas (6) sono dal Weissemberg attribuiti al fatto di camminare scalzi (7). XX. — Un’ altra quistione relativa alla forma del piede è quella che si riferisce al piede piatto, cioè che manca quasi, o totalmente della volta (8): patologico per il Nache, niente affatto patologico secondo altri, perchè non si accompagna ordinariamente a disturbo funzionale tranne in casi molto accentuati (10). Féré e Demantké che hanno studiato di pro- posito quest’ argomento e con metodi antropometrici esatti asseriscono che tale appiattimento si mostra più spesso negl’ individui che hanno maggior copia di anomalie fisiche, i quali in generale sono pure più colpiti dal punto di vista psichico, e che pertanto può essere considerato come un segno di degenerazione. Osservano altresì che il piede piatto ricorda una forma normale nelle grandi scimmie più vicine all’ uomo e nelle razze umane inferiori (11). Per questo riguardo forse è (1) Pestel, Pied liumain et la cliaussure naturelle, Glanchen. 1885. (2) « Congr. suisse d’ hygièno », Genève, 1892. Ò) « Bull. Soc. Anthr. », 1891, p. 687. (4) « Bull. Soc. Anthr. », T. IV, Sèrie V. 1894.  Ibidem, pag. 252.  SCHELLONG, LoC. cit. (7) Weissemberg, Loc. cit. (8) Cfr. PouLET e Chauvel, art. Pied piai congénital, « Dict. encycl. des se. méd. », 2. e sèrie, t, XXV, p. 53. — Rohmer, Les variations de forme normale et pathologique de la piante du pied, étudiées par la méthode graphique, (th. Nancy, 1879). (9) Verhrechen u. Wahnsinn etc. pag. 148.  Cfr. Humphry, Plat-foot and piantar ardi. « lourn. of. anat. phys. », T. XXI. 1889. (11) « Journ. de 1’ anat. et de la phys. » 1891, p. 441. — V. anche: Carrara, — 64 importante la relazione eh’ è stata osservata tra il piede piatto e il piede prensile. Difatti Michaut parlando del piede prensile degli Annamiti dice: « tale conformazione speciale fa sembrare il piede annamita molto più largo eh’ esso non sia realmente, esso sembra schiacciato e la volta plantare scompare quasi, quando si guarda il soggetto in piedi ». E parlando dei Giap- ponesi dice: « Il Giapponese cammina come un plantigrado, sulla pianta dei piedi » (1). Quanto alla patogenesi, oltre la predisposizione congenita, il molto stare in piedi e il molto camminare sembrano avere un’ azione decisiva (2). Anche i piedi torti come le mani torte sarebbero per Krafft-Ebing (3) segni anatomici di degenerazione. XXL — Quanto alla polidattilia la quale si può osservare tanto nelle mani che nei piedi vi sono nella scienza opinioni contrarie. Gli uni (Darwin, Tonnini, Penta, etc.) ritengono il fatto come nettamente atavico: Schenk effettivamente in due embrioni umani arrivati alla settima settimana di sviluppo vide un numero di raggi rappresentanti i primi lineamenti delle falangi superiore a cinque, in un caso questo numero era di nove (4). E contro i sostenitori dello sdoppiamento (5) il Morselli fa osservare che la dattiloschisi è normale nei Sciaci, sebbene rinunzì a spiegare con l’ atavismo i casi di otti-noni e decadattilia che chiama teratologici (6). Il Blanchard Alcune rare anomalie scheletriche nei criminali, « Arch. di Psichiatria », 1892 pag. 573. (1) « Bull. Soc. Anthr. », T. IV, Sèrie V, 1894, p. 243. (2) PÉRE, Note sur les variations de la forme de la piante du pied sous V influence du repos, de la station et de la marche « C. R. Soc. Biol. », 1891, pag. 387. (3) Op. cit. pag. 169. (4) Schenk, Lehrbuch der vergleichenden Emhryologie der Wirhelthiere Wien, 1874, Vedi p. 137, fìg. 76. — Cfr. anche: I. Kollmann, Handskelet und Hijperdactylie, « Verhandlimgen der anatomischen Gesellschaft », mai 1888, e neir« Anatomischer Anzeiger » del 1888, n.” 17-18 — Bardeleben, Praepollex und Praehallux, 1889. (5) Boas, Bidrag til opfattelsen of Polydactylihos Pattedyrene. « Videnskap. Middel. fraden Naturh. Foreining i Kjòbenhavn », 1883 — Albrecht, Sur la valeur morphologique de V hyperdactylie « Deut. Gesells. f. Chir. » 1886 — Gronberg, Beitrdge zur Kenntniss der polydactylen Hììnerassen. « Anat. Anz. » IX, 509-516, 4. Fig., Morselli, Antropologia generale sebbene inclini a vedere nella polidattilia una reversione, fa le sue riserve intorno a certi avvicinamenti e a certe omologie « qui ne sont point complètenient à Tabri de la critique » (1). Il Féré si limita a constatare che si tratta di un disturbo dell’ evoluzione (2); fa osservare che in una stessa famiglia e in uno stesso individuo accade di constatare la polidattilia e il fatto opposto. Altri sono nettamente contrari all’ atavismo (Topinard, Delage). Il Blanc recentemente ha distinto nella polidattilia tre categorie: polidattilia atavica per ricomparsa di dita ancestrali; 2^ polidattilia teratologica per divisione di dita normali od ataviche; 3^ polidattilia eterogena per formazione di dita che non risulta nè dall’ atavismo nè dalla schistodattilia (3). La prima e 1’ ultima categoria richiedono qualche spiegazione. La polidattilia atavica è caratterizzata, secondo il Legge che accetta la classifica esposta, dal trovarsi il dito soprannume- rario 0 al di là del quinto dito o al di là del primo, mai inter- calato fra le dita normali (4). « Si osserva qualche volta un dito formato di due falangi, intercalato fra due raggi digitali normali, con i quali esso non ha alcuna connessione nè ossea nè legamentosa, nè tendinea, ma solo un semplice rapporto di vicinanza; in tal caso non si può ammettere una schistodattilia per mancanza di ogni dato di anatomia che ce lo dimostri e neanche 1’ atavismo per il posto occupato dal dito soprannume- rario ». Si tratta allora di polidattilia eterogena. Un eccessivo afflusso di liquidi nutritivi sarebbe la causa ultima della poli- dattilia atavica e della schistodattilia; del resto un’ esuberanza di nutrizione è anche necessaria per la polidattilia eterogena. Lo stesso contrasto troviamo a proposito della riduzione numerica delle dita, della sindattilia: vi sono i sostenitori dell’ atavismo (5); vi sono quelli che dinanzi ai casi misti dei (1) Blanchard, Loc. cit., p. 454. Féré, La famille névropathique. (3) L. Blanc, Elude sur la Polydactylie chez les Mammiféres « An. Soc. Linnéenne » Lyon, 1896. (4) F. Legge, Di un nuovo caso di polidactilia, Bologna, 1896. (5) Morselli, Ibidem. — Penta, Di alcune più importanti anomalie e del loro significato reversioo nelle mani e nei piedi dei delinquenti. « Archiv. di Psichiatria », Voi. XVI, Fase. IV-V, p. 332; « Annali di Nevrologia », fase. VI, 1894, 66 — due fenomeni opposti restano dubbiosi (1); tanto più che simili disturbi in difetto possono aversi contemporaneamente in parti più centrali: nel radio, in tutto l’arto superiore compresa la cintura scapolare, perfino nel torace (2). La brachidattilia può consistere nell’ assenza totale di una falange, nella sutura di due falangi, nell’arresto di sviluppo di tutte le fiilangi, raramente risulta dall’ arresto di sviluppo dei metacarpi. A preferenza si osserva nelle due ultime dita della mano, anche nel solo mignolo, e talora ciò coincide con una deformazione a uncino (3). Lucas considera questo genere di deformazione, combinata con una deviazione laterale, come r indizio di una tendenza alla scomparsa del mignolo (4). E per la sindattilia e per la brachidattilia forse può invo- carsi un difettoso afflusso di liquidi nutritivi, come il contrario abbiamo visto invocato per la polidattilia (Legge). Gli stessi fenomeni si osservano nelle dita dei piedi: si ha la riduzione delle due ultime dita soltanto e si ha la riduzione totale: ma questa più che altro apparente, cioè per effetto di una maggiore estensione delle pliche interdigitali, come nel- l’ Hylohates syndactylus e in molti Marsupiali (5). Viceversa il cosidetto mavtellement delle dita del piede sarebbe in rapporto con una lunghezza eccessiva reale. XXII. — Gli organi dei sensi sono spesso sede di anomalie di sviluppo importantissime. Le anomalie dell’ orecchio esterno e precisamente del padi- glione avevano richiamato 1’ attenzione da Morel in poi. Quel- r acutissimo osservatore considerò la cattiva conformazione dell’ orecchio, non come un segno necessario di degenerazione, ma come quasi sempre associata a una condizione nevropatica dei genitori (7). Il primo a sconoscerne l’ importanza fu Lan- (1) Verrier, Cas ectrodactylie « Bull. Soc. Anthr. », 1884, p. 188. (2) IoACHiMSTHAL, Angehorene Hand'Anomalien, « Zeitschrift f. Etimologie, Heft. II, p. 59 e segg. (3) PÉRE, La famille névropathique. (4) « The Lancet », 1892, T. I, p. 462. (5) Penta, Loc. cit., p. 331. (6) Phocas, De V orteil en marteau, « Gaz. des hóp. », 1892, p. 1074. (7) Morel, De la formaiion du type dans les variétes dégénérées, 1864, p. 36. — 67 nois (1)^ ma il numero degli esaminati era troppo scarso (41 gio- vani delinquenti). Invece lo stesso anno Binder (2) dietro la grande frequenza di tali anomalie riscontrata negli amma- lati di mente e principalmente negli ereditari assegna loro la più grande importanza. Alla stessa conclusione viene un anno dopo Frigerio (3). Perfettamente opposta è P opinione di Iulia(4). L’ essere le percentuali dedotte da statistiche troppo scarse dava luogo a queste contraddizioni e ad altri gravi errori. Fu perciò grande ventura quando il Gradenigo si accinse al colossale lavoro di esaminare ben 15000 uomini e 10000 donne in perfetta sanità, ordinando il materiale in 34 serie affinchè le percentuali non si basassero su meno di 200 casi; nonché 800 ammalati di mente e 467 delinquenti. Egli venne alla conclusione che nei normali le anomalie sono molto meno frequenti e di minore importanza (6). Ecco pertanto le conclu- sioni definitive desunte principalmente dallo studio del Gradenigo. Le orecchie ad ansa proprie dello Scimpansé hanno cosi dal lato embriologico che antropologico un netto significato. Le orecchie oblique invece non sono da considerarsi come anomalia. Orecchie smisuratamente grandi possono essere consi- derate come segno di degenerazione, mentre le piccole ordi- nariamente ben modellate rappresentano una più alta involu- zione. L’ appiattimento del padiglione pel Morselli è un carattere decisamente scimmiesco (7). Orecchie grandi, sottili, piatte, acuminate sono proprie dello Chimpansé. La punta di Darwin die Darwin' sche Spitze nelLuomo è dipen- dente da un' incompleta involuzione dell' elice: essa è come una vera punta rivolta indietro quando 1' elice non è ripiegato, avendosi allora 1' orecchio di Macaco Macacusohr; è diretta in (1) « Archiv. d’ Anthrop. crimin. 1887, p. 346 e segg. (2) « Archiv. f. Psych. u. Nervenkrankheiten », 1887, Bd. XX, Heft 2. (3) « Archiv. d’ Anthrop. crimin. », 1888, p. 480. (4) De V oreille au 'point de vue anthropologique et mèdico ~lé gale. Biblio- thèqiie d’ Anthrop. crim. etc. Paris-Lyon, 1889. (5) Vedi per esempio: Frani. Eyle, Ueher Bildungsanomalien der Ohrmu- schel, Zurich, 1891. (6) « Giornale della R. Accademia di Medicina di Torino », 1890, N. 6, e altrove. (7) Manuale di sernejotica, Voi. I, p. 171, avanti quando V elice è ripiegato ma non sufficientemente ridotto. Come anomalia ha grande valore: ordinariamente si accompagna a un terzo e talora a un quarto Crus antJielicis. Il tubercolo di Darwin der Daridn sche Hacker sul margine poste- riore deir elice ha un’ importanza molto minore, poiché in forma ridotta è frequente e col tatto si trova in quasi tutte le orecchie. Notevole però T osservazione del Chiarugi (1) che vide le due correnti dei peli del margine libero dell’ orecchio incontrarsi nel tubercolo quando questo esiste, a quel modo che negli animali i peli si dirigono verso la punta. La punta di satiro die Satyrspitze all’apice del padiglione sarebbe più legata a fatti embrionali. Il padiglione senza bordo si osserva in molte scimmie inferiori (2); importanza atavica avrebbe parimenti lo sviluppo esagerato della radice dell’elice (3), che alle volte raggiunge 1’ antelice dividendo in due la conca. Fra le molte anomalie dell’ antelice la sua aderenza all’elice è da riguardare come un fatto teratologico e la sua produzione coincide con quella dell’elice nastriforme; mentre la sua ridu- zione 0 r assenza di una delle sue branche possono essere riferite a fatti atavici (4). Può aversi anche il fatto opposto, cioè un terzo crus anihelicis, o uno sviluppo esagerato da supe- rare 1’ elice (5). Il trago e 1’ antitrago hanno poco valore. Quel gruppo di peli esistenti alla faccia interna del trago e più rigido nel vecchio è il ritorno del ciuffetto di molti mammi- feri, afferma il Morselli (6). Il lobulo ha poca importanza perchè viene tardi nell’ evo- luzione; però il lobulo saldato ad angolo acuto langangeioacìisenes Olirìdppclien sarebbe segno di degradazione. Féré e Séglas riten- gono inammissibile che 1’ aderenza del lobulo abbia importanza atavica, poiché questa varietà non si trova in nessuna scimmia: (1) « Bollettino dei Fisiocritici di Siena », An. G.