GRICE ITALO A-Z C CO

Luigi Speranza -- Grice e Colombo: l’implicatura conversazionale dell’idealismo toscano – scuola di Milano – filosofia milanese – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Milano). Filosofo milanese. Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice: “I love Colombo as I love Wilde – I mean, the sponsor of the Wilde Lectures on Natural Religion! Colombo wonders, ‘can ‘theologian’ be written under ‘profession’? Surely, like me, Colombo distinguishes between theologian and philosophical theologian – if there is no such distinction, and I’m not sure there is – perhaps there shouldn’t be, Colombo would say, the ‘philosophical’ in my ‘philosophical eschatology’ is totally otiose and anti-Griceian!” Insegna a Milano. Si è occupato di antropologia, metafisica e la filosofia italiana -- Rosmini, Martinetti, Volpe, ad Aosta. Altre opere: “Senzo e atto” (Studium, Roma). La morale communitaria (CUSL, Milano); “Pietra angolare: l’chiesa d’Inghilterra” (CUSL-Centro Toniolo, Milano-Verona); “Antropologia” (Massimo, Milano), “L’immanente e il trascendente”; “La correttezza del nome nel Cratilo – il nome corretto -- in L’origine del linguaggio (Celestian Milani), Demetra, Verona; Il ri-ordino dei cicli scolastici, in "Quaderno di Iter", “Filosofia come soteriologia: L'avventura di Piero Martinetti (Vita e Pensiero, Milano); “Il giusto prezzo della felicità, -- reasonable or rational? -- Edizioni ISU-Università Cattolica, Milano); “Antropologia ed etica (EDUCatt, Milano). Forme e modelli del pensiero filosofico. Introdurre alla comprensione e uso dei linguaggi e degli strumenti specifici della metafisica, dell’antropologia, dell’etica;- all’acquisizione di abilità critiche e analitiche per comprendere le dinamiche del vissuto, della società edella storia contemporanea dell’uomo occidentale. Salute e salvezza dell’uomo. Il senso della cura e dell’educazione. Una sfida per la ragione e per la fede.Valutazione critica del rapporto metafisica-antropologia-soteriologia in tre momenti della storia dell’Occidente. Il mondo antico-classico greco-romano. Il mondo nuovo Cristiano. Il mondo moderno e post-moderno. C., I Greci e l’amore incerto: grandezza e aporia dell’eros platonico: il Simposio, ISU-Università Cattolica del Sacro Cuore, Milano, Kierkegaard, La malattia mortale (qualsiasi edizione, purché completa): ai fini della prova d’esameè richiesta la conoscenza della sola Prima parte: La malattia mortale è la disperazione; J. p. Sartre, L’esistenzialismo è un umanismo, Armando, Roma (o altra edizione, purché completa). DIDATTICA DEL CORSO. Lezioni in aula, ricerche e percorsi personalizzati. METODO DI VALUTAZIONE. valutazione di eventuali elaborati scritti o relazioni orali. AVVERTENZEIl docente è a disposizione degli studenti per ogni chiarimento didattico e contenutistico, per l’assegnazione delle tesi di laurea e l’assistenza necessaria alla loro elaborazione.Il docente riceve durante il periodo di lezione presso lo studio, Cap. I. AIIO A. AoxdZ (loi ikqI iov jtw&avtt 1ft$ ovx d(is- 17i kiztjTos slvca. xcd y«Q lxvy%av ov tcqcoijv sis u6zv o foco- 4 oh <s3 poi* Stallb. Facit, inquit, Plato Apollodorum inter epulas versantem et convivis narrantem ea, quæ hoc libro continentur. Sed neque epulæ commemorantur, nec convivæ Apollodori, ut sane mireris, Stallbaumium in re dubia et incerta certum iudicium exhibuisse. Platonis voluntatem declarant verba. C., quæ primus Sydenh. corrupit. Eius couiecturam cum codd. auctoritate probatam reperirent ceceutiores, ad unum omues “taUta” pro “tautA” ediderunt* Verissima autem lectio vulgata est: “ovxoa 8rj iovreS apa xovS AoyovS itepl avt&v lizoiovpE$a y dkxs,oitEp dpxopevoS EtnoVy ovh ape- Æ xtjxodS d ovv 6 « nai vptv 6i7]yij<5a6$ai, xavxa XPV 7toutv”. Apollodorus nimirum cum domo relicta Athenas proficisceretur, sermones in Agathonis convivio habitos ei repetierat, qui ipsum tum temporis comitabatur. Brevi post redeuntem, ut videtur, ex urbe cum alii rogarent, ut eosdem sermones ipsis repeteret: accinctum se paratumque ad rem ostendit ita, ut qui vellet, quando iuberent, quod brevi ante fecerit, idem nunc facere, h. e. inter eundum narrare. (p. 178. C. “ovtoo 8? IoyxeS apa xovS AoyovZ TtEpi avroov ItcoiovpeScx”) TtvvScivEd Se. Vulgo additur “nun” quod nec codices habent exceptis paucissimis, nec FICINO in conversione agnoscit, neque vero sententiæ ratio exigit, merito omiserunt Belck., Stallb., alii. Præ ter codd. optimorum fidem “notheias” suspicionem movet ipsa sedes “nun” particulæ, qua sede effcitur, ut nescias, ad antecedentia pertineat, an ad sequentia temporalis particula. Schieierm. relata ad “itwBdvetiBE” particula verba convertit: Ich glaube anf das, wonach ihr ietzt fragt, nicht unvorbereitet zu sein. Hoo quoniam dici nequit nisi respecta habito alius temporis, quod præ senti tempori opponatur, otiosam particulam ietzt censebis rectissime. Nam priori tempore non exegisse viæ comites sermonum [“Sttv avicbv (frahjQo&sv. twv ovv yvaglfiav tig oM 6&sv xatiduiv fis xotftfa&sv ly.uX.t6B, xal xaLfcav a (ice ry xXy6tt, '0 <PaX.ijQtvg, k<py, ovrog, uXoXXoSwqos, ov xbqi-“] narrationem, cor disertis verbis indicetur, caussam non video. Nou rectius alii cum Wolfio: letet bin ich vorbereitet, euerea Wunsch zu erfullea. Quid euim? Tempore aliquo non præ meditatum Apollodorum fuisse ut per se intelligitor, ita non erat verbo posito indicandum. Ceterum, ut clarior fiat totius loci ratio, tenendum est, *in medias res* lectores abripi, ut, cum Apollodori comites dixisse fingantur: Narra, si lubet, Apollodore, orationes illas nobis, Apollodorus contra respondeat: Videor equidem mihi ad rem, quam exigitis, optime instructus. $ a\e poS ev. Phalernm navale Atheuiensium fuit haud procul ab urbe distans. Aunotat Schol. ad h. 1. $d\7jpoy 6ijpoS AlavriSoS, IB, ov AnoWo&GopoS, Quia autem, inquit Hiickertus, ad mare situm Phalerum, ex veterum more dvikvai positum est de eo, qui in urbem tendebat, uti ex urbe Piræ eum petens xccxapaiyeiv dicitur, cf. Plat, de rep. I. init. xal itai?,GDV dpa ry xXjjdei. locum queudam inesse verbis insequentibus, addito itaigcov participio declaratur. Variæ autem doctorum hominum sententiæ sunt dubitantium, ubi iocus lateat. Wolfius in festiva (paXypevS vocis pronuntiatione iocum deprehendisse sibi videtur, Schiitzius de formula judiciali cogitandum censet, quæ addito pagi nomine conspicua allocutionem festiva quadam gravitate ornaret. Sed non efficitur nisi superaddito patris nomine formula judicialis, v. c, ^ypod^EYTfS JijpoCSivovS, TlaiaviEvS, quo exemplo usus est Sebo), ad Plat. LEONZIO (si veda) Adde Aristoph. Nubb, v.134., M. xls £d$’ 6 xoipaS tt/v Bvpav ; 2rp. # siScovoS 1 v\oS 2rpeif)id8?fS, KiJivvv6$£r. Non minus a vero aberrat huius loci interpres in Scbilleri Nova Thalia T. II., p. 170. # quem Stallb. laudat: Ile da, gestronger Herr, Biirger und Ziinftcr von Phaleron. Satis lepida hæ c sunt, sed ab interprete ficta, non facta a Platone. Ordo verborum mutatus est, atque hominis nomini nomen, quod a demo derivatur, præ positum; scin’quam ob caussam? Plato cum scribere debuisset ^TroAAodeapoS" ovzoS o $a\7jpEvS, illum verborum ordinem exhibuit, ut, qui Apollodorus vocandus esset proprie, idem a7roAAodc*>pot; epitheto, quod hominis opportunitatem exprimit, ornaretur. Scribendum igitur est: 6 <Pa\7jpEvS, Eqxrj, ovros, obroAA od&pof, commate p6at ovrof posito, ut nominis per iocum dati potestas elficacius eluceat. OvroS enim in allocutione cum nomine proprio coniungi solet, ut in Protag. 193. D., quem locum Stallbaumii industriæ debeo, scribitur: onat lyco ttjv tpoavrp' yvovs av-TOV 'imtOHpOLTlfi t Iqxrjv, OVTOf, pi) n vEODtEpov ayyzXXziS; Sed I more Homerico nunc disputamus, r STEpov npoTEpov, Quin statim revertimur ad explicandum, qui in ficto nomine proprio latet. /isviig; Kayu bntixag niQii^uva. Kal og, 'AitolXodcoQS, S<prj, xal fiTjv xal Evay%os as Itfpcow, fioviofievos 8uatv&i<S&<u xi}v 'Ayu&uvog Igvvovoiav xal Za- E iocnm lepidissimom? '0 $>ot\r)pevi rectissime ut cpaXijpiS pronuntiandum censet Astius, non, ut calvitium carpatur Apollodori, quod nullum fuisse pari iure contendimus nos, atque luisse Astius suspicatur, sed ut vana Socraticorum morum imitatio notetur. Consentaneum nimirum est, et verbis probatur ov XEpipEVEif, Apollodorum ad Socratis modum festinasse, corporis habitu pedumque positu e longinquo ( [nopfico Sey') conspicuum. Ut igitur Socrates ob incessum (IpivSov in-star fipEvSvedSai dicitur Aristoph. iN ubb. v* 361, et Syrap. B., ita Apollodorus $aXrfpis appellatur, quæ vox eiusdem fere significatus atque fipivSoS, avem aquatilem denotat altissimis pedibus superbam. Sine dubio autem multo iucuudior erat, quam Astianum illud calvitium, Apollodoro anoXXo^oapov epitheton, quando quidem ipse Socrates, cui ille aimilliuius videri gestiebat, datum se donatumque civitati a deo præ dicare solebat, cfr. Apol. Socr, p.30. E., iav yap.ipk anoXTEivrfZE, or> jup&UoS aXXov toiovtov Evpr/dETE aTEXVGof, ei xal yshoioTEpov einely, npoSxeLpevov xy noXei vno tov Zeov x.t.X. ov X E p l fl£V ElS. Ilæ c est Stephanianæ lectio editionis, quam Stallb. in textum recepit, Bekk., Dind., Riickert. nepiplveiS ediderunt ex auctoritate codicum. Utraque lectio bona eat i utra verior sit, alii videant. Unum hoc certum esse puto: in interpunctione et in accentu codicum fidem perparvam esse aut nullam. Futurum tempus in textum recepi sensu quodam veri ductus, non ratione. Ad idem fortasse recurrit, futurum an præ sens tempus probuveris, neque est, uisi pronuntiatio verborum, quæ alterutro recepto tempore iminntatur. xal prjv xal £v ayx 0 ^ ^post pr/Y in vett. cditt. omissum Platoni redditum est e codicibus. De voculæ veritate consentiunt viri docti, de eius explicatione non item. Riickert. xal ErayxoS esse censet neu 1 i c h sch n, xal prjY autem, inquit, ne quem offendat in orationis principio positum, non esse moneo in principio, sed respicere præ cedens membrum ov itEpiplvetS, hoc sensu: Tu non exspectas? Et tamen ego nuper iam te quæ sivi. Quid? Tu non recte explicas, Riickerte, hanc particulam? Et tamen ego cius significatum ium diu quæ ro. Satis est, exemplum laudasse unum e multis, quo exemplo Riickerti explicatio reprobetur. Protag. 310. A., 22. navv plv ovy . xal XapiY ye siti opan, lav axovi/re. Et. xal pijv xal rj/ieis daX, iav XiyyS. Stallb. xal pijv xal ad notissimum comparandi genus revocat, quo utrnmque comparationis membrum addito xal augetur, e. g. xal ivayxof de i&jtovv, c osnep xal yvv de %7]TG). Dubito, num recte. Ut exemplo utar Protag. supra laudato, certum est, amici non hanc sententiam esse: Uti tu no-XQazovg xal 'AlxifittxSov xal zwv nV.ov tav toti Iv r a Owditxva auQaysvojiivav jrfpl zav Iqcouxuv 16yav, rivis z\Octv. «AAog yag zig (ioi diqyiizo, «xijxo ag •bolvixos zov 0Mx aov‘ £<pij di xal Os lidivai. cllkcc yaq ovdlv el%B Oarptg iiyuv. Ov ovv (ioi St^ytjOak' bis, ita nos tibi, si dicas, gratias habebimus. Sed ipste videtor sententiam suam mutasse Stallb. ad Protag. 309. B., 2. ev Vpotye ido&v ( sc. SiaxeitiSai d 3 AXxi(5id8r}S itpoS i pe) ovx rpaSta 6e xal xfi vvv 7 ) pipa • xal ydp 7toXXd vTikp ipov ehte, ftorjSaov i pol, xal ovv xal apxi an baivov £pXO/iai f convertit enim rectissime: und duher komme ich aoch eben erst von ihm. Videtor igitor xal ZvayxoS, xal qpels, xal apri cett. in hoc genere loquendi cum gravitate quadam dici, quæ cum affirmatione coniuncta sit. Prius xal autem in initio positum particulis pr/v, pev t dr/, ovv, xoi ita inservit, ut easdem ia initio enuntiatiouis ponendas, quoniam per se non possunt euapte vi exordium enuntiatorum esse, suffulciat atque quodammodo in principem locum orationis in ducat. Exempla permulta huius xal expletivi reperiuntur, cfr, Symp. C. xal p7fy 9 eo 3 Epv~ £>ipaxe, ehteiv x ov 3 ApiSroq>dv7j t aXXy yh tctj iv vqj 2xgo Xeyeiv x. r. A. Ibid. 199. C. xalpjjv t o o (piX e UydBoav, xolXgA poi £$o£,a$ xa$T/y7/6ad5ai xov hoyov. Adde 220. D. xal ydp SipoS xoxe rjv y quo loco cum gravitate caussæ indicium in prima sede enuntiatiouis positum est;< die Ursache vnr, es war damals Soromer. Contra in verbis 220. A. beivol ydp avroSi x ei M c »vif. vis epitheti quoniam caussæ gravitatem superat, ab initio Setvol positum est. Cratyl.. B. itaXaid itapoipia, oti x d xaXa Isxiv dity $X £t paSelv • xal 8j} xal xo itepl x tav ovopatGDv ov dptxpur xvyxavei ov pa$ypa. Iam nostri loci verba convertenda sunt; Und er sagtet Apollodorus, in Wahrheit, bucIi neulich schon suchte ich dich. a\\oS ydp xis poi 8trjyeixo. H. e. Alius mihi iam fuit harum rerum narrator, quem Phoenix edocuit, Philippi filius; te quoque rem compertam habere dixit; verum euimvero nihil certi narrare potuit; iam tu igitur narra. Proprie ita disposita singula membra exspectaveris: drAAo? ydp xis poi fterjyeixo aXXa ydp ov6lv elxe 6a<pls Xiyeiy t<pr\ de xal 6h eiSivai tfv ovv poi dvfyrjdat. Invertit, ut videtur, Plato ordinem enuntiatorum, ut Glauconis audiendi studium et festinationem vividius exprimeret. dixaioxaXoS yap el . Minus apte in conversione FICINO: te enim interest sermones amici tui narrare; neque Stallb. satisfacit convertens; te eniih maxime decet, amici h. e. Socratis, magistri tui, sermones referre. Verba sic reddam potius: Convenit enim tibi in primis, qui Socrs- Sixonbtaxog yag tl zovg rov balgov Koyovg anayyllluv. ngbttgov 6e pot, ij 6’ og, tini, Ov avtbg nagtyhov tjj evvovela zavzrj fj ov; Kaya tlnov, ori II uve a- C nctoiv Iones eoi ovdev diiyytie&ai ecupig 6 Sit]yob(iE- vog, d vmazl qyet vtjv Owove lav ytyovivai tairtjv; tis, amici tui, sermone» referas. Ceteram ut snpra <pa\rjpis et deodatns Apollodorus vocatur, ita nunc kxaipoS 2 ah xpccxovS audit. In verbis insequentibus r/ d* OS legitur; non male. Aptius fortasse est f/6o$, de quo Schol. ad Piat. Phæ don, a.v. 17 6* 'Eav plv, inquit, # dvo piprj A oyov, Hsxai £<p?j oSy xovxiSxiv £<pi] 81 ovxof. oi Sb Xeyovdxv, ort auro pavor drjpaivei xo £<p 7 /. iav $ £r pepoS XoyoVf tsxai <pi\ot f aif f ASrjvatoi t r) u<pe\oS rir Aiyi- vffxaix. T. A. Bekkerus e contraria ratione 205. C. oAA* opd>S 7/6?/ scribendum vidit pro oAA* opcoS 7} 6* ip oddkv diijyet 6$ai. Ficin.: Revera, inquam, certi nihil retulisse tibi ille videtur. Cum emphasi dicitur diijyeid^ai ac non sine acerba irrisione eius, de qno supra dicitur » diTfyeixo. 9 Nimirum cura Glauco dixisset: oAAo? yap xiS pot dujytixo t Apollodorus ovSlr St ijyetxo dacptS satis malitiose responsurus erat, quod in orat, obliq. conversum audit: £oix£ 6ot od&v di7fyEi6$ai. Riickert. infinitivum præ sentis dtr/yetd^ai censet, malim imperfecti iuterpretari. Exempla si requiris infinitivi imperf., cf. 176. A. l<prf da 'avddt xe 6<pds Ttovrf 6a6$at xal $6 arx as xdv $eov xal xaXXa xct vopiZopeva z pine 6$ oct npds xov notor, quo loco quæ momentaneæ actiones eunt, aoristo, durantes imperfecto tempore descriptæ sunt. Adde 174. D. xoiavx* axxa 6<paS £<prj dia Æ xSirra? Uva* et q. seqq. Ceterum addito 6a<p&S adverbio indicatur, Phoenicem narrasse quidem, sed narrationem non ita instituisse, ut res narrata penitus ab auditore percipi posset. Ilinc paullo supra dicitur fiovXoperoS dia 7tv$iti$a$ b. e. cupiens rem omnem, quomodo gesta ait, accurate descriptam audire. De præ positione did cum verbo composito vid.174. A. jpks yap avxov diifpvyov h. e. heri fugi ipsum ac vitavi feliciter,SIS. C* aAAa diepijxocvifda), onatS ..., sondern du setztest es durch, dafs Phæ d. 97. C. oot apa vovS Isxiv 6 diaxodpcov xe xal navxw alxioS t ubi diaxo tipdov est: omnia excepta re nulla exornans. iyroye drj . Bekk. in textum recepit £y& drj annotans, in quinque codd, iyaye S 1 ) reperiri* Videtur igitur vir doctissimus codd. auctoritate motus esse plurimorum, ut lyco di) reciperet. In servanda lectione vulgata nobiscum consentit Riickertus, in explicanda non itera. Ph dij enim, inqoit, quod caute et cum restrictione affirmat, ut Phæ dr. 242. D, Theact. p* 145. D. cum maxime h. 1, aptum esso censeo. E Ruckerti eenijv IqukJ. 3, togrs xal Ifii xagaytved&ai. Eyeyys fli}. Iloftiv, >)v 6 J lya, ta ttavxcjv; ovx olaft, on xoA,icov iroav ’AyaQ ov Iv&aSe ovx Ixidedqfirjxev ; dtp ov d’ iya 2 .'oxqutei GvvdiatQlfia xal inifuA.es XEXoljjpat ixdattjs rjptQas tldzvai 8 n ctv Xiyy y nQcctry, ovSeneo 173 tQuc izi) larlv. n qo toti 6e utQirQt%uv oxy Tv%oifu, 1*1 • tentia scriptam esse debebat rfyov fxal ye Stj ovxgjZ. Contra iyooyt 6t) sc. ?}yovpai ovxooS } cum gravitate quadam, quam vocare indignationem possis, affirmat: Nun freilich dachte ich, aucb da seist dabei gewesen. 7Xo5ev cd rXavxcov ; Stallb. distinguendum esse docet a Glaucone, fratre Platonis, Glaucouem hunc, de quo Apollodorus 173. A. ita iudicat, ut divitem quidem hominem fuisse, sed a philosophiæ studio alienissimum recte coniicias. ixoScv cum vi negandi ita semper adhibetur, ut ad præ cedens verbum finitum referatur. Dixisset igitur, explicatius si loqui voluisset, Apollodorus: TCoStEV r/yst 6v, rjv 6* iyco f eo rXavHcov, atque sic, li. e. explicatins, Plato locutus est ia Cratyl. 398. fin.: 6v ix^S elneiv; EPM. it o$ev, do 9 yo&b, Uxoo; Adde Menex. C. M. vvv fibreoi ol/iai iyoo xov alpeSsvxa ov itavv evitoprjCeiv 2. zoZev sc. olet . . . do ’ya$E ; iitid e Sr/pr/xev. Scbol. s. v. *Ay<&<ovoS xal npoS lApx&aov xdv fja6iXea gj*£to, coS MaptivaS vEooxEpof, Verisimile est, ut Stallb. ad h. 1. annotat, Agathonis in Macedoniam peregrinationem hic tangi. Quoniam apud Archelaum tyrannum tam laute vivebatur, ut qui cum eo essent, lautitiis quasi sepelirentur, tectius quidem, sed iocosius, ut solet, Aristoph. in Ranis v. 83. idem poetæ apud Archelaum diverticulum notat: *H. UyaSaoy dbxov 'fxtv; d* oacoTancdv p anoixexoci. 'H. 7Coi yfjS 6 xXrjpoov; J. is fiaxapoov evaoxfxcS. Errarem quod attinet Glauconis, qui rEGoSxi celebratum Agathonis convivium arbitrabatur: facillime potuit, cum multos iam annos Agatho abesset, vel obiter facta temporis computatio meliora docere. Sed non curasse videtur homo Xpyp<xn£ TIMOS virorum illustrium sive absentiam sive præ sentiam, nequo studiose secutus osse nisi quæ divitias manifesto augerent. iiei pe\\s it eitoirj pai. Sensus est: Seit ich aber mit Socrates verkehre, und es roir zum Gesetz gemacht habe, jeden Tag zu wissen, was er irgeud spricht oder tlint,' sind noch nicht drei Jahre verlaufen. OTCXf xvxotpt. Scriptam exstat in aliquot codicibus otcoi t. Sermo est de eo, qui, quo veniat errando, nqn curat. Hinc convertenda verba sunt: temere, ubicunque versarer, oberrans. Minus recte, ut videtor, Ficinus, ad cuius conversionem Stallbaumiana comparata est : antea vero, quocunqua continge i xa\ olnfitvig rt itoniv, a&luoligos 17 orovovv, ol>x rjctov y <Sv vvvl, olofuvog Sslv navia. (t/Mov xqutthv ij <piXo<Soiptiv. Kai fig, Mi] /Sxibjct, tqitj ' uXX’ ilxe (to i, nate lybvtx o r) 6vvov6la avrrj. Kayixt thtov, ore JlaiSav ovtcov Tftiav Iri, ots ry tCqixtt]} igciycoSlq iviKtfitv 'Ayatiav, ty vCxiQulq y y r a hnvUux. &!vtv bat, oberrans, cfr. Piat. Pbæ d. D. toiyapioi rovroiS ptv \alpnv clxovres avtois, coi ovx eiSodiv, 0X7} gpxortat. aSXicor e pos r\ orovovv. Schol, ad Gorg. ap. Bekk. 847 s, t. a^t]\arovi aSAiof o xdSt6iv dvtjxistoiiivujxopcvoi. Pro 7jv volgato o codd. auctoritate 7/ Platoni restituerunt recentiores editores. Eam lectionem scholion Bodl, cod. comprobat s. / : 'Attlxov roveo, axo tov ta (Swypypirov • dj/paivt i rd (a rd vxf/pxov ' Iu ydp axo tov TfV Tiara SiceAvtiiv ‘icoyixjjy * "OpTjpoS • rj rore xovpoS la, vvv 5’avri fle yrjpas bearet. Do 7/ et ijv discrimino Herm. egit ia præ f. adS. Oed. T. VII* jt a id cov ovx cov rj pcov it i. Inverso ordine vulgo hæ c edi «olent rtoddeov r)pcov orreov hi* Recte fortasse. Ceteram ambigue hæ c verba dicta sunt,, ac non «ine magna Socraticæ disciplinæ laudatione. Nimirum itoudctS vocat h. e., non pueros, sed homines pueriles Apollodorus cos, qui Socratica disciplina non imbuti huc illuc eircumferantur., Verba igitur TCaidojv ovxcov j}pcov hi de eo tetnpore intelliguntur, quo expers fuit Socraticæ disciplinæ Apollodorus. Et quoniam tertius annus erat, ex quo Socrati «ese ndiunxerat, tempus convivii definit ita, ut qui his proximis annis tribus convivium Agathonis celebratum neget. Definitione hac non sufficiente neque accurata Apollodorus pergit: ore ry 7tpcdxy zpaycodiit ivlxrj6ev ’Ayd%cov ry vSrtpaUr, rj y rd imvtraot l^vev avtuS ts xal ol x°~ pevraL. ore t y rt pcdxy r p ay codice. Riickert. ad h. 1.: Non integra trilogia, sed prima e tribus fabula; nam singulis etiam fieri poterat, ut quis victor existeret. Recte. De tempore, quo prima tragoedia Agatho victoriam reportavit, vid. Alhen. Deipn. V. p, 217. ore ydp UyaScov ivixa y IlXarcov tjv 8exate66dpoov iteov 6 p\v ydp litt d pxovzoS Evtprj fiov S ecp ccv ovtcii ArjvaiotS. h.e. Olymp, 90, 4. Hoo temporis indicium perutile quidem est inprimis iis, qui in vitam Agathonis inquirant et in historiam rerum, quod solertissime fecit Fr. Ritscbl in Comm. de Agathonis vita, arte et tragoediarum reliquiis, llalis Sax.: frustra eo utuutur lectores in opusculo Platonis, qui ipse pro scripti sui cousilio nullam eius rationem habuit. licivixia USvev. Solebant poetæ victoria reportata festum diem parare iis, qui susceptis chori partibus, ut populo fabula placeret magis, effecerant. Quo die quoniam diis sacra fiebant ob victoriam, factam est, ut ad euni significandam Græ ci formula uterentur td iitivixia Svav. avios tb xa l o t yogivtuL Tlaw, i<pt], aga naXai, wg 1 'oixtv. dkku rlg 601 diyyeito ; fj cevrog Zkaxgdrrjg ; Ov (icc xbv Ala, i)v 6’ ly <a, akk’ vgxig <Po Ivixl’ ’Agi&c6di](iog r\v rig, Kvda&rjvcaBvg, Cfuxgog, dwxoSrjros de l' itagayeyovec 6’ iv ry Ovvovela 2k<axgdxovg tguCTijg wv iv zolg (idhora tav zort, tog i(ioi doxei. rj avrds 2. Unus cod. Vat, ?/, quam lectionem merito reiecerunt editores. Schleiermacberus 7/ part. potestatem non satis assecutus convertit: etwa Socrates selbst? Quamquam eadem vox manet, sive y sive ? f scripseris, tamen hæ formæ inter se discrepant vehementer, y posito omissum cogitatur alterum enuntiati membrum a Ttorepov particula instituendum v. c. notEpov dXXoS xiS 7/ avxoS 2coxpdxyS; et quoniam in huiusmodi enuntiato bimembri, ubi ab indefiuito ad definitum transitor, loquentia ludicium simul involvitur, consentaneum est, omisso quidem, sed subintelligendo membro priori quæ stionis alterum vi quadam augeri, quam verisimilitudinem vocari licebit. Igitur y non tam corrigendi vim habet, ut Stallb. et Hiickert. iudicare video, quam probabilitatis. Contra quando 7/ exhibetur, prius illud interrogationis membrum prorsus evanescit, ut, quoniam neque huc neque illuc interrogationis momentum declinare possit, interrogatio admodum temperetur. Igitur 7/ particula qui utitor, suum iudicium ab interrogatione secludit, et sive negarit sive affirmarit, qui rogatur, ad utrumvis audiendum paratissimus est. Exemplum ut afferam, fiunt enim leges linguæ luculeutiores exemplis, legitur vulgo in Platonis Menon. 71. B. 3 py oiSa, itais&v, oitoiov yi xi, el&dyv; y Sonet 6oi olov te eIvcu, oStiS Mkvcovct py yiyrcStixEi, xonaparcav osxis isti, tovtov eldivai, eUte xaXoS 7 i. t. A.* Viderunt interpp. scribendum esse y Somei, eorumqne iudicium codd, aucto/itate probatur. Nihil enim certius est, quam Socratem ita instituere interrogationem, ut simul indicet, Menonem non posse negare rem interrogatam. Ad nostra verba ut revertar, Glauco, cum Apollodorum htaipov 2<*mpaxovS indicavisset 6upra, y avxoS 2ao xpaxys dixit admixta probabilitatis notione: am Endo doch wohl Socrates selbst. Iam patet, opinor, cur tanta gravitate, quanta potuisset, Apollodorus responderit: ov pd xov Jia. Graviora enim negatione opus est in responsis, ubi ita instituta præ cedens interrogatio est, ut quæ vera non sunt, ea vera putare, qui interrogat, videatur. Kv6 a 5 yvaievS. Vulgo legebatur KvdaSyvsvS, quod Fischeri industria correctum est. Steph. Byz.: KvdaSyvatov. SfjpoS ryS riaydioridoS <pvXyS' o dypoxyS KvSa&yvatevS. Eandem formam reperies apud Aristophanem, quem ad h. 1. laudat Riickertus, Vesp. tiptxpoS, arvicoSytoS a ei* Hæ c epitheta commemorantur eo consilio, ut quibus ov fiEvtoi alka xai ZkoxQartj y£ ?vta ijdi] avtjQoptiv m> Ixsivov ijxovda, stat' (io i (ofioloyu xa&axtQ Isceivog dttjyeito. Tl ovv; Etprj • ov diqyqaco (tot; sravrog tj odog V £t’s atfrt» fautqSda n opEwoftsvotg stat Asystv stat dxoveiv. Orna di] lovteg a(ta rovg Aoyoug Jt£gt avtav Aristodemus tanqnam homo Socratis amantisaimus indicetur* Nempe solent ita iudicare imperitiores, ut ab externo habita corporis ad ingenia concludant* 2 pvxpoS est, quod nos dicimus : untersetzt. Apud Xenophontem Aristodemus pixpoS audit M* I. 4. 2., ibique deos esse negat. Festis diebus blautis Socrates usus, est, ut videre licet e 174. A., Aristodemus ut semper ctyvTCodtftoS fuisse censeatur, addito atl edicitur, quod in ahi ex plurimorum codd. auctoritate Ruckert. mutavit. Utrum recte fecerit, nec ne, alii videant. iv zois pdXisra rc ov Ture. h. e. Convivarum illorum, qui Socratem maxime amaverint, acerrimus amator. Latiore significatu verba tuiv rore Schleierra. accepit* der war bei der Gesellschaft zugegen gewesen und einer der eifrigsteu Verehrer des Socrates damaliger Zeit, wie mich dunkt. ov yievtot aXXa. xai, Adhiberi hæ c dicendi formula solet, ubi commemoratum est, quod iam satis videri possit ad rem, quæ paratur. Apprime respondet LATINORUM: nihilo minus tamen. Interdum xai omittitur, quo omisso edicitor, ut id, quod ante commemoratum sit, minus probari iodicetur aliudque addatur illo multo probabilius, cfr* Piat» Meuen. 86. B, n dw ptv ovv* ov pkvxoi, gj 2&>HpateS, aXX’ iyooye ixelvo av r/dLSta, Zltep TjpOflTJV TOTtp&JTOV, Hai Cxetpaijxijv xcti dxovdcujn. Eodem plane modo xai omittitur in formula dicendi ov fiovov dXXitj de qua vide sis, quæ annotata sunt ad p* 180* A. ovdiyyr/cco poi. Ut Græ ci, ita nos: erziihltest du mir das nicbt? quod ita dictum est, ut explicandum sit: scio te nolle narrare, quaro exorandus es mihi. Alia plane ratione Stallb* hanc dicendi figuram explicat: Ilæ c interrogatio, inquit, alacritatem qtiandam animi et aviditatem sciendi indicat, fere ut LATINORUM: quin tu mihi narres? Alia ratio est Verborum 2 12. D. rtaiStf, $<py t ov tixeipetiSe, ubi ad lectionem codd. trium (SxeifsadSe Riickertus annotavit: Aoristum ut non admittendum, ita non omni ex parte spernendum duxerim. Male. Vid.annot. Ceterum T i ovv ab inseqncntibus verbis maiore interpunctione disiunxi, nam non possunt, ut videtur, in una cademqne interrogatione ri ovv ov couiungi. - itdvxoot 7 } J 6 o f. particulam, veritus Bekkeri auctoritatem, e textu semovi, quamquam Riickerti exemplis edicitur, ut certum iudicium de eadem edere dubites. Laudat enim ille Piat, de Legg. I* 625.^ A. ftposdoxdi ovx av dt}8&> rjpd? C irtoiov(ie&cc, i vgte, otcbq ccQ%o^evog tfotov, ovx dfistezrjxcog I '//a. el ovv dei xa l vfilv dirjyytiacfftac, ravra ^937 iioielv. xal yaQ fyutys xal dXXag, otav [Uv twag % egi <ptXo 6 ocpiag Xoyovg rj avtog nouafiai y ccXXcov axovcoy flebis tov 0 ie< 3 ftca tocpeXelti&at, vTteQtpv wg cSg %ccIq(j' otav 6 s aXXovg zivag, aXXag te xal tovg vfietBQovg tovg tav itXovtilcov xal xqtjimxxlGxlxcov, avxog te a r&oiiat, vpag te tovg ixaigovg l?.eco, on oceG&e n D Ttoielv ovdev % OLOvvteg. xal icspt re xoXireiaS xd vvv xal vopcjv xrjv 8iaxpi/5?jv XiyovxaS re xal axovovxas apa nara Trjv nopdav rfonjdetiScti. 7tavtgX 6 9 rj ye ix KvooGov odds oo$ axovopev, ixavtj x.x.X . Adde Apol. S. 33. D. xi ptj avxol ySei-OV, xgjv olxeioov xivds tqjv ixsivcov, itaxipaS xal adeAcpovS xal aXXovS rovZ itpoST/xovraZ, eiitep vn ipov xi xaxov litEitovSEfSav avxdtv ol olxslot, vvv pEpvijdSaz. TcdvtooS Se 7tdp£i6iv ocvxqdv tcoXXoI lvxavSoi, ovS iyco opta x. x. A* Ceterum convertenda verba DOstra sunt: Wie nun? sagte er, wolltcst du mir nicht erzahlen? jedcnfalls ist der Weg in die Stadt gecignet fiir eine gcgenseitige Unterhaltung wiihrcnd dea Geliens. Picinus habet: apta quidem via est, quæ ducit iu urbem, et ad audiendum pariter et ad dicendum. xovSXoyovSrtEpl ClvxgSy, Nota vim articuli, quo absente ecnsus existeret hic: Sic igitur inter eundum de his collocuti eumus. cfr. 207* A. xavxa X8 ovv Ttdvta iSldadxi p£, oxoxs nept xc ov iptDXixdjy Xoyovf nounxo x . A. Addito articulo sententia hæ c est: Sic inter eundum, quæ verba fecimus, de his Icag av v[ie lg i[ie yyeiti&e fecimus, cfr. 216« C* aAAa di pov dxovdzxxe t aoi opoioS xi iStiv ols iyco eixa6a avxov xal xrjv Svvapzv, Savpadiav lx?i h, e. et vim, quæ ipsi est, quam admirabilem habet. ei ovv Sei xcqieiv . De his verbis vide quæ annotata sunt ad 172. A. Docet autem hic locus, qui dilferaut Sei et Xpi}, de qua differentia verborum jam a Ruckerto est ad h. 1. 'annotatum. dei necessitatem exprimit, XP 1 ? voluntatem necessitati inservientem, cfr, Æ sch. Or. c. Tim. 29. 6 vopo^ixijS aTtadsi^Ev, ovZ XPV 6rjp7jyoptiv xal ovf ov Sei Xiyszv iv xaa dijpoo h. e. Manifesto legislator declaravit, qui velle debeant coram populo verba facere et quibus orationem habere non liceat. v iC8p cpv&S co S xalpv* Orta est hæ c dicendi formula ex vitEp<pvGjf x a ip°° et Xatptof quod cum non intelligerent, qni describendis libris occupati essent, factum est, ut coS sæ pius omitteretur. Seusus est totius loci : lam si etiam vobis narrandum est, volo equidem, quod feci nuper, idem nunc facere lubentissime. Namque æque nunc atque alias sive ipse instituam, xccxodaifiova slvai, xal oto^icu vfiag dhjfrij oi&tJ ' iyco [dvtot vfiug ovx olo/uu, uiX tv olda. Cap. II. ET. 'AH ofioiog st, tn 'AnoXXodoQB' ail yag 6ctvtov rs xaxt]yoQUs xal rovg dXl.ovg, xal Soxng fioi aTE%v wg ndvtug d&Xlovg tjysi6&ttL xlijv EaxQccrovg, ano (Savrov aglifievog. xal ono&cv aozl rav tijv tfjv vive narratos audiam philosophicos sermones, præter quod augeri me scientia puto» impense etiam lætor» Xprj paxi^x ix gjv. Stallb.ad h. 1, a Vulgo XPWonrti&v- Illud aptius hoc loco recte indicavit Fischerns. Præcedit enim n\ov61gov.» Recte xpVf £0LTt StixtaY receperunt editores non satis recta de caussa» Licuisse enim contendo Græcia dicere: ol it\ovdioi xal XPV paziSxad, ut Latinis licuit fures ^et malefici dicere, neque dubito, quin lectio vulgata B. xovS q>i\ov$ xal x ovS itoXtpiovS recipienda sit» Nostro contra loco, quoniam non de certo quodam hominum genere sermo est, h. e. de foeneratoribus, sed homines indicantur quovis modo lucro inhiantes, XpTJpocTtftiXGov unice verum est. l6ooS av vpeiZ, Schleierm» convertit: Vielleicht nuo haltet ihr wieder eurerseits (lafiir, dafs ich iibel daran bin, und ich glaube, ihr mogt ganz richtig glauben, ich aber glaube es nicht von euch, sondern weifs es. Oh6Sai> aXtjSf} . o letiSat ( opSd SoZdctsiv) eldivai, vocabula Socratica sunt, quibus Apollodorus uti videtur li. 1», ut Socratis discipulum se probet. Ceterum laudaro Plauti versus lubet petitos c Cas. initio: Clcostr» Face, Chaline, certiorem me, quid meus me vir velit» Chal. Ille edepol videre ardentem te extra Portam Metiam, Clcostr. Credo ecastor velle. Chal, At pol' ego haud credo, sed terto scio. dei o fio io S it\r)v 2? X p dtx O v?» Vario modo hæc verba ab interpretibus explicantor. Wolfius Iv pbv yap xoiS XoyotS dictam esse censuit pro aX \d yap iv xotS \6yoiS . Frustra. Astius convertit: unde tandem nomen pavixoS acceperis, non perspicio: namque in dmnibus tuis sermonibus tantum abest, ut pavixoS sis h, e. nimius et vehemens in laudando, ut et te et alios præter Socratem cum acerbitate quadam reprehendas. Apoll. Et merito pavtxoS a vobis audio, de me et vobis ita sentiens. Hanc conversionem nemo probabit. Nam neque usu qnodam loquendi probatur, pavtxoS inprimis de laudatorum studiis valere, neque ex kxaipov verbis colligitur satis, pavixov nimium in laudando significare. Quid dicam de responso Apollodori, quod ex Astii conversione iit languidissimum? Pessime do fitavvfiiav UXafltg, ro /icevtxog xaXiUs&ai, ovx oida sycryt ' Iv /jiv y«Q rolg Aoyotg «fi roiovzog fi' tiav roi T6 xai zolg aXXoig dyQiatveig xXt)v Zaxgcczovg. ATIO A. * Si q>lXzccz£, xai dfjXov ys dij, on ovtw diavoov(iBvog xai xeqi Ifuctrcov xai x£qI vfuav (ictCvo(icu xdt xaQaxcaOi nostro loco meritu. est Ruckertus, qui, cum non posset, quid kratpoS sibi voluerit his verbis, intelligere, scilicet e codd. yahaxoS pro jxavixo? in textum recepit. gUnde tandem mollis appellatus sis, equidem non intelligo; in sermonibus enim semper talem te exhibes : et tibi et aliis succenses præter Socratem.» Hæc ut pugnant cum sequentibus, ita ut ne pugnare videantur, Riickertus, in verbis Gqlvxqj re xai roiS aWoif dypicdveiS insaniæ latentem notionem deprehendit, ad quam respiciens, quamque augens in maius per indignationem Apollodorus dixerit: o5 <piXtave, xai dfjXoy ye 6rj x. r, A. Artificiosa hæc suut, non vera, Neque Plauti auctoritate nunc movemur, qua uti Riickcrtus potuisset in re sua. Legitur nimirum in Menuechra. Both. Insanit hic quidem, qui ipse maledicit sibi. Nam tu quidem berclo certo nou sanus satis, Menæchme, qui nunc ipsns maledicas tibi. 8tallb., quoniam Apollodori ingenium ad morositatem proclive fuerit, etiam pavixoS de ingepii * tristitia et morositate intelligendum indicat. Deinde supplendum ccnsfet opS&S 6h doxeis Xapeiv avTjjy ante verba iv plv yap totS XoyoiS æl roiovroS ei. TotovroS autem interpretator /um xof> tristis et morosus. Ut libere dicam, quid mihi videatur, Apollodorus et ad tristitiam et ad hilaritatem propensissimus erat ita, ut sive tristis sive hilaris suarum rerum modum haberet nullum. Nimium ia tristitia Apollodorum icperimus Pbæd. p, 117. D. in risu atque in mærore Phæd, 59* A. in vitnperio Symp. 178* C.etD.» et quo animo hominem in magistri laude fuisse censes, qui præter Socratem omnes mortales infelices indicabat? Ia quo indicio ut ro fjLcrvixov eluceret magis, Plato dypiaiveiv verbo usus est, quo verbo animi summa commotio exprimitur. Idem cadit in uvccfipvxqGduevoS participium, quod quo exquisitius, eo aptius est ad turbas animi exprimendas. Iam patere arbitror, fxavixoS h. 1. neque de immodica laudo neque de nimia morositate dici, sed de laudis vituperiique immoderatione. Rectissime autem Stallb, vidit, ante verba iv y\v yctp roiS A. aliquid supplendum esse. Solet enim yap particula ita adhiberi, ut sententia quædam, quum facile e cogitationum serie supplere possis, omissa indicetur. Stallb. supplendum censet op^djS 81 doxeis \afieiv avrjjv. Nobis placet ei /i?} lx rcov A oycov. Totius loci conversio hæc est: Immer bist du derselbe, o Apollodorus, Immer klagst do ET. Ovx a£iov xig l r ovtcav, a 'AxoiioSags, vvv IqI&iv' di A’ Sxeg ideofieftu <Sov, (itj &iiag xoi-qffjjg, aiid diyytjdtti rtvsg tj6av ot ioyoi. • AIIOA. r IJ<Sav tolvvv Ixuvoi roioiSs tivk g. fidiiov d’ UdQZVS v/uv, dff ixeivog diijyeito, xcd lyw xu- . gadofiat dirjyrjdaa&au, 'dich and die andern an, and scheinst mir ohne weiteres, aufser Socrates, alie fur ungliickselig za halten, indem da mit dir selbst den Anfang maclist. Und woher da in aller Wclt den Beinamen da hast, dafs man dich den Tollkopf netfnt, das weifs ich nicht, Ermufstedenn aut deinen Æufserungeu herstammcn. In diesen zeigst da dich wirklich so; da ziirnst dir and den andern, und zollst allein dem Socrates ein unmafsiges Lob. o3 (piXtate 7tapa • naico. His verbis, quæ de f ia vi xoS nomine annotavimus, confirmari videntur perpulere. 'Ezcu~ poS nimirum cum non nisi to jaclyihoS xaXiitiSai commemoras se t, consueta vehementia usus Apollodorus paivopat xal 7tapaitaioa dixit. Hæc verba optime transtnlit summus Schleierm. : 0 Liebster, so ist es jaklar, wenn ich so denke von mir und euch, dafs ich toll bin and von Sumen. Inest tamen aliqaid his verbis, quod male me habet. Nimirum amicas dixit: E dictis tuis illud cognomen ortum est, aut eius originem et caussam ignoro. Ad hæc verba nnm quadrare tibi videtor Apollodori responsum? Quid quæris ? res acta est scilicet, sævio et mente captus sum. Si quid video, ol pavixoi at exaggerant res, ita rixari amant, ad utrumque nutura ducente. Ad rixas autem se compos^js se Apollodorum etiam verba amici docent: ovx a£>iov nepl tovtgdv, 'AtcoXXoScopE, vvv ipi&iv. Quid multis? Posito post napaitaico signo interrogandi verba convertenda sunt: O Liebster, ist es denn nqn schon so ausgemacht, da fs ich toll bin und von Sinnen, wenn ich so denke uber mich and euch? toioiSs rivi?, Additur indefinitum pronomen, ut indicetur, sermones non verbo tenus ab Apollodoro referri. Recte Stallb. ferehuinsmodi convertit. Sic paullo infra 174. D. roiavt arra <5q>dS i(p7j SioXexSevra? Uvau Schleierm.: so ohngeflihr ... Adde A. Adyov roiovtov rivo? xatdpxEtv. 180. C. &ai8pov fikv roiov rov riva Xoyov £q>rj eItceIv . MaXXov 8i eius est, qui ipse se corrigit. Habet FICINO (si veda) ; immo vero a principio eodem ordine, quo Aristodemus retulit, vobis ipse nunc recensere conabor, cfr. 188. D. ovra. ) jroAA?/V xal fiiEyctXrjv, fi.aXXov 8h nd6av Svva/nv x. t . A. adde 193. E. Vva xal rd>v X oixcov dxovdajjiev ti ExaCroS ipely pdXXov 8h rt kxdtspo ? * UydSGor yap xal 2aoxpdr7]S Xoiitoi. 194. A. si 8h yivoio, ov vvv iyoo tlpiy yaXXov 81 i'8a>? ov Stio/iai x t r. A.*Eqsr) yuQ of ZkoxQcm) ivrv%m> leXov/ibov ts xal tag (Skavrag vxoSeSefdvov, a Ixtivog bliydxig biolti, Mul iQt6%cu avrov, onoi fot ovta xcdbg yByEvrjiiivog. xai rbv datlv, oti 'Em, delavov dg 'Aya&covog. yaQ avrov ddcpvyov roig huvixloig, ipofirj^ilg rbv Zyhov' 6fiol6yri<5u d’ dg vifoiEQOv mQiGttiftai,. tavta $ij $q>7) yup ol Scoxpatif, E nostra cogitandi ratione verba si spectas, scriptam exspectaveris : lepr) yap 2cDxpdt£i Ivtvx&v. Illud genus dicendi ex objectivitate enatum est, qua pro ingenio suo Græci utebantur in narratione. Eo autem efficitur dicendi genere, ut Socratis loti calceisque ornati imago oculis obversans lectorum, ut Apollodoro, ita quæstionem moveat lectori l oitoi tot ovtgj xaXoi yeyevTjplvoS. Sexcenties hoc dicendi genus reperias apud Græcos scriptores, unum exemplum ut laudem, cfr. 174. E. ol phy yap evSvf nalSa riva SvdoSev ditavzr\6avta ayetv n. t .A. taS fiXavt a£. Schol. habet : v4t o 8r} par a.ol fiXavtia, 6av8dXuz l6xvd. Satis notura est, Socratem perraro calceis usum esse, id quod nostro loeo colligitur e verbis a ix£ivoS oXiyaxiS iitoiet. Quod raro fecit Socrates, ut calceis uteretur, idem Aristodemus nunquam fecisse perhibetur 173. B. *ApiStoSrjpoS yv nSj Kv8a$7]Yai£vZ i dpixpof, dvvxo Srjt oS a e i. X^^S yap avrov 8 iir tpvyov . De 8iacp£vy£iv verbi potestate vide quæ annotata sunt ad 7* Ceterum brevius quidem Socrates loquitar, non item obscurius. Sententiarum ordo hæc est: Iam heriAgatho me vocavit, sed non im petravit a me, utfaoerem, quod juberet. Odiosa enim erat concitatiorum hominum turba strepens. Promisi autem ei hodie ad coenam, tavta 8i } ixaXXcon rtdaprjv. Rostius V. Cl. %d verba ixaXXoDTtiddprjv, Iva £g a annotat: ornavi me (et nunc orna tns sura) ut accedam. Vide Stallb. ad Piat de rep. V. 472. C., qui laudat Rost. Gramm. §. 122. not 4. b. Herm. ad Viger. p 850. Buttra. 126. i. Tavta 8ij interpretes positum esse censent pro 8ia tavta 8 t} } de quo usu loqueudi vid. Matth. Gramm. pl. §. 470. 7. 873* Rectius opinor, tavta de ornatu intelligitar, ut verba convertenda sint: Hoc igitur, quem miraris {ovta» xaXof y£y£vr/p£vo$), ornata ornavi me et nunc ornatus sum, ut pulcher ad pulcrum accedam, Si dictam esset supra ortoi for VJ/pepov ovteo xctXoS ysyevTjp^voS, unice probaremus iuncturam hanc: promisi autem ei hodie ad coenam, atque eius rei gratia ornavi mo cet. TtpoS t 6 i$&\eiv dv livai a Stephani hanc emendationem, inquit Riickertns, librorum lectionis aviivai a Bekkero, Dindorho, Astio, Sommero, Stallbanmio receptam, admodnm dubitanter retinui. Quod enim in sequentibus simpl, Uvat po9 ixaXAaxiodfitjv, ivu xaXog xaga xakov ia. t?A<la Ov, tj 6’ og, ntUs H £l S XQog t 6 l&iXuv dv livai axhytog Ixl B Sslnvov} Kciyco, Itpr}, th tov, ori Ovrag, Sxwg dv Ov xtfav]jg. "Ex ov rolvw, fqpi?, Ivu jc «1 rtjV xagoifilav Siarp&dgafttv (itra^dXXovrtg, ag aga xal dya&iov liti Saltas laOiv avtoparoi aya&ot. "0(irjgog (itv ydg xivsitom *st, «t eo non «equitor, ut etiam h* 1. debeat. Imino si locus, e quo Socrates cum Arislodemo profecturus erat, inferior fuit quam is, ubi Agatho habitabat, nonne tum primo loco poni licuit aviivai, sufficiebat in seqq, simplex verbum?», Hia verbis contra eos dispotatum est rectissime, qui e sequentibus { a6iv et Urat de dv levat iudicarunt. Atqpe sic Stallb. iudicasse miror annotantem: Codd. et vett. editiones omnes £$i\eiv aviivai, quod de Stepbani contectura mutavimus præeunte Astio et Bekkcro, JSimirum sequitur deinde la6iv et livai de eadem re dictum . Cæcutiisse videntur interpretes, ubi scriptor verborum positu studiose fecit, nt clare videre potuissent, *Enl deinvov et ad livai pertinet et ad axXrjXot) nam ut xaXeiv ini deinvov recte dicitur, ita axXrjtot ini deinvov he ne habet; rursum livai arctius cum dxXrjxot coniungendum est, et est in hac coniunctione enuntiati acumen. Verba convertenda sunt: Konntest du dich wohl entschliessen, obgleich uneingeladen, doch zu kommen zum Gasttnahl. lam concedamus necesse est Riickerto, aviivai ini deinvov recte dici, si in altiore loco Agathonis domicilium fuisse constaret, non recte dici aviivai axXrjxot Ruckerti æquitas concedet nobis. C. axXrjxov inoirjdev i X 5 d v x a tov MeviXeoav ini xrjv Soivrjv, ubi rursum indicare licet e posito verborum de scriptoris voluntate. Adde 174. D. iyoo plv ovx dpoXoyrj6cn axXrjxot tj x e i v, aXX' vno 6ov xexXr^pivot. Ceterum ndot Mystt npdt x 6 iSiXeiv dv verba respondent nostratium: Wie steht es bei dir mit der Lust ... pro Hattest du wohl Lust diopat vpcov dxovdai, nd)S fet npds td ipfi&dSai niveiv 'AyaS gjv. Iva xal tijv napoipiav pex aftaXXovx et» Socrates haud raro poetarum versus immutabat, ut mutati contrariam sententiam funderent. Tangit liuuc morem Appulei. Flor, 6. ed. I. Bosschæ: Nec ista re cum Plautino milite congruebat, qui ita ait: Pluris est oculatus testis unus, quam auriti decem. Itnmo enimvero hunc versum ille (sc. Socrates) ad examinandum homines converteret: Pluris est auritus testis unus, quam oculati decem. Editores fere omnes e codd plurimorum auctoritate pexaftaXovtet receperunt. Prætulit pexapaXXovxet Bastius, quod et codd, nonnulli iique melioris notæ exhibent. Couveitit Stallb. mutatione corrumpamus, participio in 2 dvvivst ov (iovov duttp&eipcu 9 aXXa scccl vpQldat e!$ tavvfjv rijv rcaqoiplav. noirjdccg rov 'Aytqdpvova C diacptQovTOG ecyadcv ccvdQa substantivum converso, quo substantivo temporum discrimen velatur. Unice rectum est pxxctfiaXXovteS. Nam qui mutat, eo ipso, quod mutat, proverbium corrumpit. Vides igitur, 'eiusdem actionis esse et 6ia<p$sipe iv et fterapdXXetv, cuius actionis et obiectum et effectus h.l. commemorantur. Hoc autem videtur doctis viris' fraudi fuisse, ut putarent, de duplice actione, quæ temporis discrimen in se susciperet, Platonem egisse, eo £ dpa xal dyaScvv. Schol. ad hnnc locnm : avtoparot 8* ayctSoi 8«Ac3v ini dcnraS la6iv. xavxtjv 81 X iyovdir tiprjtiSat ini 'HpaxXei, o$ ott kfStidovto ro3 Kj/vxi £,lvoi iniCxrj* KpaxtvoS 81 iv IJvXcda jiEtaX* Xti%a$ avTtjv ypdtpti ovtoof. otd’ av2r’ ijpnS, w? 6 itaXaioS A Jyot, avxopdxovS aya&ovS Uvai xoptpdjv ini douxa 3 eaxav . xal EvnoXiS iv Xpvtitk 3 yivtu E schol. verbis facile colligitur, vario modo hoc proverbium immutatum fuisse a Græcis, vid, Athen. Cal, De primaria autem proverbii forma, quam Schol. indicat, Schleierm. hæc disputat in den Anmerk. zur Uebers. Eiu sonderbarer Gedanke ist es von* dem Scholiasten, dass er uns an das zweite Spriichwort des Athenæos verweiset, welches von Tapfern und Feigherzigen handelt (aya$ol SeiXgov), wahrscheinlich in dem kriegerischen oder feindseligen Sinn, dass dic Tapfern ungeladen erscheinen und, die Feigherzigen vertreibend, sich selbst an die ra scoXffUxa, xov di Mtvt Sehiisseln setzen. Sondern Socrates meint aya$o\ dyaSajv ini Scuraf, und aagt nor acherzvreise, sic wollten es durch eias Umdrehung eiumal verderben, iudem sie niimlich den Agathon und seine Gnate ayc&ovf nannten. .... Der Homerische Fall lrisst sich auf das ayaSot ini 8 e iXoHv gar nicht anwenden, weil, wenn nur eine Anwendung uberhaupt da sein soli, Agamemnon rousste ein 8nXoS sein. Sondern «ras Socrates dem Homer vorwirft, ist, dass er auf das Spruchwort, ais sei es alter, anspielend den Menelaus einen ayaSoG nenn». Hæc subtilius, quam verius disputata sunt. Primaria proverbii forma ea est, quam Scholiasta laudat, quæ quomodo mutata sit et ab Homero et a Platone, iam videamus. Nam etiam ii interpretes, qui Schol. formam ut primariam proverbii agnoscunt, de mutationis et corruptionis ratione male indicarunt. Legitur apud Homer. II. /5, 408. ctvxoparoS di oi ?/A3« floTjv ayaSoZ MtviXaoS, de quibus verbis Plato ita videtur iudicasse, ut fiotjv aya$oS voce non virtute fortem interpretaretur, idqne verbis ayaSov ra jCoXejxixa ac. ipya opponeret. Assumto deinde Apollinis iudicio, quod legitor II. p f 588., aperte eloquitur! ignavum ad fortem accessisse &xX rjxov h. e. invocatum. Proverbii primitiva forma si est, nt diximus, avxopocxot 8 9 ciya 3oI8£iAcJt' ini daitai iadtv, facillime agnoscas licet homcricæ hov fia}.9axov alxfirjrtjv, Qvalav itoiovfiivov xret tOruovrog tov 'styafisfivovos axhjxov ixolrjatv IX&ovxu rbv Mtveltav Isi t>)v Qoivtjv, %dga ovr a Isi rt)v xov « yeivovog. poeæoa superbiam, qaæ iisdem verbis eodemqne usa verborum ordine sententiæ innocentiam ita pervertit, nt proverbium audiat : avxoparot 6*' dya^cor 6 et Aoi ini Saltat ladiv* Iam quod Homerus fecit, idem licere sibi, ut proverbium corrumperet, Socrates putabat, Neqæ tamen pro SeiXdiv, quod in primitiva proverbii forma legitur, ad Agathonis nomen alludens dyaSdir scripsit, ut Stallbauraium judicantem video, r forma enim proverbii elficeretur hæc: avtopatoi 6* ayaSoi dya^av, qui verborum ordo non reperitur nostro loco, neqæ xai part., ut Riickert. censet, hoins mutationis indicium facit, pertinet enim vocula ad totam enuntiationem, eoius exemplum habes Symp. 193, C, ei Se rotiro ctpt6tov t dvayxalov xai zcov vvv naporroor ro xovxov iyyvtdtca dptdxov elvai. Adde 206, A. dtp ovr, iq>rj, xai ov povor elvai, aXXa xai dei elvat, sed Homericum SetXoi in ayaSoi mutavit, minus, ut videtur, Agathonis nomen (dyaSdiv), quam Aristodemi laudem (ayaSol ) respiciens ; avxopaxoi 6 * ayaSdtv dyaSol 'ini Saltat fadtr. Comprobatur hæc explicatio nostra perpulere Aristodemi modestissimo responso : IdoDt pivrot xirdi ryevdod xai iy o> ovx tiv Xiytit, <w 2oSxpaxet, aXXa xa%’ "Oprfpov cpavXo t oSv ini dotpov avSpot Urat SoirrjY dxXrjto t, Ceterum ad Homericam illam proverbii corruptionem, non ad primariam formam eius Socratem a. Platonem respexisse, etiam ex ordine verborum colligitur, qui est apud Platouem. Homerum enim ex avropaxoi 6’ ayaSoi SeiXcov fecisse consentaneum est: avxopaxot 5* dyaSdiv SeiXoL nihil mutata verborum sede, et tamen mntata sede subiecti. Iam servato, qni apud Homerum est, verborum ordine Plato scripsit: dyaSwr avxopaxot aya~ fiaXZaxov alxjiTfTijr. Fortem et strenuum bellatorem Menelaum fuisse, e multis Homeri locis colligitur. Semel apud eundem vocatur paXSaxot alxprjr/fS II. p f v. 588., ad quem locum Platonem respexisse multi fuere, qui annotarunt. Utitor autem illis verbis deus Græcis infestus atque rerum bellicarum minus peritus, Apollo, non, ut ignaviam Menelai notaret, sed Hectoris euimurn nt excitaret et augeret. Si displicet igitar, quam supra commemoravimus, malitiosa fiotjY aya$ot verborum interpretatio, (licere autem interdum poetarum versiculos psr iocum falso interpretari, quis negabit}: quibas tamen displiceat, iis dictum esto: Menelaum paXSctXOY appellari, ut Agamemnone inferior, non ut' ignavus ffcisse indicetur Quid, quod Aristodemus paullo infra dicit 174. C. "I6&S pevxoi xiv$v~ yevdco cpavXot axv ini 6o<pov dr8p dt Uvai Soivijr dxXrjxot, num revera hominem nequam 2 • Tavz uxovOaq ilitnv £<pt]' *I<Stas pivtot xivSwivOu xal iyd ov% ag 6v Xtynq, a ZdxQare g, aXla xo&’ " OfiijQOV, tpctvkoq m> ini <5o<pov avSQOg Uvai tooivrjv D KxXrjtoq. atj ovv aytov (ii ti axoXoytjGu; uiq lyto fiev ox>x b[io).oyTj<Sa axXr t roq ijxeiv, a/U’ vxo aov xzxXttfd- foisse putas, aot ita moratum, ut qui ipse tpavXov se esse confiteretur? Si quid video, nihil aliud indicare Aristodemus voluit addita tpavXoS vocula, quara se cum Agathonis sapientia comparatum Agathene inferiorem esse. ovv aytov pe naxoXoyrjdei; Verba difficillima sunt ad explicandum. Faciendum igitur est, ut, antequam sententiam qualemcunque nostram aperiamus, quid alii de hoc loco consuerint, videamus. Levissima accentus mutatione Astius scribendam coniecit : dp* ovv aytov pe ti aitoXoyjfdei. Sed duplex interrogatio ab hoc loco alienissima videtur. Creuzer. Leet. Piat, ad Plotin. de pulcritud. 5l8. ay aytov coniecit, quod sæpissime scribarum incuria in ayccv mutatum reperies. Ea coniectura Stallbaumio probatur, qui verba convertit: Nam igitur aliqua ratione excusare poteris, quod me adduxeris? Addit autem, non quærere Aristodemum, ecquam h abiturus sit excusationem, dum ipsum adducat, sed num futurum sit, ut possit excusari aliquo modo, quum ipsum ad epulas secura duxerit* Non male. Nihil coniectura opus est. Ut rectius verba intelligantur, ab Aristodemi responso exordiendum est, quod legitor 174. B. ovttoS ( sc. 2x?> ) OTttoS av Cv neXevys h, e. ibo, manebo, prout iusseris. Hæe eo consilio dicuntur, ut Aristodemus, quod invocatus veuisset, a nemine posset, utpote qui vocatus esset a Socrate, rusticitatis accusari. Socrates contra, ut. hominem ad suscipiendum iter dulcedine quadam pelliceret simulque itineris suscepti excusationem a se amoveret, Aristodeme, inquit, dic, si placet, Agathoui, quod Homerus fecerit, at verba proverbii corrumperet : avtopatoi 6* dyaSok o 6eiX<uv ln\ daitaS iadiv, idem te experiri voluisse, atque eius rei gratia ad ^AyaSt&v Saltas venisse avto patov d y a3 6 v. Aristodemus autem quum vereretur, ne q>ax>XoS potius ad normam Homerici proverbii, quam dyc&oS ad Agothonem profecturus sit, a Socratica proverbii mutatione adventus excusationem petitum iri negat, atque iturum se fastidit, nisi a Socrate vocatus esse dicatur. Iam quo facilius hominis animam obfirmatum perspicias, aytov scriptum est non ay aytov in interrogatione, quam nunc interpretaturi sumus. Nimirum præsentis temporis participium eam vim habet, ut de Socratis actione intelligendom simul Aristodemi voluntatem involvat manifesto: ei ayoiS pe. Sensus est : Wenn i c h mich von dir fiihren lasse d wollte. Spreta autem dulcedine illa, quæ in Socratica proverbii mutatione continetur, et vog. £vv te dv, iq)tj y Iq%ou.Ivg3, tcqo 6 tov fiovXev dujlt&u 0 XI iQOVptV. ctiX t&piV. Toiavx arra (Upccg Itptj dtalex^tvvccg livai. tov ovv ZkoxQUxrj iatrup it&g stQogtyovzct tov vovv xccra ti/v o6ov itoQEvsti&cci VTtoteizopevov, xal stEg^aivovtog qua dicitur ad bonam accedere invocatus ayaSof, aliam iam exigit excusationem uon sibi, quod accesserit invocatus, sed Socrati, quod se vocaverit* Hæc verborum explicatio sequentibus verbis perpulere probari videtur. Schleierm. convertit: Wirst da inich also uuch etwas entschuldigeu, weun du mich einfiihrst? Rectior verborum conversio hæc est ; Num ig>tur, si duci me a te patiar, aliud quid habes, quo possis to, quod me vocaveris, excusare? Quod ad me, ovx dpo\oyi} 6 a) anArjxoi ?jxttr, aXX viro 6 ov H&HXrjfJL&voS. Tl pro rl aXXo positum reperies haud *aro upud scriptores Græcos, cfr. Piat, de rep. I. 8S2. C. atXXd t i oiei ; £<pij. Sed quid aliud tu censes Mallem tamen b. 1. legere olKKo tl olti ; Adde Piat. Crit. 50. C. cap. XI. fin., ad quem locum Stallb. laudat Lanib. Dos. de Ellips, 27. ed. Schæf. Ut unum locum o Latinis scriptoribus laudem, apud Terent, legitor Heuut. Act. I. 8c. L v. 17« Nunquam tam mane egredior, neque tam vesperi domum revertor^ quin to in fundo conspicer fodere aut arare ant aliquid facere denique, <jvr tl 8 v, seqq. An notat Stallb. ad h. 1.2 a Alludit ad II. X. v* 224.," unde suum hausit Ruckertus scribens satis negligenter: Hom. II. x • 224. Pro Xpo o tov, qua^iFischeri confectura est, libri exhibent ad unum omnes itpo ddov, 'O tov antiquitus disiunctim scriptum cui% seriore tempore coniunctim, ut lit, ederetur, ad mutationem aapte figura pellexit. Ceterum Xpo o tov nou debebat Stallb. convertere alter altero melius. Socrates controversiæ pertæsus, et sibi et Aristodemo excusatione opus esse concedit. 'Sibi, quod invitaverit, illi, quod audiens luerit vocauti. Sensbs est: Inter eundum tu milii, ego tibi, quid otrique dicendum sit, prospiciamus. naxa xijv o 8 o'v iroptvEoSai. Habet Ficinus: Socratem cogitabundum lento nimis passu gradie ntem exspectasse sæpius, tandem iussisse Socratem, ut præiret. Enarratio hæc est, non conversio verborum. Ficini verba qui accuratius examinaverit, mecumj& ^a\ suspicabitur fortasse, Græcira po -3 verbis oliro infuisse, quod O r/J ce uti orum cura sublatum, magna»? ;& ££ molestias Ficino excitaverit. i it e 181 } Sh y evs 6 $ Stephanus iyiveto scribendum coniecit, Wolf. do ellipsi 6 vvi{Stt verbi cogitavit. Ut irttidr? yevidSai, ita panllo infra ei&vf 8 * ovr &>> I 6 etv. Hæc structura virtus admirabilis est Græcæ orationis, qna efticitur h. 1., ut et de prioris narratoris vivaci- ^ tato, et de alterius narratoris • >* ov xeXevuv ngoiivai tlg to XQoOdev. htubr t ds ytvlo&ai hd t)j olida rrj 'Ayaftavog, dvcayfuvt/v xatæ Xafi flavetv xrjv &vqciv, xal u Mtpij ccvzo&i ytloiov naftuv. ol (llv yag tvdvg naiSa uva IvSo&cv dzavti/ fide, aliena, non sun, exhibentis, lector admoneatur. Exempla huius structuræ plurima iuterpp. ad li I. laudant v. c. Piat, de rep. X. 617 . D. d (paS ovv, iiteidi/ d<prx£d^ai, ev$vS 6elv ikrai itpds ttjv Aaxtdiv. 619. C., 620. D, 621. B. Ceterum in tota hnc enuntiatione infinitivi imperfecti 'et aoristi alternant ita, ut aoristicum tempus actiones momentaneas, imperfectum durantes actiones denotet. ol p$v ydp. lloc legitur in Bodl. aliisque codd. non paucis. Inceptæ stmeturæ potestatem, de qua modo dictum est ad ijteidt } yivkdScti, misere turbant rov plv verba, quæ olitn pro ol yiev edebantm. Facere autem non potnit Apollodorus, ut, cum Aristodemum paullo ante loquentem induxisset, nunc desubIto ipse in sc reciperet illius orationem, id qnod X 6 V piv scriptura efficitor. Recte igitur editores ol piv Platoui vindicarunt, quod et Photius præbet in Lex. s. v. ol. Habet enim: ol itepidTt&fi&vcoS dvrl t ov kccvxdr dZvTuvcoZ di ouroz* dvpTtodiov ol plv ydp ev S vS itaibd riva luv ivSor (?) ujTocvtijdetvta. xal xaxaXapfidvetv. tToc loco ne quis cum Ruckerto arbitretur, quod in antecedente orationis membro obiectum sit, Sn hoc subiectum esse yiaraXapftdvsiv verbi : aytiv abso1ute positum eat. Structura verborum hæc est. ?.<prj ol ditavxj)riavTa «ruida dytiv, h. e : dixit, puerum, qui obviam venisset sibi, ducem fuisse udeurn locum, ubi ceteri cousedissent, et £<prj xaTaXapfidveiv t/Stj Ceterum solebant Græci verbi transitivi infinitivo, qui idem snblectum habeat, atque verbum fiu tum, e quo peudet, subiectum nou addere ea fortasse de caussa, nc dupliciter posito accusativo (subiecti et obiecti) ambiguitas oriretur sententiæ, atque ut facilius obiectum aguosceretur. cfr. Enrip. Piioeu. v. SI. TCudiv ittUtoi TEhiir, ubi non addi potest pronomen personale, quiu ambiguitatem sententiæ efficiat. Huius loquendi normæ adeo severi arbitri Græci eraut, ut ne in intransitivis quidem verbis, quæ e dicendi verbis penderent, accusativum pronomiuis casum iuiiuitivo oddi paterentur. Ubi autem pronomen ponendam erat necessario, ut in Piat. Parra, 127. 1). nominativum posuerunt, nou accusativum : .at>roV re ETteifeXStir $<prj o IloSodupoS xal rov ILxppevlSrfy. evSvS 6* ovv. Mtv et 6e particulæ ita plerumque adhiberi soleut, ut duorum verborum, quibus apponantur, mutuum relationem iudiccnt. Relatio hæc esse liequit nisi inter verba, quæ suapte natura possont alterum ad alterum referri. Adhibentur itaqne, ubi nomen nomini, verbum verbo, particula particulæ respondet. Igitur nostro loco scriptum exspectaveris, quoniam ol vocuU nominis» proprii locum obtinet xrMnozioM. 23 ilavxa cfyuv au xaxixuvxa oi aMoi, xai xutakaujia vuw y8rj (ittlovtas deutvBiv. tv& i>s 6’ ovv tog Iduv tov ’Jya&a)va, tpctvcu, '^iQiaxuSyfis, elg xa/.ov yxeig, Zlxeog evvdunvijOjii' sl 8’ aXXov xivog evexa yX&ig, ei ulv xur Si 'AyaSava. DeIlex isse autem scriptor a consueto harum particularum usu videtur, quod enuntiatio itu conformanda «rut, ut non solum ol responderet sequenti xdv 'AyaSuvct, sed «tiam evSvS ad sequens tv$vS referretur. Duplicem hanc relationem indicare tantummodo scriptor potuit, revera exprimere non potuit. Scripsit itaque ol pkv U'3 vS 6£. Sed quoniam hac di«endi ratione nou sublata quidem et prorsus deleta, sed turbata tamen atque imminuta est vis relationis utriusque ol pty roV 'AyaSooya et rvj&vV ptr r— tvZvS 6£l ne singula totius «•nuntiati membra dissoluta viderentur, OVY particulam scriptor adiecit, quæ ut contiouandi part cula est, ita membrorum hiatum explet commodissime. Simili ratione scriptum reperies Apol. 8ocr. init, ott p\v vpeif, oj avSpeS ’A$7/vatoi, xexovSaxs vxd xc ov £/i6jv xaxr/ydpav, ovh ol6a * £ y o> 6’ ovv xat avxo$ xnt auioov oXiyov ipaviov £xeAxxSopJfy. Qno loco non vptlS ptr £yoj 8£ Plato scripsit, quod inceptæ enuntiationis ratio «tiam o xt ptv dsivotaxor 8t flagitabat. OvY priori particulæ additum reperies Symp. 176. B. £y co plv ovy \£yoo vplv dxt reo ovxi rtdyv jtfÆ*rcJf 1'xo* vxo x ov xoxov y* a$ 6iopm dvaipvxy* xtvuf, olfiat 6* xa\ vpaiv tovS «roAAoirf, quo loco chiasmi ratio, qui plerumque in Uuiosrundi locis reperitur, iyoo non ad A iyes docet sed ad ^aAtTrciiS’ ^gj referendum esse. interdum ovy particula omittitur in hoo dicendi genere de industria, ut repugnantia quædam voluutatis exprimatur, verboruraque relatio minus sibi respondentium deuotet id, quod apud Homerum Cst Ixc Jy atxovxl ye Sv/igj. E.g. Piat. Ep. VII. $25. A. TtaXiv 61 fi p a 8 v x ep ov plv,El\x8 8 £ pe ojucof 7 } 7iip\ xd TtparxEiv xd xoiva >t<x\ noXixixd txiSvpla. Adde Soph. Oed. C. v. 521. i/YEyxoY xax6xax\ (u B,ivot, ijveyxov, dxaov plv, $£C>V ioxeo, xovxgjy 6 * avSaipETOv ovStr, quo loco Reisig. axojy pav scribendum couiccit, Dubito, unm rect'. Pessime autem alii docuerunt, supplendam esse post ukgov ptr IxaJy 6k oi/. Ceterum huius structuræ exempla permulta rcperiuntur, quibus ellectura est, ut scribæ interdum 8 * ovy ponerent, ubi y ovy a Platone exhibitum est. E is xaXov 7/ X EI S, d X G0> 6vy 6et7tY i/ 6y$. Fortasse e Dawesiana illa lege, quæ cum couiunctivo aor. I. vetat oXgjS couiungi, Bekk. v* tivvSet XYt/dEiS coi rexerunt. Frustra. Stallh. nnnotut ad h. 1.: Vulgatum dx coS 6vv8ti7tvrj6ff> mutari, non quo coniunctivum aoristi primi soloecum putaverim, quæ fuit Grammaticorum quoruudaro opinio, sed quod luturum rei ipsi m a g i s accommodatum sso videbAter. Continet «eim klgccvft ig AvuftccAov ' cog nccl %$zg {tytcSv (Jfc, i-va xctAadccifu, oi?£ olog ** ^ Idslv. aM.cc IkaxQcctr] 7j(iiv icdig ovtc aysig; Kal lyu\ iq >rj fisra<5TQEq)6pEvog, ovdafiov uqcS UaxQatT] iitofievov. eItcov ovv, ott xal avtog Utra UcoTCQatovg ijxoifju, xXrj&elg iri Ixrivov Sevq Ini cohortationem Aristodemi, ut epulis iuteresse' velit, adeoque indicat, Agathonem persuasum habere, hoc ab eo factum iri. Nam in invitandi formulis Qræci sempcr post O7CG0S iuferuut futurum tempus, nunquam coniunctivum aoristi. Scripsit autem V, D. elS xaXov fjxetS* oxqjS 6vr&£i7tv?j6EiS. Efficitur autem hac verborum disjunctione, ut Agatho, ceteroquiu homo elegantissimus, parum honeste nunc egisse videatur. E Stullb. sententia convertenda sunt Agathonis verba: Schon, dass du gekommen bistj •peise nun mit! Hoc non tam est vocare aliquem ad coenum, quam exprobrare alicui tecte adventus temeritatem; quasi non per se intelligatur, eum, qui advenerit, una couvivari. Rectior explicatio hæc est : Du kdmmst gerade noch zur rechteu Zeit, um mit uua zu essen: hoo modo præposteræ invitationis odiosa commemoratio vitatur feliciter et rectius simul verba explicantur : Hi xaXov rjxeiS. Scidas habet: ds xaXov ' evxaipaS. Recte, cjS xal Urbanitatem Agathonia ex his verbis coguoscas licet. Sensus eat: Si alius, rei gratia huc profectu» es, in posterum di f fer; idem enim et ego facere coactus eram heri, cum te quæreiem, ad epulas ut‘lnvitarera, te nusquam terrarum conspiciens. ovx olo S t ij 18 eir. Stallb. addito verbo nullo f\Y edidit, quæ vulgata lectio est, pro rf . Acute Ruckertus: confirmare V lectionem videntur etiam libri i»» qui plane omittunt verbum, quod fieri non potuisset, nisi v abesset, ut interire rf in sequente r posset. Vide quæ annotata sunt ad 9. dXXa Swxpdtij &yeiS, Rogat propterea, quod scit, eum semper cum Socrate esse, R iickert Vide ad 173. B. quæ annotata sunt. Ut illic ex epithetis, ita h. 1. ex Agathonis interrogatione colligere licet, Aristodemum Socrati amicissimum fuisse, xal lyv,l<prj fieradt pe<pu pevoS, X, t. A. Comma potu i mas post peraCfpetpoperoS, delevimus, quod in omnibus edi* tionibus exstat, post i<prf, quo deleto sententiæ vigorem auctum habebis, et errorem Aristodemi descriptum vividius. Sensus est : uud ich, sagte er sich mndrehend, / sehe nirgends den Socrates mir folgen. Si qui snnt, qui post Hqtff interpurfetionem flagiteut, /iiprjpacToS gratissimi severi osores, non repugnabimus quidem: hoc certam est tameu, nostra interpunctione lepidiorem Ari»todemi orationem fieri. Ceteium lineolam post pe%adtpe<po ETMI10EI0N. dst Jtvov. Kctliog y', %<p?l, nouov <Sv ' «Aia srou Itiuv ovzog ; Om6&bv ifiov &q n dgyu. alXa ticcuud^a xal avxbg xov av eti]. Ov axitpu, H<pr), itai, cpcivai 175 zbv 'Ayaftava, xal tlga^BiS Saxffavtj; Ov 8’, rj 8’ os, 'AQiazvdrftis, 7ta(j 'Eov&tiaxov xaxaxllvov. peroS ponendam cnra?imns, nam per aposiopeain xal iyco verba posita sunt. Dicturus nimirum' Aristodemus erat: xal iyoo ijxco avxoS pera ScaxpdxovS, converso autem ipsi inter loquendum, quoniam Socrates nusquam comparebat, præ stupore lingua hæsit* Paullo post animo resumto, ut orationem interruptam expleret, xal iyco repetit ita : ehtov ovv, oxi. xal avxoS //era 2co~ xpaxovS rjxoipi h e. : ich sagte nun, dass ich ja anch gekouimen ware, ich rait Socrates* Male Stallb,, quem Riickertus secutus est, xal avxoS verba arctius coniungenda censet atque convertenda : dass ich j a e b e n mit dem Sotrates gekommen ware. Ceterum aikxo-S pexa 2arxpaxovS h. 1. dicitur, ut sexcenties alias v* c. in Xeuoph. H* Gr. 2. 2. 17. scriptum legitur: psxaxavxa ypi$Tf npedfievxtjs is Aaxedatpova avxoxpdxcapfd exaxoS avxoS. Numerus ordinalis, quem vocant, StvxEpoS nou additus est nostro )oco, quod addito Socratis nomine plane otiosus erat atque inutilis. xXijSelS vit ixeivov . Facit Aristodemus, quod facturum se esse indicaver.it 174. D. ooS iyoj phv ovy opoXoyijdta dxXrjxoS ijxeiv dXXd vito do v xexXrj pkv oS. xaXcoS y\ £<ptj, rtoitov dv * aXXa x. r. A. Octo Bekkeri codd. yi omittunt; qnf qno sunt melioris notæ, co studiosiores editores in expungenda purticula fuerunt. Fi particulam Platoni restituit doctissimus Stallb., quem Riickertus secutus est, motus Uterqne constanti usu yi particulæ in hac dicendi formula apud Platonem. Lundat Stallb. ad h. 1. Charmid. 156. A. xaAcSff ye dv, ipr 8* iyoS, ir otior. Hipp. M. iuit. xaXcoS ye dv voplZoov. Lnchet. 192. B. op-\ &<oS ye dv X iyajv. Theæt., D. o p$coS ye XeycjY. Lysid, p, 204. A. xaXtoSy, tjy 8*iyco f itoiovrxeS, quibus adde si placet exemplorum congeriem, quam addidit Riickertus in edit. Symp, 17* Convertenda verba sunt: Bene quidem, inquit, factam a te, sed abigentium est ille? xal avtoS. Addito xal iudicatur, magnopere mirari etiam Agathonem ( aXXd nov edxtr OVXOS ;") absentiam Socratis, Minus igitur placet, quod in uno cod. Paris, legitur aAAa xal $avpd$a>, neqne videre possum, cur id in textum receperint Astius et Reyuders. . Ficinus habet . * quare ipse qnoque miror, nt eundem legisse suspiceris < aXXd xal avxoS SabpaZ co-, quod cum correxisset, serior manna xal avxoS ponendo post SavpaZa> f factum est fortasse, ut 4 xal remaneret ante $avpd?,ca. ov dxllf>€l. Futurum cum Cap. III. Ka\ 2 fiiv Scprj dnovltuv tov aalSa, T va xaxaxloito' aV.ov is uva tajv naiSav tjxuv dyyUkovta, negatione iu interrogationibus adhiberi solet liaud raro pro imperativo, Potest adiuncta esse huic dicendi formulæ indignatioliis* iræ, clementiæ notio, prout verba pronuntiaveris. Servitutem clementem apnd Agathonem fuisse servis, verba docent p, 175» B. itccvTcoS icapaxi^ETt oxt av ftov XrfOSe, iytstdctr ns vuir MV ifpeSttjxy • d iyv ovSencdxoxs iirobj6a et q. sqq. Verba convertenda sunt igitur nostri loci: Wil 1 s t du nicbt einmal nachseheu, •agte er, habe Agatbon gesagt, and den Socrates hereinfiibren ? xrrl J?jukr x.t.\."E p£v Bastii cprrectio præclara scriptnræ Vulgatæ xa\ ifif, quam hodie nemo explicabilem indicabit. Probatur his verbis, quod supra annotavimus 22., ad evitandam ambiguitatem Græcos personale pronomen omittere solere In transitivorum verborum infinitivis, qui e dicendi verbis peudeant idemque, atque illa, sublectum habeant. Efficitur autem hæ loquendi norma h, 1., ut puer Aristodemum abluisse dicatur, non vice versa puerum Aristodemus, quod Græce audiret; xal leprj axorifieir ?ov Konda. Puerum li e. servum quod attinet ; fitallb. toV itaidct videlicet, inquit, quem antea compellaverat. Riickert. : 6 itaiS est h. 1. is 6errus, a quo supra Aristodemum introduci vidimus. Neuter satis recte h. 1. articuli vim rnlerprtUtar. 