° Fase. 2.° 1888. (2) Dallemagne, Stygmates anatomiques de la criminalité , Paris, 189G, p. 135. (3) Féré et Séglas, Contrib. à V étude de qualques variélés morphologiques du pavillon de V oreille humaine, « Revue d’ Anthr. », 1886, p. 235. (4) Féré et Séglas, Loc. cit. (5) W iLDERMOUTH , Ueber Begenerdlionszeichen bei Epileptischen und Idioten, v Centralblatt fiir Nervenheilkunde », 1. marzo 1887. (6) Antropologia generale. — 69 — ricerche fatte su 1230 persone alla Salpetrière confermarono questo punto di vista. L’ assenza completa invece ha il suo riscontro nelle scimmie (1). Il coloboma congenito del lobulo sarebbe il risultato di un’anomalia di sviluppo per Israel  e altri. Sul lobulo infine si può prolungare la fossa scafoidea. Va ricordato il cosidetto indice morfologico di Schwalbe costi- tuito dal rapporto esistente tra la lunghezza vera dell’ orecchio, cioè dall’ incisura auris antherior sino alla punta del padiglione (prendendo per sommità vera il disco cartilagineo situato verso il quarto superiore del bordo posteriore del padiglione), e la base 0 larghezza basale: un orecchio realmente largo si avvi- cinerebbe all’ orecchio scimmiesco. Risulta che 1’ orecchio fem- minile si allontana di più da quello della scimmia sotto questo rispetto (3). XXIII. — Delle anomalie che si osservano negli altri organi di senso e loro pertinenze poco si sa dal punto di vista comparativo. Il Morselli enumera come caratteri pitecoidi del naso: l’ indice nasale megasemo, come negli Ottentotti, Tasma- niesi e Negri per eccessiva larghezza trasversale; il naso trilobo come negli Akka (Mantegazza), formato dalla punta del naso che sorge come un’eminenza isolata, appena al di fuori delle narici rigonfie; la forma ellissoide o rotonda delle narici, mentre è triangolare nelle razze alte; la loro disposizione divergente e r essere visibili dal davanti; la piccolezza delle pinne, oppure lo sviluppo anormale dei piccoli muscoli che le dilatano; l’in- fossamento della radice nasale sotto la glabella; lo spessore e la forma triangolare del setto. Krafft-Ebing ritiene il naso torto segno di degenerazione (4). Quanto agli occhi la massima attenzione meritano alcune osservazioni del Metchnikoff (5). Questi ritiene come persistenza di uno stato fetale i due principali caratteri dell’ occhio mon- golico, cioè: il ripiegamento all’ interno del bordo libero della palpebra superiore, ripiegamento che costituendo come un (1) Frigerio, hoc. cit, pag. 461. (2) « Zeitschrift fùr Etimologìe », 1890, fase. Il, p. 53 der Verhandl. (3) Schwalbe, Beitràge zur Anihr omologie des Ohres, Berlin, 1891. (4) Op. cit. Voi. I, p. 168. ( « Zeitsch. f. Ethn. », 1874. cercine rigonfio diminuisce V apertura palpebrale; e la briglia interna, il cosidetto epicanto tra noi, prolungamento della piega anzidetta, la quale poco prima di arrivare air altezza del punto lacrimale superiore si solleva a vela e prende una direzione discendente curvilinea e verticale, passando dinanzi la caruncola. Efiettivamente rocchio mongolico si osserva negli Europei a preferenza nelle donne e nell’ infanzia. Per Nacke ed altri (Ranke ad es.) la plica mongolica è conseguenza della configurazione della radice del naso (1); Topinard invece nega che sia in clic un rapporto con la disposizione delle ossa (2). L’ obliquità, contrariamente all’ opinione comune è tra i carat- teri distintivi dell’ occhio mongolico il più raro e generalmente non interessa che uno solo dei due occhi: in parte è dovuto al rigonfiamento delle palpebre; del resto neanche gli occhi degli Europei sono mai rigorosamente orizzontali (3). Un’obli- quità esagerata si troverebbe negl’indigeni dell’Africa au- strale (4). Zacharias (5) considera l’ epicanto congenito come resto della membrana nitti tante, la quale invece Morselli, Tam- burini, Hartmann, Wiedersheim  e molti altri vedono rappre- sentata nella piega semilunare. Micklucho-Maclay descrive la caruncola nei Melanesiani (Papuas della nuova Guinea), negli Orangs-Sakays della penisola Malese e nei Micronesiani (del- l’ isola di lap e dell’ arcipelago di Palau) grande da due a tre volte quella dell’ Europeo (7). Anche 1’ Hartmann 1’ ha trovato di una grandezza considerevole nei Fellahs, Berabras, Fungé, Schilluks, Denka, ma mai una vera piega semilunare anche rudimentale. La piega semilunare la trova sempre invece nei Gorilla e Schimpansé adulti (8). Il Féré richiamò 1’ attenzione sull’asimmetria cromatica dell’iride come stigmata nevropa- (1) Verbrechen und Wahnsinn beim Weibe, p. 118. (2) Elements d' Anthropologie générale, p. 1002. (3) Topinard, Ibidem, p. 1000. (4) Morselli e Tamburini, L. c., p. 194. (5) Zacharias, Katechismus des Darwinismus, Leipzig, 1892. (6) Morselli e Tamburini, L. c., p. 195. — Hartmann, Les singes anthro- poides et V homme, p. 74. — Wiedersheim, Ber Bau des Menschen als Zeugniss fùr seine Yergangenheit, Freiburg, 1887. (7) « SitzLingsberichte der D. A. G. », 9 Marzo 1808. (8) Op. cit.  71 tica (1)^ cliromJiétéropie di Malgat, e dopo di lui il Tonnini sulla differenza di colorito tra la zona pupillare e la peripu- pillare, fatto già osservato sino dal 1877 dall’ Hartmann nel gorilla deir Acquario di Berlino, nonché sugli accumuli di pigmento di colore diverso da quelli dell’ iride (variegazione dell’ iride di Morselli), accumuli che per il Nache dipendereb- bero da disturbi di nutrizione. Il coloboma dell’ iride sarebbe segno di degenerazione (4). La corectopia segnalata dal Magnan come stigmata fisica di notevole importanza ha suscitato delle discussioni sull’ interpretazione genetica. Alla Società d’ oftal- mologia di Parigi (2 dicembre 1890) De Wecker sostenne essere dovuta ad accidenti glaucomatosi congeniti. Questa spiegazione non pare (5) possa valere per tutti i casi, special- mente quando la corectopia non si associa al bulboftalmo (caso di Mayerhausen). In generale la pupilla invece di occupare il centro dell’ iride si trova spostata in alto e in fuori (6). I nevro- patici sarebbero più sovente soggetti biondi a occhi chiari (7). XXIV. — Antica è la nozione delle anomalie degli organi genitali come tara degenerativa. La criptorchidia, l’ipospadia, la lunghezza eccessiva delle ninfe e della clitoride, il poco sviluppo del monte di Venere hanno riscontri manifesti nella serie animale (8), e abbondano nei degenerati (9). Ma tra i (1) « Progrès medicai j), 1886, p. 802. — Vedi anche: Les épilepsies et les épileptiques p. 388. (2) (( Ree. d’ ophtalmologie 1889, p. 321. (3) Verbrechen und Wahnsinn beim Weibe, p. 146. (4) Krafft-Ebing, Op. cit., Voi. I, p. 168. (5) De Bono e Dotto, U occhio degli epilettici, Palermo, 1894, p. 21. (6) PÉRE, Les épilepsies et les épileptiques, pag. 390. (7) PÉRE, Ibidem, pag. 388. (8) Cfr. Gratiolet et Alix, Recherches sur V anatomie du Troglodytes Aubryi, « Nouvelles Archives du Museum », T. Il, p. 1-263, 1866. — Hoff- MANN, Ueber die loeiblichen Genitalien eines Schimpansen « Zeitscrift fùr Geburtshiilfe und Ginackologie », II, pag. 1-9, . — Tu, L. W. Bischolf, Vergleichend anatomische Untersuchungen ilber die àusseren weiblichen Geschlects und Begattungs-Organe der Menschen und der Affen insbesondere der Anthropolden. — Hartmann, Ber Gorilla, Leipzig. 1880. — Blanch aro, le tablier et la stéatopygie des femmes boschimanes, « Bull. Soc. Anthr. », 1883, p. 348, e L' ataoisme chez V homme L. c., pag. 484 e segg. e molti altri. (9) « Ann. módico-psycholog. », séance du 27 mars 1876, pag. 441.— numerosi segni abnormi sessuali la cosidetta sessualità equivoca presenta un interesse speciale che risiede « da una parte nei rapporti che esistono tra T equivoco morfologico e degli equivoci psichici, e d’ altra parte nella connessione che riunisce tali forme eccezionali alla degenerazione » (1). Poiché la degene- razione è la livellatrice delle differenze sessuali (2), e in questi individui « le inorai est toujours plus ou moins à P unisson du physique, participe également de deux sexes » (3). Difatti il mascoUsmo (viraginilé) caratterizzato dalla presenza di organi genitali senza dubbio femminili contemporaneamente a un bacino poco sviluppato, natiche poco sporgenti, mammelle poco apparenti, spalle larghe, torace ampio, pelo abbondante, voce forte, membra in cui si disegnano i rilievi muscolari, andatura maschile si accompagna a gusto per gli esercizi violenti e al contrario poca inclinazione per i lavori femmi- nili e per la toilette. Il contrario non si effettua: artificialmente si può avvezzare e adibire una donna a esercizi violenti senza perciò dar luogo a equivoci nè psichici nè somatici: le povere acrobate da café-chantant in fondo sono migliori dell’ ambiente che le snatura. Le tribadi hanno caratteri mascolini (Venturi). Il femminismo, caratterizzato dalla presenza di organi genitali maschili (c questi generalmente poco sviluppati) con- temporaneamente a un bacino largo e un po’ svasato, ventre prominente come pure la regione prepubica, natiche sporgenti, arti inferiori in proporzione a tutto il corpo più brevi coi ginocchi molto ravvicinati nella stazione verticale, torace stretto, piuttosto rotondo con mammelle voluminose, collo gracile, abbondanza del tessuto grassoso sottocutaneo che arro- tondisce le membra e nasconde i rilievi muscolari, pelle anche: Maschka, Medicina legale, Napoli 1889, voi. IV (Emminghaus, Idiotismo ed imbecillità, [>ag. 272; Gauster, Degenerazioni psichiche pag. 486). — Bour- NEviLLE et SoLLiER, Des anomaUes des organes génitaux chez les idiots et les èpileptiques, « Progrès rnédical », 1888, T. VII, 2.e sèrie p. 125. — Louet, Bes anomalies des organes génitaux chez les dégénérés, Thèu de Bordeaux, 1889. — Venturi, Le degenerazioni psicosessuali pag. 101. (1) PÉRE, La famille nèoropatique. — Vedi anche: Morselli, Antropologia generale pag. 646. (2) De Bono e Dotto, L. c. jiag. 8. (3) Moreau, Psgchologie morbide, Paris 1859, p. 328. — 73 diafana^ dolce al tatto, peli rari, voce sottile, testa piccola dai capelli fini e fisonomia femminile, andatura piena di grazia e di mollezza (1), si accompagna a inclinazioni sessuali nulle o pervertite. Bambini di grande dimensione, scrive il Meige, che i giuochi divertono ancora nei loro ghiribizzi, o che s’ accin- gono senza perseveranza a occupazioni proprie del sesso maschile, non mancano di evidenti tendenze femminili: la civetteria, la mutabilità dell’ umore, le paure, i trasporti e le ripugnanze senza riflessione (2). Tra costoro si reclutano gli urningi (Venturi). In altri casi i caratteri sessuali secondari invece di pre- sentare tali inversioni complete possono presentare soltanto un’inversione parziale: cosicché si ha un miscuglio di caratteri sessuali secondari dell’ uomo e della donna: androginismo. L’ an- drogino maschio, per es.. ha spalle larghe, bacino ampio, mammelle poco sviluppate e manca di barba. L’androgino femmina ha le spalle larghe, il bacino stretto, le mammelle poco sviluppate, e il labbro superiore per lo meno è coperto di peli. È probabile che qui anche l’equivoco psichico