'O raif «t petius servus, cui pedum lavandarum officium mandatum erat. SVa xax axioix o. Modus optativus cum particulu finali couiuuctus satis demonstrat, duoruteir non præsentis tempuris, sed præteriti infinitivum esse. Vide ud p/ 7. quæ annotata sunt. Imperfecti participium habes 174. E. &•£oxal t ur (>£ iva xaXcdtxifji x. r. A. In vett. editionibus scriptum exstat ira 7Cov xaxotxioixoy quod nullo modo lcrri potest. Depravatiouia fontem felicissime Stallb. indagavit. Cod. nimirum Flor., littera a apud Stallb. insignitus, 0 7 tov. habet ty a xaxaxeotxo. i r x gJ t cor ysixor o»r npoSvpu). Vitruv. Arcli. libr* VI. 10. 7Cp6$vpa, inquit, Græco dicuntur, quæ sunt ante ianuam vestibula. Addendum est, itpdSvpcc non nisi privatarum ædium vestibula esse, publicarum ædium vestibula TtponvXaia Græce vocari, Minus apte igitur Schlcieriu. npdSvpor con vertit : Vorhof, quo verbo npoTtvXaia indicantur. Narrationem quod attinet Aristodemi: Socrates inter proficiscendum meditatus, cum prius itiucris, quam cogitationum fiuem reperis— •et, ad vestibulum vicinæ domus deverterat. xapov xaXovvxoi. Ilacc est vulgata lectio. Codd. non pauci xal 6ov habent, Eekk. ex optimorum auctoritate codicum edidit xen or>j caiot patt«eini«na ot* SmxQcttTjs ovtos «vajjopjJtfas Iv xta xiov yutovav ZQofrvQip tOtrjxe, xaftov xukovvxog ovx i&tte tlsi&vtu. "Atoxov y', s<pi], kiyug ' ovxovv nutes uvtov xul (tri utprjGBis; Kal og 'iqirj tlittiv, MijSufica s, ukX iuts uvtov. B suscepit !n Epliem. Litt. Ienens. Jul. 1852, N. 1SS. censor Riikkert. editionis : a Fragt es sicli, ob hier g er ad e Red e odor abhan£ i g o besscr sei, so ziemt die Jelztere mehr darum, weil sie das i 11 den Vorder- und das iu den Ilintergruud der Uuterhaltung Gebdrige schon abstuiend die das Gesprach der lJuuptpei*soueu unterbrecheude Meldung des Sclaven glcichsum episodisch zuriickstcllt. Und gleichwie diese Form auch iu dem Uebrigeu hervortritt, indein 'kein H<pjj einfiilirt, so sprechen fur xa\ ov, aul' welches wir schon durch innere Griinde hiugewiesen werdeu (?) i auch enlscliieden dio besteu llandschriiten, welcben llekker mit Ilecht gefolgt ist. Dcnn auch das Einzige, woran cin Vertheidiger des xdfiov sich konute halten wollen, das ovxoS bei ^LtDxpdcxrfS vertragt sicli auch mit ungerader Rede : dass Socrates hier iu der Niihe stehe.w llæc speciosius sunt, quam verius disputata. Quid, si ipsa pueri verba scriptor exhibuit, ut, ad quæ omnes convivæ aures arrexisse consentaneum est, eadem jm»e ceteris etiam emineant? Non dispiciendum est autem, quid obstet, quominus xa/iov scribatur, præsertim cum hac scriptura totius loci vigor augeatur incredibiliter. Iluc accedit, quod Agatbonis verba atOTtov y\ &<pr}, Xkyttt et q. seqq. ipsis nuntii verbis apprimo eoaveniant. Verba conrertenda sunt: Eiu anderer aber von Agathon's Sclaven sei gekommen und habe berichtet: Socrates der * steht beiseit am Hofraum des Nachbarn, und ich rief ilin mehrmals, aber er will nicbt heroinkommen. ato*or y, £<PV> XeyttS* Suut fortasse, qui scribi iubeant axoitov yk xt, E<prj, XkyuS. Utrumque geuus dicendi in usu erat Græcis. Iu formula axoxov yk xi y l<pT), XkyuS, XkytiS verbum transitivum est, ex ecquo xl pronomen exaptatur, cui aroXoy est additum. Omisso t\ pronomiue atoxov adiectivum adverbii vices obtinet, XLytii absolute pouitur ut nostratium sprechen; exempla si quæris huius usus, vide sis Indices. Eadem dicendi formula explicatius perscripta audiret: axoitov y, 2<p V, Xuyov Xiyetf, Felicissimo Si hleierm verba convertit : Wundorlicher Bericht! habe Agathon gesagr. ovxovv xaXetS aifrov * xal fu) a(pi/ <$iiS ; Vulgo male xotXel legitur, paoci r.odd. etiam soloece exhibent u<pi]6yi pro aqtijOEiS* Ovxovv vocem quod attinet, usu loquendi factam est, ut iu interrogatione non ovxow, qnod ratio exigit, eed ovxovv scriberetur. Igitur interrogationi conclusionem additam habes, quæ voluntatem iubentis certissimo describit. Ceterum non possa I fdos y&Q ti tovx' X%u‘ Ivioth dnoOtag, Znoi, 3v rvffl, itSTtjxtv. $u Si avxixa, cog fyw olpcu. fir) ow nivtite, aAA’ lare. ’AkX ovxco %VV mas huius dictionis nisi hac ratione assequi potestatem, ut convertamus: Du rufst ilio aiso uud lasseat uicht ctwu von ihm ab. Mi/ particula quopiam non ea, quæ revera fiunt, sed rei alicuius nonnisi possibilitatem, veuia sit verbo, cogitatam negat, additis nicht etwa verbis commode redditur. Recte Hermauuus ad Soph. Aiæ. /at/ sic positum dubitativdm esse docuit. l$o? yap xt tovx* Cave otiosum censeas x\ pronomen. Priscian. XVIII. 1208. costro loco exemplo utitur, quo demonstret, Atticos scriptores interdum x\ pronomen abundanter adhibuisse Iu Platon. Hipp. M. V* 287. B., quem locum Stallb. laudat, eandem enuntiationem reperies verbo immutato nullo. Facit inprimis ad agnoscendam xt additi potestatem Thuc. 1. 132. *ApyiXio? Xvet x ds inidxoXa? vnovof/da? xt x oiovx ov TtposeitedraXSat x. r. X % h. e. Argilius cum suspicaretur, harum rerum aliquid imperatum esse et q seqq. Adde Pl. Syrop. 191. A. fX<AY XI TOlOVtOY OpyUYpY, olor vl dnvxoxopoi. 194. E. onoio? di xi? av roV oav xavra id&pi/daro. Gorg. 472,C. idxi pbv ovv ovxoS xt? tpoito $ iXiyxov, ei? 6v xt olet nat aXXot noXXoi . Hom. II. 9. . 11. xovxo xl /tot xaXXidxav M <ppedlv eldexat tlvat. Verba nostra convertenda sunt: dat ist «o teiue Art; okoliIv, il <Joi Soxu, (pavas ort ot av rv XV H. e. d« • istens interdum, ubicunque locorum est, ibi consistere solet. Quando iudelinite loquuntur Græci, cum' verbo finito quietem significante, non quietis sed motus uotiouem coniungere amant. Ut igitur de certo loco dictum supra est Sdfij7<EY lv rcJ TCOV ytlXOYt&Y 7CpOSt Logo, ita nunc, quoniam certus locus Aristodemi animo non obversatur, Znoi non Znx/ rectissime scribitur. Illud meliorum codd. auctoritnte confirmatur, hæc vulgata lectio est, quæ etiam rvxp habet pro rvxot. Ali. ratio eat verborum c, I. 173. A, X po rov Se xeptrpexuv oxy rvxpipt («c.. xepirpixuv ) ubi posito rvXOipi sc. xeptrpexuv, verbo motum significanti admugitur notio quietia. Adde Piat. Phæd. 113. B. ov hcA oi fivotxf s anoOxdSparadvacpvSuSiv, ot iy av rvxarfi rrjs yyS, quo loco ad Tvxatdtv supplendum est e præcedente verbo finito participium motum in aliqnem locum sigivJA ficans ararpv Purus. Aiioch. 365 C. artioxet 61 SioS :n ti otfpypopai roSSe rov <puroi xai ruv dyaSur, ætSti/S te xa l axvPtoS dxoixote xeioopai Orproftevos, eis evids nat xruSa.la perafiaMuv. de repi IX. 589. A. uste t^xeOSai oxy dv ixdvuv oxorepor dyp. Ibid, VI. 492. C. qtepopivtjv nata (Sovv, y av ovro s <pepy. prj ovv xivelxe, aAA’ iaxe avrd v. Valgo xivffte exhibetur, quod Grammaticorum tov 'Aya&ava. ukX fjpccs, eo xaiStg, rovg aM.ovg £< Jtt « T8 ‘ Ttavtas xccqcitI&stb S u ixv ffoviija&s, Ixudav t ig v/iiv fifj hpte vtjxu' o iya ovSeikoxotb ixohjoa. vvv, præceptis repugnat. Aristodemo* autem cum supra dixisset aAA* idxe ccvxov, eadem verba nimo repetit cuqj vi maiore, quod servos Agathonis, dicto heri audientes paratos adhuc ad vocandum Socratem animadvertebat. Ceterum e xtrnr verbo facili negotio Socratis meditabundi imaginem lingere tibi possis. AftreidScn nimirum dicitur, quod ipsum se non movet. Ad Socratem adhibitum, hominem ostendit sine motu dantem atque rerum externaruimoblitum, qualem, descriptum legimus infra 220. C. cfr. 218. C. xal eheov xtrt/daf aVxcrr, quæ verba de eo dicuntor, qui sine motu iacet atque somno quasi sepnltns. Adde Pl. de rep. I. 829. D. xal iyoj aya6Se\s ctvrov einorxoS ravxa, fiovXo piros hi Xkytir avxor ixirovr xal ditor x.x.X. Consentaneum est, Cephalum^ finita oratione, rem, de qua dixisset, secum reputantem, sine motu sedisse, qua propter ixivow avxor Socrates ait. a XX ovrct) XPV • v *d. 9,, ac annotata sunt 12. Addendum est h. 1., discrimen, quod ad p.* 178. C. inter XPV et cx ” stare annotavimus, non dbique apud Platonem exemplis probari. Reperiuntur enim loci, obi Sii pro XPV et vice versa XPV pro 6sl adhibetor. Ne igitur Prodici sophistæ instar nimia sedulitate usi esse videamur in indagando verborum discrimine: hoc certissimum est: nusquam reperiri in una eademque enuntiatione verbnm ntrumqne, quin alterum necessitatem exprimat, alterum inservientem necessitati voluntatem denotet.' navtcoS it apaxiSets. * IlapaxiSedSai dicitur de cibis et mensis, ut Lat. apponere monente Stallbaumio in annot. ad Piat. Pol. 854. B. In aliquot codd. reperitur xovS aXXovS idxiaxe ndvxaS xal itapaxi$ixc % * quod, Thierschio, Reyudeisio, Ruckerto, probatur. Male. Nihil enim languidius xovt aXXovf ndvxaS verbis } correxerunt autem olim ita, qui de narxoaS vocis explicatione desperarent. IJdrxaiS 9 inquit Riickerlos, habet, quod offendat. Quid enim sibi vult ly 1. omnino, iiberhaupt? Cogitatione arctius couiungendum est izarxwS cum oxi ar fiovXv6$£ f ut respondeat nostratium; Thut ganz, wie ibr wcllt, setxt vdlJig vor, V.U3 euch beliebt. iieeiddv xi s vp.tr pif iipedxtjxy . Satis colligitur e lectiouis varietate, doctos homines iam antiquitus do huius loci explicatione admodum dubitavisse. Vix commemorandum est vpir, quod in aliquot codd. reperitur pro vpir: gravior varietas est in verbo i<pEdxt}xy. Pauci sed optimæ notæ codd. iq>idtrjxei exhibent, tres atpe6xtfX7f, unus itpetdxijxu, alius itpidtrpiE commendant. Stallb. convertenda verba censet; quum nemo vobis præpositus sit, id quod ego nunquam feci, In Scliieierm, conversione 30 ijaatqnoz ovv vofitgovxis xal l/ii v<p vficov «fxX fjo9ai ixl dtZC xvov, *«l rovgSs rovg u/J.ovg Qtgaxeutts, iva viiag httuvaftev. Mtxu xavxa iqyrj oepcic; (iiv dunvtlv, rov di ZcoxQocnj ovx slgdvau xov ovv 'Aya&ava ita/j.uxiq xilivetv aaaxlii^ttOdM xov ZtoxQtxit], X di ovx iav. legitor 889.; trogt aof, was ihr wollt, wenn euch doch Niemand Befehl erthcilt, was ich noch n i e • mnis g e t h a n habe. Riickertus verba convertit : Apponito quæcu nque vultis, quam nemo vobis est præpositus. Ficinus, cuius maxime conversio probabilis: Ceterum vos, o pueri, aliis epulas afferte, et, quodcunque lubet, apponite: vobis si quidem nullus præsidet. Sed nmn credibile est, herum, qui revera neminem servis suis præposuerit, dixisse: si quidem nemo vobis præsidet? Plato scripsit fortasse iitt i, 'r av, x\S i ' ptv MV t*P E ’ tSrjjxp h. e. nam, pueri, aliquis vobis ne sit præpositus. Atque ne cui maior videatur huius s'cripturæ audacia: scriptum exstat in omnibus codicibns 174. D. itpo odov, ubi manifestum est, Platonem vtpo 6 xov exhibuisse. Ceterum pro ppdtii cum vi ponitur h. 1. r\S jJ7j ita, ut r is per euphenismum dicatur. Sententia est: diros aliquis homo vobis ne sit præpositus. vvv ovv vopi£ovteS seqq. Laborat hic locus ex interpunctione mala, quam ut ceteri editores, ita huius libri iaterpres celeb. Schleierm. immutatam retinuit: Denkt also, auch ich wiire von euch tum Gastmahl geladen, so wie (?) die Andern, uud bedient uus so. Commate post xovS aXXovS deleto et posl ini Selnvcv posito sententia verborum hæc est : nunc igitur me quoque ad coensm vocatum existimantes, me et ceteros, voa ut laudare possimus, curate. Ac ne cui mira videatur ijti pronominis omissio, dicturus Agatho erat: vvv ovv vofiigovxsS xal ipk v <p vpavV%KexXrj6$ai ini Setnvov Sepanewxe sc. ijifc Sed quonium non tam se, quam convivas servis commendaturus erat, ea dicendi ligurii utebatur, quæ omisso ipi pronomine inprirois convivas curandos ostendet et. Haud dissimilis est nostro loco Piat, Pol. I. 329. D. xal iyoo fiovXupEvoS Exi Xi~ yeiv avx 6 v ixivow xal tutov x. x. X.£ 61 ovx iav. Bekk. ex aliquot codd. d intextum recepit, qua lectione oppositionis ratio turbatur, vid, Malth. Gramm. pl. f. 536. 1054. annot. Ut hoc, ita t spernendum est, quod non recepisse in textam frustra Bekkerum piguit. Equidem Ruckerti iudicio subscribo, qui in aunotatione ad h. 1,; Egit, inquit, de hoc ignoto nominativo pron. pers, Buttm. Gr. pl. I. 291. T. II. 413. seqq. allatis testimoniis grammaticorum, quibus id quidem edicitur, ut vix liceat dubitare, quin exstiterit ea forma apud Atticos scrl- fytiw ovv avtov ov nokvv xqovo v, cag da&n, HuccqIipctvtcc, dlka (iah6xa 8(pa$ peOovv dHitvovvtag* xov ovv 'jiyafravcc, tvy%ccvuv yccQ £<fyarov xazaxei[iBvov t (iovoVy sdtvQ, %(pij q)uvcu> ZaxQccreg, 7tag ips xatdxBuJo, tvu xal tov fSotpov [ajtxofuvog tSov ] c#oAav<fo, o tfot D ptores, Ternra nt recipere liceat alio loco, ubi codd. desit auctoritas, non efficitur. Quare cum in tot scriptis Platonis ne uno quidem loco, quod sciam, ullo in codice hæc forma occurrat, haud scio, an recte inde colligatur, ab hoc certe scriptore eam prorsus alienam esse. Ad verba izoWaxiS xeXtvetv annotatum est ia Symposii ediiione Wolfiana Lips. 1828, 13.2 TtoXXdxtf xeXevur xnuss vom bJossen Wollcn genommen werden, wie das Folgende zeigt. Male, Sensas est: Agathoa habe wirklich oftcr den Befehl gegeben, den Socrates herbei zu scbaifen, er aber habe es nicht gestottet. xov ovv’AydS<avct, rvyXceveiv ydp x. r. A. Haud raro apud Græcos scriptores ea pars orationis*, quæ caussam continet alicuius rei, ei orationis parti præfigitur, qua res ipsa continetur. Huius usus exempla ai quæris, adi Mattii. Gramm. pl, $. 615. 1242. Exemplo est etiam hic Jocus, quo prius commemoratum est, cur Agatho Socratem vocaverit, quam id ipsum dictum sit, Agathonem ad se Socratem vocasse. Nollem tamen huius loquendi usus severior art biter exstitisset Riickertus,* qui ad h. 1. hæc annotat: c Quod nemo, cui vehementiorem dederit natura animum, non, ut ego opi* nor, experitur, scribendo exprimere omnes verentur, Græci, quorum nondum regulis esset adscriptas stilus, licere sibi putabant, nt inchoatæ sententiæ aliam insererent mediam, qua illam vel explicarent vel probarent priusquam totam legisset audivissetqne, ad quem dirigeretur. Quamquam apud Herodotum, apud quem exsurgens prosa oratio nullodum freno tenetur, frequentior hic usus, quam apud seriores prosarios scriptores. » Quem, quæso, nostratium offendet Platonicorum verborum conversio hæc : • Agathon nun denn zufal liger Weise habe et allein am letzten Tische seinea Platz gehabt hatte gerufen: Hierher, o Socrates u. s. w . Hdxatov xat OLxtiptv ov 9 pQYOV, Interpunctionem ponendam curavimus post xatocxttps.yoy, ut, qui ultimæ mensæ accubuisse dicitur, idem significantius* solus fuisse perhibeatur. Festis diebus pluribus mensis utebantur Græci, singulis autem non nisi ties convivæ accumbere solebant. Hinc nomen triclinium ortum. Iva. xal tov 6o<pov [aitto pevoS Oov] aito A pcv 6ao, Ia paucis sed melioris notæ codd. v, c. in Bodl. omittuntur verba ctittoptvds 6ov, quibus negari nequit, orationem paullo rigidiorem fieri atque incomiorem. Nam duobus geni- jrpog&frij totg jrpoO-upoig. djjAov yap ott tvpsg auro KKt i^Etg • ou.yap «v nQoaxiattjs. Kal rov EcJXQiaij xa&t&6&at xal ilitslv, on Ev uv fyoi, tpavox, m ’Aya&cov, tl xowvtov rfij rj Gorpla, togr’ bt rov nk^oiortoov lis tw xivwtQov quv •fjfibv, lav ciTtzojju&cc akh)Xav, tivis divertas relationis inita positis facile fiet i possit» ut verba falso construantur: tov do<pov dntdpEvoS dov ano • Xavdoo. Omuia bene haberent, ai scriptum exstaret: tva anxopevoS 6ov tov dotpov anoXavdco, o doi nposidxy x. r. A. Videlicet Agatho dnxEdSai xivoS tropico sensu h. e. de sedis vicinitate intelligeret, Socrates autem verbum premeret pro more suo satis festive, atque de contactu materiali intelligeret. Fortasse anxopevoS dov verba e Socratis responso huc translata sunt, atque in sede minus apta posita. Uncis eadem compegimus, ut quibus deletis Agathouis sententia plane non mntetur, et flumen orationis minus retardetur. Verba convertenda sunt: Hierher, Socrates, zu mir lege dich nieder, damit ich zugleich der W e i • -heit froh werde, welche vor dem Hofr&um ‘der N a ch b a rs chaf t dir beikam. Iam quo sapientiæ laudem in Agathonem converteret, Socrates posito pro xaxaxEidSai napct xiv a verbo dnrsd^ai rivos, respondit, ut Fiemus quidem verba convertit: Bene se res nostræ haberent, Agatho a si sapientia talis esset, ut in vacuum hominem ex pleniore ipso contactu proflueret, quemadmodum «qua ex pleno calice io vacuum per lanam influens. Si enim sapientia ita se habet, permolli facio, quod apud te se* dto, repleri quippe abs tc uberrima et præclara sapientia puto. oti yap npo anedxyS. Sensus est; non enim ah eo investigando abstinuisses prius, quam id reperis se 3 .^ Supplendum igitur est: y EvpeS avxo, non ut Stallbaumio visum. est, ei py EvpES avxo . Negari nequit, interdum npo præpositionem comt veibis consociatam temporis rationem eum indicare, qua aliquid prius fiat, quam aliud quid evenerit, cfr. Piat. Gorg. 454. C. onep yap Xiyco y tov k%yS Ivixa nspaiysGSat tov \6yov i pando, ov dov ZvExa y aX A* Zva py ZSiZojptSa vnovoovvxeS npo apnaZeiv dXX.yX.cov td Xtyopeya x. r. A. Possis hoc modo explicare etiam notissimum versum Hom. II. a, $. noXXds A* ixpSipovS iftvxaS dtdi npotaipev ?}poocov, quo loco npoidnxeiv significet aliquem prius, quam exigat natura, in Orcum demittere, validum florentemque ætate necare. Vides, quam bene huic notioni conveniat Z(p$ipoS epitheton, quod proprie ad ypcooov referendum est. Adde II. XI., 55. f noXXaS ltp$ipovS xe<paX.aS a£6t vpoidipeir- Priore versu usos es,t Luciun. in epigr. 24» Anthol. Gr, lacobs. T, II, 25» medicis :w $ &SMQ zi Iv zaig xvh!-iv &8 g>q zoi (5«? zov IqLov Qtov lx ttjs irbjQSiStsQas eis tfjv xtvarsQav. d yaQ ovzcog fyu xal tj Gotpla, nollou ziuiofiai r rjv xaQ« Coi xazct- E X/UGiv’ olfiat, yaQ fie naga Gov noli fjs xal xabjg Go~ tpiag nXrjQa&rjGEG&ai. rj fitv yaQ ifiri tpavltj ztg av illudens adeo festive, ut mihi non obtemperem, quin totum epigramma hic perscribam: 9 Iijtrjp xi i i pol xov lov tplXov v\6v IrCEjnpEV, coite pa$elv nap' i pol xccvxa x d ypapparixd. c oS Sfc to pijviv æi8e noti aXy&a pvpi HSrjxev lyvco, xal xo xpitov xoi68 9 axoXovSov Inoi, noXXai 6 * ItpSipovi ipvX a S et 'i 6 i n potarfi ev, ovnhi piv nipnei npoi pe paSrjdopevov. aXXa p idcjv 6 narrjpj 2ol plv Xapiij einev, hraipe • avxap 6 notii nap e pol xavxct paSeiv dvvarai • xalyap iyoo noXXai rpvxdi didi npoYantaj xal npoi xovt ovdev ypappatixov 8iopai . e ii xov xev ojxepov. Hano Wolfii coniecturam nonnullis codicibus probatam editores receperunt ad unum omnes excepto Itiickerto, qui eli xo xevcoxepov retinuit, annotans : Platonem non de homine, sed de hominis mente cogitasse, ut eli xo x % ifpGov esset id, quod inanius est in alterutro nostrum Artificiosior est quam verior hæc explicandi ratio, qua nemo non videt nativam orationis pulcritudinem corrumpi» 8ia xov ipiov fi io v. Horum verborum explicatio recta Geelio debetur, qui hæc annotat in Bibi. Crit, Nov. T. H. p, 274.: a 8ocratcs filum laneum significat» Nam verum hoc eat, quum duo pocula sibi proximo adiunguntur, quorum alterum aqua repletum sit, alterum vacuum, ac filum laneum madefactum contiguis horum marginibus ita impouitur, ut pars immergatur aquæ, pars in vacuum fundum immittatur, fore, ut aliquid liquoris tanquam per canalem transeat. Hic lusus institui non potest nisi cum poculis» Hinc apta eius mentio inter convivas. Eundem lusum scriptor noster in animo habuisse videtur Menon, 70. B. J fl Mivcov t npd xov plv QextaXbl evduxipot jjtiav iv xoii n E7iXv6i xal i$avpagovxo icp * \nnixy xe ?cal nXovxcp, vvv 81, coi ipol Soxei, xal ini docpia. iv$d8e 8e 9 co tplXe Mivooy, xo ivavxioy nepiidrrjxev • doin e p avxpoS xts xiji dotplai yiyove, xal xiv 8vv evei ixtdov8e tgov xoncov nap 9 vpai oixedSai tj 6o<pia. X 7fv napd 6ol xataxXi <$tv. Pro xaxaxXi6ii alio nomino scriptor usus esset, eoque quidem a xaxatxeidSai verbo derivato, si id in liogua Græca exstitisset» Comparata enim nostra verba sunt ad Agathonis adhortationem nap 9 ipe xataxeido, quæ, quoniam contrario seusu Socrates % l tYt] xctl, tjg xl 9 ovaQ ovda' t] de <Srj X auTtQti *£ y.cd jtoXXrjv laldodiv %oi>o«, rj ye naga dov viov ovtrog ovtcj GepodQU i^tXaiupe xcu exepuvtjg iyeveto TtQtonv Iv (i£.qtxhH tcSv 'EXXtjvav icliov rj TQigfivgioig. 'rfctdTrjs li, a<pq, m ZaxQtnes, 6 'Aya%av. dXXcc ravta fitv xul dXiyov vcStiqov diadixadofie&a lyio ts xai 6v xsqi rrjs dcxpiag dixadrtj %Qtxi(itvoi rep Aiovvdta • vvv 17C <5 e xqos to dtlnvov ngoxa xgizov. ntinc cxliibet, ippiitr/i vocator putillo infra 175« E. oluat ydp pe itapa dov nXtf pcaSy <fed$ ai* Scriptum exspectaveris ex lege grammatica, de qua supra dictum est 22. olpai nXijpcD^yded^ai 'itapa. dov. Interdum tamen additur personale pronomen oppositionis gratia, quæ nostro loco manifesta reperitur. Socrates enim ad Agathonis adhortationem respiciens, quæ p, 175. D. legitur, dicturas erat: ut ego a tc, non tu a me accipias adinirabileni quandam sapientiæ abundantiam, cfr. Symp. 175. fi. xov ovv *Ayd5a>va icoWiimS xeXeveiv peta7t£jJipa6Saz xov 2(a>xpdxy, 'i 8 l ovx iav, Adde 220. E. fin. avxoS izpoSvpoxepoi iyivov xcov dxpaxyydov iph Xafielv y davxov, qoo loco avxoS pro davxov scribi etiam præcedens avtoS non patitor. 223. B. xov plv ovv 3 Epv&ipaxov —o *Apidxo ftyuoS oixed^ai diciovxaS, e Ztcvqv Aafieiv xoii xaxadapSeiY x. r. A. 6oq>laS. Wolfium audi ad hoc verbum laudantem Sydenh. annotationem: Den Ausdruck docpla braucht Platon sehr oft, und in »wei verschiedenen allgemeinen. Bedeutungen, lOTOn die eino znr pliilosopbischen Sprache ge— hnrtj und da bedeutet docpla dio Wissenschaft von der Natur und den ersten Grundursachen der Dinge. Io der andern gemeinera heisst es iede Vortrefllichkeit in irgend einer besonderen Wisænschaft oder Kunat, irgend eia vorziigliches Talent, Kenntnisa, Geschicklichkeit, wie es hier vom Agathon dem Dichter gesagt wird. S* Piat. Theag. vom herein und Arist. Eth. ad Nicom. VI* 7* iv papxvdi xcov *EWyYcoY.y h, e. coram spectatoribus. Satis nota est hæc signikcalio iv præpositionis, quæ unde orta sit, facile intelligitur. Ut Latini dicunt in oculis versari, esse in conspectu alicuius, ita etiam Græcos arbitror primitus dixisse: iv oppadi papxvpoov, deinde cogitasse tontumraodo ita, scripsisse autem iv papxvdiv . Sic reperiea sexcenties iv orjpoo, iv dixadxai iv 3 eoiS, alia* 7tep\ xyS docpla?. Delevimus comma, qnod post docpla? in omnibus editionibus reperitur, non ut verba arctius coniungantur nepl trjS docpla? dixadxy Xpcopevoi diovvdu), sed ut XP°^~ pevoi 8. d. ad præcedens 8ia8ixadopeSa pertinere clarius in Cap. IV. Mera zctvra, Sq>t), xaraxhvlvrog tov EaxQaroyg xul HeinvrjGavrog xul xav aMcov, GjtovSdg te G<pug nocfoaG&at, xul aGuvtug tov &tov, xul ralla tu voptgofiEva, TQtnsGftai XQog tov Ttorov- Tov ovv ITavCuvlav £tpij loyov xoiovrov tivbg xuraQxsiv. Eltv } uv- dicetar. Tlepl rr/S dotplaf autem verba explicando xavxa pronomini inserviant* Sensas est .* Hieriiber wollen wir nach einer kleinen Weile entscheiden, ich tmd du, narolich iiber die Weisheit, nnd Dionysos soli Ricbter sein. Continetur his verbis festiva adhortatio ad bibendam, quod quo fiat iucundius, rerum seriarum, curæ Bacchi indicio subiiciendæ esse censentor» xai x 66v aXXav ac. d«7tV7]6avTG)V, nam ad alterum participium xaxaxXtvkvxoS hæc verba non referenda sunt. Habet Ficinus; Post hæc, inquit Aristodemus, Socrate simul et aliis discumbentibus, libare invicem et degustare vina sacrificantium ritu. xal xaXXa x a vopiZofjLBva . Magna est horum verborum difficultas. Sive spectas structuram, nescias, quid id sit, ad quod verba referas xal xaXXa tol vojiiZopEva, sive ad significatum animum advertis, voluntatem scriptoris explicata difficillimam reperias. Astius scribendum coniecit Marce xa vopigopsva. Censor in Ephem» Littcr. Ien, Iuli 1832. N. 52. xal &6avxaS xor $edv xa YOjj.iZ6jj.Eva commendat. Audacias uterque, ut videtur. Stallb. absolute posita verba ceoset hoc sensu: et quæ alia suat usitata. Non male. Melius Riickertus participium aCavxaS ad accusativum utrumque pertinere contendit, nt convivæ et hymnum in deum et quæ præterea cani soleant, cecinisse dicantur. Restat, ut explicemus, quid sit id, quod præter hymnum in deum cecinisse convivæ perhibentur. Pro adsiv alind verbum ponitur in Sympos. Xenoph. II, 1. G oS 6’ dep%peS?j(jav ai xpa xtEZai xal idTCeitjavxo xal in aiavitiar, kpxexai ns h. x . A. Adde Athen., qui ad nostrum locum respexit. &S7tEp xal nXdxoDv <pvXa66Et ieaxd x 6 dvjixodiov pexa ydp xo bmtvrj6ca tfitovSdf xk cprj6i itoirjtiui xal xov Seov xaicovi6avx aS xois vopiZojikvoiS yk padiv. Colligi ex his locis potest, verba xal xaXXa xa vojuZopeva addita esse a scriptore, ut a8eiv vocis simplicitatem explerent atque notionem efficerent itaiGoviZEiv verbi. Paullo infra legitur 177. A. aXXoiS pkv Xi6i Segov vjjvovf xal 7tutu>vaS tivat X. T, A., ad quæ verba schol. hæc annotat: xaiavaS * tj xovS XEyojikvovS 7taidvaS f vjjvovS eis UxoXXojva iirl xa 3 * SQtg, <puvcu, riva tQoitov qu<Stu xiofiefra ; iya jisv ovv Xtya vfiiv, otl ra ovci navv %aXeitas £z a vito tov ^i>£S izotov, xal deocca dvcaln>xijs tivog, ot(iai de xal B vfimv zoiig noXXovg. xaQrjte yccQ yfitg. axomtO&e ovv. ranavdei Xoi/tov’ y Tlomjora tdv tcov Sediv iatpov * rj nauo- vaS t coi vvv, cJSaS ini evtvxip xal vlxy, 8id tov gj, iB, ov xal nauovl^Eiv. Est in hoc scholio, alienam manam quod prodat, hoc tara^n certum esse reor, naiGovigeiv significare et hymnum in laudem Apollinis aliusve dei canere, et carmen canere ini £vtv~ Xia xal vixy. cfr. Xenoph, Hell. IV* 7. Bdetder 6 $eof xal 61 jJ.lv Aaxedaijiovioiy apZapivGOV toov ano dajiotiaS, navtsS vjuvrjdoev tov nepl tov IlodEidco naiava. Alterum verhis expressum est adavtaS tov Seov, alterum in verbis continetur xal taXXa ta vopi^djiEra. In conviviis igitur primam libatio fiebat poculis, ut Schol. lluhnk. habet, tribus: ixipvdovto yap iv avtcdS ( tais dvvovdiaiS') xpatypeZ tpeiS * xal tov plv npGDtov Jids 9 OXvjiniov xal Segov ’OXvjtni(ov iXeyov • tov 51 Sevtspov 'Hpcooov' tov 61 tpitov 2a)t?jpo£. Libatione oblata illud facere solebant, quod naUkJvL2,£iv vocatur. Hoc rite peracto vino se invitabant» tpinedSai npoS tov notov . Præcedente tempore aoristo infinitivas imperfecti positus est, ut esset, quo possent momentaneæ, quas vocamus, actiones, a duraturis discerni» Tphcsd&ai enim npoS notov ipsam bibendi actionem exprimit, quæ ad multam usque noctem extenditur. Ceterum articulus additas est, ut certa quædam potatio, ad quam convivas poeta invitaverat, denotetur. bIev, av8p£S, (parat. Schol. ad Politic. annotat: eJbv ay£ 5rj' rj dvyxatdSedtS jikv tcov ElprjfiivGQVj 6wa<p?) 6'e npos ta piWovta, rj ava<panrt]jia ofioiov tov aWa. Utnntur hac voce ii, qui aliis facile aliquid concedunt, quo facilius possent, illis pacatis, quid ipsi sentiant, aperire» Iam qui assentituc, is habeat necesse est, cui assentiatur» Igitur dicta alicuius præcedant necesse est elsv voci; quæ quoniam non comparent, supplenda sunt. Videtnr autem Agatho dixisse : aWa tpenGQjieSa vvv npoS tov notov, quæ adhortatio Agathonis .facile eruitur e verbis dcpaS tpinedSai npoS tov notov. Agathonis dictum Pausanias cum audisset, bene hoc quidem, inquit, o viri, hoc dictum ab Agathone, - sed qua ratione bibemus suavissime? Ut nostro loco, ita etiam in Phædon» 117. A» supplemento quodam opus est ante eiev. Verba hæc sunt : xal 6 nais iHeASojv xal dvyvov xpuvor diarptyaS yxev dyajv tov jiiXXovta dcodeiv td epappaxov, iv xvXixi epipovta tEtpijifj&vov. I8z>v 61 d 2?coxpatyS tov avSpcjnov elev f Utprj, d> f SeXrtdte, dv yap rovrojv inidtlj/icov • ti xpy notEiv Patet, hominem cum poculum afferret, virus a se parati vim laudasse ita, ut eius haustui celerrimam mortem adseriberet. Respondit tlvt tQoTtcp kv c5g QaCta xtvoiusv. 'tov ovv 'AqiGzotpavrj ihttlv ' Tovzo fiiinoi ev Ityus, ca FlavGavla, zo xavxl ZQOTtcp mxQaGMvdGaG&ai qccGuovijv uva zijs Jto Oecus- sc u\ yag avzo$ Eifii tcov z&es @E(icaizc0/iEvav. Socrates: Gnt, o Bester, das xnasst da ja wissen. Was muss ich non thua? vide quæ annotata sunt ad 204. C. cap. XXIV. init, . fi a 6 x a itio /ie$ a. Hæc est optimorum codd. lectio, quam in textum receperunt Bekk., Stallb., alii. Vulgo 7/8i6ra ntoofie$a exhibetur. Bene Riickertus od h. 1, Futurum, inquibj propterea h. 1. præferendam est, quod non, quid debeat neri, Pausanias rogat, sed quomodo, quod futurum sit, fieri possit commodissime. Indicativum habes etiam infra 21 4. A. tov 6’ ’Epv%l/iaxov, Uc 5? ovv f cpavaij <J * A7oafiid8r\, Koiovfiiv ; ovtcof ovte ti Xeyofiev ini tf/ xvXixt ovt indSofiev, » a\\* atexv doSrtep ol 8n}>d)vtES itiofie^a ; Ceterum Schol. ad h. 1. fiadta r 6 ?j diota ivtavSa dTjpalvet, quæ verba laudo, nt facilius intelligatur, unde vulgata lectio rjdidta fluxerit* lydo fi sv ovv \eyao. Proprie dicendum erat: Xiyco fiev tjjjIv olfiet i 6i. De addita ovv particula, qua Jliv et 66 particularum positara excusatur, qnæque minus sibi respondentia orationis membra, quoad eius fieri potest, inter se conciliat, vide quæ annotata sunt ad 22. vfi&v tov S noWovS sc. S£id^ai dvaipvxyZ* Prorsus eodem modo cap. IV* initio neti t6jv dWoov positum reperies. Laudat Stallb. ad h. 1. V). Apol* Socr, £5. E. tavra iyco doi ndSoficn, oj Ml\r}te f olfica 81 ovde aX\ov dySpooitcov ovdiva ac. iteidedSai Coi. Eutyphr. S. E. a) Wa Cv re vara vovv dyaviei rr)v 8lxr\v, olfiat 81 xal ifik tijv i/irjv ac. dycov induat. 7ta padxeva dad ^ai.Belk., quem Riickertus secutus est, e codd. non paucis in textum recepit itapadxevdB,ed^ai. Recte fortasse, quamquam etiam aoristi infinitivus habet, quo se commendet. Ceterum ne quis forte seri-, •bendum censeat itapadxevadad$at 8eiv atque cum Riickerto convertcudum : Hoc recte dicis, omni modo esso parandam commoditatem : Aristophanis voluntas hacc est: Das erachtest du in der That ganz recht fiir nothwendig, dass man namlich sich auf allc Wcise das Trinken angenehm zu machen suche, Nimirum in huiusmodi enuntiatis verba Xeyeiv, fjyeidSai, Soxelv, dB,iovv, vo/ii^etv al. significant: æquum ceosere, suadere alieni, necessarium putare, vid. Ilcind* ad Piat. Prot. p* 346, Stallb. ad Phæd. 95. B« et ad Polit. VI. p, 504. E., ubi laudat Ilom. II. IX. 626. ov yap fiot 8oxiei j,iv$oio teXevtrj rySs y 68 (y npaviedSat, xal yap avtoS. Valgo legitur xal yap xal avtoS. Bodl. uliique codd. non paoci alterum tcai omittunt, omiserunt Bekk. Stallb. alii. Ac Stallb. qoidem, Videtur, iuquit, 7tal additum esse ab iis, qui nat yap non solum 'AxoviSavra ovv ttvrav £<pij 'Ego^liiaxov rov 'Axovfitvov, *H xafaos, tpavai, ilyftt. xal t'n hos Siofiai vfiav axoveai, Xcog fjrei xgog r 6 t§§&09ca ittvsiv ’AyaC 9av; OvSapas, <pavai, ovd’ ccvtds tooatiat. "Egfiaiov av tb) rifitv, q 6’ os, »s htxs, i(ioi rtjtai 'Agiaxodqfuo 0ten!<n, sed etiam nam et, nam etiam significare ignorarent* Non repugnandam est codicum auctoritati, minus tamen Stallbaumii sententia placet existimantis xal yap h* 1. esse nam et. Id nimirum si exprimere voluisset Plato, scripsisset, opinor, tuxi yap iyco el/n, uti scriptum exstat apud Homerum lliad.IV, 58. xal yap iyoo tlfu h. e., denn auch ich biu eine Gottin. Nostro loco malim xai putare expletivum, cuius exemplum infra habes 198. C. xal yap pe ropyiov 6 XoyoS drepipyyjdxev, ofere x. x. A. Eodem modo interpretor verba Pl. Pol. V. 468* D. ’JAXct pijv xal xa$* r/ Oprjpov xolS xotoisde dlxaiov xtpdv tcjv yLcov 0601 ayaSoi . xal yap "OpilpoS x . r. A., quo loco, quoniam præcedit Homeri commemoratio, xal yap^OpjjpoS verba significant: nam Homerus. fiefi anxi6 pkv Conve nit perfecti temporis participium cum præcedente Pausaniæ dicto: tcolyv ^aAfTrooS* Ex& vito xov tzotov. Beftanxi6pevodv verbi significatum explicat Iacobs* ad Eueni Epigr. XV* v. 6., ubi legitur : ftaitxiZei d’ vrtvcp yeixovi tgj Savaxo ) . tt Clem. Alex. Pæd, II. 1 82. 29., V7CO p&ijs (5a TlTlB,6ptVOS tlSVTZYOY. fia7CTi<>£(5$at enim et ii dicuutur, qui se largius invitarunt vino. Lucian. a Iacobsio laudatus habet T. III. 8t. 41. xaptjfiapovYTi xal fteftanti6pivcp loixev . Apud Plautum Ps. V, 2, 7* reperitar: madide madere* xal Exi IvoV* Ficinus in conversione exhibet: Probe dicitis, atque hoc insuper a vobis audire desidero. Rectius Schleierznach. : Nur von e in em nuter euch xnochte ich noch horen, wie er bei Kraften ist zura trinken. Ceterum idveiv hoc loco idem videtur esse atque tcoXvv niveiv olvov, quod paullo infra positum reperitur; respondet igitur nostratium zecheo* " E ppatov dv eZrj yj piv ei vpets yvv aTceiprjxaxe . Ein unverhoflter Gewinn wiire es uns, wenn ihr, die tapfersten Zecher, dieses Mal das Trinken im Ernst aufgæbet. Nescit nimirum Eryximachus, utrum ioci caussa, au serio Agatho ante locatus sit. Indicat autem illatus post optativum cum el part. coniunctum indicativus, de obiectira alicuius rei veritate agi, quam verbis exprimere solemus: im Ernste, wirklich, in Wahrheit. Exempla si requiris huius structuræ, vide Stallb. ad Apol. Socr. c. 12, annotationem. Adde Symp. 177* D. el ovv Zwdoxei xal vpiv, ykvoix dv i)piv iv A oyoiS IxavtJ Siaxptftif Apol. S. 35. A. ei ovr xjpcHv ol Soxovvxe? 6ia(p&peiy ehe tiocpLqi etx8 avdput ei'xe dAAp xal &al8pa xal tolgde, ei Vfiets ot 6vv'm<&taxoi it Lieiv vvv diieiQr\xctxe' ijfiei 'g (ilv yag dei advvaroi. StaxQttttj 8’ lt,aiQC3 Xoyov ' Uavog y«(J xal dp.rpuxtQa, agt i^ccQxetisi avrta qxoxeq av itouofiev. ineidrj ovv fioi doxei ovSeig rmv itaQovxcov itQodvnag %%eiv xgog ro itokvv tfnviovv (Sorpiit roiovroi S6ovrat, al6xpoy av sfrf. b, e. Wenn nun die anter ench, welche fiir weise, tapfer oder soust tugendbegabt gehalten werden, wirklich s o sich zeigen sollten, so ware daa aller Verachtnng werth. iB,aipw Xoyov, Vulgo i^cdpoj rov Xoyov legitur. Articulum plurimi codd. omittunt, quem ut minus desideremus, exempla faciunt Phædr. 242. B., de Rep, VI. 492. E. alia, et similium locutionum analogia. Legitor v. c. in Rep. PJat. L. II. 357. A. o oprjv Xoyov dnrjWdxScLi, quo loco articulas in uno tantummodo Paris, cod. comparet. Neque seriorum scriptorum auctoritatem nunc curamus, qui articulum addiderunt; hoc fecisse constat, qui nostrum locum imitatus est, Aristidem Orat. II. Tom. II. p, 269. TlXatcjva 8* lt,aif)oo rov Xoyov ixecvoS yap apupotepa. Articulum addidit, quem non abesse posse putaret, xcd omisit, quod non intelligeret. Kal autem ita positum est, ut indicium primitivæ conformationis verborum ait: ixavoS xalrovro xal ixava, pro quibus verbis cum per compendium loquendi dixisset Plato dp<p6TEj}a, xcd remansit. dist ££> apx e6 ei avT(p. Stallb. rectissime : ut satis habiturus sit, ut ei satisfacturum sit, utrumcunque faciamus, ovSelf rcor xaportcor. H. e. Nemo eorum, qui hio adsunt in convivio. Admoneor his verbis de loco quodam Apol. Socr. p 22. B, c. 7., quem hucusque nemo videtur recte interpretatus esse. oXiyov avr cov anavTES ol icapovisS av fttXnov UXeyov xepl gjv avrol inenoripiEtiar. Convertit hæc verba Stallb.: omnes, qui aderant, melius istis de carminibus solebant indicare, quæ illi ipsi composuerant. Addit autem, non sine vi repetitum esse pronomen avtol, quo graviter significetur poeta» ipsos de suis ipsorum carminibus peius iudicasse., quam alios homines, qui illos carmiua recitantes audierint. Melius in explicandis his verbis versatus est WoIUus: a Nam prope dixerim omnes pæne, qui hic adsunt, istis meiins dicerent Ue iis, quæ isti composuerant; « quamquam ne hic quidem Platonis voluntatem agnovit. Non verisimile euiin, homines fiavavoovS, qui nuuc arbitri sunt iu iudicio, melius potuisse de carminibus iudicare, quam poetas. Sensus est totius loci: Ich schame mich nnn, ilir Miinner, ench die Wahrlieit zu sageu, Dennoch muss es heraus. Alie, die hier anwesend sind, wurden fast besser, ais jeue uber ihre Werke, uber das sprechen, vas sife irgend selbst gemacht hiitten (h.e. si qui ex sua qnis f itlvuv qIvov, l'dog av lym tcbqI tov (U&vtixeQftai, olov D ictiy raXri%^ Xiyav rjtrov av eirjv ajjdtjg. ifiol yccg di] tovro ys oiuca xcctadrjl ov yeyovivai ix tijg Icctqlxijg, ott %ateitbv tolg (iv&QcoTioig 7] (ilfhj loti, xai ovre ctvxbg bxcqv rivca xoqqqj l&riyfiaitu av iti&iv, ovxs akkco qtxt arto aliquid fecissent, vid. Matth. Gr. pl, {.599. 119S.) idcjS av ifri ~ 7/ xx ov Av eiijv. Repetita est av particula in eadem enuutiatione non negligentia scriptoris, at olim multi arbitrabantur, nequo explendæ orationis caussa, sed at loquentia modestia elaceat magis, qui sperat fore, ut de ebrietatis natura quæ sit, si verum dixerit, minus fortasse molestus convivis videatur. Tari cuuctatiouo et modestia, quæ tum io verborum modesto significatu, tam ia singularum orationis partium dispositione cernitur, Cie. de oificiis loquitur L. I. Nam pkilosophaudi scientiam concedens multis, quod est orationis propriam, apte, distincte ornateque dicere, quoniam in eo studio ætatem consumsi, si id mihi assumo, videor id meo iare quodam modo vindicare. ort xaXeirov 7 / JIES 7 / idxty . Adiectivom haud ruro neutro genere poni seqoente substantivo, ad quod pertinet, femini masculinive generis, satis hodie notum est. vid. Matth. Gr. plen. §, 437. 815. Sed non perinde esse, utrum genus nominis in se suscipiat necne, ndiectivum, Rdckertu» ad h. 1. docuit. Puto autem, inquit, nd7 4oetiva sabiccti genus tum sequi, quum res aliqua, qualis sit, quæ que attributa habeat, describatur, omnino quum do certa re certi quid pronuntietur} contra neutrum locum habere, quoties vel de certa re, cui generi adnumeranda sit, prædicetur, vel de re in universum cogitata aliquid pronuntietur. Equidem sic statuo! Adiectivum substantivi genus in se suscipiens substantivo subiungi ita, ut, qnod singulæ alicui rei conveniat, significet, contra nentro genere positum, substantivo non subiunctum esse, sed ad idem æquiparatnm. cfr, Lach. 192. ovh dpa zi)v ys roiavtyv xaprepiav drdpiocv opoXoyi)otis elvat, bceidfptep ov xccXij idttv, 7/ avdpia xaXov idttv . Adde Ilipp. Mai. 288. B. StjXsia imtoS xaXr) ov xaA ov; Ibid, p, 288. C. Xvpa xaXrf ov xaXov; xvrpa xaXi) ov xaXov ; kxcov elvai, Addito infinitivo hominis alicuius liberrima voluntas significatur ita, ut simul coerceri posse atque minui libertas illa indicetur, cfr. Phædon, 80. E. idv phv xaSapa (sc„ V fax ?}- ) dnaXXdtTJftai p?/6lv Tov doopatoS i(peXxov6a dre ovdtv xoivGjvovda avxai iv rea fiUp kxovda elvat; utpote quæ nullam suscipiat, quoad eius fieri potest, quantum in eius potestate est, cum corpore cdmmercium. Addendam hoc est atque beue tenendum, non adhiberi Ixojv GvfifiovXivScani aXXag te xal XQcuTCaXaivra tzi hi rijg TtQOtiQciiag. ’AXXa [irjv, Hq)ij cpuvai vTtoXa^itvta (balSqov tov MvQQivovelov, eyays Ooi sia&a xti&eodca aXXcog te xai cczz’ av mqI IcaQixijs As/?;g' vvv 6’ av fiovXovzcu xal oi XomqI. Tavzcc drj axovSavzag Ovy- E I tlvai nisi in iis enuntiationibns, quæ actionem quandam contineant sive revera additaxn, sive mente supplendam. Idem cudit iu omnes figuras dicendi, quæ nostræ consimiles sunt, v. c. to vvv elvai. cfr. Lach. cap, SI* fin, zo 5h vvv elvai ttjv dvv ovdiav SiaXvdGJjuev h. e. wir vrollcn aber fiir jetzt, d. b. vas nns fiir jetzt uur zu th uu iibrig bleibt, nns treuneu, Finitus nimirum dies erat, noctisque adventas in proximum diem differri disputationem iubebat;' quare Socrates aXXct Ttoir/doo, inquit, gj Avdtpaxe, tama, xal tf £<0 Ttapd. dl aypiovj iav Seo* i&4 Xy. Male autem Mutth. in Gramm. plen. $. 546. 1071. g liuc trahit Piat, Protag. p, 317. A. eycj t ovtoiS dnadi xaxa rovro elvai ov B,vji<pkpojiai, neque recte, opinor, Stallb. verba convertit in Protag. ed. p, 45. : mihi yero cum his omnibus, quantum quidem ad hoo attinet, non convenit. Kata tovro eodem prorsus modo h. 1. positum est, quo in Apol. Socr. 17. B. legitur: el jtev yap tovto A eyovdiv, opoXoyoiyv av lycoye ov x at a rovro vs elvai fitjzcap. Itaque certum esse reor, Protagorara dicere 1.1. i mihi vero cum his omnibus hac ratione sophistæ esse non conducit* Explicatius paullo infra S17* B. eandem sententiam Protagoras prot fert : iyco ovv xovtgjv xrjv ivavxiav aitadav oSov iAh/XvSa, xal o^ioXoy gj xe docpidxrjS elvai 7ial xaideveiv av$pGJ7tovS* x. r. A. dXXcoS xe xal xpantaX&vxa £xi. Exspectaveris XpantaXojvxi, Infertur interdum post dativum casum accusativas augendæ gravitatis caussa. Nam vis quædam est in anomalia habetque, quod præter exspectationem fit, proprium suum acumen. Ceterum nou poni solet dativo præcedente accusativus, nisi infinitivus adsit ut nostro loco Ttieiv y cura qno arctius coniungatur. Similiter iu Pl, Criton. p, 51. D, ofiojS Tcpoayopevopev xgj i£ovOiav TtETtoupiivai f A$7jyaLcj v xco povXojikvcp,\ . . igeivai Xafiovxa xd avrov aitievai OTioi av ftovXr/rar. Lex nimirum Attica, quæ cum gravitate h. 1. laudatur ajti$i Xapojv xd ddvrov x. X. A. audisse videtur. Symp. p, 188. I). ovroS (sc. o"Ep(&S') xyv jiEyidXTjv 8vvajuv kxei xal nadav y/dv evdcxipoviav 7tapadxevd?,ei xal dXXyXoiS dvvapkvovS oj.uA.elv xal <pi\o elvai x. x. A., ad quæ verba vide annotationem. lyooys do l el&Sa xel$ed$ai. Interpunctionem post 'XefædSai vulgo positam expungendam curavimus ; verborum enim dXXojS xe xai ea ratio est, ut antecedentia cnm sequentibus arctissime coniungant. Eodem %toQtZv mxvrag firj Sia iil&rjs itoir]<Su<s9ai zrjv l v tm itaifovri OvvovUtav, aXX’ ovta, xivovza g XQog iidovtjv. Cap. V. ’Exh8t\ tolvw, cpavca rov ’EQvi,liitt%ov, tovto fiiv deSoxtai, xlvuv '6<Sov av ixaotog (Sovfojzca., Ixavayxeg modo in superioribus comma delevimus post 6 vp( 5 ovXev 6 aipi et post itielv, ut ne esset, quod obstaret, quominus xpainaXarvxa participium ad infinitivum præcedentem referatur. Ceterum recte Stallb. monet, art * av XiyrjS cum gravitate dictum esse pro iav rl XiyyS. vvv 8 * av fiovXovxai xal ol A oixzol, Vulgo post av legitur ev, idque probant codd. plcriquc. Pro av noa paucis in codicibus av reperitur; tredecimcodd. ^ovAcj^tarihabcnt. lia.stius cum intelligeret, ol AorJ rol non de iis intelligi posse, qui assensum suum declarassent in præcedentibus, neque vero ad ceteros convivas relatum, commode cum insequentibus verbis conciliari : xavxa 87} axovSarxaS tivyxcoptlv navxas x. r, A., scribendum coniecit Spec. erit, 12.: vvv 8’ av iv fiovXevGovxai xal ol Xontoi, hoc ut esset : modo ceteri quoque bene sibi consulant. Eodem fere modo Ficinus in coiit. : nunc si militer, modo ceteri quoque consentiant. Tliierscli. in Spcc. edit. Symp. Piat. 8. vvv 8 * av ftovXotvx * av xal ol X olito i verbis locnm sanare studnit. Astius vvv avxa (iovXovxai xal ol X ontoi exhibuit. Orell. ad Isecr. de Antidos. maluit 324. : vvv 8* el ftovXovrai xal ol Xontoi. Wyttenbach: vvv 8* opa ei vel vvv 8' av et fiovXovxai, quod Reyndera. In textum recepit. Riickertus Platonem scripsisse suspicatur : xal vvv 8* av, iav fiovXovxai xal ol Xontoi: Consueri in omnibus tibi obtemperare, quæ dicis de arte medica, et nunc quoque (sc. tibi pbtemperabo) modo velint etiam reliqui, Stkllb. verbis nihil mutatis nisi quod ev post av positum omitteret, hæc exquisita, inquit, brevitate dicta sunt hoc sensu: uunc vero rursus idem fiet, quando quidem etiam ceteri^convivæ volunt. Quam exquisitam boc loco Stallb. laudat dicendi brevitatem, equidem licentiosam appellare malim atque insolentem. Sed pone, verba vvv 8* av jiovXovXat significare posse nunc vero rursus idem fiet, quando q ni dem volunt, num verisimile est, Phædrum dixisse : Soleo tibi credere cum alias, tum potissimum disserenti super rebus e medica arte depromtis, nunc vero rursum tibi credam? Nihil coniectura opus est, ut rectissime Stallb. censet, neque quicquanx præter ev vnlgo post av posi • tum expungendum. Indicat autem av prægressæ alicuius rei actionisve repetitionem, manifestoque declarat hoc loon, ftovXovrat per prolepsin pro itei&ovxai positum esse. Verba convertenda sunt: Nunc vero rursus etiam ce- Si yrjSiv iivut, ro fi era rovro tlsrjyoviuu rr/v fiiv agri tlgeX&ovSav avlyrgtSa %algeiv tav, «vlovaav lavry -rj, lav /JouAijt at, raig yvvai^l raig tvSov, yyag 8's Sue Aoj/cw «AAijAots (Svvuvcn ro ryyegov. xal Si oiav A oyav, tl (iovAca&E, l&tXa vy.lv slgyyySaS&ca. &avca teris (fidem habentibus tibi) libitara est (sc. quærere potatio-* uis qu and ara moderationem.) Hoc dictum ut intelligatur, quam bene cum insequentibus verbis conveniat : Phædrus verba vvv 6 * av fiovXovxai xal ol Xoiitol dixisse cogitandus est vultu ad convivas converso quasi rogitaturus: Rectene loquor atque de sententia vestra? fi 1 } did Nota huno usum dia præpositionis. Optime Scliieierip* convertit: Ilier au f also waren alie iibereingekommen, es bei ihrem diesmaligen Zusammeusein nichtauf den Rausch anzulegen. Paullo infra p.176. E. eodem modo 8ia Xoyav d/ 1XijXoiS dvveivai. Apposite Stallb. laudat Piat, de Legg. I, 640. B. 1.6X1 8£ ys xoiavxrj <Swov6ia, tbttp tdxai Sia 2r}$, ovx dSopvfioS. Plura exempla si quæris huius dicendi usus, adi Klattli. Gramm. plen. d XX* bvx a, 7t lv o y x ai jxpos ijSovrjv. ctXX* ovxa sc. Ttotf\6a65ai. Ceterum ovxa accuratius definitur verbis inseqoentibus itivovxaS 7tpoS ySovrjv, Male Stallb. coniungenda censet ovxa itpoS TfdovTfy. nur so zum Vergniigen. cfr. Symp. 193- C, oxi ovtodS av rjpav ro ykvoS evSaipov yivoiro, tl £xx eX& tiatpev rov £ para x. x. X. Adde 215. A. 2 coxpaxTj 6* iya htaivetv, cJ avdpes y ovxcoS ticixtipytia. Si bIxqy av . Exempla huius dicendi usus plurima reperiuntur, quibus possis adnumerare quale reperitur in Alcib. I. 105. cap. 4. oxi avxov 6£ Sei dt>Vadxevsiv £v ry Evpdiry, quo loco indefinitum avxov præfigitur accuratiori indicio £v xy Evpany • Ad nostrum locum ut revertar, Ttpo S' ?}5ovijv apprime respondet nostratium : nach Wohl-# gefallen. Probatur hæc verbi notio verbis sequentibus : nlvtiv o6ov dv txa6xoS ftovXi/xai, bcavayxeS 6 e prjdlv elvai. £tz dv ayxeZ pySlr tlvai. Solebaiit regem (tftyi7C06iapxov') eligere convivæ, qui bibendi leges daret, quibus convivæ ad bibendum cogerentur. cfr. Symp. 213. E. apxovza ovv alpovpai zijs no 6egqS y taC dv vpuS IxavaS Tityre, ipavxov *ro perci rovro yovpai. Tope ra rovro cum gravitate dietnm significat: quod attinet ad id, quod post hæc sequitur. Recte autem annotatum est a Riickerto: verba hæc nunquam temporis solam consequentiam denotare, sed ubique internum aliquem nexura inter præcedentia et sequentia designare. ElSrfyovpai verbum quod 177 bt] itavtuq xcd flovXiaft ai xat xsltvuv airov elgijytL6&cu. Elnslv ovv zbv ’Egv!;ltitt%ov, on 'H (ih> ftot aQyjj tov f.oyov lari xara rr/v EvqmISov MtXavlitittjV ov yaQ ijibs 6 pv&os, tt/U« <PuldQov tovSs, ov fitiZa attinet, Hcsycli. interjpretator elft]yeldSai • dv/ifiovXtveiv h. e* suaclere, censere, aliquid faciendum esse. Apprime verbo respondere videtur nostratium : etwas zum Vorschlag bringen, x i)v yev • av Xrj x p iS a Xaipeiv lav, Tibicinam dimitti Eryximachus iubet, ut 8id Xdycov aXX?jXoiS dvveivai convivæ possint. Notari autem h. 1. Xenophontem, qui in convivio suo tibicinæ locum dedisset, hominum quoruudam liodie satis explosa opinio fuit, vid, Boeckh, de simultate, quæ Platoni cum Xenophonte intercessisse dicitur 8, seqq. cfr. Protug. 347. C, Tiocl ydp 8oxei poi xo 7Cepl 7Coir]decoS diaXtyeCSai opoiuxarov dvai xoiS dvpitodloiS xoi$ xgjv q>avXa>Y TtctL ayopaicDV dvSrpGJTtGDY. xal ydp ovxoi, 8ia ro pj) SvrctdSai aXXj}XoiS 8i iavxcZv tivv&Lvai iv tg5 itoxco pr}8\ 8id xijs kavxcov (pcovijs holi xoov Xoycov xcoy kavxcov vito ditaiSsvtiiaS, xipiaS noiovdt xds avXrjxpidaZ, rcoAAov piOSoiytEvoi aAXorpiav cpcovifY xijv xqjy avXaiv, 7ia\ 8id xifi ixeivaov qxxvifi aXXijXoiS dvveidtv. onov 8e xaXol xayaS ol dvurcoxai xal TCuraihtvpirui elo \v, ovh dv l SotS ovt avXr r xpidai ovxe opx*/dxpi8aS ovza ipaXrpias, «AA* avcovZ avxolS \xavovS ovxaS dvvtivai dvtv xu)v Xi/pav xe xal ItlXlhlddV xovxcov dia xijs avx&v (pwpS, A lyovxaS xe xai dxovoyxas Iv pipet lavxojy xodplooS, nav 7tdvv itoXvy oivov itioodiv. Perscripsi hunc locum, quo non Platonis sententia Socrati adseripta contineri videtur, sed ipsius Socratis iudicium exprimi, ut clarius intelligatur, etiam in minutioribus rebus Platonem ad Socraticos mores scriptionem suam accommodavisse. xait yvyaiZi talZ Ev8ov, cfr, Corn. Nep. præf. $. 7. Neque sedet (ac. mulier) nisi in interiore parte ædium, quæ gynæconitis appellatur. Ceterum ut paullo supra 8ia pi$TjS, fla nunc 8ta Xdyojv positum est adhærente, ni fallor, notione temporis, quasi dicere voluerit Eryximachus: 8ia Xuyor 8iax pipeiv xtjv tj ylpav . ei p ovXe 0% e, i^iXoo. Differre inter se videntur hæo verba eodem modo, quo inter se differaut verba et XPV* Nimirum eam voluntatem i$£A eiv verbum denotat, quæ cousilio nititur atque intelligentia, PovXedSai contra adhiberi selet, ubi aliquis impetu quodam animi fortuito abripitur. D. avAovday kavtij, rj, lav PovXrjxai, xaiS yvvat £,Lv h • r, A. h. e.,' oder wenu sie Lust liat. Adde 179. B. xa\ p?/v vjrEpaito$V7}dx£iv ye povoi ESlXovdiy ol ipaovxeS. Symp. 190. A. lito pEVETO 8t> Op$6v, GjSTZEp YVYf uTtorlpcjdf povXjfSeitj h. e. nach welchcr Seite es ihn hintrieb, cr Lust liattc. Igitur conMysiv. OaiSpog yuQ sxætots xqus (t£ aynvaxztSv Xeyzi • Ov 8uv6v, (prjGiv, u’Eqv^m%e, kXXol g [iiv ruti &iav vfivovg xal ncamvag sivca vico tiov itoirjtdiv kejcoirjjiivovg, ta di 'Eqciu, rijXixovtcj ovu xal xoGovtto vertenda snnt verUo nostra : Mit welchen Reden wir non den Tag hinbringen wollen, bin icb, so ihr LUST habt, each vorati schlagen entschlossen. Prorsus eoden# modo Syrap. 199. A, a\Xd rd ye aXrj$i} % el fiov X b6$e, iSiXoj linetv xar ipavrdv. cpavai drj rtdvra? seqq. h. e. Es hatten nun alie ja gesagt und sie urollten es and hatten in ihn gedrungeft, er mochte ihnen die Eroflnung machen. Coacervatis verborum infinitivis satis vivide turba describitur' convivarum strepenti clamore sermonum materiam exigentium. Ttard r?}v Ev ptniS ov MsXav innyv. Versus Euripideus est: ovx i/ioS 6 pv$oS, aXX’ ipij? pi/rpo? Ttdpa, ad quem alludens Eryximachus dicit ov ydp ipoS o' pv$o?, aXXd $ai8pov rovSe. cfr. Alcib. I, 113. C. rd r ov EvpiniSov apa ZvpftaivEi, co AXxifiiddtj, dov rade xiv8vv ev ei?, aXX 3 ovx ipov axrjxoevai, ov8* tya/ eij.il d ravra Xkycov, aXXd 6v. Adde Apol. Socr. 20. E. xal poi, a> avSpe? ’A5?jvaioi, jn) SopvfirfirjrE, prj8\ dv dd%Go n vplv /xkya Xeyeiv, ov ydp ip dv ipcd rov Xoyov x. r. A. Ad amovendam dictorum invidiam hoc Euripidis versu veteres usos esse sæpenumero, et ab interpretibus passim annotatum est et exempla docent, quorum ex numero Apol. Socr. 20. E. Nostro loco Eryximachus versum Euripideum laudat, non quo dicti magnificentiam excuset, aut sententiæ insolentiam, qoibus invidia auditorum interdum excitotur, sed suum cuique tribuendi studio. Initium orationis, inquit, ad Euripidis Melanippen accommodandum est, nam non mcasant, quæ dicturas sum, sed Phædrus, qui hic assidet, eadem excogitavit. vpvovS xal Ttai co v a Tlaidva? codd. nonnulli habent et scliol. Verba schol. laudata 35. in hunc modum restituenda sunt fortasse: rraidiv aS' ij rovS Xeyopkvov? naiavas, vpvovS Ei? 'JnoXXava htl xaranavdsi Xoipov. [rj Ilatr/ova r dv tcov $£gov iarpdv •] 7} naicova? 00? vvv, cddds ini evrvxia xal vtxy, 8rd rov &j, i% ov xal natcoviSjEtv. Verba rj Tlanjova rdv rcov Seiuv larpov uucis inclusimus, quod aut abaliena raauu addita sunt, aut casu quodam a sede sua in alienam translata. rrjXtxovrtp ovrt xal ro6ovrcj J Ficinus habet: tantum talem ve deum, Ast. verba convertit talem tantum q ne. Stallb. tam multorum bonorum auctori et tam potenti. Exhibet in conversione Schleicrm.: dem Eros aber, eiuem so grossen und herrlichen Gotte, Optime Riickcrt. rrjXixovro ? essa tam vetustus annotavit. Addit idem, Eryximachum querelam B &£a, firjSh £W ndxoTE toCovtav ytyovotov xoiijrdv jttTKnrjxivca (irjdiv iyxco/uov; tl d£ fiovlu uv axi$a6&ai tovg ZQijGrovs tiotpxitas, 'IlQuxktovg (iiv xtd uklav Phædri referre, qtil in oratione sua hoc ipso nomiue vel maximo honore dignam amorem prædicet, quod omnium deorum sit vetustissimus. Iloc igitur ei indignum videri, quod Hercules quidem, recens donatus immortalitate, laudatores repererit, Amor autem, omnibus ipse prior, suis laudibus careat. prjSlv iyxwpi ov. Valckenar. Diatr. iu Eurip. Reliqq. 157. scribendum coniecit prjSk iyxooptov 9 quam scripturam ut ardori loquentia apprimo convenientem probaremus, si lyxcopiov verbum latiore potestate careret. Complectitur autem iu se vfivovj xal TtaidSvaS, ut Ilgen. ad Scolia XXXVII* docuit. Queritur igitur Phædrus, quod, cum in ceteros eosdemque Erote multo inferiores deos poetæ hymnos composuissent et carmina pro salute et felicitate suscepta, e tanto eorum numero ne unus quidem in Erotem carmen conscripserit. sl SI ftov\et av tixlipa65ai dvyyp d <pei v. Ficiuus habet : atqui, si vis, inquit, o Eryximache, quærere, invenies profecto Sophistas disertos soluta oratione Herculem aliosqne laudasse, quemadmodum peritissimus Prodicus, quamquam hoc minus alicui mirum videri debet, sed etc. Hac conversione motus Stallb. Platonem scripsisse censet : EvprjdetS 'HpaxXeovS plv xai aXXxay i ivyypdtpeiv (sc. avt ovS.) Dubito, num recte. Nam illud invenies additamentum est, ut videtur, Ficini, qui concitatioris hominis verba apta brevitate reddere desperaret, Riickert. interpunctione post doxpxdxaS deleta et posito post 6x&rpadSai commate sensum vetfborum ait esse; porro optimos sophistas. Etenim formula, inquit, ei Se ftovXst, cui plerumque non ndditor infinitivus, quem h. 1. appositum videmus, ita adhiberi solet, ut novum inducat vel exemplum vel argumentum. Accusat. rovS <So<px<$xds propter hanc, quam indicavimus, formulæ vim nou putem obiecti casum esse ad tixhpatiSau, quamquam supplendus hic ipse erit ad hunc infiuit., sed subiecti ad seq. dvyypdtpeiv. Inde patet, usque ad SvyypacpEiv omnia pendere e verbis ov Seiyov. Displicet hæc interpretatio tribus de caussis. Primum tl Se ftovXet nusquam reperitur cum infinitivis verborum coniunctum, ut novum exemplum commemorari denotet; deinde mireris post 6xtif)a6Sai interpunctionem, qua efiiciatur, ut xovS XPV^ ^ovS 6o~ xpidtds non cum dXEiftadSoct conjungatur, ad quod verba illa supplenda sint tamen. Postremo verba tovS xpijdtovS dotpxdxds e præcedente ov Seiyov apta tortuosam atque hiulcam sententiam efficiunt. Si quid video, Phædrus diettirus erat: si 8h ftovXei av <5xiif>a6$ax rovf XPV~ 6rovS 6o(pi6rfx?yHp<xxXEOvS ptv xaldXXa>y iizaivovS (sc, avTovf) xataXoydSrfY 6vyypd<pe3Y> tZsxoxahoyaSriv tivyyQacpEiv, 6 pUufStog Tlgodixos xai tovto fisv ytrov xai ftavfiad rov alX kyaye ?jdrj nvi lvttv%ov (hpttcd ccvdQog Cocpov, Iv (p ivrjdav ateg i iCEp O fttXtltftOS Tlp6SlX0S?E p G>t oS 8h ov, tovz ov 5 a vy fiadx (Sx axov ; Facit nobis* cum in hac reFiciuus, qui paullo infra addit in conversione: cui non gravissimum videatur? Sed cum nondum ad finem enuntiationis pervenisset loquendo Phædrus, . in mentem ipsi venit salis quædam laudatio» qua minus etiam mira Herculis aliornmque encomium indicari debeat. Igitur suppressis verbis "Epc&ti dfc ov, xovx ov Savfioc dTGnaxoY, statim pergit; xai tovto puv ytTOY xai Savfia(Stoy, aAA’ fycoys x. r. A. xovS XP ydTovS. Ironice hoc dictum esse y ut mox 6 /JeAxtdtoS ITpodtxoS, Stallb. docet. Sohleicrm. verba convertit: und willst du dicli auch untcr den edlen Sophisten umsehen, dass sie auf den Herakles und Andero in ungebundener Rede Lobschriften verfertigen, vie der vortrelfliche Prodicus. Riickert. ad h. 1.: XpydToi, inquit, sunt boni, optimi, die guten. Adhibetur enim hæc vox iq derisione. TovS xpyfaovS 6o<pi6raS nou Socratis verba sunt Sophistis infestissimi, sed Phædri, hominis a studio sophistarum non alieni, ut laudatio Erotis docet sophia stica arte composita 178. seqq. Vehementius autem quam iu poetas, Phædrus in sophistas invehitur, utpote qui, cum siot rerum utilium laudatores strenui, inprimis Erotem laudare debuerint. Sententia est totius loci ♦ Ist es nicht achreck licii, dass andere Gotter von den Dichtern gefeiert werden, dem Eros abfcr, dem altesten und segenreichsten Gotte auch vou koinem der vielen Dichter ein L«ed dargebracht worden ist? Willst du nuu aber die praktischeu Sophisten ins Auge fassen : dass sie uber Hercules uod andere Lobschriften abfassen, wie der tuchtigate uuter ihnen, Prodicas und das ist weniger noch xu bewundern, aber mir kam sogar eiumal ein Ruch zu Handen, in dem der Nutzen des Salzes auf bewundernswerthe Art erhoben war. xa\ tovto filv yTTOY xcl\ S av pa6 T ov. Unus cod. Vindob. et Vatican, liber alterum hoc xai omittunt probantibus Bastio atque Thierschio. Sed recte servant illud ceteri codices. Pertinet autem ad ?/ttoy, ut sensas hic sit: atque hoc minus etiam mirum est, quam hoc, quod in librum qu*udam incidi etc. Nec mirum est 7/ttoy præmitti voculæ, quum t ovcodtY habeat. Quam* quam non in promtu sunt alia huius collocationis exempla, Stallb. Iy cj ivrjdav aA,£f, Apto comparari iubet Stallb. Isocr. Helen. Laud. 304. tvy fily yap TovS /5oppv\tovS xa\ xovS aXaS' xai xd xoiavxa floyXySivTtoY iitaiveiv ovdeis 7too7fore XoyaY T]7c6p7jdEY. Cic. Brut* $. 47. Singularum rerum laudationes vituperationesque cou* scripsit, quod iudicaret hoc lora* C titaivov davfiuGiov i'xovres xqos w(fi/.uav • y.at aXXa Toiavta (5v %va XSoie Sv iyxexMiuaGfieva. r 6 ovv xoiovrcov fiev ittQi noXXrjV GxovStjv itoirjOaG&cu, "Egma Se Hijdtva Tta av&Q dxav ter otyiyxivca tls ravxrjvl xrjv tjpi toris esse propriom, rem angere posse laudando viluperandoque rursus affligere. Vid. Wolf, Prolegg, ad Demostii. Lept. XXXV* Restat, ut indicemus, cur Prodicus Ceus hoc loco fiii lr idxoC audiat. Multam operam posuisse perhibetur in verborum discrimine explicando, quæ 8iaipfdtff rcov ovopdxcov vocator Prolog, 358. A. Iloc studium acerrime perstringitur Prot. 337. A., D. et C, laudatur Piat. Lach* 197. §• 26. Hæc StalpedtS quamquam summopere a Prodico exculta, tamen Phædro tanti esse nou potuit, ut fiiXtidrofi Prodicum appellandum esse putaret. Satis notum est, Prodicum lucri caussa Epicharmi versum in ore gessisse: d 81 X £ ^P tc * v X&P a viP,£i. 8oS n xal Xapi n. vid, Axibch. 366. C. Sed ne hoc quidem satis caussæ est, cur fiiA XidxoS appelletur. Videtur potius, ut ita piAxiCxoS de eo valere, qui rerum laudem non nisi ex earum utilitate exaptat. Prodicus autem ne a diis quidem rationem utilitatis cohibere solebat, ut videre Jicet e dicto eius servato apud Sext. Empir, adv. Mathcm. 9. 18. i/Aiov xai defajnjr na\ Ttoxapovf xal xpTjvaS xat xaSoAov itdvta r d cocpsXovvxa xov ftiov rjpwv ol itaAaiol Seov S ivo puSctv 8ia X7}v ait avxcOv coepi- Anav f KciSditEp ol AlyiJitxioi xov NeiAov t xa\ 8id xovxorov Mtv dpxov Ji/prjxpav vopidSijvat xov 8h oivor Jiovvdov nal x d 8h vSaop Ilodsidcova, to 6h TXu p n Ilepaidxov xal ehee rcov evxprjdovxcov ditavxa. Addo Cic, de N. D* I, 42. m Quid Prodicus Ceus, qui ea, quæ prodessent hominum vitæ, deorum ia numero habita esso dixit, quam tandem religiouem reliquit?» Iam quod Prodicus fecit, ut iu deorum laudatione non deos, sed rerum utilitatem laudaret divino nomine insignitam, idem fero iu Erotis eocomio a Phædro factum. Nou in indolem inquirit atque iu naturam dei, sed rerum, quarum auctor Eroa esse perhibetur, utilitatem exponit j quo maiorem illam videt, eo maiore honore deum exornat nullo veritatis respectu habito* Non mirum igitur, si Prodicum maxime laudandum Phædrus censuit, ad cuius exemplar ipse laudationem Erotis composuit. Ceterum quod Herculis laudationem attinet, Riickertum audi ad h. 1. annotantem: Herculis laudationem scripserat (sc, Prodicus) in libro, coi oopai titulus, ex quo notissimam de Hercule in trivio fabulam mqtuatus est Xcnoph* Mem* II*, 20. Prodici quippe admirator usque adeo, ut, quum in Boeotia vinctus esset, quo tempore ibi sophista versabatur, vade dato ad audiendum eum o carcere prodiret auctore PJiilostr. vit. soph. I, 12. ro ovv x oiovtov seqq* Vulgo post -dpvij<5<xi comma positum reperitur, punctum post Wyttenbach* Qttv a^ltog i(twj<Sai - ukX ornag tffilbftcu toGovtos S-eos ! Tavxa 8tj poi SoxtZ ev tiyuv ®ccZ8qos. eyui ow Int&vfico a fi a (ilv tovra iqctvov elgeveyxeZv xal ^txQiSao&cu, afict de tv tc3 xccqovti itQ&nov jioi 8oxeZ Bibi. Crit.^T. I. YoL, ra. 10. oti ante ovxcoS inferciendam cenanit ; Steplianus coniecit a\\’ ovxcaS TjpsAijdSai xodovxoy Seov. Non mirum, lumines doctos in verborum structura admodum hæsisse, in qua componenda ipse, qui loquitor, impeditum se atque implicitum sentiebat, Addita ovv particula manifesto indicatur, verba superioribus annectenda esse; sed quoniam omissa sunt illic, e quibus hæc exaptari potuissent, xovx vv SavpadxaSxaxoy; factum est, ut quædam structuræ ambiguitas oriretur, et dicenti, et audienti molestissima. Ex hac structuræ difficultate ut se extricaret Eryximachus, dissecto inceptæ structuræ filo pro infinitivo indicativum posuit. Hinc bene habet exclamandi * signum, quod post &eoS positam est ab interpretibus, minus probem post vpvijdai, Verba convertenda sunt: Dass, sage ich, an solche Dinge viele Miihe verschwendet wird, den Eros aber Iceiner noch wiirdig zu feiern versucht hat, sondern so vernachlassigt wird ein so segenreicher Gott! a^icoS v pvrf dat. Wolfiu» ad verba tc3 6b "Epooxi ptj6bv iyxoopioy annotavit: Man muss annehmen, und dies scheint mir das wahrste, dass Platon vorsatzlich seinen Phædrus etwas sagen lasst, das nicht gegrundet war. Viro doetissimo concedimus, Eroti laudatores vix deesse potuisse ; sed cavendum est, ne Phædro aliquid imputemus, quod nec cogitavit nec dixit. Negat tantummodo repertum esse adhuc, qui laudem deo dignam ediderit, non negat, prorsus neglectum iacerc atque contemtum a poetis sophistisque deum, Iam quid sit laudem deo dignam edere s. dB,iooS vpvijdai (roV Seoy), infra paullo explicabitur. ipavov elfey eyxetv h, e.' symbolam dare. Non caret lepore in symposio philosophico hæc dictio, de cuins tror pico usu conferri iubet Stal». Casaub. ad Theophr. Charact, c. XV. xo dpijdai xov Seov. Minus qusfcrendum h. 1. est, quid omnino xodpEiv significet et aB,iooS v/ivelv, quod paullo supra legitur, quam qua significatione hæc verba adhibuerit Phædrus. Socratem ipsum interpretem sume 198. E. x 6 dk apa (sc. ro iyxcopia^Eiv') ov xovxo jjy xd xa\co$ ixaivEHy oxiovv, aAAcz xo aZs pkytdxa av axt$ iv at x ai itpaypaxi xal co S xdWidx a iav x e y ovxgdS iav xe prf' el dfc TfiEvdrj, ovdbv ap yv izpayjxa x. x. A. Atque eodem fere modo ipse Eryximachus 177. D. Soxei yap poi t inquit, Xpijyai txadxov ypoSv Adyov eItzeiv Inaivov *EpooxoS cJ S av Svvyxat xaWidx ov. v rj ptv iy \6yoiS . Wolf* convertit : eine reichhaltige, weit 4 tlvui rjuiv toig xuqovOi xoOfiijtiai rov &tov. tl ow D £ vvdoxei xai vfilv, ytvoiv’ civ rjfiiv iv koyoig ixavi) dictTptfir). doxei yaa fioi yjirjvca Zy.utirov i^fiwv kbyov tiiteiv htaivov "Eqmos 1% i dsha wg av Svvtjrai xakkidrov, a$yuv 61 QcuSqov icgtotov, inudrj xai arpsJrog xaraxuzai xai 1'tiuv cifia xarr/Q rov koyov. OvStlg Coi, o3 ’EQv£lntt%£, (favea zbv Eoxqcizi), ivavzla iprjcpitilauftige Materio zum Reden. ypiv iv X oyotS idem fero est, atque yperipoiS Ir A oyoiS. Sensus est.* Wenn nun auch euch wirklich so diinkt, so hatten wir in aasern Reden sattsame Unterhaltung» De structura huius enuntiati vide ad 176. C. Minus probabilis Stallb. ratio explicandi est hæc: tl ovv %vv- xai vjuiv, ovtco Ttoicoptv yevoiro yap av ypiv iv Aoyoi$ ixavy biarpifty. i tz\ btB,ia. Sic Bekk» Stallb* alii; Riickertns veterum editionum lectionem imbLB,ia in tettum recepit usu Homerico nixus, quem Plato haud raro imitatus sit* Vid. F»uttm. Lexil. 