sia meno evidente. Succede spesso, scrive ancora il Meige, che i caratteri della morfologia femminile non sono manifesti che in una metà del corpo, il bacino e gii arti inferiori principalmente, analoga- mente a un attacco di paraplegia infantile (3). Accanto al femminismo va posto l’ infantilismo: conserva- zione delle forme somatiche dell’infanzia eccettuata la statura; uno stato mentale infantile accompagna sempre questa defor- mità: leggerezza, ingenuità, pusillanimità, pianto e riso facili, irascibilità pronta ma fugace, tenerezze eccessive o avversioni irragionevoli (4). (1) Cfr. L. Taossig, Considerazioni medico-legali sopra un caso di epispadia completa « Biillettino de la R. Accad. med. di Roma » Anno XXII, Fase. I e li pag. 181. (2) Meige, L' infantilisme, le féminisme et les hermaplirodites antiques « L’ Anthropologie », 1895, T. VI, N. 5, p. 530. (3) Meige, Loc. cit., T. VI, N. 4, pag. 431. (4) Meige, Loc. cit., pag. 423. — Per la Bibliografia vedi: Imoda, Cinque casi di infantilismo maschile ed un caso di mascolismo. « Rivista di Psichiatri^, » 1896, Voi. XVII, pag. 526. Come si vede il proeesso degenerativo si eoncentra spesso anatomicamente intorno ai caratteri sessuali secondari. Ciò si può spiegare, secondo il Tonnini (1) « pensando che questi ricordano più gli attributi della specie e sono collegati meno degli altri caratteri somatici alla vitalità funzionale degli organi; la quale negli organismi si trasmette sempre con quel dato somatismo per conservare la vita deir individuo (appa- recchi circolatorio, digerente, respiratorio) ». Corrobora la sua opinione con la nota teoria del Weismann (2), ma a me pare che questa non aggiunge niente all’ argomentazione, a meno che non si voglia ammettere, come fa il Tonnini, che la dege- nerazione si trasmetta prevalentemente per le cellule germi- native attraverso la filogenesi. Ma questo il Weismann non dice; anzi dice che tutti i caratteri del figlio scaturiscono dalle cellule germinative del padre (3). E probabile che questa del Tonnini sia una illusione, e che il processo degenerativo indif- ferentemente colpisca i diversi organi: T illusione nascerebbe da ciò, che colpendo organi nascosti il processo non si rileva, tranne accidentalmente alT autopsia, mentre quando colpisce T apparato sessuale primario o secondario le anomalie sono e l^er se stesse manifeste e per le modificazioni che ne risente la psiche. E in fondo noi siamo sempre in presenza di quel fatto fondamentale che spiega tutta la degenerazione, cioè dell’ or- ganismo che sotto T influenza morbosa non trova più la via battuta dai suoi antenati e si smarrisce tra forme atipiche. Perchè è bene mettere questo in rilievo: esiste senza dubbio il mascolismo, esiste il femminismo e l’infantilismo; ma i casi tipici sono oltremodo rari, le forme fruste invece sono nume- rose (4): 1’ androginismo, l’ infantilismo frequentemente accop- piato al femminismo illustrano il nostro modo di vedere. Che la degenerazione non si preoccupi affatto di conservare la vita dell’ individuo, come parrebbe da quello che dice il Tonnini, lo dimostra altresì il contemporaneo attacco ad altri sistemi che si ha frequentemente negl’ infantili: cosi, il myxoe- (1) Tonnini, Op. cit., pag. 35. (2) Weismann, Ueber die Yererhurg, Iena, 1883. (3) Vedi: Canestrini, La teoria delV evoluzione, pag. 65. (4) Meige, Loc. cit., T. VI, N. 4, pag. 421. 75 — dema infantile che partecipa insieme dei caratteri dell’ infan- tilismo e del myxoedema, l’ atrofia muscolare, l’ obesità, il rachitismo, il nanismo e il gigantismo, le affezioni ossee infiam- matorie, la tubercolosi, l’ idiozia, l’ imbecillità, l’ epilessia e r isterismo. Evidentemente tutta questa sindrome richiede un’ unica spiegazione: sono difatti disordini trofici, conseguenza di una lesione che rimonta alla vita intrauterina (1). « L’indi- vidu naìt avec un dossier pathologique chargé des incidents de la vie embryonnaire et foetale. Le compte morbide, à la naissance est déjà ouvert: la partie de notre èvolution à laquelle nous donnons exclusivement le nom de vie, parce que c’ est d’ elle seule que nous avons conscience, notre évo- lution extrautérine ne fait que continuer la sèrie physiologique ou pathologique » (2). Avendosi per alterazione dei centri trofici r atrofia sessuale, secondariamente e come corollario si sviluppa la sindrome morfologica che imprime al corpo del- l’ individuo le stigmate dell’ infantilismo (3). Che tutto ciò non si verifichi negli affetti da mascolismo, da femminismo o andro- ginismo non vuol dire altro che in costoro l’ influenza morbosa sopraggiunse più tardi e quando altri organi in via di evolu- zione non vi erano che i sessuali accessori. Quest’ influenza morbosa, come tutte le influenze morbose, può essere perma- nente; può essere transitoria e si ha il femminismo della pubertà che si osserva nei ragazzi delle grandi città, quale è stato descritto dal Brouardel; può consistere in un semplice errore di nutrizione per cui le sole cellule delle glandole mammarie che erano allo stato latente si sviluppano, sinché le cellule maschili per cosi dire non prendono il sopravvento e le obbligano a regredire (4). Il Venturi crede che in questi casi si tratti di « regresso all’ ermafroditismo o meglio alle tracce dell’ antico ermafroditismo » (5). Ma avendo i nostri (1) Brissaud, Lerons sur les maladies nerveiises, 1894, vedi: Leg. VI, XVI etc. (2) Hanot, « Bulletin medicai, .  Meige, Loc. cit., T. VI, N. 4, p. 421. (4) Ammon, L' infantilisme et le Féminisme ou conseil de rèmsion n L’ An- thropologie », T. VII, N. 3 p. 308. (5) Venturi, Origine dei caratteri differenziali fra V uomo e la d.onna. Nocera inferiore, 1896, pag. 15. — 76 antenati diretti cessato di essere ermafroditi « air epoca dei vermi » ^ com’ egli arguisce, non credo che risalendo sino oltre quest’ epoca si possano trovare quelle tracce che ci è dato di osservare negli ermafroditi. Tanto più che quasi sempre gli organi sessuali fondamentali che si potrebbero far risalire sino a queir epoca non sono invece interessati; e T ermafro- ditismo consiste nelle apparenze esteriori che sono venute molto più tardi nelT evoluzione. L' ipotesi del Venturi poi, sia detto in parentesi, che le differenze sessuali presenti sieno le differenze originarie di due specie differenti, è contradetta dal fatto notato dal Thulié, che « più la civiltà progredisce più si accentuano i caratteri particolari delT uno e dell’ altro sesso » (1). In questo senso se mai si potrebbe accettare la sessualità equivoca come regressione, in quanto che « i carat- teri propri di ciascun sesso si vanno accentuando parallela- mente alT elevazione nella serie animale » (2); il che vediamo nelle stesse razze umane: « car le développernent du bassin devrà fatalement marcher parallélement au développernent du cerveau puisqiT il devrà le soutenir et lui livrer passage au moment de la parturition ». « Il y a progres quand il y a entre les sexes le plus de dissemblance » dice Sicard (3). I viaggiatori riferiscono che nelle popolazioni Malesi è dif- fieile a prima giunta distinguere un uomo da una donna; ed è noto che nelle scimmie le differenze sessuali secondarie sono anche meno spiccate. Recentemente il concetto del dimor- fismo sessuale è stato formulato con maggiore rigore scientifico: il dimorfismo sessuale è più accentuato là dove le differenze fra T indice ileo-pelvico maschile e il femminile è maggiore (4). Effettivamente mentre nelle razze Malesi questo divario si aggira intorno ad 1, negli Europei secondo i calcoli del Sergi è di 4,3. Viceversa « quanto più l’indice pelvico e, in gene- rale, la forma del bacino nell’ uomo, si avvicinano a quelli (1) <( RevLie d’ Anthropologie », 1885, {>ag. 231. (2) Ibidem, pag. 229, (3) Henri Sicard, U éoolution scxucllc dans l' espèce hwnnine, Paris, 1892. — Cfr. Zino Zini, Neutraliié du genie, « Archivio di Psichiati'ia », 1896, Fase. I e II, pag. 127.  G, Marina, Studi antropologici sugli adulti, Torino. , pag. 37. — 77 della donna, tanto più questa somiglianza troverà suo riscontro nella forma della capsula craniale, nella capacità cranica, e in certi caratteri e tendenze, che chiamerei di femminilità; quanto più se ne allontanano, tanto più il cranio si allontana, per forma e per capacità, dai crani femminili, e tanto più virili e maschi, sono i caratteri e le tendenze deirindividuo ». Normalmente, dice il Kurella (1), una sostanza chimica spe- ciale, una specie di fermento segregato dalle ghiandole genitali maschili impedisce lo sviluppo dei caratteri sessuali secondari e terziari femminili; altrettanto avviene in modo inverso per la donna: ma contro ciò sta la presenza delle ghiandole di un sesso e dei caratteri sessuali secondari del sesso opposto, come sopra abbiamo visto; mentre se le ghiandole genitali sono atrofiche non si ha nè il mascolismo nè il femminismo come vorrebbe il Kurella, ma l’ infantilismo. Fra i caratteri sessuali secondari speciale menzione meri- tano le mammelle; e nell’ uomo il sistema pilifero, sopratutto la barba. XXV. — Caratteri degenerativi della mammella nella donna sono secondo il Morselli: la tendenza a inserirsi verso la base del torace, la lunghezza e fiaccidità eccessiva, la forma a pera, la brevità del capezzolo come in certe tribù Cafre, e tanto più 1’ atelia, reminiscenza dei monotremi (2). Possono aversi mam- mammelle sono apparse in modo anomalo, aberrante, nel melle multiple, per effetto, si dice, di atavismo (3). Ordinaria- mente sono situate sotto le normali e disposte simmetricamente, onde il Blanchard ritiene il tipo primitivo a sei mammelle (4). Però se ne trovano più raramente in molti altri punti, e il Blanchard dà questa spiegazione. Egli dice, in certe specie le (1) Kurei.la, Osservazioni sul sù^nificato biologico della bisessualità, « Archivio di Psich. », 1890, fase. IV, j)ag. 420. (2) Cfr. Laloy, Un cas de jtolgmastie, « Revue d’ Aiithropologie », 1892, pag. 176. (3) Darwin, La descendance de V ìwmme et la selection sexuelle^ 3.e edit., 1881, p. 35. — Topinard, U Anth Topologie, Paris, 1876, p. 555. — De Mor- TiLLET, Homnie a six mamelles, « Bull. Soc. Anthr. », 1883, p 35. — Testut, Note sur un cas de mamelle surnuméraire observée chez la femme « Bull. Soc. Anthr. », 1883, p. 649, e molti altri (4) u Bull. Soc. Anthr. », 1885, p. 232. Myopotamus coypus, per esempio, nel dorso, nel Capromys Four- nieri alle ascelle e agl’ inguini etc., poi la selezione sessuale e r eredità le ha trasmesse e fissate in queste specie, e cosi compariscono anche nell’ uomo come reversione (1). Williams è d’ opinione che il nostro antenato doveva possedere almeno sette paja di mammelle (2); quanto alle erratiche cita il caso àQ\V Hapalemur che possiede una glandola mammaria all’ acromio (Beddard), dell’ ornitorinco che possiede una glandola femorale; della balena che ha una mammella vicinissima alla vulva. Le sette paja regolari, diciamo cosi, di Williams sono: quelle nor- mali, tre al disopra e tre al di sotto: ciò si fonda sugli esempi registrati nella letteratura che è ozioso riferire, e sulle corri- spondenze analoghe nella serie animale. Solo ci sembra utile accennare che il L pajo di Williams sarebbe nell’ ascella, il secondo alla metà del bordo anteriore della medesima, il terzo immediatamente al di sopra e un po’ in fuori delle mammelle normali (quarto pajo), il quinto al di sotto e un po’ in dentro di queste, il sesto ancora un po’ più in dentro e in basso, vicino al margine costale, il settimo infine più in dentro di tutti e alla parte superiore dell’ addome. Il Laloy accetta le idee suesposte del Williams, facendo notare che tali mammelle soprannumerarie assai raramente raggiungono la perfezione di struttura e lo sviluppo funzionale delle ghiandole normali, frequentemente si tratta di politelia, vale a dire semplici capez- zoli provvisti o no di areola. Può essere il capezzolo normale bifido, possono aversi due capezzoli sopra, un’ areola (politelia intra areolare), più capezzoli sopra una stessa mammella provvisti ciascuno di una areola propria (politelia intra-mam maria); infine possono le ghiandole mammarie soprannumerarie essere completamente indipendenti dalle mammelle normali (3). Anche il Morselli (4) si fa sostenitore delle idee di Williams. Il Marie esita, a proposito di un caso di polimastia ereditaria (1) Ibidem. (2) W. Roger WilliAìMS, Polymastism ivilh special reference to mammae erraticae and thè development of ncoplasms from supernumerarìj mammary structure, '• lourn. Anat. and Phys. », Edirabiii‘g, jam, 1891.  Laloy, Loc. cit., pag. 178. (4) Morselli, Antropologia generale^ pag. 649. coincidente con gravidanza gemellare^ tra la reversione atavica e la creazione di un tipo polymaste et polygene (1), scambiando la tendenza alla fissazione delle varietà anatomiche insita nel- r eredità con la creazione di un tipo. Non mancherebbero esempi allora per affermare la creazione di un tipo sesdigito o ipospadico. Quanto alla mammella deir uomo, anch’ essa un organo atavico per taluni (2), ecco che ne dice il Delage: « Prima di tutto la mammella rudimentaria esiste senza eccezione in tutti gli animali maschi: non c’ è dunque stata quell’ interru- zione d’ eredità necessaria per V atavismo. Inoltre quest’ organo non ha mai funzionato nei nostri antenati, poiché l’ ermafro- ditismo era scomparso negli animali nostri antenati molto tempo prima che la mammella facesse la sua apparizione. Non sono mai esistiti mammiferi ermafroditi. La mammella dell’uomo non è dunque nemmeno un organo degenerato: essa non è stata giammai più sviluppata; non è un organo rudimentario, ma un organo rappresentativo. Noi lo possediamo perchè siamo costruiti come la donna nella quale è funzionale » (3). La ginecomastia sarebbe pel Morselli una conferma dell’ o- rigine filetica delle mammelle dal sistema ghiandolare cutaneo (Gegenbaur), il che forse non toglie che nello stesso tempo sia una mostruosità come crede il Meige (4). Bisogna distinguere, dice quest’ osservatore, la vera ipertrofia della mammella dal semplice accumulo di grasso in questo punto, che è una sede di predilezione. Nel primo caso la ripartizione del grasso si fa sistematicamente secondo una calotta sferica della quale il capezzolo occupa il polo; nel secondo caso secondo un cercine che costeggia il solco sotto-mammario. Bisogna distinguere altresi la non rara ipertrofia mammaria degli adolescenti che fornisce talvolta una leggiera secrezione e quella che si osserva nei tubercolosi per fatto di una mammite speciale, dallo svi- (1) P. Marie, Mamelon surnuméraire transmis héreditairement dans une ménte famille: coincidence avec plusieurs grossesses gémellaires, « Bull, et Mem. de le Soc. méd. des hópitaux », 1893, p. 457. (2) Topinard, U Anthropologie, p. 135. — Tonnini, Op. cit., p. 23. (3) Delage, Op. cit., p. 247. (4) Meige, Loc. di., p. 533. luppo delle mammelle consecutivo all’ atrofìa testicolare, come si osserva negli eunuchi di Oriente (1). XXVI. — Il sistema pilifero presenta numerose anomalie più studiate in rapporto alla loro frequenza che alla loro impor- tanza. Per il Morselli la scarsità dei peli non è un carattere d’ inferiorità assoluta, essendovi razze inferiori in cui i peli sono abbondanti, la caducità è un carattere distrofìco (2). L’ipertricosi universale analoga alla lanugine del feto sarebbe nelle razze superiori un fatto di reversione (3), che trova il suo riscontro normale negli Ainos e in altre razze infe- riori (4), anzi non sarebbe che la stessa lanugine che invece di essere rimpiazzata da piccoli peli persiste e continua a svilupparsi (Ecker). Il vortice dei capelli esageratamente deviato o doppio sarebbe più frequente nei degenerati (5). Ma è alla barba che si assegna comunemente la maggiore importanza. E singolare, dice il Marro (6), la correlazione di questo carat- tere degenerativo fìsico (difetto di barba) col difetto morale. Esso spicca vieppiù nelle classi in cui si può dire difetti maggiormente 1’ evoluzione di quei sentimenti che segnano il perfezionamento delle tendenze umane per la conservazione della specie. Prevale infatti negli oziosi e vagabondi, veri parassiti della società, con insufficienza mentale ereditaria che li rende impropri a combattere con le armi del lavoro e del- P energia volitiva le lotte per la vita; poi in quelle in cui la deficienza affettiva e dei sentimenti di pietà rende più pronta, violenta e pericolosa l’esplosione degl’impulsi ostili al vivere sociale: feritori, assassini, grassatori, incendiari. Questo carat- tere degenerativo fìsico parrebbe quasi destinato a servire di antesignano alla incompleta evoluzione morale. Nè ciò deve recar meraviglia, qualora si ridetta, come già bene faceva (1) Meige, Ibidem, p. 533-534. (2) Morselli, Semejotica delle malattie mentali, Voi. I, p. 164. (3) Clemance Royer, Le sijstème pileux chez V homme et dans la serie des mammifères, « Revue d’ Anthrop. «, , p. 23. — Blanchard, V atavisrne chez V homme, L. c., p. 481. (4) Topinard, U anthrop ologie, 3.e edit., 1879, p. 361. (5) , Pére, Les épilepsies et les épileptiques, p. 393. (6) « Annali di Freniatria e scienze affini », Torino, 1895, Voi. V, fase. IV, pag. 316. notare il Maudsley^ che « T istinto della procreazione è, si può dire, la base di sentimenti sociali, il primo fondamento di tutte le idee morali ». Anche la disposizione dei peli sul resto del corpo ò un carattere sessuale secondario che ha la sua impor- tanza. A questo proposito le osservazioni dello Schultze danno su 100 giovini donne 5 casi in cui i peli raggiungevano T om- belico, mentre in degenerate la percentuale sarebbe più elevata, e su 140 maschi 34 volte i peli erano limitati al pube. La barba muliebre e il congiungersi delle sopracciglia alla glabella sono tra i più noti segni di degenerazione (2). Infine un fatto che si scopre con 1’ esame somatico (cosi a questo ordinariamente si aggrega), e si è voluto anche consi- derare come segno degenerativo è il tatuaggio; al quale pertanto e a titolo di appendice accenniamo brevemente. E stato il Lombroso il primo a scorgervi un atavismo, perchè usanza di popoli primitivi e dei selvaggi attuali, nonché di quelle classi umane che agli uni e agli altri si possono avvi- cinare (3); il Lacassagne poi ha confermato questo ravvicina- mento (4). A ciò può opporsi la considerazione che ordinaria- mente in questo fatto entra più la suggestione di chi tatua che la volontà del tatuato, alle volte in tenera età; e che una folla di circostanze estranee all’ atavismo, quali per esempio il desiderio nei marinai di portare ricordi da paesi lontani (5) 0 sentimenti patriottici nei soldati, V imitazione (7), l’ozio etc. j (1) Vedi Salsotto, Di alcune anomalìe nella disposizione dei peli alla I regione genito -anale nelle donne criminali, « Arch. di Psichiatida », , pag. 292. (2) Cristiani, V ipertricosi facciale nelle alienate e nelle sane di mente « Atti del VII Congresso della Società Freniatrica Italiana », 1891, p. 150. (3) Lombroso, Sul tatuaggio in Italia in ispecie fra i delinquenti, « Rivista di discipline carcerarie », 1875, p. 124 e segg. (4) Art.: Tatouage par A. Lacassagne et E. Magitot, « Dictionnaire ency- clopédique des Sciences médicales », T. XVI, Paris, 1886, p. 95 e segg. (.5) W. loEST, Tàtoiuiren, Farbenzeichnen und Kórperbemalen, Fin Beitrag zur gleichenden Etimologie, Berlin, 1887, p. 106, e segg. (6) Baer, Op. cit., p. 237.  Dallemagne, Les stigmates biologiques et sociologiques de la criminalité, Paris, 1896, p. 40. possono determinare il tatuaggio. Succede altresì che il conte- nuto stesso dei disegni, come per esempio le oscenità, non ha nessun riscontro nei popoli selvaggi (1). E da credere forse che ad una tradizione atavica si possa collegcire quest’ usanza quando sta a rappresentare un semplice ornamento. Non vogliamo dire di più perchè non entra nel nostro argomento. (1) lOEST, LOC. Cit. — 83 — III. Ho praticato T esame somatico di un grande numero di degenerati ricoverati al Manicomio Provinciale di Roma per dare una base positiva a ciò che in linea teorica si è affermato nella conclusione della Parte I. Dalle ricerche fatte scaturi- scono le risposte a tre quesiti: a) Quali segni abnormi predominano nel sesso maschile, quali nel sesso femminile, indipendentemente dalle psicosi? h) Quali segni abnormi predominano nel sesso maschile, quali nel sesso femminile, nelle singoli psicosi? c) Quali segni abnormi predominano nelle forme più gravi della degenerazione psichica, quali nelle più lievi indipenden- temente dal sesso? Al primo quesito rispondono le medie che si possono vedere alla tabella I, dalle quali ricaviamo che predominano: Nel sesso maschile \ La plagiocefalia I Forme craniche abnormi I La fronte sfuggente i Le sopracciglia tendenti a riunirsi Le orecchie staccate » smisuratamente grandi » disuguali per sviluppo >i male impiantate il bicromatismo dell’ iride. Il margine pupillare non rotondo. Le labbra spesse, sporgenti. Nel sesso femminile L’ asimmetria facciale La fronte sporgente I zigomi sporgenti II tubercolo del Darwin. Le anomalie dell’ elice e dell’ antelice (Or. di Wildermuth). Gli occhi piccoli, infossati. » asimmetrici » obliqui. La distanza anormale dei bulbi. Il naso incavato Il prognatismo e il progeneismo Il diastema dentario. I denti poco, o male differenziati » embricati, o male impiantati. L’ apertura della bocca esagerata » » » deviata. Le labbra sottili, verticali. II mento fuggente. Abnormità nel sistema pilifero. — 84 Si direbbe che la degenerazione somatica nel sesso femmi- nile sia più estesa, come si vede anche dalla tabella (III) dei quadri somatici delle singole degenerazioni psichiche (compi- lata secondo questo criterio, che vi entrino a far parte le anomalie che nelle singole degenerazioni presentano una percentuale o più elevata che nelle altre degenerazioni dello stesso sesso, o ad ogni modo abbastanza elevata). Effettiva- mente, per quanto parecchi di questi segni siano quasi semplici difetti di estetica, è certo che non risulta la voluta minor frequenza dei caratteri cosidetti degenerativi nel sesso femmi- nile, per spiegare la quale tante teorie si escogitarono, come succede di tutte le cose che non rispondendo alla realtà male si possono spiegare. Per il Tonnini (1) « quel delicato piano di organizzazione che si riassume nella femminilità e nella bellezza » attenua i caratteri degenerativi della donna (ciò che potrebbe essere un fatto subiettivo, non certo una ragione scientifica); mentre i caratteri specifici dell’ uomo (caratteri ses- suali), in maggior numero perchè nell’ uomo 1’ evoluzione è più progredita, aberrando costituiscono segni degenerativi più fre- quenti ed accentuati. In fondo la base della spiegazione sarebbe la differenziazione sessuale secondaria più progredita nell’uomo. Ma che 1’ essere più avanti nell’ evoluzione importi questa mag- giore differenziazione sessuale è tutt’altro che dimostrato. L’Hart- mann stesso che potrebbe essere citato in favore dell’ opinione del Tonnini non dice altro che questo, e, si badi, negli antro- poidi (2): Il maschio è generalmente più forte, alcune parti- colarità della forma dell’ organismo specifico raggiungono in lui uno sviluppo completo, mentre nella femmina adulta esse non appaiono che in modo più indeciso e che nei giovani impuberi non esistono affatto o sono solamente abbozzate ». Tralascio 1’ opinione di Havelock-Ellis (3) per il quale come T antropoide giovine è più simile all’ uomo che l’ adulto, e perciò più elevato nell’evoluzione, e parimenti la femmina che è intermedia tra l’uno e l’altro, cosi la donna per quanto concerne T evoluzione è superiore all’ uomo. L’ uomo, egli dice. (1) Tonnini, Op. cit., pag. 35 e segg. (2) Hartmann, Les singes anthropo'ides et V homme Paris,, 1886, pag. 14 (3) Havelock-Ellis, Mann and JVoman, London, 