173» seqq. Fortasse recte habet iitibiByia^ ubi narratur, quo ordine aliquid factum sit; contra quo ordine aliqnid fieri debeat, ubi indicator, rectius ini 6e%id exhibetur, v. c. in Piat, de rep, IV, p, 420. £. xai rovS xtpapia? xaxaxXlvavraS t inibi%ia Ttpoi ro itvp btanivovrds Tt xai tvcDXovpivovS H . T. A. De xPV y Cct verbi potestate J es miisse wolleu, vide annot. ad 176. E. narrjp rov Xoyov . J7anyp vocis insolentiam Stallbaum* leniri posse arbitratus est addito exemplo Phædri 257* B* &aidp6s re xai iyco Avdiav rov rov Xoyov nazipa alxioo pevoS. Fortasse EryxtfBachus rursus ad Euripideum illum versum respexit ovx ifioS o javSoS, aXX* ipffS jirjrpo S napa, atque a se quidem profectum sermonem negat: patrem eius Phædram esse contendit* y ra i p anxa. De his verbis vide Commentat. de Piat» Symp, Certissimum autem esse existimo, Platonem his verbis lectoris animum ad futuram Socratis orationem tanquam ad caput libelli dirigere voluisse. Ceterum ne mireris, cur, cum Socrates ra ipoxixa initizatiSat dicatur, Aristophanes Bacchi Venerisque cultor nomiuetur, Agatho et Pausanias indicio addito nullo ad Erotis laudem celebrandam promti perhibeantur: Schoi. habet s. v, f Aya$QDVoS rpa yaSt ini paXaxia zaby . yv b* ovtoS ... itaiSj 'ASyvaioS .... naibixa JJavbaviov rov r pay ixov, x. r. A. Qui mutuo amore se complectebantur, iis nihil iucundius contingere potuisse consentaneum est, quam laudationem Erotis. Non commemoratur autem h. 1. Pausaniæ et Agathonis amor mutuus disertis verbis, quod tum temporis notissimus erat. ovbh pyv 9 Api(StO(pdvTjS. ovbh fiyv illatam post ovre ap t rta. ovts yaQ av xov lya c<ito<p>j<5aiui, og ovdiv gtijyt alio IniGtotGxfai rj ra Igatixa, ovts xov Aya&av xal e ITavUuviag, ovds yrjv ’AQiOTu<pdvr t g, a xsqI AwvvGov xal 'AtpQoSktjv xdoct tj diatQcjli), ovds allog ovdelg tovtavl av lya oQa. xal r oi ovx l| iGov ylyvstai 7jy.lv Tolg vGtcctoig xataxstfdvoig ' ali’ Idv oi xqogQsv txavu g xal xal wg sYxaOiv, IgaQxtGst r}yZv . alia tvxu prime respondet Latinorum neque vero etiam, quibus verbis res quædam induci solet, quæ maioris momenti est, quam res paullo ante per simplex neque commemorata. Igitur cum gravitate Aristophanes totus perhibetur cura Baccho et Venere occupatus esse. De Baccho liquet, nam res scenica, inquit Stallb., Baccho erat sacra, vid. Casaub. de Satyr. poesi 9. ed. llamb. Venerem autem commemoratam h. 1. censet Riickertus, quod plenæ sint ve n eris Aristophanis comoediæ. Wolfius ad h. 1. annotat : In wiefern er mit der Venus zu thun gehabt habe, bezieht sich vielleicht auf einen Umstand, der der Gesellschaft bekaunt sein konnte, fiir uus aber verloren gegangen ist, vielleicht auf die Sitten ' des Dichters. Aliter nobis videtnr de hoc loco statuendum esse, quamquam in hujusmodi tenebris quis clare videre se audeat dicere? Ilaud raro Socrates nomina propria facili quadam litterarum mutatione corrumpere solebat atque ita immutare, nt nomen existeret, quod aive laudem sive vituperium exprimeret. Exemplo est 198, C., quo loco Gorgiæ Gorgnsque nomina inter se conferuntur lepidissime. Adhibita accentus mutatione in ’Ayd$oov et dya~ Scov nominibus ludit 174. B. Quid, si etiam hoc loco in Aristophanis nomine lusit? Significat 9 Api6xo<pd.V7}S cum, qni optimum prodit. Optimam autem, veteri proverbio, vinum et venus est, quod Græce audit: dptdxov diovvdoS xal *A(ppo~ dlXTf . x ai x oi ovx i B, Id ov —<*AA. Magnopere se torquent in huius loci explicatione, qui xal xoi conianctim exhibuerunt. Ut gravior esset xoi port. affirmatio, vocula ex scriptoris sententia initio enuntiationis ponenda erat. Id quoniam vetant fieri linguæ leges, xai expletivum præpositum est, do quo 6. diximus. Latine reddenda sunt verba: Pol non æqua couditione, qui ultimi consedimus, utimur. Quæ sequitur aWa particula, ita commode explicatur, nt omissum cogitetur, quod facillime suppleri potest: 7 j/ieiS ovv ovx ipovfiev^ «AA* idv iBiapxidei Locus nostro simillimus est Parmenid. 128. C. xai xoi GJSnep ye æl Adxatvai dxvXaxeS ev pexaSeiS xe xal IxveveiS td \£X$ivx a. aXXd npuxov fiev Ce xovxo Aay$dvet, oxi x. x. A,, quo loco ante aWd facillimo suppletur ovx zvpeZ xrjv afa/Seiav. 4 * ! aya9y xaTaQ%itto OtauSpog xtu lpta[HCc£ha rov "Egona. Tavta S>) xal ot nXHoi xaw Eg uqu £ we<p«<Sav t e xal 178 helevov axtg 6 Zuxqkti] g. ndvrav ylv ovv a exadros tfotev, ovre navv 6 'AgiOroSyyog lu.iy.vyto oirt av tyto « helvos Ueye mxvtct. « ydliGta xal av l<5o£e fioc d^ioyvrjfiovevtav sivca, tovttov v/iiv iga exdtStov xov loyov. tffiiv to iS v6tdx 01 $ xax an eipkv o tS. Dictam supra est 175. C. xov ovv 3 'Ayd Saova, x vyxdveiv yap kdxotxov naTaxalpevov, povov * Jevp cpctvai, oo 2ooxpaxeS f nap iul xaxaxeido. Sunt igitur ol vdxaxoi xataxeipevot Socrates ct Agatho. xv XV dyaSy. Formula erat, qua feliciter succlamare Græci solebant iis, qui aut navem conscendebant, ant ad bellum proficiscebantur, aut aliud negotium suscipiebant, cuius incertus eventus esset, cfr. Griton. 43. D, dW\ gj Kpitcov, xvxy aya$y. navxeS dpa £vvk<pa6 av. Wyttenb. scribendum coniecit dpa pro dpa t qua contectura efficitur, ut omnes uno ore consensisse dicantur. Hoc consentaneum est convivas fecisse. Sed quoniam non sine turba et clamore hoc fieri poterat •* nt quietius convivæ egisse viderentur, dpa non dpa Plato scripsit. De hi^ius particulæ significatu vide Heisigii annot. ad Oed. Coi. Enarr. CCVIH. Ortum dpa est ab apeo, soletque adhiberi, ubi ab argumentorum enarratione oratio ad finem tendit, h. e. ad conclusionem. Et cum singulos convivas Socrates nominasset ita, ut simul, cur ad laudem Erotis prædicandam parati essent, caussam adderet: ' om nes igitur consensisse perhibentur. Minus apte Schleierm. in conversione: Hierrait nun stimmten dann anch die Uebrigen alie uberein, ovre navv 6 *Api6t o et 1 J' poS. De horam verborum fine^ vide quæ dicta sunt in Commentat. de Piat. Sympos. Minut placet, quod Stallb. attulit ad ad hunc locum: Caute, inquit, hæc interposuit, ne legentes in eam inciderent opinionem, ut has orationes revera habitas, non ab ipso cuiusque ingenio convenienter fictas esse putarent. a^topvypovevtcov elvai. Codd. plerique a£,io pYTjpovevxoY j Bodl. omisso elvai 00 habet dZtopvrjpovevxov; in Paris, uno, Vindob. duobus pancisque aliis d&iopvijp6v£vta exstat, quod Bekk. in textum recepit, quem Stallb, Riickert. alii secuti sunt. Videlicet docti viri negant, a^topvripovevxovS oratores vocari posse, atque non nisi orationes illo epitheto recte Insigniri. Aliter nobis de hoc loco statuendum videtur. Verba xovxoov vpiv ipoo kxadtoy xov Xoyov ad præcedentia referantur drv UoB,k poi dZiopvypovevxcov elvai: verba a pa\idra nihil habent, quod ipsis 9 I Cap. VI. Flgarov (ih> y«Q, Cstuq Xiya, Irpi) &ui8qov aQ^dftivov tv&ivdt xo&tv ktyuv, ori filyag &tos ut) 6 ”Equs xal fravfiaatos Iv av&Qthitoig re xal &Eolg, sroA Aa%jj fiiv xal aXXy, ov% rpiMtd de xatd rtjv yivEdiv. rd 'yuQ Iv tolg XQtafivzcccav tlvcu tbv &eov, tlyuov, ij 8’ os' tex/iq- B respondeat. Igitur dubitari nequit de xai voculæ potestate, Kctl nimirum auget corrigendo sigoificatque atque potius. Exempla si requiris huius usus, vide Stallb. ad Apol. Socr. 23. A. Convertenda autem verba sunt: Was mir nun am meisten oder besser, welche Redner mir am wichtigsten und merkwiirdigsten zu scin schienen, deren Keden will ich euch einzelu darstellen. Proprie dicendum erat oi E8o£dv poi p <x\i6xa a.B,iopvjjpovevxoi elvai, xovxarv .... Genitivi e præcedente d exapta ta sunt, quod xai addito quoaiam pæne evanescit, infra positum habes xovxgov vplv ipdb kxa6tov xov Xoyov. Ceterum ex his verbis iodicnri licet de Apollodori ingenio, qui orationes non tam ex orationum rationibus, quam ex auctoritate et celebritate oratorum indicabat. Simili ratione paullo infra 180, C. non orationum, sed oratorum oblitus esse dicitur Apollodorus his verbis: $al8pov p\v xoiovzov riva \6yov Z<pij tinuv, pera $at8pov aAAovS’ tivaf, (li. e. oratores non orationes,) elvat, ojy ov jtavv dispvt]liovev ev. icp&xov p\v yap. Phædrus demonstrare studet, Erotem deum antiquissimum et honoratissimum esse, atque summorum bohorum, virtutis atque felicitatis benignissimum auctorem. Vide Comment. de Piat. Sympos. Ceterum de Phædro, Pythoclis filio, quem Socratis æqualem fuisse negat Athenæus XI, p, 505. F., et qui in Protag. 315. C. inter Calliæ convivas memoratur, rectissime Stallb, m Erat inquit, homo mollis ac delicatus, <Soq>oS T a ipGDZixd vid, Phædr. 227* A, Sectatus autem rhetores Siculos, iuprimis Tisiam et Lysiam, mirifice sibi placebat in oratione comenda et calamistris ornanda» vid. Phædr, p, 227.» 273** al. Itaque oratio, quam Tlato hic ab eo habitam facit, habet nescio quid fucati coloris et ornamenti, ut facile appareat, hominis ingenium et mores ut ceterorum convivatum, q Platone ad ipsam veritatem esse expressos. rd yap iv xoiS iep£6fivr xaxov. Sic optimi codd. Legebatur olim iv roiS TtpetipvtdXoiS sequente elrat xc ov Segov. Non dubium est, quin dixerint antiquitus Græci iv xoiS itpstipvtdtoiS Tipedftvtarov et iv raiS nps6pvrdxaiS itpstipvtaxr\v\ sed usu loquendi factum paullatim est, ut non solum iv xo U ltpE6fivtaxoS dicaretur, sed qiov de tovtov' yovijg yc<Q "Eoatog ovz elolv ovre ktyovrcu vtc ovdevog ovre ISiutov ovre TCoitjzov, aAA’ 'HaioSog xquwv filv %aog yeveO&ca (ptjOlv, ' avtdp inerra etiam iv Toi? rtpedfivtdry, Videlicet ea amplitudine verba £ v toi? esse voluerunt, ut quæ generis discrimen non suscipiant, quasi dicas, omnium rerum, quæ cogitari possint, antiquissimam, maximum, pulcherrimum. Exemplum huius structuræ est 173. B. napayeyovei 8* iv ry dvvovdine 2ooxpdrov? ipetCrrj? cov iv toi? paXidra tcor rore. Adde Symp, 178. C. iv xoiS 7tpedftvraro? elvai. tifiiov, i / 5* o? . In upo Vindob. exstat eido? pro y 8’ d?, ex qua scriptura, dupliciter posita rifiiov vocis syllaba finali, rijiiov ovetSo? effinxit Creuzerus ad Plotin, de Pulcritud. p, 146. Consentire videtur nobiscum vir doctissimus, tlpior verbum hoc loco "admodum frigere, neque nilo modo præcedentibus dei epithetis ^avpadro? et piya? respondere. Exspectaveris potius superlativum, qui exstat apud Aristot. Metuph. 1. 3. rifUQora* rov yap rd Ttpedftvrarov, Non mutandum est y 8 1 5?, quibus verbis ipsissima Phædri verba premi manifesto indicatur. Phædrum nutem dixisse reor: r o yap iv rot? nptdfivrarov eivat rdr 3coV ov rifuov . Addita negatione et interrogatione instituta efficitur, ut" orationis vigore vis superlativi compensetur. Ceterum eo facilius scribæ passi sunt negationem a præcedentis verbi syllaba finali absorberi, quo minus iotelligerent, interrogandi signo forte, ut fit, oblitterato, qui possit non honorifica esse laus antiquitatis. T EXfltf ptov 8 £ TOVTOV. Hacc verba si abessent, a nemine desiderarentur, et facilius suaviusque flumen oratiouis procederet. Cui euim non arrideat, enuntiatorum iunctura hæc : rd yap iv t 61? 7fp£(jpvraxov elvai rov Stov ov xt/uov; ?/ 8 9 u?, yovy? 8e,”Eporo? x, r.A. Cave tamen otiosum additamentum T exuypiov tovtov verba cen seas. Nimirum orationis continuitatem ita intercidunt h. J., ut gravior fiat caussæ commemoratio; simulque indicant, quoniam oratorum, ut videtur, propria sunt, Phædri orationem verbo tenus referri,# Huius rei, h. e. accuratissimæ repetionis, iudicium sunt etiam ?/ 8 ds verba, quæ Apollodorus posuit, ut clarius indicetur, iuitium orationis non nisi Phædri sententias, Aristodemi, non ipsius Phædri verbis descriptas ( ap^dpevov iv$£v6e itoSiv') contiuere, nunc autem ita pergi in repetenda oratioue Phædri, ut etiam ipsa eius verba repetantur. Ceterum perraro xexpypiov 8i, paprvpiov 8i, similia ponuntur, quia in subsequentihus yap part. reperiatur, v. c. Plat, de Legg. VII. 821. E. r expypiov 8i, iycd tovtov ovre vio? ovre itaXat axyxoa depov. ovx eld\v ovte i.iyovtaiy II. e. neque sunt revera parentes Erotis, neque esse a Vat £vpv6xspvo?, Ttdvtcoy e8o? a<5(paX\? aiei f ’H8’ "EpoS. &rj(Sl {ietcc ro %aog 6vo rovta yeviti&cu, yrpv re 'Aoi "Eqch tcl. IIccQpsvldr ( g 8e trjv ttvttiiv liyzi, quoquam perhibentur. Non esse revera parentes Erotis, non probator; non dici a quoquam ita tantummodo confirmatum liabes, ut allatis versibus quibusdam, quid Hesiodus et Parmeuides de Erotis ortu tradiderint, edoceare. Notabis igitur, quam Plato carpit, levitatem argumentandi. ovxe i 8 1 cozov . ’l8iarr?]f latissimi significatus verbum est, quod plerumque ex opposito accuratius definitur. Igitur non placet Ficini conversio: Id autem ex eo c o 11 s t at, q u o d parentes Erotis a nullo vel poeta vel alio quovis descripti sunt. Nec prosarium scriptorem cum Stallb. interpretari velim Idiooxi]? vocem. Antiquiores enim philosophi, ut Parmenidis exemplo docemur, prosa oratione non usi sunt, cfr. Olympiod. ad Phædon» p, 65« E* izoiTjxaS XeyEi ( sc. o JlXd ro ov) llapjiEvL8?fv f 'EpTttdoxXiot, *Entxappov* ovxoi ydp x. t\ A. Consentaneum est autem, philosophos et poetas ibi tangi, non poetas et prosarios scriptores, tibi in Erotis originem inquiritur» Convertit Schleierm.: von irgend cinem Dichter oder andern Erzahler» Exempla si quæris IduaXTj? vocis ex opposito explicandæ, legitur infra 178. D. ovxe tcoXiy ovxe ISiqjxtjy h. e* vreder ein ganzer Staat nocli ein einxelner Biirger. Prot. 322. *C» ei? Ixooy laxpixijv itoXXoiS IxctvoS l8icoxatS x* x. A. tprjdl pexa ro x^oS x a i ”E p m r a. Hæc verba quoniam cum autecedentibus nullo modo consociari possunt, Ileindorf., quem Schleierm» secutus est, post Iloio8oS pronomen relativum o? ponendam ceusuit, Wolfins <pij6\ 67 scribendum existimavit. Ileynius, Astins, alii, verba glossema censent, quod iudfcium Riickertus probaret, si Socratis hæc verba essent, non Phædri hominis inepti* (?) Sed ipsum audi Kiickcrtum: In Phædri, inquit, oratione nihil decerno, quæ tota tam inepta ei/, ut ii tollere velis omnia t quæ displiceant, haud scio, an nullum versiculum sis incolumem habiturus . (!?) Plato poetarum versus laudare solet duplici modo» Aut nudos versus afiert, aut commemorat aliquid, quod idem in sequentibus versibus continetor iisque comprobatur. Atque huius quidem rationis exemplum occurrit p, 195. D. n OytjpoS ydp *Ax?}v Seoy xe <pj]6iv ejvcn xa\ ditaXr/v' xovt yovv 71 6 8 a S avxij? dita~ Aou? Etv at, XlycoY Tij? piv$' djraXol TiddeS* ov ydp iit ov6eoS niXvatai y aXX’ apa 1 ) ye xax* dv8poav xpdaxa fiaivei. Prioris rationis exemplum est 197. C. Nusquam, quantum scio, poetarum versus laudat ita, ut prolatis ipsis eorum prosariam explicationem addat. Fortasse cum Riickerto foedidam quandam Phædri sedulitatem Platonem notaturum fuisse contendis. Audio, / f » npoitititov pkv * Epcora Itetur pijritSato xavrojv. C Htitodu 81 xal ’Axov<slk ag ofiokoyti. ovta itolkct%6&tv neque probo tamen. Nam hoc certe negari nequit, Phædrum recte loqui potuisse, ut non credibile sit, eundem hoc loco balbutientium instar locutum esse. Scribendum videtur esse: dAA’ 'Hdlodof xpturov plv xdoS tp?j6l yevidSat avtap Ixeixa tpj]6l yai’ ev pv 6t epv oS, nav tcov 28oS adqxxMs alsi rj 8 * "EpoS. Repetitum tprjdlv est, quo magis pateret, ab obliqua oratione ad ipsa poetæ verba trausiri. Factum autem videtur esse casu quodam, ut tprjdiv a sede sua in eo loco, quo id codd. exhibent, collocaretur, ubi ansam dedit nescio cui sciolo Hesiodeos versus prosaria oratione explicandi. De tprjdi verba ipsa poetæ indicante A. $al8poS yap b«xQTore itpoS pe dyctvcottoov Aiyet* ov 8eiv6v, tprjdiv x.r. A. Adde p, 202. C. Tcal iyco eluor, TtCOSTOVTO, 2<pTjv, \iyeiS. Alcib. II, p, 142. c. 8. A iyei 8i xooS tu8i * Zev fiocdikev, r a plv a, <prj6i, xai evxopivoiS Ttotl avevHTOiS ctppi SiSov, rcc di 8eiva xa\ evxopivoiS axaA dB,eiv yteXe-vei. Tlap pevidrjS 81 tcov, Hæc quoque verba sunt, qui expungenda censeant. Omisit ea cum superioribus tprfdl pera ro xdoi 8vo zovzgo ' yevidSai, yrjv re xal " Epcora, Stob. in Kclog, phys. I. 154. Verba sanissima esse iam colligere possis e præcedentibus verbis ov8l idtturov ovre icotrjtov, Quibus ! commemoratis et poetarum et philosophorum certe unum exemplum laudari debebat ; si Hesiodum solum Phædrus laudare volebat, philosophorum mentionem facere non debebat. Verba sanissima esse etiam e rectius explicato TevidecoS verbo patebit. Sic statuo: Duæ sunt in Mythologia Græcorum Veneres, quarnm altera maior, altera minor ætate, Atqne minor quidem dea, *Aq>poSirrjS nomine insignita, a poetis celebrabatur, a populo colebatur. Maior natu dea, quam numen rectius voces, iis tantummodo nota erat, qui omne studium in coguo&cendis rerum caussis ponebant, b. e. viris philosophicis, Factum autem videtur philosophorum inter se dissentientium industria, ut plus minus divinæ dignitatis dea maior nata particeps haberetur, et cum vario modo spectaretur, ne certo quidem nomine insigniretur. Tivediv eam vocarunt, et $i\lav f et XaoS ; æque, qui fons est magnæ confusionis, ab A<ppo8l r rjS nomine abstinuerant, quin maiori illi deæ interdum attribuerent. Sic Plutarch. Erot, 756. F. UtppoSityv posuit pro Tevedet, sed addita Ipycav voce, qua nominis mutatio satis excusatur: 8io IIappevl8ijS plv axotpcdvei r ov "Eptura rtuv ’AcppoSirrjS ipycov xpetifivrocrov iv zy xodpoypacpia ypdtpcav * xpoSzitirov plv * Epoota h. r. A. rive 6iv autem Parmenidei versas subiectum esse, etiam Aristotelis verbis probatur Mctaph. 1. 4. xal ydp ovroS (sc. fla p pe opoAqgtirtu 6 *Eqc>s iv rofe XQE<S(Svtatos tlvai. XQtaflvtorros ol tw ptybSxsov &ya9mv ij ftw a?ttos itfrtv. ou viSrfS) xctxadxEvdZoov rrjv tov navxoS yivediv' npcvxidxov p&v, tprjdiv f "Eparxa Sevtv pr/xldaxo ndvxcov. Notasset enim, si revera abesset, sabiecti absentiam philosophus. Satis notus autem Græcismus est» quo dicitur trjv Ovediv Xiyei nptoxidxov x. r. X, pro Akytt * npoSxidxov ptv rj rivEdiS *Epooxa Segqy pTjxidctxo ndvxoov. Iam patere opinor, Hesiodeos versus cum Parmenidis testimonio optime convenire. Nam quod Xaos apud illum est, ttyedis Parmenidi vo catur, Igitur nullo modo probanda est ea evplicandi ratio, qua Phædrus callide dicitur subiectum versiculi reticuisse, ne quod testimonium pro sua sententia afferat, quod idem contra ipsum testari nimis manifestum sit. Verendum nimirum erat, ne quis convivarum, qui Parmenidis versum memoria teneret, erroris atque fraudis loquentem accusaret, aut, si non teneret, e vestigio subiectum rogaret. Ceterum quod terram simul Hesiodus commemorat, (videlicet ut esset, quo incedere Eros posset), id ei non officit, qui deorum antiquissimum Erotem probaturus est. Addere placet Simplicii ad Arist» Phys. 9. revidecaS definitionem. Indicat nimirum, Parmenidem habuisse $eg5y alxiav Scripovct iv pido» ndvxarv, T] navxct Hvftepra, quam 3 Avdyxrjv s. xrjy xAydovyov Stallb. minus accommodate interpretatur, xal *Axov diXe uf o /iodo y e 2. Suidas habet; *Axov~ diAaoS, Kafia vlof 9 ‘ 'ApyeioS ano KepxdSoS noÆaS, ovdtfi AvAiSoS nXrjdiov, IdxopixoS npedftvxaxoi * iypanpe <5£ yeveaAoyiaS ix 6iXx oov ds XoyoS evpelv tov naxipa avxov opv&avxd riva xonov xrjS oixiaS avxov . Hinc de Clem, Alex, testimonio iudicabis, qui Strqm. VI, 629. A. Acusilanm nihil nisi Theogoniam Hesiodeam in prosam orationem convertisse docet. Phædrum Acusilai auctoritate temere usum esse contendit Stallb. Habet, inquit, hominis oratio, ut iam supra dictum est, nonnihil sophistici acuminis et tumoris. Aliter nos, atque fecit Stallb,, de Acusilai testimonio indicamus. Videtur Acusilaus Argivus non Hesiodi solum mythos collegisse atque in prosam orationem convertisse, sed etiam aliorum poetarum narrationes addidisse, ut fecisse constat omnes eos, qui Logographorum nomine insigniuntur. Iu tanta autem, quanta erat antiquitatis farrago mythorum, critica abhibita sedulo caverunt, no discordia etinter se pugnantia colligerent. Fieri igitur poterat, nt Acusilaus interdum ab Hesiodo discreparet; igitur illius testimonio Phædrus uti potoit satis commode, cfr. Otfried Mulier ia den Prolegg. zu einer *isseuschaftlichen Mythologie 13.: Iudcssen hatten sie (die Logographen) zugleich die Absicht, die Mythen zu ordnen und io Zusammenhang zu briugen, woriu ihnen auch schon die kyklischeu und geueslogischen Epiker vorangegangen wareo. Bel diesem yuQ %yay typ tlxsiv o zi fieltov louv ccya&otUtov&vs vtco uvzt, ij iQætijS * Kt tQCKSzi] ncadixu « yag Ordnen mussten natiirlich oft Mythen vorgezogen und aufgenommen, andere zuriickgestellt und iibergangen, es mnsstc eiue gewis.se Kritik geubt werden. ovtcj 7t oWaxoSev opoXoy eiTai. Parmenidis Tersum delere dubitarunt interpretes non pauci ideo, quod ridiculum e&set, solo Hesiodi et Acusilai testimonio laudato ita pergi : ovzca xoXXaxfaty opioXoyEitau Hæc verba num excusabiliora censes testimoniis allatis tribus? Speciosius quam verius annotat ad h. 1, Wolf, : Er braucht, wiewohi er nur drei Gcwahrsmanner on-gefiihrt Hat, TtoXXaxo^EV, weil em jeder von diesen das Haupt einerSekte war, au deren Gruudsatzen sich eine Menge anderer bekannten. Quid tandem? Num ad Phædri confugiendum est sophisticum illum tumorem? Non, placet. Ovtgd seiungendum est a tfoXXaxb$EY verbo, non arctius cum eodem coniungendum, quod interpretes ad unum omnes fecisse video. Ovtcj est, ut alias sæpissime, hac, qua dixi, ratione, hoc modo. Scbleierm, verba convertit: Von so vielen Seiten her wird dem Eros zugestanden, unter die altesten zu gehdren» Phædri hæc potius mens est: Auf diese Weiao wird noch von vielen andern zugestanden, dass Eros der alleralteste i st. Ovtcj vocis sic positæ si exempla quæris, cf. Piat. Menex. 240. A., ubi commemorata Persarum regum felicitate hæc leguntur: ai di yvwpai dedov- i Xcjpivai a7tocvtcov dv&pujecay ?]dav • ovtcj noXAd xal peyaXa xal pdxipa ykvij narotdEdovXojpkyrf t/v Tf TJtpdcoy dpxrf t h. e * hac ratione factam est, ut multæ et magnæ atque fortissimæ olim nationes Persa- 4, rum potestati subiicerentur. Adde Symp. 188. D. ovtcj KoXXr t y nat piydX?jy, paXXov 6£ itdtiav dvvapiv ix Et HvXXt/PSrjr p\y 6 7CaS "EpojS, quo loco e» sententiarum nexu patet, ovtcj esse hac ratione, hoc modo. itpEdftvTaToSdecjy peyidTcoy ct y a $ gj y ijplv aftloS IdtlY, Ficini, ut videtur, horum verborum conversione motus: Cum vero talis sit, maximorum bonorum nobis est caussa, Bastius scribendum coniecit: irpoS dfcrouro» tmr % peyidtcov h. t. A. Frustra. Transitur his verbis ab altera oratiouis parte ad alteram, h. e. ab ætatis ad beneficiorum commemorationem. Non omni ex parte Græcis verbis respondet conversio Stallb. ; Quem ad modum autem est deorum antiquissimus, ita idem nobis est auctor maximorum bonorum. Est enim, quam ille non reddidit convertendo, species argumentationis verbis admixta, quam sophistarum sectatores captare solebant. ov yap iycoy noti ipadxjj tc aiStxd. Riickertna ad h. 1. annotat: Non accurate hæc disposita sunt; quum enim esiet dicendum: nullum est maius bonum homini, XQrj ctv&Quxoig yyEi6&ccc itavros rov (Uov toTg t-dlhivGt, Aul cos (hmOst&ttt, tovto ovte fcvyyivsuc ola re tfinotuv quam A PRIMA IUVENTUTE probus AMATOR, et postea AMANTI PUER similis, sic eloquutus est, quasi otrumque ad verba evSvS vico ovxi esset referendum, Quod fieri non potest, nec voluit cogitari orator. Notandum hoc duxi, sicut alia multa in hac oratione, quo magis fiat perspicuum, quam multis ea vitiis laboret in omnibus, quæ ad sententias earumque cohærentiam pertineut. Quod quum perspectum fuerit, qua cautione in textu talium locorum castigando utendum sit, plane iotelligetur. Cur de uno eodemqne homine accipienda sint hoc loco, non DE DUOBUS HOMINIBUS MUTUO AMORE se amplectentibus, vioS et ipatitijs verba, equidem caussam nou video. Ruckerto non rectius Sdfileierm, verba interpretatas est: Dean ich meiues Theiles weiss nicht zu ssgen, was ein grosscres Gut ware fur eiuen Iiingling, ais gleich ein wohlmein en der Liebhaber oder dem Liebhaber ein Liebling. Ad xaiStxa repetendum interpretes censent jf/aj/dta. Minus apte, ut videtur. Nam nihil melius esse iuveni quam probum amatorem, Phædrus ita profert, ut iureni opus esse indicet homine aliquo, cuius præceptis et exemplo melior fiat. Non potest autem is, qui melior reddendus est, eius, qui meliotem reddit, h. e. AMATORIS epitheto ornari. Si igitur XPV& *oS nomen repetendam est, ad ipadty referendum est, non ad kaidixa. Ceterum Riickerto assentimur de structuræ molestia querenti, qua et ad AMATOREM et ad amusium verba non referri non possint: ev$vS vico ovrt, de lectionis veritate non assentimur; sedulo enim cavendum est, ut nimio studio servandæ alicuius lectionis ne iniusti simus atque vitia v alicui imputemus, qui nulla commisit. Ne multis, scripsisse Plato videtur: o v yap iyooy &X& sIxeiy, oxi pst£ov itixiv dyaSov ev$vf vico ovxi, Tjipadrrjs xal ipadtjj, (sc. XPV&&) V ^ou6txei 0 Sententia verborum hæc est: Denn ich kenne kein Gut, das eiuem gleich von dea friihesten Iahren an dienlicher ware, ais ein verstiindiger Liebhaber, und das diesem ( dem verstaiidigen Liebhaber} dienlicher ware, ais ein Liebling. avSp cotcoiZ rjyzi6$ ail De jjyEidSai verbi structura vide sis Indices. Ceterum interpositis verbis pluribus a verbo, ad quod pertinet, seiunctum est xoiS piXXovdi xaXdoS fttQo6E62ou, ut vis maior esset enuntiati. Sensus est: deno was den Menscheu ein Leitstern sein muss des ganzen Lebens, nam licii denen, welche recht zu lebeu wunschen, cfr. p» 198. E. ro 81 apa, (gJs’ Hoixey, ov tovto rjv x 6 xa~ XcoS iit ot.iv eiv otiovv x. T. X. f ad quem locum vid. ann.ad 202. C. tj xoXprj6aiS dv tiva. pij <pavai xaXov x e xal svdaipova $ Eooy elvca ; tovto ovtE Hvyyivsia x, t. X. Pro Hvyyiviia Wyttenb, Epist. erit, p, 9. evyiveui D ovta jeaAros ovts tifial ovts nlovtog oi W «AAo ovSiv (o S £qo S . tiya 8's 8rj il tovto ; rijv iarl fisv totg cdaxQocs al6%vvT[v, Ixl de totg xaloig tpiXoufilav. ov yuQ Zauv avtv tovtav ovts ttoXiv ovts Idiatqv (isyaA.cc xal xcda %Qya QtQya&GSai. tolwv lyio avdgcc ostig Iqcc, scribendam coniecit, quod fuerunt, quibus magnopere placeret* Stallb. gvyykvEiav gratiam esse contendit et auctoritatem, qua quis propter hominum potentium affinitatem apud alios valeat. Rectioris explicationis gloriolam mihi præreptam vides a Riickerto, qui B,vyykvEiav de ipsis necessariis accipit, de eorum disciplina, maxime autem de pudore, quo horum cogitatio iuvenem afficiat. l)icit enim, Riickertus ait, in sequentibus, nec matris nec patris tantopere, si quid peccet, pudere, quam eius, quem amet, pariter que AMATVM AMATORIS AMANTE AMATO. Conferri iubet præterea Legg, I. 627. C, nxeo vtgjv jj.Iv xoor itovifpdjv {j te olxia xal 7} B,vyykreia avrij 7ta6a ytrcov havtfjS Xkyoix av. V, 320. B. itoXiv te xal <pi\ovZ xal B,vyykvEiav, Adde Alcib. I. 105. cap. V, xal ov t inixponoS ovte dvyysvijf ovte aAAoS' ovdels IxavoS rtapaSovvai ttjv dvvapiv x., T. A. Restat, ut de verbis dicamus ovtco naAoiS, quæ a viris quibusdam impugnata sunt ac permutata, Reyndersius nimirum pro ovtcj xa\<jj£ scribendum censuit ovte xaWoS infarcto ante IpitoiEiv verbo ovtcjS. Iacobsius legendum proposuit : ifutottiv ovtcjS 9 ovte xaXAoS x . r, A. Ovtcj xaAcjS verba Phædrus addidit, ut indicaret, aliquid conferre ad corrigendos mores tara parentum admonitiones tum honorum divitiarnmque faturam possessionem : sed his maiorem esse atque validiorem amorem. Igitur mutationi non locus est, neque satisfacit Stallb, dicens.; quamquam pulcritudinis mentio in talibus frequens est, tamen non ita necessaria videtor, ut libris invitis aliquid inferciendum sit y præsertim quum addantar hæc: ov t aKKo ovSkv, quibus verbis cetera | quæ vulgo bona habentur, significari manifestum est. Verbis ov x aAAa ovdkv amicorum favor, gloriolæ dulcedo, alia hoc genus subintelligi possunt, pulcritudo non potest. Patet enim, non nisi de bonis sermonem esse, quæ recto vitæ modo servantur augenturqne, cadunt malo. Polcritudo autem non metuendam est, ne malefactis imminuatur; igitnr ea non movetur, qui pulcher est et malus, malos mores ut corrigat. Igitur ab hoc loco pulcritudinis commemoratio alienissima est. Bene FICINO: hæc natem nobis neque genus neque divitiæ neque honores præstare citius ac melius quam amor possunt. \kyta 81 81} ti tovto; Scriptum 'est in aliqnot codicibus: A kyo 81 6jj ti tovto \ quod Bastius recepit. Iniuria. Sententia enim foret nostro loco minime conveniens: Num est aliquid id, quod dico? et ti al<S%Qov itouov xcadSijlog ytyvoixo rj itdoyav vito tov, di avavdQiav (irj iqivvoyitvog, ovt av vito itaxgog offntivxa ovrag dlyijiScci ovts vnb halpuv ovts vit ailov ovdtvog ag vit 6 itaidixiZv. xavtov Ss tovto xal E xov iQcofiivov oQajisv, Btt SiatpeQovtag tovg tQu6tag aut demto interrogandi signo j Est autem revera aliquid, quod dico. Sexcenties apud Platonem rcperies mediæ orationi interrogationes interseminatas, quibus efficitur, ut ad rem, quæ proferatur, lectores attentiores reddantur. Vid. A st. ad Piat, de P* 29. Heusd. spec. erit, 87. cfr. Sympos. 206. E. itavv pkv ovv, £<pj / • xi 8 ?) ovv TTjS yevvtjdeooS; Ceterum Stallb. hæc verba explicat: zi de 8?} tovto idxiv, o XiycD, Commodior videtur explicatio hæc, ut, cum primitus dicatur A iyco di) tovto, interposito interrogandi verbo ti, verba illa immutata maneant Xiyco 8?) - ti tovto. Ad huius dictionis exemplar verba Phædon, p, 73. C. emendanda sunt: ap ovv xal to8e 0 // 0 A 0 yov/iev, dzav ixidn/pr/ itapa yiyvr/rai rpoxeo toiovto), ava/ivi/div alvai ; Xeyoj 8e tiva Tpoxov tovtov . In codd. aliquot bonæ notæ riva pro tiva reperitnr. Stallb, scribendum vidit esse Xeyco dfc riva Tpoxov; Tovtov*, neque tamen ipse sibi satisfecit. In verbis, ^juæ interrogationi præcedunt, cave credas, Tpoxov verbum ita positum esse, ut quod in sequente interrogatione qxplicandum proponatur. Scripsisset enim Plato, hoc si, edicere voluisset, A iyco 6h Tpoxov tiva tovtov; Scripsisse videtur autem: A iyco 6} riva rpoxov tovto; sc, t 6 dva~ pvr/dw eivai zo Ixidn/pr/v i totpayiyvEdSca. <prip\ toivvv iy<o . h. e. Meino Meinuug ist also nun. Quæ brevius ante dicta erant, ea nunc a Phædro referuntur explicatius. In sequentibus cum Astio et Riickerto comma ponendum curavimus post vxo tov, ut 8i avavSpiav artius cum pi/ apvvopevoS couiungendum esse indicetur. Verba ovt av vxo xarpoS o<p$evTct Ruckerti explicationem £,vyyi~ vtiav præcedentis confirmant. MV a fivv opev of, Nam viri fortis esse potabatur iniuriam acceptam ulcisci et punire. Stallb. zavtov 81 tovto. Duplicem structuram hæc verba admittunt. Aut enim absolute posita cogitari possunt, aut ab in- equente opaopev apta. Prior explicandi ratio rectior. Sed audi Stallb. annotantem ad hunc locum: In his, inquit, tavtdv Tovto absolute positum est. Cf. Phileb. 37. IX pdov ovx op$rjv ptv do£av ipovpev, av dpSoTrjxa itixXh tovtov 81 7/8 ovr/v; ubi Tavrov 8i absolute accipiendum: pariterque voluptatem. Cratyl. 404. E, tavrov 6h xal xspl tov 'AxoAAgq. Protagor. 344. D. xal yscopyov x&tenv &pa ixeXSovdat dpr/xavov av Seir/ xal laxpdv zavzd tocvta. Menon, 90. D, «2 ai<fywET«i, otav 6(p&y iv cdtixQV tLVl et v - d ®w %avrj rtg yivoLto, cagre noXiv yeveg&ai xj axgccxoxeSov tQaOxav Ti xal nui8ucdv, ovx k'<Sxiv oitag av cc/iavov olxfcsiav xxjv sccvtdv jj axE^uficvoi xiavxav xdv aia%gdv xccl xpdounovpevot xgdg dMqiovg. xul (iccxoftivoi y av ovxovv xoc\ 7txp\ CCVfofySeOOf xal ruv aWaov ravxa xavxa icoWi / avoict ItiTiv, ftovXajiivovS x. x.X. Demosth. Midian. 526. extr. cd. Reisk. fæiS* 6 nXrjyeif ht&voS vito xov TIo\v$i/\ov ravto xovxo iStoe dtocXvodyeroS ovd’ elSijyays tov IIoXvZijXov. Loquendi genus tum alibi, tum hoc loco viros doctos fefellit. iv aidxpfi ttvt cov. * Ev a . X. eIvoci est defixum ^sse in re turpi, versuuken scin im B6sen, im Argen seinj hoc dicendi genus breviloquentia quædam est, supplendumque mente verbum est, quod cum iv præpositione commode consocietur. Pro iv oddxpd* xtvl a)V primitus di xisse videntur Cræev iv al6xp<fi rivi xtijuevoS, ut iv fiopfiopu) xeidExoci legitur Pl. Phæd. 69. C« De similibus dicendi formis : iv olva> £ivai t iv xy x iyyy elvai y iv itoztjdEi ylyvedSai ai. vide Matth. Gramm. pien. J. 577, 1140. el ovv p7jx av V Xl * Y&voixo . Sensus est: Wenn es sichnuumachen 1iesse, dass ein Staat entstunde oder eine Kriegsgesellenscliaft aus Liebhabern und Lieblingen, so konnten sie ihren Staat nicht besser verwaltea, ais owenn sie sich alles Hiisslicheu enthielten und ei ner dea an dem zam Best cn aufmunterte. His verbis aliquid iuesse videtur, quod minus cum sententiæ ratione conveuiat. Etenim civitatem non melius administrari posse, quam si a turpibus abstineant chrcs, bonis studeant, hoc non tam in amantes et amasios cadit, quam in homines universos. Debebat potius ita loqui Phædrus: neminem, si civitas existerct AMANTIVM AMANTE AMATO, melius civitatem administraturura esse, quam AMANTES AMANTE AMATO. Non dubium est, quin vitium verba contraxeriut, quod ubi lateat, quis audeat, codicibus tacentibus, fidenter dicere? Videtur nobis apEivov vox tanquam scioli additamentum expungenda esse, qua deleta verba convertenda sint: Wenn nun ein Staat von Liebenden und Geliebten entstunde: so konnten dies e deuselben gar nicht an-» ders verwaltea, ais so, dass sie das Hassliche ver abscheueten und das Gute rait gemcinsamer Anstrengung zu vollbringen s \\q h t e n . Iam admireris licet MVTVI AMORIS utilitatem. Ut enim nunc in civitatibus multa pessime geruutur, turpia laudantur, honesta expelluntur, ita in civitate cx amantibus composita Eros efficeret, ut cives ne possent quidem male aliquid agere, sed nt optime h. e. malarum rerum fuga, bonarum studio, civitatem administrarent. (itr aXXyXmv o l xovovxoi vmcoev av, okiyoi ovrsg, cog &rog BfouZv, itavxag dv&Qcort ovg. bqcjv ydg dvr/g vnb TZcadixcov oyftrjvca ij Xiticqv xa%iv q OTtXa a7tof}(tffl>v r\ txov av dtjrtov Si^acxo rj V7to Ttavrcov xcov aXXcov, xal 7cgb xovxov x i&vdvai av TCokXdiug ikoixo * xai (irjv ly • 7tct\ /jotxo fiev oi y*. ITæc propter antecedens ?/ 6xpar6ize8ov adiiciontur, quo effectum etiam est, ut in præcedentibus additum habeas xijv tavTGov; nam verbis his uou opus erat, si alio loco posuisset aut prorsus omisisset rj 6xpax6Tt(.8ov verba scriptor. Ceterum certam 'quandam txcnpiav Phædrum in mente habuisse, v. c. sacram Thebanorum cohortem, haud credibile est propterea, quod antecedit el ovv pi 1X av V tl y yivotto. Significant autem hæc verba, poni, aliquid fieri posse, quod revera aut nequeat fieri aut quod adhuc factum non sit dtS litof Etieeiv. Phædrus ne nimius in laudando videatur esse dicens, paucos facile superaturos esse homines omnes, cdS titoS eItceiv addit, quibus verbis vis iudicii paullisper imminutur. Pertinent autem non solum ad 7cdvxaS dv5pc>SjtovS, ut Stallb. iudicantam video, sed etiam ad d X.iyovf, ut alteri verbo addatur aliquid, alteri dematur. Vide quæ de £icoS eiiceiY verbis annotata sunt ad 215. I). Xiitriv ait o ftaXoov . Nam \EiitOTa£,ict turpissima .habebatur., Lex Attica, cuius meminit Lysias Or. xaxd <Pl\covoS Compadia? T, V. 887. ed. Rcisk, et Demosth. adv. Neær. T. II. 1353. roy kiicovxa tijv td&iv d7C£Xrt$ai 4 ayopaS pijxe dxecpctvovdScn prjt eISiIvcu sl$ t d Ispd ra St/poxEXtj. Nec minor erat infamia eorum, qui arma turpiter nbiecissent: de qua re fuse disputavit Klotz. ad Tyrt* 10, 27. cfr. ’de Rep. B., de Legg. XII. 945. Stallb. Adde Arist. de Morib. V. 3. TtpOSXGtXXEl l) YO/IOS, Xal ra rov dvdpeiov Ipyct icouly, olov pi} XeiitEiY t i/y rdt,iv, /irjSk tpevyELY, pr/61 filxtnv xd oitXa .1 } vico 7t d yt oo v rcov aAXcjy. IIctYTES ol dXXoi inprimis parentes suut, fratres, amici, vide ann. ad 178. C. tovto ovtE ZvyyivEia ola te ipnotEiv ovv oo xaXdoS ovte xipai ovte nXovxos eqS ZpvS. JJpd xovxov sc. 7t po rov 6<p$fjvai V7CO iroadixdov. t e$ v dv at dtv TtoXXdmS, Schleierm. convertit: und dafiir wiirde er lieber oftmals sterbeu wollen. Græci ut nos : und dafiir wiirde cr lieber hundert Mal todt sein wollen. Videlicet adeo invisum omnibus est ro oraro$vr}dxEiv, ut pro eo Græci te Svavai dixerint, nostrates dicant todt sein. Huius temporis usus ita iuvaluit, ut id adhiberent Græci etiam, ubi proprio præsens tempus ponendum erat. Sic Criton. init, legitur: if t d icXmoY a<pixtai, ov 8 eI aq>t - 4 xopkvov Te$vdvai ps, Vide Stallb, anaot* ad Apol. Socr, Ixardbxiiv ys r a xaiSixa i} (iij porj&rjOai xivSvvevovu oi3d£t$ ovta xttxog, 3 vtiva ovx av avtog 6 "Epag Iv&iov xotrjæio itQog uQitijv, ugtB ofiowv dvai tu B fhji6tip xpvOu. xal aTi%vag, o tqn) "OfiijQog, (itvog iftjcvivaca Ivioxg tnv yQauv rov &tav, tomo 6 "Epug tolg IquOi naQijtt, yiyvofitvov xaQ avtov. SO. B. Igitur non asseutiendum Buttmanno ia Gramm. pleo. j, 114. 161. «D«* Streben nach Nachdruck hat deo Perfektbegriff ale entechiedener uod gewisscr Jautcnd au dia Stella des Præsens gebracht.» xal pt/v iyxaraXixeiv y e. Non sine magna animi commotione hæc a Phædro proferuntor, qui vix cogitari nedum fieri posse contendit, nt AMATOR aut deserat amasinm, aut periclitanti auxilium non ferat. Hac commotione animi, quam indignationem vocare possis, factum est, ut aposiopesis orta sit, quam oculis legentium addita lineoia indicavimus. Non nliter Astios in «nuet, ad Convers. Symposii 279.: Der Text ist unverderbt; xal yt/v yt ist ja auch, d. h. in diesem Zusamxnenhange v o 1 i e n d s, und die ubgebrochene Rede, die mit einem allgemeinen Satze endet ( OVOllS ovia xaxoS x. r. X . ) charakterisirt treffend deu Phædros ais leidenschaftlichen Erotiker, den der Gedanke, dass der Liebhaber den Geliebten verlassen und ihm in der Gefahr nicbt beisteben solite, empdrt und fast ausser sich setzt. Ceterum xal pr/Y yt particula» Astius, ut modo indicavimus, vo lien da, Schleierm. gar converterunt. Apta oobis visa est »d Phædri exprimendum ardorem utriuaqua vocis coni unctio, nt verba convertenda sint: \ olleuds gar den Liebling im Stiche lasseu, oder ihm nichl bcispringen in der Noth. cfr. Symp, p 196. C. xal fitjv eis yt aySpetay ’ Epcort ovSi “jtprjS avSioxaxai. Alia ratio est particularum 202. B. xal pi}v, T)V S tyoo, opoXuytirai ye napa xdvxooy peyaS StoS tivcct, ad quaa verba vide annot. xtvSvvevovti »c. av reo. Nimirum xaiStxd verbum non nisi unum amasium significat. Laudat Ruckert. Phædr. 2S9. A. ovre 657 xpeixxa ovtc ItSovptvov Ixtuv ipadxrjS xat&ixu aveSexai, rjxxa> 61 xal V7IOStiiSxtpov ad dxepydderat. Phædr. 240. A. • Ixi roiwr ayapoY, axatSa, aotxov on xXtitSxov xp°yov xaiStxa ipadxrjs evSatxo av ytvtaSot. Vide sis de generis mutatione Theæt. 146. B. a\Ad xwy fittpaodcov xwa xtXevt dos dxoxplredUca. Prot. 315. D. xxjv 6’ ovy iSear xdvv xaXoS, ubi papdxtov præcedit, avxo S <%E P gj S. Phædrus neminem adeo mala indole cen' set esse, quin ab ipso Erote ad virtutem propelli possit. Quæritor, quid sibi velit avroS pronomen hoe loco? Fischerns commode explicari censet, si opposita existimentur præcepta virtutis, leges, educatio atque quæ Cap. m Kai fftjv viriQcoto&vrjaxuv yi fiovoi l&iXovGw ol tQavreg, ov (lovov ou &vdQsg y dUa xal cd ywaTxeg. præterea ad virtutem adducere possint. Hac explicandi ratione num minas otiosum pronomen censes $ Stallbaumio visum est ita frigere, nt corruptam censeret atque in ovxgdZ immutandum; verba convertit idem : Nemo adeo malus est, quem AMOR non possit tanto incendere virtutis studio, ut vel optimo nihil cedat. Sed ipsi huic sententiæ inest, quod admodum displiceat. AMATOREM AMASIUM periclitantem deserere posse Phædrus præfracte negavit. Eius rei argumeutum nura credibile est eundem Phædrum hoc addidisse: Nemo adeo malus est, quem non possit AMOR tanto incendere virtutis studio, ut vel optimo nihil cedat ? Dicendam potias erat: neminem adeo malum esse, quem AMOR non revera incendat. Nihil mutandum est, et omnia beno habent. Abstractum pro concreto positum est, h. e., dei nomen pro re, cui ille præpositus est. Sensus est verborum. Nemo, QVI AMAT, adeo mala indole præditus est, quin IPSO AMORE suo fortissimus fiat atque iis simillimas, qui optima indole gaudent fortissimique sunt non amore, sed natura ad virtutem docente. Annotat Riickertus ad h. 1.: ttvtoS o"Ep<oS f ipse Amor, h. e, hoc ipsum, quod amat, etiamsi sit alioquin ignavus. Virum doctiss. in huius loci rectiore explicatione nobiscum consentire magno cum gaudio vidimus. Ceterum monemur hoc loco de verbis Alcib. II. 1 88. B. : Ovxovy doxei <5ot sroAA^f 7Cpop7]$daS ye 7tpoCdti65ai y uncos pjj XrjtSet xis avtov eijxopevoS ptydXa xaxa, doxoov 6 ayaSa ; oi £fol tvxgoGiy iv xccvxy ovxeS xy ££ei, iy y diSoadiv avxol a xif evxopevoS xvyxdvei; Frustra Buttra. ad h. 1. libenter, inquit, carerem voce avxoi . Sensus est: Nonne igitur magna cautione tibi opus esse videtur, ne forte aliquis bona precari opinatus, maxima mala sibi expetat? diique ita morati sint, ut qui ipsi, h. e., nullis precibus moti, faciles, mittant, quod quis sibi expetat? o Uqnj "OprjpoS* Laudavit Fisch. ad h. 1. Hom. II. x. 482. r&5 6’ tpnvEvtiz pivoS y\avx£>*A5Tjv7j. et II. o, 262. cj $ tirtaor Hpjtvevtie pevoS pkya. itoipkvt A ocoSy. Iu sequentibus Orell. ad Isocr. Or. Ttepl arxtS. . 825. ob præcedens ivioiS xqjy yptooav scribendum coniecit toiS ipcodi ita6i i tap£x et * Frustra, Non enim quæritur, utrum omnibus an paucis quibusdam hoc præstet Eros, ut fortes fiant, sed de ratione agitur, qua ad virtutem AMANTES impellantur. Neque verum est, omnes AMATORES ad VIRTUTEM [andreia] impelli AMORE etiam ii AMANT, qui natura fortissimi sunt, tovtov 6's -mu tj lltXiov dvyarrjQ "JXxtjUne Lxavriv fiaQ ut illo Erotis impetu lucile indigeant. y ty v apev ov rcap avtov. Omisit hæc verba Schleierm. in conversione: Ia gewisa was Homeros sagt, dass c inige der Helden eiu Gott mit Muth beseelte, das leistet Eros den Liebenden. Neque aliter FICINO: hoc AMOR AMANTIBUS efficit. Verba non otiosa sunt, indicant euim, eam vim esse atque potestatem avxov tov ipdv, ut ignavos virtute augeat. Pertinent uutem ad præcedens Tovto, a qua voce scriptor eadem seiunxit, ut eorum vim augeret, vid. ad. p.,178,- C* d yap Xprf av 5 peon 01S ?}yeb 6Scn navroS xov (iiov xolS piXXo vtil xaXaiS (iicStie6$ai> Adde Pl. Cratyl. 423« fin. el xiS avxo xovto pipeitfSai Svvaito, kxaCxov t^v ovdiav h. e. venn jemand es selbst nachabmen konnte, ich mei ne, die Wesenheit von iedem. Convertenda verba nostra sunt : Das gewahrt Eros den Liebenden, and zwar unmittelbar aus sich. xal pyv vn epan o%vy 6xeiv ye. De nat pyv yk particularum potestate supra dictam est ad 64. Solent eædem adhiberi, ubi commemoratur, quod aut præter exspectationem accidit, aut qnod fidem superat hominum, aut in rebus summæ gravitatis* Apprime igitur commotiori animo conveniant Phædri, qui has maluit, quam consequentiæ particnlas adhibere, quarum usum orationis conformatio flagitare videtur. Debebat nimirum Phædrus, laudata Erotis vi, sic pergere proprie; Hinc £eri solet plerumque, ut soli AMANTES. clXXcl xal ai yvv atxeS . Hanc lectionem, quam verissimam ducimus, Clark, exhibet aliique codd. non pauci. Satis notum est, Græcos substantivis duobus, quæ pariter definita atque per ov povov a\\d xal, ovx oti aXXa xal sim. coniuncta sunt, aut addere articulum duplicem, aut demere. Sic in Protag. 342. D. legitor! eidi iv zavxaiS xaiS noXediv ov povov avdpef ini naidevdet peya tppovovvxes, aXXa xal ywatxtS h. e. ut viri, ita mulieres «... scribere etiam potuisset Plato nullo sententiæ discrimine ov povov ol avSpeS aXXa xal ai yvvaixtS. Xenopli. Mem. II, 9. 8. ovx^oti povoS 6 Kpixcjv iv 7/dvxia rjv, aXXa xal ol qjiXoi avxov. Ad huiusmodi exempla H. Stephanus respiciens, cum legeret aXXa xal al yvvaixeSy nostrum locum hoc modo emendandum censuit: ov povov oi avSpeS, aXXa xal ai yvvaixtS, qua coniectura sanissimus locus corrumpitur manifesto. Sive addis sive demis in huiusmodi locutionibus duplicem articulum, eiusdem dignitatis, pretii, ponderis substantiva esse indicantur, quæ per ov povov, ovx oxi aXXa xal coniunguntur. Sed quoniam feminæ viris multo debiliores sunt, Phædrus, quo gravius vim Erotis extollelet, feminarum nomen pondere prævalere hic voluit ita, ut non viri solum, sed quod mirere magis, feminæ quoque dicantur voluntariam mortem oppetere. Hoc efficitur addito ai articulo. Eodem fere modo alteri substantvqiclv inlg rovds tov A oyov etg xovg "EX tivo articulas additus est, omissus in altero Alcib. I. 104. B. cap. IV. iav 6* ivSdde piyi6xoS y ?, xal iv xols dXXoiS n EXX7/6iv * xal ov pdvov iv "EXX 7 / 61 V, aWa. xal iv x 01 S fiapfidpoiS, 0601 iv xy avxy 7 /ptv olxovd iv yneipcp. Amplissimas terras barbaros habitare, satis notum erat eo tempore, quo Alcib. I. conscriptus est. Ut igitur regnandi cupido, qua Alcibiades teneretur, validius emineret, præcedentibus iv "EA\r\6iv verbis barbarorum nomini articulum scriptor adiunxit. Sensus est: Wenn da aber in Attica der grdsste warest, meintest du es auch uuter den iibrigen Griechen zu werden, und nicht allein unter Griechen, sondern was noch viel mehr sagen will, auch unter deu Barbare», rfb viel deren mit uns dasselbe Festland bewohnen. Adde Ælian. Var. H. II, 41. 181. ed. Abr. Gronov. KXeigo, cpa6iv, eis dpiXXav lov6a ov yvvaiBX povaiSy aXXa xai xois dvSpadi ro!> dvpitdxaiS detvoxdxr/ itiziv 7/v xai ixpdzei itdvxcov h. e. Kleio, wird erzahlt, konnte ausserordeiitlich trinken und wetteiferte hierin nicht blos mitWeibern, sondern, was weit mehr sagen will^ mit Mannern, die mit ihr dem Zechen ergeben waren, und ubertraf sie. xovxov vitip xovde xov A oyov, Schleierm. convertit : und dessen giebt una schon Alkestis». die Tochter des Pelias, hinlanglichen Beweis fur diese Wahrheit ... Recte V. D. verba servavit, quæ frustra sunt, qui expungenda censent. Heind. ad Protag, * locum sic interpretatur: ut huic dicto fidem faciam. Heindorfio Stallbaumius assentitur. Riickertus ad h. 1. Nos sic, inquit, statuimus, si Socratis hæc oratio esset, intolerabile hoc additamentum nobis appariturum; quam Phædri sit, ineptum quidem esse et languidissimum, attamen consulto posse a PJatone adiectum esse. Si scriptum exstaret xovxo di xai 7 } TleXiov Svydxr/p x. r. A., sedulo interpretes tantum non omnes annotarent: inceptæ stru cturæ Phædrum oblitum esse/ liuiusmodi confusionis exempla plura reperirij Platonem h. J. satis eleganter non præmeditatæ orationis indicium edidisse. Ao possit sane commodius rotrro explicari, quam xovxov l sed etiam xovxov bene habet. Revocandum nimirum hoc dicendi genus est ad oratorum consuetudinem post apodosin prægressam protasin repetendi. Vide quæ annotata sunt ad p, 186. B. Ut v. c. in Apol. Socr, 20. C. dicitur: ov ydp di/nov tiovye ovdiv xcov aXX&v itepixxoxepov itpaypax ev opiv ov, inetxa xoCavxrj tpt/pr/ xc xolI XdyoS yiyovEv> e I xi £ 7cpaxteS aXXoiov fj oi TtoXXoiy ita nostro looo quidni liceat oratori xovxov præcedens verbis interpositis pluribus ita repetere, ut simul accuratius definiat anctiusqne exponat? Verba convertenda sunt: Hiervon giebt auch des Pelias Tocher, Alkestis, einen hinlanglichen Beweis liber das eben Gesagte. Ceterum non nisi oratoribus, quorum interdum oratio altius exsurgit, neque vulgaribus prosæ dictionis re- 5 • JLijvasi i&sh}(Ja(la (lovq vniQ tov avvqg <xv8qo s anoC &uviiv, ovxav ccvta nccrgog te xal firjtQog' ovg ixrfvt) toOovtov vxBQtficdtTo ty tfiXLq dia tov "Equxcc, iSgre anodilgai avtoi/g allotQlovg ovtag tgj viti xal ovognlis tenetur, hoc loquendi genu» largiendum, a ceteris scriptoribus prorsus seiungeudum est. *AXxif6ttf* Schol. ad h. 1. ?} nepl rrjs * A\xrjdxi8oS vnoSediS TOUXVTTf T is idttv • 'AxoXXgoy pxrjdaxo napa xcov Motp&v, onatS d' v A8ppxoS xeXevxav peXXcjv napadxp tov V7ilp tavxov 1x6 vr a xeSvrjiiopeYov, ira idoy xgj npoxipa) xp6vov &i6Q' xal St) v AXxijdxiS 7] yvn) xov x ov ineScoxer kavxt/r, ov8e xepov tcor yoricov SeXpdavioS vix ep xov naiSoS dnoSavelv. Stalibaumius laudat Senec. ad Hei 7. c. 17. Nobilitatur carminibus omnium, quæ se pro conioge vicariam dedit» eis xovS "EXArjvaS. Vulgo ad sequentia hæc verba trahuntur» Male. Pertinent ad præcedens papxvpiav . Ceterum non assentimur Stallbaumio ad h. 1. annotanti: Neque vero eis pro iv dictum putari debet, sed cum vi pro dativo positum est, ut Latine reddi possit coram. Nimirum eis præpositio quoniam motum indicat ad finem qucndam, cum verbo transitivo primitus coniuncta, id agit, uth.l, actionem simul involvat eius, qui clarus esse dicitur. Sic inidffpoS elS Stjpov eum denotat, qui se clarum insiguemque coram populo fecit, contra inidrjpoS Iv Stjpat is est, quem clarum populus existimat atque laude dignum. Hinc intelliges, h. 1. de actione Aleestis sermonem esse, quæ dou tam populi laudibus inclaruerit, quam voluutaria morte immortale virtutis testimonium ipsa populo dederit» Exempla si quæris huius usus, e Stallbaumii penu depromam hæc Menex, p 239. A. noAXa 81 xal xaXd ipya dne<pt)vavxo elS navxaS drSpainovS xal idiot xal Srjpodiqt, ad quem locum vid. Engelh. anuot» ed. 260. Protag. 312. A, dv 8± ovx dv aidxvvoio eiS rovS "EXXrjvaS avxov dotptdxpr napeX&v i Gorg» 526. C. eis 81 xat navv iXX oytpoS ytyore xal eis xovS a\XovS "EXXrfvaS ’Aptdxei8ijS 6 Avdipaxov, quo loco yiyove cum eiS præpositione coniunctum est eodem modo, quo 8id præpositio cum dvveivat verbo coniungitur 176. D, ijpaS 81 8ici Xoyatv aXXrjXoiS dvreirai pro rjpaS 8 i 8ia Xoyatv Siatpifirjv noieid^ai. vid. ad 43. aunot* l&eXjj dada povrj . De ISeXeir potestate verbi dictum supra est ad 44. De re ipsa cf. Eurip. Alc. v. 15. narras 8* iXeyZaS xal 8ie£,e ASgdy tpiXovS naxipa yepaiar 7 } dtp irixxe prjxtpa, ovx evpe nXrjr ywaixoS, yriS 7/$eXe Saveir npd xeivov . » rp tptXiqe, 8ia w Epoora. Perperam minuscula littera exhiberi solet ipeoxa. Hoc enim AMANTIBUS Eros præbet idque Bigitizdd bfCjodgFe : pati povov itQosrjxovras. xal tovx’ iQyaOaflivrj x 6 Zoyov ovxu xctkov i'So£ sv IpyatSati&ai ov fiovov av&Qcbjtoig, akku xal Qeois, Se t£ itokkSv nokka xal xaku tQyaCapivav EVttQi&nijtoig di \ ritiiv tdoGav xovxo ytQU g oi quidem ex «e profectam, ut soli mortalium alter pro altero voluntariam mortem oppetant, quod neque %vyy£veicc efficere potest, ut Admeti exemplo docemur, neque honos et divitiæ, quarum summam facultatem regi fuisse, quis negabit? Restat, ut de <piXiqt dicamus, quæ vox non nisi feminis convenit et amasiis. Epav dicuntnr omnes non feminæ, sed VIRI, qui amant. Feminæ contra, ut alias, ita in amore viris debiliores habitæ, et amasii, ætate iuniores, quam AMATORES, tpiXovdt tantummodo, capi se ac teneri patiuntur. Sic Antig. Sophocl. t. 523. ov x oi Gxxvki&eiY aXXa dvpqnXeiv itpvr • Amasii qnXlaS si requiris exemplum, 182, C. legitur oyap jipidtoyeiroYOS £pooS xal rj \ Ap /xoSLov <piXla /UficaoS yeropivTj TtareXvdey avr&v xr\y apxV v * Adde 183. C. xal xu ipav xal x 6 q>lXov$ yiyvedSai xolS ipadxaiS. AMATORIS esse to ipav patet e verbis 180. A, Al6x v A oS 61 (pXvapei qxxdxaoY faiXA ia UaxpoxXov ipar, 0 * r\y xaXXicoy x, x. A. oj$xe artodeiZai avxovt dXXoxpiavS, Ut ostenderet, illos n fflio alienos esse et nomine tantum cogn atos, h. e, ut efficeret, ut flHftiderentur tantum esse cogtlJPPfacta comparatione eius umorft, quem ipsa illi probavisset, et cognatorum, qui noluissent pro eo mori, t» t ai 1 b. Iuvat laudare Scolion incerti auctoris, quod in lacobsii Anthol. Gr. T. I. 90. reperitar et quo iuvenis admonetur, ut non nisi forti amatori sese tradat: \A8pijtov XoyoYj cJ ’xaipe, paScuv [tovS]aya$ovS <p(X.ei, [teUv] 8eiiA 6’ dxexov yvovS oxi 8eiXoiS oXlytf x a P lSt xovxo yepaS. Articulum addiderunt Fischerus, Wolfius, Astins. Frustra, Tovxo sublectum est, yepaS prædicatum, cfr. Apol. Socrat. 18. A. 5xxadxov plv, yap avxrj aperi}, ptjtopoS 81 xaX.ij$ii Xeyeiv. Piat, de Legg. p, 683. B. vvv 81 8rj xttdptij xiS rjfUY avtij itoXif, ei 81 fiovXetiZe, &voS ?/xei xaxoixiZdperoy. Ib, VIII. 829. D. rovro aTio8i8dvxQov avtois yepaS. de rep. I. 331* U» ovx dpa ovtoS o poS Idxl dixaiodvvris x. x. A, (3 ST s 7toXXcjy itoXXcc x, r.A. Rursum habes oratoriæ dictionis exemplum, quod^ prosæ orationis leges h. e. ad logicen examinatum summopere displiceat. Scriptum enim exspectaveris: Atque hoc facinus cum patrasset, adeo pulcrum visum est non solum hominibus. sed etiam diis, ut, quod alias npu uisi paucissimis, qui præclaras res gessissent, tribuerent honoris loco, idem admiratione commoti facinoris huic concederent, # Sed si sententiæ Otol, ii "AlSov TCahv uvtlvai ttjv 4>v%t]v, aXX.a zqv Ixti0 vr/s aveiUav dyaO&ivze g Ttp ovra xal &eoi xr/v xcsgl x ov "Egena Gnovbijv re xal agexrjv (laXiGxu ufiaOiv. exprimendæ ratio, quæ Phædro placuit, cum lodicis regulis minas convenit, habet contra, e rhetorica arte rem si iudicas, quo se vehementer commendet auditoribus, Cave igitur, hoc loco quicquam mutandum censeas. Pro alpyadpEvtoY, quæ vulgata lectio est, codd. melioris notæ ipya Capkvtov habent, quod a Bekkero, Stallbaumio, aliis receptum est. Recte, Aoristicum enim tempus perfecto tempore multo aptius hoc loco. dWa xrjv ixeivrjS avet6av, Vulgo post aAAa legebatur xal, quam voculam ex XXII, codd. auctoritate recentiores editores omiserunt. Addidit autem eandem aliquis olim, ut loco mederetur, quem uos quoque corruptissimum censemus. Quid enim? Censent dixisse Phædrum: X)eos paucas quasdam animas ex Orco remisisse honoris loco, sed Alcestidem remisisse cum admirati o affari n oris ? Quid diiferuut inter onoris loco et eam admiratione facinoris, re- misisse et remisisse? Neque satisfacit Stallb, ad h. 1, annotans: Ipondus huic sententia a addunt verba ay a6$ £vxeS xp Epyto, ut tota verborum comprehensio possit explicari sic: Hoc facinus eius diis adeo '. probatum est, ut cum non nisi paucis quibusdam cx inferis redire concesserint, huic non solam tribuerint hoc beneficiam, sed cum admiratione tantæ animi magnitudinis concesserint. E duplice vitio locus laborat, sed facillima mutatione utramque emendatur. Alterum vitium in avewai latet, pro quo dvikvat scribendam est. Sensas est: Paucas animas passi sunt dii ex Orco redire, sed Alcestidem ex Orco remiserunt, Alteram iu dya6$ivreS participio reperitur, quod, verissime annotante Ruhnkenio ad Tim. L. V. Pl. p, 9, si nostrum locum excipias, nusquam apud Platonem cum dativo coniunctum reperitur. Scriptum antiquitus erat aveitiavavayxatiSivTeS, Syllaba nltima aveitiav verbi cum sequens av absorbuisset, editum esse videtur: aveldav ayxaCS&vxeS, ex quo enatum est aveidav aya CSlvxeS. Haud absimili ratione Phædon, 78, A. cum'scripsisset Plato 5xt av svxatpdxEpov dvaXldxoixe, scribarum incuria exhibitum est dveyxaipoxepov et dvayxaipdxepov. Serior manus ut uostro loco x, in hac forma p expunxit, habentqne Bas. 2. Bodl, Tub: Venet. avayxaiQxepov, Ad nostrum locum ut revertar, sensas est verborum : Wenigen, die viel Schones vollbracht hatteu, gestatteten dieGotter, um sic za ehren, das, dass sie wieder insLeben % zuriickk e h r e n konn t e n, a b e r diese sendjjfepn sie, gezwangen d^Rn ihre herrliche That, an das Licht zuriick. Avayxa65kvx& confirmari videtur schol. verbis! 'HpaxXiovS lni8r}pr]6avxoS Er ?1 OQ<pla di tbv Olayoov ArtXrj aitintpiiav Zrfitiou, <p<x(S[icc dellzccvteg zrjg yirvaixog, l(p ijv ipav> ccvzijv 61 ov dovztg, o ti iKtXftaKi&dftcn tdoxei, ars av xi^agadbg, rg GertaXla SiaGcS&rat fiia6 ap iv ov xovS jfioviovS $eovs ned depeXofievov xi)v yv~ vaina. Nimirum Phædrus hunc mythum pro consilii sui ratione interpretatus est ita, nt Alcestidis virtutem cum Herculea virtute compararet, alteramque alteri substitueret* ov t o nal Seol. Convertit Schleierm, : So wollen auch die Uotter den Eifer und die Tiichtigkeit in der Liebe vorziiglich ehren. lloc foret ovt cd nal ol $£oi, sed nusquam articulus reperitur. Sensus est potius: Sic etiam ipsi dii summo honore virile studium amantium dignum censent. 1 Optpia 81 xor Oldy pov. Stallb. annotat ad h. 1.: Etiam iu hac narratione de Orpheo quædam insunt a vulgari fabula discrepantia, quæ Phædrus aut ipse pro consilii sui ratione immutavit aut repetiit ab iis, qui rem ita memoriæ tradideraut, ut facile omnia possent accoihmodari præsenti disputationi. ndXitir a T ifioS 6 iv, nam^ ut cum Terentio loquar, quod habuerunt summum, pretium persolveruut illi. (p u6 fi a 6 el&avT£$ xijS yvv aixoS. OVIDIO (si veda) Metomorph. Hanc simul et legem Rhodopeius accipit heros Ne flectat retro sua lumina, donec Avernas Exierit valles, aut irrita doua futura Carpitur ucclirus per muta silentia trames, Ardnus, obscurus, caligine densos opaca Nec procul abfuerunt telluris margine summæ. Hic, ne deficeret, metæns, avidusque videndi Flexit amans oculos: et protinus illa relapsa est Bracliiaque intendens, prendique et prendele captans Nil nisi cedentes infelix arripit auras. i q> tjv f/nev. Abest a codicibus longe plurimis, c^uod vulgo legitur hxoov post dtp i/v positum. Qui factum sit, ut iu textum irrepserit hoc verbum, aliis indagandum relinquo. dxe dSv hi$ apa>8 6 S. Cithara non paucarum chordarum instrumentum nativa hormoniaram varietate aures audientium permulcere quidem putabatur, sed animorum robur paullatim infringere atque quasi colli quefacere. Igitur quod de arte tibicinum dicitur iu Piat, Gorg. 501. E, xijv ijSovtfV porov Sidtneiv, aAAo o Jdb' q>povxi2,eiv, idem io citharam cadit. Qua cum usus esset in Orco Orpheus, Nasone teste Metamorph. 10, 41, Exsangues flebant animæ, nec Tantalns undam Captavit refugam, stupuitque Ixionis orbis, IJec carpsere iecur volucres, urnisquo vacarunt Belides, ioque tuo sedisti, Sisyphe, saxo. 1 xcd ov roAfuev Evtxu xov "Egenos djto9vrjOxuv, ogafp Alxt]<SXig, ulla 6iu[iTi%av&6&(H £<»v tlgiivcu elg "Aidov. xotyagtoi 8uc xuvra dtxqv avrtS tntftsclav, xul InoiTjaav xov ftavurov avxov vxb yvvaix wv ytvt(S&cu, ov% d>gmg Tum primam lacrymi* victarum carmine fama est fcumenidum maduisse genas, nec regia coniux Sustinet oranti, nec qui regit ima, negare. Igitur non mirum, paXSaxlge6$at visum esse eum, qui citharæ adhibitis sonis alios delenire maluit, quam ipse fortis animi specimen edere atque Zvtxa x ov "EparcoS mortem oppetere. Ceteram maiuscula littera Erotis nomen scribendam curavimus, nam ut supra 179* A. ovziret ovx av avroS 6 "EpcoS ZvSeov XOtTjtiete x. t. X. abstractum pro concreto positum est, ita non intelligitur, cur non idem in nostrum etiam locum cadat. xiSikvai eis n Ai8 ov. Quoniam qui in Orcum se conferunt, e superiore loco in inferiorem descendunt, pro eisitvai positum exspectaveris eundi verbum cum xata præpositione coniunctum. Sed miuus h, 1. 1 regionis ratio habetur, quam versus proficiscuntur, qui Orcum appetant, quam xei, quæuxn veteres Orcum comparare solebant. Petita nimirum a sepulcris imagine, quæ ædes sunt mortuorum, Zv " 'Aidov sc. Sopois et eis r Aidov sc. dopovS dixerunt. Ædium autem notioni tiSikvai et ZS,ikvai verba apprime conveniunt. Igitur nostro loco nulla ratioue habita regionis subterraneæ tisikvoa dicitur fis Aidov sc. dopovS. Simili ratione paullo supra legitur areXrj ait Zite pip av Aidov sc. 66pcov ; contra. C. Z& a Atdov dviivai reperitur et dveitiav sc, ZB, n Aidov. Adde Piat, de rep. I. 527. xaxkfiijr aiS Ileipaid, et paullo infra 7tpoSEv%dpevot anypey itpoS zq a6rv. xoiyapxot dia xavxa. Hæc verba ita posita sunt, ut sive xotyapxoi sive dia ravra omiseris, sententiæ ratio prorsus non mutetur. Cave tamen prorsus otiosum alterutrum verbum existimes. Nimirum Græci accuratiori alicuius rei indicio præmittere amant verbum latioris significationis, tum orationem ut expleant grata quadam ubertate verborum, tum, ut adsit, cui facilius sequentia annectantur. Verba convertenda sunt: Dahcr legten sie ihm denn also wegen dieser Schwache eine Strafe auf. Idem dicendi genas paullo infra reperitur 184. A. ovrcj df/ vito xavtijS xrjS xtixiaS, . xai Zitoirjdav xov $dvaxov. Nota vim xov articuli, de qua supra dictum est ad 12. ovxgj Srj iovxeS dpa xovS XoyovS itepl avxdjv ZitoiovptSa. Noluit dicere Phædrus, deos morte poetam puniisse, sed tantummodo effecisse, ut eo tempore, quo tempore Orpheo moriendum esset, poeta a mulieribus interficeretur. Rectissime Schleierm.: Deshalb haben sie ihm Strafe aufgelegt, nnd veranstaltet, dass sein Tod durch Wtiber cr £itif e a£y ^CTu *A%i Xlka rov tijg Qitidog viov ItlprjfSav xal elg fiaxagav E i rijtiovg aitETtEprpccv, ort jtETivtipEvog itaga tijg {irjtgog, cog ttttofta.voZto aTtoxTELvag "Extoga, (irj %ou]6ag di xovxo o”xccd’ iX&cov yiiQcuog xeXsvrrjGot,, ItoXprjdEv Elt<5&ai folgte. Addo Symp. 195. E. iv ydp 7 }$e6iy xtjy oixrjdiv ZSpvxau ovx <vfit£p *Ax^XXia i xi p 7/ 6 a y . Hauc brevilo quentiam, quam vernaculo sermone assequimur, Schleiermach. aspernatus est in couversione : 9 Deshalb anch habeo, sie ihra Strate aofgelegt nicht ihu, wie den Achilleus, deo Sohn der Thetis, geehrt und in der Seligen Inselu gescbickt. Recte Stallb. orationem hoo modo explendam esse censuit : aAA* ovx ixtprjdccY avtoY £>S7tEp ^zAA^or, dv xal ei f paxapcov vijdovS dnirrepipav, ori x. r. A. Legitur paullo infra p, 189. C. ipol 8 oxov6iy avSpooitoi SvtiLaS dv rtoiEiv pEyidxaS, ovx coSnep yvy rov tqjy ovSey yiyvsxai itepl avxov. Exempla plura huius structuræ Stallb. collegit ad h. 1., Heind, ad Gorg. 592. A. et ad Frotag. 841. A. eis paxdpGov vydovf* De insulis beatorum vide Hesiod. "Epy. xal 7/. v. 170. xai xo\ piv valovOiv axrjSia Svpov UxOYTtS iv paxapoov vi]6o%6i rtap 'Elxia YOY fta^vSivTfY oA fi tot rjpoJEf, zoloi peXi tjdiat XCLpTtOY rpiS SxeoS SdXkovxa (pipet SiDpoS apovpa Multi fuerunt, qui in insulis beatorum Achillem versari narrarent. Aliter Hom. Od. XI, 487., obi Ulysi felicitatem Pelidæ prædicanti respondet Achilles: pr} 6rj poi Solyccxov ysrtapavSa, <pai8ip 'O6v0dev, fioyXotprjv x indpovpos Igov STfXEVEpEY aXXcp ecvdpl rtap* dxXrjpcp, co pr} filo* xoZ izohvS eItj i} itadiv yexve66i xaxacpSipivoi6i olv&6<$eiy % Ad hos versus ætate Phædri haud dubie notissimos ille nunc non respexit, sed aliorum testimonia prætulit, quæ rem suam melius probarent. rtsitvdpivoS 7tapd x rjS prjXpoS. Hæc cum Homero conveniunt, vel ex eodem potius depromta sunt^ cfr. Il.. ojxvpopoS 8rj jxaiy xixoS, iddeai. oj^dyopEveis* ocvxtxa ydp xoi Actito. peS* n 'Europa 7tdxpoS hxolpoS. p?} rtoirjdax 8b xovxo. Hæc est lectio vulgata, quam ex VIII. codicum auctoritate in pif artoursivaS Sb xovxoy immutarunt Bekkerus, Astius, Stallbaumius. Hoc certum est, verisimilius esse, ad explicandum p?) noir/daS dk xovxo margini adscriptum, post in textum receptum esse pr} drcoxXElvaS 8b Xpvxov f quam vice versa ad hoc explicandam glossema fuisse pr} itoirjdaS dfe xovxo. Fidenter igitur vulgatam lectionem in textum recepimus. fiprjSr)<$a$ fw ipadxy Jlax po x\<jp xal Xtpaprj 180 (SoqQqiSas no tQaOTij TlarQoxkw xal rifiUQTjaces ou! ftovov vxEQUxo&aveCv, ulXa [xal] inaxoftavuv titeÆvtijjtor i. o9ev St] ) ud vxtQayttO&Evug oi frsol St-atpiQotncog 6 aS, Wolfias ad h. 1. annotavit: Es kann fioySydaS nicht vou einer wirklichen Hulfe in der Schlacht verstandeu werden : deim da Patroclus umkam, war seiu Freund noch nicht wieder ira 8chlachtfelde, uud er erfuhr die Nachricht davon erst durch den Antilochus. Recte. Kai igitur ante xipOJpljdaS explicativum est, cuius exemplum paullo supra reperitur. xoiydpxoi Sia xavra 8ixyv~ avxcp ineSevav na\ ixoiydctv n. X. A. Adde p, 179. E. ovx doSxep *Axi AA«x tov xyS GixtdoS vldv ixipydav na i eis pandpcov vrjdovS aniittpipav. Nostra verba convertenda sunt: indem er dem Patroclus beistand, d. h. ihn rachte. Argutius quam verius de his verbis Riickcrtus iudicavit exsulto Phædrum (ioy$EtV verbo usum esse censens. Quum enim, inquit, non tulisset opem Achilles, quamvis prope abesset a certaminis loco, ne quid probri iude videretur in ' eum, quem laudaret, redundare, abducendi erant ab hac cogitatioue quantum heri posset auditores, id quod hoc ipso verbo factum esse puto. dXXd na\ iitcritoSccvetY» Vitii aliquid hæc verba contraxerunt nat addito, quod nullo modo explicari potest. TitepanoSaveiv adhibetur, ubi aliquis pro aliquo eoque vivente moritor, ut Alceste mortua esse dicitur pro Admeto 179. C. &$e\y6a6a povy vitep tov avxyS dvdp6*i dnoSav ilv . ETtaico^aveiv est : mori pro aliquo, qui iam mortuu*, est. Ficinus verba convertit: nec pro illo mori solum, sed et peremto illo interfici. Igitur utrnmquc fecit, et mortuus est pro Patroclo superstito Achilles, et mortuo illo morti se dedicavit. Phædrum aliud quid dicere voluisse certissimum est. Expungendum est nat, quod uncis includendum curavimus nimiæ audaciæ crimen fugientes. Est autem ov povov aXXd eius, qui alterum membrum orationis, quod per ov juovov commemoratur, negat, alterum probat se ipsum corrigendo. Sensus est: non dicam vitepa itoSavetv, sed potius Inarto Savelv. Vide 11. de ov pevroi aXXd et ov pivxot aXXa nat .cfr. Alcib. II. 142. A. 61 61 apidxa 6onovv xeS avxoov rtpdxxeiv, 6ia 7roAXqjv mvdvvoov iXSuvxeS ncA yjoficjy, ov pov ov iy xavry xy Cxpuxyyict, a A A*, iitei eis xyv tavzajv naryXS ov, varo xgjv (SvnocpavxGbv rtoXiopnovpevot itoXiopniav ovSiv iXaxx a> xyS vrto xdov rtoXepiaav 6ie.xeXetiav, vSre n. x. A. o2e v 6?} na l iitoielto. Hæc verba si abessent, nemo opinor desideraret. Nihil enim coutineut aliud, quam præcedeutium verborum meram repetitionem. Sed de industria hæc repetiit orator, ut quanti a diis æstimetur virtus amatoris, durius eluceret» Eadem de caussa, atque ut exemplo demonstretur, avtov Irliitjcsccv, oti xov lQaOtr\v ovtbj xbqI itoXXov ixoiuto. AlCyvXog d's cplvuQU cpcctSxav ’A%Mtcc JJoxqoxAou iquv, fig r\v xaXtiuv ov (iuvov IlatQoy.Xov, aXkce amasiorum quam amatorum virtutem maioris æstimari, paullo infra dicitur 180. B. : dia. xctvxct xcti tov *AxiMict xrjS 'jJbtrjtiTiSoS paWov ixLptjOav, eis paxccpav vrjtiovS dnonepiltavxeS, ovtco itepl rtoXAov. Dupliciter ovzcj vocula in huiusmodi euuntiatis adhiberi solet, atque aut præfigi præpositioni aut eidem postponi. Nou perinde est, utram sedem occupet. Præpositioni ubi præmittitur, aut ad præcedens dictum respici significat, quod eandem rem, quæ nunc commemoretur, enarratam contineat, aut hominum opinionem tangit memoriamve auditorum, qui bene/ teneant id, da quo nunc agatur. Sic nostro loco ovxcd nepl noXXov explicandum est: quod amatorem, ut supra dictum est, tanti fecisset. Adde Piat, de rep. III. 391. D. fiy toivw, 7 / v 6* £ya), p^re rade neiSaopeSa, pyx' idjpev Xiyeir, qjS QrjtievS Uo6ei6wYoS vlds IletplSovS te JioS (SppijGav ovzcoS ini deivcis apitayaS x. r. A., quo loco ovxaoS manifesto significat: ut hominum opiuio est, ut vulgo putant. Minus recte igitur Stallbaumius ad h. 1. annotasse videtur: ovzcoS ini 6eivds apitayaS h. e. i<p ovxco detrds apnayds. Non aliter explicandus est tovus Xeuoph. Cyrop. II. 2. 13» fin. opcoS ovzcoS iv TtoWii dzipia ijpdS ixeiS, ubi ovzgoS convertendum est: ita, ut nunc facis, ut facientem te videmus, cet. Contra præpositioni postposita ovzcoS vocula proximum verbum ita extollit, ut additamento opus sit, qno illud accuratius definiatur.AitixvXoS cpXvapei . Phædri oratio ad eum finem tendit, ut Achillis allato exemplo probetur, deos amasii amore magis delectari, quam amatoris fide. Factum autem tragicorum fabulis erat, ut homines illo tempore Achillem amatorem non amasioui Patrocli putarent. Priusquam igitur eo, quo tendebat, Fhacdri oratio pervenire poterat, illa hominum opinio corrigenda erat et emendanda. Hino verba Aidx^XoS. 6e "OprjpoS necessaria ad rem censenda sunt, /ruslraque fuerunt, qui ea expungenda censuerunt,Valckenarius ad Euripidis Rell. 13., Wolfius, Beckius, alii. xal iri ayivetoS. Pulcherrimum omnium Achillem fuisse discas ex Iliad. p, 673. NipevSy ds xaXXiGzoS avijp vno "IXiov tjASe Z(2v aXXcov docvaoov, per dpvpova IhjXelcova, Patroclo iuniorem verba indicaut Iliad. A, 787. x ixvov ipoy, yevey p\v vn apte poS idziv 'AxiXXavS, TtpeGfivtepoS 61 6v l66i, ' Adde Od. A, 469. AXotvxoS oS dpidzoS itjv eidos re Sipas re rcov dXXcov davadiv, pex apvpovcz IbjXeloova . Imberbem adhuc fuisse "nusquam apud Homerum indicatam repe- M xal t(ov fjQcbav ccjtavxuv, xal ta uytvuos, Ixtita vttaTEQOS Itolv, <3g CptfiLV "OjllJQOS. ctkKu yaq xcj ovxi (iukiOta (itv ravxijv xi)v doeri/v ot 9col UficSoi zijv xeqI B xbv "Eqara, fid/J.ov fttvxot ftuviux^ovat xal ayavxat xal ries. Hinc factnra est, opinor, ut Riickertus lectionem vulgatam revocaret atque in textum reciperet d\ X dpa xai. Colligebatur enim, inquit, magis ex Homero, omnium pulcherrimum Achillem fuisse (atque adhuc imberbem) quam ut disertis verbis ab eo dictum esset . Sed facile dpa voce caremus, quam optimæ notæ libri non agnoscant. Efficitur enim verbis (*>S <pr\6iv "OfirjpoS, quæ cum præcedentibus htEixa vearcepoS itoXv arctius coniungenda sunt, ut Phædrus non nisi de ætate Achillis poetæ testimonio usus esse videatur, pulcrum autem imberbemqne eum vocet ©x artilicum statuis indicium capiens. Hæ statuæ imberbem, ut constat, Achillem repræsentabant, barbatos heroes ceteros, v. c. Hectorem, Agamemnouem, Ulixem, alios. Ceteram ne otiosa verba censeas xal Ixt dyivEiof; amasius non nisi imberbis pulcher habebatur. Verba convertenda sunt: Æschylus aber faseft, wenn er sagt, dass Achilles der Liebhaber des Patroclus sei. Er war nicht blos schoner, ais Patroclus, sondern auch schoner, ais alie Helden, und noch bartlos, dann um vieles jiinger, wie Homer es ausdrucklich bezeugt. % aWa yap rcu ovxi. Rectissime Stallb. monet, verbis deletis Aldxvtos, di Owpof, non aXXa yap, sed xal yap ponendum fuisse. Indicatur autem aAAtr yap particulis, Æschylum ne ita quidem Homericam narrationem pervertisse, ot Achillis laudem augeret facinusque eius clarius redderet. Nam deos laudare quidem et admirari virtutem AMATORUM, magis tamen admirari et laudare amasios, qui pro AMATORIBUS mortem voluntariam oppetierint. 1 r i)v Ttepi t(jv w EpGoxa. Haud raro accuratiores definitio*ues verborum a verbis, quæ definiunt, seiunguntur plurimis interpositis verbis augendæ gravitatis caussa. Vide quæ ad 66. annotata suut. Convertenda verba sunt : Dic Gotter eliren diese Mannhaftigkeit ganz ausserordentlich, ich meine die, welche der Liebhaber zu haben pflegt ; cf. Piat. Hipp. M. 294. A. 7/pEiS yap nov ixuro igrjxovjxev, go n dvxa xa xaXa. Ttpdypaxa xa\a t itixiv, ooSTtep c5 jectvxa ta peyaXa itixl pxyaka> xqo v7C£pix oyr u $av paZovd i x al dy artat xal ev itoiov 6iv sc. xavr rfv xrjv dpex-qr tijv 7tepl xor "Epwxa. Ceterum ayadSai ita a SavpaZEiv verbo differt, ut admirationem cum laude coniunctam exprimat. Bene Schleierraacherus in conversione verba t reddidit • weit mehr jedocb bewundern und loben und vcrgelten sit es dyarttji . Quoniam in sup«~ zr Ninos ion. 77 IV xoiovdiv, orav 6 inwatvog tov iQa<St)]v uyanu i} OZCiV 6 BQCtOTTjS TU XCUdtXtt. &SIUXBQOV yccQ (QUOTTIS Ttcadixmv ‘ iv&eog yaQ ion. dia xavta xal tov 'AydXia tijs 'AXxrjOndos palXov itifir^av, ds (luxaQav Mjtfovg an o rioribus de significata verborum diximus ipav et <pi\tiv, iam videamus etiam de notione aya rtav verbi. Mediæ est autem, quod vocant, significationis verbum, maiorem quam (piXEiv, minorem, quam ipav potestatem habens. Hinc raro adhibetur, ubi de vero amore sermo est. Legitor autem apud Xenoph. Mem. I, 5. 4. x a S” TtopvaS dyanoovxa pdXXov t) xovS kxaipovS. Piat. Dion. 4. 175. itpiXt/daXE CtVXOY <*)$ TCCttEpOC xal i/ y a 7Cij doct e gjS ev e p yijxrjv. Symp. 181. C, ro <pv6ei ipficopEYEdXEpoY xal vovv paXXov %x ov dyan&vTE?* Videtur ayaitav verbum circumscriptum esse iu Simonidis dicto, quod legitur Piat. Protag. 345* D. mxvT aS 81 Inalvrjti i xal tpi\hx> irtwv oSTtS f.pSy /vjSlv al^xpov. Nostro loco Phædrus hoc verbo usus est, quia neque <pi\eiv neque ipav ad ntruraque enuntiati membrum h. e. ad AMATOREM et ad amasium referri poterat. $ siot e pov ydp ipa6tyj S itai8txd>v. De neutro genere StiotEpov verbi vide quæ annotota sunt ad 176. D. ott XaXEito v xoiS dvSpcoiroiS 7/ idxlv. Sententiam quod attinet, cfr. 179. A. ov8e\S ovxod xaxoS, ovxiva ovx dv avtoS d "EpoaS ivSeov itoirj6Ete xpoS dpETtjv, dpoiov slvai tc5 dpidxcp <pv6ei, quæ verba in amatores tantummodo, non item in amasios dicuntur. Ce terum otium nobis fecit Riickerti unnotatio ad h. 1., ed. 46. : Phædrus sic est ratiocinatus : qui amat, non suo, sed divino impulsu agit, est enim ZySeoS; contra qui amatur, eo caret, Iam qui alieno et quidem divino impulsu agit, ei facilius est, magna perpetrare, præsertim amanti, qui non potest non subvenire amdto, quam ei, qui huiusmodi incitamento caret . Atqui quo difficilius cuique est præclare agere, eo maior virtus est, si fecerit i igitur qui non amat, maiore dignus est admiratione, quam qui artiat * Sola enim caritate facit id, quod amatorem ut faciat, vis divina impellit, tov 'AxtXXea xrjs 'AXxi]6xi8o$. Interdum ipsas feminas Erotis auxilio gaudere, cap. VII. initio Phædrus docuit. Recto igitur scripsisse nobis videmur 179. C. ovS ixElvtf xo6ovxov vnepEffdXexo xy ipiXint 8id xov w Epoora, c oSXE x. X. A. Alcestis enim et ipsa UvSeoS. Minoris autem a diis Alcestis habebatur, quam Achilles, nam illa Erote ad mortem ducente mortua est, hic pietate erga Patroclum motus, mortem oppetiit. ovxoo Srf HyatyE. Aliquot codd» habent ovxui 81 ) xal fyooye Mple. Iu sequentibus ter positum est xal, ut epitheta Erotis, quæ dei laudem efficiunt, significantius extollantur. Comparari potest cum nostris verbis 180. B. paXXuv pivxoi $avpd%ovd7 jr i[i4'avTeg. o vtco drj iycyys cprjfu *EQ(oza %mv xccl ttqeC^vtcctov xal r ipidt azov xal xvQudtarov uvai slg aQETrjg xa l Bvdatjioviag xr rjow av&QaTtotg xal £c5oi xal zeÆv%r}<Sa(Siv. xal ayavxcn xal ev iroiovdiv . Sensas est: Hac igitnr, qua dixi» ratione equidem contendo, Erotem et antiquissimum deorum esse ct honoratissimum et ad virtutis felicitatisque assequendam frugem et viventibus et mortuis auctorem potentissimum. Sed ipsa hæc verba mirum est, quam male cum præcedentibus conveniant. Etenim Phædrus cum dixisset : maioris æstimandam esse virtutem eorum, qui nullo Erotis auxilio adiuti fortes se præbuerint, quam quorum virtus non nisi divino quodam instinctu quasi excanduerit, num recte ita perrexit: ovxco 87) iycoyi (prjpi n Epcoxa $£gov xal npedfvxazov xal xvp iGoratov elvai eis a pexi} 5 xxrjdiv x, x. A. roiovroV xiva Xoyov. Vide ann. ad 15. Sequentia verba aXXovS xivaS tlvat convertenda sunt: nach Phædrus wiiren einige andere an der R e i h e gewesen. Pactum nimirum erat, ut eodem ordine, quo sederent, convivæ placita sua proferrent, cfr. 177. D. 80xel poi xPV vat exadxov \6yov etostr inauror "EpcoxoS ini 8eBtiu apxeir 8\ <Pai8por npcoT or. Sed non verisimile est, inter Phædrum Pausaniamque locum habuisse omnes eos, quorum orationes ab Aristodemo prætermissæ sunt, vel quas Apollodorus, quippe memoria non dignas, oblitus erat. (cfr. 178. A. nav Tcav pkr ovr, a ZxacdxoS elnev, ovxe navv 6 *Apidxo8ij fioS iyiyvT^co, ovx 9 av lyco t o IxeivoS iXeye, Ttavxa). Igitur Riickertus in uberiore expositione convivii §61. quæsivi, inquit, doctus videlicet nihil negligere zn Eia tonis libris, in quibus haud raro res gravissimæ ad perspiciendum scriptionis consilium ex istiusmodi minutis vestigiis eruendæ sunt, cur hoc loco omissionem Aristodemus indicasset, ceteris reticuisset . Et olim quidem mihi risus sum reperisse, aliter tum etiam statuens de ipsis orationibus, in quibus temporis quendam ordinem observari putabam, quo singulæ, quarum placita proferret, sectæ sese excepissent philosophorum . Post, mutata sententia rursus eo deductus sum, ut nescirem . Commode possis hac ratione hanc rem tibi explicare, ut Aristodemus quidem, qui Symposio interfuit, accurate locos indicaverit, quibus locis et aliorum et suam ipsius orationem omiserit, ut Apollodorus autem satis habuerit memoriæ mandare, quid convivæ dixissent, nou item mente tenuerit, quo loco quorum orationes ab Aristodemo non repeterentur. Ut tamen aliqno modo commemorandarum orationum paucitatem excusaret, Phædri relata oratione alios quosdam fuisse nniversim narrat, quorum orationes Aristodemus non retulerit. De sua ipsius memoria tacet, quamquam panllo supra 178. A. in minatis rebus debiliorem confessas. Cap. VIU. #>«[(5(301' fiiv toiovtuv riva Ivyov hfn) tlxuv, fi Era c Ss 9 uISqov aXkovg uvas iivca, uv ov nciw die^vtj^i tuv ov itavv 8 1 tfivi; fi 6vevev. Comparari cum his potest Piat. Lacii, p, 189. C. iav 81 fiitaB,v dXXoi Xoyot yiv covxaiyOv ndvv jiiyvTjycn, ad quem locum Engelhardtus de oi3 itayv vocularum potestate disserens h. e., inquit, plane non recordor. Sic ov ndvv sæpissime} cfr. Theæt. 156. C., Phædr. 228. E,, ul,, nec non in responsis, v. c. Xeooph. Mem. S. III' i, 12. Eodem modo latinum non sane sæpe idem siguificat, quod ov ndvv i. e. plane noni de quo vide Heindorfium ad Horat. sat. II. 3. 138., S04 Ov ndvv xi autem non satis, non sane multum explicandum esse videtur, cfr. Locian» Contempl» I, 506. elni pot, Ct8?/poS tpvExai £v Avdiot ; ov ndvv xi i. e. non sane multum. Piat. Eutyphr. init, ovd avxoS ndvv x i yzyvcodxco, to EvSveppov, r ov av8pa i. e. neque ipse hominem satis novi. Pronomen indefinitum quod attinet, certum equidem esse reor, xi in huiusmodi enuntiatis non ad ov ndvv pertinere, sed ad verbum finitura. Quis enim neget, ut ad Eutyphronis locum modo laudatum revertar, Græce dici yiyvdrfxEiS xi x ov avdpa, ut rectius Platonis verba convertenda sint: ne ipse quidem magnopere usquam hominem novi. Luciani verba ov ndvv x t converterim: non sane usquam sc* reperitur. Rectissime autem Stallbaumius io annotat, ad verba ApoL Soc^ 41. D. 95. ed.: 8id rovxo xal £ph ovSapov dnixptipe x 6 tiijfiEiov, xal Hyaoye xoiS xaxarl>r}(pi<jajAbvoiS pov xal r oiS xaxtjyopoiS ov ndvv X a ^~ natvcd h. e. haud sane, non magnopere, nicht eben, qua formula nos qooque cum Elpcoviict loquentes gravius negare solemus. Hæc, quam Stallbaumius laudat, ov ndvv vocularum uotio apprime ad nostrum locum quadrat. Apollodorus nimirum alios quosdam fuisse narrat, qui Erotis laudationem edidissent, factum autem esse illarum laudatiounm mediocritate, ut earum non magnopere recordaretur, Earum autem prorsus oblitum ne fingere quidem tibi Aristodemum possis, qui Phædri, Pausaniæ, aliorum orationes memoriter recitarit. Restat, ut dicamus de Lachetis loco supra laudato, qui sane docere videtur, ov ndvv significare prorsus non. Verba sunt hæc : iycj ptv yap xal iniXavSdvopai 7/6 tj xd noXXa 8ia xrjv rjXvtlar (Zv dv 8ictvo7j^d> £p£6$aij xal av d dv axov6a). iav 81 ptxat,v aXXoi Xoyot yi - * vgoyxoci, ov ndvv pipvrjpau Nonne frigidissimam conversionem censes hanc: Ich pflege namlich Alters halber immer das meiste zn vergessen, was ich im Sinne habe, sie zu fragen, and so auch, was ich hore (h. e., was sie antworten)* Falleq aber noch qndere Erdrterungen dazwischen, so erinnere ich mich vevev * ovg TtccQELQ tov Jlavdavlov Ao yov dirjyeixo. slitelv d’ av toVy ot l Ov fcaktog f 101 6oxtl y o5 <&ai$QE, XQOpEpXijO&cu 7jgiZv 6 nicht eben leicht des Vorigen? Multo nptins lectores censebunt Lysimachi verba converti: Fallen aber noch andere Erdrterungen dazwischen, so ist es mit mei nem Gedachtniss g a n zlich aus. Sed neque Hæc conversio recta est, neque omni ex parte Platonis verba recte exhibentur. Maior interpunctio post axovdco poni solet, pro qua si comma posueris, optime sibi respondentia verba habebis irtiXav^dvopai ra itoWa et ov itavv fiipytffiat . Lysimachi sententia hæc est: Denn ich vcrgesse Alters halber das Meiste von dem, was ich im Sinne habe sie zu fragen, und erinnere mich wicderom nicht an das, was ich hore, d. h. was sie auf meine Fragen antworten, besonders wenn anderweitige Gesprache dazwischen fallen» tov JJavdaviov Xoyov. Phædrum, qui iracrj/p tov A o; yov vocatur, Pausanias vituperat, quod nihil accuratiore definitione usus Erotem laudandum proposuerit. Etenim ut duplicem Aphroditen, ita Erotem duplicem esse, ut Phædrus, si recte atque ordine habendarum orationum materiam edere voluisset, anto indicasset, uter Eros laudandus sit. His præmissis Pausanias in utriusque dei naturam inquirit, ac Pandemum quidem h. e. vulgarem minus laudabilem iudicat, contra summis laudibus extollendum Uraniam existimat. Idem iudicium optimarum civitatium legibus, quæ sint de AMORE, probari censet. Athenienses enim et Lacedæmonios Erotem per se spectatam neque laudandum censere nequo contemnendum, sed accurate semper cognoscere studere, virtuti» an voluptatis studio AMATOR AMASIUM AMET, AMASIUS AMATORI se tradat, atque eum solum AMOREM admittere et probare et laudare, qui homines ad virtutem impellet. De Pausania paucissima sunt, quæ scimus. AMATOREM Agathonis fuisse Pausaniam e Protag. p.S15. E. colligas. Adde Xenoph. Symp. c. VIII. §. 32. Scholiasta, cuius verba laudavimus, Agathonem amasium fuisse tradit Pausaniæ tragici. Ælian. Var. Hist. II. cap. 21. narrat, Pausaniam una cum Agathone apud Archelaum regem vixisse : tls *Apx £ Aaou icotk ctcpixovto o te ipadtrjs xoci 6 iprifiEvoS ovtoi ; de quo diverticulo vide annot. 8. Dixit autem Ælianus 1. 1. eIs *Ap x £ Xaov eodem dicendi compendio, quo eif *Ai6 Ov dici solet, quæ ratio dicendi Aristophanis ætate ^ fortasse usitatissima ansam dedit comico diverticulum illud eludendi Ran, v. 83- Ceterum non minus, quam Agathonem, Pausaniam mollitiei atque luxuriæ deditum fuisse, ex eius apud Archelaum tyrannum diverticulo coniicere possis* r 6 «jrAca? ovtu) yt . r. A. b. e. definitione addita nulla, tam simpliciter, sine ulla explicatione accuratiore. Quæritur, stru loyos, ro ecxAag ovra xceQyyyel&ai lyxmfuaguv “Egcora! fl filv yaQ tlg yv 6 "Eq0 g, xaXug av sl%s. vvv SI ov yag louv tlg- prj ovzog Se Ivog, 6q&6z£qov Ioti ctnram verborum quod attinet, utrum nominativo an accusativo casu posita hæc verba rectius accipiantur. Ut verba vulgo exhibento?) nihil certius esse reor, quam nominativum casum unice probari posse. Efficiunt enim X 6 anXcoZ ovtcoS verba præcedentium verborum appositionem: Nicht gut scheiut mir, o Phædrus, die Aufgabe gestellt zu sein, namlich so schlechthin aufzuge1 ben, den Eros zu loben. Neque probaverim accusativum casum, qui Riickerto placet» Caussam enim, inquit, proponit, cor non recte proposita dicendi materia sit, quatenus cet. Nimirum hac structuræ ratione frigidiorem orationem effici censemus atque sedatiorem, quam quæ Pausaniæ, homini inprimis ipcoxixfi, conveniat. Fortasse hoc modo Pausaniæ verba scribenda snnt, ov xaXc jS poi Soxei, gj $alSp £, 7tpofi£ft\f/6$cti ijjiiv 6 XoyoS • ro anXoaS ovtoo napr\yyiXScci iyxcopia^eiv " Epcoxa ! qua verborum distinctione quantopere vi augeatur totum enuntiatum, sponte apparet. Habes enim vituperationem Phædri coniunctam illam cum indignatione summa, quam per me licet etiam irrisionem interpretari: Wie kann man nur so schlechthin die Aufgabe stellen, den Eros zu loben ! Atque, si quid video, hæc natis malitiose a Pausania proferuntur ita, ut ad præcedens Phædri dictum comparentur, C. io ovv xoiovtov phr itkpi TtoXXjjv (xxovdrjv noirjtia- 6$ai y"Ep(oxa&k pT}8ha ita> av - SpQOItCDV TEToXflTjxlvai tfe XCCVTtfvl xrjv rjpkpav aZlooS vjuvtj Coa! Ceterum iu aliquot codd* non malæ notæ ovtgo? exhibetur, quam formam h. 1, unice probamus» Sed fusius de ovrvt et ovtgdS formis infra disputaturi sumus. vvv 8h ov yap l6xiv sis* Hæc verba sunt, qui nno tenore pronuntianda censeant; v» c. Engelhardtus ad Apol» Socr* 83* B. 221. ita iudicat, nt nullam prorsus omissionem verborum Græcos sensisse statuat» Sed neque hoc indicium probaverim, neque vero iis accesserim, qui vvv dh ov yap verba lineola apposita disiungunt, vide licet ut esset, quo legentium oculis «aposiopesis* indicaretur. Aposiopesis enim non nisi in iis locis reperitur, in quibus aliquis ita commoto animo loquitur, nt pauca verbis exprimat, cetera legentibus divinanda relinquat. Non igitur aposiopesin agnosces in verbis : Hoc vidi, neque vero illud, æd omissionem præcedentis verbi finiti, quod, quoniam facillime e præcedentibus suppletur, ne nimia abundantia oratio laboret, lectoribus supplendum relinquitur, Idem in nostrum locum cadit, ubi, cum præcedat xaXcoS av £?££, facillime post vvv da suppletur ov xaXcoS $X ei - I an * quid differat aposiopesis ab omissione verborum, quam 'ellipsin vocari licet, statim apparet. Aposiopesis reticentia P •xaotEQOv xgo^QTj&rjvai vxolov det Ixcavuv . lya ovv nu» p«(Jof(«t tovto ixavoQ&uOaO&aL, xqutov fiiv "Egara eorum est, quæ aliquis additurus rebatur potius, uter eorum laucrat, sed propter ammi comraodandus esset, quam qualis esset tionem disertis verbis non ex- is, quem laudari oporteret. R ii Impressit; ellipsis contra elegantem kert. verborum omissionem indicat, inavopSudatiSat. Huquæ in præcedentibus leguntor, ius yerbi potestatem Ficiui conet quorum repetitio foedam quau- versio non satis assequitur: hoc dam abundantiam dictionis eifi- itaque emendare conabor, ceret. Ad nostrum locum ut re- Ea nimirum ini præpositionis vertar, lineolam post vvv 8e cum verbis compositæ vis est, verba ponendam curavimus, ut ut aliquid post aliquid fieri e præcedentibus verbis aliquid significet, cfr. 180. A. oti supplendum esse clarius indicetur. nenvdpivoS napa tijS prjxpoS Simillimus nostro loco est Lachetis ais’ dn o$ av olxo ixoXprfp. 200. E. el fikv ovv iv xols tfev •— ov jiovov vnepanoSaSiaXoyoiS xols apxi iyco plv veiv aXXa inanoS av elv, Itpdvqv elSooS, xooSe 81 p?) quo loco quid differant anoelSoxe, Sixatov av rj iph / ia - $av&65ai et inanoSctvtiv, Xidxa ini xovxo x 6 ipyov na - sponte intelligitur. Adde Protag. paxaXeiv' vvv 81 opoicof 328. E. vvv 81 nbteidpai * ydp itavxeS iv ctnopia iyevo- nXr,v dpixpov xi poi ipnoScdv, pe$a, quo loco post vvv Se o 8f/Xov oxt TlponayopaS (ictsupplendum esse ratio loci docet: 8la>S in ex 8 18 dB,ei, ineiSi} ovx ig>dv7fv eISojS. nal xa noXXa xavxa it,e8l 7t poxepov n po ij - 8a%ev. xal yap el piv xiS vai . Hæc. verba ex abundantia nepl avxdov tiityyevotxo oxojovv quadam posita sunt, quam etiam xdiv Srpirjyopoiv, xa% dv xal Latini adamarunt dicentes : prius xoiovxovS XoyovS axovdeiev ij præfari. Simili modo supra IlepixhiovS i) dXXov xivoS xoov p* 177. D. dicitur: apx £ ^v 8h Ixavcov elneiv * el inave4?al8pov n pdixov, neque no- poixo xiva xi, Gjfi tep (iifiXia strates ab Jmiusroodi diccudi ge- ovSev i'xov6iv ovxe dnoxpivanere abhorrent. Quem enim of- 6$ai ovxe avxol ipidSai, aAA* fendat conversio hæc: Phædrus iav rtS xal dpixpov inepta hahe zuerst den Anfang gemacht? Xrj6y x i xtav prjSivxtav, Ssnep Nostra verba Schl ei erm ac heras xa x a hxela nXrjyevxa paxpov convertit: dasi zuvor bestiramt rfx £ 1 xdl anoxeivei, iav prj werde. Græcis verbis magis re- imXdfirfxai xiS, xal ol fiijxopeS spondet: dass zuvor vorausbe- ovxta dpixpa iptaxrjS ivxes 8ostimmt werde. Xixdv xaxaxelvov6i x ov Xoyov. 6 nolo v 8 el in aiv £iv ., Perscripsi totum hunc locum, ut Nondum licebat oitoxepov dici, lectores e vestigio de Stallbaumii s quia quot Amores essent, nondum sententia iudicare possent. Jn erat definitum ; accedit v quod, his, inquit, vereor, ne vitium alietinmsi esset, tamen non id quæ- quod lateat. Quum enim in av t i ' i (pQtzGcu ov 6tl Inaivtlv, insita Inaivioai a^tcag tov &sov. navzss yag Zapsv, on ovx isziv civiv "Egazos p £ 6% a i sit interrogare aliquid præter illa, quæ ipsi oratores dixerunt, haud scio an deinde parum accurate dicatur In e p cj Ti) 6 Tfl. Equidem scriptum malim av EpGDtrj dp, h, e . interrogando denuo attingat, Quamquam codices veterem lectionem tuentur omnes. -Nihil mutandum est, et omnia bene habent. f Enav£pid%ai est alienius rei, de qaa paollo ante dictam sit, caussam et rationem sciscitari. Enepcoxdv contra eius est, qni audita quadam oratione alicuius sententiæ sire repetitionem sive enarrationem flagitat. Sensus verborum est: lefzt aber glaube ich es, Nur eine Kleinigkeit ht mir noch im Wege, die Protagoras ^ gewiss nachtraglich recht gut beseitigen wird, da er iiber so Vieles mir Belehruug gab. Wenn freilich Iemaud iiber denselben Gegenstand mit eiuem der gewdhnlichen lledner sich bespriiche, so mdchte er leicht solclie Reden horen, sci es von Pericles oder von irgend einem andern, der zu reden versteht. Fruge dagegen Iemand nachtraglich nach Grund und Ursache irgend eines Satzes, so haben sie, wie die Biicher, keine Antwort und bleiben stnmm ; biito Iemand aber um die Wiederholuug nur eines kleinen Satzes, so sind diese Redner vrie Erz, das lange klingt und tont, wenn man es nicht anfasst, und geben ia solcher Weise (vide ann. 58, nam ut illic ovxgj noXXaxoSEV, Protag. loco ovxco dpixpa positam est) auf eine kleine Frage einen unendlichen Sermoo» Ad nostrum locum ut revertar, verba convertenda snnt : ich will nun versuchen, diesen Fehler nachtraglich zu berichtigen. npootov 'jtlv " E p coxa. <p p a 6 cci . Ne quis forte xoci particulam desideret, qua hæo verba præcedentibus commodius annectantur: Sol ent Græci, verissime notante Stallbaumio ad Apol. Socr. 22. A., eas sententias, quæ aliis sub iiciuutur explicationis causia, ita addere, ut particularum et conjunctionum vincula omittant. Effici autem videtnr hoc asyndeto, ut gravitate quadam oratio augeatur, quæ addita xai particula prorsus evanescat. Hoc dicendi genus tam simplex est atque omnis expers artis, ut non mirum, idem iam apud Homerum reperiri, cf. II. a, 504. seqq. coS zco y dvxifiioidi pax^ddapeveo inktddiv dvdtT/tTjy • Xvdav 6 * dyopt/v napa vsvdlv Axaiar. IJqXeiSqS psv ini xXidiaS xal vijaS ildaS rfie, dvv re Mtvoixiu.br) 7ca\ oli Ixcepoidiv * 9 Atptibr)i 6 * upa vija $or)v aXabe npoipvddtv, is 6* ipirai i-xpivsv x. r. A. Adde Phædon, 91. B. XoyiB,opai ydp, oo <piXe Ixcfipe. xal Sioedoa gjS nXeovexTixtiS • tl pev tvyxdret dXrjSrj ov xa cc Xiyoo, xaXcoS 6t { xo nei dSrjvai* eI bl prjbbr idxi xeXttrxijdavxiy dXX ovv rovxov yt x ov xpovov avxdv tov itpd tov Savatov ijxxoY xoiS na-6 * . ’Aq>Qo6ltt]. (tiag (ilv ovv ovGtjs ttg av Tjv “Egag' hct 1 dt 8q 8vo Igtov, 8vo dvayxrj xal "Eqqhb tlvav. xag 8' ov povdiv u7j6i} 5 Idopoa. odvpoptVOf. c tB,loo S tov 5eov. Hæc verba vario modo interpretari licet. Possunt de elegantia laudationis intelligi, de sinceritate laudatoris» de laudationis veritate cett. Sed horum nihil Pausanias in mente habuisse videtur. ’A£UgjS tovSbov esse: ita deum laudare, ut nihil omittas eorum, qnæ deo conveniant atque ad prædicandam eius laudem pertineant, verbis indicatur 180. E. a 8 ’ ovv huctrepoS eTlKtjxe, itEipaxkov Elireiv. TtdvTsS ydp tdpEV* Omne s, inquit, s c i m u s, Aphrodite n' non esse sine Erote. Sed quod omnes scire dicuntor, idem fieri interdum potest, ut scire se opinentur tantummodo, revera non sciant. Eandem igitur argumentandi sive levitatem sive audaciam habes hoc loco, qua Phædrus in oratione sua usus est 178. B. yovijs ydp KpcDToS ovt sidlv ovte Xiyovxai vit* ovSevoS ovte iSicorov ovte noirjTov f ad quæ verba vide ann. 55. Cur Aphrodite sine Erote non sit quærentibus variæ caussæ se offerunt, quarum aut una vera est aut nulla. Eas nunc recensere eo facilins omittere possumus, quo minas ipse ^Pausanias de caussis rei cogitasse videtur, quam rem omnes compertam habere narrat. Ceterum ut TtdvtES ydp Idpsv h . t. A. Pausanias dicit, ita Socrates dissimulato ingenii acumine 202. B. neti jnjv, inquit, ?jv 6* iycd 9 opoAoyeirai ye napd ndvxoov pty/US etvai. « ptciS p\v ovv ovdtj S*. Veteres editt. habent TavrrjZ 8\ pia* phr ovdrjS, quod fuerunt, qui probarent. Sed non dubium est, verissime notante Stallbautnio, quin id grammatico alieni debeatur. Bekkerns e codd. non pancis piaS p\v ovdtjS edidit, quod sane habet, quo magnopere se commendet. Tantnm enim ponderis enuntiationi, quæ quasi fundamentum eat totius disputationis, infert, qnantnm eidem apprime convenire videtor. Sed codd. optimorom auctoritas respicienda est, qui coniunetivam particulam exhibent. Probatur eadem nobis etiam propter duplicem relationem, quæ hoc loco manifesta est, et de qua fusins disputavimus p, 22. et 2$. Proprie dicendum erat: pia? p\y ovdrjSf sii av ijv^Epwg' Svolv 8^ 8r) ovt o iv, 8vo dvayjcrj xal EpcoTe slvaiy sed eandem enuntiationem etiam hoc modo cogitari Pausanias voluit, E i p\v pia Tfv, eU dv t/v^EpcoS- insl <$?/ 8vo idTov, 8vo dvdyxrf v.a\ "Epare elvai. Duplicem hanc et nominum et particularum relationem mutuam indicare Pausanias tantummodo potuit, non item disertis verbis exprimere* Indicatur autem ea, pkv vocnla ad prius nomen apposita, 8s autem cura posteriore particula coniuucta ptaS p\y iitEi dL Sed hac scribendi ratione repugnantia quædam exoritur singularum orationis partiam, quæ addita alterutri sive nomini sive particulæ ovv particula mitigatur atque lenitur. Riickertus ad h, I* ita disputat, ut Pausaniæ 6vo Tio &ea; rj (iiv yk loti itQEOjivztQa x«l afi^rap, OvQavov &vyutr]Q, tjv Srj xal OvQavlav l%ovo(iatfiiiiv ' Teri) a corruptissima ceuseat atque non nisi verborum mutatione sananda. Videtur enim, inquit, hæc ipsa varietas, quod alii tavTTjS 8 i, alii ovv addiderunt, argumento esse, antiquius hic vitium latere, quod variis modis sarcire stpduerint librarii. Itaque in mentem mihi venit olim, essetne Platonis manus hæc ; *Aq>po8ixrf % j]S ytiaS plv ovdTjS, Cui si quando accidisset, ut negligens librarius pro *Aq> poSitjj ?fS scriberet *Acppo~ 6 It rj S, Jieri postea non potuit, quin ~6 abiiceretur, quo facto alias coniungendi verba rationes iniri oportebat, quarum ad nos duæ pervenerunt. Perscripsijhæc verba, ne deesset, quibus nostra displicerent, quo commodius Pausaniæ verba explicarent. 7t 65 i 8 * ov 8 vo x oo $ ea. Vulgo xa $ed; sed miuus usitatum hoc apud Atticos ex præcepto Grammaticorum. Eodem xnodo reperitur rcJ 68 co in Piat, Gorg. 524. A» Plura huius loquendi usus exempla Matth. congessit Gramm. ampl. $. 456. 1. 812. Ceterum hæc interrogatio ex eo genere est, de quo diximus ad verba c.VI. 60. Xkya 8tf xi xovxo; Mediæ orationi interrogationes immisceri haud raro, ut vigor orationis structuræ mutatione augeatur, satis notum est. Hoc vigore, quem oratorium vocare licet, Pausanias ita utitur, ut argumentorum absentiam obtegat, quibus duplex deæ numen probandum erat, ?} pkv yk itov Ttptd flvtkpat, Riickerto yk particula videtur non argumentationi, sed expositioni ante dictorum inservire. Frustra. Quod modo annotatum est ad præcedentem interrogationem, optime cum huius particulæ vi, quæ est vis argumentationis, convenit. Rectissime Buttmanni præceptum ad Dem, Mid. 46. laudavit Stallbaum: Quum quis uno argumento,vel exemplo aliquid probat, potest hoc ut suiliciens afferre : quod fit particqla ydp ; potest etiam significare, plura quidem posse desiderari, sed hoc unum satis grave esse : quod fit addito yk, certe, saltem. Restat, ut de tcov particula dicamus, cuius potestatem non satis recte Riickertus interpretatus est. Annotat nimirum ad h. 1.; Addita part. itov urbanitatis declaratio est, ' qua speciem exhibet qui dicit ' etiam de re certissima dubitationis atque ad lectoris assensum provocationis . ' Non aliter Buttmannus de eadem vocula indicat in Indic, ad Piat, Dial. IV. Berol. MDCCCXXII, Sed quam hi urbanitatem dicunt, equidem in Pausaniæ oratione arrogantiam interpretari malim. Nimirum 7tov vocula e dicendi genere ov xl Tt ov depromta est, atque iu interrogatione positum significat, mirari atque indignari eum, qui interroget, si quis aliter atque ipso de aliqua re indicaturus sit» IIov vocula igitur non tam wol convertenda est, quam doch wol, doch sicher, doch gewiss. Usu loquendi factum paullatim est," ut nov particula significet, notissimum aliquid esse ita, ut de eo dubitari nequeat. 5ic in ij 8e vecotIqcc Aioq xai Aicovrjgy yv 8% ITavdrjfiov xæ Xovusv. avayxaiov 8rj xai * 'Eqcotcc tov (iiv ty hijpqc jfrvSQybv IIdvdypov 6 q$ ag xcUsid&ac, zov di Ovq&vlov. Alcib. I* 129. C. 'O di XP°^~ pEvoS xai (L xpip ai °vx aXXo ; TIgoS A eyeiS ; "fhSTtEp tixvtoxojioS xipvei itov tojjeI xai d/it\y xai aXkoiS opydvoiS. Adde Criton. 44. A. IIuSey rovro TExpatipg ; EyoS Coi ipaj. x\f yttp ttov vCxspaia Sei pe ditoSvijCxeiv, if v dv Z\$oi to tcKoiov h. e. den Tag darauf mus» ich, wie du weisst, sterben, wenn das SchifF zuriickgekommen sein wird, xai Ov p avia. De Venere Urania atque Vulgivaga secundum Platonis sententiam disputarunt Apulei. Apolog, 281* cd. Oudend., Io. Lydus de mentibus 89. seqq. Alios laudavit Astius ad h. 1. Qudd autem illa dicitur dprjxcap 7 pro magna deorum laude haberi solere, quod alterutro parente careant, docte demonstravit Wesseling, Obserr. II, 10, p, 177. seqq. De Venere Vulgivaga ex Iove et Dione nata v. interpp. ad Cic. de Nat. Deor. III, 23. Elmeuhorst, ad Apulei, 328. seqq. et quos laudat Bach. ad Xenopb. Symp. VIII. 19. Ceterum vix est, quod moneam, totum hoc argumentum a Pausania ita tractari, ut fabulas de Amore et Venere pro consilio ano mutaverit eique accommodaverit. Stallb. iit aiv eiv piv ovv det itavtaS SeovS. Vario modo sollicitarunt hæc verba interpretes. Bastius scribendum couiecit inaiYEiv pkv ov dei itavxa (sc. w EpGDxa ). Orsilius ad Isocr. de Antidos. p.326. iitaiveiv juv 3cod 5* expungenda censuit. Riickertus Astio assentitur, qui vel superstitionis caussa vel propter metum verba addita esse iudicat, videlicet ne Pausanias deos contemnere videretur. Stallbaumius, ne Pausanias sibi contradicere rideatur, facto inter litaiveiv et iyxajpidpEiv discrimine verba convertit ; Omnes deos cum honoris significatione commemorate pietatis est; non autem omnes encomio digni haberi possunt, Hanc verborum interpretationem cave probandam censeas. Non yerum est enim, quod Stallbaumius inter hcaiveiv et iyxwpidpEiv discrimen statuit, neque idem scriptorum locis probatur, cfr. Piat. Menex. 235. A. yorjxevovdiv T\pdtv ras ipvxaS xai xrjv ito\iv iyxoopidpovxeS xaxd itavr aS xpoxovS xai xovi texeXevTTjxoxaS iv x<p noXipw xai TovS TtpoyovovS ?}pcjv dnavxaS tov f ipitpoCSsv xai avxovf TjfiaS xovS Zxi ZrivxaS Ijtaivovvxss x. r. A., ad quem locum Engelbardtus verissime annotavit 241. ed.: irtaiv ovvr e$ nihil est nisi repetitio quædam præcedentis iyxcopidP,ovx eS ob enuntiati longitudinem adiecta. FICINI conversio, ne verbo tenus quidem facta, audit : laudare quidem deos omnes decet, sed utriusque AMORIS opera distinguenda Pausaniæ mens hæc estx Male ’ Enaivilv yh> ovv dei fiavtag ftsovg' « et ovv txattQog *’i hj%B, XBiQceriov tlitilv. Uda a yag ngd^ig <od’ fyti' aixrj hp avtijg figar- Phædra» nihil definitione nccuratiore usus Erotem laudandam proposuit. Duo enim sunt Erote». Duo igitur (ovv) nunc Erotes laudandi sunt, quoniam omnes dii, ut dii, non possunt non laudari. Ea laudatio ut recte fiat atque digne deis, quid utri** que Eroti datum sit muneris, iam dicendum est. Pausanias igitur, quod in laudatione Erotis a Phædro proposita duos E rotes commemoret, alterum Ovpdviov, alterum ndvSypov, eius rei excusationem petitum iri putat et a negligentia Phædri, qui Erotem laudandum propovicrit dei naturam duplicem non respiciens, et a pietate quam diis omnibus mortales præstare debeant. Restat, ut de ovv particula dicamus, quæ h. 1. dupliciter posita est. Prior part. continuandæ orationi inservit, de ulterius potestate dictam supra est 22. et p, 84, o(vt fj i<p avtyS itpatropivy. HpatTopevy participium adeo suspectum visum est hominibus quibnsdum doctis, ut tanquam inutile additamentum expungendum censerent. Neque his assentimur, nec Stallbaumio credimus, quod annotat ad h. 1.: Poterat omitti participium, fateor: et omisissent fortasse alii, qui non haberent Pausaniæ ingenium, Ficinus in convers.participium non expressit, cuius tamen parva in huiosmodi rebus auctoritas. Quid? quod Gellius, verba græca laudans N. A, XVII, 20. participium edidit, idem in latina conversione omisit. Participii vis hæc est: itatict yap itpct%iS c o6 9 ix*f avty avtrjS TtpdB,iS o v 6 a ... h, e,. Mit • aller Handlung verhiilt es sich so: so fern sie an und'fiir sich Handlung ist,ist sie weder gut uocli^ schlecht. Haud raro Græci scriptores verbis transitivis utuntur ita, ut addito obiecto nullo, non aliquam actionem denotent, sed meram verbi notionem exprimant. cfr. Symp. p, 184 . B, av t eu epyetovpevoS eis XPVpara. p y nata<p povij 6y h. e,, wenn er in Beziehung auf Geldgeschenke oder auf Befdrderungen im Staatsdienste s e i n e Verachtung niclit zeigt. Pl. Gorg. p, 489, D. y olei pe Xeyeiv, idv CvpqtetoS 6v\ Xepy 6oi> Xcov 9tal 7tocYto8ot7td)V avSpcoitGQV pySevoS d£,ia>v rtXyv iocj? tc 3 dajpazi itixvpfcaOSai, xal ovroi <pd>6 iY t avia tavuc elvat vojptpa; in his verbis, cum prægnantem, quam vocant, g>dvai verbi siguifteationem non perspicerent, Heindoriius, Buttmannus, lleusdius, ad coniecturas ingenii confugerunt, xal ovtoi <poo6iv est: und (wenn) diese das Wort nelimen, ihre Stimme erheben. Protag. 384. D, coSicep ovv dv el ItvyXOLVOV VltOXGDtyOS cov, <5ov av xP 7 } yai t tlnep epeXXis /tot diaXkZetiBai, pelP t ov cp$tyyeCSai y itpoS tovS dXXouS, ubi pei2,ov positum est pro pdA181 TOfiivtj ovzs xcdrj ovzs ale^Qa. olov 8 vvv tfftus holov ptv, nlvsiv Tj aSuv rj duxkeyto&cu, ovx i'<J n zovzay, > avzo xafr’ ccbzb xaXov ovSlv, ai. A’ Iv zy sipaiju, a ; av nqayfiy, tocovtov «jrifJij* xcdas (itv yaq nqaxzb fiivov xal oq&w s xcdbv ylyvszai, prj OQftas de alctyQOv . ovza 8rj xal zo Iquv. xal 6 “Equis ov nas eOn xaXbi; ovdi agto<; lyxujiui&<5%at,, aiX b xaXw$ nQOZQtnuv Iqcxv. Aor, ut esset, quod verbis q>$oyyov itapexeiv (b. e. tpSiyye 6Sai) conveniret. Adde Apol. S. 80. D. idv ipl ditanteivrjxe ovx ijj.1 pel^QD fiXaifrete rj vpaS avzov$ t quo loco ad utrumque dicendi genus respicitur. Hac significatione verborum prægnanti factum est, ut multa verba cum genitivo couiungi soleant, ubi quartum casum exspectaveris cfr. Protag. 851. E* itorepov ovv, rjv 5* iyc et, tfti fiovXei ijyepovevEiv (h. e. 7jysjj.Gov elvat) xrjs dnhpeooSy rj iyco ijydopai ; JixaioS, £<prj f 6v TjyeiG$ai' 6v yap xal xaxdpx xov Xoyov. Ne præteritum pro xorcdpXEtf exigas, sensus est; da bist ia auch der Urheber der Rede. Menex* 237* cap. 6* xijS 8* Evyereiaf icpcoxov vxrjp^e toiSSe i} tgoy Ttpoyovaov ylve^ 6i$ tu T, A. h. e. war die Ursache* Adde e latinis scriptoribus, apud quos rarior hic usus, Plaut. Asia. v. 256. Both. Ætatem ego velim servire (h. e. servus esse), Liburnum ut conveniam modo. roiovrov ditiftTj* Tropum aliquetn in mente Pausaniam habuisse, certum est* Fortasse proverbium erat, ad quem allusit: talem farinam prodire solere, qualis in mola parata sit* ovtoo 8ij xal to ipav. Post ipav nulla interpunctio reperitur neque in codicibus uequ s in libris editis ; graviorem posuimus nos, qualem sententiarum ratio exigit. Pausaniæ mem hæc est: ut quævis actio per se spectata neque turpis est nec pulchra: sola ratioue agendi cognomentum accipit: ita nitiii in se habet % Q ipay per se spectatum, qnod veli vituperes vel laudes: ex sola amandi ratione indicatur. Quod sequitur xai non mera copula est, sed fortiorem significatum habet, quo apud Latinos poni constat adhærento consequentiæ notione atque pro atque igitur* Verba convertenda sunt: So verhalt es sieh auch mit dem hieben, Und ist also nichtieder Eros schon und eines b esonderen Lobes wiirdig, sonderu nur der, welclier auf eiue schone Weise zur Liebe treibt. ooS dXySooS Ttav 8 rj jio Quid sibi velit goS «A?;3o3s', a nemine demonstratum video. Significat autem, propria potestate adhiberi, h. e. adieotivum esso non nomen, 7tdv8rjjioS. Recte igitur aliis in locis mihi videor K t 'O (Tsv ovv Ttjg HavSy/iov 'AcpQoStzrjg eos aArj&cog JtavSrifiog eOzc xul itiegya&tai o xi av xv%y xal ovxog B lozt/v, ov ot tpavAoi xmv dv&Qtltxcov igatiiv. £ga( H 6s ol xoiovxoi ngdhov (iiv o&% fjxxov yvitcaxav i} itaiSav, IWf hxa, eoi/ jcal tQcoGi, zov Gufiuzav puAA ov xj zav m«inscnla littera UdvSyfioS «eripsisæ. iZepyagexat 3 xt «Y xvxy^ Vett. edd. pro xvXQ exhibent xvyoi, Male. Ad xvxy •imple* verbum e præcedentibus repetendam est, uon compositam i&pya$Qp£YQf, ut visum est Stalibaumio, Sensos est: und was irgend noter seine Hande Itomnrt, das henutzt er oh ne vr e i ter es fur seinen Zweck. Huius structuræ exempla permulta reperiuntur. cfr. Phædon. P- ( 64, C. 6H(ij!<ti St}, <J dyaSl, £av apa xal dol %w8oxy, aixep Xal £fio\ (ac. doHtl,') Pari modo affirmativum verbum repetendum est præcedente verbo negativo Platon. LEONZIO (si veda) <ft A' iav Ttepi zov dfupidftnxtjdatdi xal prf <pfj o exepos x ov Sxe(>ov opS/wS Aiyuv fj fit } o'atptaS JC. tpy, Sententiam ipsam quod attinet cfr. Piat. Prot*g- P- 353. A. xi SI, o! 2aS~ HpccxcS, §ei ?) licis 0xoixei6$ca T?jy tgm* 7toXXcov Sdfcctv ctv~ Spomtaiv, o'{ oxt av xvxoodi, xovxo Uyovdiv, Adde Piat, Criton. p, 44, O. xal ovxoS idxxv, ov x. X, A. Pausanias si brevius loqui voluisset, verba audirent xal tovzov ipwdtv, Illam oratoriam dicendi figuram etiam infra reperies 182. A. ovxot yap cldiv ol x. x. A,, 186. C. xal xovxo idxxv, fi ovofia %o iaxpiHov et alias sexcenties. Ceterum ipdv coniunctum cum quarta essu verbum transitivum esse, cum genitivo, prægnanti, quæ vocatur, potestate adhiberi, ut idem sit, atque amatorem esse alicuius, supra annotatum est 88. Hinc nostra verba convertenda sunt; und das ist der,  welchen die minder Gebildeten  unter den Menschen lieben.  Liebhaber aber «ind solebo  zuerst, nicht minder von Weibern ais von Knaben,   cos av Svvatvxai avotjxoxaxoov. Stallbaumii ad h. 1,  annotatio hæc est: Tribus partibus ait constare diiferentiam  inter asseclas Amoris coelestia  atque vulgivagi, primum sexu,  qui ametur, deinde parte, quæ  ametur, postremo amandi modo.  Itaquo mutavimus lectionem vulgatam avo7/XQxdxa>Y Schiitaio  obsecuti, cuius coniecturam firmant codd. aliquot non malæ  notæ (Paris, et duo Vindobb.) Satis speciosa est, neutiquam tamen vera hæc verborum interpretatio. Tantum euim abest,  ut temeritate tanquam argumento  Pausanias utatur, quo tpavAovS  il'v%ibv, htuxu m g av Svvavtai' avorjxoxazmv, jrpog ro  ' diangdl-aO&ai fiovov fi /.{novies, a/eel ovvteg de xov xaAcJg ij [trj. o&ev 6rj %v[ifiatvu avrols o rt, av xvfjaGi,  xovxo ngdxxuv, opotcos pev ccya&i>v, opoias Si xovvavC riov. laxi yag xal ano xijs &eov vecoxega g xe ov6t]S  nolv rj xijs exigas, xal pexe%ov<3ris Iv rjj yeviæi xal   I •   tu>v avSpcdnoDy Pandemum amaro quam pueros, deinde corpus magis   probet, ut potius allatis argumen- quam animum amant, postremo  tis tribas Pandemi amatores te- natu minores»  mernrios esse doceat intempe- icpdf x 6 Siart pd£,a6Sai.  raritesque atque eorum, in quos* Ut paullo supra i^epya^ed^at,  cunque inciderint, ineptissimos ita hoc loco dianpaB,ad%ai verbi  corruptores. Nullo enim, inquit, di- latissimo significata turpissimæ  scrimine facto etmulierum etpue* rei notio obtegitur. Schleierrn. rorum AMATORES sunt, deinde sire in conversione habet: indem sie mulierem amant sive puerum, cor- nur auf die Befriedigung sehen,  poris quam animi pulcritudinema- unbekiimmert, ob auf sebdne  gis delectantur, postremo, quain Weise oder nicht. Ceterum perfieri maxime potest uum i ne- pulcre hoc additamento explicatio  p tis simo m od o Pausaniam di- nostra dyoj/xotdxcjy verbi proxisse censes? quid ineptius in bari videtur. Ætate enim pro amore cogitari potest, quam cor- vectiores cordatique homines haud  pore magis quam animo delectari? facile ab iis corrumpi possunt,  K evocanda lectio vulgata est avorj- quos temerarios libidinososque  ToxarcDYy quam Riickertus quoque amatores esse intelligOnt. Contra,  in textum recepit, minas tamen quorum ætas prudentia caret,  recte verbom interpretatus. Avorj- quo facilius fraudi obnoxia est,  j oraro i enim h» 1. non stuleo cupidius ab illis  tissimi sunt, sed infirmio- Edti ydp jcai  ris ætatis. Hinc verba ex- 5 eov. Cave Riickerto crcda»  plicabis 181. D. xp V v dk xal annotanti ad Jianc locam, davo/iov tdvctt pyj ipay it a i 8 cov t riorem omissionem verborum esse  fya pjj eis adfjXoy tcoAAtj dirovdi/ o "EpGOS ovtoS, nulla videlicet  arrjAitixero ' x. r. A., ad quæ in proximis præcedente Erotis  verba vide annot» Quid? qivH, mentione. Brevior Pausanias esse  quæ his verbis præcedunt, no- maluit atque, quæ facillime supetram explicationem apertissime pleri possint, eadem -audientibus  probant: aXX* ovx i^anarf/day- supplenda relinquere, quam oraxe£, iy aq> p o dv y y Xaftov - tionera exhibere nimia verbositate  x eS cis* viov x. T, A» Pausa- laborantem. Proprie euim dtniæ igitur voluntas hæc est: cendum erati eidi ydp xal and   Pandemi amatores non nisi e ge- xovxov rov "EpaxoS, oS idxtv  nere temerariorum hominum sunt; and xi/S Seov x . T» A. Similiter  quorumcunque ipsis potestas est, Pausanias brevitatis studio dixit  eos Amant, non miuus feminas 181. C. ol ix tovxov xov    oppetitur.  and x ii s   ahjtaos xal aQQtvog. o 61 tijg OvQccvtag tcqStov ftlv ou  (izxzyovdijg &t]A.sog, a A A’ ctQQBvog ftovov xal Igxlv  ovtog o tojv italdav Eqco g 1'sr utk itQEGfivttQcig, yfigcag   CC(lolQOV. 0&BV 6tj iJU tO UQtjBV TQZTCOVXai 01 £x XOVtOV   rov “Ego rog Mxvoi, ro <pv6e i iggauBvzdtzgov xal vovv  fiuMov Myov ayuTtavttg. xal ng av yvotrj xal tv avry    EpGDToS hnnvoi pro ol ix tovTOV TOV^EpcuroS tov <X 7 CO xavTtjS rijS iitiitvoi. Cetcrnm   ne mireris itoXv voculæ post  comparativum posituram, ita loquuntur interdum Græci, ut sedis insolentia verborum potestas  augeatur» Exempla huius locutionis non rara • supra reperitur  180. A. xal itt aykvEioS,  hcEira VEooTEpoS 7to\v, <2s <prjdiv "OprjpoS. Adde Piat. Gorg.  p» 488. E. ol yap xpEixxovf  fisAxiovS itoXv xaxa rov dov 4  \ 6 yov. Plura exempla Stallbuumius laudavit ad h. 1. ed. 50.   xal ^rfX^os xal a?/3/5eYOf, Ilis verbis explicatur, qui  fiat, ut TlarSjJpov asseclæ et  femineo et masculo sexu delectentur. Hoc quamquam disertis  verbis non commemoratum est a  Pausanid, tamen colligere licet  ex iis, quæ paullo infra leguntur: aW afifisvof povov   xal idxir ovxos 6 xwv itaiScjv  "EponS quæ verba immerito  tanquam glossema expungenda  censuerunt Wolfius, Schiitzius,  Astios. Sensus est: und darauf beruht das W e s e n der  Knabenlicbe. OvxoS autem  pronomen positum est e generis  haud rara assimilatione prorotiro.   vfipscoS a/ioipov . In his  asyndeton improbantes Astios et  Orellios alter xk inseruit, alter  apoipoS scribendum existimavit.    Frustra. Solent addita eopola  nulla ens partes orationis enumerare Græci, quarum suam  quæque pondus habet, cf. Symp.  P 17 3. B. ’Apt<5To8t//toS 7/y xiS,  KvSaSijvauis, apixpoS, dv vnoSijroS dei. 175. C. rov ovv  AyaScava, xvy x dvctv ydp ?d X arov xaxaxclperor, yiivov. Ceterum vfiptaS d/ioipos Urania  dicitnr ita, ut simj|,* 0 P a „demon Aphroditen oratio dirigatur,  cuius Swepyos perfidos et cavillatores asseclas reddit, cf. 181.  D. aAA^ ovx iSoxaxijCavxeS, iv  dtppo6vvy XapoVTtS cjV viov,   xaxayeXddavxes oi x ji   d £ d $ ct i ije \ccX\oy djzo  xpi X ovx£S x. x. A.   oSev 8xf trixinvoi.  Hæc accuratiori explicationi inserviunt præcedentium xal Hdxiv  ovxos o xtiv itaiSov *Epa>s.  quæ verba quoniam ita exhibita  snnt, ut pro concreto, quod vocant grammatici, abstractum positum sit, nostro loco concretum  ha^es h. e. masculi generis amatores in abstracti nomiuis locum  substitutos. Cave igitur h. 1.  de inutili præcedentis «licti repetitione cogites, "Exixvoi vocem qnod attinet, cfr. Piat. Menon.^p. 99. D. cpaipiv civ Seiovs  xe tLvai xal IvSovtiidZetv, inlTtvovS ovxaS xal xar£ X opevovS  ix xov Seov. Adde etiam Phædri verba. Br xal dxeXvdiS, S £<pi) ” Opi/pof, pivoS   Ttj muSigatitla tovg tUtxgivcSs vno xovtou tov * 'Egatog  D oQiirjfdvovs. ov yag igmat nalfa iv t «M* ix$Ldav rjdq    i/iitvevdai Mot$ xgjv ypcocjv  TOV jSfoV, TOVTO 6 "EpGOS T OlS   i paxSi Ttapixei yiyvo/ieyoy itap  avxovx   tq cp vdet ififxu/isyidTepov x. r. 'A. cfr. Piat, de rep.  V. 455. D. ovdb' dpa idxir,  c 5 <pi\s, imxtfSevpa tgov noXiv  dioixovvTGDY yvvaixoS Stoxi yv vy), ov8 * avdpoS 616x1 dvtjp,  aX A* 6/1 oie os 6iEditap/iEvai ai  cpvdtiS iv a/jypoiv xoiv Z&oiv,  xai icdvroov plv pexexsi yvvrj  faixjfdevpdtGrv naxa cpvdiv,  irarxGJY 6 l ayijp, in\ icadi 6h  adSevidxepw yvvjj avdpoS.  Ceteram came h. 1. Pausanias  dyanwvxeS participium exhibuit,  tie forte aliquis, si ipcovXES dixisset, rei iutelligentiam perverteret explendæ voluptatis notio*  nem simul adiungenx.   nat tiS av yvoiij xal  iv avxy xy icai8 spadxia »  Inest his verbis, quod male me  habet. Nullum in codicibus vestigium est deprationis, igitur  commendanda tantummodo lectoribus, non item in textum inferenda scriptura hæo est: xai  tiS av xai yvotrj iv avxf/ ty  izaidepadxioc K. x. A, Nihil frequeutiua apud scriptores Græcos  dicendi genere xai T\S xal, xal  Tivef xal, similibus. Unum huius dictionis exemplum nt commemorem, in Piat. Criton. p,4$.  A. legitur; ZvvrjSrjS. JjSrj jaoI  idxtv, <y 2 &lx parces t 6id xo  jr oXXaxiX Sevpa q>oixdv’ xal  ti xai evepyeretxai vk i/iov,  quo loro Stallhnumia rectius  Buttniauuuf edidit evepyexelxat,  ille evepyhrjxca in textum re  cepit. Sensus est; Er kennt  mich scliou, o Socrates, da ich  oft hierher komme \ dann uud  wann bekommt er aufch etwas  von mir. Ad nostram locum ut  revertar, certissimum esse reor,  Platonem non scripsisse xai far  aruxy xy ica\8epadxla. Satia  enim erat dixisse far* avxy xy  itaiSepadxlq. aut addita xal vocula xa\ iv xy TCcaSepadxla.   elXixpiy dt X k Etymol. M.  298, 56. Sylb.. elXixpivrjS'  6 xaSapoS hqi\ d/Mtfifc kxepov.  icapd xo eXv, 1 } Sep/iadia, xal  xo xpivGOy q iv xy £Xtf xexpi/ævoS. Alii aliter hanc vocem  explicare studuerant; nobis, unde  hæc vox depromta sit, quærentibus sponte se obtulit salia  comparatio, quod coquendo purius fit et clarius. Salinatoribus  igitur vox antiquitus propria  fuisse videtur; deinde, ut fit, ia  quotidiauao vitæ consuetudinem  ita abiit, ut propria eius significatio prorsus evanesceret, cfr*  Symp. 211. E* xi 8rjxct, iqrq,  olopeSa, el xoo ykvQixo avxo  xo xaXov 18eiy elXixpivls,  xa$ a pov, a/iixxov, dXXd.  /xi} avaicXecov dapxcov xe av$ p coTziv-ojv xal xpGopdxGov xal  aXXyS itoXXi}? <pXvaplaS $vrjxrjS, aAA* avxo xo, Seiov xaXov 6vvaixo jaov o$i8hS xaxi8e\v ; Adde Piat. Menex.  245. cap. 17^ 8ia xo eiXixpivdoS elvca h £X\7/yeS xal dpiy&ls  fiapfidfiGJY. Sunt igitur, Riickertus inquit, ol eiXixpivcaS vico  Xovxov xov "EpooxoS capptjpivoi,  qui pure, sincere, ab hoc Amore  aguntur, nec admistum habent  agxavtcn vovv ”6%uv • roxho Ss itlijOuc&i t< 3 yivuadxuv. XKQBOxsvccOfievoi yuQ, olfiat, tlalv ol ivrev&tv agxu/iE qnicquam de viliore illo et vulga ri.^   ov ydp i p oj 61 it ai8 cov,  «AA* ineiSav x. x. A. Hæc  est librorum omnium lectio,  quam H. Stephaniis primus ita  immutavit, ut aAA’ iitsiddv verbis 7 voculam interponeret. Ea  scriptio tum aliis tum Stallbsomio adeo probabilis visa est, ut  eam in textum reciperet. Constat autem, aAA* ?/ voculis duplicem rationem, quæ proprie  non nisi duabus enuntiationibus exprimi potest, in una euuntiatione coniunctam indicari. Sic  nostro loco dicere possis ov ydp  (npoxepov) ipcodt naidcov 7  iiteidav jjSrj apx&vxai vovv  $6X £lv t dicere possis etiam ov  ydp ipcooi izaldGov, aAA’ (ipu>~  6iv avtoov) insidar 7/67 apX<&vt ai vovv 1 l6x £ iv ’ His enuntiatis in unum couflatis dicendi  genus efficitur hoc : ov ydp   ipdodi nalScov, aAA* 7 / iiceiSdv  X. t. A. Hoc per se spectatum,  cur reprehendas, non habebis.  Nam quod Riickertus ad h. 1,  dubitare se ait, num recte jral8tS dici possiut ii, qui iam pubescant, eo quidem argumento  lectores non admodum movebuntur. Quæritur autem, an Pausanias ita locutus sit. Certi quid  equidem statuere non ausim, verisimile tamen mihi videtor, Pausaniam, cum paullo ante AMATORES nominasset, qui eo delectentur, quod validius natura sit atque intelligentia emineat, nostro loco non nisi oppositionis rationem habuisse, Ttald&v nomen  autem ita posuisse, ut idem sit  atque dvorjxoxdxav.  B. reperitur. Eodem SIGNIFICATV paullo infra dicit: XPV y ^  vopov elvat jn) ipav naiS 00 v  ( h. e. pueros immaturos ), ivct  p7) elS dd?jAov iroAAr) freovSt/  dv7]At6xEro. xo ydp xdov n acida) v xiAoS aSr/Aov, ol xeÆvtcc  xaxlaS xal dpexi/S. Ceterum  ellipticam enuntiationem habes,  quam cave per aposiopesin explicandam censeas. Expletior  enuntiatio audit: ov ydp ipcodt  icaiScov, aAA* ineiddv ?/8 tj dp Xcovxai vovv l6x £iv y r dxe ipdj6iv avxGJV. Sensus est: Sio   sind nicht Liebhaber von noch  unausgebildeten Knaben, sondern  zeigeu sich ihnen erst dann ais  selche, weun iene anfangen Verstand zu bekommcn. Schleiermacheri conversio: Dean sic Heben nicht Kinder et q. seqq.,  ea -de caussa minus nobis probatur, quod illud nomen de  utroque sexu intelligitur, h, 1,  antem non nisi de masculo sermo est. Noluit autem Pausanias dicere: orAA* 7/67 vovv {(Sxovxcov,  quia significantius indicatura»  erat, amato ies id agere, ut  ea ætate, qAMASIOSua intelligentia  efflorescere posset, omni studio  excolerent, consilio adiuvarent,  exemplo meliores reddereut. Hinc  apx £ <S$ctt verbum appositum habes temporis momentum significans, quo tempore amasiorum  ingenia excoli possint, atque  7toXAy 6itov8y amatorum, quæ<,  181. E. commemoratur, erudiri, porro iireiddv finali particula Pausanias usus est, tardum  maturitatis proventum depingens,  x g 5 yeveidtixeiv. Ne hoc  quidem, inquit Stallb., Pausaniæ  roi igav cog tov filov Szavra gvvetfofitvoi xal xoivy  OvfijiiaOofisvoi, alf! ovx t^cczccrrj 6 avrig, iv dtpQotivvr/  J.ajiovzig wg viov, xazuyiluGavtts olxrfitQ^ai lz’ aliov    ingenio indignam est, quod ætatem illam adolescentium diligentias indicat, qua perveniant ad  maturitatem quandam rationis, et  qua iam liceat veris illis, quos  dicit, amatoribus eorum uti consuetudine, Nimirum pubertas est  {/fit} ^nyjzetfrnr//, ut ait Nom. Od.  X. 279. De hoc loco vid. Comm.  de Symp. Platonis.   itape6xEvct6 pivoi ydp,  olpat, Eidiv seqq. Verba  hæc Stallbnumius convertit: Nam  qui inde ab hoc tempore amare  incipiunt, ii se ita comparaverunt, ut velint per totam vitam  cum amasio suo versari, non  quum eum, quippe quem deprehenderint iuvenem, imperitum et  imprudentem fefellerint ac deceperint, cum risu et contcmtu ad  alium aufugere. Participia igitur ita posita censet Stallbaumius,  ut ad præcedentis participii explicatiouem sequens fucer® existimet. Sic iv dfppotivvy A afidvTEf toS viov. quæ verba  Orellius in £zr' dtppo6vvy XafidvttS mutanda censuit, ovx  iB,anati}6avTES verbis explicaudis inservire arbitratur. Nostro  arbitratu non dubium est, quin  i^axarrj(javTcS participium verbis supra lectis tcov datpdtcav  fiaXXov v T&jy rpvx&v, iv drppo 6vvr? XafiovtES o oS viov, intifbc  cjS dv dvvGovtai dvoTjzoTarajv  respondeat. Igitur hoc loco participia propriam ac suam potestatem habent, id quod Orellius  Eix pro iv scribendo indicaturus  erat. Verba convertenda sunt:  Deno entschlossen sind, meino    ich, die, welche das mannliche  Gesclilecht von diesem Alter aa  zu lieben beginnen, die gauze  Lebenszeit mit ihm zusammen zu  sein nud ein gemeinsames Leben  zu fuhren, nicht Betrug an  ihm zu dben, nicht es in  seinem Iugendunverstande zu iiberlisten, nicht  mit Hohn davon zu gehen,  indem sie zu einem andern abspringen. Ceterum participia cu mulari solent vinculis nullis colligata, quando loquens inducitur,  qui est animo commotiore, cfr»  Gorg. 471. B. favidaS xal  xarapESvdaS avrov re xal tov  viov avrov ’A\i%av6pov, dveifnov avrov, cfredoV r/A ixigjttjv,  i p fiaXodv e 1$ ltpaB,av 7  vvxrcop i^ayaycjv ani6<pa£,Ev x. t. A. Adde Symp.  2 1 0 . D . xal fiXiiearv 7tpo$ noXi)  7/677 ro xaXov, prjxin r 6 itap  Ivi  dyanuv x. r, A.   i 71 dXXov dxor p i x° y   T E S. Aliquo modo hoc loquendi  genus vernaculo sermone assequimur quidem, sed repugnante  plerumque dicendi usu. Aliena  enim a nostræ linguæ indole  illa facilitas est, quam felicitatem vocare possis, qua scriptores Græci complurium actionum  rationes in una enuntiatione coniunctas exhibuerunt. Schleicrmacherus habet in convers.: und  von ihm zu einem cmdern zu  entlaufeu.   XPV v ^ xal vdpov  tlvat x . r.A. De XPVVU 1 verbi  notione supra dictum est 12 .  dncrtQiyovtu;. XQ, 1 V vofiov ilvai firj igdv mxiScav,   ivcc fitj tls aSrjkov xolfo) Onovdij dvr t liaxtxQ. zo ydg zwv e  Ttaldav zti.og udrj?.ov ol Tlievza xaxiag xal ctgctqs   Significat autem: Debere aliqnem  aliquid facere ita, ut, si id omiserit, officio suo defuisse censeatur. Imperfecto eiusdem temporis exprimitur: Debuisse aliquem  aliquid facere, quod revera non  fecerit olTicium suum male exsecutus. Iam nostro loco quoniam  non comparet, cui male servati officii crimen imputare possis,  verba hoe modo convertere licet ; Eigentlich hiitte, wenn es nach Fug und Recht gehen solite,  ein Gesetz da^seiu miissen etc.  Ceterum cave av particulam XP*j y  verbo adiungendam censeas. Ea  enim si adderetur, particulæ potestas esset, ut, quod olim fieri  oportuisse dictam sit, idem nunc  non opportere fieri indicetur. Sed  oflicii quovis tempore eadem  conditio est, ut nou possit aliquo tempore officium esse, quod  idem alio tempore non officium  ait. Alia ratio est Selv verbi,  quod quoniam necessitatem indicat extrinsecus illatam h. e. certis quibusdam de caussis ortam,  £8ei dv commode dicere possis  ita, ut cedentibus iliis caussis vetere proverbio effectus  cessisse cogitetur; 18 ei dv  autem significat, olim necessarium fuisse, nunc autem non  amplios necessarium esse. Et  quoniam sæpissime contittgit; ut  non amplius necessarium videatur  præsenti hora, quod olim maxime necessarium fait, non mirum est, $8ei av crebro opud  veteres scriptores reperiri ; contra XPV V nusquam, quantum  scio* occurrit apud veteres, coitis rei argumentum est, quam supra commemoravi, officii constantia.   tva ut) eis aSrjXov  avTj XioxET o. Codices aliquot  dvaMoxoixo exhibent, quæ lectio bene haberet hoc loco, si  Pausanias non nisi de possibilitate, quam vocant, xov dvaXi -'  tiHEdSca ageret. Indicaturus autem  ille aperte erat, sæpe iam factum esse, ut AMATORES AMASIOS  frustra ad virtutem propellere  studerent, ut unice rectum censendum sit avtjXLoHETO . Optativi  modi exemplum est Alcib. I. p„  105. E. YEGOXtpGD filEV OVV OVXl  doi xal itplv xodavxrjS iXxidoS  yipEiv, gj £ ipoi doxEiy ovx sia.  6 5eoS diaXayeoSai, iva prj  fxaTTjv StaXey oiprj v. Optativo autem modo Socrates hic  utitur, quod revera non expertus  erat, ut in erudiendo Alcibiade  frustra operam consumeret. Adde  Menon, 89. B. ouff TjptiS dv  TtapaXaftovxEf ixtivoov djzoepijvdvxcDV icpvXaxTopEV Iv dxpotcoXei ivot pij8 eis avxovS  8lE<p$EipEV, aXX ETtElS)}  dtpLXoivxo eis xijy 7/Xixlav xp*jCipoi ylyvoivxo xals itoXtdiv.  Plat. Criton. 44. D. ti yap  dxpEXov f cJ KpitcQV, oIoIxe eivat  ol noXXol x d piyi6xa xaxdf.£ep~  yd&CSau tv u oloixs i)6av  xal aya$d xd pkytdxa. vid r  Rostii Gramm. §. 122. 12.   to yap x&v 7tai8wv xkXoS x. x.'X. Duplici significata  TtaiSajv nomine Pausanias utitur,  ut id aut masculum genus denotet cfr. 181. C. xal idxiv   4’vxrj s te jrtot xal 6ca(iaros. ot (uv ovv ccya9ol rov  vopov tovtov avtol avrolg exovteg ri&Evraf x9V v ^    ovtoS 6 tcov itai§Gdv w EpcoS  oSev 8 rj ini to afifiev tpinovtat x. t • A., «ut veootipovS significet, ut hoc loco. Schleiermacheriis hæc verba convertit:  Denn bei den Kinderji ist der  Ausgang ungewiss, wo es hineus  will, ob zur Schlechtigkeit oder  Tugend der Seele und des Leibes. Ut V. D. convertendum  censuit, h. e. virtutem a vitiositate disjungendam, non conjungendam cum eadem, ita Græca  verba scribenda sunt; nullo enim  modo ferri potest, quod in omnibus editionibus exstat xccxlaS  xal apErrjS . Constat autem  sæpissime xal pro r/ et 7} pro  xal exhiberi in libris, ut non  audacias agere censeri queat, qui  sensu flagitante verborum alteram  vocem in alterius locum substituat. Scribendum igitur h. 1.  puto esse xaxiaS r/ apEtijs. Genitivos quod attinet xaxiaS et  apEtrjSy qui e præcedente loci  adverbio pendent, vide Matth.  ampl. $. 324. 632.   avtol avtols %xovxeS  tiSEVtai» Media forma Pausanias usus est TtSivat verbi,  quod qui legem scribunt, iidem  illi legi sese subiiciunt. Eodem  modo apud Xenoph. Oecon. 9.  14. scriptum reperitur iv tatS  EvvopovpivaiS noXsdtv ovx ap* XEIY SoXEt TOtS XoXltaiS, 7 JY  vopovS xaXovS ypa~  if> cjy t at, quo loco Pausaniæ  verba abundantia quadam exhibita esse doceare. Satis erat  dixisSe r ol plv ovv dya$ol  tOY YOpOY TOVtOY ixOYtES tlSevtai. Addidit autem avtol  avtolS 9 ut æquitas illorum ama  torum clarius eluceret, qui ipsi  nulla necessitate nrgente, sed liberrima voluntate {biovtES') illam legem scribant.   tovtovS tovS itavStfpovS ipadtaS, OvtoS pronomen nominibus præponi solet  ita, ut significet, de aliqua re  sermonem esse sive landanda sive  turpi, quæ alias iam innotuerit*  Igitur et laudis et ignominiæ  exprimenda* notioni inservit. Ac  nostro quidem loco non obscuram esse potest, quo significatu  pronomen accipiendum sit, et  recte Stallbaumius annotat, ovtoS  cum contemtu dici. Exempla  huius usus ubivis obvia sunt.  Laudat Stallbaumius Piat. Criton.   45. A. ovx opacS tovtovS  x ovS 6vxog>dvtaS coS EvTeXeiS,  quilus verbis occasionem datam  video, de Sycophantarum nomine  quid mihi videatur, aperiendi. Admodum enim displicet, quod Schol.  annotat, ad Piat, de rep. I. apud  Bekk. Comment. Crit. T. II.  397* dvxotpavTTjS XkyEtat d  iffEvSddS ti xtv oS xatTjyopdiv.  XExXijdSai 8* ovra> nap ./ISi/vaiotS TCpdrtov EvpESivtoS rov  t pvxov rtjS dvxtjf, xal 8ta tovto  xgoXvoytcjy iZayeiv ta dvxa,  tc ov dk (paivoYtGJV tovS i£dyovtaS dvxoq>avtcoY xXr]^h'-~  TGJVy dvviftrj xal t ovS 6na>So\jr  xarrjyopovvtaS ttvurv tptXane X^TfpovooS ovtoj npoSayops->j $ijvai % Duplex schnl. eat ad  Aristoph. Plut. 37. Alterum ctim  Platonico convenit, alteram hæc  habet : Xipov yEvopivov iv r y  9 Attixy tivls Xa$pp taS dvxxS  taS atpiEpcopivaS toiS SeoiS  ixapicovvtOy pera 8h rav:at xui rovtovg tovg navdrjfiovg tgatixag itQogavayxa&iv    to roiovrov, wgittQ xal tc5v   EvSrjviaS ' yevope vtjS xanjyopovv TOVZGDV rivis, xcti £xel$ev dvxocpctvrai Xiyovzai, Mæ  narrationes non dubium est,  quin fictæ sint, qnibus 6vxoqxxvr&v nomen explicetur. Percit schol. Aristopli, evpijrai 61  itepl tovto v xcd hvepct Idropia itavv ipvxpd, Sed ipsa illa  schol, explicatio admodum friget,  2vxo<pavTcov nomen a 6axxv<pavT7jS descendit, dc qua voce  Pollux habet X. 192. otav drj jLiodS&vrjS Eiitrf GaxxvcpdvTaS,  rovS itXixovraS rctiS ywcnBX  XEXpvcpaXovS axovovdiv, Hoc  genus hominum consentaneum  est loquacissimum fuisse et curiosissimum nequitiaque refertissimum, atque in omni re tonsoribus, obstetricibus, aliis simillimum, Factum est autem usa „  loquendi atque, ut in Piat, Cratyl. est p, 421. C. dia ro  navraxy GrpicpedSai ra ovo para, ut nomen 6vxxo<pdvnjS  audiret, ex quo 6vxo<pdvTi\S  enatum, it poSav ay xd2,tiv to  roiovrov . Pauci libri pro  t d roiovrov habpnt rdHv roiovroov. Exspectabas, inquit Stallbaumius, oldyitep idrl tovto, ori  xal ro ov iXEv^Epoav y . it . avtovS  p?) ipav. Sed nihil mutandum.  Annotat Riickertus ad h. 1,: Spectat pronomen ad snpra lecta  verba pyj ipav itaidoov. Neque  habet duplex accusativus huic  verbo iunctus quicquam, quod  offendat. Alia ratione nobis  hic locus explicandus videtur,  Pausanias nimirum cum prædicasset eorum amatorum iustitiam  et æquitatem, qui^ipsi tibi lu  ite v&igav ywaixav xqos beatissime illam legem imponant, nunc id agit, ut non cogendos Pandemi AMATORES AMANTE AMATO censeat, ut  eandem legem sibi scribant, atque ab immaturis pueris abstineant, sed statim ad rationem cogendi abit, modumque indicat, quo modo viles isti AMATORES AMANTE AMATO ab immaturis retineri possint. Sententia igitur verborum hæc est. Die guten Liebhaber legen sich dieses Gesetz aus eigenem Antriebe aufj non muss man eigentliph auch deo Anhiingern des  Pandemos dieses Gesetz aufdringen, ganz in der Weise,  wie wir sie nach Kraften nothi  gen, freigebornen Frauen ihro  Liebe nicbt zu widmeu. Pronomina generis neutrius cum articulo coniuncta haud raro sic adhibentur, ut absolute ponantur  atque adverbii vices obtineant. Sic in Piat. Phædone legitur  65. B. olov ro roiovde XeycD,  quo loco to towv6e absoluto  positam est, vehementerque differt a verbis, quæ leguntur  Eutyphr. 13. B. olov toiovds  se, Xiyco. Symp, 178. E., ad  qnem locum vide annotat, 61.,  t avrdv 6e tovto xcd rdv ipeo pevov op&fiEV, on x. T. A. ubi  T avrov tovto est : ganz auf diesflbe Weise. Adde Piat, de Tep„  X. 605. B. t avrdv xal rdv  piprjrixov itotfjrr/v (pyjdopev  ipitoieiv x . r. A. Prorsus eodem  modo ro roiovrov positum est  nostro loco. De plv ov v Si  particulis vide aunot. p, 22»  r qoy £Xev$& pcov ywai xgjv prj ipav. Liberæ  mulieres ex hominum conspecta  quam heri potuit maxime remo 7 182 avayxatofiev ccvrovg, xa&’ 5 Oov dwapi&a, fiif igav.  ovroi yag tlaiv oi xai to oveidog ntnoirpimtg, ujtftt  rivas toAj iiav kiytw, co$ aloxgov jjK(x'£tC0ai IgaOralg.  X iyovai 5a sl$ rovrovg unofiXbiovns, ogwvrig avrdv  rrjv axuigiav xai ddixlav' htd ov Sr/ xov xo6(Uas yi    vehantur, cfr. Symp. 176. E.  tals yvvailA raiS IvSov,  ad qnera locum Nepotis præfat.   $. 7. laudavimus 44. Mens  Pausaniæ hic esse videtor: Debete, si heri posset, pueros  immatoros domi manere absconditos, ut liberæ mulieres domi  maneant, hominum adspectum fugientes, ne amatorum prava sedulitate corrumpantur.   ovxoi ydp eidiv oi xai  x* t. A. Pronomen sequente articulo cum contemtu positum est,  ut supra tovrovS r ovf TtavSifpouS. Sic 181. B. non sine  adhærente ignominiæ notione  dicitur xai ovtoS idtiv, ov ob  cpavXoi rcov dv^pcditcov ipdodiv,,  Kal vocula hoc modo explicanda  est: Isti enim cum aliorum malorum, tum etiam auctores illius  rumoris sunt, quoad quidem nonnulli dicere non dubitant, torpe  • esse amatoribus gratificari. Pro  < Sire TivdSf quæ optimorum codicum lectio est, vulgo tuSre rtvd  legitur. Sed singularis numerus  minus aptus hoc loco, non quod  sequitur pluralis numerus Xiyovdi  81 x. r. A., sed ne forte lateat lectorem, non certi cuiusdam viri,  sed populi rumorem hic tangi.  Ad to oreiSoS Riickertns annotavit: Græci, quamvis frequentissimus usus sanxisset quodammodo hunc amorem, tamen ut  probarent eum, nunquam induxerunt animum, immo turpitudinis nota erat, non quidem amasse    pueros amatoribus, sed pueris  amori eorum satisjecisse . Aliter,  atque Riickerto visum est, super  puerorum amore iudicarunt Græci. Vide Commentat. de Symp.  Platonis.   avrcov tTjy axaipiav  xai aSixiav. cf. 181. D.  i&aKazrjdavreS, iv dtppodvvy  XafiovreS coS viov, xatayeXadavtts olxytfedScu iit aXXov  dnotplxovxES. Ibid. 1. B. itpoS  to 8ianpd£>ct65ai pdvov fiXeitovTtS, dpeXovvteS 61 tov xaAcuff ?/ firj et q. seqq,   i x el ot) Srjxov yi .  Hæc est optimorum codicum lectio; vulgo male ov Srjitov  re exhibetur, ri ad verba pertinet, quibus appositum est, et  conditionem indicat ita, ut apprime Latinorum si quidem  respondeat. 8tjxov voculam quod  attinet, supra de itov particulæ  significatu dictum est ad 180.  D. Eius significatus vis 8tf accedente, cui ironica potestas est,  ut in Piat. Menone 86. D.  iireiSij 6h dv davxov pkv ov8'  imxetpeis apxtiv, tva 8 rj iXevSepoS tjS, maximopere augetur.  Ficiuus verba convertit satis frigide, ut videtnr: nihil autem,  quod n\odeste etlegitime  fit, vituperare decet. Verba  convertenda sunt potius: Dena   es ktnn doch offenbar wol irgend eine Handlung, wenn anders sie mit Maass und Fug unxai vofilfiag orwvv Ttgayucc nQuvcbtitvov i poyov av Sixaiag tptQoi.   