1894. a partire dal 3® anno non cresce che in degenerazione e senilità e perde del suo tipo, mentre la donna conserva di più di questo tipo. Tralascio parimenti V opinione del Venturi (1) il quale per considerazioni cliniche non trova azzardato che la donna sia arrivata a un grado maggiore di evoluzione normale. Ma è certo ad ogni modo che difficilmente si potrebbe dimostrare essere la donna quanto alla sua differenziazione sessuale secon- daria meno evoluta che T uomo. Ed è strano che lo ammette il Tonnini, il quale parla di quel delicato piano deir organiz- zazione femminile, come se questo potesse essere altro che una differenziazione maggiore. Come concili poi ciò con T altra asserzione che la donna è più vicina allo stato primitivo (intende dal lato somatico), e come faccia a rispondere all’ ob- biezione del Tarde (2), che se la donna è più vicina allo stato primitivo dovrebbe possedere un maggior numero di caratteri degenerativi riesce più difficile a immaginare. Anche il Ronco- roni che ammette col Viazzi (3) il tipo femminile più conforme al tipo primitivo e che ciò non impedisca che presenti più scarsi caratteri degenerativi, perchè « ha già passato il periodo in cui esistevano normalmente i caratteri degenerativi, non fa comprendere in che questa conformità, consista. L’essere infine la psiche della donna normale meno evoluta di quella dell’ uomo non è, secondo me, un fatto che può interessare le sue condi- zioni somatiche: allora quasi tutte le donne dovrebbero essere delle degenerate rispetto all’ uomo. Per concludere, io credo col Marro che bisogna far capo alla selezione sessuale, ma in questo senso che siccome tale selezione per la donna non apprezza altro che le forme somatiche, queste forme estetica- mente ne siano- risultate più differenziate che nell’ uomo, in cui l’ estetica ha minor peso (ciò non poteva avvenire negli antropoidi; onde si spiega il giudizio soprariferito dell’ Hartmann). Pertanto degenerando 1’ organismo femminile quest’ultimo acquisto vien meno; ond’ io mi spiego la maggiore estensione  Op. cit., pag. 201. (2) Tarde, Philosophie penale. (3) Viazzi, Il tipo criminale nella donna delinquente, « L’ anomalo », .  Roncoroni, Op. cit., pag. 70. (5) Marro, I caratteri dei delinquenti. della degenerazione somatica della donna come dovuta più che ad altro a difetti di estetica: cosi gli occhi che ordinaria- mente ne costituiscono il più bell’ ornamento, vengono in ispecial modo interessati. Gli altri segni abnormi sono pressoché ugualmente frequenti nei due sessi: bene inteso che la gineco- mastia e le forme femminili si hanno nel sesso maschile, e viceversa lo scarso sviluppo delle natiche e delle sure, le mam- melle rudimentali o molto in basso nel sesso femminile. Al secondo quesito rispondono le stesse percentuali. Difatti ci mostrano che: 1.0 La plagiocefalia si trova in prevalenza nelle epilessie di entrambi i sessi; mentre la semplice asimmetria cranica che nel sesso maschile non presenta notevoli prevalenze, nel sesso femminile prevale nelle forme dette da Krafft-Ebing degene- razioni psichiche (con esclusione, intendiamo, delle follie epilet- tiche e isteriche che entrano nelle categorie speciali dell’epilessia e isterismo). Le forme craniche abnormi sono più frequenti nel sesso maschile e precisamente nell’ epilessia. 2.0 Fronte sporgente, bozze frontali sviluppate: presentano nel sesso maschile la massima percentuale nelle frenastenie (mentre la fronte sfuggente vi è quasi ugualmente distribuita), nel sesso femminile nelle epilessie. 3.0 L’ asimmetria facciale nel sesso maschile presenta un minimo nelle psiconeurosi, nel sesso femminile nell’ isterismo; mentre i massimi cadono sull’ epilessia, tanto per gli uomini che per le donne (risultato che in media danno tutti gii autori (1). 4.0 Le arcate sopracciliari sporgenti nel sesso maschile danno una frequenza accentuata negli alcoolisti, nel sesso femminile nelle degenerazioni psichiche e psiconeurosi. 5.0 Le sopracciglia tendenti a riunirsi presentano le percen- tuali massime nella frenastenia tanto nell’ uno che nell’altro sesso. 6.0 I zigomi sporgenti predominano nelle psiconeurosi dell’ uno e dell’altro sesso e nell’isterismo. 7.0 Le orecchie staccate nel sesso maschile presentano il loro massimo nelle epilessie, e in ciò gli Autori pure sono d’accordo; Cfr. la tavola riassuntiva delle anomalie nel libro del Roncoroni più volte citato. nel sesso femminile presentano il loro minimo nell' isterismo. 8.0 Le orecchie smisuratamente grandi che mancano affatto nelle donne, prevalgono negli alcoolisti. 9.0 Le orecchie disuguali per sviluppo hanno il loro massimo nei frenastenici e nelle epilettiche; le orecchie invece sempli- cemente male impiantate abbondano quasi ugualmente in tutte le degenerazioni.  II tubercolo del Darwin nel sesso maschile prevale nelle psiconeurosi, nel sesso femminile nelle degenerazioni psichiche. 11.0 II lobulo aderente prevale nelle psiconeurosi. 12.0 Le anomalie delV elice e dell’ antelice prevalgono nel sesso femminile: le prime nelle psiconeurosi, le seconde (ante- lice sporgente) nelle degenerazioni psichiche. 13.0 Gli occhi piccoli, infossati prevalgono nel sesso maschile nelle degenerazioni psichiche e psiconevrosi, nel sesso femmi- nile presentano un minimum nell' isterismo. Gli occhi grandi sporgenti hanno una leggiera prevalenza nelle frenastenie. 14.0 Q-ii occhi asimmetrici, la distanza anormale dei bulbi danno nelle frenasteniche una forte percentuale. II bicromatismo dell’ iride e il margine pupillare non rotondo predominano nelle psiconevrosi. 16.0 II naso incavato prevale nelle frenastenie e nelle epilessie dell' uno e dell' altro sesso. 17.0 XI naso deviato nel sesso maschile prevale nelle degene- razioni psichiche, negli epilettici e negli alcoolisti; manca nelle isteriche. 18.0 Le pinne nasali divaricate e il lobulo grosso danno la maggior percentuale nelle psiconeurosi. 19.0 Xj' apertura boccale esagerata o deviata prevale nelle degenerazioni psichiche del sesso femminile. 20.0 Le labbra spesse sporgenti predominano negli epilettici e nelle degenerazioni psichiche del sesso femminile. Le sottili e verticali abbondano nel sesso femminile, specialmente nelle isteriche, nelle quali invece fanno difetto le labbra spesse e sporgenti. 21.0 XI prognatismo presenta i suoi massimi, rispettivamente per ciascun sesso, negli epilettici e nelle frenasteniche. 22.0 volta del palato stretta ed alta prevale: nel sesso maschile nelle degenerazioni psichiche, negli epilettici e negli alcoolisti; nel sesso femminile parimenti nelle epilettiche. 23.0 II mento fuggente raggiunge il massimo nelle degene- razioni psichiche del sesso femminile. 24.0 II diastema dentario raggiunge i suoi massimi nei frena- stenici e nelle epilettiche; lo stesso dicasi dei denti seghettati. 25.0 Denti poco, o male differenziati abbondano nelle epilettiche; i deiiti embricati o male impiantati presentano nel sesso maschile la percentuale minore nelle psiconeurosij la percentuale mag- giore nelle degenerazioni psichiche. 26.0 Scarso sviluppo delle eminenze tenar e ipotenar si ha nei frenastenici e nelle epilettiche. 27.0 Lo scarso sviluppo delle natiche e delle sure nonché r ipertricosi risultano note somatiche caratteristiche delle frena steniche, come la ginecomastia e le forme femminili prevalgono nelle degenerazioni psichiche del sesso maschile. 28.0 Mammelle molto in basso, o rudimentcdi si hanno a preferenza nelle epilettiche. 29.0 Lo stesso dicasi dei capelli grossi e ruvidi. 30.0 Le rughe frontali esagerate abbondano nei frenastenici dell’ uno e dell’ altro sesso. Ricapitolando predominano nei frenastenici: la fronte spor- gente, le rughe frontali esagerate, le sopracciglia tendenti a riunirsi, le orecchie disuguali per sviluppo o male impiantate, il naso incavato, i denti seghettati; nelle frenasteniche: la distanza anormale dei bulbi oculari, il prognatismo, il poco sviluppo delle natiche e delle sure, l’ ipertricosi, le sopracciglia tendenti a riunirsi. Negli epilettici: la plagiocefalia, l’ asimmetria facciale, le orecchie staccate, il prognatismo; nelle epilettiche: la plagioce- falia, la fronte sporgente, 1’ asimmetria della faccia, le orecchie disuguali per sviluppo, il naso incavato, la volta del palato stretta ed alta, il diastema dentario, i denti seghettati, poco o male differenziati, le mammelle in basso, o rudimentali. Nelle degenerazioni psichiche del sesso maschile hanno tenui prevalenze: il naso deviato, il progeneismo, i denti embricati, 0 male impiantati, la ginecomastia; nel sesso femminile: il progeneismo, i denti embricati o male impiantati, l’ apertura della bocca esagerata o deviata, l’ antelice sporgente hanno forti percentuali. — 89 Negl’ individui affetti da psiconeurosi predominano: i zigomi sporgenti, il tubercolo del Darwin, il lobulo aderente, il bicro- matismo dell’ iride, le pinne nasali divaricate e il lobulo grosso; nel sesso femminile: le arcate sopracciliari sviluppate e il lobulo aderente, con tenui prevalenze. Negli alcoolisti le arcate sopracciliari sviluppate e le orecchie smisuratamente grandi. Nelle isteriche le labbra sottili e verticali. Da quanto abbiamo detto scaturisce la risposta al terzo quesito. Difatti: A) hanno il predominio nelle forme gravi di degenerazione psichica (tra le quali comprendiamo le frenastenie, 1’ epilessie e le degenerazioni psichiche di Krafft-Ebing) i seguenti segni: Plagiocefalia . 17% Fronte sporgente e bozze frontali sviluppate Asimmetria facciale Sopracciglia tendenti a unirsi Orecchie staccate 18,5 » disuguali per sviluppo 11,4 Tubercolo del DarAvin 17,6 Naso incavato Labbra spesse e sporgenti 11,9 Apertura boccale esagerata 2,2 Volta del palato stretta ed alta 14,6 Mento fuggente 2,8 Prognatismo 24,5 Diastema e altre anomalie dentarie 51,2 Scarso sviluppo delle eminenze tenar e ipotenar . 1 » » delle natiche e delle sure ... 4,2 Abnormità nel sistema pilifero 13,8 Mammelle molto in basso, o rudimentali .... 1 Rughe frontali esagerate 5,6 B) Hanno il predominio nelle forme psicopatiche più lievi (tra le quali comprendiamo 1’ alcoolismo) (1): (1) Sul significato dell’ alcoolismo vedi: Legrain, Du délire chez les dègè- nérés. Faris, 1886, pag. 251, 258. — Orchansry, L'eredità nelle famiglie malate, Torino. Zigomi sporgenti 24,7 Anomalie dell’ elice 5,2 Lobulo aderente 15,9 Bicromatismo dell’ iride 4 Margine pupillare non rotondo Pinne nasali divaricate e lobulo grosso .... 