Kul 8rj xal 6 xcgl tov tgcoza vvfiog iv fiiv ra is  ctM.cug itoktGt, vorjecu gudiog' anXag yag SquStcu ' o  6’ iv&dds xal v iv AaxtSulyiovi TtoixUog. iv "HXiSi B    ternommen wird, tiicht mit Recht  getadelt werden. Prorsas eodem  modo dicitor in Apol. Socr. notissimo loco 20* C. o v ydp  djfrtov dovye ovdev xcov aAA.Gov  nepixxoxepov npaypaxevopivov,  t7TF.iT a toGavxij tprjpTj xe xal  AoyoS yiyovev x. r. A.., quo  loco interpunctionem post dovye  delendan^ curavimus» Sensus est:  Denn es hatte doch offcnbar wol,  vvenn auders du nichts weiteres  gethan hiittest, ais die andern,  eia solches Gerede und Geschwatz  nicht entstelien kdnnen»   xal 8?) xal . Harum particularum notionem Sehleiermacherus in conversione non reddidit,  neque Ficinus easdem convertendo  expressit. Exhibet enim: lex utique de AMORE et q, seqq. Biickertus ad h. 1. hæc annotat Particulæ coniunctæ xal 6r} xai  ibi locum habeut, ubi a generaraliore sententia ad specialem  transitur, h. e., quum id, quod  in universum disputavimus, etiam  de certa aliqua re valere dicimus, quo in nexu semper aliquid  conclusionis est. Habet igitur  harum vocum quævis vim suam  nativam; quarum prima copulat  cum prioribus, altera vel conclusionem indicat, vel rem pro certa  ponit, quam particulæ 8rj vim  velim ostensivam appellare, tertia adiungit, fierique subsumtioriera docet»  Negari nequit,  xal 8rj xai particulas interdum  ita a scriptoribus adhibitas esse,  ut iis transiri significent ail  ea, quibus, quæ antea in universum dispntata essent, probentur. Cave tamen, omuibus in  locis hanc particularum SIGNIFICATIONEM VERAM habeas. Ac nostro quidem Joco Pausanias ad  novam rem, b. e. ad civitatium  leges transit ita, ut, cum coramemorusset p 182. A. duplex  de AMORE iudicium Atheniensium,  quorum alii ipsum laudent, alii  vituperent, aliorum civitatium  iudicia annectat, et quomodo inter se differant, exponat. Ad  eum rem commemorandam aditum patefacit 8rj particula, quæ  quo magis emineat, initio  enuntiati ponenda erat, atque  eidem xai expletivum, quo suffulciatur, præfigendum, vide  annot, 5*  an ydp <2 pitixa i. E  recta ditA&S vocis explicatione  sequentis verbi itoixiAoS recta  explicatio sequitur. Illud denotat actionis reive alfeuius simplicissimam conditionem, qua efficitur, ut facile possis et quasi  primo obtutu, quid sit actio sivo  res inspecta, cognoscere. Jlot. xi\oS contra de plurimarum rerum inprimisque de colorum  compositione valet, quæ ita  comparata est, ut nequeas dicere  statim, cuius coloris sit id, quod  noixiXov vocatur. Hinc ad hominem relatum noixiXoS eum  significat, quem non tam versicolorem, quam varium appellafiev yaQ kcc I Iv Boiorolg, xal ov firj docpol Alysiv>  ca tAiJg vEvqfio&itrjtai xalov eo %aQl£E6ftcci Ipatiraig,  xal ovx av ug tlxoi ovts veog ovts itcdcuog d>g alti iQQVy iva, olfiat, ^XQaypcn? t%atit Aoyco «stgi»rnnt et versipellem ROMANI. No //oS"; iroixiXoS est igitur lex, quao  ex ambiguitate sententiæ laborat. Eius ambiguitatis in Atheniensium et Lacedæmoniorum  lege Erotica exemplum explicatius enarratam habes 182*  D. seqq.   iv "IIAiS i plv yap\ seqq.  Triplex apud Græcos de AMORE lex obvaluit. In Elide et in  Rocotia atque in iis civitatibus omnibus, quæ eloquentia carebant, obsequi amatoribus pulcrum habebatur. Apud Iones  eosque, qui barbaris subiecti erant, ut philosophicæ gymoasticæque exercitationes, ita obsequium erga AMATORES dedecori  erat. Ambigua lex erat apud  Athenienses et Lacedæmonios,  ambiguumque indicium. Nimirum  ro xapl<Sa<$$ai ipadralS et pulcrum et turpe habebatur.   vEvopo^irrjrai. Sydenh.  annotat, ad h, 1, laudatus u  Wolfio :• Dies Wort, wie das vorhin nnd mehrmals gebrauchte vopoS, muss man nicht von einem  geschriebenen Gesetz, von einer  positiven Satzung in ausdriicklichen Worten verstehen, sondern von Gcwohnheit und Gebrauch, der nach und nach das  Ansehn eines Gesetzes gewiunt. D. rjyrjdair av  •xaXiv altixtdrov ro roiovrov  ivSaSe v o pi^ed^ai. In Piat.  Cratyl. 384. v. 16. Bekk. ov  ydp tpvtiei kxddrca necpvxivat  dvopa ov8hv ovdevi, dPiA.cz v o  pep xal rc ov iSitidrtarv   te xal xaAovvtcDV, Ib. 388,  Hermogenes interrogatus a Socrate, quis nominum usum suppeditaverit, cum id nescire se  confiteretur, ille ap ovxl, inquit,  d vopoS doxei doi tlvat 6 xolpadidovS av ia i   Iva prj Ttpaypar  x. r. A. His verbis Pausaniæ indicium continetur demonstrantis, qui factum sit, ut cautione  adhibita nulla pæderastia in  Boeotia et in Elide pulcra indicaretur, Sed ex ambiguitate quadam hoc indicium laborat, de  qua interpretes nihil annotarunt.  Aut enim licere obsequi amatoribns  dicit, ut impetrent amatores,  quod lege prohibente iuvenibus  nunquam persuadere possint, ut  ipsis concedant, aut propterea  legem illam latam censet, ut iuvenes, quos Boeoti atque Elidenses admonitione non possent, AMORIS vi ad virtutem impellerentur. Utra explicatio rectior  sit, in Commcnt* de Symp. Platonis explicatum habes.   r 7 } S 8 h 9 IcDviaS xal «AXoSt n oAAaxov. Quid Pausanias dicere voluerit, ut facillime intelligitur, ita difficillima  structuræ ratio est, quam nemodum sati3 explicavit. Plerique  interpretes ad coniecturas ingenii confugerant, quarum numero  pon minus turbatum te senties,  quam ipsa difficultate Platonici  loci, H. Stephanus scribendum  coniecit rrjs 81 IooviaS jroAAafitvoi ntiftuv rovg veovg, Sn aSvvcttoi Ikyuv. r rj$ di  'I avias xal aklo&i xoXku%ov altSxQov vtvo[u<Stai, cicJot  vito fiaQfiuQoig olxovGi. rotg yag fiæfidQOi s Sicc rag  TVQawidus aloxQo v tovxo ys, xal % yt <pdo<Soq>la r.al C   ' x°v xal aAAoSz x. r. A.; Thier«chias ty 6i luriæ, Astius rois  6 h 'iGDviaS conieceruut. Ut elios  silentio præteream, ingeniose  Riickertns scribendam duxit rijS  * IcarlaS xal aAAoSt #oAAaXov al6xpov vevopidzat, pa\i6xcl 6 * o6ql vno fiapfidpois  olxov6iv. Stallbaumius, vide,  inquit, ne genitivas pendeat e  pronomine vdoi vel potius e pronomine demonstrativo ante 0601  intelligendo. Nemo enim olTenderet in his TrjS 61 'iooviaS xal  dXXuv noXkuv x^pdjy 0601  vno fiapfidpois oixovdt, napd  t ovroiS ai6xpov vevopidrat.  Quum autem orator post r 7/S 61  'iuvlaS posuisset adverbia <*A~  Ao.9i noXXaxov, addidit statim  aldxpovvevopidTcti, quæ sic non  poterant commode alio Joco collocari, atque deinde demum ad  inchoatam structuram, quam in  mente habuit, reverti putandas est. Hæc explicatio impeditissimæ structnræ et ipsa impeditior est. Riickerti ingeniosa quidem sed audacior coniectnra est, atque cura veritate rei non  satis conveniens. Ceteræ coniecturæ omnes ita comparatæ  sunt, ut intelligere sane non possis, qui factam sit, ut lectio ad sensum facilior in difficiliorem  sit mutata. Ut meam, qualiscunque est, sententiam proferam,'  cum in præcedentibus Pausanias  iv*H\i8i pev yap xal iv BoiutotS xal ov pi) Cocpoi XiyEiv  dixisset, pev particula adhibita,  verba secutura esse indicavit, quæ illis verbis opponerentur,  Ilæc oppositio ut validius emineret, ita instituta est, ut altero membro oppositionis ad ulterios  exemplar comparato adhibitoque  chiasmo gratissima varietate delecteris. Igitur cum proprie dicere debuisset Pausanias iv 61  zy 'ioDviot, ut supra legitur iv  v H\i6i  xal iv BoiuzoiS, dixit rif 'luvlat, nomen ad præcedens ov comparans; pro aXXoov  TtoXXuv x<* opuv, quod optime  cum sequente otioi olxovdiv  conciliaretur, «AAo3t ^roAAa^ov  posuit, ut esset, quod præcedentibus dativis cum iv præpositione coniunctis respouderet.  Iam certam est, genitivum r rjS  *Iuvia5 per se spectatum non esse explicabilem ; excusabilem autem indicabis, si ad prius oppositionis membrum respexeris.  xal i} ye tpiXodo epia. Gymnasia philosophorumque scholas matres fuisse et altrices pæderastiæ, a multis vantiquitatis  scriptoribus traditum Cst. Unum  ut laudem, cfr, Cic, Tuse, Q,  IV. 53. Mihi quidem hæc in  Græcorum GINASSIO nata consuetudo videtur l in quibus isti  liberi et concessi sunt AMORES. Bene ergo Ennius: Flagitii principium est nudare inter cives  corpora, Persecuti autem esse  barbari dicuntur pari vehementia  et filiam et matres, quia elatiores animos hominibus ingignerent,  novarumque rerum studio pectora  incenderent. t) (pUoyvfivaarla. ov yag, olfiat, <Sv/uplgsi roig SqXOVOi tpQovrjfiaTa fttydXa lyylyvs<s9at rav ag%ofievcov,  o«(5e tpiltag loxvgctg xai xotvmvLag, o drj fuelusxtt tpthi tu re ulla narra xai 6 "Egcog ifinoieiv. igya 6h  tovto Pfia&ov xai oi tv&uSe xvgavvot' 6 ydg 'AgiGxo  ov y <x p, olfiat. Olfiat  rerbam haud raro modestiæ indicium est, indicatque, qui eo utitur se nnimi iudicium pro opinione  haberi velle. Nostro loco non sine  acerba ironia adhibitum est, cuius usus exemplum est Piat, de  rep. I. 337. A., ad quem locum vide Stallbaumii annot.   <p po vrj pax a peydXa  fc 5 v upxopiroor. Minus  apte Sdileierroacherus convertit:  grosse Einsichten. Amore  efficiuntur potius atque procreantur elatiores animi h. e. grossartige, kiihue Gedanken. cfr. Mejæx.p.239. fiu. cj v 6 ptr np&XoS, KvpoS, l\£v$FpGo6aS TllptiaS rovs avrov TtoXlzaS tgj  avrov <p povr)fLaTi cepa xai  rot)? diuitoTaS MifiovS idov Xoodaxo x. r. A. Pro tgjv apXOpivoov io aliquot codd. reperitur r diS apxopirotS, quo casu  Plato non usus est, ut duplicis dativi vel ambiguitatem vel  simplicitatem vitaret. Ne mireris autem lyylyvt6$ai verbum  siæ dativo positum esse: paullo  infra legitur o 81} paXiOxa cpiXu 6 *EpcoS ipzou.lv. Adde,  quem locum lluckertus laudat  Piat, de rep. V. 464. D. tjSovdt re xai aX yijBovas ipzoiouvtaS }$la>v ovxoov idlaS.   o 8 1 } pdXi6x a epiXei,  Adhiberi solet singularis numerus  pronominis relativi, quando ad  plura nomina refertur, quæ plurali numero posita sunt. Ultra  pluralem numerum egredi non  licuit, igitur singularis repertus  est generis neutrius, quo præcedentia comprehenderentur,   ra re dXXa narra. Annotat ad hæc verba Schleierroacherus: Dieses andere al  les kann doch nur Philosophia  tmd Gymnastik sein, uud fur  diese wenigeu Falle ist der Ausdruck etwas zu reich. Allein,  wo so viele Biicher alie schweigen, und die Nothweudigkeit  nicht sehr dringend ist, da ist  andern vorwitzig. Eine solche  Nothwendigkeit scheint aberwobl vorhunden zu scin. Igitur pro  narra V. O. scribendum censuit  xavxa, quam couiecturam Riikkertus vulgatæ scripturæ præfert. Monet contra Astius: sensum esse verborum: præ ceteris  omnibus maxime amor. Hoc explicandi genus et Stallbaumio  placet, et nobis probatur. Pausaniæ mens hæc est: nihil esse, quod non odium moveat tyrannorum, philosophiam, gymnasticam, musicam, poesin  alia hoc genus: nihil autem mugis illis invisum esse, quam puerorum amorem, quo iuprimis  elatiores animi, firmæ amicitiæ  atque contubernia efficerentur.   xax iXv6 ev avrcov rrjv  dpx V v ' Pausaoiam h, 1. in historia Pisistratidarum errasse primus, ut videtur, Abrah. Gronoytltovog Hq<os xcu tj 'Jgfiodlav tpMu filfiaiog ytvofiivt/  xctttXvOtv avrdv xfjv KQ%i)v. ovuog, ov fiiv al6%Qov  tte&i] xaQi&e&ai £Qct<Staig > naula rdv ftipivav xuxcu,  xdv fitv aQxovxov it Xtovd-ia, rdv Si ciQxofiivav avav- W  8(/ia' ov dg xaXov aitldg Ivouia&rj, Sia xyv rdv 9e- vins rectissime docuit in annotat,  ad Ælian. V. H. XI. 8. Tantam eaim abfuit, at interfecto  Hipparcho libertas civibus Atheniensibus redderetur, ut potias  Hippiæ tyrannis durissima secuta  sit. cfr, Thucyd. VI. 54. Neque  hic error solius Pausaniæ fuit,  sed Atheniensium fere omninra,  qui ob libertatem restitutam Harmodium et Aristogitonem summopere colebant. Sic in spolio nobilissimo, quod apud Athenæum  exstat XV. 695. B. dicitur: Ev pvptov xAordl to BiitpoS  (pOf)lf Ogj   &SitEpApp68ioS x *Api6xoyeircav,  ore rov xvpavvov xxavlxj/v  ItiovopovS r *A$ tjvaS licoirj6dxrjv. Nihil igitur mutandum, neque  interpretatione xataAveiv verbi  potestas mitiganda est, qua aperte  indicatur, Pisistratidarum dominationem funditas eversam esse. Restat, at paucis dicamus de verbis fiifiatoS yerdfiim/, quæ opposita esse videntur xaxeAvOev  verbo. Minus placet Schlciermacheri conversio : denn des Aristogeiton und Harmodius zu einer  festen Freundschaft gedieliene  Liebe zerstorte ibre Herrschaft.  Converterim equidem potias:  Denn so wie die Liebe des Aristogeiton and die Neigung des  Harmodius Halt und Festigkeit  gcwonneu hatte, stiirzten sie die  Herrschaft der Tyrannen. Ka  xeAvdev autem dictam est, non  xoneAvdar, at significantius indicetur, nou viros ipsos, sed animum elatiorem, qui EX MUTUO AMORE natus sit, interitas auctorem fuisse.   xaxiac rc ov 5 epiv cov. ol  Siperotf ut sequentia docent, et  tyranni sunt, et ii, qui tyrannis  sublecti sunt. KetdSai, de tabulis  solenne, quibus leges inscribebantur, de more dicitur, qui hominum pectoribus intixus est atque  quasi innatus. rijs i>vxy S apyiav. Sapra dictum habes: tva f oipai,  pr) npaypax ixatit A oya> nei pcopevoi TCeiSnv xovS viovS.  Recte igitur apyiav xijS tyvxijS  converteris: Tragheit, Stumpfheit  des Geistes.   'Ey$ vpTjSivzi y ctp. Hia  verbis quid respondeat in proximis, non reperies. Igitur Pausaniam inceptæ verborum structuræ oblitum recte existimaveris, ut Stallbaumias censet, qui  Ex hoo loco, inquit, Pausaniæ ingenium plane cognoscas,  qui plurimis sententiis coacervatis magooque cnm studio collectis deinde inchoatæ structuræ  adeo obliviscitur, ut videatur ia  alia omnia abiisse, donec ad extremum in memoriam eorum redeat, de quibus ab initio coepe rat dicere. Nos Stallbaumio  clementiores oratori nou præmeditato largiendum esse ceu  I   fdvcav TTjS *l>vxrj$ agylav. Iv&ude Sl itokv tovxcav xctkXlov vevofio&iTijTcu xal, SjtEQ tlxov, ov {tudiov xatavoijCui.   Cap. X.   'Ev&vfirj&Evu yccQ, ott Ityecat. xaXkwv r 6 tpavE* ptag Iq&v rov lu%Qa, xal fuxfooxa vav yEwmotatav   semus hoc, at interdata, sententiarum accedente mole, quæ meditatione in ordinem non digesta  sit, ab incepta structura oratio  deflectat. Æstu sententiarum  refrigerato Pausanias ad orationem suam revertit p, 183. C.  rauxy plv ovv otySeirt av xi$  x, T. A. ut eum dicturum fuisse  colligas : <pi\odo<pla$ xd piyidta  xapnotx dv oveldrj, ndyxaXov  6 o£eiev av vopigedSai iv xy8e  xy ndXei xal xd ipdv xal rd  <pi\ov$ yiyvedSai xois ipadxcaS.   rd q>avEp&$ ipdv rov  XdSpa. Aperte amare pulcriua  esse, quam tecte amare nusquam,  si lionc locum exceperis, apud  Platonem commemoratur. Consentaneum, est autem, Athenienses sic consuisse, ut ab improbo  bonus amator facilius discerneretur. Convenit cum nostris  verbis, quod infra legitur 184.  A, rovrovs 87} ftovXexai o ypitepoS vopos eu xal xaAdoS fiatdavi^Eiv x, r. A. In sequentibus yervaidraroi iuvenes intelliguntnr nobilissimo loco orti ;  aptdxoi sunt, qui optima indole gaudent, aldxlovS autem epitheton de corporis, non item de  animi habitu accipiendum est.  Sententia verborum est; Dicitur  h, e. censetur ( nara Xiytxai  eiusdem h. 1. significationis est    atque vopi^exat, neque dubiam est, quin hominum iudiciam tangatur, quod vopoS a Pausania  vocatur, vid. annot* 100.), dicitur igitur pulcrius esse aperte quam tecte AMARE iubetnrque AMATOR AMARE quam maxime fieri potest, nobilissimos atque optima indole præbitos, etiamsi minus formositate excellant. ovx &S tl aidxpdv 7CoiO vvxi. Stallbanmius hæc verba  arctius cum præcedentibus coniungenda censet, quæ hanc in se  . » h   sententiam contineant: xal oxt  7) napaxtXzvdiS rrJ ipdUvxi napdt  itctvx&Y ylyvtxai ok $ av p a dxov xi itoiovvxi, Displicet  hæc explicatio duabus de caussis } primum aliud quid sensisse  Pausanias perhibetnr, quam qaod verbis expressit, deinde si ponas,  cum ita sensisse, admodum frigent sequentia xal itpoS xo ini XEipelv i^ovdiav 6 vopoS  6 £8 coxe rej ipadxy Savpadxa Ipya ipyaZopevcp iitat VEitiSaif de quorum verborum  sensu mox dicetur. ' Verba ovx  <yf xi aidxpov 7Xoiovvxi ad rc3  ipwrxi pertinent, apposita autem  sunt propter napaxeXevdiX  padxtf verborum ambiguitatem.  JJapaxiXsvdiS enim et iis fit,  qui aliquid facere jubentur, et  iis, qui aliquid ut ne faciant,  admonentur. Possit igitur li. 1.  xal agldtav, xav al6%iov g cUrav wGi, xal ori au tj  xagaxblevG ig ta igairu maga jcavtav davfiaGz!] ov%  ag %i al6%gov itowvvxi xal eXovti te xculor Soxtl  ilvai xal (it/ slovri alti%g'ov, xal ngog ro etii^uqhv e  tkuv i^ovGlav 6 vouog dlSaxt tcj iga&ty &av(ia6ta  %gya Igyaifiiiiva tnaivEiG&ai, a ei ng roXfup// tcoleiv  aXti Iruovv diaxav xal povXuuevog biaitgalaa&ai icXr/y 183    re» ipiUvTi xapaxiÆvdiS etiam  ita intelligi, at uoa amplius AMARO AMANS iubeatur. Sed ne hæc verba sic intelligerentar, Pausanias ovx fifr xi aldxpdv noiovvxi  verba apposuit* Sententia totius  loci hæc est: Si quis reputat   apud se, ingentem ab omnibus cohortationem fieri amapti  non quasi turpe aliquid  faceret et q. seqq,   xal kXovxi xe xaXov,  K venatione repetuutur verba in  re amatoria usurpari solita; qui  amat, duaxei, si res succedit,  alpel XOV ipcopevov, AMATUS  aXtdxexai. Riickert* N 011 sine caussa iisdem venatoriis verbis  Plato etiam de vero indagando  utitur, cuius usus exempla non  rara sunt. cf. Stallbaumium ad  Piat, Phædon, C6. A. Ceterum cum eodem Stallbaumio e  præcedentibus verbis dxi particulam repetere nolumus; etenim  iam his verbis Pausanias ab incepta structura verborum deflexisse videtur. xal 7tpoS x 6 iittxei pstv  ZitaiveidSai, Non caret  hic locus difficultate. Stallbaumius verba convertenda censet:  et quod attinet ad studium amasii capiendi etiam laudari licere quamvis AMATOREM mira  lacientem. Quæ conversio e duplici vitio laborat, quorum alterum  est in male intellecta 7CpoS præpositione, de altero paullo iufra dicetur. Certissimum hoc est, atque xal ante „ xe xal  vocula posita probatur, verba  kXovxi xe xaXov 8oxel elvat,  xal p?} kXovxt aldxpoy posita  essp, ut confirmentur præcedentia ovx ri aldxpoy Ttoiovvxi.  Interdum enim Græci, qnæ addita caussali particula proferenda  sunt, præcedentibus copula adhibita annectunt. Possis igitur  verba convertere: nicht, ais   vena er etwas hassliclies tbate,  denu wer Beute fing, dem wird  Lob zu Theil, dem beutcloseu  folgt Sclimach. Recte igitur post  Savpadxri et post aldxpoy lineolas posuisse nobis videmur,  quippe quibus legentium oculis, quæ enuntiationes arctius  coniungendæ sint, indicetQr. Iam  non dubium est, quin verba ori  av rj TzapaxtXivdi? rw tpajpxi  napa ndvxQjv Savpecdxij de  studio amasii dicantur, quod infra vocatur xo imxsipEiv kXetv.  Non verisimile igitur, Pansaniam  cum cohortationem amatoris commemorasset h. e. cius, qui cupiendi amasii cupidus est, itu  perrexisse: xal itpd? xd iiti Xeiptir kXetv et quod attiuct  ad studium amasii capiendi» Desideratur nimirum rovro, [(piXotSoyiag'] ra (ityiata kccqi rott av ovsidrj. tl  yag »; X9W a ra fiovlofiBvos i tagd rov lafieiv fj ccQxr/v  ag^ai i j tlv akXrjv dvvctiuv idtloi xouiv ola neg ol    yi particula, qua respici indicetur  ad id t de qno iarn sapra dictnra  sit: xai TtpoS ye x 6 Imxetpety  ?(. x. A. Non parvi æstimandum  Astii evpTjftat, quo illud desiderium mitigatur: xal npoS x<p   tjnxnpuy kXeiv x. x. A. Cave,  tamen coniecturam aliquam probes, ubi codd. lectio commode  explicatur. Rectissime autem  Ficinus verba convertit : Ad AMATUM sibi conciliandum; codcmque modo Schleierm icherns:  u m den Versuch z 0 ' m a i- heu, ob er i'lin gewinnen  konue. Quod verba attinet  t&ovtitay 6f.6g. ixf lucuveraSctij mira Stallbaumiana explicandi ratio, qua lex permittere dicitur AMATORI AMANTE AMATO,  ut laudetur. Quamquam satis intelligitur quidem, quid sit, quod  dicitur permittere alicui,  ut laudetur, tamen non laudabilem hanc dictionem merito censeas. Non autem id agit h\x  ad augendum amasii capieudi studium, ut, quamvis mira faciat amator, tamen eundem Inudandum censeat,  sed ea sine dedecore facere permittit, quæ si  quis alius h. e. non amans  facere auderet, summopere vituperaretur. Positura igitur participium pro' infinitivo est, infinitivus participii  Jocum obtinet notissimo Græcorum usu, qui iam apud Homerum haud infrequens. oS xenia rroAA* Ip6e6xtv  t'5ci)v pro oS itoAAa xaxd ipGuv Proprie igitur Pausanias dicturus erat: xal TtpoS  x 6 litixtipcty kXely iZovdlccv 6  YopoS SlSwce xg> lpa6xy $avpa<$td Mpya i py agetiS ai xai  ( sc. dldooxe ) litatvFitiSai lit\  xovtcj . Ad 816coxf e præcedentibus ne l£,6v6iay nomen addendum censeas, videunnot. 89.   [ip i\o 6 oq>iaS] x a plyi~  6ta xapitotx’ dv oyeidtj.  Uncis inclusimus <pi\o6oq>iaS  nomen, quod nullo modo ferri  potest. Idem Bekkerns fecit rectissime. Stallbaumius, ut veritatem illius nominis probaret» verba convertenda censuit; quæ  si quis faceret alias, eruditorum maxima acciperet opprobria. Sed agitur  hoc loco non tam de eruditorum  indicio, quam de totius populi  existhnatioue, neque aliud tangit  Pausanias, nisi roV TtEpl XOY  "EpeJta vdpor, ad quem con•titiieuduin eruditorum iudicia  aliquid conferunt tantummodo,  non omnem constituunt. Iam  quæritur, quo modo hæc vocula  iu textam irrepserit. Diximus  de hære in Commentat. de Syrapos. Platonis, ad quam lectores  ablegamus.  7 / t iv* aX \ tj v &v vapiv.   Uniusmodi zeugmata non rara  sunt apud scriptores Græcos,  quotidiani sermonis indicia, non præmeditatæ orationis ornamenta. Idem dicendi genus ROMANIS in usu fuit, siquidem apud Terent, exstat in Andr. Quod plerique omnes faciunt adu ' lesccntuli ;   tQtttiTtti ngog ra naiSixd, Ixttflag te xtd dvTifioXriOug  iv Tcclg dirjdiCt noiov/itvoi, xal opxovg 6 /ivvvrcg, xal  xoifu/O sig in i frvQtug, xal i&iXovtag SovXtiag dovXeveiv    Ut animam ad aliquod studium  udiungaut, aut equos Alere, aut canes ad renandum, aut ad philosophos,  Horum ille nihil egregie præter cetera  Studebat. Idem dicendi genus patillo infra  recurrit: xal xoipr)6etS ini 5vpai$, quo loco frustra xotpGopEvoS Bastius addendum, Riickertus  transponenda verba esse censuerunt. Alia ratio est Piat. Apol. S.  23. D. xccvxa Xlyovdiv, oxi x a  /.UTc&pa xal ra vno jniS, xal  SeqvS /«?} vopi?,Eiv xal xuv yxxo 0  A oyov xpeixxGO n oze/K, quibus  verbis variæ hominum susurra**  tiones ielicissime depinguntur  adiuncta simul temporis, quo  edebantur, diversitate. Ac temporis quidem diversitatem mutatio structuræ indicat, fiuitorum  verborum omissiones hominum  opinantium, hæsitantium, aliquid aut nihil  scientium sermones depiugunt.  Brevius de eadem re et significantius, adde sis lepidius, Socrates  loquitur Apol. S. 18, B. ipov  yap ttoAAoi xaxrjyopot ytyoradi npo 1 » vpds, xal naXai  itoXXa 7/drj Hxtj xal ovSlv aXeA eyovTES7 quibus verbis et  multos iam annos accusatores  exstitisse dicuntor nihilqoe veri dixisse; his tertium additur, quod  verborum sono Socrates assecutas est. Dixit nimirum itaXai jcoXXayjSijecrj, quod sonat ut  natJcdXtj, atque vanos accusatorum susurrationes rumoresque  lepidissime describit. xal o p no vi d j-ivvvte?.  Num iureinrando non nisi amanti  uti licuit? Quid, si quis pecuniam ab aliquo sumsit, non debere censendus est ad reddendum  se inreiorando obstringere ? Aut  qui rei publicæ administrandæ  præponendus est, eine cives se  iniurato subiicient? Non dubium  est, quin upxovS dpvvvtES de  periurio inteliigendum sit, quod  iu quavis alia re turpissimum, IN AMORE, e Pausaniæ certe sentent a, maxime excusabile est. Quæritur autem, qui possit opxovS  o/.ivuvteS periurare significare, Pluralis numerus upxovS  indicat, ut videtur, iusiurandum semper in ore gerere, at, quicquid dixeris,  eodem confirmes. Hoc qni  faciunt, iurmuraudi sanctitatem  non magui æstimare solent, eodemque haud raro confirmare,  quod est fulsissimnm. Iliuc factum, ut upxovf oprvvrfS haud  raro peri uros significet.  xal xoipijdeis ini 3*JpaiS. Amatores pernoctare solebaut ante fores amasiorum, ut  severitatem eorum misericordia  adhibita/ infringerent. Notum  Nasonis præceptura est:   Auto fores iaceat; crudelis ianua!  clamet»   xal eXoyt af 5oijA eiaS 8 ovXevetr, Vulgo  l$£\ovtdS legitur, quod immerito Astius in iSeXorxai immutandum cenauit, Recentiores edi*  tores ad unum omnes /SeXoi'T£S  probaverunt, quod plurimorum  ”3*. olag ot56’ av dovlog ovdelg, l/ixoSt£oito av ftrj it patii thv ovtci tjjv XQcrhv xal vito (pD.av xal vtcd effipav,  t(5v [tfv vveidi^ovrcov xo kaxdas xal KveÆv&epias, tav  de vov&etovvtuv xal ala^wo/ilrm’ vnep avtcaV ra 6’  fpuvn navta tuita noiovvu %a.Qi s iitedti, xal dtdotai    codicum auctoritate confirmatur,  u Stullbaumio autem ita explicatur, quasi positum sit pro  xal iSeXovzl SovÆiaS 8ov~  ÆvovxaS. Eius videlicet loquendi  normæ memor est, de qila diximus  p 106. Præplacet nobis i%eAov~  xaS, quod arctius cum dovXevetv  iuhnitivo coniunctum notionem  c ilicit iSeAoSovÆUtS, quæ infra  commemoratur p* 1S4. C. avtjf  av i/ i5tAo8ovÆla ovx ai6xpd  tlvai ov8s xoAaxda. Adde præterea i84. B. c Zsnep ini xolS  ipadxaiS fjy dovAtvetv iSeAoYxa  ifYTivovv SovÆiav x. r. A.   ijnt o 8 igoiT o av pj)  7 T pdx r eiv Impediendi verba  vel cum solo infinitivo exhiberi  soleut, vel addito infinitivo, qui  cum jn} couianctus est, si impediri significant, ne quid  t‘i a t. Contra ubi cautio indicanda est, ne fiat, quod iam  sæpius factum sit, infinitivus  cum prj et articulo* exhibetur.  Exemplo e$t Thuc. III. 1., quem  Incani Riickerti industriæ debeo,  flpyw xo J17J TtpOE^lOVlLXS XWV  OitAojy xd iyyvS rijS 71 u ÆcoS  Xtthovpytlv.   xal aldyvv o ji iveay vnlp  (xvttv y- lTep\ ovtcHv B ii cicer to  videtur non ad actiones referendum esse, quas aliquis commisit,  sed ad homiuem, a quo sunt patratæ, Habet hæc explicatio,  quo so commendet, neque oilicit  eidem pluralis numerus, ad quem  a singulari numero Græci solent  interdum transire, Præplacet  tamen nobis ea explicandi ratio,  quam cum ceteris interpretibus  Schleicrtnaclierus recepit. Verba  convertit: indem dieso ihm   Schmeichelci und INiedrigkeit vorwerfen, ieue ihn zurecht weisen und sich dariiber acharnen  wiirden.   xal Sedoxat t )ico rov  r 6 jio v dvev 6 v e 18 ovS np .  Prorsus eodem modo, quamquam verbis paullisper immutatis, 182. E. xal iZovdiav  6 vdpoS 8i8coxe rc3 Ipadxjj  Savjiadra ipya ipya? t opeva)  iitaiveidSai. Iu sequentibus pro  bianpaxxopLvov veteres editt,  codicesque pauci 8ianpaxropiv(p  ex 'libent, quæ scriptio quoniam  ad explicandum facilior est, quam  illa, minus est hoc loco probanda.  Possis conferre cum nostris verbis, quæ leguntur 182* C,, xal oxi av 1 } napaxiÆvdiS rc3  ip&vri napd ndvxoov Savjxac ni} ovx <*jS xi aidxpov noi OVYTl.   o 8 e 8 eiYoxaxov x, t. A.  Rarior hæc structura, eademque  oratorio dicendi generi apprime  couveiiieus ; vide Matth, Gramm,  ampl. 482, 806, Verba  convertenda suntvQ uod autem  gravissimum est, h o p est,  quod cet. Quæ sequuntur  verba, &S ye Akyovdiv ol noAA ol et ad præcedentia referri vxo tov v6(iov ccviv oveiSovg xquvcuv, wg xayxttXbv.  u jtQayfi a SiaXQcmofiivov. o di duvbtarov, Sg yt XtyovGiv oi jtoXXol, on xal opvvvti fiova Ovyyvatfii] naga  &ec5v ixfidvrt jwv oqxov ' utpQodiGiov yctQ opxov ov  (fdGiv elvcu. ovto xal vi &eol xal o i av&gazoi xaGav    possunt, et ad sequentia; quæritor, utra relatio rectior sit Ruckertus ad h. 1. Verba, inquit, gjS yt Atyovdiv ol itoXKol  non ad seqq. referenda sunt,  quasi dicat: quod vulgo dicunt  veniam esse cett., hoc enim ipse  sentit Pausanias pariter atque  vulgus, in eo autem discrepat,  quod vulgus hanc rem gravem,  admirabilem putat esse, qnipJ|  quod caussam ignoret; ipse auten^  gnarus caussæ, non admiratur.  Pertinent igitur hæc verba ad  adiect. 8tivotaxov\ Quod autem  gravissimum est ex vulgi quidem  sententia, hoc est, quod cet. Rectius quam Ruckertus f fecit,  Schleiermacherus et Astius de horum verborum explicatione censuernnt. Verba nimirum ojS yt  Xkyovdiv ol TtoXXol ad sequentia trahenda esse, ipsius Pausaniæ verbis, quæ insequuntur,  demonstratur. Dicit nimirum  d<ppo8i6iov yap opxov ov <p ceti iv elvccij a quibus verbis, quoniam suum indicium Pausanias  secludit, satis apparet, eundem  de impunitate periurii certe dubitavisse. Quid, quod Pausanias  183. E. turpis amoris indicium censet, si quis amasium  ætate provectiorem relinquat,  jcoWovS A oyovS xalvnodx&<> £1 * xqraidxvvaS,  umn verisimile est, eundem periurii impunitatem credidisse?  Certissimum igitur est verba cjS  yt Aiyovdtv ol zoAAol ad se  quentia pertinere, quibus ea præposita sunt, ut clarius appareat,  vulgus, non Pausaniam sic iudicare*   ixfidvti t gj v opxoov.  Stnllbaumius FJekkerum secutus  ut exquisitius tov opxov in textum recepit, quæ lectio Vindobb*  duorum est ; eadem apud Cyrillum adv. Iulian. VI. 187. reperitur. Sed minus placet numerus singularis, (vid. 107.)  et genitivi, quem plurimi codd*  habent, certissimum exemplum  Ruckertus suppeditat de rep. I*  538. E. tov tovtov ixfialvovra xoAd^oudir, Vix iutelligitur autem, cur Plato hoc loco  exquisitiorem verborum structuram admiserit, alio loco eandem  probaverit minus. dcppo8 i diov y a p opxov. Schol. habet ad h. U  d(ppo8idtoS opxoS ovx Ipnoi vipaS, ikl ttav 6i Hpt&TOt dpvvvtgjk itoXAaxis xal intopxovvtcov ptpvrfxai 81 tavti/S xal  'IldioSoS Aiyarv,   ’Ex tovS’ opxov £St/xev aptivova dvSpcoxoidt,  vod(pi8laov ipyoov ittprl Kvitpi 8oS.   xal TIA.d.toav iv. Svputodicp. cfr*  Aristænet. II. 20. 105. tov£  8h opxov? avrol (parh p?} itpoSTtikd&iY zois g )dl tgov Secor.  Adde Epigr. Callim. IX. v. 3*  in Anthol* Gr. Iacobsii. C llovtilctv ntJtoirjxatii tu tQavn, wg o v6(iog (prjdv o  ivftads. rccury [ilv ovv ohftdrj av ng nayxaXov vofiiet 0 &cu iv ryde rij ndXu xal ro igav xcc i ro xplXovg  ytyv£0&ai toig igaOtaig. insidav da naidaycoyovg ini CryOav rsg oi narigsg tolg igcsuevoig firj ico6i diaXsyeti&ca xolg igaCralg, xai ra naidayaytp rctvta ngogre- tofioCev' aXXd Xlycvtiiv aXifiia, ita aggressos est, ut 183. D.   rovS iv ipcoxi diceret: eif xavxa xiS av dpxovS pij Svvetv ovar is aSa- fiXitfuxS» His verbis ioest autem,   4 h * vutgjy. quod minos bene habere videtor.   ovtcd xa\ ol 2 eoi. Si Constat quidem, 5i purtjcnlam   non addita essent verba coS 6 adhiberi sæpenumero, ut ad   vdfioS (pjjolv d ivScide, ncmi- præcedentia orationem recurrero nem esse puto, qui Pausaniæ eaqoe quasi resumere indicetur, argumentationem non rideret. sed ita tamen noster locus com Colligeret nimirum ille e vulgiJkuratus est, ut foitiorem partide periurio sententia, eoius ve-^Ptulam desiderare videatur. Eauritatem ipse addubitare se osteu- dem in lectione vulgata habes :  dit, d«*os revera summam agendi eis 6r t xavxa XiS av ftX itpaS, • licentiam AMANTIBUS concessisse. quam recepissem in textum, si Addito autem d)S d vdpoS (ptj6iY plurimorum codicum auctoritas   6 ivSade nihil, quod reprehen- non obstaret. De pædagogis,   das, habebis. Ceterum discas ex qui puerorum et puellarum doliis verbis, qua potestate vofioS ctores fuerunt atque doctores,  nomen Pausanias exhibeat. Si- Stallbaumius laudavit Piguorium gniiicat enim nihil aliud, quam De Servis 116. seqq.   rulgi opinionem. ftif ico6i SiaXeyetiSai   xavxy /ilv ovv olrj^eitf x otS i p a6x ais . Ad senten av xiS. Si quis igitur reputat tiam quod attinet, nihil est in   apud se, pulcrum haberi xd ipdv bis verbis, quod reprehendas, ita, ut, qui amet, potitus amasii Dicuntur nimirum patres familias laudetur, eidemque iurato periurii pueris præficere, qui prohibeant,   poena apud deos nulla esse ere- no cum amatoribus congrediantur   datur, is dubitare non potest, quin coufabulenturque. Sed si ad   iu hacce civitate pulcherrimum cen- conformationem enuntiationis reæatur et amatorem puerorum esse spicis, duplici dativo offenderis,   et amatpri amasium gratificari, quem Græci scriptores perraro  iiteiddv 51 7t ai6 ay co - admiserunt, quippe osores acerbo vS. Plenius si dicere Pausa- rimi fortuitæ ambiguitatis. Unum nias voluisset, verba audirent exemplum huius rei ut afferam, ineiddv de xiS opii, oxi ine6xy- Plato insolei^iorem verborum   6av ol natepeS tjyijcaix' dv structuram admittere maluit, quam   x. x. A. Sed ipsam rem h, e, duplici dativo ambiguam oratio xo i7tt6xTjvat xovS TtaxipaS x. nem edere atque e nominum s^ x. A. non intercedente upa verbo millima terminatione laborantem  tayniva y, rjfoiudtTai de xccl eraigoi dveidl£co6iv, euv  xi ogatii roLovro yiyvofievov, xcd rovg 6 veidi£ovtag .av  oi 7tQS0pvtfQ0i (i?'j 6ucxco?.vcoCt prjdh koidoQcoCtv cdg ovx D  OQftug Myovrag, elg de ravta ng av fiAi^ag rjyyCcxLx av  naXiv td6%i6xov ro tolovtov ivftade vopltecftai.   Td de, oluca, cJd’ ov% ccTthovv iouv, onsg. C. OV tivjupfpu TOlS  a pxov 6 1 tppovijpaxa peydXa  iyylyve6$cti zoS v dpxopevcov, ad quem locum vide  annotationem 102. Nostra  verba quod attiuet, videtur duplicem dativum Flato admisisse*  ne nescias, amasios an amatores  confabulandi facultate privare  dicantur amasiorum patres. Quoniam autem amatorum proprium erat, ut loquendi cum  amasiis initium facerent, non  amasiorum, ut cum amatoribus:  optime Orellius pro xaiS ipa tirc&S scribendum esse vidit xovS  ipadxds,   z 6 6^, oi/utt,   To 8i poni solet, ubi ab opinionum falsarum mentione ad id,  quod rectius est et verius, tranaitur. Hinc re vera autem  verborum SIGNIFICATIONEM esse  Biickertus censet. Recte. Principium, inquit, hic usus duxisse  videtur, ab eiusmodi enuntiatis,  quale hoc nostrum est, ut ro 8i  revera esset illud autem, subiectique vim haberet suo in membro, quod deinde alterum exciperet d<5vv8ixG)X, at h.l., postea  contracta sunt in uuum duo hæc  membra, et quidem vel sic, ut  td maneret subjectum, quod ad  rem, de qua sermo esset, respiceret, suumque haberet subsequens prædicatum, vel at subiecti vim plane amitteret. xal ro3 naidaycoycp  r avxa xpoSxezaypera y.  h. e. and dem Fiihrer dies ausdriicklich xur Pflicht gemacht ist  sc. fttf idr xotS Ipcouf.voiS 6ia- }  AiyttiSaci xovzipatixdr. Iu sequentibus libri ad unum omnes  ixepoi exhibent, quod præennte  Heiudorfio ad Piat. Pbædr. 210.  plerique editores in ixalpoi immutaverunt. Schleiermacherus,  quem Riickertas secutus est, uimia cura, ut videtur, JVepot retinuerunt. Adnumerandus hic  locus iis est, quos summa constantia male exhibuerunt codd.  Vide p 21. annot, ad verba npo  6 xov.   ovx anXovr l6x\v y oizep  seqq. Respicit Pausanias ad verba  cap. VIII. TcaCa ydp' itpa£,iS  gj6* avtt) lq> ccvxijs TtpatTopkvTj ovxe xaXjj ovxe aiCxpd  d\\’ iv ry npa£ei, d>> av  npax^ift xoiovxor dnifir/. Fuerunt, qui uegutionem ante nr^Aotiv  positam uncis includerent tanquam ineptum scribarum additamentum; alii alia ratioue locum sanissimum emendare studuerunt, v. c. Astius eivoct omisso, quod in codd. aliquot non  comparet, scribendum censuit:  ovx chzXajS idxlr, onep IB, apXyS &\&x2V > ovxe xaAov avtd  xa$*avx6 ovxe aitixpov . Qoo  minus recte verba intelligerentur,  interpunctio impedimento fuit,  quam post iXix$V * n omnibus  £* aQxrj s IA s%fhj ovts xakov ilvca avxo xa&' atrto  (wtb cdaxQov, dXka xakug fisv ngccrrofievov xukbv,  altSxQag 6i cdtSxQuv. cdOxQajg (itv ovv iorl tcovj]qc 5 re  xal itovrjQhig %uQit,t d9ai, xakidg i5s jjpjjffroj te xal xæ koog. novrjQog d’ itsnv ixtivog 6 IgaOrr/g 6 itavdtjiiog,  o rov (Suficcrog fidkkov yj rijg ilwpjg eqdjV xal ydg  obSi /luvLjiog iauv, ars ovdi (lovlfio v Igav ngayfiarog' ccfia yag tcS rov Gcjjiarog av&Et foyyovti, ovjreji editionibus repertam delevimus. Subiectum enuntiati est ro <ptXelv s . ro x a pfe*i 1$oci ipatizaif,  SensOs est: Gratificar i amatori uoo simplex actio  est, quoad quidem stat i m ab initio actio per se  spectata nec pulcra esse  nec turpis dicta est, sed  pulcre acta pulcra, malo  acta mala est.   cti(S XP&Z p\v ovv * Hæc  est codd. plurimorum lectio, quam cum olhn io sequentibus  KOtXov 8s legeretur, in aldxpov  pev ovv immutavit II Stcphanus. Nunc illud codd. consensu  probatur, igitur xaXajS 6e scribendum est etiamsi non in quatuor codd. exstaret. Ceterum  non recte Stallbaumius ad al6xp&$ et xaXcjS censet e superioribus intelligeudum esse TcpazT6iv . Nimirum iu superioribus  181. B. seqq. Pausanias cum  de ipav actionis ambiguitate locutus esset, nunc eo orationis finem direxit, ut et de amasii  amore h. e. de tpiXtiv, quid videretur, ediceret. Sensus est:  'Hassliche Liebe nun ist  beim Liebling, wenn er  sich einem Schlechten  auf schlehte Weise e r giebt.   ixtivoS o ipa<5z?jS. Ille, de quo dictum est 181. B. Collocata verba ita sunt, ut necessaria articuli repetitio conteintum qnendam exprimat, quo maliim amatorem Pausanias atFiciat. Padem articuli repetitio honorifica est. E. xal ovtoS  itiziv o' xaXoSf 6 OvpdvioG, o  t rjs Ov pavias Mov6rjS "EpcaS*  Igitur neque honorifica neque IGNOMINIOSA SIGNIFICATIO ixeivoS  verbo cum duplici articulo conjuncto eilicitur, sed extollit tantummodo verba, quibus apponimur, quæ verborum sublatio pro  sententiæ ratione in bonam aut  in malam partrm accipienda est»  offerat ukotcz a pzv os.  Hæc verba ex Homero II. ^,71*  depromta sunt, ut primus Fischerus vidit. Reperiuntur eadem haud  raro apud poetas serioris ævi, ut  apud Mare, Argentar. 1.  opvi, zl fioi cpiXov vvtzov acptfp 7ca6a$ ; ?}8v 6h II vfifijjS  EidcDXoy xoizjjS (&x £Z dnonza.pevov. Ceterum quam bene Homerica  dictio rei describendæ conveniat,  iam vide. AMATORIS am^siique  coniunctio cum mimæ et corporis conjunctione comparatur, quæ  nisi coniuncta sunt, esse non  possunt. Amator igitur amasium  deserens levitate sua, quæ azco- I   i tjQct, ot %tT<u a7CoitT<x[isvoSj itollovq Zoyovg xal vitotf%E<SEig xcaai<S%vvug. 6 8 e rov ij&ovg %Qr}6 rov ovrog  egatirrig duc p Lov [ievel, ars iiovifico Gvvray.ug. rov rovg 8ij povlezca o rmitEQog vofiog ev xal jccdiug paGavltuv, xal roig ]itv %aQL($cc<sftcu, rovg 8s 8tcc<psv yuv. 8ta recura ovv tolg fuv duoxeiv itaQaxEXBV&caiy  roig $£ (pEvyEiv, ayavo&etdjv xcd Patiavl^cov jtoztQav  7toxs iGnv 6 eq&v xcd jrotEQav 6 6QcZtiEvog. alita 6q    ittdyevoG participio expressa.  Umbræ imaginem repræsentat;  amasius ab amatore derelictas  miserrimam conditionem ostendit  quasi corpus sine anima iacens. Sensus est totius loci : Denn er (o itdrdijfioS ) ist nicht  treuhaft, da er nichts  dauerndes liebt. Denn  mit dem Verwslkon der \  Bliithe des Korpers, die  er Jiebte, schwindet er  fiatternd daron nnd  xnacht viele Worte' nud  viele Versprechungen  z u ni chte .  r ovrovS 6 rj fiov\ st ai  seqq. Verba convertit Schleierm.:  Diese also will unsere  Sitte, dass man wohl and  rccht priif j, nndden einen  gefallig sci, die andern  aber meide. Iisdem fere verbis in convers. Symposii usas  est Scbnlthessius 75 Riickertus verborum sensum esse ait:  Velle legem explorare  amatores, facta autem exploratione pueros aliia  obsequi, alios vitare. Aliter atque doctissimis viris visum  est; nobis de his verbis statuendum videtur; sed ut Pausaniao  voluntatem fucilins cognoscamus,  brevi repetitione opus est sententiarum, quæ in eius oratione continentur. Athenis nimirum  legimus fuisse de amore legem  ambignam, cfr. 182. B. Eius  rei caussam esse, quod quævis  actio per se spectata et pulcra  esse possit et turpis. Actionem  enim non cx actione sed ex agendi ratione recte iudicari. » A. Hinc BONVM AMATOREM AMANTE AMATO, qui BENE AMAT, malam, qui male. A.  fin. Pari modo amasium malum  vocari, qui male se tradat AMATORI AMANTE AMATO, bonum, qui bene, cfr.  183. D. AMATOREM, Pausanias  pergit, ad persequendum amasium omni modo impelli lege Attica. D., amasium contra ab eius congressu retineri. % cfr*  183. C. Hoc quo consilio fiat, iam dicendam est. Utrosqæ  videlicet, h. e, et amatores et  amasios, lex Attica explorare  studet, atque bonis amatoribus  araasiisque favere, malos pellere.  Huic explicationi Græca verba  optime respondent excepto uno,quod de legis efficacitate dictum  admodum friget, Atacptvyeiv,  si quid video, depravatum est,  scripsitqæ Piato (pvyaSeve iv.   8ict roruta ovv toiS iikv  seqq. Totam hanc enuntiationem  delendam censuerunt Schiitzius  et Astius. Mitto aliorum coniecturas commemorare, quibus non  8  vxo rav tijs tijg atrius XQtarov [liv ro aXlGxtG^ai  ta% v altSxgov vtv6(u<Srai, iva %qovos iyyivrytai, og Srj  Soxti tu xo Xka xahas fieafavl£eiv ' ixura ro vito %qj]B [turav xal vxo xoXvttxav Svva/iitov aitovai (iIg%qov,  luv rs xaxcos xa6%cov xryfy xai /irj xaQtipyGy, av t  tviQyetov(iEvo$ elg ZQijfiara i) eis Sucxga^ei, g xohuxas    sonatur, sed corrumpitur locus  sanissimus. Mens Pausaniæ hæc  est: Um nun die Sinnesart  der Liebenden kennen zu  lcrnen, mnntett das Gesetz die Liebhaber znr  Verfolgung derLieblinge,  die Lieblinge zur Fluclit  vor den Liebhabern auf,  und ^ichtet nun and priift,  wes Geistes RinderLiebhaber uud Lieblinge sind,  ob sie zu den schlechten  oder zu den guten gelid •  ren. Eodem fere modo in conversione Ficinus : et hos quidem sequi iubet, illos fugere, diiud icar, s et examinans, quæ quis amet  et quæ in quovis amentur, Nam ex iis, quæ quis  amat, cognoscere possis, utrum bene amet necne,   ovtej 8 rf vxo x avxrjS  xyS aixiaS, Hac igitur, qua  dixi, ratione atque ea de caussa  sc. ut amantium ingeuia accurate  examinentur, vide annotat, ^  xpcoxov p\v xo aXl6x£~  6^ at. Statim capi atque teneri amasio dedecori est, quod  intercedente tempore nullo amasius de amatore indicare non potest, fierique potest, ut malo  se tradat.   oS 8rj 8 o x ei. cfr, Meleagri  Epigr, LXII. in Iacobsii Authol.  EItte AvxatviSi AopxaS' F6’ ok  £xixr)xta tptXovda   "HXgqZ. ov xpvxret xXaCrov  ipeota xpovoS.   xo vxo XPV t 1 *** cov aXdjvat. Divitiis atque  potentia in civitate capi,  h. e. si quis invenis diviti viro  et potenti se tradat, non qao  mores probet, sed quia* divitem  eum esse videat atque poteotem;  quod quibus modis heri possit,  in æqq. statim exponitur} membra enim, quæ seqnuntnr, iuueta  particulis iav xe  av xe, non  nova quædam continent, quæ  ubi locum habeant, torpe sit  amati obsequium, quem sensam  Astii versio exprimit, sed duplicem viam indicant, qua - possit  heri, ut divitiis aut potentia quis  capi se patiatnr, si aut male  tractatos ab amatore præpotente  reformidet, nec audeat fortiter  resistere, immo metu se submittat,  aut beneficiis pellectus non contemnat, sed tradat se homini,  qn» pecuniam det, in reboa publicis gerendis adiuvet, Riikkert. De xaxa(ppov?/6y verbi  significatu supra dictum est ad  87.   vxo noXtx txGov 8vydpec ov. h. e. spe magnæ in  civitate auctoritatis et  potestatis, vid. Wyttenbach.  ad Plut. de Ser. Num. Vind.  58. StaUb. Eodem modo posi- prj xctTCKpQovrjtffl, ovdlv yap 'SoxeZ rovtav ovrs fiiflcaov  OVTE fLOVLflOV ElVUl %dQl$ tOV fMfdi 7tE(pVxlvai ai£ CiVTCDV   yEwalav tpiklav. pia 8rj Ieltcstccl r<3 ^psziQtp vopcp  oSog, et (iskkeo nakng %ctQieZ<5&cu iQa&rjj jcaidwa. fifrt  yaQ rjpZv vopog, &Q7UQ Irii roZg iQaCtaZg ijv dov Xevuv i&tkovra qvtwovv dovkeiav icaidu&olg pfj xoka- C    tam habet 178. D. ovxe xipal ovte irkovxoS h. e, neqæ  honoram neqæ divitiarum futara  possessio, vid. annot. 60.   iav te xax&S zadx oav  X. X. A. Expressit hæc Phædrus  p* 178. D. hoc modo* ei xi  alOxpov zoidZv xaxaSf/koZ ylyvoixo 7f 7tCt6XG>V VICO xov 6i  avavdpiav prj dpvYopEYoS, ad  quæ verba vide annot, 61.   XMpif xov pijdl 7tE(p vxkvai . Recte Stallbaumius:  præterquam quod ne oritur quidem inde generosa  amicitia. Eadem dictio reperitur Symp. 173- C. xgo/jI?  xov ofedSai QotpEktidSai vnep<pvooS c oS X a tp°°* Exempla plura  huius dictionis Stallbaumius congessit ad Apol. Socr. 35. B.  fin, : x&P^S et r V s 8o5y*> cJ  dvdpES, ovSl Sinaiov fioi Soxei  elvai x, r. A $ikiav cave  latiore sensu dictam putes $ non  enim valet nisi de amasii erga  amatorem benevolentia, vid. annot. 69.   ' %6xi yap ijpiY vopoS  seqq. Hæc Verba, ut vulgo disppsita sunt, non nisi per anacoluthiam explicari possunt. Dicere debebat Pausanias : l6xi yap  rjpiv vopoS, Ssicep iitl xoiiS  ipadxalS tjy SovÆveiy ovtgo  xal uWtjy piav iiovrjY 6ouA eiav kxovdiov tivai x. x. A.  Acquiescentem, in anacoluthi*    Stallbaomium video, quæ in huius enuntiationis brevitate satia  molesta est. Displicuit eadem  et aliis, qui vario modo locum  sanare studuerunt. Aliquid vitii  verbis inesse videtur, sed non  mutauda verba sunt pia poY7f 9  de quibus Thierschius egit Spec.  Crit. 47. seqq. et Schæferus  Melett. Cr. 19. Plura exempla  attolitStallbRumius ad h. 1. Rectissimum est, quod in uno Bekkeri  codice legitur, oSitep pro daSzep\  verba hoc modo disponenda sant:  £ 6 xi yap i}piv vopoS t oSnep  inX xoiS kpadxalS 7 }V • dovkeveiv  kSkXoYta ifvnvovY dovXeiaY  itaidixols p?} xoXaxeiav elvat  pr/de £zoYEi 6 t 6 xoY * oyxeo 87 }  xal aXkrj x, x. A. Sensus est:  Lex nimirum nobis est,  quam AMATORUM esse supra diximus: Si quis quolibet modo serviat amasiis, eam servitutem non  ignominiosam esse, lam  nt amatori, ita amasio  etiam lex est eaqne sola,  quæ serviri amatori concedit  quidem, sed non nist ita, ut id  fiat virtutis ergo. Iutelligent  prudentiores, quid homo sibi velit. Apprime huc pertinet Xenoph. Symp. c. VIII. $ 32.   xaixot TLai) 6 aviaS ye, 6 *Aya Sgovo? xov TtoiTjxov £pa 6 xijS 9  dzokoyovpEYoS vnlp tgjv axpadia dvyxvXiYdovpEYODv, eZpijxev, coS xat dtpaxEvpa cifoa8 •  xdav dvv.i pijdl iitovtiduS tov, ovtco drj xcct alit] pia  povq Sovlda ixovdiog Idrttrai ovx htovdSitixog. avri]  di iduv rj xeqI zqv ccQBttjv.NsvopiGtca ya.Q drj fjpiv, idv ng t&ily uva &£QttJtevtLV rjyovpsvog 8i ixelvov apelvav HcBti&at, rj xcczcc  (iocplav riva ij xaza cillo oxiovv pigog dgszfjg, ccvrq  au % l&Elodovltla ovx cdo%Qd tlvai o vdb xolaxela.  ficorarov dv ykvotzo in nauSi xojv te xal ipadzcov.   i} nata dotpiav riva.  De latiore tiotpicxS significatu,  quæ qn\o6ocpia. paullo infra vocatur, vide annot. 34. Satis  autem erat dixisse: y Maza. 60rpitxv riva ij holS* onovv fiipoS dpEZrjS, Sed haud raro  Græci iu rebus, quæ genere  non differunt, specie discrepant coniungendis vtWoS  nomeu -addunt, quod qua ratione  fiut, infra docebitur. Exempla  sunt huius usus Symp. 188.  A. civ$pGj7toiS "Hat zotS aAXoiS  ZqjoiS T£ HCtl (pvzoiS. Gorg. p,  473. C. ZtjXgdtuS qqv nat cvdaipovt%dpevoS vi zo zaiv itoXtzdjv  xai z<yv aXXcov gtva) v. Alcib,  I. 112. B. xal al paxen ye  xal oi Sdvazot dux zavryv trjv  dicupopav toiS ze 'AxaioiS tux\  to2s aAAoiS Tpco6iv iyivovro.   %v /tftaleiv cis tavto.  Bene Riickertus, duæ, inquit,  hæ leges in unum quasi locum  conferendæ sunt, h. e. cura  agenda est/ ut harum legum utraque valeat atque observetur, quoties amatori puer se dedut, ut  ille nihil recuset facere atque  pati, quo dilecti gratiam consequatur, hic eo flagret sapientiæ  atque virtutis studio, ut cum fugiat, qui ad hanc nihil conferre  possit, contra qui virtutis auctor  sit, ci se tradat, nihilque, quo  gratus illi sit, facere recuset.   ro ipadty itaibrxa x a ~  pitiatiScei. Plerumque solet  duobus nominibus hoc modo iunctis articulus demi, si in universum de toto genere sermo  est cfr. Piat. Eutyphr. cap. IV.  dvodiov yap etvai zo vi 6 v  itazpi <dovov I xe&iivai. Symp,  1 84. B. cl ftiXXei xaXcvS x a ~  pul6$ai ipa&cy naidixet. Tw  ipcttizy autem, quamquam sensu  nou cassum est, tamen, quoniam  sententiæ rationi minus convenit,  præ pauciorum codd. lectione zo  ipa6zy postputandum est. Etenim non dispicias, cur suo  quisque amatori amasius rectius dicatur, quam iu universum amatori amasius gratificari.   otav yap e Is zo avzo   l f Sensus verborum  est: Weun uumlich Liebhaber and Liebling den eincu Zweck  vpr Augen haben, velcher sicli aus der Vercioigung ihrer hei- 6e Z Sfi xa vufia xovta ^vfificduv elg ruito, xov re  itegl t>)v mu8iQu6tiuv xal xov % egi t>)v epdotiotplav r t 1J  xal rijV aU.ijv dgtzijv, el fisXXn ^vafir/vai xaXov ytveOftcu xo IgaOrfj xtcadixu xagl<Sa(SQai. otav yag elg  r 6 tcvx o iX&coOiv iguGxrjg xe xal naiSixcc, vo/xov %% cov  ixaxtQOg, 6 (i iv %aQ(J5ayLtvoig xcadixoig vxi/geuav ouovv  Stxulag av v7tt]QBTBLV, 6 de xa xoiovvu avtov Corpov  xe xal aya&ov Sixaiag av ouovv av vnovgyelv, xal 6  (itv dvvafiivos elg tpQovrjOev xal xrjv aAXijv dgextjv £i\u(iaXXeO&ai, 6 Se Stotnvog elg nalSevOiv xal xijv aV.rjv e    derseitigen Gesetze ergiebt. Copiosius paullo infra 1S4. E»  dicitur: rore rodrmv ZvvioYtc av eIs x avtov xgjy ropcav.  Minus recte RiickertusJ Quum  enim conveniunt.   na l ti}v &XXrfv d p ex ?}y  Bivfi{jdXA.e6$ai. Verba transitiva, quæ vi quadam pronuntianda sunt, ut iis seutcntiæ  caput contineatur, haud raro absolute ponuntur. Verba convertenda sunt*, indem der eine in  Beziehung auf Weisheit und Tugend Befordcrer zu seiu verraag,  der anderc in Bezieliung auf Bildung und Weisheit Besitzer zu  sein verlangt ... Vide, quæ de  absoluto usu verborum supra annotata sunt p, 87. Eius usus  ut unum exemplum hic addam,  legitur Symp. 175. A. napov  naXovYtos ovn fæXei eisiEYca,  quo loco, quid differat naXe.lv  et naXeiY xivd, edocearis; rectius igitur, quam factum a me  est 27., verba convertenda sunt:  und ich rief mehrmols, h. e,  liess mehrmals den Ruf ergehen.   xox e 61 / eis xavxovX gdy YvpGDY. Wenn dann,  sage ich, dicse Gesetze zu einem    Zweck sicli vereinigen. di/  particula positu est, ut filum  orationis interpositis verbis abruptum rursum anuecteretur. Prorsus eodem modo 183. D. t.is  61 } xavtd xiS av (IXtipaS, ad  quem locum vid. anuot. 110.  Pertinet autem b. 1. tore Stj n.  x. A. ad, præcedens otocv }'dp  eIs tu avxo £A $a> 6 iv n. r. A.  Coniecturis verba frustra sollicitarunt Astius et Bastius.   B,v p it i nx Et xo naXoY  elvai . Phavoriuus : 6t>j.iitl Ttt E iy XiyErai nal xo tivpftaiveiy et s. v. 6v/iftE<SeiY : <5tyiiriittEiY • opov yEvk6Sai • oi  /uS? "Oprjpov trjY Æfciv nal  inz xi’xypd>Y aTtofiaGEWY tiSeadiY. Stallb.   tovxcj. Convertit  Schultbessius : Selbst sicli hieri n getauscbt zu finden, briugt  keine Sebande. Schleiermaclicrus, cuius verba Riickertus probat, exhibet in convers. : i n   diesem Falle. Ficinus verba reddidit; in hoc utique falli turpe  non est. Unice vera Stnllbaumii  interpretatio est: quum sic a f- '  fecti sunt animo. Errat  'autem Ruckeitus, xo ititcutaxu- <3o<piav maci&ca, r6te Srj tovtcov kvviovrav tlg xavrov  xav vofiav (iova%ov Ivrav&a fcv/ixlserei to xaX ov elvai  XcuSixk IqccG xjj %aQlQa6&UL, aAXofrc de ovda/iov. ini  zovToy xal Hganaxqfrijvai ovdiv alaxQoV ini fis rotg «XXoig nceifi xal i^anarafiiva alo%vvr t v tpiqa xal fitj. ei  185 yecQ «S tQaarjj ag nXovdicp nXovxov evexa xaQiQa^ievog  htanaxri&eiri xui ur/ Xafioi XQVf lccta ) ivcupuvivxog tov d$ai ad solam amasium pertinere censens, non item ad AMATOREM AMANTE AMATO. Etenim quæ sequuntur  exempla, quamquam non nisi de  amasio loquuntur, tamen simul  amatoris imagiuem involvant,  qui vel amasium frustratur falso  amore, vel ipse amasii studio falsissimo decipitur. Verba convertenda sunt: Bei solcher   Absicht ist selbst die  Tauschnng deseinenoder  des a"n dem nichtschimpflich. Bei ieder undern  Absicht dagegeu bringt  Lieben undLiebling sein  Sebande, mag nun einer  getauscht werdea oder  nicht.   lB,cntaTi\% elrj xal jxy  Xdftoi. Si quis spe excideret  h. e. si non acciperet. Igitur  xal h. 1 . explicativum est, de  qua vide sis Indices, cfr. Alcib. II, 143- c. 10. xaxov  apa  idrlv rf tov fieXxidxov  dyvoia xal xo dyvoelvSo fie Axidxov. Dc iusequentcava^nrW*'TOS Riickertas <K ava<paive6$ai f  inquit, verbum proprie significat  ex inferiore loco emergendo apparere $ hinc subito apparere,  dicitarque haud raro de iis, quæ  cum speciem quandam habuissent  antea, falsam illam, subito, qualia revera sunt, se ostenderunt,» Displicet hoc subito,  quod ne quis, verum habeat, videat Piat, de rep. VI. 484.  A. oi pty di} <piXodocpoi xal  ol /ii} dux /laxpov xivoS dieZeXSovtoS Xoyov /loyiS it co s  dve<pavTj6av olol eldiv a/ii poxepoi . Neque debebat Riickertus exemplum putare, quo  sententiam suam probet Symp.  213. C. eicSSeiS l€,aCpvi)S  ava<paived$ai onov iyoj di/u/v  r/xidxa de idedSat, quo loco  neutiquam abundat i%al<pv7jS  verbum,   XO y e avxov: quod ipsum  qttinet, quantum quidem  in ipsius potestate est.  Wolfius verba convertit: seinen Charakter, seine Gesinnnug, quod quamquam ferri  potest, tamen propter iusequens  to xa$ avxov etiam aliis  minus probatur.   ovdiv jjxxov aldxpov  h. e, non minus turpe est,  quam si AMATOR revera  dives esset, AMASIUS igitur non deciperetur atque pecuniam acciperet.   xav ei' xiS <»£ dyaSai.  De xav el particularum significatu disseruit Buttmaunus ad Demosth, Mid. p, 33. Nimirum  quoniam non nisi ad modum verbi  alicuius referri potest dv particula, conseutaneum est in fdr- Igadrov xlit/ros, ovdhv qzzov alexQov. Coxsl yng o  toiovtos xo ye avxov budet%eu, oxi svBxa %gyiia xav  oxcovv av oxaovv vxtyQtxoi' xovxo Se ov xakov. xaxd  xov ctvzbv 6r/ luyov xav el ug ®g aya&m jragvSafUvos  xai oevxos wg dfidvcav toofuvo g Sia X rjv epiHav xov  tQaOzov i^aitazri&tlT}, dvcupavevxos Ixdvov xaxov xal B  ov XExxijfiivov ccQtzijV, oncas xcdtj rj dxaxtj. doxei ydg    mula xav ei, av particulam ad  alterum post ei verbum pertinere, Igitur recte dici Battmannos ait xal, ei xovxo  itoioirjv, ev av itoioirjv et  6oxco jiot xav t ei xovxo  noioirjv, ev itoieiv, Interdum præcedente xav, quod od  apodosin refertur, verbo in apodosi posito av superadditur,  ut recte dicatur Græce tioxm  jxoi, xav, ei tovro itoioirjv,  ev av Ttoieiv . Nostro loco quoniam apodosin uon habes, ad  quam av particulam referas, caput enuntiati esse xai ei i£ait axrj $ eirj censendum est.  Et quoniam xal el conditionem  exprimit, qua revera fieri  posse significatur illud, quod in  couditione continetis, haud abs  re visum est scriptoribus av  particulæ in hoc dicendi genere  additamentum, quo possibilitatis, notio in verisimilitudinis notionem immutetur, Sensus est: Anfdieselbc Weise nun, wenu einer,  indem er einem sich ergiebt, ais  einem guten, um selbst. besser  eu wenlen, getcuscht wird (and  das kann gar leicht gescliehen and ist schon oft  geichehen), s. Gesetzt nun,  es wiirde einer wirklich betfogeu, indem er cett.   6ia rrjv qnXiav xov  l pati tov. Deerat olimroti ar  ticulus, quem ex octo codicibus  addiderunt interpretes. In annotatione Riickertus habet : s u am  caritatem erga amatorem,  Schleiermacherns : durch die  Freuudscliaft 'seines Liebhabers. Scbulthessius: durcli  seine Fren,ndschaft. Amasius, qui AMATORI sededtrrat, quem bonum putaverat, ubi frustra id  se fecisse videt, non caritate  erga amatorem deceptus est,  sed malo amdre amatoris.  Verba 6ia xrjv <piMav xov ipatixov prorsus repuguare videntur  iis, quæ de (piXiaS notione supra  annotavimus. Neque tameu  illic non recte iudicare nobis videmur, et commodissime huius  loci verba explicantur. Satis  notum est, viros, quarum ignavia notunda sit, feminas interdum  appellari. Exemplo est huius  usus notissimam Homeri dictum  'jixatdeS ovx ix* *Axcuol. Nou  minore, ut videtur, cum acerbitate virorum ignavia notatur addito, quod solis feminis laudi  est. Quis feminas dou laudet  in nendo subtemine diligentes?  at Herculem colo assidentem quis  uon vituperet atque derideat?  tpiXiav Achillis, Patrocli amasii,  summis laudibus eilert Phædrus  180, B. Alcestidis laudat  179. C., nam et amasiis et mulieribus propria <pi\ia\ vide anai xal ovzog t o xa& avrov StStj Xaxtvai, on uQEtijg  y svExa xal tov jleXztav yEVE<S#ai ndv av navtl tzqo%vfi7]&ehj ' zovzo Sb av nuvzav xakhdzov. ovzco itavrog ys xaXov dpiZTjg ivexa %uqI%e<5%(U. ovzog Idriv  6 tijg OvgcivLag &eov "Eqoq xal OvQaviog xal noXXov  utjiog xal xoXei xal USuircug, xoXXijv tx^iXetav, dvay   not., nostro loco amatoris  <pi\ia ita commemoratur, ut malam, effocminatum, turpem amorem siguificet. Similiter feminis  a serioribus præcipue scriptoribus ipcoS nomen attribnitur adhærente ignominiæ notione.  Caute igitur Phædrus, Alcestidis  laudans in amore virtutem, non  8i ipeaxa dixit, quo verbo omnis  laudatio misere periret in licentiæ crimen conversa, sed (pi~  "kicLY commemorat, qua parentes superarit mulier  fortissima 8 ia x6v*EpGJxa*   xal o v x exxTjpiv ov  dpexrjv. Prorsus eodem modo  supra dictum est 185. A, i£anazTjSehj xal prj Xaftot XPV~  / iaxa, ad quæ verba vide uunot.  Adde 185. C; apexijS y £v£xa xal xov fieXxiaov yevitiSaz  X. t. A. In sequentibus o/idoS  xdAjJ tj anati} verba convertenda sunt: tamen non ignominiosa fraudatio est,  ignominia cum fraudatione amasii non coniuncta est. Sic 184. E. ini  tovto) xal i%aitat?]$jjvai ovdlv  aidxpov.   Soxez yap av xal ovtoS*. Kai scriptor posuisse censeri potest ita, ut ad præcedens  8oxet yap 6 toiovxos Im8tlB,at x, T. A. respexerit. Habet tamen hæc dictio, quod  mihi quidem admodum displicet. Quid, si scripsit Plato Soxel yap  av xal ovz gjS? h. e. videtur  eoim etiam hac conditione i. e.  etiam si hoc ei contigerit, nt ab  amatore deciperetur, quantum in  ipsius potestate est, declarasse  satis et q. seqq.   ndvrcos: ye xaXov ape xij$ ivexa h. e. Hac igitur  ratione in universum pulcrum virtutis ergo amatoribus gratificari. In  permultis codd. yi legitur post  dpetrfi, quam particulam recentiores editores delerunt Riickerto  excepto, qui eandem in textum recepit. Particulam non exhibent Bodl., Vatie. Vindob., quorum librorum tanta auctoritas  est, ut recipienda particula sit,  si hi eandem exhiberent contra  ceterorum auctoritatem. Ut res  nunc se habet, particula delenda est.   ovroS’ l6tivot ijSOvpav ia$ $ eoi)”Ep gdS. Ut ovxa  haud raro significat: hac ra tione, qua dixi, ita ovtoS h.  1. convertere possis: Ecce talis est, qualem descripsi,  Uraniæ Eros, Quod sequitur OvpavioS nomen maiuscula  littera scribendum curavimus,  nomen enim revera est, non  adiectivum. Minus apte Schleiermaclierus verba convertit : Dieses  Ist der Eros der himmlischen  Guttin und scibst himmlisch.  v t£iki xatov, MlBltS&ai 3CQ0 S ttQEtifV TOV TS Iq 10VTU‘ ttVTOV C   ctvrov xal tov igcoftevov' oi 6’ ersgoi navus T ^S Btiqus, rijjs ITavSrftiov. Tama <joi, iipij, cog ix tov nuQu%Qrj[ia, (o <PaiSQB, nsgii "Egenos OvfifSuklofiai.   TlavOctviov Se navGafiivov didatSxovSi yag fis  Ida Xtyuv ovtadl ot Oocpot Igpjj 6 ^QiOzodrjfios    Alia ratio ndvSjjfiof verbi, qnod  supra 181. B. ut adiectivum  positam est : d fib' ovv t ljs  Ilcevdtjftov 'AfppodhijS coS a\?/~  itctv Si] fxo S idziv x.t.X.  Perfacile autem fieri potuit, ut  aliquis cum ovpavioS littera minuscula scriptum exstaretin codd.,  xat adderet, quo orationem, quam  censeret mutilatam, expleret. In  codd, nullum vestigium depravationis est, igitur ne uncis quidem voculam inclusimus, nimiæ  audaciæ crimen fugientes.   tov te ipcovta xa\  tov' i poS fievov . Post roV   ipco/ievov rursus iutelligas avzdv  avtov. Frustra Bastius et Astius  tov ipcopkvov scribendum putarunt: quod si ab ipso Platone  esset profectam, ordo verborum  hic, opinor, foret: tok ipajvxct  avtov te avtov xal tov ipoo pkvov. Nunc sententia liæc  est: Eros Uranius utrumqæ, et amatorem et eum, qui amatur, impellit et  cogit, ut omnem coram  ponat in studio virtutis  et sapientiæ. Stallb.  Eodem modo verba intellexit  Scbleiermacherus in convers.  405. *. indem er den Liebenden  nothiget viel Sorgfalt auf seine  eigene Tugeud zu weuden, und auch den Geliebten. coS ix tov itctpaxpT/ fia.  Schol. habet:, ix tov avxopatoVf ix tov itpoxeipov. Apposite Stallbaumius ad h. 1. Xenoph, laudat Hell. I. 1. 21. A £yeiv ta p\y anu tov nctpaxprjpof, ta 6h fiov\ev6atp£voi'S*  Non dubiam est autem, quin  additis his verbis Pausauias excusare voluerit orationem suam,  quam elegantiorcm atque politiorem edere potuisset, si ad  eam rem aliquid otii datum  fuisset.   Ilavdaviov 8e tfavdapkvov. De sophistarum irrisione hic agi, qui similes sonos  verborum studiose quæsiverint,  iisque orationem suam exornaverint, conseutiens iudiciom est  interpretum omnium. 9ed non  verisimile est, Apollodorum TIavdavlov 81 7Cav6af.ie.vov verbis  ita usum esse, ut ad Pausaniæ  orationem non respiceret, in qua  illius studii sophistici nullum vestigium reperitur. Præcellit  autem hæc oratio præ ceteris  verbositate, ut non videam equidem, quid obstet, quominus in  hanc verbositatem Tlavdavlov  navdapkvov verba directa esse  censeamus. Fuerunt, ut ipse  Apollodorus indicat sequentibus verbis, magistri dicendi, qui similitudines verborum discipulis  commendarent. Sed commendarunt eas ita, ut quibus aliquid efficeretur, quod modo indicatum  est esse h. 1. iuanis cuiusdam  verbositatis satis acerbum vita- 6'siv fiiv Agiarorpccvij Xiyuv, t v%dv 8e avta uva rj  vno srAijfffiov^s rj vito rivos allov A vyya liaitmraxvlav xal ov% olov re elvat Xiyuv, aAA’ tliteiv avii tbv iv z)j xarto yag avrov rov laxgbv ’E(>v!;!pa%ov  xcaccxeia&ai r £l ’EQv%l(ia%s, d mulos d ij itavOai    pcriiim. Non igitur illos dicendi  magistros Apollodorus carpere voluisse censendus est, ad quorum præceptum ipse verba sua  composuit, sed eos commemoravit tantummodo, ut eorum auctoritate dictionis iusolentiara excusat et. Restat, ut de conversione verborum Tlavdavlov Sl  navdapivov dicamus: Schleiermucherus exhibet; Ais nun Pausanias ausgesugt hatte. Schulthessius habet: Nachdem ntm   Pausanias pausirt hatte. Astius  verba reddidit: Nachdem Pausanias eudlich geendet, quæ couversio Orellio displicet, quod nimis longa oratione Pausanias  usus esse dicatur. Sed ea ipsa  de caussa Astiaua illa conversio  r.obis magnopere placet. Est tamen nobis, qnod Græcis verbis  mugis respondeat, quod si durias videbitur atque minus elegans,  non magnopere dolebimus, quippe  exhibituri, quod revera excusatione indigeret tg ov dotp&vx  Ais Pausanias nuu ansposaunt  hatte,   ovTGodl oi do <pol . TovS  tiocpouS dicendi magistros esse,  supra indicatum est. vide quæ  de docplaS notione annotata sunt   $4.   SI avrcp riva   ii vyya. Scbol, ad h. 1. varias  singultus caussas laudat eiuaque  sanandi modos studiosissime refert, quos hic repetere longum est. Unum hoc ex eius annotatione depromam, quo prndentiores de Aristophanis voluntate  certiores fieri possunt: zo rov  A vypov dvpnzcopa irtiylvezat  tgj dtopaxoo Sta 7t\ij pojdtv  rj xiv od div r) if>v % iv, iviote  xal dia 8rj£,iv Spipe arv  vypo)V xal (pappaxoaS&v zalS  noidztdiv. Pluribus de Aristophanico singultu dicturi sumus in  Commeut. de Symp. Platonis, ad  quam lectores ablegamus,   iv x y xdteo. Hæc est lectio codicum plurimorum. Vulgo  iyyvtdzcD legitur, quam lectionem Astius retinendam censuit.  Frustra. Non enim de vicinitate  hic agitor, sed de ordine sedentium; quandoquidem Eryximachus præcepit: Zxadrov \6yov  eltceiv hcaivov "EpcjroS ini 8e£,id. Sæpissime autem ivzoS,  iyyvS, iv x\j xdra>, iyyvrdzco,  similia, commutata reperiuntor in  libris, ut non defuerint, qui etiam  Lachetis loco ditficiliimo 187*  $• 13. iyyvzata vocem mutandam censerent. Beue tamen id  habet eo loco. Verba sunt hæc:  ov poi Saxeis elSivai, dzi ds  dv iyyvzata 2a)xpdzovS y  A oya>, c Zsnep yivet, xal n\r/—  Qid^y SiaXeyopevoS, quæ verba  quoniam nullo modo explicari  possunt, in hunc modum emendanda suut: ut; poi SoxeiS eiSirai, ori ds av' iyyvzata 2iuxpdzovS ift A oyoj, &snep yvvatxl nXrjdid^et SiaXeydpevoS, fis xijg Ivyyog, q liysw vxig Itiov, smg av iyd xavCafiai. Kal xov ’Egv£liia%ov slntiv, 'Alia xoiqe a  dfitpoTSQa tavxa. iyd fiiv ycig igd iv xd <5(5 fiigsi,  6v 6’ insUlav xavtiy, iv r a ifid' iv a S’ av iyd  liyca, idv fi iv <Soi iftihj dxvtvOxi l%ovxi aolvv %go  xa\ dvdyxij av ro3 x.r.X, Agitnr autem satis lepide de mulieribus, qui severissime in virorum suorum vitam inquirunt, neque prius ab interrogando atque  explorando desistunt, quam omnem  vitam, quomodo gesta sit geraturque, cognoverint. Verba convertenda sunt : Du scheinst mir  nicht zu wissen, dass wer dem  Socrates zu Leibe geht,« der  gleichsam mit einem eifersuchtigeo Weibe anbindet, und er  muss, wenn er auch vorher -von  etwas ganz andcrm zu reden^begonnen hat, ohne Aufhdren sich  von ihm im Zirkel herumfiihren  lassen, bis er sich endlich vervrickelt, und gesteht, wie er ietzt  lebt und wie er geiebt hat.   dixaio? el rj navtial pe  x. r. X. De SlxaioS vocis significatu supra dictum est 6,  Male Ficinus in conver», exhibet:  O Eryximache, tua tunc (nunc?)  iuterest. Ceterum dixaio?  h, 1, Eryximachus dicitur duabus  de caussis. Nam medicus erat,  ut siugultui mederi posset atque  a dextra sedebat, ut ad eum perveniret dicendi munus, si Aristophanes, quominus ipse loqueretur, singultu prohiberetur. Quæ sequuntur verba, eoo? av iyco  itavdoofiai abundantia quadam laborare videntur, quandoquidem personali prouoraine facillime carueris. Cave tamen id mutandum censeas aut delendum. Dicturus Aristophanes erat; Dicere tnte debes, donec  ego possim. Sed inter dicendum factum est et hic et  alias haud raro, ut, cum structura verborum ad verbnm comparata sit, qnod scriptor iu  mente habuisset, pro illo verbo subito aliud poneretur, quod cum incepta structura verborum mions  Cfcuveniret. Optime igitur se haberet scriptura hæc: 7/ Xlyetv  vnlp ijiiov 7 Eoo? av iyoo Xiyeiv  dvvoopai, sed non minus bene  dicitur Ego? av iyoo  rfau(S oo fica.   idv ftiv 6o i i$iXp   el /i r/. idv fiiv præcedente  scriptum exspectaveris idv 8i y  ut legitur iu Piat, Protag.  848. A. idv fisv fiovXy Exi epoo rav, Etoipo? elpi 6ot napiXeiv anoxpivopevo ? • idv  fiovXy, 6v Ipol ndpa6x£y nepl  co v petaS,v inctv6ape$a 6ie B,wvxe?, rovroxs’ reWtf iniSelvai. Passim annotatura est ab  interpretibus, el interdum poni  idv præcedente, eiusque rei caussam indicare studuit Engelhardtus ad Piat. Menex. 237,  ed. non satis, ut videtur, veterum scriptorum voluntatem assecutus: particulæ idv, inquit,  inest notio exspectationis manifestum fore, sitne id, tjuod hypothetice ponimus, necne. Si ergo  duæ res hypothetice opponuntur,  iam tufjicit, semel hanc notionem additan¥ esse, et quidem  priori membro, quia id prius po - vov ituviGftai v) Avyl' tl 51 (ilj, vScezi uvaxoyxvllæ Oov. d S’ aga itavv lo%vga Idziv, avaXujiijv zi zoiovzov, oim xivfacus av zqv (uva, itzagt' xal lav zovzo    nere solemus, quod nostra magis  interest ; superflua hæc notio in altero membro est.* Nos sic statuimus. Ubi idv phy idv  6e ponitur, duæ enuntiationes  hypotheticæ sibi æquiparantur,  in quibus, quod fieri ponitur,  idem facile fieri posse certis quibusdam de caussis exprimitur.  In æquiparandis enuntiatis veteres te T £ particulis sæpius  utuntur, quam fiiv - 8£ t igitur  sæpius idv TE idv te reperias, quam idv phv idv 8£.  Exemplum habes Symp. 184. B,  init. Pro altero iav veteres scriptores etiam si posuere. Sic legitur noatro loco idv phv sl Si, nusquam  cutem £dv te eX te reperias.  Colligitur inde, el post idv positum non eiusdem potestatis esse  atque iav præcedentem particulam, sed alius, quæ cum 8£ adversativo commode consocietur, non  item cum te vocula, de cuius  potestate supra diximus, conveniat.  