6,5 Labbra sottili e verticali 11,9 Gli altri segni abnormi sono pressoché ugualmente frequenti tanto nelle forme psicopatiche gravi che nelle lievi; sono: Semplice asimmetria cranica Fronte sfuggente Arcate sopracciliari sviluppate Orecchie smisuratamente grandi Antelice sporgente Occhi grandi, sporgenti; piccoli, infossati » asimmetrici Distanza anormale dei bulbi Naso deviato Apertura boccale deviata Ginecomastia e forme femminili È ovvio assegnare alle stigmate predominanti nelle forme psicopatiche gravi il valore massimo come indici di degene- razione, a quelle predominanti nelle forme lievi il valore minimo, alle altre un valore mediocre. Così: dalla percentuale con la quale i Hinrjoli segni abnormi si presentano nei diversi gradi di degenerazione psichica (*) abbiamo dedotto il significato diagno- stico dei medesimi, scopo delle nostre ricerche. (*) L’esame somatico praticato su 82 prostitute dà il seguente quadro, dispo- nendo le anomalie in ordine di frequenza e trascurando le meno frequenti: Sopracciglia tendenti a riunirsi Asimmetria cranica Naso infossato alla radice Sviluppo deficiente delle suro Ipertricosi, anomalie dello sviluppo pilifero Diastemi Lobulo aderente o assente Zigomi sporgenti Fronte sporgente, bozze frontali sviluppate Importante è la conferma che la morfologia comparata fornisce ai segni abnormi risultanti di grave significato. Cosi, trascurando le asimmetrie, la fronte sporgente e le bozze fron- tali sviluppate sono un carattere pitecoide: « La fronte è alta dice r Hartmann deir Orang-Outan, essa si eleva quasi verti- calmente e presenta leggieri bozze. Spesso si vede sporgere in mezzo della fronte una leggiera bozza ovale arrotondata o allungata » (1). Parimenti le sopracciglia tendenti a unirsi: le arcate orbitarie, dice V Hartmann delP Hylohates albimanus, si continuano quasi P una con P altra e sono fornite di lunghi peli rigidi, e al Gorilla assegna sopracciglia lunghe e spesso riunite sulla linea mediana (2). Delle orecchie staccate e del tubercolo del Darwin abbiamo ragionato altrove; ugualmente del prognatismo e del diastema dentario (Vedi Parte II ai rispettivi capitoli). Il naso incavato alla radice, carattere scim- miesco pel Morselli, è effettivamente comunissimo negli antro- poidi. L’ apertura boccale esagerata si ha specialmente nel- P Hylohates syndactylus (Hartmann). Il mento fuggente si trova coi caratteri più spiccati nel precedente Gibbone, noiV Hylohates Lar Rlig, nelP Orang-Outan, nel Gorilla (Hartmann). Noto carat- tere antropoide è lo scarso sviluppo delle eminenze tenar e ipotenar (3). Parimenti lo scarso sviluppo delle natiche e delle sure (4). Pitecoidi debbono considerarsi le mammelle poste molto in basso. Le rughe in generale sono comuni nel viso dei Pitecoidi: basta leggere le belle descrizioni che ne dà P Hart- mann (5). Se dagli antropomorfi passiamo alle razze umane più basse, alle razze Africane, poiché è di queste che si hanno le maggiori notizie, troviamo descrizioni che molto si avvicinano allo stato Denti embricati o male impiantati Tubercolo del Darwin Labbra sottili e verticali nel quale si vede che predominano segni di più basso significato. (1) Hartmann, Les singes anlhropóides et V homme, p. 30. (2) Ibidem p. 38. Der Gorilla, Leipzig 1880. (3) Hartmann, Loc. sopracit., pag. 32. (4) » » » » 18, 27, 32. anche: LOMBROSO (vedasi), Rughe nei cretini e nei pazzi morali, « R. Acca- demia di Medicina di Torino. somatico dei nostri degenerati. Per esempio, il Girard de Pialle dà degli Ottentotti questa descrizione: fronte stretta gibbosa e protesa, naso camuso, labbra enormi, zigomi sporgenti, mento lungo e puntato, prognatismo pronuncicitissimo, occhi piccoli, cupi e scostati, orecchie robuste e senza lobuli (1). E dei Boschi- mani dice: naso schiacciato, zigomi proeminenti, labbra grosse e protese, orecchie piccole col trago poco distinto e senza mar- gine esterno nella parte posteriore (2). Non occorre riferire osservazioni identiche di altri; peraltro trattando dei singoli segni abnormi ciò è stato fatto. La statistica e la morfologia comparata senza dubbio si danno la mano; il che, se a priori poteva prevedersi, a me pare averlo dimostrato. Volendo dunque sintetizzare i nostri risultati possiamo affermare che: L I cosidetti segni pitecoidi entrano in prevalenza nel quadro somatico pertinente alle forme mentali più gravi per significato degenerativo (frenastenie, epilessie, degenerazioni psichiche). 2° Le asimmetrie, mentre costituiscono il colore locale direi quasi dell’ epilessia, se si facesse astrazione di questo, non troverebbero posto che fra i caratteri di mediocre significato degenerativo. 3° Il minimo valore degenerativo spetta a segni che potrei dire col Nache veri difetti di estetica e talora disturbi di nutrizione puri e semplici (* *). L’ atavismo prevale nelle forme più gravi, V atipia nelle forme più lievi della degenerazione. La dignità morfologica dei diversi segni abnormi appare da tutto ciò illustrata. Resta pertanto assodato, (se consideriamo che dalla tabella II appare evidente altresì che alle degenerazioni più gravi corri- sponde maggior copia di segni abnormi e minore nelle più lievi, siccome voleva il Féré), che, come i segni abnormi vengono lumeggiati dallo stato psichico di chi li porta, viceversa gli stati psichici in certo modo vengono dia- gnosticati dalla qualità e quantità dei segni abnormi. (1) Girard de Ri alle, / popoli dell' Africa e dell' America^ trad. di Licata, Napoli, 1881, p. 45. (2) Ibidem, pag. 39. (*) L’ egregio Dott. Nàcke che venne a conoscenza di queste conclusioni, da me comunicate al III Congresso internazionale di Psicologia (Monaco 1896), gentilmente mi ha voluto scrivere che è del mio avviso. 93 — NOTA — Uno stadio pubblicato dal Peli nell’ Archivio per T Antropologia e T Etnologia (1894) sull’ indice cerebrale degli alienati mi ha invogliato a vedere se dai miei 404 indici cefalici potevano ricavarsi delle medie aventi qualche significato. Ecco i risultati: T indice cefalico negli uomini va dai frenastenici, (78,71), agli alcoolisti (78,92), agli epilettici (80), ai psiconevrotici (81,48), agli affetti da degenerazioni psichiche (81,73); nelle donne va dalle psiconevrotiche (79,15), alle frenasteniche (79,44), alle epilettiche (79,80), alle affette da degenerazioni psichiche (80,87), alle isteriche (81,69). È evidente che come oramai nell’ antropologia normale così anche nella patologica quest’ indice risulta perfettamente inconcludente. Nè peraltro risultato alcuno mi hanno dato le altre misure antropometriche, come il Sergi già pensava sin dal 1880 a proposito dei delinquenti (Cfr. Le degenerazioni umane, pag. 90). — 94 — TAB. Plagiocefalia Asimmetria cranica semplice Subscafocefalia » oxicefalia » trigonocefalia » acrocefalia Fronte sporgente, bozze frontali sviluppate » sfuggente Asimmetria della faccia .... Deviazione della faccia della linea mediana Arcate sonracciliari sviluppate . Sopracciglia tendenti a riunirsi . Zigomi sporgenti Orecchie staccate » smisuratamente grandi » disuguali per sviluppo » male impiantati .... Tubercolo del Darwin Elice mancante o non ripiegato » a nastro Antelice sporgente » aderente all’ elice mancante, o ridotto Lobulo aderente Occhi piccoli, infossati » asimmetrici per posizione » » per la dimenzione delle apert. palpebr. » obliqui » grandi, sporgenti .... Distanza anormale dei bulbi Bicromatismo dell’ iride .... Margine pupillare non rotondo . Naso incavato » deviato Pinne nasali divaricate e lobulo grosso . Apertura della bocca esagerata. » » » deviata Labbra spesse, sporgenti sottili, verticali Vòlta del palato stretta e alta . Prognatismo e prognatismo alveolare Progeneismo Mento fuggente Diastema dentario Denti seghettati sopranumerari o assenti poco o male differenziati . » embricati, male impiantati Microchiria Scarso sviluppo delle eminenze tenar-ipo- tenar Poco sviluppo delle sure .... Ginecomastia. Forme femminili . Mammelle molto in basso rudimentali Abnormità nel sistema pilifero . Capelli grossi e ruvidi Rughe frontali esagerate MAS OHI MEDIE Frenastenie 49 Blpilessie 46 Degenerazioni psichiche — 37 Psiconeurosi 53 Alcoolismo (demenza parai.) 48 Frenastenie 26 Epilessie 33 Degenerazioni psichiche — 26 Psiconeurosi 67 Isterismo 19 Uomini 233 Donne 171 Forme gravi di degenerazione — 217 N <X !• J B 0 si gs h 41 ■0 2S«/o TAB. Ila 95 oi['Braou'B aipp ^ ■Bipan S  eil'BUIOU'B + 0 ^ ‘S uoo  en'Braou'B f — Z ^ uoo  OH'BUIOU'B g — I iioo o ‘^zues 29.6 39 38,4 49,25 52.6 34.6 30,4 48.6 45,2 54,1 911'BUIOU'B + 0 ^ "L UOO 15,3 9 2,9 5,2 12 8,6 8 7,5 2 en'Buiou'B 9 uoo 19,2  pij enuuiou-B g uoo S G'ì, Oi I m 05 cT oT 1 ìtT 12 15,2 8 15,2 6,2 eri'Buiou'B p uoo co^ 0^ ìtT co lO 1 »rT 14 13 16,2 7,5 16,7 8ni2uiou'e 8 uoo i< io" co oT cT 1 icT I-H 1— 1 >— r (M 1— 1 i>^ co ccT co" cT tjT I r-H (M 1— ( <M r-( GJI'BUIOU'B g uoo S CO .-7 05' tjT I xrT (M CQ .-H r-( r-C CO^ I o xn' (xT in 1 (M 1 (M 1— ( (M (il 'BTI'BraOU'B I UOO 3,8 18 11,5 23,8 26,3 8 8,6 10,8 11,3 8,3 [il eti^uiout? 0 uoo  'Il Frenastenie Epilessie Degenerazioni psichiche Psiconeurosi Alcoolismo — 96 — O !3 O tfì U S ^ Sa; o Sa os e-o s- ^ ir* O) ^ faaci. a| . «2 oa .0; e ^ S-2. c c.S cr'. ^ rf) • 73^3 W'O 5 S C 0) Ih g O O ^ "c G w ^ ^ 13 ^ a; •G' ss oi-gS 5^ 5 ^O^rg rOti) foNOO s cS G hJPh • <D G C tH <1; O tic'S S fcc.S SS) “’S .g <U O.G g S££§ 2§-S“ CZi Pi S S a2r-H feC<13 U'^ S-O 2 a; N H . Oi ; : ' ni “ iS .^=3 ; c a;S 1 «UhS.G'O G oa.G^O o O ^ “-■2Ì o o s; ^rG; 2 c o o.S <5l»-!oeq o> te S •S 0) s ;> . ?5 ^ s " ^ M O S - o i^o: ili K « w rj g g ^ ci « S ^ C3 02 •'-' rz, H-^ o o ego «D.ci co fco'*^ G &CcÌ Ph S Sh w 5 • Ss s Ste SS S w S'^S 0) -G .G O ctì O «5 O co eS ci o ^ S S2 * § Sr O-S O o OXJ Oi C« tH— I O CO , tH -ZZZG : o^ ^ Ch- c c 33 S o c oSo;8 S s w C o '!> ^ (D c a.sss Et C g r- O *3 rv .C o g SS.2 H_ O ™ —H oì C ^ cA' -rH Sh c/2 0^ Q.fc£ci S ci 2 0) 2 Ph O Sci S 2 I s.- .2 -S ^ ‘S ~ .sS ’S c ' C- H ! w o o Ph o JihO o ” ci ci _ - c a;._ tebt^ c/3 — 3Z O O C ciO C ^ ^ O CUOhP 2S •'■' o O 03 •rH r' Oh Ci C « S 2 ^ SP ci ro lfi g.H bc aS .ri C r— 1 03 Ci fao .S C 5 2 O 03 cS W ^Ph ■< < o p o .S S aS ■ r- CT'S'S'rt 'Oi i^OCgPH 'oSqU;gj5.^^ oa»55i=., C« 'C« “ -rr c i- , H-^ 0) fi rti ci ci 2 c Dg ^ "z -t-^ Sh C <D ^ C i!a3rC o cgPHrtP^fccboP;^ - rC ^ O O C? Ph Ph ® 03 OÌ«, .Szco^f^-ici ■2 §SaociB2Ss - 03 Ph 33 Ph C 03 -Ilo ^ Sfa- 'ti <1 P PPO _g ‘S ci Se sl-S C o C 02 .ci 03 fcXJci.S G S C fcc 2 è .s .'a S 2 ci''^ 03 03 rtS o 1^2S (V jr ^ o o® 2 2- 'il o.§ à' a Ph C« o a 03 O c/J.fi. 03 03 a c 03 cc — . oS cc — . ciO e So s .è S o a 2 ’G “ ci r. , o 03 O ^ c c«a ^ o -r- H_ O ’P P'S O S «S a.5 S CÌ.S N 03 Ph ^ §^•20 03 S fcfl’p 2 H.H ^ ^ H.H l_, ^ ^ PP^!^ P« « •3 >-H • CZ 0) SoS .§.^s •2 ì^Z Z3 o.Sa S a e bo g^'^O^O .-H S 03 g o .e a .2 ■*-- 2 5" ^ bC" 2 ^.2 o -2 a g 03 a G c« o e p P ■< 03 O 03 O ■^H-a ^ 2 Èli ^ 5 1? ^ Ph aci a-oS^I-S C^ C/3 «S 2 03 “a 2 .o ’gS |.||-iaf|s| li ^P-c5 »-c3c/3p- 'P ^ CÌ.2S t 02^ P 03 » C3 O PO oGz p cca e ci ci 03 l/^PP li ^ i Ph ci 03 ._ fcX;- rt E fcX3 03 03a 03 .2 S a^S) G Mp-I-G ci ^ S ^ .2 a Il ?„a« , ^ 2Pa „o — H 03 li ^ S-P- 2.S 2 S O 03 03 e -Ha .2 ci co O bcC'rZG.e 03 |g“&S£ pppoj O c > 2 2'^^' g ^ G a jG g ^ .2 2D Z ■ te) G 'rt M 2 •rH* G.^ a o fcjo*^ o co o e O ci G 03 O'^P^Q S ci G >-G CC 'oS“ ^ ^ Tn a rt-G G O N co G Ph 03 ci G e o Ph G 0,03 e2: a — 2 a 03 e. rH 03 03-^ .ci teS-^ teG ci Sg-2 '«S'S 03 G g §f§ . Ci •G 03 -i G li ® 03 03 r-. fcX)03 03 Ph G-G a"^ o co 03 G g §3 'G O O ® ® 2^ E w fcc -G sS-ds .2 g-e 2 .a - G ' § c I c ^ G ^ ^^2'^ 2®d 5 g.2 tiaag G co g'o ei .2 O e S !» ESJOH S§a^J§2c,^coag>^i '^'^.rH G‘"^03!