Ut paucis dicam, iav poni aliquid  signiiicat,H|uod fieri posse cogitatur certis quibusdam de caussis, el cum adversativa particula  coniunctum exprimit id poni,  quod contra exspectationem revera contigerit. Ad nostrum locum ut revertamur, dicit Eryximachus : Vide, an tibi ditvtv  Cz l ixovTi h. e. animum reprimenti aliquod tempus singultus  abeat, (et credo, fore, ut abiturus sit, experientia edoctus)  sin vero minus h. e. wenn  dcrSchlucken aber gegen  ali es Erwarten wirklich  nicht weiclit..cf.Plat*derep, C. pvypeta 5*   avTOlf XOLL Svtiiotf TJ/V Tt6\lV  8ypo6la jtoieiv, idv xal ?} TIv$ia B,vvavaipy (neque dubito,  quin id factura sit Pythia) coS  daipodiv’ ei 8h py (&z.£,vvaivaipEi h. e. contra exspectationem non, revera non) eoS’ EvSatpoCi te xal SeoTZ, Hoc dicendi genus quid diflerat ab eI   eI oh pi/ sponte intelligitnr.  cf. Piat. Churmid. c, 14. Heind.  ed. 190. eI ovv Coi <pt\ov,  i$£X co Cxoieeiv pera Cov • ti  d£ p ?/, idv. Adde quem Stall—  baumius laudat ad PJat. Piiacd.  p v JB8. ed. Isocrat. Archid. 44.  #11. ed. Lang. idv phv yap  iSiXcopEv djtoSvjjCxEiv vithp  t&v dixalcov aCtpaXdjS yplv  iZtCTai r,ijv m tl 6h <pofiySyCope$a tovS xivbvvovs x. T. A,  Ceterum post y Xvy% supplendum censent ev %X £t Minus nobis placet hoc explicandi genus;  meliorem explicationem iu conversione huius loci dedimus.   v 8 aTt av axo yxvXladov. Schol. habet: dvaxoyx vXiuCai t 6 xXvtiai ryr cpdpvyya } d Xiyopsv avayapyapiCat .   oXoo x ivyC aiS dv Tyv  piva ♦ Vulgatum xivyCaiS,  quod codd. omnes exhibent, et  Athenæus servat V. 2. 187*  iv 8h Tofis xnto&yxaiS tov xap tpovS > tva Tyv piva xivy6a$  TtTapy, itapiypt % mutatum in  xvyCaiS apud Stob., Florii. Tit.  98. 542. reperitur. Eam lectionem cum aptiorem censerent  Wyttenbachius, Creuz. ad Plot. 2 noirj6]iS «Jfal ij 5lg, xal sl itaw 1 <S%vqu t<Sn, 3iav~  (Sectu. Ovx av cp&avois liyav, cpavai xov ’A QKScocpavi j'  ly w di Tttvra noti^a. Einuv 6rj tov ’Eqv!-!iikxov'  de palent,», Astius, alii, nemo  luit excepto Riickerto,. qui vulgatam lectionem defendere atque  in textum revocare auderet, Riickerto autem tutius visum est  retiuere, quod libri darent, a a tque nisi bonum, at. non  absurdum esset. Aliud nobis de vulgatæ lectionis præstautia iudiciutn est. Kivei v nimirum nou SIGNIFICAT solum movere, sed movere ita aliquid, ut id se moveat. Sic  iu AMORE verbum usitatissimum, adhibeturque, ubi aliquis ad nequitias allicitur, Pari modo in proverbiali dictione dicitur pijxiVEiv,  tov ev 'heIjievov videlicet, ne is,  qui moveatur, ubi motum se senserit, moventi molestias paret»  Iam vides xiveiv r?/V f)lva esse,  movere nasum atque -excitare  ita, ut se moveat h. e. ut oriantur nxappoi, Bekkerus xvjfdaio  habet, quod apud Stobæum legitur. Sternutatione mota  pelli singultum probatur Mippocr*  Aphor. VI. 13- t; 7to Xvypov £*opivaj ittapfiol iitiyEvopEvoi Auov6i xov Xvypov.   xal eI 7tavv l6xvpa  idxiv . De xal el et eI xai  part. ita disputavit Heind, ad  Platon. Gorg. p, 509. A., ut  negaret, couditionulis enuntiati  seutentiam mutari, sive xal eI  sive ti xai scripseris. Consentit cum Heindorfio Matth. Gr,  ampl. T, II. 1252. Nostra  verba etiam t um, si vel maxime pervicax sit, cessabit Eugelhardtus interpretator 5 rectissime idem de xal el et el  xal purticularnm discrimine disserit ad Apol. Socr. pag. edit.  196. Ex eius annotatione hæc  laudare iuvat: el xai rem aut  ponit, aut indicat fieri posse, ut  ait, ita ut latiue reddendum sit  quamquam, etsi vel quamquam fortasse. Kal eI semper de incerta hypothesi  usurpatur, quam sive ponit aliquis sive non ponit, tamen id  fieri oportet, quod in apodosi  ponitor. ovx av q> 5 av o tG Xiyoov.  Schol. habet: ini ccor eIg 5 T$paG ayovTGJV aZioatilv tivoG //>/7 tcj nipas iiei^EvxoS avx\j. Proprie verba significant: Mit dem  Reden kannst du nicht zu frxih  komme^ h. e. quin statim loquere. Hæc annotavi, ut liqueret, interrogandi signum ab hac  dicendi formula non abesse non  posse, quod in Phædone positura  est apud Stallb. p, 100. C.  akXa prjv, l(pr\ o KifirfG, coG  8 i86vtoG 601 ovx av cpSavoiG  itepaivav ;   eIkeiv 8\ tov 9 Epv%l/ iaxov . Eryximachus medicus,  qui nunc dicturas est, Acumeni  medici filius, Hippiæ auditor ana  cum Phædro aliisque fuisse traditur Piat. Protag. 315. C.,  Phædro AMICUM fuisse discas e  Piat. Phædr. 268. A., ubi  Socrates cum Phædro colloquens el xiG, inquit, 7tpoGE A$qjv t (3 kraipfp 6ov ’Epv%ifjiaxcp V ‘&^ 7tar P' t &VXQV ! 'Ahqv /.ievco tircW x.t. A. Cap. xn. AoxeZ roivw fio i ccvayxcaov tivca, timSi/ Tlav186 6avlag OQ^rfias htl rov kbyov xabag ov% txuvas aiteteXeGe, 6 s Zv ifis XEigaGftai teAos htifrElmn rc5 Aoj/gj.  tb fisv yag Saikovv tlvai xbv "Egara SoxeZ [ioi xaxaXco ? ov x Inavco?. Ex  Eryximachi sententia Pausanias  rectissime disseruit de duplici  Erote atque de utriusque dei natura, minus recte de erotica vi  locutus est, quæ vis latius pateat, nec solum in animis mortalium, sed etiam ia universa rerum natura eillcacissima conspicietur. Respicit autem, Stallba umius ait, Eryximachus haud  dubie ad nobilissimam illam et  inultis, ut videtur, posteris temporibus probatam sententiam vetferum quomndam FILOSOFI, qui statuerunt elementa totius  rerum universitatis inter se pugnantia per concordiam et amicitiam ( tpiXiav ) esse inter se  conciliata et in ordinem redacta,  vid. Arist. Metaphys. I. 4. et  quos laudant interpp. ad Aristopli.  Avv. v. 695. seqq.   zcAo? iniSslvai rc3 Ad' y<*>» * EitiSEivcti ex artificum   officinis depromtura est, qni eam  reliquum corpus sive hominis  sive animalis arte elaborassent,  capite ad postremum elaborato  caput imposuisse dicantur  simul atque opus ad finem  perduxisse. IJæc formula  iam apud Homerum reperitur II.  r, 107. tfjEv6xrj6Ei? ovd* av re  xiX o? /iv$cp imSfoeiS. Adde  Piat. Alcib. I. l^D. xov Tccv yap Ooi arfJthov xcov    Siaro?/juarGjy x JX o? inite^r/vat  avev i/iov advvaxov. Cratyl.  S95. A. xivSvvEvei yap xoiovroS xi? tlvai 6 'Ayapkpvcav,  olo?, a av dcZeiev avufj 6ia7iov£i6$cn xal jtapTEpEtv, riXo?  inniStl? xol? SoZatii di’ a pEtrjv.   oxi < 5 £ ov /iovov &6xlv  seqq. Schleiermacherus convertit: dass er aber nicht a Ilein iiber die Seelen der  “Menschen w altet in Beziehung auf die schonen,  sondern auch auf vieles  Andere and auch in allen  andern Dingen Quæri   potest primum, quid sit id, ad  quod, præter pulcros homines  Eros in animis hominum insitas  pertineat. Deinde si Schleiermacherianæ conversionis sensum  Eryximachus exprimere voluisset,  haud dubium esse potest, quin  dicere debuisset ov /iovov idrlv  in\ tat? Tpvxai? xcov av^peoTtcov ctXXd yioct iv xol? aX~  Xoi? Quoquo modo verba specte*,  distorti quid enuntiationi huic  inesse senties, quod deleto xai  post rtoXXa posito optime removeri potest. Verba nimirum per  chiasmum explicanda censeas, nt  non solum in animis hominum formosæ iuven—  tutis, sed etiam aliarum  rerum multarum Eros in  aliis rebus habitare dicatur. kag SicXla&KL' on 8s ov (tovov Ifiriv ini taig cjivya lg tav av&Qconav jrpog rov$ xcdovs, dii-cc xal tiqos  «AAa 3Coi-i.cc xal iv tolg ai.i. 0 tg, rolg re Oci^aGL tui/  ndvrav %d>uv xcd tols iv ry yy tpvofievois, xal, mg  fjtog tlntlv, iv nccGc tols ovGl, xa&toQuxtvaL ycoi  8oxa ix vfjs luTQLxrjs, rijs ryitxiQag TeyvySt wg (dyas  xal &av{ia<St6$ xcd ini ndv 6 fttog ttLvu xal xaz’ B    Posses etiam hac ratione verba  emendare: ort ov [IOVOV ini   x aiS ifwxcfis tgjv txvSfjQQitoav  xaz 7 tpos xov? JutXuvS', a XX a  xal npo? aXXa noXXa xal iv  toiS aXXoiS x. r. X. Hæc olim  scripseram. Sed neutra mutandi ratio nunc placet et omrfSa bene  habent, modo Moi post itoX Xa  positum non und sed aach interpreteris. /   co? Eno? elneiv, vide annot* 63- Schol. ' autem hæc  verba explicat: gg? maivExai, cbs  iv Xoycp sinetv, addmjue: xovxo  dxVM ar ^ £taz Kapa xois na A aioi? xal cJ s e in st v EnoS  xal eo? inoS einetv xal co?  ino? (pavai xal guS’ opavai  inoS, Exi dfc xal Sia pia? Xi~  %egoS ixtpcoveixai, olor goS <pavai xal as slneiv. drpial vei 81 x 6 avxo . ol 8s <pa(5iv  av xi xov co ? <p aiv ex ai xeiC$ai i f avxl xov ooS iv A oycp  e in Eiv . Converterim verba :  in den Korpern aller 1 ebenden Wesen und in den  Erzeugnissen der Erde,  und, ich vage es zu be haupten, in alleu Dingen,  Adhibentur nimirum verba ilia,  ubi aliquis aliquid dicturus est,  quod fidem hominum superare,  ipse sentit,   go? ftiyaS xal   6x 6 5. Stallbaumius in his, in  quit, ~co? significat nam, quippe, usu haudquaquom infrequenti.  Male. Præcedenti protasi, cui  apodosin Eryximnchus præmisit,  altera apodosis additur, alterius  potestatemquæ amplificat et  auget. Hæc verborum structura  ex oratorio genere dicendi depromta est. cfr. Apol. Socr. p,  20. C. o t; y ce p 8 rj nov dovye ov8ev xgov a XXgov n eptxx ox e pov np ay /xax ev opivov, ixetra xo6avx?j (pqprj  te xal Xdyo? yiyovtv, e i /ir/  xi Enpaxxs? aXXotov rj  ol noXXoL Compara cum his  verbis Symp. 211. E. xi 8i)xa,  iq>7j,oio[iE§a, sl xod yivoixo  avxo x 6 xaXov i8slv eIXi xptvE?, xa$ a pov, agtxx ov, aXXa /n) dvdnXeaov uap xgov te avSpoDnivGDV xal XP&p areor xal dXXi)? noXXijS epXvapia? $V7]T7] ?, a A A* avxo xo  Seiov xaXov Svvaixo  pov oei 81? xaxt8 Etv, Adde  Cicer. Orat, pro Rose. Amer,  e. V, §. 14. Atque ut facilius intelligere possitis,  ludie#*, ca, quæ facta sunt, indigniora esse, quam hæc sunt,  quæ dicimus, vobis exponemus,  quo facilius et huius hominis innocentissimi miserias et illorum audaciam cognoscere possitis et rei publicæ calamita- av^gajuva xal xara &na jigdyfiaza. ccq^oucu Se airo  rijg Icczgixfjg ktyuv, iva xal ngta^eva(iev zr/v zt%vi]v.   'H yag (pvGig rcov Oafirczav zbv Sutkovv "Egena  zovzov ex,ei. ro yag vyiig tov tidfiazog xal ro voCovv buo7.oyoviii.vag ezegbv re xal avvftoiov eozi. ro  Se dvopoiov avofiolmv izci&vfiei xal ega. akkog fiev  ovv o eztl za vyieiva egag, akkog 6 e b tjtl ra voOibSei. eCzi Si ), dgneg agzi JIavOaviag ekeys zoig    tem. Huic loquendi generi non  adnumeranda sunt verba Alcib.  II* 138. B., quæ sunt, qui  corrupta censeant ; sed ut clarius  videas, corruptelæ indicia ipsis nulla inesse, hoc modo disponenda  sunt : ooSKEp TOV OiSlnovv avzlxa (padiv ev&ad$ai xoAxgj 8ie->  A sdSai rd narpifia rovS vleiS’  l£,6v OVTCk) TC OV TZCtpOYTGDV aVTGJ  xaxoov anozpomjv riva tv£,a~  ti$cu, crepa npoS roiS vitap *  Xov6i xaxypdzo.   xal ini nav o5£o?. Ne  forte ad SavpadxoS supplendum censeas idriv et scribendum xal  cjS ini nav, tria dei epitlieta  sunt: magnus, admirabilis,  late potens. Dicitur cutem  ini nav xeivet pro ini nav  teIvov idriv vid. annot.  87. Sensus est totius enuntiationis: Dass er aber uicht  blosden See1en der Menschen in Beziehung auf  das Schonc, sonderu auch  i u Beziehung auf vules  indere auch den anæren  Dingen einwohnt, sowohl  den Leibern der gesammten Thierwelt ais den  Erderzeugniss e n and, ich  wage es z u sagen, a 11 en  nur vorhandenen Dingen,  glaube ich aus der Medi  cin, meiner angestammten Kunst, ersehen zu haben, dass ^ros s nnd wunderbarund ei n flus s reich  auf alles der Gott ist, so  in mgnschlichen, so in  gottlichen Ange1eg en h eiten. Ut n(#tro loco ab hominibus ad animalia, ab animalibus ad mineralia transitur, hæc  tria autem verbis comprehenduntur : ndvra z d ovra, eodem   modo in Riædon. 70. D. legitur : prj toivvv xar avSpGoncov dxonei povov rovro, aWa  xal nara Zwgdv navrojv xal <pv tgov xal BtvWiffidrjv. odanep  ix& yivediv, nept navtcov ideafiev, ap ovzojdl yiyvetat  ndvra.   iva xal n p ed fiev gdjjlev .  Explicat Schol. ad h. 1. npe—  dfiEvcopev npozipeopev, peyaXvYGOpEV. npEdfieveiv riva est  aliquem ut senem venerari, alicui ut seni primum locum attribuere. Non iniuria Phædrus dixit  Symp. 178. B. zo yap iv  rols npedfivrarov slvai  [ov]  rifiiov ; Eryximachus autem dicit: ut simul primi loci honorem nostræ arti attribuamus.  Kai enim ita explicandum est,  ut proprie verba audire dicantur:  iva xal A eycopsv nepl xovzcdv  xal npEdfie.voDfj.Ev x. z. A. (i\v clyadoig zcdov xaQl&Gftai rtdv kv&qcojt av, roig c  di axolaOtoig alOxgov, ovra xal Iv avroig roig GcSftadi roig fiiv dyadoig exkGtov tov Ga fiarog xai vymvoig xcdov yaol^iGxTui xai dii, xai rovro iGnv a  fivo/ta r 6 iatQixov, rois di xaxoig xai voGadiGiv alGxQov  r e xai dii dxaQiGrtiv, it iiii.Xu ng nxvixog tivai. tori  yctQ latQixtj, tag Iv xiipaXaia ilmiv, ixiGr^i] rav  rov Otoiiurog igamxav nQog xXtjGfiovTjv xai xivuOiv,    Itepor re xal avopotov.  Rectissime annotatum est ab Astio  et Stallbaumio, Thierschium frustra scribendum coniecisse PrzpoY  ti xal avopoiov. Nimirum  Zxzpov h. 1, non alind sed  diversum est, quæ verbi signi'  ficatio non rara apud Platonem,  cfr. Alcib. I. 11 4. B. xorzpoy  81 ravrd i6ri 8lxaia rz xal  <Svp<pkpovra, y erzpa. Adde  Piat. Protag. 833. A. notepov  Xvdcopev rcJ v Xoycoy; ro  fy M juoror Ivavtiov zlvai, y  ixetvov, iv cp iXkytro at ep ov  etvai daxppotivvyC do<pia   : xal irpoS rep trzpov zlvai xal  avopoia x. r. X.   xaXov x a pineti Sai tgoy  txvS pant oo y. Verba rdov ay SpconcoY seiuncta snnt ab iis  rerbis, e quibus pendet rolS p\v  ayaSoiS, ut pondere augerentur.  Huius exemplum structuræ verba  aunt 178. C. o ydp XPV av~  $pG07toiS yytZ6$ai nayroS rov  piov rolS pkXXovdi xaXcuS pia$<5e<5$ai x.r.X. Urgendum autem prounntiando est tgjy dySpeoTteoY  ideo, quod, cum Pausanias in hominnm tantummodo animis dixisset Erotem versari, Eryxixnachus contra etiam in corporibus habitare deum narret,  indicandum erat atque demonstrandum auditori, quibus modis ab illius oratione medici oratio,  diflerret.   xal rovro Idrtv gj uvopa ro larptxdv h. c. und  darin besteht das Wesen dessen, was wir das Medicinischo  nennen. Prorsus eodem modo  185. B ovrco nccynoS yz xaXoy apztyS y Zyejicc xapiZe6$ at. Ovr 6 S itirtY 6 fijs  OvpctvictS SzoxPEpaoS xal Ovpd YtoS X . T. A.’ Ad ea, quæ insequuntur, apte laudatur ub interpp.  Hippocr. De morbo sacro sub Cu.  Xpy  py avZziy r d vov6ypara, aXXa <5 iczv8ziy rpvxztv,  7rpoS<pzpovtaS ry yovCco to' itoXepicoraroy kxatfry, pt) r 6 epiXoy xal 6vvySZS * vn 6 ptv ydp  T7/S' CvYijSEiaS SdXXzi xal aij&z-,  rai f vito 81 rov noXzplov <p$lvzi xal apavpovrai .   %6rt ydp larpixy. Hippocr. de flatibus : r d IvavricL   rc oy irarrloav itiriy Irjpara.  larpixy ydp i<Sn xpoCSeCif  xal d(pa{pz(itS‘ dg>aipzOiS plv  rooY v 7f zppaXX oYroyy, 7tpo6$f6iZ  dlroor iXXzin ovrco v' o Ss xdXXidra rovro noizcov apitiroS  lyrpoS. Articulum ne desideres,  omittitur, ubi per se positum  spectatur nomen, cfr. Piat. Lach.  191. c. 18. rovro r oiyvv  alriov iXeyoY, das also  9    130    riAAT&NOZ    xui 6 Siayiyvmoxav iv zovzoig zov xakov re xal  D aioxQov " Egaza, ovzog lottv 6 lazgixdzazog' xai 6 jitrajidlkuv noicdv, dgze dvri zov tzigov "Egeor og zov tregov xzrjOtta&cu, xal ot<j [irj bveOuv "Egcog, dii <5’ lyytviafrcu, IxiOzo^itvog i/XTeoiijOai xai ivovra ifcksiv, aya  meinte icli mit dem Worte altiov.  Alcib. I. 133. c. 57* o 87 }  xal xo pijv xaXovjtev : Was   wir auch mit dem Worte xop7j  bezeichnen ; Symp. 196* C*  civai ydp opoXoyEitai 6a><pp 0 6VY7J tO XpOLTElY IjdoVGJY  xal iirt^vjiuav, dcun unter der  Be/.eichnnng: 6coq>po6v V7j wird  allgemein yerstaaden Itaque  hoc Eryximachus dicit: Es ist  namlich, was wir * iatpi X 7/ » neunen, der Hauptsache n a c h cet*   xal o diaytyvcSdxcov  iv tovtoif. Difficillimam  esse atque gravissimam morborum e symptomatis petitam cognitionem, quam diagnosin medici  vocant, iutelligunt etiam ii, qui  artis medicæ imperiti sunt*   xal 6 yi Et a ft aXXeiv  not djv. sc. td i porrixa tcov  (jayiaTCJV j hinc post cJsre supplendum est td tioopata. Cavendum est enim, ne quis tov £T£pov subiectum esse censeat enuntiationis» Quæ sequuntur verba a xai incipientia, præcedentium verborum explicationem eflicinut.  Sensus est : Wer die Neig u « gen der Kdrper so  umaodert, dass sie anstatt der einen Neigung  die andere erlangen d. h.  wer es verateht, Korpern  eine Neigung einzupflanzen, die ihnen nicht einwolint, aber ihnen c i n w o hnen muss, und die einwohnende, die nicht einwohnen darf, heraus zu treiben, iitidtapEvoS i/iTtoiif 6ai xal ivovta IB,eXeiy. >  Quod de duplici Erote hic dicit  Eryximachus, Socrates de morbo  profert in Piat, de rep. I. 333*  E. ap * ovv xal vodov o6tiS 8eiyoS <pvXatia65ai xal ptj Xa~  $etv, ovtoS deivotatoS xal  iyutoirj6ai, quem locum interpretes propter xal jutj XaSeiv  verba vario modo sollicitarunt.  AaSeiv, quæ vulgata lectio est,  rectissime e duorum codd. auctoritate in TtaSitv mutaverunt. Non  est autem assentiendum Stallbaumio xai ante pnj TtaSetv delenti.  Nodov <pvXd%a6$ai positum  habes propter antecedentia : ap *  ovx o natabat SeivotaroZ iv  pdxy ritE nvxtixy tltE tivl  xal dXXy, ovtoS xai <pvXaB,aOSai, quæ si non præcederent, pro <pvXd£,a6$ai Socrates  alio verbo usus esset, quod cum  YOtioS nomine melius consociaretur, Veritus autem, ne quis  yotiov tpvXdgatiSai non satis  iutelligeret, accuratiorem explicationem verborum statifei addidit,  quæ in verbis xal yirj TCo&EtY  continetur. Kai igitur explicativum est, atque hoc est, id  est, significat.   a y aS 6 Z dr 8 tj p tov py 6 i.  Ad 8 yfiiovpyoS Stallbaumius i .e.  ttog 'Sv rft] drjiaovQyos. SsT yag Si/ rn SjftuSut mna  iv tcj Softari fpD.a olov t ilvcn noteiv xal Igiiv akfo)>.av. ?< ito lybiOta tcc Ivavxudtara' 4 'vzqov itio fio),   zixgdv ykvxtl, $>]quv vyQtjj zavra rcc roiccvra. roinoig •  ime uj9elg "Egma iyzoiijeai xal oydvoiav d TjfikcQog E  inquit, iarpof. Sed /admodum  hæc verba languerent, si præcedente superlativo sequeretur  dyaSoS larpof. Eryximachus  ab artis medicæ theoria ad praxin transit ita, ut, cum larptxuraror appellasset eum, qui  malum et bonum Erotem in corporibus dignoscere posset, aya J3oV drjpiovpyor practicum  medicum vocet, qui medicina  adhibita malum Erotem e corpore removere, bonum in corpus immittere possit.   <pi\a olovr elvai notat v xal i par aWijX&v .  Sublatum discrimen vides in Eryximachi oratione, quod intef (piXt~ir t  <piMa f q>i\o$ et Spei S*, ipdr exstare supra annotavimus p.69,quibuscumcf.annot p.lS2. Docemur  autem hoc exemplo, qui Hat, ut vocabulorum significationes vergente  ætate sæpius immutatæ sint.  Verba nimirum quasi alSaXa  sunt cogitaudi rationis, quæ ratio ubi mutatur, corrumpi necesse est atque perverti verborum significationes.   narra rar otavr a. Wolfiu* asyndeto offensus xai ante  narra ponendum coniecit. Possumus nos quidem in eiusmodi  dictionibus copula non carere,  qua propter Schleiermachenis ia  conversione und a lies dergleichen exhibuit. Verum  non solum Græci sed etiam  Romaui copulam omisere, quippe    efficatius eo indicantes, verba  narra ra rotavra eiusdem potestatis et iuris esse, atque præcedentia, quæ dOvrSercjS enumerantur, exempla, cfr. Gorg,  503* E. olor tl fiovhet idatr  rovS ZwypaqjovZf rovS oixodo povS f rods* ravnrjyovS, rov£  dXXovS ndrraS SrjpiovpyovS ortiva fiovXai avrdUr. Demosth.  Orat, pro corona c. 74., quem  locum Stallbaumianæ industriæ  debeo: para ravra dvdrdvroov  olf ?}r impeXlS iph xax&S  notetv, xal ypacpds, tvSvva?,  tlsayytXlaS, narra rotavra  inayovrt&r x. r. A.Verba  mxpur yXvxti a sciolo quodam  addita censent, præsertim quum in nostri loci repetitione non  reperiantur 188. A., Astiua  Stallbaumius, Riickertus. Atque  Riickertus quidem, quatuor hæc,  inquit, frigidum, calidum, siccum  et humidum t sæpius in corpore esse diversasque eius mutationes  procreare dicuntur : at ntxpoV  et y Xvxv in corpore huntano  quid sibi Velint, non intell igitur.  Accedit, quod injra p, 188. A.  ipse E ryx irn achus repetens huius  loci dicta cætera enumerat, haec  omittit . Cavendum est, ne quia  his assentiatur. Nimirum 188.  A., ubi nixpor yXvxal verba non  reponuntur, ne poterant quidem  apte poni, quoniam anui mutationibus, de quibus illic sermo  est, neque cum acerbo neque  cum dulci qnicqunm commercii    XQoyovos 'Aoxkijjuoe t <Zg <pa6tv oTSe o i xoiijtcu xal iyu  mi&ouat, 0vvt<Sti]6E rr/v ijfUztQav ze%vt)v. est. Nostro contra loco verba  i['t'Xf)6v Seppry, itmpov yXvxtt,  Bypov vypcp, Ttavxa rd xoiavxa  nou corporis conditioni describendae, sed explicando inserviunt  praecedente verbo xa ivavxiaoxctxa. Sensus est totius enuntiationis ! Er muss namlich  das Feindlichste ira K d rper sich befreunden lasse n u n d zu gegenseitiger  Neigung umstimmeu kdnnen. I c h verstehe ab er  «n ter dem Worte iv av xt cjxaxa (ride anno't. 129.)  dic reinen Gegensiitze:  kalt und warm, bitter nud  suss, trockan und feucht,  und alles dergleichen*  Ceterum ne quis forte putet  itavxa xa xoiavxa verba rectius  poni, ubi duo exempla aliata  sint, quam ubi tria posita repenantur: legitur in Piat* LEONZIO (si veda).,  quem locum Heiudorfius laudat. D. ixitopi&w, iar plv  xeivy xa doipata yjpcov, dixia  idv di fnyco, Ipaxia, dxpGopaxa, vxoStjpaxa, aXXa, gjv  epxsxai CoSpaxa eis imSvpiav.  Dubito autem, num reperiatur  locus, in quo duobus tantum  exemplis laudatis zdvxa xa  xoiavxa, dXXa t simileve sit positum*   zovxoiS Itci dxtjS e/f seqq.  xovroiS ad tu ivavxtcdxaxa referendum est, non ad singula xoov  iyavxiooxdxcDV exempla, quae  non nisi ad explicandam vocem  xa ivavxuoTaxa apposita sunt. E p coxa i pno irj d ai xal  6 pov oiav . Supra iam annotatum est ad verba cptXa olov x    iivaixal ipdv dWr/Xcjv, signi»  beatum verborum (ptXelv et €pav t  <piXia et £poj£, similium, in Eryximachi oratione prorsus mutari,  "EpeoS igitur nostro loco nihil  alind siguificat, qn <m rerum  sibi repugnantium concordiam. Huius nominis vim  ipse Eryximachus additis xal  6 povoiav verbis declarat, ubi  xai rursus explicativum est:  Liebe d. h. Einklang. Si  quaeris autem, cur amandi verbis  •> nominibusque Eryximachus utatur, memineris velim, laudandi  Erotis cQUssa orationem ab Eryximacho haberi, atqna eundem  statim ab initio orationis suae  ita censuisse, ut etiam artes ab  Erote regi atque per cum esse  contenderet, cfr. infra 187*  C. xi]v 81 opoXoyiav nadi xov zoiS, GjS7tEp ix£i rj ieexpim }, lvzav$a j/ povdix? } IvxiSrjdiv,  *EpGDxa xal 6 povoiav aXXijXoav  ipxon'/dada.   o?8e ol TtoiTjtai dicitur  propterea, quod adfuerunt Agatho  et Aristophanes : wie die Dic hterzunft da behauptet»  Testantur autem poetae, Aesculapium medicorum npoyovov esse:  artem medicam euudem constituisse, ut qui res in corpore  contrarias sibi conciliant, non  testantur. Igitur minus apte  verba Schleiermacherus convertit :  Dass diesen Liebe und  Wolwollca unser A h n herr Asclepios einzuflossen verstand, dadurch hat  er, wie die Dichter hier  sageu und ich es glaube,  unser e Lunst gegriindet.  ”H te ovv laxQMTj, <og itEQ liya, ituOa dut TOV  9eov tovtov 'xvfiegvutai, agavrag 6'e xai yvfxvaOttxlj    7f' t s ov v lar pixr}, o)S 71 £ p Xiy cd seqq. Si scriptam  exstaret rj x e ovv latpvkr}, cofnep  Xiyoa, nuda. dia xov $eov tovtov xvfiepvaxai xai yvpvatitiXT] xai yeoDpyia, nihil esset,  quod lectorem olleuderet. Nam  et medica ars, et gymn.<stice dicerentur atque agricultura dei ope  gubernari. Accedentibus verbis  coSccvxcdS di, manente Te particula, dicendi genus eilicitur,  quod certe minus usitatum est.  Non nescimus quidem, xe di  sibi respondere saepeuumero, sed  tum scriptum exspectamus : i/ xe  ovv iaxpixi] .... xvpepvaxai,  yvptatixixi) xai yeoipyia  GjSavTGoS. Huc accedit, quod  post xi Graeci scriptores di «on  admittunt nisi in rei, quae praecedentem gravitate superat, commemoratione, ut Lutiue convertendum sit: et vero, et vero  etiam. Ea gravitas nostri loci  verbis convenire frustra docet  Stallbaumius ad Piat, de rep. II,  367. C. Cave tamen, quicquam mutarum censeas. Eryximachus in^Hae structurae oblitus, quasi dixissset ?/ /ikv ovv  principio enuntiationis, coSaiixcoS  di dixit. Vide de piv ovv  di voculis annot, 23. Alia  ratio verborum est Piat, de rep.  III. 494. C. iv xe xy xmv  &K& v x oirjdei itoXAaxov de xai  a\Ao$i, ubi plus ponderis in  altera] enuntiati parte est, quam  in altera, ut ti * di apprime  respondeat Latinorum cum  tum. Adde Piat, de rep. VI.  489. C. ix di xoivvv tovxqov  xai iv xovxoiS ov fiadiov evdompelv TtoXv dfc peyidxy xai    Idxvpoxdxtf dtafioXrf yiyvexat  xy tpi\o6ocpioc x. t, A.   wSitep A iy<a. Praesens  tempus A iyeiv verbi de sententia loquentis valet, praeteritum  ad praecedentia eius verba lectorem revocat cfr. Apol. Socr.  17. B. ovxoi piv ovv, cofnep  iyco Ai^or^ut mihi videtur) y  xi y oidlv aXySl* elpi]xa6iv.  Adde Symp, 221. D. ei ^ prf  apa oh iy oj A iyoo diteixa^oi  TiS avxpv .   yv pvatix ix?} xai yecop yia . Articulum haud raro  omitti in artium nominibus,  Schaeferus, Ileindorfius, alii docuerunt. Nostro quidem loco eum  omitti eo magis etiam mirum,  quod antecedit fj TE ovv iaxpixi] .  Si quid video, non piomiscue  veteres artium nominibus aut  addiderunt articulum aut demserunt. Addidisse videntur, ubi  de re sermo est, quae omnibus  nota est, vel qbae definitione praemissa nunc innotuit. Demseruut  articulum, ubi de re nondum  explicata, aut in universum de  aliqua re dixerunt. Nostro loco  artis medicae definitionem Eryximachus dederat in superioribus,  ut de huius artis natura certiores facti auditores intelligerent,  quomodo per Erotem ars medica  dicatur gubernari. Hinc iaxpixi ]  verbum articulo insignitum est  utpote definitum atque notura,  non insignitae sunt yvpvadtixif  et yecopyia, quotam uon explicatae sunt atque accuratius de-finitae: Die Arzncikunst nua  wird mei ner Ansiclit nacli  gunz dur ch diesen Gott  187 xul yeagyiu. fiovGix!/ de xal navxi xurciSijAog ra xcd  Gfuxoov oJtqogtypvti zov vovv, ori xazct zavza lyei zovtois, ogneQ iGcog xal 'IlguxXei zog (iovXerca Xtyiiv, g f 1 e i t e t, ani gleiche   Wcise auch das, vas Gymnastike und Georgia g en u n n t wird. Ceteram Sydenliainium audi laudatum a WolGo;  Per E u d z w e c k der Arzlieikuust i s t Gesundheit, und der GymnastikStarke  des Korpers. Ab er in deu  Mitteln, lvodurch b e i d e  K u n s t e ihren Ziveck zu  erreiclien suchen, indem  sie der g u t e u korperlicheu Anlage uachgeben,  und der schlechten e n t gegen liandeln und sie  verbessern, sind sie ei nande i- ganz aualog. So hat  auch die Eigenschaft des  Bodens Analogie mit dem  Tempcrament des Kdrpers und die vershiede*?  lien Gattungen von D ii n gung mit deu Nahrungiund Anzueimittelu* Eia  guter Boden gewinnt  durch eine homogene B e handlung, ein schjechter  wird durch eine entgegenr  gcsetzto Bchandluugsart  bosser, und iindert se i ne  Icatur. Was iibrigens die  M etaphcr von der L i e b e  lietfifit, so brauclit mao  diese in d e r Land wirth-r"  scliaft auch h e u t zu Tage*  Auch wir sagenreinBaum,  einePflanze liebtdiesen, 1 i e b t j e n Boden.   naxa tavxa £xet xovXoiS h. e, arti medicæ et iis,  (|uæ gymnastice et georgia appellantur. Pe xaxpc præpositionis significatu vide annot. 41.  Paullo infra eodem modo 187.  E. xal iv pov6ix\ \j 6t) xal iv  iaxpixy Xal iv xoiS p:AA oiS  itd6i sc. artium nominibus sive  terrestrium sive divinarum.   cjSirep iticoS xal 'Hpa~  x\f ix o S. Heraclitus Ephesius Ut morum asperitate, ita orationis  dura quadam obscuritate insignis, Schol. ad Piat, de rep. VI. habet  'HpdxXeiroS, BaSiurvoS, 9 EcpeOioSy pef'QtA.p<ppGDV yeyovwS xal  v7tepo7txrjS Ttctp oyxiyovy. Orationis obscuritas cum ex brevitate quadam dicendi, tum e neglecta singularum orationis partium iunctura orta est, ut Aristoteles narrat Rhet. III. 6. Videtur ea ipsa de caussa Heracliti  oratio cum maris fluctuatione  comparata esse, qnæ cum innumerabiles undas exhibeat, ut sententiolas illa, neqoe finem neque initium undarum discerni patitur. Lectorem igitur Heracliti,  ne mole seutentianyn quasi fluctu  undarum immergatur ( fl? xd p?}  (tnojtviyfjvai iv avfcS), djjXiov  XoXvpfit/TTfv esse debere Socrates censuit, Ut quqsi brachiis validis,  fi. e. interpunctione posita, continuum tenorem discerneret ac  disiuugeret verborum, jJtjAioi  XoXvpfirjxai celeberrimi erant  plurimumque natando pollebant,  vide Wachsmuths Alterthumsk.   II. 1. p, 404., qui laudat piog.  Lært. %y 22. 9, 11, Ipterpunctionem omissam, nop verba ipsa  obscuritatem illam effecisse, ut  clarius appareat, fragmeptum laudabo Heracliti, quod in dissert.  txel tois ys QTrj/iuatv ov xaAw? Atyfi. ro Sv y«P, qn]al,  StawEQo^ov avrb «fap tvficpiQSO&ai, &&*<) ««f/  V iav roiov re x«l fi»» S'e ™AA>7 aAoyt'« «r    de Samo -Thraces nnminibns explicare studnit Schellingios: iV  to dorpov povvov MyedSai  ovx tiitet xal i&fAtt Z)/ro?  ovopa.   ro i \y yap, <pi]di, Statpep&pevov seqq. Caute distinguendum est, quid Heraclitus o  CxuzilvoS his verbis exprimere voluerit, et quomodo Kryximachus  eius verba explicaverit. Medicus  nimirum de musica loquens verba  illa laudat ita, ut non nisi de  re musica dicta intelligeret, i. q.  ex additamento perspicitur, quo  Siatpcpd piva explicat 187.   B. rov o Sio s xal ftapioS  atque e subiecti mutatione. Appoviav nimirum reo ivi Eryximachus substituit. Heracliti autem  voluntas hæc videtur esse: Das  Eins ist in sich selbst entgcgengesetzt Eins, wie die Eiuheit  des Bogens und der Lyra h. e.  das Eins ist nicht absolut Eins,  sondern momeutan zusamrængeseut aus Gegensatzeu, wie die  Eine Kraft des Bogens (Schuss)   momentane Verschmelzung ist  xwreier Gegensiitze, oder der  Eine Klang (Accord) der Lyra momentane Verschmelzung mehrerer Uissouanzen. Non recte  autem, ut videtur, 'interpretes to  fV totam rerum universitatem significare censucruut,  neque recte Simplicii testimonio  ntuutur ad Aristot. Pbys. 11»  A. iveSeixwxo Si (sc. HpaxXtiroS') ti}v iv ty ytvidu ivapfioviov piSiv tuiv ivavuurv,  quæ senteutia ex enuntiato illo  derivata est, atque eidem, tan  quam in basi, innititor. Probatur hoc Plutarchi testimonio Do  animi procreat, 1026. ^B.  'IIpdxteiToS SixaUvxponov appovhjv xodpov, oxgdS xep AvpijS xal ToSov. Erostra autem  in dicto Heracliteo aliquid mutandum censuerunt Astius, Bastius, alii. Ad Hcracliteæ dictionis exemplum supra laudatum ut  revertamur, videtur Schellingio  interpunctio ponenda esse post  ovxiSiXei; nobis hæc verborum  dispositio placet: ir 10 dotpov  povvov AiyedSai ovx ISitei xal  l$i\n ZtjyoS ovopa. Absolut  Eins ist nur das W e i s e,  Absoluta unitas nostræ rationi  repugnat, eam repugnantiam ita  expressit Heraclitus, ut diceret:  es will nicht und will  Eins genannt sein der  Name des Zeus. Audi Goethii nobilissima verba, quæ similem rationis repugnantiam felicissime describunt AVer darf ihn nennen?   Und wer bekenncn:   Ich glaub’ ihn?   Wer empfinden   Und sich unterwindcn   Zu sagen; ich glaub’ ihn rycliU.   yiyovcv V7t d TrjS pOVdtxijS tixrV*- Vulgo additur V dppovia, quod additamentum per se spectatum non_  habet, quo offendat. Sæpius  enim subiectum e præcedentibus  repetitur, non tam augendæ gravitatis caussa, quam perspicuitatis. Sed non agnoscunt nostro  loco XXI. codd. 7/ dppovia verba,  fioviav ipdvca SiaiptQfGftai jJ ix dtatptgofilvav $n  tlvcu. aX£ 1'aag toSe ipovksto Xiyuv, on ix diacptB gofiivav xgotegov, rov 6 |eog xal ftagtog, 1'xuru  vOteqov onoXoyrjedvrcov yiyovev vito zijg (lovaixrj g xi%vrfi, ov yag 8g xov Ix Siaq>sgo[iEvav ye izi tov oj-iog  xal fiagiog agfiovla av ity. rj yag agfiovla evfupavla  lari, Cvfupuvla ds ofioXoyla zig' f>(ioXoyiav ds Ix Sux,<pego[isvav, sag av Siacpigavzai, advvarov tlvai' dta(ptgoiitvov ds av xal firj ofioXoyovv advvaxov uQuoOai.    igitnr cnm Bekkero, Stallbaamio,  Rukkerto delenda curavimus. De  verbis insequentibus ov yap 8tf  nov vide annot. p, 85 et 98«   rj yap ap povia* Bene  Schleiermacherus in conversione:  Denn Harmonie ist Zusammenstimmuug, Zusammcnstimmang aber Eintracht; Eintracht aber  kann unter entzweitem,  solange es entzweit ist,  nnmoglich sein ; und das  entzweitenicht e i n t r a c htige kann wieder unmoglich ausammeiutimmen,   dZfnep ye xal 6 fivSpof*  8ensus est verborum : quemadmodum, ut hoc unum exemplum commemorem, rythmns. Indicat igitur yk particula,  plura exempla afferri potuisse,  quibus res probari posset, unum  sufficere, vid. annot.   8ievrjvey pkv wy xtpoxepov. Ante 8 levrfveypkvoov omnes  \ fere codices ix præpositionem  habent, quam cum tacide omisissent interpretes, Riickertus solus  exstitit, qui in verborum ordinem  revocaret. Sed dubito, num aliquo modo excusari possit. Aut  repugnandum est codicum auctoritati, atque ix e verborum or  $   \ a    dine tanquam inutile additamentum expellendum, aut scribendum est ojsxep ye xal 6 /5uSpoS 6 ix tov rorato?? xal fipa*  8 ioS, ix 8 iEV 7 ]ytypkvojv itpoxepov, vtixepov 61 6po\oyrj0dv  toov ykyovev. In sequentibus  codd. non pauci habent "Epasta  xal opovoiav aAA^Aozf, quæ  lectio unde orta sit, haud difficile est ad intelligendum. Nimirum scribæ seducti sunt vicino ipnoieiv verbo, ut dativum  pfo genitivo exhiberent, quem  nunc novem tantummodo codd*  exhibent. tyAozf autem, ut  et Riickertus vidit, non satis  commode explicari potest; aut  igitur «AAr/Aiwv scribendum est,  quod in textum recepimus (de  ipnoieiv vid, annot.)  aut exhibendum avxoiS y cuius  vocis ne unum quidem in codicibus vestigium apparet.   xal iv pkv ye ctvty ty  6v6x a 6 et x, r. A, Stallbaumius ad h. 1. annotat: Jn ipsi*  rationibus musicis, h, a. in harmonia et rhythmo t nullo negotio  ait cognosci et animadverti posse  X a i p a) x ix d, h. e, quæ sint  consona et congruentia : simplices  enim illas esse et quæ non patiantur discrepantiam aut diver- t  s itate m ullam i sed in usu et ex  r   a' /    &gitzg ys xal o $v&[wg ex zov ta% zog xal (fgadzos  dievtjVCyfiBvoiv itgoxzgov, v6zsg ov 5 e of loloyrjOdvzav yt- c  yovs. rrjv SI ofiokoylav ituOi zovzoig, agxf g IxeI fj  latQLxrj, lvzav%a y (lovtSixrj EvrlftrjGLv, "Egazu xal 6ftovoiav akkrjkav l(i]tou]Oa<Sa' xal lazw av fiovtSixt] nzgl  agfioviav xal gv&jj-bv Igertixcav Imazyfirj. xal Iv fitv  ys avxy rjj tivOzadEt. agfiovias te xal gv&fiov ovdev  Xakenov ra iganixa Siayiyvbi6xuv, ov Se 6 SiTtXovg 'Egag  ivzccv&u ncog ttinv’ ak£ inziSuv Sky itgog z oi>s dv&gwercitatione musices -plurimum in ter esse, quo modo illis utaris,  atque hic cerni vim duplicis illius Amoris, coelestis et vulgivagi* Mira est sententia, fateor :  sed non sine caussa Eryximacho  tributa* Ineptit enim nunc acerrimus iste Heracliti cavillator  adeo, ut propter inanem illam  sophistarum imitationem misere  vapulet . Perperam igitur Schiitzius hæc : ovSh 6 $iit\ov S  *E p oo S ivi av$ a irtuf idtiv  delenda iudicavit. Isimirum non  intellexit vir acutissimus hominis ineptias. Non rectius Platonis verba Schleicrmacherus interpretatas est io eonvers. 408.  Und in dem Aufstellen des Wollautes und des Zeitmaasses selbst  ist es wol nicht schwer, die Liebesregungen zu erkennen, noch findet sich hierin jener zwcifache Eros. Hoc  si dixisset Eryximachus, merito vituperaretur» at vituperandus est Riickertus ad h. 1, annotans:  Ego nescio, quo hic stupore tenear, cui, ut ineptias videam, plane non contingat. Nihil mutaudum  est, neque quicquam e verborum  ordine expellendum, sed rectiore  explicatione opus est enuntiati,  quam a nemine hucusqde repertam esse miror. Verba nimirum    ovSh o 8in\ovs"Epoo$ iviccvSci  yrooS 1 idtiv elliptice posita 'sunt,  atque supplendum e præcedentibus est £tfA£7roV. Mens Eryximachi hæc est: In derblos  schematischen Aufstel1ung der Harmonie und  des Rhythmus ist es nicht  schwer, die erotischen Elcmente zu erkennen, noch macht der zwiefache Eros 'hier irgend Beschwerden. Quæ sequuntur, optime cum hac verborum explicatione conveniunt.   a\X' iiteidav 6iy itpoS  rotis 1 ctv$ ptortovS x. r. X.  Schleiermacherus exhibet in conversione: Allein wenn man vor  den Menschen Wollaut und  Zeitmaass in Anwendung bringen soli; quæ si mens fuisset  Eryximachi, scripsisset haud dubie  iv dvSpooitoiS. Ficinus non satis explicate, sed Schleiermachero  rectius, ut videtur, verba interpretatur: sed tunc demum, cum ad alios rhythmo et harmonia  est utendum. Nobis Eryximachus  de rhythmi' atque harmoniæ usu  eo loqui videtur, qui hominum  utilitati inserviat. Rectissime  Matth. Gramm. plen. J. 591-  1180. seqq, ita de ifpoS præpositionis potestate disputat, ut D jrovg xara-/Q^<S^ca Qv&fiai te xal ccq/iovm tj noiovvtu,  o &rj fuloTtouav xcdovtiiv, rj %qc!>hsvov 6q&(5$ roig 7iejro»;fi£votg ( uiketii re xal fierpoig, 3 bi) ncudeia Ixlq&rj,  Ivrav&cc dt] xal %oÆnhv xal dyct&ov SrjfuovQyov dei  ncihv yuQ ijxei 6 aviog loyog, o« rofg n'tv xodfiioig  plerumque dxoftEiv verbi notionem loquentia animo obversari  diceret. Possis igitnr nostro loco  7 t poS TovS avSpodirovS Græce explicare: itpoS ti/V xgjv av Spamwv utpiXeiav dxoitovvtfc.   o 81 } peXoit oit a v x a Xov 6 iv . His verbis exemplo  usas est Mattii. Grarom. plcn. §.  475. C. p, 891», quo probaret,  pronomina relativa iu explicativis  enuntiatis haud raro ad præcedentium nominum genus conformari. Interdum ad sequentis nominis genus effingi pronomen,  notissimum est. Utroque dicendi genere, quorum alterum accuratius, alteram elegantius est, Latini quoque usi sunt Vide sis  Kriiger, de Attractione Lat. Liug.  $. 56. 129.   o Si) TtaiSeia  cfr. Piat, de rep. If. 376. E.  c. XVII. TiS ovv ?} naiStla ;  T/ x a Xt7t6v evpeiv piXtico ryS  vito tov noXXov xpovov EvpijpEvrjS; i.6tt Se 7tov 7 } p\v ini  yv/tvcttitix?/, ij 8 ini  vxf/ povdVHjj. Adde de 7tai- StiaS notione verba Waclismuthii  in libro; Hellenische Alterthuraskunde Th. II. Abth, II. 4.  Recte ad h. 1. Riickcrtos, Omnis,  inquit, institutio liberalis apud  Græcos duas habebat partes, y v/iv adnxijv et povdixijv,  quarum illa ad corpus pertinebat, hæc ad animi culturam, atque in poetarum maxime carmi  nibus legendis ediscendisque versabatur, addita sonorum modorumque arte . Ceterum ne offendas in temporis mutatione, cum  supra o 81 } xaXovgev, nostro  loco o 81 } ixXy&rj dicatur: illud  est: vias man nennt; hoc significat: was man gewohnlich nennt  s, Mas man zu nenuen pflegt.   ivT otv 5 a 87 } xotl £aA£7 t o y x. r. A. se. ta ipootixa  8 iayiyvoS 6 xeiv. Scriptum exspectabam equidem ivxavSa 81 }  xat goAaroV, ut ad verba respiceretur ou<$£ o SiicXovS EpoiS  ivravSa ncoS itirtv. Nam ro  SiayiyvGjdxEiv theoriæ, quam  vocant, ut medicæ (vid. 186.  D. init,} ita poeticæ artis couvenit. Nostro autem loco non  de theoria poeseos sermo est,  quam Eryximachns tetigit verbis  iv piv ys avty ry dvdraCEi  X. T, A., sed de eius usu hominum utilitati accommodato, ut  haud sciam, an non et aliis probabilis videatur verborum conversio hæc: Aber weun man Rhythmus und Harmonie zum  Nutzen der Men&chen in Anwendung bringt, da macht der  zwiefache Eros grosse Beschwerde,  und es bedarf eines tuclitigcu  Pruktikers.   naXtr yap yxei 6 avroS  X oyoS, Riickertus ad Pausaniæ verba liic respici docet,  quibus præcipiatur: iis tantum AMATORIBUS obsequium præstanziov av&Qwxmv, xal ag ccv xoafueyzeQOz ylyvoivro oi  (hjjtm ovze g, Sei xaQifea&cu xal (pvXctzzuv zov zovtav  "E(iaxtt, xal ovzog i6ztv b xaXbg, b Ovquvios, b rijg  OiiQavlag MovOrjg "Egcog 6 Se Ilokvfiviag, b IlccuSt]- E  ( tog, ov Sei evkaflov[ievov TZQOgtptguv otg «v TtgogqiiQij,    dum esse ab amasiis, qui et ipsi  virtutem colaut, et ad eam colcudam amasios adhorteutur. Hioc  factum, ut Eryximachi contortiorem censeret et obscuram et subineptam orationem. Certissimum est autem, præceptum  medicorum ab Eryxiraacho tangi,  quod legitur p, 186. C. lv ctvrolS  tols 6oopaoi, rols ply dyaSol?  ixddrov tov dooparoS xal vyutroiS xaXov x a ptfe6$ ai *dl  xal tovtq Idxiy y co ovopa tu  laxpixuy, %oiS 61 xaxols xal  YodcoSedty fddxPOY re xal 6ti  dx<xpidT£iv> ei yeXXei ris texyixoS. elvai. Mens Eryxituaclii  hæc est- ut illic medicus corpori, ita nunc poeta sive magister consulere debet animo ADOLESCENTIUM, atque bene moratis, et quo liant meliores, ita prospicere, ut nulla res, cuius laude  corrumpi possent, laudetur,   o trjs Ov parias Mov-r  6t]S "E paS . Hæc verba cave   ad præcedens "Ep&ta verbum  referas. Pertinent potius ad ro  Xapi&dSat et x 6 cpvXdtTEiv,  quæ nomina e prægressis facillime eruuntur. Ov%oS autem e  generis haud rara assimilatione,  de ‘qua vide annot. 129. positum  est. Sensus est : Gutgearteteliinglinge zu beriicksichtigen und ihre  naturliche Neigqng zu bewahre»,  darin besteht das Wesen des  Eros der Urania* Vide etiam auuot. 126.    o' Sfc TloXvpviaS. Poly-,  hymniam Musam cum Pandemo Aphrodite comparari ab Eiyximacho nemo non videt. Iam quæritur, quo iore id fiat. Polyhymnia vulgo cantuom multitudinem sili i fica t; possis igitur ea de caussa  illam comparationem institutam  putare, ut cum AMASIORUM multitudine, quæ a Pandemi asseclis  ametur, illa carmiuum multitudo  comparetur. Possis etiam, quæ Riickerti sententia est, ita judicare, ut numero abunda ntiora  rarioribus viliora censeas. Neutra explicandi ratio nobis nunc  placet, neque credimus, Polyhymniam nostro loco carminum multitudinem denotare. Agitur de  Jiarmoniæ atque rhythmi motatione, quæ iusto sæpius in carminibus admissa TloXvpviaS nomine insignitur. Ut igitur Ilar6)jpov asseclæ ab uno amusio ad alterum transeunt, non virtutis, sed LIBIDINIS ergo, quæ e  varietate amatorum oritor, ita  poiitæ, asseclæ llav6i)pov, qui  HoXvpviaS £,vvtpy6$ est, siguificautur harmoniæ atque rhythmi  varietatem captare, aurium, non  animi oblectamenta.   npoScpipEiv oU dv 7tpos~  (pepXJ. Vulgo male olS ar  TtpoSiplpoi. Minus accurate hæc  verba Ficinus reddidit ! cui summa  cautione indulgendum est, ut  voluptatem quidem homines hauriant, incontinentiam vero devitent,, Sensus est: quem, qui*?    1  twreg av zyv /xev ySovyv avzov xagjtd<S7]zai, dxoluclav 6e (lyStfiiav tftsronjtf}/, tog xtg iv ry yy, triga  xi%vy fiiya 1'gyov raig jitgl z yv oiponouxyv ri%vyv imftvfitaLS xaXtag XQyOScu, togr’ ctvtv voOov zyv ydovijv  xagnddao&a*. xal iv yovOr/.y Sy xal iv lazgixy xal  iv rotg ctlXoig ndai xal roig dv&gaittiotg xal _ toig  &tiotg, xu\r' ot Sov Jtagdxti, tpvXaxztov ixdztgov xbv’'Egcoxa’  188 ivtazov yug.  bus adhibetur cunque,  magna cum cantione adhiberi oportet, nt suavitate quidem eius fruatur,  qui eo ntitnr vel poeta,  vel lector, sed turbas  devitet atque ordini* corruptionem. Harmoniæ autem  atque rhythmi commutationes legibus artis poeticæ probantur  ita, ut paucis quibusdam in locis,  quibus conducere possint, modice  admittantur v. c. in exprimendis  animi allectibus. Iu sequentibus ad xapjtGjdrjxat pronomen  indefiuitnm subintelligendum est,  qnod et ad poetas et ad lectores  referatur. Ad poetas refertur ita,  ut artis poeticæ opera componendo, ad lectores, ut eadem  legeudo sibi cavere moneantur,  ue rhythmorum atqne harmoniæ  ordinem concinnitatemque turbent, vel non satis recte agnoscant. Clarior res fit exemplo,  quod Eryximachus statim addit.  Nimirum artis coqninuriæ delicias medicis in universum probari negat. Interdum tamen licere ait eas delicias hominibus commendare, quæ et delectent  et damni nihil aderant. xa& o6ov itapeixei.  Convertit hæc verba Stallbaumius: quoad eius fieri potest. Recte. Laudat idem nostrum locum in annot. ad Piat.  Polit. II., 574. E. 6p 6*  uvx anobtiTaatkov, o6oy y av  bvvapiS irapeixq. Ceterum verba  sunt non pauca, quæ omisso subiecto suo transitivam vim  amittunt, atque ut verba impersoualiu adhibentur. Quem usum  huius verbi cqm non notum haberent librarii, factam est, ut in  eius scriptura libri non consentirent. Bodl. enim aliique codd,  itapijxEt exhibent. Ceterum conferri iubet Riickertus ad h. 1.  Thucyd. III, 1, TCpoSfioXcA iyl yvovxo TG7Y * A^i}v cxxqdv inithov,  onxf icapeixoi. Soph. Philoct.  1048. ic6\X av Xiynv ix ol M l  TCpoS ta xovd’ hcr\ eE, pot itapeixot.   xa\ rj tcov eo p cov tov Iviavxov 6v6x adiS, Schleiermacherus exhibet in convers.  409. Die Anordnung der Iahres  zeiten und der Witterung. Ficinus verba convertit ; Anni temporum constitutio. Neutra 6vOxadiS nominis conversio nobis  nunc placet satis ; verbum desideramus potius, qno significantius  exprimatur, de finibus atque de  initiis anni temporum hio agi.  Nimirum consentiunt medici, nihil perniciosius esse corpori humano animalibusque et plantis,  quam subitas coeli mutationes.   '/Sarti arcti rj twv wQiav tov Iviaircov OvtSraOig /is 6tf) laziv IXtUpOtfQUV TOVTCOV, 5 tttl ixSlSaV fllv ICQOg  a IX>;?. a tov xoOfiLov tv%\) "EQcnog 8 vvv St] lyu tk tyov,  za re &EQ(itc xal tu ilrv%Qcc xal |i;p« xul vyga, xal cpl toviav xal xqkClv AajSy CwcpQovu, jjjactc yigovTu tvetij v. c. si frigus acerbissimum sequatur subito æstus ferventissimus. Patet igitur, Eryxiinucbum  .medicum non tum / de ipsis anui  temporibus, quam de eorum finibus iuitiisque apte coniungendis  agere, ut tivtiratiiS nomen convertendum sit: Verkuiipfung, Verbiudung.   xal dppovLav xal x pati iv. Vulgo omittitur xal ante  apporiar positum, quo omisso atque commate post vypa deleto  sententia verborum hæc evadit :  Si calida et frigida houesto  amore consociantur, porro si sicca  et humida harmoniam et mixturam aptam admittunt.*. Hæc  quominus probemus, vetant a  rvr 8tf iXeyov verba, quibus  t d re Seppa xal rd ipvxpd xai  £,r}pu xal vypa arctius couiungenda esse docemur. Ceterum  ad ea hæc comparata sunt,  quæ de musica arte supra dicuntur. Ut illic xo dS,v xal  fiapv, tq tax v xal fipadv commemorantur, uostro loco habes  rd Seppa xal rd if/vxpa t rd  £rjpa xal rd vypa. Kpatiif  tiojippoov autem in re rhytii mica  evpv^plar gignit, quæ eodem  modo iuvenum moribus erudiendis inservit, quo, modo sanitatem generis humani auimaliumque et plantaram progignit eve  rrjpia. Apte Stallbaumius comparari iubet Piat. Phileb. 26*  B. ovxovr ix rovrcov copai re  xal otia xaXd narra rjptv yiyove, rcor re dnelpcjv xal  rcbv nepas ixorroav £,vppiXSerrar ;   tico cppova. Substantiva haud  raro a verbis, e quibus pendeant, seiungi, ut gravitate exhibeantur auctiora supra indicavimus 59. et 66. Pari  modo a substantivis adiectiva  disjunguntur, cuius usus noster  locus exemplum est. Sensus est: Wenn das Warme and das Kalte,  Trocknes und Feuchtes gegenseitig des geordneten Eros sicli erfreut, und es einer Harmonia  und einer Mischung, namlich einer  ganz zweckmdssigen, theilhaft  wird ... xal ovSlr ?jdixtjtiev.  Aoristicum tempus præcedente  tempore præsente i/xei ne quem  offendat, habet præteriti fere  potestatem yxeiv verbum, cfr*  Piat. Crit. 43* A. apri 6h  jJxeiS 7f naXai ; kamst da  eben erst oder schou lange? Igitur ijxei epepovta idem fere est  atque ijve^xev. Proprium aotem  aoristicum tempus in rebus, quas  experientia docuit, recteque præcipiunt grammatici, haud raro  giav TE xai vyiuav av&Qcoicoig xai xoig aklotg tcootg  te xai cpvxoig y xcd oijScv xjStxijdEV" oxav Ss o uncc xijg  vPgsiog "Egag byxQaxiexEQog ntgi xag xov Iviavxov agag  B ysvtjrai, 6d(p&EiQS x e xokka xcd •fjdtxrjtlEV. oi! xe yag  koiftoi gidovOi ylyvEO^ca 1% xav xocovxav xcd ak£  uvojioitt 7to?J.a [vo<3>juaxa ] xai xoig fhjgloig xai tofcf    aoristum usurpari, ubi indicetur,  aliquid fieri solere. Eodera  modo explicanda verba sunt, quæ  paullo infra leguntur; 8 i e cp$ e ipe v, 7f8 ixrj6ev . Alia ratio est Piat. Phædon, 84. D.  xai Ss 1 axovdaS iyeXa6i re  7 jpepa xcd qn\6iv .. etenim ab  aoristico tempore ad præsens  subito transitur, quoniam nunc  non narratur, quid Socrates dixerit, sed ipsa eius verba afferuntur: Hoc audito ille   cum subrisisset: Væ, inquit, o Sim mi a. Adde Piat,  de rep. VI* 508. D. otav  per, ov xataXapnei ab/ $ eia.  re xai ro ov, tls rovto dnepeior/rai (ac. ?j if> vx/f) evoi\6e  re xai Eyveo avxd xai vovv  If^erv (paLverat . Quo loco quid  anima facere soleat, aoristo, loqucntis de animæ conditione iudicium præsente tempore exprimitur. Ne plura huiusmodi exempla  afferam, lioc in universum tenendum est, aoristo et præbente in  eadem enuntiatione positis non  eandem potestatem esse, sed aoristum quod fieri soleat, aut quod  factum * sit indicare, præsens  tempus vel facti veritatem exprimere, vel aliquod iudicium loquenti? in se continere.   xai d XX dv 6 pota TtoX*  \u v o pax a 4 Hæc verba   Corrtipta esse multi fuerunt,  qui annotarunt eademque emendaro studuerunt, Ficiuus habet: Testes siquidem ex /iis oriri consueverunt, aliique morbi permulti  et vani brutis ac plantis infia sci. Igitur legisse eum Stallbunmius censet xa\ aXXa noXXa  )xal nocytola vodijpara* Schiitzius scribendum couiecit xai  aXX’ opota, Orellius ad Isoctf. do  Antid. 330. : ciXX’ dv opoia. Astius aXX * axr opoia, quod  Stallbaumio probari video. Fateor, harum mutationum nullam  mihi placere. Olim scribendum  putabam xai aXX * dvopa noXXci  [ vo6rj pacta .] Ac v 067 ) para quidem etiam nunc persuasum habeo  glossema esse eius, qui, cum  recte intellexisset avopoia t ut  et alii intelligerent, verbi explicationem margini adseripserit*  Memor autem Eryximachus verborum erat p* 186. B. ro 81  dvopotov dvopoloDV huSvpei  xai ipa, ad quæ respiciens  avopoia dixit, ut simul ad in  tGDV X OtovTGOV supplendum sit  avopoioov xov iviavx6v (opcSv .   xai tols $tjpiotf' t xai  toiS epVtolS . Eryximachus  cum supra dixisset dv^pcbnoii  xai xoli aXXoiS ZgjoiS re xai  cpxnoiS, humani generis nunc videtur esse oblitus* Verum licet  medicis de re medica loquentibus homines animalibus adnumerare : den thierischen und vegetabilischen Korpern,  xai ipvdifiat» Timæus  iu L, V, Pl. : ipvtiifiai piXxoa - cpvrolg * xal yag ita%vat xal %aXat,ai xal iQVtiSfiai ix  Tckeovs^lag xal axodplag Jtsgl aXXijXa zwv zolovzuv yi~  yvezca sp&zixcov, av iitufziyfiq adzgav re q)ogag   xal IvLavztiv agag adzgovopta xaXzlzai. %xi roivvv xal  ftvdiai itadai xal olg [lavuxij htidrazel zavza 69  l6zlv rj negl fteovg ze xal dv^gtbnovg jcgog t&XXiqXovg C    drfS Spodos • itax y V SpodoS   XiovqoStjS. Hesych. ipvdiftrf. vo 6oS riS æpoS iitiyevopivT} toiS  cpvtotS xa i xapnoiS. Pro yi~  yverai pluralem numerum exhibet Stobæus, quem numerum  Fischerus et Wolfius reposuerunt. Frustra. Naturæ phænomena quoniam verbis impersonalibus exprimi atque describi  solent, substantiva etiam, quæ  cum his cohærent, ut infinitivi, quibus deest subiectum certum,  tractantur. Vide Astii annot. ad  Flat» Polit» 400. Adde Matth.  Gramm. plen. $. 303- 603*  ojv ire tdnj p.7j xaXetr at. Fuerunt, qui hæc verba delenda  censerent; alii eadem coniecturis teutarunt» Primus Astios monuit, meteorologiam et astrologiam veteribus astronomiam appellatam, neque meteorologiam  antiquitus ab astronomia disiunctam fuisse» Id factum ideo,  quod astrologorum non solum  erat, sidera observare, sed etiam  tempestatis mutationes, quæ siderum indicari solent vel ortu  vel obitu, prædicere. Quod autem, Stallbaumius ait, Eryxijnachus hanc defiuitionem astronomiæ addit, atque mox etiam  defiuitionem pavrixi}S\ id nemo  inepte aut temere fieri arbitrabitur, qui reputaverit, hominem  sophistarum artibus assuefactum  ridicule captare inanem quandam  doctrinæ speciem atque umbram. Aliter nobis videtur de his verbis iudicandum esse. Solebat vulgo astronomia definiri ita, ut  imdri/prf adrpu>v re {popoiv  xal iviavtcov copcov vocetur.  Hanc definitionem veram esse  Eryximachus negat, astronomiam  inidtTjfirjy ip GJtixoJV itepl adrpav re q>opaS xal  ivi avt air copaS esse contendens.   iri roivvv xal Svdiai  TCadai . Hæc est xneliornm  codd. lectio, quorum iu numero  primus est Clarkianus. Probatur ea  lectio fiekkero, Astio, Stallbaumio. Alii habent xal al SvdLai  aitadai ; minus apte, ut videtur»  Non enim ita de sacrificiis loquitur Eryximachus, ut singula quæque sacrificia significet intelligcnda esse, sed in universum  sacrificiorum mentionem facit  Convertenda verba sunt : Ferner  auch alie Arten von Opfern und  das, woriiber die Mantik gesetzt  ist. Memorabilis hic locus est,  quo veterum de religione iudicium continetur. Dupliciter cum  diis agi Græci censuerunt, eorumque numina aut sacrificiis adhibitis placare studuerunt propter  vitæ anteactæ scelus, aut pavtixg usi sunt, cuius auxilio  de deorum voluntate certiores  fierent, futurainque viam ad eandem dirigerent» Vide Wachsmuthium, qui nostrum locum laudavit ia libro; Helleniiche Al** xoivavta ov xepl «AAo xi lotiv tj xeqI "Egcrtog tpvXaxyv te y.cd TaOiv. tcccGcc yciQ ij aGtfiua tpiktZ ylyvEGfrai, tuv fiTj tls toj xoGpla ”Equti ittQltfiTcu (irjdh ripa  tcrtliumslunde II. T. II. 222. In sequentibus xavxa non solum  ad verba pertinet ols pavxixi }  iitidxaxel, sed cliam ad Svdiai  itadat. Recte igitur Schleiermacherus in conversione: denn  dies insgesammt ist die Gemeinschaft der Gotter und Mcnschen unter einonder. Ceterum  ut melius intelligas, verba X avxa  6* idxlv i } nepl $eov* xe xal  dvSpcJnovS npoS dXXTfXovS xoi VGQvtac immerito a Schiitzio in  suspicionem vocari : Eryximachi  mens hæc est: Ferner sind pun  auch alie Opferungen und das,  wortiber die Mantik gesetzt ist dies zosatmnen aber ist nach  der gewohnlichen Meinung fiir'  den vrecbselseitigen Verkehr zwischen Gottern und Menschen cigentlich nichts anderes, ais  die Bewahrung und Htilung des Eros,  Epi*Epa>xoS tpvXaxrjy xe xal tadiY. "EpcjS  hoc loco generaliter positum significat et malos et bonos affectus- Pluralem numerum paullo infra liabes 188. C. fin. a 61 }  nposHxaxxai xfi /tavxixp ini Cxoniiv x ovi " EpcoxaS xal larpeveiv. Adde p, 188. D. ubi  6 naS *EpG>$ legitur.  nuda ydp 1 } adi fi eia.  Nihil in his verbis comparet lectionis varietatis. Mallem tamen  abesset articulus, ut de impietate  in universum, non de impietate in certis quibusdam actionibus  Eryximachus loqueretur, cfr, p*  188 . D, fidXXov 61 nddav 6v ra/nv fyei x. x. X. Paullo infra nadccv ij/itY eVdaipoviaY.  Restat, ut de cpiXeiv verbi potestate dicamus, qtfam vulgo non  satis accurate interpretantur docti  homines. Annotant enim, Græcorum (piXetY atque Latinorum  amare haud raro rebus actionibusque ita apponi, ut quibus esse  fierive solere res actionesque  indicentur. Merito autem quæritur, quid differat hic qnXeiv  verbi significatus ab aoristorum  temporum usu, de quo 142«  diximus, et quibus itidem solere aliquid fieri significatur. cfr. Eugelliardtus ad Piat.  Menex. 240. ed., Stallbaumius ad Plat, de rep. VIII, 650.  B., ed. 183. Matth. Gramm.  plen. J. 602. 3 > 954. Aoristum poni adhærente notione s oIere verbi, ubi de actionibus sermo  ait, quæ iam sæpius factæ sint,  satis notum. $iXeIy contra adhiberi solet de rebus, quæ non  tam factæ sunt iam sæpius,  sed quibus vim quandam inesso  indicatur, qua necessario  fiant. Et quoniam quæ necessario fiunt, sæpias iam facta esso  possunt, multis in locis perindo  est, utrnm aoristicum tempus, an  tpiXeiY cum præsentis temporia  infinitivo coniunctum posueris»  Sic nostro loco, quoniam pestis  Atticam terram sæpius invasit,  Eryximachus etiam dicere poterat: ol xe ydp Xotjiol iyi rOYXO ix T(k)Y TOIOVXCDV x.r. A,  Adhibito 9»iÆiV verbo hæc eius voluntas est: Nam pestis ea natura est, nt quæ facillime ex hie zs tevrov xal TCQEBpEvy Iv Ttavr l fpy», «Ala rov eteqov,  xal 7tEQi yoviag xal t,avtag xal xtTtltvzrjxbtag xal xeqI  foovg. a 6 tj TtQogxiraxtai zy (uxvuxrj inuSxontlv zovg    exoriri possit et qaæ seqq. Conferri potest cum hoc <ptXeir verbi  usus iStXeiv et fiovXedSat verborum in rebus inanimatis ; sic  v. c. legitur in Piat. Phæd. p.74. D. ovxovv opoXoyovpEv,  oxar x iS xi idcjy ivroijdy, oxt  fiovXexai plv xovxo, o vvr  iydo opcj, elvai olov dAAo xi   XGQV OVXQDY, Mei 8h XCtl OV  dvvaxai xoiovxor elvai x. x. A.,  quo loco non dubium est, quin  eadem rerum natura, quam cum  instincta animalium comparari  licet, tangatur, ad quam etiam  cpiXeiv verbum referendum est.   iav fiif x iS seqq. Notabis  hic usum Græcorum in collocanda negatione a nostro discedentem. Nos enim, cum non  ipsam sententiam negamus, sed  partem aliquam sententiæ, curam  agimus diligentissime, ne negationi» particulam collocemus ita, ut  cum verbo possit coniungi, recte  facientes, ut opinor. Sic nostro  loco non x 6 x a P^ £ ^ at negatur, sed asseritur aliquis X a P^ m  c>ed$ai quidem, at non ta xod/iioo sed fc3 hxepa "Epcoxi. Id  nos sic exprimimus: Wenn Iemand nicht dem gesitteten Eros  folgt, sondern dem andern. Contra Græci ita amant negandi  particulam cum coniunctiouibus  ei, iav, oitGDS aliis, arte coniungere, nt perspicuitatis illa lego  neglecta breves certe voculas, ante illam ponendas, post eam reiiciant. Quod in pronomine indef.  xis maxime fit. cfr. Crat. 453*  C. ei jirj xi xaXaS ixe&q dictum  pro et n firj xoXgjS Xenoph. Hell. VI. 4. % ei pij xiS  iaorj avtovopovS xaS noXeiS  elvai. Non negatur ibi ro id v  riva, sed affirmatur xo prj iav.  Pariter ante xal Tbucjrd. VI, 60.  collocat: hceidev avxov cuf XPV  el jxjj xal 6e6paxev x.x.X. pro  ei xal prj didpaxer. Quin etiam  ante ipsam coniunctionem ib. VI.   18. xov yap xpovxovxa ov  jiovoY iitiovxa xis ayvvexai,  a?iAd xal prj oitaS iiteidi itpo xazahafifidvei. Riickert.   d XXa xov Zxepov. Vulgo  aAXct nepl xov ixepor, quod ferri  potest nullo modo. Illud in Vindob. 2. et apud Stobænm reperitur Ecl. phys. 24. Memorabile exemplum, quo probatur,  interdum falsum esse, quod codd.  fere omnium consensu exhibetur.   d 6 r) 7tpo Sxlxaxrai.  Schulthessios: Desshalb ist es  eben das Amt der Wahrsagekunst.  Astius habet: qua in caussa.  Schleiermacherus : w o r i n eben  der Wahrsagekunst obliegt. Care *  scribendum censeas, quod olim  mihi in mentem venit: d dij  icpoSxhaxxai xy pavxixy inidxoiceiv xal xovS *Ep coxas ia rpevei >o. d enim est: in welcher  Beziehung s. und in dieser Beziehung liegt es der Mantik ob,  die Neigungen zu betrachten und  Heilung anzuwenden.  xal idxtv av i ) fiiavxixj}*  Spectat av 'ad 188. C, xavxct  o idxlv ?} Titpl $eovS te xal  dvSpooTtovS izpoi aAXyXovS xoi varia. Definitur autem 7 f yarZixrj nane ita, ut dicatur conci10  $  Ega zag xal largtvuv, xal %6nv ccv f\ (mvzzxrj tpMag  I) ftttZv xal dv&gnxav 8t](uovgyog za htiGzuGfrai za xazu  av&ga>7tovg igaztxa, o6u ztivu ngog depiv xal a<Stjleiav. orto xokXrjv xal (isydX rjv, fiaMov 81 naGciv  8vvu(uv %vM.rjf}8tiv (itv 6 xag "Egcog, 6 81 sr egi  tcc «ya&d atra <Saq>go<3vvr]g xal Sixai oGvvqg caiozeAovptvos xal xag xal itagd. &solg, ovzog zrjv   (liyiazrjv 6vva[uv iysi xal xaOocv ‘tjixiv tvSaifiovlav  itagadxeva&i, xal «AA>]Aotg Sirvafilvovg ojuXelv xal  (pllovg uvai xal zoZg xgelzzoGiv ijfiuv &eoZg. "iGag  E utv ovv xal lya zov * 'Egaza txaivcov xoXXce naga-kdxa, ov (itvzot, kxav yf    liatrix esse amicitiæ inter deo*  et homines eo» qaod sciat, quid  ad procreandam et pietatem et  impietatem habeant in homines  Krotes potestatis. Auctor definitionum 4l4. B. habet: parXIX}], iltltiTljuTJ $EG)ptjTtxf/ tOV  OVTOS XOtl ptXXoYTOS Zgjgj $V7]tgo. Yerior hæc definitio illa,  quam Eryximachus profert, quæ  ad duplicis Erotis naturam hominibus inhabitantem comparata est. ovtu 7 Co\\t}y xal peyaAljn' seqq. Convertit Schleierxnachcrus : So vielfache and grosse  oder vielmehr alie Kraft besitzt  Eros iiberhaupt... Errat iisdem  pæne verbis usus Schulthessius»  Ovtgj seiungendum est a verbis  insequentibus et ad totam enuntiationem referendum : Hac ratione multam habet magna m q u e potestatem Eros»  vide ad p* 58. Sequentia verba  ZvXXrjfidrjV p\v 6 7taS "EpuS  clare docent, Eryximachum, quoad  eius fieri posset, se accommodare  Phædri proposito voluisse: iyxco pia&iv " Epcata . Idem Pausaniam  fecisse annotavimus ad p» 180»  akX (X tt i^sXuiov, Oov £q~    E. htaivnv ptv ovv dei tcolvx aS SeovS.   xal aXXrjXot^ dvvapikvovS opiXeir, vid, adp.4l.,  ubi dvvaplvovS pro SvvatiScti  rjpaS dictum esse censuimus. Igitur participii accusativam accomdatum censeas ad ?}pdS pronomen, quod ad opiXeiv supplendam est. Non assentimur autem  Buckerto, qui xai ante tolS  xpeitto6iv rfpeov SeoiS expungendum putat. Cohærent inter  se xal aXXrjXoiS xal xoiS  xpeitrodtY tjjic&v SeolS, atque  ea cohærentia horam verborum  ut, emineret magis, dwapevovS  a Platone scriptam est, non 6vvapkvoit.   xal iyco. Ut Pausanias, ita  fortasse etiam ego multa intacta  relinquo. Tempore præsente  Eryximachus ntitnr, ut ad auditorum sententias oratio comparata sit magis, qui forte censeant, oxi noXXa itapaXeixet  ’Epv%ipaxoS, De insequendum  verborum explicatione liteidq xal  rjjs Xvyyos xatavCai audias Fiyov, c S 'AgiGtocpctVES, avaxXr]Q<3(Sai' Jj ll stas alias  iv va %xns lyxaftid&iv rov 8eov, lyxa/iltt&, Insidr/  xal rtjs Ivyyos ninavaca.   jExfcfaftEi/ov ovv £q»] shniv rov 'AQiGToyttvt] on 180  Kal {iaX htu.v6u.to, oi5 fihvtot scyfo ys rov straQ/iov  stQOSEvtx&rjvai avry, agts fie &avfia£uv, el r 6 xo<S[uov rov amfiaxos htfovfiil rotovrcov s^ocpav xal yuyycch6[iuv, olov xal 6 straQfios ItSti. stavv yay ev9vs  istavGato, htEtZSrj avra rov strayfiov stgosrjvEyxa.   Kal rov 'Eqv^iiuxov, r £l 'ya&E, cpavat, 'JyiGzocpuvEg,  oya tl stottlg ; yElarostouis (isllav liytiv, xal tpvlaxa (te rov loyov avayxatfivs yiyvEG&ai rov esavrov, scherum: Particula xal a Stephano ciici non debebat . Nam  Eryximachus ostendit, partes disserendi iam Aristophani susciiendas esse non modo propter ordinis rationem, sed etiam propter ea, quod singultibus non impediretur, quibus sedatis promisisset se verba esse 'de Amore  facturum . Prorsus eodem modo dicitur paullo infra olov xal 6  7trappoS idrtv, ubi xai addito  indicatur manifesto, non solum  sternutationem hic tangi, sed  cetera etiam, quæ Eryximachus  præscripsit, remedia singultus,  ov fisvtoi itpiv ys itpof ev ex$V v ai ccvtji i.   Dixerat Eryximachus. E.  tl d’ apa itavv Itiyvpd idnv,  dvaXaftdv n toiovrov, oVfp xivijoaiS av rijv f)iva, nrdpe.  Vides igitur, cur articulum Aristophanes adhibuerit rov ittapfiov . h. e. sternutationem  eatn, quam præcepisti. (3sre pe £ avfidd,szv .  Hæc est lectio codd, omnium.  Bekkeros, Astius, alii, ia textum    receperunt «stf lp\ SccvftaZetv  ea opinor de caussa, quod præcipi solet, particulas non pati  iuxta se positam encliticara formam pronominum. Huius regulæ rationem quoniam neque nos perspicimus, neque ab aliis satia  explicatam reperimos, codicum  auctoritati, quam mutandi libidini  obedire maluimus. Sententiam  quod attinet, Stallbaoinias ad h.l. ridet, inquit, quæ Eryximachus  disputavit supra 187. D. et E,  Audi Riickerti annotat, ad h. 1,:  habet etiam Eryximachus, quod  respondeat, non r 6 xod fiiov  illud appetere, verum r d axo  6fiov hac ratione expellendum esse. Id non facit respondentem Eryximachum, ne urbanitatem violaret i lectori reliquit inveniendum, erant que inventuri f  qui mores hominis nossent, facillime, nec potest latere attentum lectorem, qui totum hoc episodium de Aristophanis singultu  quorsum spectet, secum reputaverit » Vide Comment. de Sympos.  Platonis,   ijtstdq avrdi . Ia aliquot   10 iav n yeXoiov tixys, ll,ov Ooi Iv tlffrjvy Xlytiv. Kal  tov ’ AQiOtoipavr] ytXcKSavta tlntiv, Ev Xiyug, a ’Egv£l(ia%£, v-al fiot, t6ta aggr/tu tu fifnjfiLva. aXXa fir/  fis tpvXatts' tog fy 0 * (pofiovfiat ntgl twv fisXXovtav  QjjftijOttSfrcu, ov n, fiij ysXoZa sYxa, tovto fisv yag av  xigdos tfij xal tijg r/fistsgag MovOrjs truxagiov, clXXa  fir/ xatayiXuGui. BaXav y£, giavai, a ’Agi<Sto<pacodd. avnj repentur, quæ lectio 'eorum sedulitati debetur,  qui pronomen ad trjv Xvyya referendum censuerunt, Riickertus  ad h. 1.: Non habet, iuquit, neutrum hoc, ad quod reteratur. Nolim avtdj neutrum putare.  Quamquam enim Eryximachus r ijS  A vyyoS nomine usus est, tamen  hoc loco quasi tov Xvy/iov dixisset, pOSUit CtVTGJ. iav ti yiXoiov etayS,  Sensus est: Vide v, quid agas.   Rides sententiam meam, qui ijiso  nunc dicturus es, meque custodem esse iubes orationis tuæ,  ai quid ridiculum forte  proferas, cum tamen liceret tibi securo tutoque orationem  habere.   i£,ov 601 iv elprfvy Xiysiv Grammatici in i&ov,  6iov, aliis participiis nominativam absolutam agnoscant. Hæc participia, quoquo modo explicaveris, nam certa explicandi ratio  non reperietur in dicendi formis,  quæ quotidiano usu loquendi  quasi sancitæ cum linguæ legibus minus conveniunt, recte cum  nostratium formulis comparantur:  vorausgesetzt, dass; angenommen, dass.   ov ti, ilt} yeXoia efarm.  Stalibanmius ad h. 1. rectissime:  Hoc ov 1 1, inquit, connectas cum cpofiov fiat. Nam sententia hæc est : Noli me   custodire: nam ego vereor de iis, quæ nunc dicturus sum, non quidem,  ne ridicula proferam  hoc enim lucrum foret et  comicæ Musæ nostræ  consentaneum, sed ne deridenda. Revocandum est ov  Ti aXXa ad notissimam formulam loqudbdi ov Xiyco oti  aXXa, de qua vide annot. 66. Verba convertenda sunt: Gieb  auf mich uur nicht so genau  Aclit, dena ich iiirchte mich,  liber die gestellte Aufgabe sprechen zu miissen, nicht etwa, dass  ich durch meiue Worte Laclien  erregto, sondern dass ich Thdrigtes vorbringen konnte,   ^ ytXoxa  xaray iXa6ra* a Dicitur yeXoia ex mente  Aristophanis, qui narrat de aliis,  quæ risum moveant, vel omnioo  res alienas in partem profert ridiculam. Qua in rp quum nonnihil sit artificii positum, totaquc comici professio in co vertatur, ut moveat risum audientibus, non timet hoc, immo in  lucro .ponit, si contigerit. At  ‘KaxaykXa6xa qui dicit, sui ingenii fatuitatem prodit, sunt  enim deridenda. Est igitur verum discrimen, quod hic a poeta  ponitur, in ipsaque fundatum ety- vf g, o Xsi htxpsvfcsaftcu; nXXa TtQogsys tov vovv xcci  ovtGf$ Isye dos dcoOcov loyov. iGas (isvtol> av 86 C  ffOt, U(pTj(JCO as.  Cap. XIV.   Kal \Lrp>> iS *Eqv%Iim%s > slittlv tov 'jiQUStoyavrj,  SXly yk ity Iv vtp Ikyuv y y Cv re xal JlavGa  mologia, at vulgari in usu non  observatam, cai xaxaykXadra  quidem semper sunt deridenda. C. ivEVorjda  tote apa xaxaykXatfxoS c ov.  