=*<=ÌS 032 a .5^0 G S 2^"^ o P ^ e * Hv cPOciSo® 03 ^ ^ . G « .2 — ' Ph .hÌ o ^ A, o Q'iC P PPP hh SPIEGAZIONE DELLE TAVOLE Tav. I. Linea di flessione unica (fig. 1, 2, 5, 4). » » » si differenzia nelle due linee di fles- sione normali (fig.). » » » una seconda linea di flessione si forma indipendentemente ( fig. 9, 10, 11, 12). Tav. IL Due linee di flessione parallele e orizzontali (fig. 1 e segg). » » perdono il parallelismo e la direzione orizzontale (fig. 6 e segg.). Tav. III. Spazi interdigitali (fi,g. 1, 2, 3). » » con divergenza o deviazione parziale delle dita (fig. 4, 5, G, 12, 13, 14, 16, 17, 19, 20). Eccesso di convergenza o deviazione in foto delle dita (la deviazione diminuisce andando dall’ indice verso il mignolo) (fig. Difetti di proporzione (il mignolo e il medio troppo corti, r indice o 1’ anulare troppo lunghi) (fig. 15, 18, 20, e altre delle precedenti). Tav. lY. Mani col pollice cortissimo (fig. unica persona). Diverse deviazioni del mignolo (fig. 5 e segg.). Dita birilliformi (kegelformige) (fig. 13, 14). » troppo lunghi e sottili (fig. 15). » a estremità ingrossate (fig. 16). Tav. Y. Spazi tra le dita dei piedi (la fig. 22 è la stessa 21 con le dita divaricate per far vedere un leggiero grado di sindattilia). Tav. YI. Sistemi di linee papillari interpolati nelle eminenze ipotenar (fig.). » » » » » tenar fig. 5 e segg.). Tav. YII. Altri sistemi di linee papillari (fig. 1, 2). Linee papillari dei polpastrelli delle dita » » symiadentypus ( fig- 3, 4, 15, 16). tipo triango- lare (fig. 11). forme anomale (fig.). Tov. I TaV.H Tal/. Ili Tav.V Tav.Vi. T.V. vn. LETTERATURA -- Autori citati in questa monografia -- Aera, Ueher das Vcrkiiltniss dcr Microccphalie und alavismus, Stutt- gard, . AiìRreciit, Sw' la iilacc morphologiqnc de V homme au point de vue de r anatomie comparée, « Actes dii l^r Congrès international d’ Anthrop. cri min. » . — Sur les quatre os inter mctxillaires, le beo de lievre et la valcur mor- phologiqnc des denis ineisives snpérieures de V homme, Bruxelles . — Snr la ralenr morphologiqnc de V hyperdactylie « Deut. Gesells. f. Chir. » . Alix, Reeherches sur la disposition des lignes qìapilleUres de la main et du pied. « Annales des Sciences naturelles » 5® sèrie, Vili, . Vedi Gratiolet. Allan Iamieson, Oh eleft pedate and incisor ieeth; an instance oft ìiere- dity « Edinburg medie, journ ». -1, XXVI, p. 117. Amadei, La capacità del eraìiio negli edienati, « Rivista sperimentale di Freniatria », . — Sopra un cranio di ladro, « Rivista sperimentale di Freniatria », Voi. XI, Fase. IV. ; Anomalie numeriche del sistema dentario nell'uomo, « Areli. per l’Antropologia e l’Etnologia », Voi. XI, 1881. Ammon, U In fantUisme et le Feminisme au eonseil de rcvision. «L’An- thropologie », T. VII. Andronico, Stud,l clinici sul delitto, «Riviste di discipline carcerarie» , . Ardù-Onnis, Su alcune forme anonicde del bacino umano « Bollett. dei musei di Zoologia e Anatomia comparata della R. Università di Torino », . Ascoli, Sidlo sviluppo del dente del giudizio nei criminali, « Archivio di Psichiatria » Baer, Il delinquente considerato dal punto di vista antropologico e socio- logico. « Eivista di discipline carcerarie », . — Der Verbrecher in antìiropologischer Beziehung, Leipzig, . Baistrocchi, Un idiota microcefalo, « Rivista sper. di Freniatria », . Belmondo, Un rarissimo caso di denti soprannumerari ed altre anomalie dentarie in crani di alienati, « Archivio per l’Antropologia e 1’ Etno- logia », 1895. Belsanti, I caratteri regressivi del cranio umano. « Arch. per 1’ Etnei. », Yol. XVI. Benedickt, Kranio und Kephalometrie, Wien . — Die Kranioscopie etc. « Berliner Idinisclie Wochenschrift », . Bianchi (Stanislao), I seni frontali e le arcate sopracciliari studiate nei crani dei delinquenti, degli alienati e dei normali. « Archivio per 1’ Antrop. e 1’ Etnei. » Yol. XXII, 1892. Binder, Das MoreV sche Olir. « Arch. f. Psych. ii. Xervenkrankheiten », , Bd. XX. Bischoff, Vergleichend anatomische Untersuchungeìi iìber die àusseren iveiblichen Geschlcchts-und Bcgattungs-Organe der Menschen und der Affen insbesondere der Anthropoulen, « Abhandl. der inetli. phys. Classe der k. bayer. Akad. der Wiss. » XIII, . Blanc, Elude sur la Polydactylie chez les Mammifères « An. Soc. Lin- néenne » Lyon, 1896. Blanchard, L’ atavisme che^ù V homme, « Revue d’ Anthropologie », . — Sur le tablier et la stéàtoqrygie de femmes boschimanes. « Boll. Soc. Anthr. », .  Sur un cas de polymasiie et sur la signification des mamelles surnu- méraires. « Bull. Soc. Anthrop. », . Blomberg, 101 Keg)halogramine, Bine psychiatrische Studie und Beitrag, zur Anthropologie, Inaug. Diss., Iena, 1889. Boas, Bidrag til opfattelsen of Polydactylihos « Pattedyrene-Yidenskap. Middel. fraden Naturh. Foreining i Kjobenhaon », . Boinet, Les parentés morbides (Thèse d’ agrég. Paris). Bordier, Elude anthropologique sur mie sèrie de cranes d’assassins. « Revue d’ Anthropol. », 1879. Bourneville, Recherches cliniqucs et thérapcutiques sur V épnlepsie, V hy- stcrie, r idiotie et V hydrocéphalie , Paris, . — I)u traitemet chirurgical et mèdico-pédagogique des cnfants idiots et arrierés, « Progrès medicai, et Sollier, Des anomalies des organes génitaiix chez les idiots et Ics èpileptiques « Progrès medicai », 1888, T. YII. Brancaleone-Ribatjdo, Studio antroqjologico del mililare delinquente, Torino, 1 Braune, Etwas von der Form der menschlichen Hand und des ìnenschli- chen Fusses in Natur und Funsi. « Beitriige zur Phisiologie, C. Ludwig gewidmet. », Leipzig, . Eroga, Étude du systcme dentaire « Bull. Soc. Aiitlir. », . Camuset, De V ahsence du chevauchement ìiabituel de la partie antérieure des arcades deniaires comme - stigmate de dégénérescenee. « Annales médico-psychologiques », Nov-Dic., 1894. Carrara, Sidto sviluppo del terzo dente molare dei criminali, « Uiornale della R. Accademia di Medicina di Torino », Anno LYII, fase. 4-5, e « Archivio di Psichiatria », 1895. — Alcune rare anomalie scheletriche nei criminali « Archivio di Psi- chiatria », . — Anomalie dei solchi palmari nei normali e nei criminali. « Giorn. della R. Accad. di Medie, di Torino », 1895, e « Archivio di Psi- chiatria », . — Yedi Ottolenghi. Chauvel, Yedi Poulet. Clousten, The neurosis of develojipement. « Edinburgh medicai lour- nal », . Cocchi, Ricerche antropologiche sul torus palatinus. « Archivio per P An- tropologia e l’Etnologia »,. Cola JANNI, La sociologia criminale, Catania, 1887. Corre, Étude T ime sèrie de tètes de criminels, « Revue d’ Anthrop. » , . Crocq, U unite de la diathèse et V hérédité morbide, « Revue de méde- cine », . — U hérédité en psgchopathologie, Congresso internazionale di Psico- logia ». Monaco, 1896. D’ Abundo, Contributo allo studio delle impronte digitali (Nota preventiva) Pisa, . — Le impronte digitali in 140 criminali «Riforma medica » 9 Giugno 1894. Dallemagne, Dégéìiérés et déséquitibrés, Bruxelles, 1895. — Les stigmates de la criminalité, Paris, 1896. — Yedi Heger. Dalla, Remarques sur les alienés et Ics criminels Paris, 1864. De Bono e Dotto, L’ occhio degli epilettici. Palermo . Déjerine, U hérédité dans Ics maladics du sy sterne nerveux (Thèse d’ agrég. Paris). Delage, Jja structure du p)rotoplasma et les théories sur V hérédité et les grands problemes de la Biologie générale. Paris, 1895. Demantké. Yedi Pére.  — Dotto. Vedi De Bono. Down, Ethnic classification of Idiots, 1868. Drago, I criminali nati, Torino, 1890. Ducatte, La microcéphalie aupoint de vue de V atavisme (th. de Paris, 1880). Ebstein, JJeber die Trichterhrust « Deutscli. Archiv. f. klin. Med. », 1882. Ecker, Einige Bemerkungen iìhcr einen ■ schwankenden Chao'akter in der Hand des Menscìien. « Arch. f. Anthrop. », Bd. Vili. Eggel, Eineselt. Missbild. d. Thorax. « Yirchow’ s Arch. », Bd. 49, 1870. Eyle, Ueber Bildungsanomalien der Oìirmuschel, Zurich, 1891. Pére, Dégénérescence et criminalité, Paris, 1888. — La famille nevrogìathique, Paris, . Gontrib. à V ètude des èquivoques des caractères sexuels accessoires « Kev. de médicine », . — Anomalie du développeme?it d’ un pariétal, déformation oblique ovalaire et déformation latéral partieulière du orane « Bull. Soc. Anat. », . — Les épilepsies et les épileptiques, Paris, 1890. — Les empreints des doigts et des orteils, « Journ. de P anat. et de la phys. », . — Note sur Ics variations de la forme de la piante du picd sous V in- fluence du repos, de la station et de la marche « C. R. Soc. Biol. », 1891. — De V asymétrie chromatique de V iris considerée comme stigmate névro- pathique, stigmate iridien « Progrés medicai », . — et Séglas, Gontrib. et V étude de quelques varietés morphologiques du pavillon de V oreille humaine « Reviie d’Anthrop. » . et Demantké, Éfmle sur la piante du pied et en particulier sur le pieci piai considéré comme stigmate de dégénérescence « Journ. de P anat. et de la phys. », . — et Schmid, De quelques déformations du thorax et en particulier du thorax en entonnoir et du thorax en gouttièref « Journ. de P anat. et de la phys. », 1893. Ferrari, Il torus palatinus nei pazzi « Rivista sperimentale di Fre- niatria » Voi. XIX, Fase. IV, . Ferrerò, U atavisme de la prostitution « Revue scientifìque », . — Vedi Lombroso. Ferri, I nuovi orizzonti del delitto e della procedura penale, Bologna, . — Socialismo e scienza positiva, Roma, 1894. Flescii, Ueber eine seti. Missbild. d. Thorax, « Virchow’ s Arch. », Bil. 57, . Flower, Of an artificially deformed siculi from Mallicollo. « Journ. of thè anthrop. institute of Great Bretain and Irland », , no Fontan, S211' r existencc frequente des dents siqjplémentaires chez le Néo-Calédonieois « Bull. Soc. Antlir. », . Frììnckel, Et'was iiber ScJiddel-Asymmeirieri und Stirnaht, « Neurolog. Centralblatt », 1888. Frigerio, U orcille externe, Étude d^ anthroqmlogia criminelle, « Arch. cFAntliroi3. crimin. », 1888. G-alton, Finger Prints^ London, 1892. Garofalo, Criminologia, Torino.  L’ anomalie du criminel, « Revue pliilosophique », 1887. Giglioli, Studi craniologici sui chimqMnze. Genova, . Girard de Rialle, I qjoqjoli deW Africa e deW America. Napoli, . Giuffrida Ruggeri, Intorno alV accamllamcnto delle arcate dentarie « Ri- vista sperimentale di Freniatria » , Fase. I. Gosse, Essai sur les deformations artificielles du orane, Paris. Gould, Investigations in thè military and anthropological statistics of American soldjers. Gradenigo, Ucher die Formanomalicn der Ohrniuskcl, « Archiv. fiir Olirenlieillvund, Leipzig, Archivio di Psichiatria, V. Xin, . Gratiolet et Alix, Recherckes sur V anatomie du Troglodytes Auhryi. « Nouvelles Archives du Museuin », 18G6. Grauenthal, Ueher Trichtcrhrust. Inaug. Diss., Berlin, 1888. Gronberg, Beitrdge zur Kemitniss der j)olydactylen Hilnerassen « Anat. Anz. », IX, 1894. Gudden, Anomalien des menschliehen Schàdels, «Arch. f. Psych. », Bd. II. Guibert, Evolution nmitale et microcc'phalie, « Bull. Soc. Anthr. », . Hartmann, Les singes anthropóides et V homme. Paris, . — Les pjeuplcs de V Afrique. Paris, Der Gorilla – cf. H. P. Grice, READ CHIMP LIT -- , Leipzig, . Havelock-Ellis, The criminel. London, Mann and Woman. London, . Heger et Dallemagne, Elude stir les cnractòres craniologiques cV assassins exécutcs en Belgique, Bruxelles, . Hesse, Ueher Gesichts-Asymmetrie. « Archiv. f. Anatomie u. Eutwi- ckelungsgeschicht », . Hoffmann, Ueher die iveihlichen Genitalien eincs Schimqiansen « Zeitschrift fiir Geburtshfilfe und Ginaekologie », 1878. HouzÉ et Warnots, Existe-t-il tin type de criminel anatomiquement determinò? « Actes du 3^' congrès d’ Anthr. criminelle ». Hovelacque, Notre ancetre, « Revue d’ Anthropologie », . — Ili Humphry, Plai-foot and piantar ardi. « Journ. of. anat. phys. Huxley, Man’ s place in Nature, London, . Iacoby, Études sur la sélection, Paris, Ielgersma, Les caractères physiques, intellectuels et moraux chez le crimi- nel né sont d’ origine pathologique, « Actes du 3® Congrès d’Anthrop. crimin. ». Imoda, Cinque casi di infantilismo maschile ed un caso di mascolismo, « Ei vista di Psichiatria » . IoACHiMSTHAL, Ucber angeborene seitliche Deviationem der Finger Phalangen, « Yerhandl. der Berliner medicinischen Gesellschaft, Angeborene Hand-Anomalien, « Zeitschrift fiir Ethnologie », . Israel, Angeborene Spalten der Ohrlàqjpchen, « Zeitsch. f. Ethn. », 1890. luLiA, De V oreille au point de mie anthropologique et mèdico-legale, Bibliothèque d’ Anthrop. crim., Paris-Lyon, . Kelp, Schàdeldifformitdten, « Irrefreund », XIY, . Kirn, Ueber den gegenwdrtigen Stand der kriminal Anthropologie « Allge- meine Zeitschrift fùr Psychiatrie », 1895. Knecht, Ueber die Verbreitung physischer Degenerationen bei Verbrechen und die Beziehungen zwischen Degenerationszeichen und Neuropathien, « Allg. Zeitschr. fur Psych. », Bd. 40. Kocir, Die Finge nach dem geborenen Verbrecher, Eavensburg, . Kollmanx a., Der Tastapparat der Pland der menschlichen Bassen und der Affen in sciner Entwickelung und Gliederung, Hamburg u. Leip- zig, . Kollmann I., Handskelet und llyperdactylie, « Yerhandlungen der anato- mischen Gresellschaft » nell’ « Anatemi scher Anzeiger. Kurella, Naturgeschidite des Verbrechers, Stuttgart, . • — Osservazioni sul significato biologico della bisessualità, « Archi y. di Psichiatria », 1896. Lacassagne, U homme criminel compaia à V homme primitif, Lyon, Laloy, Un cas de polymastie, « Revue d’ Anthropologie », LANGER, Negerschddel mit ilberzaìiligen Zahnen, « Mittheil. der anthropol. Gesellschaft in Wien » I, n." . Lannois, De V oreille au point de vue anthropologique et médico-légale, « Archiv. d’ Anthr. crimin. », . Lasègue, De r épilepsie par malformation du crdne, Laurent, Les habitués des prisons de Paris, Lyon. De la ■lììiijsionomie chez les alienés. « Annales médico-psycolo- giques », . Legrain, De la dégénérescence dans V espèce Immaine, « Ann. de la polycl. », . Lissaijer, Grania prussica, « Zeitsclirift fiir Etimologie », . Lombroso, La medicina legale delle alienazioni mentali studiata col metodo sperimentale, « Gazzetta medica italiana — provincie venete » anno Vili, Skidt clinici ed antropometrici sidla onicrocefcdia ed il cretinismo, . V uomo delinquente, Milano,  Identità dell’ epilessia colla pazzia morale e delinquenza congenita « Archivio di Psichiatria », . — Polemica in difesa della scuola criminale positiva. Bologna, . — U uomo di genio, Torino, . — Nuove ricerche di Psichiatria e antrop>ologia criminale, Torino, Puglie nei cretini e nei paz,7à morali « E. Accademia di Medicina di Torino » e Ferrerò, La donna delinquente, la prostituta e la donna normale, Torino, . Louet, Des anomalies des organes génitaux chez les dégénérés. (Thése de Bordeaux ). Lucae, Die Pland und der Fuss^ ein Beitrag zur vergleichenden Osteo- logie der Menschen, Affen und Beidelthiere. « Abhandlung, herausge- geben von der Senkenbergischen naturforschenden Ges. Frankfurt a. M. », Bd. V. Ltjcas, On a case of hereditary suppression of finger s and thè relation of this kind of defect to crooked little finger; ivith ramarks on thè disepearing little toc « The Lancet », , T. I. Maltese, Anomalie dei denti e delle arcate mascellari in crani di crimL noli, « Archivio di Psichiatria », . Manoijvrier, Existe-t-il des caraetères anatomiques qwopres aux crimmels? « Actes du 2® congrès d’ Anthr. crimin. ». Les aqititudes et les actes. « Eev. scient. », aoùt, .  Discussion sur les criminels. « Bull. Soc. Anthr. », . Mantegazza. 1 due Akka del Miani, «Ardi, per PAntrop. e PEtn. », . Il terzo molare nelle razze limane. Gli atavismi psichici, Ibidem . Fisonomia e mimica, Milano, . Due casi di denti soprannumerari nell’uomo, «Ardi, per P Antr. » , Della lunghezza relativa dell’ indice e dell’ anulare nella mano umana.  Marie, Mamelon surnuméraire transmis ìiérediiairement dans une mème famille: comcidence avec ]jlusieurs grosesses gémellaires, « Bull, et Mem. de la Soc. méd. des hòpitaux », . Marina, Studt antropologici sugli adulti, Torino, . Marro, 1 caratteri dei delinquenti, Torino, .  La pubertà nei suoi rapporti con V Antropologia e colla Fisiologia, colla Psichiatria e colla Pedagogia « Annali di Freniatria e scienze affini », Torino, . Maudsley, Fisiologia e Patologia dello spirito, Napoli, Corpo e Mente, Orvieto, Le crime et la folie, Paris, Maugeri. Vedi Ztjccarelli. Meige, L^ infantilisme, le féminisme et les ìiermaphrodites antiques « L’ Anthropologie », . Mérejkowskj (De), Développement du squelette ìiumain. « Bull. Soc. Anthr. » . Metchnikoff, Beschafjenheit der Augenlieder bei den Mongolen, « Zeitscli. • f. Ethn. », . Metzger, Zur Lehre von den Legenerationsxeichen, « Allg. Zeitschrif. f. Psycli. » , Meyer, Per skoliotiscìie Schàdel, « Ardi. f. Psycli. Ueber Hemmungs-Deformitdten bei Idioten. « Ardi. f. Psydi. », . Meynert, Kraniologiscìie Beitrdge zur Lehre von der psychopathischen Veranlagung, « lahrb. f. Psycli. » . Michaut, Du pied préhensile chez le laponais et V Annamite « Bull. Soc. Anthr. », 1894. Mingazzini, O., Il cervello in relazione coi fenomeni psichici, Torino. — Sul significato della depressione parieto-occipitale, « Rivista sperimen- tale di Freniatria », Processus rami mandibularis nelV uomo. « Archivio per P Antropol. e P Etnei. ». 1892. Monti, Studio antropologico sui crani dei delinquenti, Bologna, . Moore, The coexistence of hereditary deformity with mental disease, « Med. Times and Graz. », Moreau (de Tours), La psychologie morbide, Paris, . Morel, Traile des dégénérescences de V espèce humaine, Paris, . — De la formation du type dans les varietés dégénérées, 1864. Morselli, Il suicidio nei delinquenti, « Rivista sperimentale di Fre- niatria », Manuale di semejotica delle malattie mentali, Milano, . — Sullo scafocefalismo, « Archivio per PAntrop. e P Etnei. », Yol. Y. — Sulla disposizione delle linee pajnllari nella mano e nel piede del Gercopithecus Moìia « Annuario della Soc. dei naturalisti di Modena » , . — Antropologia generale. — e Tamburini, Degenerazioni fisiche e morali deir uomo, « Rivista sperimentale di Freniatria », 1875. Mortillet (De), Homme a six mamelles, « Bull. Soc. Anthr. », . NiicKE, La valeur des signes de dégénérescence « Annales médico-psyclio- logiques », . — Die Criminal- Anthr opologie, ihr jetziger Stand-punht, ihre ferneren Aufqahen, und ihr Verhdltniss zur Psychiatrie « Retz’ s Irrenfreund » , , R. 3-4. — Verhrechen und Wahnsinn heim Weihe, Wien. Der Gaumenwulst, Din neues Degenerationszeichen, « Neurolog. Centralb. », , Das Vorkommen des Gaumenwulstes in Irrehnause und bei geistig gesunden, « Arcli. f. Psycli. », Nordau (Max), Dégénérescence, Paris, . Ottolenghi e Carrara, Il piede prensile negli alienati e nei delinquenti, « Ardi, di Psichiatria », . Penta, Di alcuìie più importanti anomalie e del loro significato reversivo nelle mani e yiei piedi dei delinquenti, « Ardi, di Psichiatria », Annali di Nevrologia », fase. VI, 1894. Pestel, Pied hmnain et la chaussure naturelle, Glauchen, . PnocAS, De ! orteil en marteau, « Gaz. des hóp. » , . PisoN, Deir asimmetria fronto-facciale, « L’ encéphale », . Ramadier I. et Serieux P., Note sur cinque cas de malformation speciede de la poitrine (thorax en entonnoir). Contrihution à r étude des stig- mates physiques de dégénérescence « Xouvelle iconographie de la Sal- pètrière », Paris, . Ranke, Die Bildung der Stirn bei der altbayrischen Bevòlkerung. « Bei- trage zur Anthropologie und Urgeschichte Bayerns », Ueber eine gesitzmdssige Beziehungen zwischen Schcidelgrund, Gehirn und Gesichtsschddel. Der Mensch, Leipzig, 1887. Reyington, The neuropathic diathesis, « The journ. of mental Science », 1877-8-9. Riccardi, Statura e intelligenza. « Arch. per P Antrop. e P Etn. », . Richet, Le génie et la folie, « Revue scientifìque,  Kohmek, Les variations de forme normale et patologique de la piante du pied, étudiées par la melode graphique, (th. Nancy, 1879). Eoncoroni, Trattato clinico deir epilessia, Milano 1894. Roscioli, Le assimeirie fronto- facciali nei pazzi. «Il Manicomo », 1889. Royer, Le système pileux cìiez V ìiomme et dans le serie des mammifères^ « Revue d’Antliropologie », . Salsotto, Di alcune anomalie nella disposizione dei peli alla regione genito-anale nelle donne criminali « Ardi, di psichiatria », . Sarasiist, Pund F., Die Weddas von Ceylon, Wiesbaden, 1893. Savage, Notizia sul Troglodites Gorilla, Boston, . ScHAAFFHAUSEN, Uber die Ldnge der Finger und der Zelieoi., « Corresp. Blatt der D. A. B. » .Veber die gròssere Ldnge der ziveiten Zehe bei den alten Griechen. Ibidem. ScHELLONG, Beitrdqe zur Anthropoloqie der Papuas. « Geitschr. f. Ethn. », Schmid, Vedi Féré. ScHNEPF, Observ. d’ Idiotie, « Annales médico-psycliol. », . ScwALBE, Beitoxige zur Anthropologie des Ohres, Berlin, . Séglas, Yedi Féré. Sergi, Le degenerazioni ugnane, Milano, . Y a-t-il un caractère generai bio-pathologique qui predispose au crime? « Actes du premier Congrès international d’Anthr. crimin. La degenerazione del carattere. « Rivista di discipline carcerarie » , . — Varietà umane della Melanesia. « Boll, della R. Acc. med. di Roma », . Serieux, Yedi Ramadier. Sigaro, U évolution sexuelle dans V espèce humaine, Paris, . Bollier, Yedi Bourneville. SoMMER, Die Beziehungen von morphologiscìien Abnormitdten zu den endogenesi Nerven und Geisteskrankheiten, « Centralblatt fiir Nerwe- nheilkunde und Psychiatrie,  ». — Beitrdge zur Kenntniss der Irrenschddel. « Yirchow’ s Ardi. », Bd. 89. Spitzka, Insanity, New-Jork, , Spoto, Polidattilia e degenerazione, « Archivio di Psichiatria », . Stieda, Der Gaumenwulst, « Internationale Beitrage zur Wissenschaft- lichen Medicin. », . Talbot, Etiology of thè irregularities of thè tecih and jatvs^ « Journ. of amer. med. Assoc. », . Tamburini, Un caso di microcefalia, « Rivista di Freniatria Vedi Morselli. Tarde, La philosojyhù penale. Lyon, . — La criminologie, « Revue d’ Antropologie », . Tarin'Owschy, Étude anihropométriqiie sur les prostituées et les rolcuses, Paris, 1889. TEiiCHim, Varietà numeriche delle vertebre e delle coste con ima nota Siili’ apofisi Icniurinica dell’ Albr echi, Parma, . Testut, Note sur un cas de manielle surnuméraire observée chc% la femme, « Bnll. Soc. Anthr. », . Thompson, Psychology of Criminals, London. Threié, Sur les bochimans, « Bull. Soc. Anthr. ». Serie IV, T. IV. La femme n’ est ni inférieure ni égede à V honime, « Revue d’An- tlirop. », . Tonnini, Le epilessie. Torino, . Topinard, U anthropologie criminelle, « Revue d’ anthr. », .  Eléments d,’ anthropologie generale, Paris, . — L’ homme dans la nature, Paris, . — L’ Anthropologie , Paris, 187G.  Les caractères simicns de la machoire de la Naulette, « Revue d’An- throp. », . Turner, Relations of thè dentary arcades in thè cranici of Australian aboriqincs, «Journal of Anat. and Physiol. », july 1891. Edimbourgh. Venthri, Le degenerazioni psico-sessuali, Torino, La p)lagioce falla e le convulsioni, « Griorn. di Ueuropat. », , e « Ardi, di psich. », 1886.  Origine dei caratteri differenziali fra l’ uomo e la donna, Nocera inferiore, . Verga, Dell’ esame del cranio nei pazzi. « Ardi. ital. per le malattie nervose », . — Studi anatomici sul cranio e sul cervello, Milano, . Verrier, Gas d’ ectrodactylie, « Bull. Soc. Anthr. » . ViAZZi, Il tipo criminale nella donna delinquente « L’anomalo », . ViRCHOw, Descendenz und Patliologie « Virchow’ s Ardi. », CHI, . Untersucliungen iiber die Entivickehing des Schddelgrimdes, « Verhandl. der Beri. Gresellsch. f. Antropol.  ». — Zur Pathologie des Schddels und des Gehirns, « Gresammelte Abhand- lungen zur ivissenschaftlichen Medicin. », Frankfurt a M., .Ueber der Kretinisnius und iiber patologische Schàdelformen, Ibidem.  Ueber die von Hagenbeck vorgestellten Nubier. « Z. f. Ethn. », Neger von Darfur. Ibidem, Bd. XVII, Dincka,  Virgilio, Saggio di ricerche sulla natura morbosa del delitto e delle sue analogie con le malattie mentali, « Eivista di discipl. carcerarie», . VoGT, Men. sur les Microcephales ou Hommes-singes. Grinevra, . VoisiN, De V identité des causes du suicide, du crime et de V aliénation mentale. Warner, Coincited defects in children in àssociation ivitìi mental dulnes, « Brit. med. Journal », . Warnots, Y. Houzé. Weissemberg, Die Formen der Hand und des Fusses. « Zeitsch. f. Ethn. » , Welcker, Untersuchungen iiber Wachstum und Bau der mensehlichen Schàdels, Leipzig, 1862. WiEDERSHEiM, Der Bau des Menschen als Zeugniss fur seme Vergangenheit, Freiburg, . WiLDERMOTJTH, Uebei' Degenerationszeichen bei Fpileptischen und Idioten « Centralblatt fiir Xervenlieillmnde », Williams, Polymastism ivitli special ref creme to mammae erraticae and thè derelopment of neoplasms from supernumerary mammari structure. « Journ. Anat. and Phys. Edimbourgh », . Za-Charias, Katechismus des Darioinismus, Leipzig ZiNTGRAFF,  Zciclmungen von Fussumrissen. « Z. f. Etlin. », Bd. XXI. ZojA, Intorno al mucrone dell angolo della mandibola del Sa^idifort, Pavia, 1888. ZuccARELLi e Matjgeri, Il terzo dente molare della mascella superiore in rapporto con le anomalie craniche e con V indice cefalico. « Atti della Soc. Romana di Antropologia », V. Ili, . (Altri lavori sono stati citati nel corso della inonograjJa che qui per brevità sono stati omessi). Nome compiuto: Vincenzo Giuffrida Ruggeri. Refs.: Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, “Grice e Giuffrida,” The Swimming-Pool Library, Villa Speranza.

Commenti

Post popolari in questo blog

LUIGI SPERANZA -- "GRICE ITALO: UN DIZIONARIO D'IMPLICATURE" -- A-Z A AB

GRICE ITALO A-Z G GI

LUIGI SPERANZA -- "GRICE ITALO: UN DIZIONARIO D'IMPLICATURE" A-Z A ASS