Apol. 28. D. tva pi) iv$a8e  pkvco xataykXadxoS icapct vrjvdl  xopcovidi. Ibid. S5. B, xa9ykXadxov xrjv noXxv noiovv teS ; ysXolov vero est quodcunque risum movet, sive consilio  eius, qui facit dicitve, sive imprudentia. cfr. iufra 199. D.  yeXoiov ipcoxijpa i. c. xaxayk Xadxov 213. C. ubi Aristophanes yeXoioS dicitur h. e. dedita opera risum excitans.» Hæc Iliickerti verba sunt optimo  de discrimine yeXoiof ct xaxaykXadxo? verborum disserentis.  Minus bene V. D. addit: Itaque,  et quum minime sit huius loci  vocum discrimina explicare, neminem esse puto, quin Prodici in  his agnoscat disciplinam, modo  sit memor eorum, qnæ de hoc  homine discimus e Protag. A., 341. A., Crat. 384.  B., Euthyd. 277. E», Lacii,  197. B.Vide Conuncnt. de  Piat. Symposio.   fiaXcov y e  oZei kxcp e v~  B,e6%ai; Suidas ed. Kiist. ftaXcov tpEvgsdSai  oZei ; itpoS tovS xctxov xi 8pa davtaS xol\ olopkvovS lx(psvyetv. IIoc proverbium e rc militari petitum est, uh! aliquis  misso in hostes telo tela hostilia vitaturus recedit. Riickertus  proverbium hoc modo reddendam  censet: Ia, nachdem du abgcschloss en, denkst du  davou zu kommen.   av 8 6 B,xi po t. Si videbi0 tur h. e. si rationem reddideris,  qnæ' satis mihi et sufficiens esse  videbitur.   xal /u}r >elxeiv tov  9 Api6r o cp dvtj. Aristophanem  intelligi comicum poetam, comoediarum lepidissimarum auctorem, extra dubitationem positum  est. Eius oratione recreabuntur,  qui Pausaniæ Eryximachique orationes legerint. Nam et a dictionis elegantia pulcherrima est,  et ad rem si respicis, tanta referta venustato, ut dubitari nequeat, quin multam studii in ea conscribenda Plato consumserit.  Orditor autem Aristophanes a  prædicanda Erotis laude, cuius  naturam non cognoscere possit,  nisi qui prius in hnmauam naturam inqnisiverit atque in 7ta $i}f.ictTa eius. Aliam, atque nunc  sit, olim fuisse narrat, quatenus  quidem non duplex fuerit, sed  triplex antiquissimis temporibus  genus humanum *Av8p6ywov  enim, cuius non nisi nomen reliquam sit idque ia igaominia  IIAATSINOE vias tlnirriv. i/iol yag 8oxov6lv av&Qcoitoi it avraitatSt  rtjv rov ’ 'Eqozos Svvafuv ovx ijO&fjti&ai., litti cdoftav 6  positam, tertiam genas exstitisse  viribas pollens, felicissima integritate gaudens atque tanto animorum superbia præditum, ut  ipsos deos aggrederetur. Iovcra  autem ceterosque deos dia hæsisse inopes consilii, neque, quomodo eius superbiam infringerent, habuisse. Tandem lori in  mentem venisse Androgyni dissectionem, qua eftecta Androgynum periisse, neque remansisse  nisi segmenta hominum, quæ  amissæ integritatis desiderio vehementissimo agerentur. Huic  desiderio AMOREM nomen, eiusque tantam vim esse, ut, ubi partem suam pars repererit, ab eodem  nunquam discedat. Igitur summorum bonorum hominibus auctorem Erotem esse, ntpote qui ad  pristinæ integritatis felicitatem homines perducat.  xal /i 7} y 9 co ’Epv Zlfiaxe*   Male ad h. i. Ruckertus : Videntur, inquit, ad Eryximachi verba  respicere xal prjv particulæ,  ut oppositionem contineant . Quum  enim spem faciat Eryximachus,  fore, ut dimittat Aristophanem,  hic tale quid videtur dicere :  Cupio equidem me dimitti, sed tamen vereor  ut fiat, sam enim aliam  viam a vestra diversam  ingressuras* cfr. Menex.  234. cap. 2. init, xal prjv, co  IMevIUeve, TtohXaxv xivSvvevei  X. t. A., quem locum laudo, ut  lectores tutius de Ruckerti explicatione 7tal pijv vocularum  iudicent. Ut nostro loco, ita ia  Menexeno xal pjjv nihil nisi gravem affirmationem exprimit. Astios habet: ac nimirum,  quod nullo modo probari potest. Unice rectam particularum interpretationem Schleiermacherus exhibet in conversione: Allerdings. KaL expletivum est;  vide annot. 6. et 38,   elrtitTjv. Bekkerns, quem  secutus est Astius, eliterov edidit. Stallbaamius cum audaciam  eorum non probaret, qui secandam personam dualem nunquam  a tertia diversam fuisse docerent  (Elmsl. ad Arist. Acharn. v. 773»  ad Eurip. Med. v. 104 1., Monk.  ad Eur. Alcest. v. 282. ), hrc  certum esse annotat: apud sciW  ptores veteris dialecti Atticæ secundam personam sæpenumero  in ttjv terminari. Schæferas,  quem laudat Stallbaamius ad  Schol. Apoll. Rh.  annotat: prisca græcitas dualpm certe activi in his  temporibus videtor bifariam flexiss e etoy, et ov  et kxr\Y, itrjy, sed posteriorum usus temporum,  grammatica subtilius an  argutius exculta, terminationem in oy assignasse  secundæ personæ, in tjv  tertiæ. Secundæ personæ in  Ttjv terminatio sæpius reperitur  apud Platonem, exempla collegit  Stallbaamius ad h. 1. cfr. præterea Duttm. Oraram, plen. Vol*  II, 417. Matth. Gramm. T.I.  $. 195. n. 1. 347.   itavt anadt ovx y 6$ijat. Negat Aristophanes, Erotis vim hominibus satis notam  esse, atque aperte indicat, prorsus aliter, atque Phædrus, Pau-i. i   (itvol ys (liyiOz av avtov lega xmttGMvaOtti xul (ta )(lovgy xai &v<Ji<x$ av sioiuv (ityiorus, ov% agnig vvv    sanias, Eryximachus dixerint, de  deo sese dicturam esse. Idem  paullo supra disertis verbis expressum est : &AAy yk Tty, in quibus verbis nou urbanitate, ut  Hiickerto videtur, sed ironia Attica factum est, ut aAAu verbi  austeritas addita 7ty voce mitigaretur? ejn weuig anders.  Hac ironia Socrates haud raro  usus est, ut summam rem tanquam minutam exilemquc proferret. Exemplo est PJat. Prot.  828. E. vvv itkitttdpat, 7tfo/v  (Spixpov ri jnoi ijixoSaoy, d 8ijAov, oti tlpooxayopas fiqtSkoS  I7cex8i8d£,et f iiteidr} xai td noXAa xavxa i%E$ida%Ev,   ipol ydp 6 oxov div ctv-.  SpooTtoi. Hæc est codd. lectio plurimorum, Wolfius e tribus  ol dv^pcJ7COi in textum recepit,  ©e gerere in universum hic ar poortoi dictum putari sententiæ ratio non patitur, neque  vero cum contemtu homines commemorantur h, 1. Nihil igitur  esse vides, quo possis articuli  defectum explicare. Fortasse  scribendum est dv^pco7toi eodem  modo, ut avSpcDTCoi nunc haud  raro apud Platonem reperitur. cfr,  Symp. p, 206. A. ooS ovSkv ye  aXAo i6x\v f ov ipdUtitv avSpcojcoi, ad quæ verba Stallbaumius  annotat; Non opns articulo, cuius omissio admodum usitata est  in eiasmodi vocabulis, qualia sunt  avjjp, adeAtpos, yvvrj, yij, aliis,  quum de genere posita sunt. Vigiuti codd. articulum addunt.  Fortasse et 1». 1., quoniam degenero humano verba non putamus accipi posse, av$p<*)itoi scri  bendum est. De formæ huius  veritate vide Apollonium iu Bekkeri Anecd» gr. II. 495. 24.  apeivov ovv. itapa8k%a6$ot.i dtoptxrjv peraSEtiiv xov J eis xo  a, xal gjS' 6 avijp dvrjp y o «y*  $pGD7TOS aV$pG)7COS 9 OVXCJS XO  ixepov Sdxspov idxiv.   ixel altiSavd fiev ol ys.  Aptissimus hic locus, ad quem  de ItieI vocis natura et potestate,  quid videatur, dicamus. Satis  notum est, atque exemplis ubivis  obviis probatur, etCel nou solum  consequentiæ, verum etiam caussæ notionem habere. Eius notionis origo est liteita vox, quæ  loquendi usu, ut fit, iu breviorem  formam mutata ita adhiberi solet, ut temporis notio cum consequentiæ caussacve notioue  commutetur. Iu vernaculo sermone eodem modo e temporalibus daun et wann factum est  caussale d e n n, et coqditionalo  nv e u n . Sic cap. XIII, initio  ijtsl XOLl 7} TGJV GOpcZv XOV  iviavxov 6v6ta6iS jtE6tij idxiv  dpfporkpcov xovtoav x, x. A,,  quo loco eadem ixei vocis potestas est, atque iitEixa . Eryximachus nimirum cum dixisset,  in arte musica et in medica duplicem Erotem reperiri, ita pergit :  Hernach ist auch die Yerknupfung  der Iahreszeiten voli von diesca  beiden. Non repugnabimus autem  si quis verterit; Denu auch  die Verkniipfung cet., quoniam  in omnibus artibus et rebus duplicem Erotem reperiri  dictam erat, quibus verbis procedentibus efficitur, ut quod postea sequi dicatur, idem illius HAA TS&N02    tovtcov ovdtv ylyveua itsgl avtov, Siov itavtav (laAidta  D ylyvs<S&ai. €<fn yug &Eav tfnlav^ganotatos, Ixlxovgog  te uv tav avftganmv xal largos tovttov, av la&ivtcov (isylOTTj av Ev6cu[iovla rei av^gamla ytvEi eitj.  lyto ovv xugaOouai vytlv ElsrjytjOaO&ai tyv 8vvay.iv  avtov, v(itls 8s rav aXkav 8i8d<SxaXoi ttiEC&E. 8eI Se  itgatov vyag fia&elv tffP dv&gazivjjv qwOiv xal ta xa~  ftrjyazu avTjjg. dicti veritatem, ut caussam veritatis, comprobet, cfr. Apol. Socr.  26. D. jua At, c5 av8peS  6ixa6ta \, inel rov p\v t/Xior  XiSov (prj6\v etvai, r i}v 8\ d£A rjvrjv yifv. In Alcib. II. 143.  C. ixeidr) ovtoa 6ot 8oxti 6<po 8pa Seirov Elrai ro jtpaypa,  Ssre x, r. A., imi pro litEi8r\  scribendum est; scribæ enim  inei vocis significatum non percipientes 6jj addidisse videntor.  Battm. ad h. 1. bteiSij 86 scribendum censuit» Dubito, num  recte. Adde Prot. 334. B. ei 6 f  i$6\oiS hti xovS mopSovS xal  tovff viovS TcXtavaS InifiaKkeiv  (sc. TTjY 'H07tp0V) TtOVXCL dnoXA v6iv iitel xal r d iXaioy  roiS plv <pvxoiS anadiv Itixi  ituyxccKOV x. r. A. Adde.  C. d St rfjs OvpccriaS rtpdSxov  f-tlv ov pexexovdtfS StjA-eoS, aAA*  dfifieroS fiovov xat idnv  ovxoS 6 rcor TtalScov " EpcoS  in e ix a izpetifivxipaS, vfipEGDS  dpolpov, quo loco iittira consequentiæ notionem habere videtor. Dieser aber gehort zur  Urania, welche zuvorderst nicht  Theil hat am Weiblichen, sondern bloss am Manolichen  welche folglich die Æltere  und ohne Uebermuth ist. Antiquissimis eoim temporibus illis  masculum genas exstitit tantummodo, non item femininam» Adde  180. A. S! r\v xdWiov ov  povov JlaxpoxXov aA\’ apa  xal xoay rjpcdcjv dnavXGtv, xal  iri ayivEiof, ineixa vecotEpoS  Ttohv, <2s (p7]6iv n OpiipoS. Ad  nostram locum nt revertamur,  litei temporalem potestatem habet, quo simul effectum est, at  sequentes infinitivi e præcedente  finito verbo 8oxov6iv exaptarenrentor. Sensus est: Denn mir  scheint, dass die Menschen durchaus des Eros Bedeotung nicht verstanden haben, hernach, dass sie,  wenn sie dieselbe verstanden  hatten die grossten Heiligthiimer erbaut haben wiirden...  Simillimus nostro loco est Xenophontis, quem Stallbaumias  laudat, Hell. VII. 1. 38» 7 tpoS  dfe rovroiS xal ro rcor XPV~  lid.XGov7t\i}$oS dXaZoveiar avxcp  doxEiv slyai iqnj, in si xal rijy  vfivovpbrqv av xpv6rjr itXdxavov ovx Ixavrjv elrai rkxnyt  tfxtccv napix^y*   fitiy t6r av avrov lepa.  Wolfius ad h. 1. annotat: Schoo  aus diesen Worten hatten manche  Sammler von Mythologien lernen konnen, dass Amor keine  Gottheit war, die der Volksglaube  zu cincm Gegenstaud der eingefiilirten Religion gemacht, son- 'H yuQ xaXai yficov cpvOig ov% avtrj rjv Sjiteg vvv,  dXX’ dXXoia. xqiBtov [ilv yuQ rgla fjV ta yevrj ta.  TtZv dv&QUXMV, OVI «S**0 vvv 8vo, u$Qtv xal frijlv,  ctXXa xcd tqItov xgogijv xoivov ov d[icpottQow tovtarv, E  ov vvv ovofia Xoatov, avto 81 ^tpavuStai. dvdgoyvvov yciQ tv tore [ilv ryv xal sidog [xal Svo[ia ], autpotegav xoivov, tov te ccQQevog xal frqXeog, vvv 8’  ovx Sotiv aXX’ y iv oveidei ovo[ia xeljxtvov. exeircc    ilern mehr ein Abstractam, das  den Dichtern seinen Platz im  01} rap zu danken hatte. Ceteram  xaxadxev adai aoristicum tempus positam est sequente itottlv  imperfecti infinitivo, at actio  præteriens, qualis est templorum ædificatio, a sacrorum ferendorum consuetudine discerneretur. Vide Engelhardtum ad  Meocx. pag. 234. c. 2. xal  yap tacpf/S xaXrjS xe xal fieyaXonpeitovS rvy^ayn, xal  iav rtivrjS xiS uiv xeJLevxrfdp,  xal iitaivov av itvxe, xal  idv <pav\oS j} x. x. A.   ovx vSrtsp' vid. ad 179.   E. annotat. Oratio plenior foret  «AA* ovx av litoiow, usitep  vvv, o xi xovrarv ovSlv yly vexat. Nvv autem Tocula non  solum de præænte tempore intelligenda est, sed etiam de veritate rei. De verbis insequentibus 6 eov 7 tavTGDV paXidxa yiyvedSai, vid. ad 131. i%ov  doi iv elpyvy A kyeiv.   litlxov poS x £ &v. Addito  elvat verbi participio epitheti  veritas indicatur, ut convertenda  verba sint: denn er ist unter  den Gdttern des menschenfreundlichste and der walirhaftige  llclfer der Menschen and Arzt    der Uebel, deren Heilung dem  Menschengeschlechte zur grossten  Gliickseligkeit gereichen miisste.   vjjieiS 61 xoHvdXXcDV 8i- '  8a6xaXoi i&edSe, Hæc  verba vario modo explicari possunt. Fortasse Aristophanes vulta ad serenitatem composito, tanquam summæ veritatis rem probaturas satis festive, ut comicum  decet, doctoris formam imitatus  Vobis, inquit, ego, vos ceteris præceptores eritis.   ovx avxrj rjv, rjitep vvv.   Bekkerus, quem secuti sunt Astius  et Reyudersius ex Euscbii Præpar. Evang. XII. 585. C. i)  avxrj in textum recepit. Fiemus  habet: neque enim, qualis  nunc est, olim erat, sed  longe diversa. Nihil mutandum est. Verba proprie audiunt generis assimilatione omissa:  7} ydp Ttakai rjpcov cpvdiS ov  tovto ijv, Zizep vvv, aAA* aAA owv xt. Sed minus adamatum  hoc dicendi genus fuit Græcis;  quamquam enira rectius censeri  potest, atque exprimendæ sententiæ convenientius, tamen minus elegans est atque durius.  Hinc factum, ut generis assimilatione adhibita scriberetur ovx  avtrj tjxEp . Diximus de  hoc genere dicendi 139. «Aov rjv hiouSt ov tov &v9q<6xov to slSog, GtQoyyvA ov,  vojtov y.al kXevqus xvxXa %ov. %HQas Si xtrtaQas  tljE, xui Gxibi tu %6u tuis X e Q^' *«* Xqosuzu Svo    avdpoyvvovydp e v r ote y\v rjv xal eido S [xal  ovo/ia.] Ficinus Tcrba convertit: Androgynum quippe tunc  erat et specie et nomine, ex  maris et feminæ sexu commixtum. Eum secutus est in conversione Schultliessius: Deuu dazumal war das Mannweib wirklich wie im Namen, so in der  Gestalt vorhatiden. Stallbaumius  od h. 1. deest, inquit, ev in multis codicibus, itidem apud Stobæum ct Eusebium. Quod vide,  ne omittendum sit. Riickertus  %v verbo servato verba convertit : Androgynum enim tunc unum  erat non minus genus quam nomen, ex utroque conflatum, virili et muliebri ; nunc non est  nisi nomen opprobrii caussa inditum, Displicet hæc conversio eo nomine, quod repetitionem iuutilem continet præcedentium verborum : crAAoc xal rpixov (sc.  yivoS) itposijv xoivov « 7 / 90 xipCDv rovx&v x. t. A. Porro caussam frustra quæsiveris, qui  fiat, ut commemorato in prueee-»  dentibus yevo$ verbo nunc elSoS  idem significet atque yivoS. Postremo male se habet: Tore h. e.  tum temporis unum fuisse et genus et nomen avdpoyvvov,  quasi non et Platonis ætate unum  nomen avdpoyvvov fuisset. Ev  voce deleta sententia hæc est  verborum: Mannweib war damals  in Beziehung auf Gestalt uud  Numen aus beiden, dem MannJichen. u. Weiblicheu ausatnmen gesetat. Sed rursnm quæras, nuin  Aristophanis ætate Androgyni    nomen ex ntriusqne generis nomine non compositum fuerit?  Si qnid video, ineptum scioli  additamentum est xal ovo/ia,  quod præcedentibus verbis ov  vvv ovofia A ontov nullo modo  explicari potest. Deleto eo optime  huius loci verba se habent. Aristophanis mens hæc est : sed et  tertium genus insuper erat utriosque generis et masculi et feminini particeps, cuius nunc nomen superstes, ipsum t periit*  Videlicet androgynum (ut nunc  nomen, ita) tum temporis nnum  erat etiam eldoS utriusque particeps generis, masculi femineiqne.   v v v d’ ovx tdxiv aAA* rj  i v 6 v eide t ovo y a xeiy evov. Ietzidagegen istes (das Androgynum) niclits auderes, ais ein  schimpflicher Name. Scripsi aAA  pro vulgato aAA*. * Vide Engelliardtum ad Piat, Apol. Similiter scribendum est LEONZIO (si veda). A. trAA*, 7/, xo  Xeyoyevov, xaxomv hopxijS rfxo pev xal vdxepovjiEV \ Non ubivis autem scribendum <*A A ?/  esse, Phædonis Jocus docet 81.  B. goSte yt/dlv dAXo doxelv  BLVCLi aAijSlZ aAA* ij xo dcojiaX oeideis x. t. A,, ad quem locum Stallbaumius rectissime:  Orta est,' inquit, hæc locutio ex coniunctione duarum loqnendx  formularum, quarum altera oppositionem altera comparationem  indicat. Hcrmannus disiungendas esso has particulas iocet atque  7J cum altero 7/, quod in me mbro  orationis supplendo comparcat, In' av%ivi xvxXoteqcT, ouoicc itavty xscpceXrjv 8 ' In 190  aiKpoxiaous rovg ngoganoig ivavxloig nEx/ihoig [ilav,  xai coxa xlxxaQa, y.al alSola 8vo, xal talla navxa ug iungen xal talla navxa ug    iungendura. Nimiram expletiorem  orationem esse, ut v. c. nostram  locum ad Hermanni præceptum  exornemus: vvy 8 ’ ovx l 6 xiv  d\\’ V et v dvelSei oyopa  xei/isvov r) ovx ol 8 a iv ct  xsixai. Sed falsam esse, Ed.  Hænischius ait in annot. ad Amat., hanc explicandi rationem,  hinc maxime apparet, quod, si  yera esset, nemo sic diceret, nisi  qui aut ipse se rem suam parum compertam habere profiteretur, aut id, quod certo sciret et eloqueretur, ita afiirmaret, ut,  si non verum id esset, se de suo  ipsius indicio desperaturum esse  significaret. Pro dXX ?/ interdum 7 tX?}v r/ reperitur, neque rarum Tt\f\v olK X ?/, quibus formulis similes sunt formulæ nostratium ausserals, uls nur,  ausser ais nur. De xsiG$at verbi potestate dictum est  ad 100. Ut de legibus civitatis, ita de usu loquendi recepto sæpissime apud scriptores  reperitur. Ceterum Riickerto non  assentimur, ovopa iv ov sidet  xsiuevov eodem modo dictum  censenti, atque Xafislv iv cpipvy  ^Svpiav y Syriam dotis loco  accipere. Ut Homerico J SsgUv  iv yovvadt xsixai fatura inflexibile significatur, ut iv ftop”  popeo xsidSai in Phædon, 69.  B. de æternitate vitæ miserrimæ  dicitur, sic ovopa iv oveiSst  xsipsvov usus recepti constantiam exprimit.   dvdpoyvvov . v. Suid. s.  r* dvdpoyvvoS et Muson. Fragm.  p« 208. ed* Peerlk* Alter habet:    6 xa avdpoS rtoiGov X&l xd  ywcnxwv TzaoxGDv. Alter: ol  ys dvkxovxat avdpoyvvoi xal  yvvaiXG) 8 etS opatiSai ovxe ? 9  onsp s 8 ei (pevysiv iB, anavxoS,  si 87 ) roi> dvxi avdpss 7/tiav,   Urtsixa. Præcedente irp<atov psv, quod male Ficinus convertit a principio,» htsixa 8 s scriptum exspectaveris. Sexcenties  autem iizsixa reperitur omissa  8 i particula, quoniam htsita tantæ gravitatis est, ut ipsum possit, hoc est, non adhibita dfc particula, oppositionis pondus sustinere. Unum e multis exemplum ut laudem, 194. E. legitur! iy<d 81 87 } (iovXopai  xtpooxov p\v tlittiv, y XPV M e  elrtEtv, IneiXOL shtsiv . In se quentibus Ruckerti annotatione  factum est, ut post xo EiduS  comma poneremus. Riickertus  autem. Me oppositio, inquit, quæ  hic adest pristinæ integritatis  et insecutæ postea dissectionis  admonuit, ut oXov prædicatum  esse censerem, quam interpretationem haud scio an commendet etiam vocis locus ante 7/v y  quem vix teneret, si cum sldoS  esset conuectenda. Dicit igitur  hoc: Deinde iutegra erat   hominis figura, rotunda, dorsum et latera circa habens (non,*  ut nunc, dorsum, latera et pectus.}   xEEpaXrfY 8 * plav. Quis  non Iani meminerit, Latinorum dei antiquissimi, quem uno capite, facie duplici insignem venerabantur? Erat autem Ianus dito rovtcov &v rig tlxdaniv. litoQtveto 51 6q9ov,  agitSQ vvv, oitoztQaOs fiovXq&ilt] ’ xal ditor e xu%v oq(itjGut &siv, iSgittQ ot xvfiiatavrig slg oq&ov tcc Oxalrj  itsQitpsQOfisvot xv)3 MJtiutft xvxha, oxuo Tore ov<5t tolg fitXs~  Civ aitEQEid6[iEvoi xa^v Itpiqov to xvxlco o yv da Sia taura pacis dens, nt verba Aristophanis  iu Erotem directa et Iano conveniant: l6xi Seoov cpiXotv^pcoTtQTCtTOS, $7tlxOVp6f TE G$V XGOV  dvSpdiccdv 7 (ai laxpoS xovxgdy,  cor IocSevxcjv psyidrr/ av evSaipovioc rc5 dv^pcjTteiw ykvEi  fi?;. Adde 191. D. $6xi 6?}  17/ f dpxalaS q>v6£GDS 0vvaycoyevf, xal inixEipivv 7Xoiijdai  'ev lx Svotv xal latiadSai xrpr  tpvtiiv x tjv dvSpGDTtivTjv. Quid, quod ipsum nomen Iani aliquam haberevidetur cum {aivco verbo cohærentiam? Romaui bellorum  quam amoris intentiores rixis,  CONCORDIÆ AMANTIVM AMANTE AMATO pacem pacisque conditiones videntur substituisse.   ijtOpEVEXO OpSor,  GjSrXEp rvr. Koti vulgo ante  vpSov positum deest in codd.  non paucis, Bekkerus vocem in  textum recepit, uncis Stallbau»  mitis et Dindorfius incluserunt.  Ficini conversio hæc est: Incedebat hoc tunc et rectus, ut nunc, in utram vellet  partem. Kai vocis tuemluc  provinciam suscepit Ruckertus his verbis usus: Duplex incessus pristinorum hominum narratur,  erectus, quem nunc etiam habent, eo tantum ab hodierno diversus,  quod tum, utram in partem vellent, pariter præcedebant, /z. e,  prorsum et retrorsum, alter rotationi quam meatui similior •  Sequentia igitur verba hoc modo  exhibere voluit : Jtal, dxots xaxv    oppyjdEie $Etv, ooSTtEp ol 7wfhCxdvreS x, X. X., nam in eius  editione comma post Ttai non comparet. Sensos est: Er ging  aber aufrecht, wie jetzt, nach  welober Seite hin er wollte, und,  wenu der eine oder der andere  schneller sich bewegen wollte ete.  Vulgo pro opfiJjdeu legitnr opprfCei pro %eiy verbo IXSeiy, Male.   <k)S7XEp ol XVfildXGOYXES*  Derivatur hoc verbum a xv(bj >  quod idem aotiquitus significasse  perhibetur, atque XEqjaXij. Igitur primaria xvfit6xdv verbi significatio videtur esse: capite   insistere, se præcipitem dare,  cfr. Hom. XElpOYX lyx^Xvk? x e hclI Ix^veS,, o*l xotra Sivaf   ol xotra xaXa fissSpa xvfiidxcor  $v$a xcii $vSa.   Erat autem apud Græcos saltationis genus, quo qui utebantur,  caput deorsum, pedes sursum  proiicere solebant, non nisi pedibus solum attacturi. Summa  corporis atque inprimis spinæ  mobilitate opus erat saltantibus,  quare Patroclus Kebriouc, Hectoris auriga, iuterfecto, satis  acerbe II. 16* 745. hæc profert   <L nbxoi> r\ pdX 9 iXatppoZ dvrjp,  fisla xvfhtixd   et v. 749. <6$ vvv Iv txeSIgj IB,  itctcoov pEta xvptdxd  r) fia xal iv TpdedCi xv(h6xqrr/peS iadiv.tqlcc ra ylvr) xal roiavta, on r 6 fitv kqqiv rjv r ov rjXtov B  t rjv «QXV V Pxyovov, to Se %rjXv Trjs yijs, to Se aiupoTSQC3V iitzs%ov vfjs OiXrjvrjs, ori xal rj Gelrjvtj a[i<poreQatK yiEzl%u. TtEQirptQrj Se Sr) yv xal avrcc xal rj noQsia  avrav Sia zo rotg yovevOiv ofioia elvai. rjv ovv xrjv Tangit fortasse hoc saltandi genos Herodotus 6, 129. 6'btizoxÆiSyS ixiÆvdi oi riva  tpanaZav iSevEtxai * iASovtiyS  8h ryS rpaTtE&jS n patra plv in  avrijs oopxyoaro Aaxaovtxd &XV~  paria’ pera. 81 a\Aa *Arnxd •  to rpirov t ?/ v xecpaArjv   ipeidaS ini r rjv rpane%av roidi 6xiXe6i ix «ipovopyde. Schol, ad nostrum  locum iusto brevius : xvfiidryp 6  opxydryS xal xvfiidtav to opXsiGSai.   eis opSov ra dxiAy n.  Ante eiS in plerisque codd,, quatuor exceptis, xai legitur, quæ  depravatio textus est manifesta.  Omiserunt voculam editt. omnes. Orta ea lectio est e mala intelligentia præcedentium verborum,  quæ intellexit, quisquis fuit, qui  xai interposuit, hoc modo : ino pevsro 81 opSov (3snep vvv,  xal, sc. (inopsvero) ditare tax t)  opprjdeie Seiv, ooSnep ol xvftidravrsS ’ xal eis opSov x. r. A. oxtgj tore ovdi. Vulgo  legitor rore oxrcJ x. r, A. Transposuit verba, qui putaret, rore  ad præcedens onore pertinere. Probari posset vulgatus verborum  ordo, si scriptum exstaret: rore  rolS uxtgd piÆdiv anepEiSope voi x.t. A. Sed non addito Articulo, ovdiv autem participio  adhibito, cur is ordo verbornm  unice probandus sit, quem cdd,  omnes probarunt, facile iutelligitur.    7/v dk Sia Tavta Tpla  Ta yivy xal toiavra. Ad  certam quandam philosophiam  comicum poetam respexisse, quam- quam a multis annotatum est,  tamen ut credamus, animum inducere non possumus. Vulgatum  euim hoc erat, et vero etiam  nominum terminatione firmatum,  TfXiov, solem, virili potestate  esse, yyv, tellurem, feminea,  qua propter etiam rerum mater vocata est. Fieri igitur facillime potuit, ut philosophia advocata nulla, mera vulgi opinione  nixus solis prolem masculum genus vocaret, terræ femineum Aristophanes. Restat ut de Androgyni origine dicamus, quod cur Lunæ prolem dixerit, disertis verbis indicatum est; ori xal  ?} dsAyvy dptporipoov perixei.  Atque ipso nomioe deXyvyS hæc coniunctio terræ ac solis indicata est. Dorica forma est (?£A avaia, quam convertere possis Glauzerde. Solebant  autem veteres novam quandam  in huiusmodi rebus opinionem  prolaturi, argumentorum loco er  ipsa rerum natura petitorum, alias  res conquirere, quibus illam probarent, Sic Pausanias, ut duplicem Erotem esse probaret, ad  duplicis Aphrodites mentionem  confugit, quarum suum utrique  Erotem assignaret,   n epitpepij 8h 8?) yv. Non  gkreisformig,» quod in  Astii et S chleier macheri Itfrvv 8 uva xal xijv qcoiiijv, xal xa tpQovrniWK (itycda  tl%ov, lnt%dqvfiav de zoig &eolg, xal o kiyu "OfitjQos  3 csqI Ecpiccltov xs xal ”ilrov, jtejh Ixdvav Xeyixai, xo  C ds tow ovgavov dvafiaGiv im%UQelv noielv, ag Ixi&iy  Gofiivav xoiig tteois. versionibns legimus (adde  etiam Schulthessii conversionem  88. ed. Orellii,) quis enim  circuli formam corpori  tribuat, sed kugclformig.  Riickert. In sequentibus 8ia  to opoia eivai verba Schleiermacheros convertit: um ibren Erzeugern ahnlich zu sein. Rectius Ficinus: quia parentum  similia.   xal ta (ppovrfiiaT a pe*  ya\a elxov. Schleiermacherus: nnd hatten auch grosse   Gedanken. Minus accurate. Articulo enim addito efficitur, ut  sensus sit: und der Hochmuth,  den sie hatten, ging ins Un*  geheuere. vide annot. 12. Articulo non addito supra legitur  182. C. ov yap, olpai, dvptpipei toiS apxovdi tppowjpara  peyaXa lyyiyvedSai, quem laudo  locum, ut de nostri loci articulo  facilius certiusque iudicari possit  a lectore. MeyaXa <pporj}para  dicuntur autem habere, qui contra dominos conspirant, cfr.  182. C. ov, yap, olfiat, dvpq>epei toiS apxovdi (ppovrjpata  fieydXa lyyiyvedSat tgjv dpXoiUvoov ad quem locum ' vide  annot*. 102. Comparativum  exspectaveris, non positivum ; ille  tameu in hac formula solennis. o Xkyei "O prj poS. Od.   11. Sl4.   "Oddav iic OvXvjiitto pe*   padav SepEY, avtap £tz   "Oddy   JlrfXiov elv o diq>v\\ov,lv*  ov pavos apfiaxoS etr/.   ooS litiSr] 6 o pkv gjy roiS  SeoiS. Riickertus iungenda hæc, inquit, cum Ttepl ixeivGOV, quæ  structura propter interiectum  membrum to tcoieiy, in quo  avxovS subiectum est, aliquid  incommoditatis habet. Ad  l7Ci$t]6op£vcjv supplendum est  potius avTCDY. Exhibetur autem  genitivus participii cum gjS, ubi  aliquis refert quod aut ex aliorum opinione depromtum est, ant quod ab aliis vult cogitari, ut  in Piat. Apol. Socr. 30. B.  itpoS lavra, (pocbpr av, cJ av—  8 pes *A%r]vaioi, rj nelSedSs  *Avvxcp rj pjj oj S ipov ovk  av itoiijdovroS «AAo x,  T. A., h, e. de me ita cogitate,  me nunquam quicquam facturum  esse aliud.   *0 ovy Z evS xal ol a AAot $ 80 i. Omnem hanc narrationem de deorum consultatione  et quid facerent, dubitatione, nt  cupierint quidem punitam humani  generis protervitatem, sed nec severitate uti ausi fuerint, quam  læsa maiestas exigere rideretur,  nec aliud invenerint remedium,  quo et illi poenas darent et suus  honor salvus maneret, donec ad  postremum Iapiter ægre aliquid  excogitaverit, hanc,, inquam, a d  deorum derision em comCap. XV.    'O ovv Zevg xa l ol «A Aoi 9iol Ijiovltvovto o «  %(M} avtovg 'MHrjtScu xal TjXoQow. ovte yag onag axo  positam esse neminem poto  non videre. Riickert. Male;  vide Comm. de Piat. Symposio»   oti XPV ctvtovS rtOtij6 at. Ne quis pro indicativo optativum reponendum censeat, quod  Astius olim fecit, post infectum, voluit: Græci ingenii tanta est vivacitas, ut structuras verborum  doas, quarum ntraque suam quandem iucunditatem habet, confunderent atque commiscerent, videlicet ne, cum alteram prætulissent alteri, alterius gratias  simul amitterent. Igitur oxi  XPV avtovS rtoii}6ai compositum  est ex oratione obliqua oti XP E ty  avtovS it. et ex oratione recte  ti XPV ocvtovS Xotijtica   xal ojSitep, rovS ylyav taS xepavrccHj arreS. Stallbaumius, intellige, inquit, post  yiyavtaS tfq>avi6otv ex proximo  ctqxxvldEiEV, cuius breviloquentiæ exempla collegit Wyttenbachius od Selecta Princip. Hiator. 364. Riickertns verba sic inngenda esse censuit : ovte  yap eIxov ortcoS drtoxTEtvcæv  (sc. avtovS) xal ro ylvoS dtpa . vldaiEv, XEpavvGotiavtES GDinep  rovS yiyavtaS . Neutra explicandi ratio nobis placet. cuV itep  h. 1, non similitudinem indicat, sed  agendi rationem describit, ylyavteS autem homines vocantor  illi ipsi, qui e masculo et fenrineo genere compositi viribus freti  ac robore, elatiores animos alebant. Sensus est: Sie wussten iiberhaupt weder einenRath, dass sie sie todteten, und besonders w i e  sie, nach Erlegung der  Riesen durch den B 1 i t z das  ganze Geschlecht verdiirb e n . Disertis verbis ylyavtES commemorantur, ut esset, quod  sequenti ykvoS opponeretur. Quoniam autem homines nondum dissecti erant, fieri non potuit, quin  cæsis hominibus illis totum genus hominum misere periret, atque nemo remaneret, qui deos  veneraretur.   ai tipal yap avtolS   7/ <p avi$£t o. cfr. Symp. 198.  C. vit ai6xvvr]S oXiyov artodpaS <px^PV v ? KV MX 0V Nemo Stallbaumio melius de indicativo huius loci explicando  disseruit. Eius verba hæc sunt: *  Aoi istas et imperfectum sine av  particula positum in talibus SIGNIFICAT certo et haud dubie  aliquid fuisse futurum, pr opter ea  quod habeat obiectivam, quam  dicunt, necessitateniy ut Lat^ futurum erat: accedente autem av  particula etsi pæne idem significatur, tamen conditionis et  mudalitatis, quam vocant philosophi, accedit notatio, ab hoc  loco, pæne prorsus aliena . Quocirca non tantum XPV V > £5 Et,  npoSijxEV, ut Lat, oportebat,  decebat, debebam, ita usurpatum  est, sed multa alia verba, irtprim slvaiEV ii%ov xal 'cos it£Q, tovg ylyavzag xsgawdeavreg, to ytvog oxpavLaaitv, al rifial yag avroig xal  rcc tfQcc ra naga rwv av&Qamov rjtpavl&ro ov& oitag  latv aCilyaivuv. fioytg 8rj 6 Zsvg IworjtSag Xlyu, ore  zloxd fioi, %<pi], %%uv iiTjiavijv, wg av iliv te uv&gaicoi  D xal xavOaivro t ijg axoAaOlag aG&tvtGztQoc ycvofuvou    vvv (iiv yag axnovg, £cprj    mis ea, quæ natura sua continent aliquam obiectiuæ necessitatis significationem. Indicativo in hypothetica enuntiatione Latini osi sunt plerumque ita, ut non tam obiectivæ necessitatis, qoam temporis rationem haberent, quo tempore aliquid, quominus fieret, impeditum esset, cfr. Tac. Histor. II.  46. iamquo castra legio-^  dum exscindere parabant, ni Mucianus sextam legionem opposuisset, h. e.  achon waren sie daran, das Lager der Legiouen zu veruichten,  hatte niclit zur rechten Zeit  noch Mucianus die sechste Legion entgegen geworfeu. Adde  notissimum Horatii locum Od. II.  17* 28. Me truncus illapsus cerebro sustulerat,  nisi Faunus ictum dextra  levasset h. e. Mich hatte  der auf mein Haupt stiirzende  Stamm getodtet, hatte niciit  noch zur rechten Zeit  Faunus durch seine llechte die  Kraft der Wucht gebrocheu.  Temporis hanc notionem quando  assequi volunt Græci scriptores,  eodem dicendi geuere utuntur  quidem, sed non nisi addita  iv3v$ particula temporali, cfr.  Thucyd. VIII. 86., quem locum  Stallbaumins laudavit iv gj datpidxaxa 'looviav neti 'i&U?/dtarenco $i%a exadtov, xal    difovtov evSvS’ eTxov ol ito TUfiioi,   doxdj fioi, £<PVt  Quod supra annotavimus 159.  ad verba o n XPV olvtovS itoitjdai y id iis vehementer displicebit, qui omnino duas verborum  structuras confundi atque commisceri neguut. Negant autem,  qui non intelligunt structuræ  originem. Etenim rem animo  suo ita informant, ut censeant,  scriptores positis dnabus verborum structuris artificiose ex utriusque quibusdam fragmentis tertiam composuisse. Nobis persuasum est, hoc structuræ genus  non e scriptorum officina prodiisse, sed e quotidianæ vitæ  sermone iu scriptorum libros immigrasse. Pertinet huc noster  locus, ubi præmisso ott, quod  indicium est orationis obliquæ,  ipsa alicuius verba laudantur. Patet autem, proprie dicendum fuisse Aristophani : \iyet, ori domi ol Ixew prjx ay yv r. A.  Factum autem Græci ingenii facilitatemne dicas an felicitatem,  ut servato obliquæ orationis indicio rectam orationem retinerent,  atque orationis suspensæ continuitatem cum rectæ orationis  vigore coninngerent. De hac  structura vide etiam Mattii.  Gramm. plen. $. 623. 2. b. p*  1270.    a  «pa fiev &0&svl<3teQOi $<Sovzai 9 apia %Q7]diu6TEQoi  Tjfilv dia ro irXEtovg tov dgi&ndv ysyovEvai' xal fia- *  diovvtai O 0 #oi liti dvoiv dxsXoiv. lav d 9 Htt, doxaCiv  aGzXyuivEiv xal firj e$eXco0iv i]0v%iav ayeiv, itdXiv 'av,  %(pr] 9 refiu dl%a, wgz’ Ecp kvdg xoQEvdovzai OxtXovg  doxcoXia^orreg. ravza thtcov Sze^vs rovg dv^Qunovg di%a,  &g%EQ oi za da zipivovzEg xal (isXXovzEg zapixsvsiv, ij E  xal ajia n'ev adSeri6tepoi idovz ai. Sensas est:  nane eos dividam bifariam, at et debiliores homines sint et utiliores  nobis, quippe nam ero  auctiores. Amant Græci,  quæ de certissimo eventa actionis præcedentis dicantur, ea xal  addito superioribus annectere.  Paullo infra legitur naXiv av  te/ico 8ixa, Sst iq> kvoS nopsvdovtai x.T.X., ubi bene haberet xai pro gjSte positum ; hoc  tamen scriptor prætulit, quod  reiterata divisio cogitatur tantummodo, non tanqaam actio,  quæ hat aliquando certissime,  proponitur.   7tdA.iv av t Zcptf, teji c 3  Sixa. Rursum exemplum habes  verbi, quod casu suo spoliatum  ita exhibetur, ut notio verbi prematur magis, quam vis actionis,  Minus recte Schleiermacherus iu  conversione: So will ich sie,   sprach er, noch einmal zerschneiden. Rectior conversio liæc est:  So wiederhole ich die  Theilung noch einmal.  Atque obiter ut hoc moneam, ut Græci naXiv av, ita nos  nochmals wiederliolen,  pleonastice loqui solemus.   txdxcoXt ccZoyteS. Schol;  ad h. 1 . a<jKG)\id?,Eiv xvpicoS  filv tu ini tovS adxovS aAA«  d$an dXrfXippkvovS, iq>* ovS  in7fdc.iv yaXoiov ivsxa • TivlS  xal ini tcoy Cvf.tnE(pvx6<5i  zotS dxkXEdiv dXXo/ikvcDV. . ?fdrf  61 TiSkadi xal ini tov aAÆ69 ai to YEvpov (Bekk. legendum censet roV Sr Epov ) took  noddUv avkxovTa^ rj a>S vvv  ini OxkXovS kvoS fiaivovTa. %6ti  61 xal to x^XatYEiv. E Schol.'  ad Aristophan. Plut 1130., ubi  complures ddXGoXtdgEtv verbi  explicationes reperiuntur, male  autem adxcoXia vocatur iopTtj  tov Jiovvdov, nisi fortasse latiore significatu accipiendum est  hopTif verbum, ex huius, inquam, Schol. annotatione selegi hæc : xvpioS ddxciXidZbiy iXEyov to ini tciy ddxoov  aXXEdSai ZvExa tov yk Acoro: noiEtv • iv /ikti& 61 tov  $sdrpov ZtISeyto adxovS ns(pvdifpkvovS xal aAijXififikvovS,  fis ovS ivaXXufiEvoi ivaXiOSaivov xaSansp EvftovXoS cpifdi •  xal npoS ys tovto ctdxov elS  fikdov xazaSkvTES, EtsdXXedSa  xal xayxd&Te ini rols xarafifikovdtv . ddxooXia^Eiv 'eXeyov To ivdXXsdSai tois doxols,  ?/ to ini ivds nodos dXXedSat.  Hæc satis de significatu adxcjXia&iY verbi. Non dubium est  autem, quin h. 1. doxa>XutP,EiY  uno pede saltare significet»  Ut, cum humanum genus primi11    162    II AA TSINOE    wgmo ot tu (bu xaTg ovrtvu fie rifioi, rov 'Aitbkha  ExtktVE T 6 TE TtQO gtOJCOV flETU0TQEtpElV XUt TO TOV ClVyivog ijfiiGv tcqos Ttjv rofiijv, tvu &Etbfiivog rtjv avxov  TfirjGiv xoC/ucoTEgog d'rj 6 av&Qmnog, xal tukka ia6&at  IxiklVE V. O 61 TO TE KQogUltOV liETEtiTQEqiE, XUt GVVtkxaV    tos nvfiuStav dicatur, post ln\  Svoiv dHeXoiv fiaUiZEiv, futoro  tempore ddxooXiddEtv dicatur.  Uno pede etiam hodie saltari in  Helvetia, Italia, Græcia, satis notum est.   &S 7t ep ol r d da xkpy ovtf? nal pkXXoy x eS xapiXeveiv. Lectio vulgata est c oa,  quam merito interpretes recentiores improbarunt. Nimirum legitur in L. V. PJ. Timæi: da  dxpodpvojy eldoS pr/XotS pixpois iptpepis. Colligitur inde, Platonem hoc verbum commemorasse in scriptis. Ilaud facile  autem locum Platonis invenias,  cui vox illa magis conveniat. Interpretantur, qui harum rerum  periti sunt, da sorba (Arlesbeeren, quæ condita esse, nt diutias conservarentur, non pauci  sunt, qui tradidere; cftvVarr.  de re rust. I, 69. ( Putant manere) sorba quidam dissecta et  in sole macerata, ut pira, et  sorba per se ubicunque sint  posita, in arido facile manere.  Quæ sequuntur verba, spuria censuerunt Sydenhamius, Bastins, Astius. Frustra. Quamquam enim  prorsus nescimus, cur in ovis  dissecandis crinibus usi sint veteres, hoc certum est: duobus   allatis exemplis Aristophanem et  facilitatem et artificium  dissectionis indicare voluisse: ao  Jexcbt, wie man Arlesbeeren  zum Einmachen spaltet, so fein  und kunstlich, wie man Eier mit Ilaaren theilt. Eodem modo  explicanda sunt verba Plut. Amat,  770. B. ojSittp cdov avrtdv  Tpify Siaip&tiSai t rjv cpikiav.  Male igitur Rtickertus ad h. 1. Hoc quidem, inquit, concedimus,  languidiusculam esse alteram comparationem, concedimus, fieri potuisse, ut ab alio adderetur; sed  additam esse tantum abest, ut contendamus, ut facetiarum captatori Aristophani recte tributam esse censeamus. Ceterum coniicio equidem, ovornm per  crines dissectionem ludi genus  fuisse; fortasse ex ovorum dissectione per crines facta convivæ futura prædicere solebant.   7t p o 5 xr)y xoprjv. Ut in  præcedd. ad xa cJa supplendum  est e proximis xiproyxeZ, ita h. 1.  psxa6xpl<peiy recte repetieris.  Toprf significat proprie 'id, quod  ex aliqua re abscissum est ; nostro loco corporis eam partem  denotat, quæ dissectionem passa  est. Similiter topi j apud Hom.  II. a, 234. positum repentur:  va\-pa rode dxijnxpov,  To p\y ov%ot e (pvXXa xa\  d £ov?   $>vdei, iiteidr} TCpddxa t opijy iy opeddt XeXoi7tev,  quo loco truncum denotat, ex  quo sceptrum abscissum erat. In  sequentibus pro Trjy avxov xpijdiy, quod recentiores editores  omnes habent, plurimi codd.  avxov exhibent. Non male, si  3 iuvtct%ofttv r 6 SsQjia Ixl xrjv yaCtiga vvv xaXov(ikvi]v, SgntQ ta eioxaUxa (iaXavtuc, tv 0 x 6 ( 1 « xoicov ankSh xaxce (ii(St]V xrjv yaOxtQa, .0 Srj vvv 6 (upcd 6 v xaXovOi.  xal rag (iiv aXXag Qvxldag xag xoXXag igtlLcuve, xcd xa 191  Gzrforj dujp&QOv, ijrcw n xoiovxov ogyavov, olov ol Cxv  avrov pro avxoSi positum accipius ; melius tamen illud habet.   xalraAAa ladSai ixeA evev. Schleicrmacherus ia  conversione habet ; u n d das  ubrige beiahl er ihm auch  zu hei 1 en. Scriptum quidem  exspectaveris xa\ navxa iadSai  ixiXcvEv ; addita auch particula  insolentia verborum non mitigatur.  Ficinus verba convertit: reliquis  autem mederi iussit. Alia nobis  explicandi ratio placet. xaXXa  a sequente infinitivo seiungendnm  est, iddSai absolute positum est :  und iibrigens befahl er ihm Heilung an. De hoc usu verborum  sæpius iam annotavimus, vide  anuot. 22., 27* al. Paullo  \ v infra eodem modo 8ioatavEd$ai  positum, ut non actio, sed notio  verbi exprimatur tva ittojdpovi) yovv yiyvoiTo xi}$ 6wovdiaS xal dianavoivro h. e.  ut satietas esset amplexandi et  quies.   ln\ xr)v yadrepa vvv  xaXov pivrjv. Schlciermacherus : tiber das, was wir   jetzt deu Bauch nennen.  Non satis accommodate, ut videtur. Cum vi pronnutiandum est  yadripa, ut ne vernaculo quidem sermone articulus recte addi  possit. Structura verborum primaria hæc est: ItzI to yadz?'fp  vvv xaXovpsvov, quam structuram ut minus elegantem incomtioremque ætas Græcorum excultior nou tulit.    <3 Sirsp ra dvdnadxa ftaXavxia. Poli. V. Si. in recensendo venatorio apparatu xv»  vovxof, inquit, 8ipya podx^ov t  lis o brciSexai ro Sixxvov, rcJ   6XVP<* XI TCHlOnjpbvOV, (3 Sit E p  xa dvdnadxa ftaXavzia.  Ficinus convertit: tanquam contracta marsupia. Articulo addito effici videtur, ut  sententia sit: in Form von zusammengezogenen Beutcln, -wio  ihr sio ja kennet.   o 6 7 vvv o ptpaXov xaA ovdi. Codd. omnes habent  o 8i) xov u/i<paXov xocXovdi,  idque editores in ordinem verborum receperunt. Male ; urgenda  est vox ojutpaXof, atque vi quadam pronuntianda, quæ vis addito articulo funditus perit. Similiter Sjrmp. 180. E. ov 8?}  ndvdtjfiov xaXovpev, de rep.  I. 332. C. r) xidiv ovv xi  dito8i8ovda xixyrj iarpixj)  xaXEixai 191. B. o 8?} vvv  yvyaixa xaXovpev. Menon,  81- B. o 8tj artoSvyjdxEiv  xaXovdiv. Alcib. II. 140. B,  ovS 8ij xaXovpEv iaxpovS. ib«  p; 187. D. o 8jf pEXonottav  xaXovdiv., Ibid. *L 382. D.  yj x idi x i ano8i8ovda   xixrv payEipixrj xaXtixai. vide  annot. 129 et 130.   xi xoiovxov op yavov. De indefinito pronomine supra dictum est 28. ad  verba £3 o r yap xi xovx £*«.   11 *  IUAT&N02    rotofiOi, xiqI rov xaXccnoda Xeatv ovreg rag tav dxvrmv  QvrlSccg' b Xlyag 6 e xaxlXmi, rag mqI avrrjv n)v yaStega  mu rov ofitpaXov, (m/ftaov dvca rov nctXcaov xa&ovg.   'Enubi] ovv r; (pviiig Sixa no&Ovv exaGrov   ro t}fu6v ro avrov tvvfai, xai neo^aXXovre.g rag %UQug  xal £v[inXex6/i£V0i uXXt/Xoig, em&vfiovvrsg Ovfirpvvai, aneto 9 tn] 6 xov vnb Xiuo v xai rrjg aXXijg agyiag dea ro (iTjdev  e&iXuv %w@ls aXXijXtov noielv. xai onore ri ano%avoi    Quibus verbis ut respondere annotavimus nostratium J d as  so sfeine Art, ita verba nostra convertenda videntur esse:  indeift er etwa ein soKchesWerkzeug hatte, wie  die Lederschneider, Creuzerus Lect. Piat* 525. censet,  ut 185. E. dicatur dvaXaftobv  xi roiovtov, ita h. 1* satis esse  l 'x&v n roiovtov. F rastra*  nepl rov xaXditodot  XsaivovtsS. Pes ligneus videtur fuisse, super quem coria extendebantur, quo facilius et explicarentur et ad pedis formam  adaptarentur. Etym. habet xaAoVovV XvplooS o ZvXivoS itovS*  xaXov ydp xd B,vXov. Suid. s.  v. xdXaf xaXov ydp rd B,vXoy %  ig ov xai xctXoTrovS, 6 gvXivoS  itovS. E Pollucis auctoritate, qui  habet X. l4l. rd dxvrordpov dxevij uaXd/tovS, iv rc J  dvpitodicp y Bckkerus, Stallbaumius, alii dederunt xaXditoda,  codd. non pauci xctXo7Co8ec exhibent. Fortasse utra^ue forma  Græcis scriptoribus usitata fuit*  rov itctXaiov itdSovS .  h, e. rjLitfacjf, ?/v titaSsv o dv~  SpGoitoS iv r<ji TtdXaicp xpovoo.  cfr, p* 189* D.   insidi) ovv 7} tpvdiS.  Annotat Riickertus ad h* I. : Offendit Astium nude positum vocabulum, post quod avrdov  vel rjfi&v excidisse putat. Offendit nos quoque $ sed putamus  ipsius Platonis peccatum esse  posse . Etiam Stallbaumius ad  h. 1. avt&v supplendum esse  censet. Aliter nos statuimus de  hoc loco; Articulum exhibuere  veteres scriptores haud raro, ut  ’ indicarent, de re sermonem esse,  quam in præcedentibus iam tetigerant. cf. 189. D. ?/ ydp  TtdXai ij/tcov <pv6i$ ovx avnj  7jv rjitsp vvv x. r. X. Mens  Aristophanis est; Da non die  urspriingliche Einheit der Korper, vou der oben gesproclien  worden ist, gelosst war cet. Exem*  pia si quæris huius usus articuli,  vide anuot. 12.,   vito Xipov xai rrjs aXXt}S apyiaS. Vulgo vito rov  Xiuov legitur, quæ lectio cur  ferri nequeat, e prægressa annotatione colligitur. Ceterum aX AoS 1 rebus apponi, quæ genere  non differant, specie discrepent, supra annotatum est  116. Restat, ut dicamus, quo  iure id fiat. Riickertus ad h. 1.  Videtur, inquit, aXXrf alia verti  non posse, neque negare licet  aAAo? non nunquam ita dictum  esse græce, ut propriam hanc vim neutiquam exerceret, de qua  ffi>v yfiteeav, t 6 81 lutp^sit], zo letcp&ev aXko IfiJ tu  xai avvmkixezo v eize yvvcuxog tijg o ki/g hrcv%oi Jjfiian,  o Sr/ vvv yyvcuxu xakovfi sv, iit’ avSgog' xai ovroig  attiiiXkvvto. ekerjSag Se 6 Z evg cckhjv [ij]%avt}v xogltexai, ■  xai fuzazt&rjtiiv avzuv tu aldoia elg ro jtgoO&ev zeag  yag xai zavza exzog (l%ov, xai lylvvcov xai Izixxov ovx  elg akkijkovg, akk’ elg yfjv, agxsg ol zexziyeg. fiezi&rjxt C  re ovv ouzag avta elg ro XQod&ev] xai Sta zovxav    re non est, cor hic pium dicam,  qui nostrum locum, ex hoc numero excipiendum esse censeam.  Nam cxpyla non segnitia est, sed  cessatio, vacatio a re quacunque,  sicut ager dicitur <£pyo$ t dum  cessat a cultura. Jam igitur Aifivv in genere xfjf ctpyiaS esse  apparet, est enim cessatio a capiendo cibo, licuitque dicere,  homines illos, cessantes et a cibo  capiendo et ab omni opere suscipiendo emortuos esse. Ridiculi aliquid inest his verbis;  quis enim ferat cibi capiendi  cum ipyoo comparationem? Deinde  male Ruckertus posteriori nomini  tantam vim tribuit, ut ad id dirigeretur prius. "AAAoS semper  ita adbibetur in huiusmodi dicendi genere, ut priori nomini  addatur, quod cura eodem  cohæreat, quod ex eodem  genere sit, quod cognatum sit cum eodem. Primitus autem dixisse arbitror veteres, ut ad nostrum locum revertar, vito Aipov xai tov dAAov,  li. e, fame et ceteris, quao  cum ea cohærent. Accedente autem appositione ad verba  tov dAAov, ne incomtius existeret  atque inelegantius dicendi genus,  tov aAA.ov, apyiaS, admissa generis assimilatione xrjs dAAi]S,  apyiaS edictum eat. Sic com  mode explicatur Piat. Gorg.  473. C. etyAcoxoS tov xai evbaipovi?,6fuvoS vito t<Sv icoAixgjv  xai xgov dAA.Gov (sc. ) HevQov.  Alia exempla, quibus nostram  explicandi rationem probare possis, laudavimus iu aunot, 116,   ooSitep ol xixxiy eS. Audi  Wolfti ad h. 1. annot. : Sie thun  dieses vermittelst eines Stacbels,  den das Weibchen aui Hintertheile luit, and der eiu Dritttbeil  der Langte des gauzen Thieres  Husmacht. Damit bohren sie in  die E«de, dDnen ihu und lasseu  die Kier in deu Sand fallen, wo  sie vou der Sonne ansgebriitet  werden. cfr. Ælian. H. A. II, 22,  tals acpvaiS o* itijAoG yiveais  id xi' bi aAAi/Acov 61 ov xtxxovdiv avbh iniyivovxai x.x.A.   f.t£T i ^ TJX i X E OVV OVtGOf  avxtov elS xo it. OvtgjS iu  multis codd. non comparet, quare  id uncis inclusit Dindorfius, Reyndersius expunxit. Idem Stallbaumius servandum censet rectissime, Plerumque enim hæc vox  ita adhiberi solet, ut ad aliquid  respici significetur, quod in præcedentibus est conteuturo. Spectat autem nostro loco ovtcoS ad  verba iXEijdaS bl 6 ZsvS, et  convertendam est: hac ratione» qua dixi, vide annot.  i   ryv yhvtOiv iv aXXyhnq IxolyGB, dia rov UQQtvos Iv Tqj  ftrjXei, tuvSi tvBxa, iva Iv ry GvfixXoxy afia fiiv ei  avrjQ yvvaixl ivzvioi, yivvaiv xal yiyvouzo to ytvog,    63- et 146. Deinde qninqæ  melioris notæ libri pro avtcov  exhibent avta, quod a Stallbauroio, Astio, aliis io verborum ordinem receptum est. Audacias  fortasse quam rectius. Avta  verbi avToov correctio est, avxdov  autem scribæ alicuius sedulitate e  prægressis olvtgjv ta al8ola eis  to izpoCSev huc translatum est.  llectissime, ut videtur, Ruckertus ad h. 1.: Mihi, inquit,   Plato videtur scripsisse: fi £T £te ovv ovtcoS eis to  itpodSev. FICINO (si veda) verba convertit : cum vero ad anteriora transposuisset, ut  legisse eum censeas, quod Riickertus dedit, e( nos unice probamus. Ceterum verba fisti2yxe te ovtGoS eis to itpodSev  repetiit Aristophanes, ut cum  sequentibus artias coniuugerentur:  8ux tovtoov trjv yevediv Iv  aXXyXoiS irtolydev, quæ couiunctio per ti xal particulas  instituta quam vim habeat, nunc  dicendum est. Coniunguntur  duæ hæ actiones ita, ut eodem fere tempore gestæ  esse dicantur: Simul atque   ea ad anteriora transposuit, per  da tyv yevediv effecit. cfr.  Flat. Phædon. 73. D., qui locus huius SIGNIFICATAS luculentissimum exemplum est: iyvoodav te trjv Xvpocv xal iv trj  Siavolqt iXaftov to eldoS tov  iraiSoSj ov tjv rj A vpa. Ad hæc  verba Stallbaumius aoristi, inquit, indicant, rem identidem  fieri solitam. Essent ex hoc præcepto verba convertenda: Sie    pflegen die Lyra ru erkennen  und das Bild des Geliebten, dem  die Lyra gehorte, in der Seele  aufzufasseu» Verum tenendum*  est accurate, quod in superioribus Cebes dixit: Reminisci non  solum eius esse, qui aliquid agnoscat, sed qui aliud, ab illo diversum, mente simul complectatur, ut hoc non ex eadem  perceptione animi h. e. e perceptione animi præsente, sed ex  alia eaque priore ( ov y v y Xvpa)  pendeat. Probatur hæc sententia imagine amasii, quæ AMATORIS animo statim obversetur,  simul atque hic lyram conspexerit, quam amasii esse iam dudura observaverat. Non ingratum lectoribus erit exemplum e  Taciti Hist. petitum I. 76, quo  doceatar, quomodo illam dicendi normam Romani sint imitati: Primus Othoni fiduciam addidit ex  Illyrico nuntius, iurasse in eum  Dalmatiæ ac Pannoniæ et Moesiæ legiones. Idem ex Hispania  allatam : laudatusque per edictum Cluvius Rufus et statim cognitam est, conversam ad Vitellium Hispaniam., nal ylyvoito to yivoS.  In his verbis Riickertus hæsit  non immerito; Iovem enim fecisse, quæ fecisse narratur, nt  nasceretur genas humanum, (Astius habet: ct progenies  existeret) quis probet? Schleiermacherus in conversione exhibuit»  und Nachkommenschaft  entstiind e. Id dicturus vide licet erat Aristophanes. Fortasse afia 6’ tl xal u^qy/v ilpoivt,, itl^apovij yovv yiyvoiro  rrjg GwovOtus, xal diaitavoivzo xal htl rd fpya rpsTtoivto xal xov dXXov /3i'ov tmiiiXoivro. 'idn drj ovv ix    aliquid vitii verba contraxerunt,  lluckerto scribendum videtur xal  iti yiyvovto to yivoS. Facilior, ut videtor hæc coniectura  est : holI yiyvoiro yovoS. Facillime nutem demonstrari potest,  qui factum sit, ut manus Platonis corrumperetur. Incuria nimirum scribarum syllaba finali  yiyvoiro verbi dupliciter posita  erat: yiyvoiro r 6 yovoS, Quod  cum seriore tempore alii mendosum esse intelligerent, ro ye voS scribendo locum emendare  atque sanare stndueruut.  a // a 8 9 ei n a l a /3 f>tjv   afifievi. In quatuor codd. Flor,  ct apud Stobæum afjjiev legitur  pro afifajv, quod plurimi libri  habent. Illud Stallbaumius in  textum recepit ut exquisitius.  Masculinum genas neutro prætulimus propter præcedens et  avijp yvvaixi. Reddidit verba  Schleiermacherus : Wenn aber ein Mann dem andern.,., omissa  xai particula, de cuius significatu  interpretes ad h. 1. nihil annotarunt. Schulthessius habet: zugleich aber, wenn Mann und  Weib sich einten . ... vitio, ut  videtor, typothetarum. Sententia  est totius loci: damit in der   Umarmung, wenrf dem Weibe  ein Mann zu Theii wiirde, sie  der Zeugung sich ergiiben und  Nachkommenschaft entstiinde,  -wenn aber dem Manne auch (h.  e. wieder) ein Mann, wenigstens  et quæ seqq,   7t\ij <$ p ovr} yovv . Postquam dissecta corpora fuerunt,  parte» dimidiæ amplexari se adhuc non desierant, immo mutuis  in amplexibus deperibant. Ut igitur plane abstinerent a complexa,  non potuit Iupiter efficere, nimium enim urgebat vis naturæ.  Itaque quum totum consequi non  posset, novo instituto, quantum  potuit assequi, molitus est, ut  satietate caperentur coeundi intervallaque facerent. Hinc yovv  cnr positum sit, intelligitur, Riickert,  na\ Siartavoivto. Hæc  codicum est lectio. Vulgo 8ux—  vcntcivoivxo, quod unde ortum  sit, facile intelligitur. ^Margini  enim interpres aliquis avoc7tccv~  oivxo .adseripsit, ut 8ia.7t<xvb6%oii  verbi raritatem explicaret. Post  alius nimia sedulitate ductus in  ava   textq posuit 8icc7tavoivxo t ex  quo factum est 8iavanavoivxo.  Ceterum non opus est ad 8iol  Ttavoivxo suppleas avtijS. Verbum absolute positum est: und  sie Ruhefanden und sich der  Arbcit zuwendeten und Sorgo  triigen fur ibren weiteren Unterhalt,   ini rd ipya. Hæc verba  de agricultura intelligcnda sunt  noa minus, quam quod supra  legitur 191 . B. vno Xipov  xal ttjs aXXr/S dpyiaS. O  ftioS in se res omnes complectitur, quæ ad vitam sustentandam  necessariæ sunt. De scriptura  imytXolYTo cfr. Thomas M.:  impiXopai xaXXtoy >j inipeXovpai. Adde Buttm. Gramm.  ampl. T. II. I- 187. : Die   C   DtoOov o "Eqcxs tyywos aXXrjXav xolg ccv&qkmois xcd  rijg agyaiag cpvGmg Gvvayayevs, xal Imysigav xoiijacu.  'iv ix dvolv xal laGaoftcu zljv tpvOiV trjv txv&gaxivqv.   Cap. XVI.   "ExaG rog ovv rjfiwv iGzlv kv&qq irtov fcvfijioXov, are    Formen des Compositi imjJEX?}Copai etc. werden gewohnlich  za i7ti/i£\ei6$ai gestcllt, welches  eiue ganz gleichbedeutende Nebeulbrm von iitiftiXedSca ist,  die aber von den Atticisteo fiir  xninder gut erkliirt wird. Beide Formen sind iudessen in nnsern fiucliern so haufig, dass  wenigstens an den einzclnen Stel' len sicli nicht entscheiden lasst,  ob wirklich der Schriftsteller so  geschrieben. Doch ist kein Zweifcl, dass lnifi£\E6$cti das altere  ist, ond die Flexion von faipeXijdopai urspjiinglich dazu gehurt.   wSitEp al Tpijttai. Piscium  genus iprjrtai Græcis notissimum, quandoquidem Callonice in  Aristoph, Lysistr. v. 116. dicit:  ' fyo$ 6i y <* v > uSitEpeX tprjtrav 8ox65   dovrat av ipaxrcfjs xapra/tovdoc  Srjpidv   ad quem locum male Schol. iprjrtot, inquit, opYEOv rerprjpEvov  nata ro pidov cJ S oi 6q>ij x e S. XeyEi ovv, ori xav dvpfifi  ripvE6$ai ro ijju6v jiov ftovTiopoci. Rectius Schol. ad nostrum iocnm annotat: ix$v8iov   n rcov irXocriw 7 } ipijrra £x  Svo $ Ep parco v 6vyxEi6$ai rrjv  idEav doxovv, o rives davSdTaov uaXovdWf oi 6'e fiovyXGod<Sov, xaxooS 8 e. dXXa yap idti  ravta. Colligitor px bis verbis,  Tfxrjrrav cum in altera corporis  parte os, oculos, nares posita habere, tum ca corporis figura esse, ut dissecta censeri queat, atque non integra nisi cum altera  couiungatur. Facit igitur nostro  loco ifxrjrrta v mentio ad describendam figuram androgyni dissecti, contra ' ZvpfioXov nomen  nataram et conditionem eins exprimit. &vpfioXov nimirum tessera  hospitalitatis est, annuli, astragali, alius cuiusvis rei pars altera, quam hospes hospiti conr  credere solebat, ut alter ad alterum veniens haberet, qno agnosceretur familiariterque exciperetnr. Hoc facto uterqne a fraude  tutus erat. Nam si quis peregrinus ficticia hospitalitatis tessera prolata sibi exposceret, quæ  non nisi amicis amici præstare  solebant, receptaculum, cibi ac  potus facultatem, alia hoc genus, tessera admota tesseræ rem veram aperiebat.   Zr/ret 8?) ro avtov %xa6roS £,v p$ oXov. In aliquot  codicibus 8£ legitur pro 8t}. Illud, minus aptum hoc loco, ut ia  sententia communi; nam d?j apud  nostrum ceterosqne prosæ orationis scriptores haud raro eiusdem potestatis est, atque r oi  particula apud tragicos poetas,  quamquam etiam huius particulao  frequens est apud illos usus. cfr.  Matth. Gr. plen. $. 627. 1281.  " ExatitoS cum Bekkero et StolltBT{it]iilvog mgxEQ at i’rjrrai, i£ e vos Svo. Srj ad   1 6 avrov exaiSTog £vti(iokov. ooot (iiv ovv r tov dvSgcov  tov xoivov t fiij/xa sltSiv, o di] tore avSgoywov ixaÆlto, (piXoyvvaixtg te eIoI xal ot sroAAot rcov fioi%tav  ex tovtov rov yivovg ytydvaOt • xal oOat av yvvalxig £  rpikav&Qoi te xal (ioi%EvtQiat, Ix tovtov tov ytvovg yt~    baumio ex codicum auctoritate  in textu posuimus pro vulgato  2xa6xov, quod Iluckertus frustra  reposuit. Ficinus verba convertit: quærit autem sui quisque dimidium. Nam ut mittam geuus masculinum, quod et  præcedit et insequitur, ut exa6xov vix ferri posse videatur:  etiam ambiguitas quædam exoritur vulgata scriptura admissa, cuius vitandæ Græci studiosissimi  erant. Certum est enim, verba  non hoc modo intelligenda esse:  ixa6xov £,vfi(joXov etyXEt a e i  To ccutov. Sententiam quod attinet, homines dissecti cum peA  egrinis comparantur* qui habent  tesseram hospitalitatis, sed hospitem reperire non possunt, illam  qui agnoscat, ipsosque comiter  excipiat, eaque, quibus opus sit,  ipsis suppeditet,   o 6 t} tore av 8 p 6 yvv ov  ixaXsixo, h. e. quod tum  temporis androgynum vocari diximus. De genere neutro relativi pronomiuis vide annotat. 138. Ceterum dicendi,  indicandi, similia verba in huiusmodi enuntiatis sæpissime reticentur ita, ut infinitivi, qui ex  iisdem penderent, id tempus assumant, quo tempore dicendi  verba proterenda erant. Exempla huius usus permulta reperiuntur. cfr. Piat. Alcib, I.  106, D, ovxovr xavxa povov  ottiSa, a Ttap’ aXXcov £fia$eG t    V ovtqS l&Evpe£ ; nbi oldSa  dictum est pro eldivai XiysiS.  Ibid. p, 111. E. Ti 8* eI povXtjSdrjfUv Eivat jjt} povov noioi  avSponol Eidiv, aXX* onotoi  vytEivol rj voGc&dsiS, apa \xavol jxv rjfj.lv tfCav (pro i-cptjfisv  av Eivat ) 8i8d(jxaXoi ol itoXXoi; Adde Piat. Crit. 47. D.  cp eI ftrj axoXovSrjdofiEV, 8ia <p$ EpovjJEY ixEtvo xal XajfiijdojJESa, o tg3 Sixaitp fiiXrtov  iyiyvsxo, xcp 81 d8lx(p a7tGoXXvr o, Vide præterea Engelhardtura ad Piat. Lachetem  185. ed. 28., qui ad locum modo laudatum verissime  hæc annotat: Quamvis disertis  verbis hæc sententia nondum  sit dicta, continetur tamen quodammodo in præcedentibus. Postquam enim recta exercendi ratione corpus melius reddi, prava  perdi ostendit, sic pergit Socrates : ovxovv xal xaXXa, co Kpl zooVf ovtgjZ, Iva prf itavxa 8ii Qjfjtv, xal 8 j) xal nEpl rcov  Sixaie&v xal adlxcav x. t. A.,  ubi verbis xal xaXXa TCavxot  omnia complexns iam id sibi  concedi vult Socrates, animam  iniustitia et pravitate perdi;  quare pergere licuit: o tgj jj\v   8ixaicp fieXxiov iyiyvsxo, rc3  ddiHoo anaXXvxo. Eodem  modo, h. e. supplendo dicendi  verbo explicandus versus est Me*  leagri in epigr. XII, 5« T* 1»  6, ed. Iacobsii. yvovzca. odæ di zcbv yvvcax&v yvvccixog Z(irj(id sidiv,  ov 7tdvv avzai zolg avdQadc zov vovv itQogiyovdiv,  dXXa pdXAov itpbg zag yvvalxag zErpappivca tldi, xai    ?/ taxet xovvop’ %x £t tavxov  povov, ipya 81 xpedd cov,   ubi Ixet positum est pro ixetv  XeyeiS* Malimi tamen ix 01 legere, quod positum esset pro. ?/  taxet tpairjS.   xai bdai av yvvaixeS  yiyvovtai. Av plerumque ita ponitur, ut eadem alicuius actionis reive conditio indicetur, quæ in prægressis reperitur» Hinc fit, ut av posito  sæpissime verba omittantur, quibus conditio illa exprimatur. Expletior oratio hæc foret: xai  odai yvvaixeS tov xoivov xpijpa eldiv % 6 8tj tote avdpoyvrov ixacXetto, tpiXavSpol t* eidi xai al noXXoil xgjv jioixsv tpicbv ix tovtov tov ytvovS  yeyovadiv. Sed nemo non videt, e nimia verbositate hæc  verba laborare ; quapropter av  vocula adhibita, qua ea, quæ in  præcedentibus continentur, suppiendaque esse siguificantur, nostro loco omissa sunt. Et quoniam  præcedit ix tovtov tov yivovS  yeyovadiv, haud scio, an non  insiticia verba sint ix tovtov  tov yevovS yiyvovtai ; quibus  omissis neque sententiæ vigor  minuitur et comtior fit elegantiorque oratio. Sed nihil mutaudum contra codicum auctoritatem, qui ad unum omues verba  illa exhibent, EaMem etiam Ficini conversio probat: Rursus  quæ cunque mulieres virorum cupidæ moechæque sunt, hac stirpe  nascuntur,   ov navv ciXXd paX  Xov. Dictam supra est de ov  navv vocularum significatu io annotat. 49* Recte ibi contra  Engelhardtum monuisse nobis videmur, ov navv non esse plane non, sed non magnopere, non sane. Exemplorum, quæ illic laudavimus, nullum esse puto, quod probandæ  huic sententiæ magis inserviat,  quam nostrum locum. Addito  nimirum paXXov comparativo  statim intelligitur, Aristophanem  dubitanter loqui, atque illarum  mulierum erga viros amorem non  prorsus negare.  xai al htaip idtptai.  Timæus 123. Itaipidtpiai'  al xaXovpevai xpifiadeS, ubi  Bnhnkenius : tales crissantes, in™it, mulieres, quæ aliis nominibus Lesbiades, tribades, frictrices et subagitatrices vocantur,  in telligi t Clemens Alex. Puedag,  II, 264. yvvaixeS avSpi%ovteS napd. <pvdiv. Stallb, Tetigit nostrum locum Wachsmuthius in libro: Hellenische Alterthumskunde T, II. Abth. H,  48 et 49,   bdoi 8h dflpevoS tpijpa. Ut concinnitati singularum partiam orationis cousoleret,  Bastius scribendum coniecit odoi   afifreveS afifævoS tpijpa el dtv. Recte fortasse, neque audacior hæc coniectura censenda  est. Factam est enim scribarum incuria haud raro, ut, ubi  scriptor duo verba iuxta posuit,  quæ inter se aut plane non differrent aut non multum, alterum at iTaigldTQiai Ix tovtov tov ytvovg yiyvovrca. oGoc  iis k$qsvos tfirjiia d<St, rcc a§§iva SuoxovGi, xal Tiag  fihv av accidis u<Hv, are Tcicu%ca orna tov aggivog. chartæ mandarent, alteram omitterent. Hoc modo depravatas est  v* c. locus pulcherrimus Platonis,  Crit. p.45 A et B.; verba hæc sunt:  2. apri 81 Tjxet S 7 ) TtakcLi; Kp.  iniExxooS itdXai. 2. sita 7tdo?  ovx evBrvS iitjjyeipaS pe, aXXd  diyy itcrpaxdSjjtiou ; Kp. ov,pd  tov di\ <0 2ojxpattS i ov8*  dv avToS ?/3eAov iv to~  davrp te ay pv it vi at xal  Xi >7ty elvai • aXXa xal  dov naXai $av pa^Go al.dSavopevoS, co? t/SegoS  xa$ £V 6 EiS . Faoit Stallbaumius in annot. ad h. 1, ed. p»  102. Critonem loquentem : Ne  ipse quidem vellem in  tanta insomnia tantoque  moerore versari, in' quo  revera sum, tibi autem, *  cui tam gravis imminet  calamitas, hæc tua quies  non videbatur turbanda  esse. Cur Socratem e somno  non excitaverit Crito, caussam  justissimam habes * placidissima  quies non videbatur turbanda esse. Cur tacide consederit (diyjf 7tapaxaSt/dat), ei quæstioni quid  respondeat in Critonis responso,  frustra quæras. Tantum enim  abest, ut verba; ne ipse quidem vellem in tanta insomnia tantoque moerore versari aliquo modo cum  Socratis quæstione illa conciliari  possint, silentiumque excusent,  ut potius ipsa inepti quid habeant atque excusatione indigeant*  Verba Critonis depravata sunt*  atqne eo modo, quo Bastius nostrum Symposii locum emendare studuit, corrigenda. Satis notum  est, summam animi anxietatem  eam esse, quæ silentium non  patiatur. Quid multis? Scripsit  Plato: ov pd tov di*, oi*S* av  avTvft avav8o? iSeXor x. t. X.  Hæc verba scribarum incuria  in hunc modum depravata sunt:  Ov8 9 dv avroS avavToS, ut scripserunt Symp. 174. D. itpo  o8ov pro t tpo o rov ; post alii,  cum dv avroS verba male repetita esse putarent, pro dv av ToS avavroS scripserunt dr av toS, Sensus est totius loci ; Socr.  Warum wecktest du dann (quæ  vox quomodo cum d e n n cognata sit, dixi.) mich nicht  sogleich auf, soudern setztest  dich schweigend ' neben lier?  Krit. Ceim Zeus, o Socrates,  ich selbst vermochte es  bei so grosser Unruhe and  Traner nicht uber mich  2 u bringen (vide, quæ de  iSeXsiV verbi potestate dicta  sunt ia annot. 44.) ganzlich lauti os zu sein; und  doch bewundere ich dich schon  lange, indem ich bemerke, wie  sanft du schlafst. Emendatione  nostra quantum gratiarum Critonis responso accedat, prudentiores persentiscent. .1   xal TiajS plv dv itat 8 e? G)di. Memorabilis hic locas, quo relativa potestate tegjS  positum est. Astius præter nostrum locum cum nullum in Platonicis scriptis reperisset, qui  eadem potestate exhiberet tIgoS  vocem usurpatam, egoS scribeudum coniecit. Tego? in textu tpilovOi xovg av$QKg xal %aiQovGi dvyxcttcixtlfiivoi  192 xal avpKtxltyulvot roig dvdQccGt • xal d6iv ovroi (itXttOrot tau nalScov xal [itigaxCcov, uve dvdQuozaroL  ovrtg tpvOU’ tpaol 6 'e dy rivtg ainovg dvaiOyvvrovg  Eivai, . ipEvdouEvoi ' oi5 yccQ vit dvatOyvvxlag zovro  dgwOtv, dXX’ vito &<x$Qovg xal dvdQtiag xal ccQQEvaposuit prudentissime Stallbaumius, cuius silentium aliter, atque Riickcrtum fecisse video, ego  interpretor. Ipsum Riickcrtum  audit Tacet, inquit, de h. I.  Stallbaumius, sed mallem dixisset, si quid haberet, quo defenderet T iooS relative usurpatum. Si repcritur in veterum libris,  quod contra consuetum dicendi  usum est, codd. autem auctoritute probatur, a mutando abstinendum notauduque est, si eo opus  •it, novitas rei. Nostro loco  T tcoS non idem atque MgoS esse,  quem lateat? sed quo id defendat, quis habeat?   cpiXovtil to v 5 d v 8 p a S  x ots avS patii v . $iXttv  verbum feminis amasiisque plerumque convenire supra annotatum est p* 69. Ceterum præcedente XOvS dvSpaS in sequentibus scriptum exspectaveris fortasse pro xoiS avdpatii pronomen avroif, quod cur non posuerit Aristophanes, caussa in  prompta est. Solent enim interdum veteres præcedente aliquo  nomine non pronomen exhibere,  sed ipsum illud nomen repetere,  nt id significantius emineret lectorumque animis maiore cum  gravitate insinuaretur. Igitur nostro loco pueri, quatenus segmenta sunt integrorum VIRORUM, VIROS AMARE dicuntur, atque cum VIRIS lubentissime congredi, ut io universum significetur, PUEROS illos non nisi VIRORUM societate delectari. In sequentibus  pro xai tltiiv ovroi fUXtitiroi  scribendum coniioio na i tltiiv  ovroi oi (iiXntiroi. Articulus finali syllaba ovroi verbi absorptus  est, ut factum est haud raro. Unum  depravationis huius exemplum ut  laudem, in plerisque codd, male  exhibetur 179. B. ov ftovov  ori avSptX, aXXd xal yvvaixtS. Alio loco de superlativo vel cum articnlo vel sine  eo exhibendo dicemus, quam  rem nemo Grammaticus, quautum scimus, adhuc satis accurate  tetigit.  ars avSptiotar oS ovXtS (pvtitl. Alludit Aristophanes lioc loco ad avSptioX  nominis ambiguitatem. Significat enim et fortem ct eum, qui cum VIRIS aliquid habet coniunctiouis, similitudinis, commercii. Neque dubium est, quin ARISTOFANE illam nominis significationem ex hac derivatam esse  censuerit. Verba couvertenda  sunt: Et sunt hi quidem OPTIMI PUERORUM ET IUVENUM, quo AD MASCULO SEXU DELECTANTUR MAXIME ideoque natura fortissimi sunt*   tpatil St} tivsS x. x. A,  Eandem rem Pausanias tetigit  182. A. his verbis: ovroi ydp  tltiiv ol xal to ovtidoS ntitoirjxottS, cafr e xivaS roXpav Xtytiv, o)S* altixpov x a P^ etiSai  ipatitouS, Ceterum etiam hoc  xi 'as to fifiotov cnrroig acsxa^o/iivoi. (liyct di te x/iiigiov  xal ydg xckEa&svxsg fiovot ccxopatvovGiv clg xu itohxtxd avdgs g oi xoiovzoi' enstdav de avdgca&aiGi,  mudegaOxovOi xal itgog ydgovg xal itutdoitouag ov B  itgogi%ov6t rdv vovv cpvtiu, dk).d vnb xov vu { uov dvayxu^ovxui ' ulk’ tgagxsi avxotg ft£t’ dkkrjkav xaxagijv    loco Riickerti sententia de Græ-corom saper PÆDERASTIA iudicio,  quam supra exposuimus iu annotat satis reprobatur.  TiveS enim h. 1., ut illic x iva$,  quamquam de populi quodam rumore accipiendum est, tamen non  omnium Græcorum constans  de PÆDERASTIA indicium exprimit 3 d fi fi ovS xal dvSpstaG  xal dfifiEvaitiaS» Opponuntur hæc tria nomina præcedenti avat 6 xvrtiaS nomini oratorie» ut indicetur» quantum numero superent præcedens nomen hæc tria nomina tantum  etiam ei prævalere significatus  potestate. Tantum enim abest ut pudore illi PVERI  careant» ut potius VIRILI sua indole ducti AD VIROS se convertant. Ceterum illa nomina haud multum inter se  differunt siguificatu. 'AfifiercDitia enim VIRILEM INDOLEM significat non minus quam dv 8 peia t cuius indicium est Sctfifiu$ h. e. fiducia audacia; animi  fortitudo Laudat Fischerus Etym. M., in quo d fi fiev coniaS notio sic explicatur: afifievcDitds   ix x ov ufifiijv dfifi&voS xal r ov  d)if> oonoS, o tiijpaivti rd itpoSco7 ior, dfifisvcojtds 6 afifievoS jtpoScoitov 8 x ojy > xaxd dvVExSoxi / y .  yyovv o dvdpelo S xal idxvpdf  xal dvvdpevoS it poS cx$pdv dvTvrax$fiyai. idxi xaxd 6vvexSoxy v ano pipovs rd oXov.  xal yap xe\e&%evxeS —avS pES ol xotovtoi, Picinus verba convertit: Iluius evidens argumentum est, quod cum adoleverint, soli ad civilem  administrat ionem conversi, viri  præstantes evadunt. Nou rectius Schleiermacherus in conversione: dass wenn sie voll kommen ausgebildet sind, solclie  Manner vorziiglich fur die Angelegenheiten des Staats gedeihen. Unice vera Orellii explicatio verborum est in Scbulthessii  convers. 92. : Deutlich eihellet dies daraus » dass solchc allein » wenn sie heran wacbseu»  in den Angelegenheiten des Staates sich ais Mauner beweiscn.  Eodem modo verba intelligenda  esse docuit Rtickertus ad h. 1.   vito xov vdpov av ay xagortai * Apud Stohacum  Serm. 65. 4 10. legitur: *Znapriatav rd/ioS rdxxEi ZypiaZ,  ryv ptv npcdxyv dyaptov xfiv  SevXEpav uiptyaplov xyv rpixyv 8 \xaxoyapiov. Utrum apud  Athenienses ayapiov lex exstiterit, necne, in incerto est* Vide  Wuch&muthii librum: Hellenische  Altcrthumskunde T. II. Abth. I*  §. 98. 266., Meier u. Schom.  Att. Proc. £87. Cuvendum est  autem, ne quis forte nostro ioco probari ceuseat, legem dya piov Athenis latam fuisse. Nam  vdfioS ambigua significatione apud  Platonem adhiberi solet, ut et  legem, et morem receptum» ccyafiotg. stuvTug fitv ovv 6 toiovtog 3tai$SQcc6r>']g re  xcd <pt2cga<STt)g yiyvtrat, au r 6 igvyytvtg aO}ttt^6[icvog.  orctv fitv ovv xai avrtp Ixdvcct Ivtv%iq tu ccvtov y/ilttu  xcd 6 naLSegaOtrig xal cckkog xag, rore xcd 9av(ia0td  C lx7tfo'iTTOvrcu cpckict re xcd olxuoTrytc xcd Hquti, ovx  i&D.ovttg, ug Enog tbteiv, %UQi&6&ac aAAjjAov ovSb  consuetudinem, exemplum  significet. Vide annotat, 100.   nai8epa6xr}S xe xal <piXepadxi/S. Non de pueris hic  sermo est, sed de viris, qui integri viri segræuta sunt. Merito igitur roirere it ai8 £ patiit/ S  verbi cum cpiXtpatiTtjS coniuuctionem. Interpretes verba convertunt: Knabenliebhaber und   LiebhabertVeund, ut alterum verbum ad viros, alterum ad amasios pertineat» Sed fac, hanc ARISTOFANE mentem fuisse, quæritur, cur ordinem verborum inverterit, adraiseritque vdxepov  itpuxepov, quod rectissime etiam  a Riickerto not.itur. Sed quam  hic verborum illorum explicationem exhibuit, eam fateor mihi  neutiquam probari. Eam, inquit,  rationem inii, ut tpiXepaOxj/v  dictum hoc loco putarem amicorum amatorem ad analogiam naiSt patir/fS, quasi non a  cplXeco, sed a (piXoS petita esset  pars prior nominis. Jam idem  est, ac si dicat it a i 8 cov X £  xal cpiXoov i padxi/v. Sensus hic est: Ex hoc genere qui   est, js semper AMATOR est, sive  PUERI sunt, quos AMAT, sire AMICI Quos enim PUEROS AMAVIT, eosdem amicos habet, postquam adulti sunt, ita ut horum etiam AMATOR magis, quam AMICUS sit, Displicet hæc explicatio duabus de caussis. PUERI enim,  qui AMANTVR, non minus AMASII sunt quam AMICI AMATORVM. Deinde non dicitur Græce cplXoov  ipadxqS sed posito ipadxijS nomine itaideS s. itaiSixa adiungautor necesse est, coutra cpiXcov ubi ponitur, non ipadxrfv sed  qiiXov adiungi usus loquendi flagitat. Possis itai8epa6x?}s xe  xal qnXepa6tr}s: ita explicare, ut VIRVM inlelligi censeas, qui neque alios vituperet AMATORES puerorum, et ipse pueros amet. Dubito tamen, num hæc significatio cum tptXepadxtj S verbo satis conveniat. Supra annotavimus p»   cpiXeiv adhiberi haud raro,  ubi de actione sermo sit, cui  vis quædam, qua necessario  fiant, inesse indicetur. Eadem  significatio interdum in iis nominibus obtinere videtur, quæ cum  cpiXeiv verbo composita sunt.  Sic in Alcib. I. 122. C nod  dubium est, quin de indole Lacedæmoniorum jfrmo sit, qua  ad labores suscipiendos, ad æmulationem summam et ad honores consequendos ferantur. Verba sunt: ei 8* av iSeXt/tieiS elS  (ScjippodvvTjv xe xa\xo6piu>ri]ict  aitofiXeifiai  xal (piXonoriav  xal (piXoveixiav xal tpiXoxipiaS  xaS AaxeSaipoviaiv x. x. A. Eodem modo verba 189. D. intelligenda sunt: l6xi yap Secor  tpiXavSpGHioxaroS quæ ita de Erote dicuntur, ut deus sua natura perhibeatur homines maxime AMARE. Adde verba. Giuy.qov xquvov. xccl ot SucraiovvTtg fiiz’ dlXylav Sm  .fiiov ovzol tlOiv, ot ovS’ av %%oitv dmiv, o zi (3owXovzai 6<pl<5i 7 ta</ ccV.t) Xav ylyvt6&ai. ovdh yctQ av  So^hb tovz’ ilvai r/ zav utpQO&iolav tivvovoia, tog  ciga tovtov iviy.a. ezegog iztQca %aigu ‘gvvcov ovz ag  ini fuyaXzjg 6mvdijg' «AA’ SXXo zi flovAofitvi] tua  C. (piXoyvvaixe?, 191. E.  qxiXavdpoi, quæ de naturali quodam instinctu dicta esse, etiam e  verbis paullo infra positis colligitur: aXXa paXXov npos raS  yvvaixat t et p a ppkv a i eltflvy quibus verbis qnXoyvvaixeS  nomen manifesto explicatur. Ad  nostrum locum ut revertar, <pzÆpadr/jS idem est, atque ipadn}S  tpvdet, quo nomine supra utitur ARISTOFANE B. itat depadtovdi xal itpoS yctpovS  xal 7tai8o7ZoitaS ov tc poSexovdt  tov vovv cpvdti Igitur ARISTOFANE mens hæc est: Omnino igitur talis puerorum AMATOR est atque naturali quodam insctinctu, quippe integri VIRI segmentum, ad pueros AMANDOS fertur. xal aXXoS it ai. Valet,  quod hic do solis iis dicit, qui  ex integro VIRO dissecti suut, de  ceteris quoque, mulierum et androgynorum segmentis } de quibus quum nolit copiosius dicere,  solis hisce verbis additis ad hos  quoque id pertinere significat,  Riickert .  tpiXia te xal olxeiotiftt  xal i p coti. Exspectabas ordinem nominum inversum, quoniam priori loco positus est itat depadrr/i, ad quem Ipcoi nomen referendum est. Vide annotat. Sed minus veteres in  huiusmodi rebus accurati fuisse  videntur. Ceterum olxeiotqS Ad androgynum referri possit, ad integram feminam cpiXia. Sed dubito, num id recte fint. Tria  potius nomina ARISTOFANE adhibuit amoris, ut esset, quod cum  præcedentibus verbis Sav/iadta  ixTcXrjttovtai conciliaretur, atque  recuperatæ integritatis gaudio responderet,   xal ol SiateXovvr ei  ovtoi e id iv, oi x.t.X. Picinus verba convertit : jitque hi  sunt, qui per omnem vitam amare pergunt: neque quid potissimum a se vicissim expetant, exprimere possunt. In conversione Schleiermacheri exstat: und die ilir gunzes Leben lang mit einauder verbunden bleiben, diese  sind es, welche auch nicht einmal zu sagen wiissten, was sie  von einander wollen. Non aliter  Schulthessius verba convertit»  Sed admodum languent j si quid  video, probata hac verborum explicatione ovtol eldiVy oX verba, Aristophanes hoc potius dicturus  erat: Mirum esse in AMORE hoc, quod AMANTES, cum  veliut per totam vitam  conioncti esse, i id em huius voluntatis ne caussam  quidem habeant satis gravem, quippe nescientes,  quid alter ab altero sibi  fieri velit. Est igitur, quod  fugisse VV. DD. miror, diateX ovvtei non præsentis, sed futuri temporis participium. D ztQov y 4>v%r] StjXri idziv, o oi3 Svvarcci tlnuv, aJUa  f lavztvtzai o fiovkezai, xa i ulvizztzcu. xca tl avtoig  iv zm avrcj xcetdcxtifuvoie imazag 6 ”H<pui<Stos, lyav  zd OQyavcc, Iqolzo ' „TL £o&’ o (SovkiQ&E, o av&gcomoi, vfilv na(i’ dkb'jXwv y« >la&cu; n xal tl anoqovv gJ ? a pa rov rov Uvexa. Tovtov pronomen generis neutrius ad præcedentia verba tg3k  d<ppo8i<jlcov 6vvov6iot referendum est. Soiet autem neutrum  genus pronominis relativi et demonstrativi jexhiberi, si præcedit v  tota enuntiatio, ad quam pronomen pertinet, vel si præcedens  nomen e pluribus verbis compositum est, velut nostro loco rj  tgjv cteppo8i6icov 6wov6ict. LATINI eodem modo neutro genere  pronominis interdum utuntur; sæpius aliquod nomen latissimi significatus pronomini addunt: quæ res* Adde Piat,  de rep, I. 329. C. it&S, £q>n,  <J ^otpoxXeiS, fyetS’ itp&S za(ppodloia xai oS, JEiv<pTjfi£t y  to avSpvne' dtipavaizazac  pivzoi avzo diticpvyov x . r. A.,  ad quem locum rectissime Stallbaumius monet, pronomine singularis numeri etiam contemtum  rerum Venerearum exprimi, ut gd£  dpec tovtov Zvaxa convertendum  sit: dass dieser Armseligkeit halber cet. In sequentibus ovzcoS,  latioris significatus verbum accuratiori deliuitioni, uti solet, præmittitur. cfr. 192. E. ixal av  iv AiSov. Adde Alcib. I. 105.  c. 4. dzt ocvtov 6e 8el 8vva6zevtiv iv zf/ Evpojxy. Vide  anuot. 43- Censet Riickertus  ad li, 1. ovrooS ix\ payaXijS'  <Sxov8fj$ pro l<p’ ovtcj paydXrjS  tfxovdi/S positum esse. Eam metathesin verborum Græci admit ty * tuntin verbis xaw, xoXXv, aliis;  num in ovzcoS verbo admiserint, vehementer dubito.   o o v dvvazai sixelv  x. T. X . Vis amoris hæc est, ut  amantes impellat ad aliquid, quod  quid sit, ipsi f qui amaut, prorsus ignorant. Quod autem petvravec 1$ai atque alvizzefBai dicuntur, hoc est, diviuare atque  cæco quodam animi præsagio  sentire id, quod sibi fieri velint,  idem Margarethæ verbis notissimis in Faustio Goethii pulcherrime expressum est.   ixidz as o "Hpatdz o f,  rdopyavax.x.X. Si  germina duo salicis aliusve arboris, aut fructus 4uo mali, piri,  pruni, filo adhibito ita colligantur, ut alterius latus cum alterius lateri .firmissime connexum  sit, fieri solet haud raro, ut e  duobus germinibus fructibusve  prodeat unum. Hæc res, nostris temporibus PUERIS satis nota, non dubium est, quin et Græcis innotuerit. Ad eandem ARISTOFANE fortasse allusit. Iam iutelliges, za opyava verbis cuius  generis instrumenta significantur. Vincula sunt et compages,  quibus adhibitis duo homines ita  colligantur, ut germinum frnctuumve instar firmissime connexi alter ab altero discedere  nequeat atque duo in unum concrescant. Minus apte Riickertus  ad h. 1. Semper mihi, inquit, visus est Elato his, qu-ac de Fui - rag ccvrovg staXiv Zqoito' -J-Aqu ys tovSs Ixi&vpuxe, Iv tc 5 avuS ytviG&ca ou (icchti tu txXXyXoig, wgxs  xal vvxra xal rjutQav fii) rxxofainMS&ai alhjkav ; sl  yccQ tovtov ixt&vfieiTE, tQiXa vaag Ovvrjj^ai. xal E  <Svpcpv6ttt, tlg xo avxo, ugxs 6v bvtag sva ysyovivav,   £ cano dicentem facit Aristophanem, Homericam fabulam respicere de Martis ac Veneris amoribus, Odyss . VIII, 266. seqq.  maxime propter Mercurii verba }  quibus ille, etiam si ter tantis vinculis constringi debeat,  omnesque deos deasque spectatores haberi, tamen se Veneris  fructum vel hoc pretio emturum fore profitetur .   apa y e xovSs irtiSvpstx e. *Apa peponi solet, quando  is, qui interrogat, veram esse opinatur, quam rem sciscitatur, cfr.  Piat. Polit. 1, 328. A. xal o  USeipavToS, Apa ye, rj 8 oS,  ov 8 9 Xdxs, ori XapitaS idxai  rtpoS kdnkpav acp 9 Initoov xjj  5c<y; Nescire revera Socratem  ceterosquo Adimantus suspicatur  r ij£ Xapzd 8 o? celebrationem,  quod abitum parantes conspiciebat. Adde Piat. Crit. 44. E. apa  ye pr/ ipov npop-q^et xal rcbv  dXXcoY ijCiX 7 j 8 eia)Y ; ubi supplendum est: aliam certe recusationis caussam non reperio*  Alcib. II. 138. A. apa. ye  xpoS rov Seov 7 tpo<rev£ 6 pevof  Tcopevei ; ubi verba quædam  omissa sunt, ad quæ yk particula referenda est : Coronatum te  certe conspicio sacrificantium ritu. Nostro loco Vulcanus cum  animadvertisset, SxepoY hxkpqo  Xaipeiv B,vv 6 vxa ini peydXTjS  ditov 8 ijS, yk particula usus lianc  cogitationem interrogationi admiscet; Videmini certe velle al  ter alteri se artissime adiungere. '   dvvr rjZat xal dvptpvdai, 'ZwxrpiEiv verbo Plato  supra usus est 183* E. o 8h  rov rjSovS xPV^ t0 ^ ovroS ipa dtrjs Sia fiiov pkvei axe povl pqu dvvxaxeis. Proprium est do  fabri ferrarii arte, qui metalla  colliquefacit, ut ca artissime  couiungat. Vide Ruhukenii an—  not. ad Tim. L. V. Pl. 139«  Pro dvptpvdai codd. non pauci  6vp<pv6ijdai exhibent, quorum  in numero sunt Bodleianus, Vaticani duo, alii. Hinc non mireris, dvptpvdrjdai a Reyndersio  atque Riickerto in ordinem verborum receptum esse, præsertim  cum fabri ferrarii opificio verbum apprime conveniat. Nobis  cur unice probetur, quod Bekkerus et Slallbauraius dederunt,  dvp<pv(ftxi, ex annotatione imdxaS 6 r 'H(pai6toS f Ix&v ta opyava verbis subiecta patebit. Sio  in Piat. Epist. VI. 323. C. legitur: oipott yap 8ixxi xe xal  al8oi xovS itap 9 fjpdoY ivxev$ev iXSovxaS XoyovS, el pr\ xt  r 6 XvSlv pkya xvxoi yev operor, inqoSr/S xjsxivosovv pdXXM  dv dvptpv 6ai xal dvP&tf6 at TtaXiv elS njv itpotitidp^  Xovdav tpiXotrjxd xe xal xotYGQviaY. Ad nostrum locum LIZIO videtur respicere De rep*  II, 4.; xaSanep iv toiS ipoorixoiS Idpev XkyoYta roV *Apidxoqxivrjv, ooStuv ipwvxGOv 8id  12  xal eco$ t av ZijtSy wg evoe ovtet, xoivtj dfitpmsQovg  £rjv, xal httidav dno^avrjtB, IxeZ av iv "Aiiov dvtl  dvslv tvet tlvai XOtvfj TE&VEWTE. cUA’ OQatE, M TOV tov eqccze xal e^ccqxel vpiv, av rovtov TvyrpiE ravta  dxcvOag ttifiEv, on ovd’ av tlg i&Qvq&Eit], ovd’ &XXo,tt 1 6 (SepuSpee (piXtiv i7Ci$vpx>vrrcor 6vptpvvai xal yeveOBat  ix 5t;o ovtg>v dpcpoxepovS ira,   cjS ira arra. Valgo pro  ovxa igitur brraS, qoæ lectio  non nisi tribas Belkeri libris  confirmatur. Non dubium est,  quin brraS in textum irrepserit  scribarum errore, quj, qum paullo  supra legerint &Sxe 8v * ortas,  etiam hoc loco pluralem numerum admiseruut. Quamquam autem non falsum est c bs ira urraCy tamen ipsa oppositionis ratio, quæ inter o oSxe 8v uvxaS  ct cdS ira orta manifesta reperitur, singularem numerum exigere videtur.   ixei av iv Aidov era  elrai. De verbis ixei iv  Aidov supra dictum est 43*  " Era elrai e præcedente <3ffre  particula pendet, quæ non opus  est, ut hoc loco repetatur. Quæritur autem, qui possit "HcpcatiToS  ix&v X( * opyara corpora AMANTIVM AMANTE AMATO ita coninngerc atque colligare, ut et in Orco manes codiuncti maneant. Explicanda hæc  res est e veterum de animorum  post mortem conditione* Man^s  enim quasi umbræ erant ad similitudinem hominum mortuorum accuratissime conformatæ, qua propter apud Homerum haud raro fipoTOJV efScoXa vocantur,  cfr. Odyss. 11. 475. Adde II.  23. 65.   yXSe 8' in\ ipvxp TlaxpoxXrjoS  SeiXoio    itarx* avxcj, piyeSbs te xal  bpuara xaX* elxvta -v  xal tpannjr, xal xola nepi xpot  ei pax a e6xo.   Ex veterum igitur opinione qui  in vita breviorem alterum pedem liubebat, etiam in Orco solebat claudicare, monocolos non  nisi unius oculi lumine gaudere.  Sequitur inde, qui in vita ita  colligati fuerint u Vulcano, ut  in unum corpus concreverint, eosdem etiam in Orco coniunctissimos esse. Pro arxl Svoir /  quæ lectio vulgata est, arxl  Sveir edidimus cum Bekkero et  StallFaumio, Bodleiani codicis auctoritatem secuti. Jvoir præter Riickertum etiam Matth. verum habet in Gramm, f. 138.  262. Annotat tamen ille ad  nostrum locum: minime, inquit,  dubium nobis est, quin a Platone usurpata fuerit hæc forma ( 'Sveir ), cuius sat multa vestigia in codd . reliqua .   el tovtov i pax e. Ilæc  brevius dicta sunt; expletior oratio audiret: orAA* opaxe, et tov to idxir, ov ipdte .. Sequentibus verbis tavxa axovCaS Io per  dxi ovS * av eis x. r. X. apodosis efficitur ad verba 192. E.  init, xal ei ecvToiS ir tqH av toj xaxaxeipiroiS exi6tds x. r.  A. Annotant autem interpretes,  Aristophanem avTolS pronominis  in protasi positi non amplius memorem, simularem numerum ia  uv cpavett) povXiftsvos, &XX’ axt%vag olo it’ ccv axtjxo Lvtxi  tovto, S icaXai ccqu 6vvtX\nltv xal Ovvzaxtl $ zu   iQMjjLtVtp IX dvELV EIS yEVtO&al. Tovro yaQ ttfr i zo alziov, ozi r] &Q%aia cpvOi g  f/iuov i]v Kvzrj xal yixtv oXou tov oXov ovv ztj lici  apodosi posuisse, atque eum proximo ov8 av efc accommodasse.  - ov8* av eIs. Ov8h sis ita  differt ab av8ets, ut hoc nullum significet, illud, quoniam  interposita av vocula vis negationis augetor incredibiliter, neminem denotet ne uno quidem excepto. Unum exemplum huius usus ut laudem, Piat. Hiæd.  100. C. cpaivExai ydp pot,  eX tL Itiriv aXXo xaXov nXrjv  aveo x 6 xaXov, ov8e 8* ev  dXXo xaXov elvai rj 8 l6xi  JdETEXtl ZxeLvOV TOV TioXoV.  l J iura exempla Stallbanmius congessit in aonot. ad Piat, de  rep. I. 353. D.   «AA* 'Atexv&S   verbum apud Platonem sæpissime  reperitur, ibique vario modo explicandum est. Primaria verbi  significatio est, ut etymologia docet, anXadrcji?, aSoXcoS, a qua  reliquæ verbi significationes facili negotio derivantnr. Nara  quæ sine artificio dicuntur aguuturve, ea clare a per te que,  certissime, ad<paXco£ 9 lucidissime, tpavspmS, simplicissime, anXcoS j sum -n  matim, naScinat, pronuntiantur. Nosftro loco possis etiam  de tempore voculam dictam intelligere, ut conversio audiat verborum : und ieder wird so gleich, oh ne Weiteres das  gehort zu habeu vermeinen, woruach cben er lange schon strebte. Scboliasta ad Eutyphronem    habet apud Bekkerum, Comment,  critt. in Platonem T: II 325.  atEx y d>S‘ xavreXcoS' ? axXcoj tj  xaStarraZ, IfavpCDS, rj teXIgdS.  ol 81 iv l6(p xgj ovxi, xal aXrj$eiqc* ol 81 SrfXovv xo itapa xav xal xaSoXov, xax * aXtj Ssiav.   oloi x* av axi} xokv cti +  Ad ofozr’ av ex præcedento  ovdfc eU intellige Zxa6xoS. De  rep, II. 366. D. xojv ye «AXcov ov8e\s Ixcov 8ixcnoS, aAA*  rxo avavSpiaS  ifriyet xo  aSixEiv, aSwaxcov avxo 8pdv.  Horatii Serm. I. 1, 1,  Qui fit, Mæcenas, ut nemo,  quam sibi sortem  Seu ratio dederit, seu fors obiecerit, illa   Contentus vivat, laudet diversa sequentes  h. e. sed quisque laudet cet.  Stallb . Comparari potest cum  hoc dicendi genere ea verborum  structura, qua haud raro e præcedente verbo negativo affirmativum repetendum est; eam indicatam reperies iu Indicibus,  Ceterum Riickertus censet non  ZxatixoS sed 6 dxovoaS subintelligendum esse.   tovto yap xo alxiov. FICINUS verba convertit: Huius caussa est, quia prisca  hominum natura hæc erat integrique eramus. Eodem modo  Sclileiermacherus : Hie v o n ist  sun dies die Ursache. Neque  12  dvfita xal tficog u "Eqos ovofia. xal xqo tov, SgJtCQ  liya, tv tjfLiv • wvi Swc rrjv adixltxv diaxtofhjfuv  ixb tov &eov, xa&aTtcQ 'AqxccSe $ vito AaxEdcafiovUov.  defuerunt, qui tovtov pro rot>to in verborum ordinem inferrent. Si pro yap legeretur Si  particula, ut in Piat. Apol. Socr.  31. C„ ipsi tovtov scribendum censeremus: yap part. genitivam pronominis non admittit. Referenda autem canssalis  particula est ad præcedens idjuv:  Scimus ne unum quidem  eorum, qui hæc audirent,  ea recusaturos esse in  caussa enim h/ic est, quod  natura nostra primitus  talis erat integrique eramus. Epeo S ovopa. Erotis nomen maiore cum vi hoc loco  pronuntiandum est; igitur, quo validius emineat, articulo caret.  Exempla si quæris nominum sine articulo positorum, vide annotat,  129. Fortasse etiam eadem  de caussa in Piat. Gorg. 448.  E. lectio vulgata vera est, quam  codd. lectioni posthabuerant interpretes. ov yap azExpivdprjv, ori sXrj xaXXidrij. Codd* plerique articulum exhibent 7}  xaXkidTT}. Ceterum hoc loco interrogandi signum in punctum  mutandum censemus, quod ironicæ dictioni convenit apprime. Polus enim hoc dicit; Videlicet non respondebam eam  xa\ XidTJjv esse. Quæ  sequuntur verba, xal Ttpo tov  ev qptv, meram repetitionem sentiæ supra probatæ continent, ut  uemo ea desideraret, si abessent. Hanc repetitionem perspicuitatis  caussa admisSam ne quis ægrius ferat, <2fæp Xiyco verba    addita sunt, de quibus diximus  in annot. 133. ad verba 7/ re  ovv laTpiHt), doSiup Xiyco, icada  x. T. X. '   xa$ ait s p 'Apxa&eS vxo  AaitsSa ipor Igov, Ad quam  rem Aristophanes Arcadum Lacedæmonumque laudato exemplo alluserit, notum est atque ab interpretibus satis indicatum. Laudant Xenoph. Hell. V. 2. 7. ix  81 tovtov xa^xfpV^V J&v to  teixoS, SiajxldSrf 8 "k 7} MavTiveu TEtpaxv • Aristid, Orat. T.  II. 287. ed. Iebb. SiaoxidSTjdav Si ye MamvEiS vno AaXESaipovicov rjSrj rijs eipt/vjjS  opoopodpivrjS, Alios Riickertus  laudat ad h, 1. Adde Wachsmuths HeUeniscbe Alterthnmskunde. : Vor alleu  war Mantinea eiutrachtig und  kriiftig. Aber auch gegen diese  Stadt machte Sparta mit emporeuder Ge wa 1 1 die Sat/ung  des Friedens geltend; sie wurde  Olymp. 98. 3, 386 v. Chr, in  Ortschaften aufgelbst, aus denen  sie vor etwa einem Iahrhundert  entstanden war. Constat autem, eo tempore, quo Mantinea a Lacedæmoniis eversa est, plcrosque  convivas symposii, quod et ipsam  celebratum est Olymp. XCVIII*  4. h. e. . a Chrt n., iam  fuisse morfruos, Anachronismum igitur h. 1. Platonem admisisse interpretes annotant simulque Symposium post Olymp.  XCVIII. 4. conscriptum docent. Comparationem ipsam quod attinet, frustra tertium, quod vo- tpojlo s ovv Iotlv, lav ftij xoOfiioi tj/isr xgdg rovg  deoiig, vTCag (irj xai av&ig xca xe ql ifiev £’z°vzes wsxeq ot Iv tulg etijla tg xctta yQcccprjV    ca»t, comparationis quæsivi. Vellem annotasset aliquis interpretum, quo iure hominum dissectionem cum Mantineæ eversione comparatam putet. Non dubitarem equidem, xc&aitep ApxdSef  vno AaxtSoupovicav insiticia  putare, nisi præcederet dtooxi < iSijfisv verbum, quod aperte ad  hæc verba comparatum est. Prætervidit hoc Cornarias, qui di£6xi6^Tffi£V scribendum coniecit.  Sed nec hoc nos prohibet, quominus certe depravationis aliquid  verbis, inesse censeamus; vide  Excors., ubi fusius de hoc loco  disputabimus.   <poftoS ovv $6xiv, Vulgo  ivetixiv legitur, quod ne Græcum qoidem censuerim in huiusmodi enuntiatione. Sequentibus  verbis xo6f.no ? icpoS xovS SeovS  ad primævum hominum genus  respicitur, quod iu ipsos deos impetum fecit. Ex quo genere quoniam, qui nunc vivunt, homines orti sunt, cavendum est, ne forte  natura ad impietatem ducente illis similes sint, eandemque, quam  illi, corporis dissectionem experiantur»   GjSnep ol iv rctiS 6x?jXcCtS IxXEtVTtGDflk V O l.  Annotat Stallbaumius ad h. 1. :  Locus videtur hoc modo explicandus esse. Veteres -artifices  vasa, signa, alia, ita cælabant,  ut ea ostenderent figuras extra  prominentes, interdum totas, interdum dimidiatas. Et hæ quidem vocabantur itpoSxvica, illæ  vero nepupavij et ixtpavij. v. Salinas, ad Solin. Quum  igitur ixxvjc ovv omnino sit cælare adeoque de figuris utriusque generis dici soleat, perspicuitatis causa additur xaxii ypacpjjv, picturæ s. tabulæ  pictæ modo, quo additamento efficitur, ut cogitandum sit  necessario de xpoSxvicoiSs. crustis.Hanc verborum  xaxu ypaqnjv explicationem  fateor mihi noli placere, neque  omnino video, quomodo clariua  fiat illis verbis additis, de c rastis sermouem esse. Schleiermacherus verba xaxd ypcupffV  plane non expressit: Dass wir  nicht noch cinmal zerspaltet werden und so  herurngehen miissen, wio  die auf den Grabsteineu  ausgeschnittenen,die m i t  ten durch die Nase gespalten sind. Atque fortasse  interpres doctissimus de figuris  cogitavit ab impia incultæ plebeculæ manu violatis. Quis  enim alias unquam de dissectis figurarum naribus in veterum monumentis quicquam audivit ? # Altera explicatio est, qua dicuntur  homines in monumentis non a  facie tota, sed a parte faciei altera efiormati esse atque ideo  dissecti vocari. Si hoc modo  rem animo suo informarunt VV»  DD. : potuisse cuiquam huiusmodi artificia intuenti dissectionis cogitationem in mentem venire, constanter negamus. Quid enim? Rem quamque ut in operibus cælatis, picturis, aliis, ita  in rerum natura ex altera tanIxrervmofilvoi, SunXE7CQi6fiivoi xuru rus &vag, yeyovotss SsitEQ Xlanui. akku rovrav svtxa nuirc’ uvSgu tummodo parto conspicimus, totam uno obtutu non comprehendimus. Nara cuiquam in mentem venit de dimidiatis vel monte, vel domo, vel alia quavis re cogitare? Ut in rerum natura alteram tantummodo rei cuiusvis  partem conspicimus, alteram supplemus meute, ita etiam in artis operibus ex altera parte effictis, quæ uon videmus, mente  supplere solemus. Alia verborum explicatione opus est, atque,  si quid video, litterulæ unios  mutatione. Vulgo legitur xccxaypciupijv, quod primus Ruhnkenius vidit in annot. ad Timæi  L. V. Pl. 175. in xaxa ypa.~  (pyjv mutandum esse. Ortum nobis  illud est ex xocxctjfyatpiiv, scripsit autem Plato xccxa fiatprjv .  Hæc scriptara quam bene conveniat Aristophanis sententiæ,  iam vide. 2x7/\7j est Suida teste  lapis in altum erectas, figura  quadrata, idemque figuris haud  raro exornatns. K Pa(pr\ compages est laterum duorum, angulum efficientium. Iam patere opinor, figuras in statuis quadratis  xaxa fitCL<pvv IxxEXvnwpiva^  non aliter intelligi posse, quam  in ipsa duorum luterum compagine positæ. Eo loco dissectione  figuræ opus erat, ut altera eius  pars iu altero, altera in altero  latere poneretur. Uckermanni,  viri humanissimi industria factum est, ut quadri effigies tabulæ lapideæ incisa apponi posset, qua clarius redderetur lectoribus, quid Aristophaues verbis  xaxa jbcupijv adhibiti* intelligi  voluerit. XQrj taucvtu xagaxtievsa&ai tvatfitlv xegi btovg, iva B  rct itiv ixqwyea(iev, rmv di rt faca/uv, tov 6 "Eqcos qfiiv Habes duornm virorum segmenta duo, quorum alteræ partes  non conspiciuntur quippe positæ in statuæ lateribus, quæ cum  hoc latere cohærent, sed ab hac  parte statuæ non comparent*  Vide autem, quam bene hæc  segmenta conveniant cum verbis  supra lectis 190. D. idv 6 *  Mxi 8 o?tGo(5 iv doEXyctivtiv  ndXtv av x ejxai dixct, gqSx'  i<p hvoS no pevtiovr at  6xi\o vS ddKGoXidZovT eS. Adde dissectarum narium narrationem, quam optime repræsentatam habes jiorum segmentorum effigie; Ne autem de veritate figurarum xaxa fiatpi/v effictarum dubites, ipsi veterum  monumenta sepulcralia vidimus, in quibus huiusmodi dissectiones  admissæ erant. Eas admisisse  videntur artifices ea de caussa,  ut fabulæ, quam figuris describerent, continuitatem, continuo figurarum ordine certius assequerentur. Quod autem artifices  plastici sibi licere arbitrati sunt,  figuras ut dissecarent, idem haud  raro poetæ in versuum finibus  imitati sunt» Nullus enim dubito,  quin verba, quæ et ipsa sunt  figuræ artificiosæ et quasi imagines rerum, in versuum finibus  recte dissecari possint. 8ianen pi6 fiivot xaxd  tds fitvetS. Ne qnem offendat hoc loco 8iaKE7Epi6fxivot  verbum, depromptum est e comparatione sequente dfertep A Idnai,  Tali enim serra dissecari solebant.  Prorsus eodem modo 193. A.  de hominum dissectione dicitur  dtuJxltfStfftfv, quo' loco    CSrjfLEY Cornarium frustra coniccisse supra monuimus. Aitiltott  autem vocem Schol. ad b. 1. explicat : al A eiat xai bctsxpt/i- pivai xai dnvyot A lar, xai ol  diaizEnpuSfdvoi d6xpdyaXoi . ol  te *A5i/vaioi Xitinoi xaXovrrat  Teo £JC Ttjs iv TGJ XGOXTjXctTElY dwEXovS iepidpaS avzovS aito yXovxovS elvat, Stallbaumios  ad li, 1. oi 8ian£npi6fUvot, inquit, aCxpdyaXoi quid sibi velit, inlelligitur e Scholiis Euripideis ad Medeam v, 610.: ol  t imB,EYOVfiEYoi xi6tv, adxpayaA ov xaxocxipvovxES, SaxepoY  jur ocvroi xocxeixov pipoS, $aTEpor 8h TCaXtXipTtOCVOY TOlS  vno&E%apkvoiZ, Iva, si 8ioi naXiv avrovS jj T ovS IxeIyqoy  .irtiZtruvuSai npds dXXtf\ovj> 9  inayofuvoi to fjju6v adxpayaX tov, dvaviolvxo Ttjv Zeviav.  EvflovXoS &ov$oir x i not  idxiv azavxa 8iartEitpi<Sptva  7}pi6EQoS, dypifio jS nep ete xa  CvpfioXa. ovxooS 'EXX d8ioS. Non dubium quidem est, quin  Aristophanes ad hospitalitatis tesseras respexerit, quæ A i(5nai vocabautur, verum, ni fallor, eadem tessera etiam modus dissectionis indicatur. Tali enim non  in medio dissecari solere consentaneum est, sed ab imo angulo - ad alteram versus.   [ cjy o"EpcoS 7 } fity ifyeft oo y, Vulgo legitur oaS pro  tiov, quod in ordiuem verborum  recipiendum esse primus vidit  H. Stephanus. Eum secuti sunt  Bekherus, Stallbaumius, alii. Riikkertus ooS reposuit motus codicum auctoritate, qnortun exiguus  numerus oov exhibeat. Sed no- ijyEfiwv vml aTQttvriyos- « ftijfielg Ivuvrta jtQcmtra'  jtQccttu 6 ’ Ivavtia, ogTis &tolg rpUtu   yaQ yEvofiivoi xcu SiaXXayivtEs zcy &tta igtVQyGo^iEV   ' «• lait dicere Aristophanes, faciendum esse, ut eo modo, quem  Eros indigitet, pristinæ integritatis participes fieri studeamus ;  (alio enim modo eam nemo assequi potest); sed ut eorum compotes fieri studeamus, ad quæ  Eros ducat. Necessario autem  b)V ponendum est etiam ideo,  quod x&v 8i t cum ra pkv satis  explicetur præcedentibus, non  eatis explicatum est atque definitum. Ceterum TjyEjuoov xal  GxpaxyyoS abundanter dictum est  ornatus gratia, quod moneo, ne  quis forte maiorem ipsis vim  tribuat, quam qua Aristophanes  eadem exhibere Voluit,   /iTjSelf ivCLVtlct ItpCLX*  texo). Hæc verba prorsus eadem gravitate dicta sunt atque  verba p, 189. D,; iyoa ovv Tttipadouai vffiv ElSyyydocdSai  xyv dvvapiv avxov y vjæiS 8h  - x eo v a A Xayv 6 1 5 d d xaXo i  %ded$£. Vide anuot.   iZevpy dopkv xe xa\  Ivxev&,6jme% a, Latinis non  licet diversæ etrnetaræ verba  ita coniungere, ut sequentis nominis terminatio tantummodo accommodetur ad unius verbi naturam.  Neque Græce licet, accurate si  rem spectas, huiusmodi structuras verborum adhibere. Nam  nostro loco re xad particularum  ea vis est atque potestas, ut prioris verbi finiti pondus imminuant,  posterioris adaugeant, quasi si  dixisset Aristophanes IB,evp y d oyxeS ivx£vB,6 p.£% a..  Haud raro etiam nominibus, quæ a verbis diversæ structuræ derivantur, conjungendis, re xa\  particulæ solent apponi, v, c.  147. E. icapadxaxyS xe xal  doozyp' In nominibus quidem  harum particularum non constans  usus, ac facile quidem iisdem,  ubi non comparent, caremus, nullum autem apud veteres scriptores locum repereris, ubi verba  diversæ structuræ adiuuctoque  aliquo nomine per simplex noci  coniuncta sint.   XolS y jæx e p oiS avz&Yt  Ingeniosa quidem est, sed minime probauda Bastii coniectura :  xoiS yfiitojioiS avz65r . Exempla non rara sunt, quæ avxoS  pronomen cum possessivo pronomine coniunctum exhibeant.  Idem usus iam apud Homerum  obvaluit, v. c. Odyss.1. v. 7.   avxoov yap dq>£xkpydiv axaCSaXiydiY oAovro*  Alia exempla Motth. congessit in  Gramm. plen. §, 466. Verba nostra convertenda sunt: unsern eigensten Lieblingen.   o XG)V vvy oXiyoi noi OvdiY h. e. quod eorum, qui  nunc vivunt, faciunt pauci. IToieiy interdum, ut Latinorum  facere, non actionem describit,  sed vitæ conditionem, quare  recte Schleiermacherus verba convertit : Was ietzt nur w c  nigen begegnet. Invaluit  hic 7COIEIV verbi usus ideo, quod vitæ conditio talis plerumque esse solet, quales fuerunt actiones præcedentes. ib xal ivttv£6(iB&a rolg xca8t,xo Tg toig ^fwtlpotg avrav, S rav vvv 6Uyoi noiovoi, xt£ (ir/ (ioi vnoi.d(ig ’Eqv^ax og xoficoScov tov koyov, cog IlavGavluv xal jirj pol vitoXa ftp .  Hæc est Bodleiani aliorumque  nonnullorum lectio, quam receperunt Bekkerus Slallbuumius, alii.  Vulgo legitur xal Jiu} / iov vito \ctfiy, quod unice probans Riikkertus : Reposuerunt, inquit, dativum casum recentiores editores omnes, Cuius rei necessitatem ego nullam me confiteor  videre . Est enim hyperbaton  pov ad roV Xoyov referendum,  sicut haud raro Græci pronominis casum obliquum in principio ponunt sententiæ ita t ut 9  regens vocabulum in fine demum  sequatur. Speciosa hac annotatione cave seduci te patiaris. Non  negamus quidem, pronomina aliusque generis verba interpositis quibusdam voculis ab iis verbis sæpissime seiungi, ad quæ proprie pertineant, tenendum autem est,  huiustnodi verborum disiunctionem non admitti a scriptoribus,  nisi ita, ut vi quadam augeatur  vel prbnomen vel aliud quivis  verbum a verbis suis disiunctum.  Igitur nostro loco si scribitur  7 ta\ prj fiov vnoXafty 9 EpvB,ijtaxoS xcopipScov tov Xoy ov,  sententia existit næc; Ac ne  meam suspicetur Eryximachus orationem ridens, me Pausaniam et Agathonern tangere ; sed hoc  neque potuit neque voluit Aristophanes dicere. .Unice verus  dativus casus est, quem ethicum  grammatici vocant; explicatur is  commodissime hac  I Ne mihi accidat 1   ximaclius orationem meam ridens  suspicetur, me Pausanian! atqæ    conversione^  )c, s ut EryAgathonem hic tangere. Exempla dativi ethici Matth. congessit  Gramm. pleu. $. 389. 713.   XG>p.u)Sd)V tov Xoyov. Stullbaumius ad Piat. Apol, Socr.  31. D.: oxi pot Selov r i xal  Saupdvtov yiyvtrctif o hi) xal  iv ry ypoupy iitixcopcodcov Mf\?}ToS dypaxfwtTO, Fischeri annotationem laudat hanc, ed.  61»: ln:iHU>pcjdu.v est ridere,  notare, nt HopooSeiv et 6iaxcoftcaSelv idem valent, quod dux- '  dvp&0r, dUCOTtTElY, X^ £v< x% aiy »  v. Poll> IX. 148. Caussa est,  quia in comoedia vetere vitia  hominum describebantur et homines quasi notabantur. Quid  igitur de Aristophanico Socrate  iudicabis in Nubibus? Num ibi  vitia hominis sanctissimi notantur? Non credo, neque milii satisfacit Fischeriana xcopooSetY  verbi explicatio. KopcpdEtv non  eius solum est, qui vitia notat,  sed etiam, qui res serias in ridiculam partem ' interpretatur. Quo consilio ct modo id Aristophanes in Nubibus fecerit, alio loco explicabimus. Nostro autem  loco, quoniam Eryximachus medicus censorem se fore minitatus  erat orationis 189. B., Aristophanes vereri se simulat,  ne forte ea, quæ hucusque dicta  essent, in ridiculam partem interpretaretur atque in Pausaniam  Agatlionemque orationem directam  explicaret.   Ida $ plv yap apjtBveS. Quod fortasse dicantor bonoram illorum b* e. pri- y.ctl Ayafrava llya ' Xaog ' [ikv, yctg xal ovzot rovzav  Cxvy%uvov6cv ovzeg xal tlalv dficpuzEgoi rrjv cpvSiv ct$$ivtq, Ityu 8e ovv iycoyE xe.&' citavrav xal dvSgiov xal  yvvaixav, uzi ovzag civ fjtiwv zo yevog tvdcdfiov yivoizo,  ii ixztltGaitxiv zov Igaza xal zcov naiScxav zcov auzov  exaOzog xv%oi elg zrjv ag%aiav dxEi&ov cpvGiv. ii 81  iovzo agiGxov, avctyxa tov xal zcov vvv nagovzav zo  rovzov lyyvzdzco dgiGzov ilvai. zovzo 8 ’ iGzl mu8ixcov zvyeiv xazci vovv avza xscpvxoxcov. ov 8t) tov acU zcov &eov vfivovvzig Scxaiag dv vfivoifisv "Egcoza, og ev  te tcp xagdvzt y[idg xteiGza ovlvyGcv elg zo oIxelov stinæ felicitatis integritatisque  participes cssc, id satis spinosum Fortasse alterius figura altero procerior erat, ut ne cogitari  quidem potuisset, alterum alterius partem esse. De altera parte  huius enuntiati xai eldiv d/upuTSfJOL Ti)v cpvfSiv afifieveS vario  modo interpretes iudicarnnt. Bastius pro dppeve G scribendum coniecit dfjpevoG, Orellius ad  Isocr. loco mederi cen»  suit scriptura afifitvoS kvo G,  Stalihaumius ad h. 1. appevtG  idem esse censet atque dfifievoS  bvuS. Videtur appeveG cum  emphasi positum esse, ut supra  192, A. dvdpeG nomen, Moititiein autem utriusque poetæ  notat .Aristophanes, atque ad  porum nomina respicit, ut, cum  Fausaniam et Agathoncm summorum bonorum compotes atque revera viriles dicat,  3 laixSapivovG rcov dyaSav intelligi velit, h. e. homines parum virilitate gaudentes, sed elumbes, nominatos, enervatos. Probatur hæc nostra verborum explicatio  verbis sequeutibus : ei txrekidai/tev tov £ parta. Tetigimus hunc locum in Gemment, de Sympos. Platonis. rcov vvv 7t apo vrcov. Td  vvv napovra sunt, quæ in præsenti nostra conditione fieri possunt, nostraque sunt in potestate. Quum enim illud assequi non  possimus, ut plaue coalescat natura nostra, cum altera nostri parte, sicut omnino in rebus Jiumauis, ita bac quoque iu re optimum illud est habendum, quod  ad idealcm illum, in quo olim  fuimus, statum quam proxime accedat. Riiclcer.t*   naxa vovv avt gj. Iu permultis codicibus pro avrcp legitur avtGJf quæ lectio ab iis reperta est, qui frustra quærerent,  ad quod avr<o referrent. Subtectum cum alias haud raro oroit-titur, tum boc loco omissum facillime feras, quod præcedit : xal  rcov 7caidixoov r gov avrov  2xa6r oG rvx°i A. Ceterum xara vovv avrco it. apprime respondet nostratium; seiuem  Gesclimack entsprechend, 9   eli ro olxeiov &yoov .  Do thyeiv verbi usu absoluto suctymv, xal ilg *<> bttvta etotftag /icylazag ituQtytxai,  Tjuiov nttQixofdvcov XQog 8tov g tvtskfiticcv, xazccdzi/aag  ffflag tlg zt/v doyalav q>vGt,v xal luadfievo g f taxuQwvg  xai evSalfiovag xoiijeau   Cap. XVII. Ovtog, ?yt/, ta ’Egvl!na%E, 6 iftog Xbyog i<su xbqi    Effatos, tMolog »; o Oog,  xaficpdr/dyg avzbv, Tva xal  exaozog (qu, (uxkXov 5e r l  ZaxQa rtjg XolxoI.   pra diximus annot. 22. Quid  significet x 6 obedor, frustra io  Ficiui conversione quæras: dum  in suum igniculum quemque conducit. Recte Schleiermacheras  verba convertit: indem er uns zu  dem verwandten hinfuhrt. Ne  qais autem scribendum censeat  eis Xov olxtiov, quo significentur 7tai8ixd xara rovv izetpv: xota : AMANTgenus neutrum seri- 1  ptores adhibere in sententiis»  quæ in universam proferantur.   l\7ti8aS jieyltiraS TtapiXBtai xax a6xr\ daS  rtoiij 6 ctl. Participium xaxa 0xr^6aS post iXxiSaS 7tapiXtxai ponitor, quia/AjrfdaS’ izap&X& eiusdem fere significatus est  atque dtixvvpi, SrjXoGD, quæ  verba participium adsciscunt.  Vide de hac verborum structura  Mattii. Gramm. plen. 549*  6. 1077. De 7C0iij<Scti aoristi infinitivo vide Heindorfium  nd Piat. Phæd. 48., Stallbaumium ad Piat. Phileb. 204«  Ceterum eodem verbo Aristophanes usus est in couditionali enuntiato xapexexcu, ypcov «rap  wgjciQ ovv ISeifotjv Gov, /ii/  zav Xoixaiv dxov6<o/uv zl  lxdzsQ 0 $ • ’Aya%av yccQ xal E    exo/tivar nt efficacior ev«- derct via conditionis.   ovtoS, ttprj, c v ’Epv£iM a X e i d d/jo s XdyoSx. r.X.  Respicit Aristophanes ad verba  189. C. xal fti/r, <« ’Epv£lfiaxe &XXr) y£ it; £r va>  Xiysiv i) y 6v te xal TlavOaviaS ilntnjv. OvtoS hic  SsixttxiuS positam est. at verba  convertenda sint: Ecce talis  est oratio mea. cfr. Mattii.  Gramm. plen, 471. 12.  875. 'O ifioi autem cnra vi pronuntiandam est. significat enim :  oratio, quam habere debni.   firj xa> fiu>8r/<Sij S uvtdv.  vide annotat, 185- "ClSxep  £8e7/$z/v uov verba spectant ad p, .  189. B. aXXa fu/ fis tpvXazts,  tds iycv ipofjoviiai iccpl xoov.  fieXXdvtwv fyi/ST/iSsd^ai x. t. X,  et 19S. B. xai ftij fioi vitoXcifl’,1 ’Epv£ifiaxoS xcofttaStiv  roV Xoyov, tvS llaviaviav xal  'jiyaScova Xsyu. De verborum  fidXXov 8s significatu vide anuot. 15.  Alia neldoftal 601, l'<pij tpavai rov ’Eqv%1(iccxov'  nui j mq uoi 6 loyo s Jjdl ag 9 '?#'?• xal el fir) gwjj Seiv Zmjxqutu te xal Aya&ave Seivoig ovdi negl ta  egcotixa, na w av icpoftovfiijv, [i/tj anogydadi loyav Sia    xa\ yap poi 6 \6yoS  yj 8 i gdC i fi fi7j,$7j. Spectant hæc  verba ad 189. C. idcoS p&vTOt  dv 8oB>xf yoi, a<p?}da> de. Eryximachus igitur vel ipsa Aristophanis oratione pacatus vel motus  verbis Iva xal tgov Xoindov  thiOvdoDjxEv, nolle se iam promittit iuiuriam sibi illatam  189. C. ulscisci. ’Efifij/$?j scripturam quod attinet, vulgo ififii$7} legitur, quam formam Buttroannns in Gramm. plen. p, 121.  iis scriptoribus tribuendam censet, qui non sint attici. Annotat enim: Aus den Werken alterer Sr.hriftsteller ist diese Form  durch die Autoritiit der Handschrifteu ietzt vielfaltig entfernt.  vide Lob. ad Phryn. 447.  Bekk, ad Æsch. 2. 34, 124.  ISicht selten steht sie aber auch  grade in den bessern Ilaudschriften.   ei pn} %vvy 8 etv Sei  voiS ovdiv . Rariore usu dvveLSevai rivi ri ponitur hic pro  uliquid de aliquo scire»  Isocr. Archidam. . dvveiSozef *A$rjvaioiS IxXiicovdi rrjv  %cdpav vitkp x t}$ ru )v uXX.gov  i\ev$epiaS. Id. Arcopagit. dvvoiSa re r otS xXeltixoiS  avrvv ?padra x a ^P ox) 8iv. Piat.  Phædon, 92. D. lyuid^roiS  Xoyoifv B,vvoi8a ovdiv a\a?,dCiv. Stallb. Alia huius stru-*  cturæ exempla Matth. laudat in  Gramm. plen. 548. 2. 1075.,  quibus adde, quem Riickertus locum laudat Piat. Protag, $48. B. aXX* rftoi SiaÆyedSco rj  ehcerao, ori ovx iStlei 8 1 aXiyedSai, iva r ovraj ptv rocvta  dvveiSdopev,   prj a.7t o p ?/ d co 6 1 . Coniunctivi modi post præteritum positi exemplum habes 174. A.  fio. ravra 8rj ixaXXGoniddfxyv,  fva i'co, ad quæ verba vide  unnot. 16. Nostro loco artificio quodam dicendi et non  timere se significat Eryximachus,  ne non habeant, quippe maxime  erotici, Socrates et Agatho, quod  dicant, et rursus timere propter  ingentem præcedentium sententiarum a convivis prolatarum copiam, ne oratione sua uterque  et philosophus et poeta indigeat,  Possis hæc verba etiam hoc modo interpretari: nitvv av £<po~  fiovprjv (aXX* ov cpofiovpai vvvl f pi) dicoprfOGo6i, ut magis ad  sententiæ efficaciam dicatur scriptor orationem direxisse, quam  ad verborum grammaticam conformationem. Eam explicationem  verba, quæ insequuntur, probare  videntur vvv 8 ’ op&S Safipai,  Sed non dubito equidem, quin  liæc verba etiam cum priori struturæ explicatione conciliari possint.   naXcdS yap avroS yy condar, Schleiermacherus verba convertit : l)u hast eben deine Sache gut bestanden. Schultliessius: da hast deine Rolle gliick licii nusgespielt. Rukkertus jtaXaS riihmlich convertendum censet. Ficiuus in zo itoU.cc xal jtavtodana dQijo&ai' vvv df ofiag ^aggco.  Tov ovv ZaxQurr] tlxuv, Kalag yccQ avtbs TjycovLOctt, a ’EQvi-![itt%s. d 6s ytvoio ov vvv lyco dui, fiallov ds lOtog ov t do ficu, hcudav xal 'Aya&av drtij, iv  conversione exhibet: strenne  et ipse certasti. Aliud quid Socrates xa\ds verbo adhibito videtur exprimere voluisse,  quod quid sit, e præcedentibus  et insequentibus facillime colligitur. In præcedentibus enim  Eryximachus vereri se dixerat  summopere, ne non habeant  Socrates et Agatho, quod proferant, quoniam a plerisque iam  multis modis de Erote dictum esset, non vereri se dixerat, ne non  bene uterque locuturus sit. In  sequentibus Socrates non dubium est, quin verbis ov vvv lyd  elfiiiy ftaXXov 5k IdcjS ov Idojicti x, x. A. ordiuem sedentium  significaverit, quo factum sit, nt  sibi de Erote dicturo nihil, quod  proferret, relictum sit. Sequitur  inde, Socratem Eryximacho non  dixisse: bene enim ipse dixisti. Hinc verba ita disponenda esse censebam : xaXds yap t  (sc. SafifSEi?) avxoS ijydvidai,  G) EpvB,lfiax& h. e. Du kannst  ganz guten Muthes seiu: deine   Rede ist vorviber. Sed scripsisset, si hoc voluisset exprimere.  Flato: xaXds ydp, cj ’EpvB>t/iaxe‘ avxoS tjyojvidai. Igitur  nunc xaXaS de tempore accipiendum esse autumo, ut idem  hæc vox significet atque slS xaX6v y de quo diximus annotat,  24. Socrates hoc dicit: Du hast  gut von Muth reden, (vide  de supplenda enuntiatione quadam ante ydp particulam quæ  annotata sunt 14.) zu guter  Zeit hast du deine Rede    gehalten, warest du aher wo  ich ietzt bin oder vielmehr wo  ich nach Agathons Rede sein  werde cet. Ceterum iam supra  sedis inopportunitatem notatam  habes a Socrate 177. E. xal  r ot ovx Zdov ylyvExai i)filv  xo'iS vdxdxoiS xaxaxuf.ii.voiS   «AA* idv ol xpodSev ixavcoS  xal xaXcoS tincodiv ., lUapxiGei 1/f.ilv. Ceterum patet, Socratem Eryximachi verba aliter interpretari, quum medicus ea intelligi voluit. Dicturus enim erat:  nunc non metuo, ne non habeaut  Socrates et Agatho, quod proferant. Socrates contra ita respondit, qua^i ille dixis,set: Nunc  mihi securo esse licet, ne, quod  proferam, nOn habeam. Sed solent, qui cum acerbitate loquuntur,  interdum non ad sententias respicere, sed singula verba captare  iisque ad suam sententiam coutorsis responsa accommodare.   el ykvoio, ov vvv  lydi e i fit . Eandem fere sententiam hoc modo expressit Terentius in Andr. Act. II. S. 1.  9. Facile omnes cum valemus  recta consilia ægrotis damas»  Tu si hic sis, aliter censeas. De insequentibus verbis xal Iv icavxl e1lr)S vide annotat. 62. Recte ea Stullbaumius interpretatur: in summa consilii inopia, in summo  timore versari. Deinde ev  xal fidXa rarior dicendi formula est, pro consuetiore ev fidXa .  Addiderant interdum veteres seri- xal fiaJ.’ av cpofioZo, y.al Iv mxvrt tcqs, Sgmg lyco vvv.  (PagfictTTHV fiovÆi fis, co Ikoxgcatg, tlntiv rov ’Ayaftava, iva Qtogvjiri&m dtcc ro ohti&ca r 6 ftiargov ngogSoxi av neyukr t v i%uv, tog sv igovvrog luov, 'EniXtfiimv  fdvt’ av tl'tjv, w ’Aya%uv, tlntiv r bv Zwxgdry, d id uv ptorcs Taxi particulam, qua significarent, cum vi maiore et ev et  puXct pronuntiandum esse. Non  mate Riickertos ad h. 1, Ttai  addito effici censet, ut eadem fere cogitatio bis ad animum afferatur. Huic dicendi generi apprime respondet nostratium gat  und g e r r», quibus verbis utuntur, qui animi sui sedulitatem  ostensuri sunt.   cpappatteiv fi ovX st jus.  tpappaxrEiv fascinare significat  herbarum adhibito succo, deiude  etiam de aliis remediis valet, inprimis autem de magniloquentia, qua aliquis ita sui impos  reddi posse credebatur, ut nihil  eorum, quæ vellet, neque facere  posset nec dicere. Sic in Piat.  Phædon, 95. B. legitur: IA  ’ya$l t Utpi/ 6 2?cjHpdxr/S^, pi/  piya A iye, p)} xt? Tjp&v fia< ixaviot 7tfpiTpeip?j rov Xdyov  xov plXXovxa XiysdSai. Ceterum nihil aliud voluit Socrates laudato Agatliouis nomine efficere, quam ut accuratius locus definiretur, quo sibi esset dicendum. Poterat enim iud« loquendi  difficultas expendi. Igitur notabis, quain manifesto Plato hic carpit, vanitatem Agathonis verba  Socratica in suam virtutem dicoudique artem directu censentis.   ro Siarpov ev   £ puvvroS ipov. ro  rpov h. 1. de convivis intelligendum est. Eius vocabuli insolentiam ne mireris, adhibitum est t  Platone, recte monente Wolfio ?  ad h. 1., ut sceuicum poetam  hic loqni lectores ^oneantur. De  gdS cum genitivo participii coniuncto vide anuot.   EiiiXi) 6 pcav pkvx* av  siijv. Recte monet Riickertus  ad. h, 1., pivTift interdum nnd  adversandi, sed asseverandi potestate adhiberi. Eandem significationem xai xoi habet, quod  disiunctim scribendum esse supra  monuimus 51. Fortasse etiam  pivxoi, ubi asseverandi vi positum est, scribendum est piv xoi t  neque dubito, quin Græci, quos  studiosissimos fuisse constat verborum recte pronuntiandorum,  pronuntiando discreverint •ptvx  dv et piv r* av. 'EitiXijtipeov  verbum quod attinet, senum decrepitorum constans epitheton  est, »ut et oblivionis atque ridiculæ stultitiæ significationem  habeat» Schleiermacherus in conversione exhibet: Sehr vergesslich miisste ich dann sein. Eodem modo Ficinus verba reddidit: Nimis, o Agatlion, obliviosus essem. Neutra nobis ItxiXijtipGDV . ^ocis explicatio arridet,  seque tamen facile verbum repertum iri concedimus, quod  ilii vocabnlo satis respondeat.   T7/v 6i) v dv $ p tiav  dv a fiaiv ov x o S n. x. A.  Laudat hunc locum Mutth. in  Gramm. ampl. J. . 1. .,  t))v cijv uvSqsmv mu nsyaXoqiQoavvrjv avctfialv ovtos hd 11  tbv vxQifitxvta (liza tcSv vitoxQLuav i tal (tttipavrog  ivcivcla toSovtu (liXXovzog esudEi^ttj&ai Cav um kuyovg, xul ovd’ bnagnovv IxTcXaytvzog, vvv o lr r  Stlrjv oe %oQv(irj9>;OtG&ao evExa i/fubv, oXiyav uvftQcaxwv. ub i complura Innas structuræ exempla congesta sunt. e. c. Arist.  Ach.93. ixuoipeii ye xopaB, itazaZaS tov yt 6 ov (ocpSaXpov')  tov n p i 6 (i e cjS . Ceterum dubitari nequit, quin Socrates Agatlionis virtutem animositatemque  prædicet ironia consueta usus;  pauli o infra enim ipsum pugnare  secum ostendit, ut, ni Phædrus  eius pudori succurrisset, hominem  misere turbatum eiusque animum elatiorem prostratum humi cerneres. Hoc ironiæ artificium,  quo eximia laudatio acerrimæ  notæ præmittitur, videlicet ut  elatiores cadant miserius, ex epicorum arte depromptum est, qui  heroum solent, quorum cædes  narranda est, ipsi huic narrationi  summam laudationem virtutis, magnanimitatis, pulcritudiuis præmittere.   x iitt tov oxpift Civ x a .  Schol. ad h. 1. oxpifiavxa, in-/  quit, r 6 Xoytiov, i<p ov ol  xpaycoSol jjyoovi^ovxo’ tivt ?  Se xiXXifiavxa tpidxeXrj (padiv,  i<p’ ov iCtavxai ol vxoxpixal  xai xa ix peteojpov Xeyovdiv.  Adde Fhotii verba : oxpifiaS ’ to  X oytiov, i<p’ cj ol xpaya)8ol  tfy<k)vi£ovto. xcti nXdteov 6  tpiXo6o<poS Svpitodioo x£XPV rca  T ai ovopaxi. Timæus hæc habet : oxpipaS' nijypa to lv xa 5  $e axpeo TiSipevov, iq> 9 ov  idxavto ol xa Sr/podia AcyovteS * SvpiXy yap ovSinos  tjv. Hesychios exhibet; fi&Xtwv    tpavat to Xoytiov, £<p* ov   i&xavxo ol tpaycpSol i/ ol, vnoxpixoLl ix pexeoSpov xal iXeyov.   fiXirJ; avxoS ivavxia to 6ovtcj $ e at pco . 9 EvavtUt >  fiXiittiv de bellatoribus dicitur, qui intrepidi hostem adventantem intuentur. Pro TOdovTCJ  Searptpy quæ plurimorum optimorumque codicum lectio est,  vulgo rodovxov Scarpov legebatur, id quod in hac loquendi  formula usitatum fuisse Stallbaumius rectissime negat. Iu  sequentibus davxov A oyovS ne  quis articulum desideret, quem,  si in codicibus exstaret, nemo  non probaret: Socrates hoc dicturas est: iudem du im Bpgriif  standest, eigene Compositioueu  bekaunt zu macheu.  T L Sal. Codicum baud exiguus numerus ti Se exhibet.  Multis in locis, nbi xt Sai scriptum reperitur, de lectionis,veritate dubitari potest. Nostro  loco nihil certius est, quam tl  Sai bene se habere. Miratur  enim, Riickertus inquit, quem  consentire nobiscum gaudemus, Agatho Socratis orationem, qui  multitudinis se nimio studio teneri insimulet; verissimum autem illud est, quod Stallbaumius  ad Fhilebum 6. notavit, xi  Sai locum habere, ubi admiratio quædam esset exprimenda. Quoniam autem admiratio ulicu- Ti dal, to ZdxQccTBS, tov 'Aya&avcc <puvca, ov tfij itov  fit ovra StaTQOv (itOtbv fjyu, dgts xa\ ayvotlv, oti vovv  i'%ovu oXlyoi %nq>QOVES xolXdv dipQovuv (poftlQUtcgoi'  C Ov fiivT av xa/.dg itoioltjv, tpdvai tov ZaxQdrrj, ol  ’Ayudav, xbqI Oov ti iyd aygoixov do^utuv. ciV.’ tv  olScc, uti, ti tiOiv Iv xv%oig, ovg yy oio Cotp ovg, (idXXov    ins re! hand raro cum quadam  indignatione coniuncta est, quæ  e rei alicuius insolentia, quam  dtoniav vocant Græci, enascitur, zl 8aL plerumque ita exhibetur, ut rem aliquam veram esse  neget is, qui illis voculis utatur.  Exemplo est Piat. Gorg. 461.  B. zi Sal, 2 cox p dzrj S ; ovzoo   xcti dv xepl zij ? pijtopixfjs 8oB,a?>EiS, &S7tEp vvv XtytiS ;   ov 8 y 7COV/.IEOVTG3 seqq.  Hæc est codicum lectio, quam  Themistius confirmare videtur  Orat. XXXVI. Sil- B., qui  nostra verba imitatus est: ov   8r} Ttov pe za Siazpa ovzooS dyandv i/ysid^E, qjSze ayvotlv,  ozi oXlyoi lyuppovES noXXcov  aqjpuvcjv rc5 A kyovzi cpofjtpcJTEpot . H. Stephanus scribendum  coniecit dv 8? ) itov jxe x. r.  A., quam scripturam verissimam  c«nserem, si iu sequeutibus scriptum exstaret: ozi vovv ^xovxi  oAiyoi itoXX&v (popepootEpoi.  Hidiculum enim foret, si Agatho quæreret de re, quæ Socratico dicto pro certa iam posita esset. Dixerat nimirum Socrates, fieri  noa posse, ut Agatho paucorum  homiuum præsentiam extimesceret, cum coram ingenti multitudine animatum se ostenderit atque intrepidum. Ad quæ verba pessime responderetur ab Agathone: Profecto non ita me spectatornm applausu elatum indicabis, ut qui nesciam, prudenti    paucorum hominum, quam multitudinis iudicia timenda esse  magis. Additis autem verbi*  ipqypovE? et cttppov av nihil  certius est, quam Platonem ov Srj  itov pE scripsisse. De 5 ? / 7tov  verborum siguificatu vide annot.  98. Verba convertenda sunt:  Da wirst micli doch olTeubac  vvohl nicht so vom Lobe der  Zuscliauer eingenommen halten,  dass ich nicht wusste-, dass das  Urtheil weniger Besonneuer weit  melir zu furchten ist, ais der  Uuverstnnd der Mengef   iCEp\ dov ti iyco. Nota  vim pronominum 1, quorum ordine hoc exprimitur} de te,  viro tanto tamque insigni ego,  homo vilis. Ceterum Ruckertum  audi, annotantem ad h* 1. : aypoi xov. fcSic dedi cum edd. rec.  inde a Wolfio, vehementer licet  dubitans de Grammaticorum illo  præcepto, quod inter aypoixoS  et aypoixoS hoc discrimen poni  iubet, ut dypoixoS eam denotet,  qui rusticis moribus sit, aypoixoS t  qui ruri habitet. Timæns :  dypoixoS dxXrjpoS xal anai**  SevzoS, rj 6 iv aypoi xatoixcov*  Esse accentuum discrimen nolumus negare, sed utrum idem  etiam significationis sit, an potius dialectorum aut ætatum,  dubitamus,   « A A a p?} ovx ovrot  ijpels cjfiev Alio loco dicturi sumas de usu prj ov ne- av tt&rav (pQOvd^oig y xwv noXlav. ulla f ti? oi% ovT 01 tjflSLS 10UEV. TjlUlS y-EV yCiQ XCtl IxtL TtUofjfltV XCil   jjfuv rdv xoXXiSv. el Si ailoig lvTv%oig 6o(poig, xk%  itv alOyvvow avrovg, t” ti 16 cos o toto alaygov ov   noiiiv. rj Ttcog kiyi ig; 'AXrftry tiyug,' cpavca. Tov g   Si xollovg ovx av alo%vvoco, t" rt oioco aldygov D    gationura Nuperrime de iis egit  Bellermannns ia Commeat, de græca verborum timendi structura, censetque esse apud Græcos eandem et cavendi et timendi verborum structuram, qua,  quicquid molesti instare sibi arbitrentur, præmissa indicent fxrj  particula, cui alteram insuper  addant negationem ov, si quod  exspectent malum, in eo contineri dicant, quod quid non sit  eventurum. Hæc sententia cur  nobis non probetur prorsus, alibi  dicemus. Ad nostrum locum ut  revertar, convivas ex ordine tgov  i/Kppovcov esse, Socrates non negat quidem disertis verbis, sed vereri se tantummodo ait,  ne non aint tales, quales  esse ab Agathone perhibeantur.   si aWotS ivtvxoiS  doepotS. 2o<poiS nomen a  verbo, ad quod pertinet, sejunctum est, ut sensus sit: si aliis  iidnne sapientibus, de qoo  vernorum dispositione sæpius  iam diximus ; vide aunot. 59*  129* al. Ne autem scriptum  exspectes pro doq>otS verbo docpGOtepoiS rjfiaov: Socrates et se  et ceteros convivas multitudinis  imprudentiæ prorsas æquiparat,  ixl quod etiam colligitur V verbis : 7 plv neti ixel napjj- fXEV TCCti 7Jfl£V T(OV TtoXkwv*  e£ rt tdeoS oloio al   dxpor ov rtoieiv. Stallbaumius ad hunc locum, non est,  inquit, quod ov participium cum  Astio delendum putes, si quidem  sententia hæc est: si quid   facere te putares, quum tamen turpe esset, sc. tcoteiv . Participium revera in Stallbauxniana textus recensione omissum  miror. Ceterum ponderosior est  eius explicatio ov participii. Si  abesset, nemo, opinor, id desideraret. Addito eo nihil nisi rei  veritas exprimitur, ut verba convertenda sint: si qnid forte  facere te opineris, quod  revera sit turpe.   na\ tov $ a 18 p o v, £ q> 77,  VTtoXafiovx a. Supra iam  dictum est, Agathonem, cum non  haberet, quo se posset Socraticis  retibus extricare, pudore suffusum obmutuisse, Phædrum autem miserrimæ eius conditionis  miseritum, atque ut finis esset  silentii ingratissimi, <pt\e   *Aya$GOV et quæ sequuntur verba  protulisse» Ut igitur esset, quo  etiam oculis legentium illa Agathonis reticentia indicaretur, post  aidxpov iroieiv lineolam ponendam curavimus*  lav (X7tOKpivv ^co reparet h, e. si pergas respondere. Amant enim Græci)  ut vim augeant verborum, ipsa  verba ponere pro eorum infinitivis cum aliquo finito verbo   13 noiiiv; Kal t dv &aid(>ov I tpr} vitolajiovTa timiv,  r Si cpli Ie 'Ayuft ov, lav anoxglv]) ZkoxQaru, ovdlv eu  dwiGei avra, dxrjovv tov ivdude otlovv yiyveaftta,  lav fiovov h'%y ora diaXtytjTaz, cilkag te xal xakcii.  iya de ydeco s (itv ccx ova ZJaxQaTovs d caley ofievov,  dvayxalov de fiot eMfuhj&yvat tov iyxafiCov za  "Egau, xal uTCodt^aG&æ nag’ evds txuGzov vumv tov coniunctis. Diximus de hoc genere dicendi in aunot. 169«  Sic in Piat. Phædr. A.  legitur axap, <J Ixaipe, petaZv  ta)Y Xdyarv 9 ap* ov rode i\v  tu 8/v6pov, i<p’ uitep yyeS  i)fict9 } quo loco ijyeS cum vi  positum est pro ayeiv IflovXov.  Adde Engelhardtum ad Platonis  Lachetem ed. 29* Meus autem Phædri hæc est : Cave   Socrati respondere pergas» nam ubi perrexeris»  nihil ipsius intererit,  quomodo ea, de quibus  dicere constituimus, peragantur, dummodo ipse  habeat, quocum colloquatur. Magnam fuisse constat  Socrati aviditatem colloquendi,  quæ haud raro apud Platonem  descripta reperitur. cfr. Apol.  Socr. 38. A. idv x* av Xiyco 9  oxi xal xvyxavei piyi6xov  dyaSov ov avS pedit (p xovxo,  kxdtixtjf ijpipaS itepl dpexijs  xovS XoyovS noieuSSat xal xcov  dXX cov x . r. A. Adde Phæd.  61. E. xi yap av xi9 xal  Ttoiot dXXo iv r&5 pexpi ijXlov  8v6pdov XP° V( ? 8C * V poSoXoydv te xoCl diadxoiteiv nepl  x. r. A. De more Socratico a^tem abeundi a proposito atque  alips ab eo abducendi vidp Piat.  Lachetem 187* 13* ov poy  foxeif eldiyai, Zxt o? av ly. r    yvxaxa ZEooxpaxovS Xy A oya 9  $Snep yvvaixi Tc\r\6idZ,ii 8ia A eyopevoS xal dyayxrj avx<p 9  idv dpa xal itepl aWov  X ov it potepov d p Ztjx a i  SiaXiyedSai, prj i tavetSSrat  vito xovxov nepiayopevov tg j  A oyaj 9 itplv dv ipnitiy eis x d  didovai itepl avxov Xoyov x,  X. A., ad quem locum vide quæ  annotata sunt 122.   d AAgj> te xal xaX(S. De  his verbis, quæ cave falso interpreteris, vide Commeat» DE SYMPOS. PLATONIS,  xal ano SigatiSai itap*  kvo9 kxatixov. Dixerat Eryximachus 177. D. Soxel yap  poi XPV V at adtovijpGov  Xoyov eineiv inaivov ” EpcoxoS  ini SeZtd cj 9 dv bvvrjxai xaXXidxovx. x. A., quod dictum cum probassent convivæ ad unum omnes, unumquemque Erotis laudatione habenda obstrictum recte censeas. Igitur non mirum,  quod Phædrus hoc loco anoSeXetiSai verbo utitur; id enipi de  debito accipiendo solenne. Cum  vi autem Phædrus anodeB,ct6$ai et paullo infra anoSovS  verba adhibet, ut commoneatur,  Socrates, super alia re non disputandum esse prius, quam debita Erotis laudatio exsoluta sit.  Apposite Stallbaumius ad h* 1.    «t   Zoyov. dnodoiig ovv txdrtQog ra fhu oikag r\8rj diaZeyc69a. AUm v.ahZg kiyug, d <H>cci8qs, tptcva i rov E  'Aya&avcc, xal avdtv fie xaZvu Ztyecv' 2axQuzu yut>  xal av&ig tOxat, nolldxi g &ux).tyt(Sft<u.  ’Eyd de < 5 >} (Sovkoficu tcqwtov (iiv einelv, r) %q>]    laudat Piat. Politic, 173* B. xa \coS xal xa$ ait e p eI xpz&S  ditidcoxaS poi rov Adyov,  ovtcjS ?/8 7} diaXeye6$a).  Ovzcd haud raro ita in veterum  scriptis positum reperiri, ut aliquam conditionem in universum  insigniat verbisque insequentibus  accuratius definiatur, supra indicavimus p, 43Contra ubi accurate descriptæ actioni postponitur, illam vim prorsus amittit; ridiculum enim foret atque  inutile, si quis iu universum id  describeret, quod accurate descriptum præmiserit, Aliam igitur vim habet, de qua solertissime, uti solet, disseruit Engelhardtus ad Piat. Lachetem ed.  52-: Ovrcj, inquit, repetit notionem participii  tanquam cum sequente  actione (h, 1* SiaÆyetiSai)  caussæ, conditionis, rationis ineundæ similiqne  notione coniunctam, Exempla si quæris huius structuræ, cf. Piat, Apol, Socr. p,  29. B. xal ei 8ij ra> (Soparepos rov <pait)V slvat, rovrco dv 9  ori ovk el8coS IxavcoS it epi raiv  iv n Ai8ov ovrco xal oiopai ovk  sldivai. Piat. Phæd p, 61. D.  xal apa Asycov ravra xaSrjxe  ra 6xiArf ano rijS xAivrj? iitl  Trjv yijr, xal TiaSeZopevoS ourcoS ?j8?] ra Aonta 8iEÆyEZo>    Piat. Protag, 314, C. tv* ovv   pi} drsXifS ysvoiro ( sc, d Aoyo?) a A Ad dianepavdpEvot ovtgjS’ elsioiptv x. r. A. Piat, do  rep. IX. 576. E, xaradvvreS  eis diradav (r rjv itoAiv) xal  iSovref ov ra 8o£av anocpaiveops^a.   xal ovSiv pe xcdAvei  A kysiv. Atytiv h. 1, est orationem habere atque deum laudare.  Qui paullo ante obmutuerat, cum,  quod respouderet, non haberet,  nunc eifugiQ opportunissimo usus,  recuperata animi audacia, Socrati, inquit, etiam posthac sæpe  erit respondendi facultas,   iycd d £ Si} povAopai*  Queritur in ipso orationis initio Agatbo, quod omnes, qui ante %  se dixerint, non Erotem laudaverint, sed homines felices prædicaverint ob bona, quorum ipsis Eros sit auctor. Omne autem  encoraium' pergit esse debere ita  comparatum, ut priori loco eius  natura describatur, cuius encomium exhibendum sit, posteriori  loco bona commemorentur ^quæ  ab illo proficiscantur, His^Pæmissis ad ipsam dei laudationem  abit, tantosque honores in ipsum  confert, ut in Agathonem potissimum verba Socratica directa videantur, quæ infra leguntur  198. D. r d 81 apa, (sc. rdArj$i\ AJysiv x*r. A.) toS ioixev,  13 *  [is ehtuvy Inuret dnuv . doxovGt, yctQ poi narres oi  nQoGftev, elgqxoTsg ov tov %eov eyxG vpi&fciv, alXa tovg  av&Qi&novg tvdacftovl^BLV teov ayaftcov 9 av 6 &ebg « 5 tolg aluog. onolog de ug avtog dtv ravta edoQrjGazo,  195 ovdelg eX prjxev. elg dh tQonog oQ&og navxog Inaivov  neQi navxog > koyco diekfteiv olog oicov cuuog av xvy  ov tovto f?v ro xa\ goS lituiveiv oxiovYy aXXa ro gjZ /ilyi 6xu dvaxi%Evcti r& npd/jxati  xat oJs’ yidX\.i6xa > lav xe y  ovtoai ix oy xu > Idiv re pr).  Nam beatissimum Erotem vocat  omnium deorum et pulcherrimum  et fortissimum» Hæc epitheta  tum ut firmentur, tum ut augeantur, alia multa accedant,  quæ singula enumerare nunc non  labet. Altera pars orationis, in  qua dei dona recensentur, ita  referta est antithetis aliisque ornamentis orationis, ut Gorgiæ discipulum invenili ardore exsultantem facile agnoscas. Ut  autem auditores Aguthonis finita  eius oratione hominem summopere admirati esse narrantur p»  198. A», ita universis Atheniensibus ipse GORGIA acceptissimus  erat atque iucutidissimus, ut teste  OlympiocToro, quem Stallbaumius  laudat ad Piat. GORGIA p, 447» B.  eos dies, quibus artem suam publice ostentabat spectandam, festos (hopxaS) et orationes ipsas  lampades vocarent. Hoc nomen  quam bene conveniat oppositioni bm^jipepissime repetitis, antithetis Captatis, cincinnis orationis delicatulis, patere opinor.  AapitabeS enim faces intelliguntur, quæ certis quibusdam festis  diebus per nocturna spatia huc  illuc -circumferebantur. Ut hæ  faces in Xa/maSovxiu, quæ et  ipsa Xajmds vocabatur et \ujx  itaSoSpojiia, mox hunc, mox illum locum campi illustrare solebant, ita illis orationis artificiis  adhibitis sententiæ oratoris splendidæ reddebantur atque luce clariores.  XP 7 ? P E eliteiv. Sio editores omnes præter Ruckcrtum,  qui e codicum plurimorum auctoritate gjS XPV ordinem  verborara recepit. Addit idem,  noo minus recte habere gjS quam  y, utramque enim vocem exhiberi, ubi quomodo quid fiat  aut fieri debeat, oblique rogetur. Interest tamen aliquid,  utrum goS an y posueris. Exemplo ut clarior res fiat, y XP V M E  ehteiv est, qua ratione dicendum sit 5 verbum autem XP 7 ?  non nisi expletivum est, ut qna  ratione ego debeam dicere  nihil aliud siguificet, quam qua  ratione dicendum sit. Contra  cJs’ XP 7 ? M E eliteiv significo t accentu orationis in scqnens postea? verbum transmisso, quo modo  debeam dicere. Pari modo  explicandus est locus Piat. Eutbypbr. 4. E. xuxgoS eiSoreS  ro Seiov as $x El T °v oCiov re  itkpi HCti tov dvo6iov . Adde  Polit, 304. E. it o\e prjrkov htu6roiS oli av itpoe  XtopeSa icoXejiEiY» Protag.  338. D. 7t£ipado/iai avrcp 6eZ—  B,ai y coi iyoj (pypi XP 7 / ya 1 roxr  ditoxpivopevov <x7toxpive6^at 9  Legg. A. in srA eiaa   yavti ntgl ov av 6 ).oyog f/. ovta Stj zov "Egavct xal  Tjfxug Slxaiov htcuviGca ngatov avzov ol6g tGtiv,  Intuta xag SoGtig. (ptjjxl ovv lya navum v &t mv tvSatjiov av ovxav "Egaxa, ii 9t(ug xal avtiitGtytov 1 1ntlv, tvdai[iovtGzazov tlvat «vxav, xaUMixov ovta xal  agiGtov.    ti! av ctnoi nepii ya/uav, ai 5  Xp)} ycepslv. Quibas exemplis  male ita usus est Riickertus, ut  probaret, oJ? prorsus eadem potestate atque y usurpari» Agit  autem nostro loco Agatlio cum  vi de ratione dicendi, ut rectius y scribatur, nou item, quomodo debeat dicere, indicaturus est; certa enim quædam  dicendi ratio non præscripta est  ab iis, qui Erotem laudandum  convivis præceperunt, Eryximachus et Phædrus. De HitEiza  verbo præcedente npcoxov jxkv   aAAa xovS av% p(ditov$  ev8ai/. toviZEiv Urgendum  est pronuntiando EvSaipovl^eiv  verbum. Sensus est: Alie, dio  vorher gesprochcn haben, sclieinen mir nicht den Gott zu loben, sondern die Menschen den  Gdttern gleich zu stellen.  Sequentem genitivum casum quod  attinet, notum est, verba, quæ  affectum animi exprimant, geuitivo casu eas res adiunctas habere haud raro, quæ allectus  caussæ nominantur. Laudat  BiickertU8 ad h. 1. Thucyd.  VI. 36. xovS ayykXkovxaS  roiavta xa\ itepupopovS vjiiiz  rtoiovvtaS x i)S ptv zoXprfi ov  $avjidel(*>, xfjS 8$ a&i>vE(jiaSy eI  fxrj olovxai £v8y\oi elvai. Piat.  Crit. p.43- B. itoWdxiS dssvSai jxovida tov xpoicov. Adde Piat.  Phæd. 68. E. ev8aip.uv yctp yioi avrjp ifpaiveto • xal tov  xpoicov xal xojY Xoycov x. r.A.  Alia huius structuræ exempla  Matth. congessit in Gramm. ampl. §. 368. 681. Plerumque  illo casu ponuntur res inanimatæ. Dubito, num eadem structura usi sint scriptores, ubi homines affectuum auctores narrantur.   olo i oicjv alxioi <uv,  Frequentissimum hoc genus dicendi est, quo adhibito et graviorem reddiderunt et ornatiorem  orationem Græci. Laudat Stall—  baumius Eurip. Alcest. v. 145.  oiaS oloS dpapxavEiS. Soph.  Trach. olaiS oloS qdv  IXavvEzai. Ceterum ut recte  intelligantnr iCepl icavxuS verba,  mens Agathonis hæc est: Iu   quavis laudatione dei liomiuisve  unam tantummodo laudandi rationem esse, ut explicetur, qualis sit  et quorum bonorum auctor is,  qui laudetur. ovxcj 8y x ov " Epcota  xalffpdZ. Exspectaveris scriptum ovxgj 8)j xal xov y Epcoxa.  Respicit autem Agatho nunc magis ad laudandi rationem, quam,  qui ante ipsum locuti sunt, ser»  vaverunt, quam ad rem laudandam. Hinc factum, ut advocato  7 ifxacS pronomine xal cum pronomine, non cum Erotis nemiue  coniungeretur.   svdaipo vkdxaxov stvat   avtGJY . Apud Stobæum Serm. "Eeu de xaXhdzoe ov toiogSe. xgatov fuv vtoB taxos v, m Oatdge. fteya Se texpfawv tta loyn av%og Ttttgex neu, cpevyav (pvyy zo yijgag, za%i) ov StjXov  LXI. S96., quo loco tota Agathouis oratio repetita est, pro  clvt&v legitur avtov. Sed nihil mutandum est. Stallbaumium  audi hæc annotantem ad h. 1. :  Sic avtoS sæpius post nomen  substantivum vel pronomen per'  redundantiam quandam infertur.  Infra 200. A. XotEpov 6 £pa>S  ixeivov htiSvpEi avtov. Xenoph Cyrop. I. 3 • 15. itEipa (Sopaci tcp xditn&, ayaSdjy \nItEGOV xpatuStoS gjv ixXEvS,  advppaxElv avt(£. Ibid. I, 4.  5. al. Ceterum Agatho non  minore, quam Pausanias providentia (v. . E. InaivEiv  jiEY ovv 6 ei xavxas SeovS) hic  agit Omnes enim deos excepto nullo beatos esse præfatur, deinde cautione hac præmissa omnium beatissimum vOcat, si quidem ita  dicere liceat, Erotem. VECDtat o S Segdy, gj $ai6 pe. Ne mireris, cur Phædrum  alloquatur Agatho, Erotem deum  nutu minimum dicens: Phædrus  Erotem iv toti xpsdfivtatov  esse dixerat 178. B. Igitur  ad eum potissimum oratio dirigitur, cui maxime ab Agathone contradicitur. Apertius paullo  infra poeta iyaj 81, inquit,   8pcp TtoXXd S\Xa opoXoycijv  tovto ovx dpoXoyaj, &s"EpeoS  Kpovov xa\ *Ia7tEtov apxcnorepoS iotiY, aXXct q)Tjpi veotatatov avtov sivai x. t. A.   ep ev y gdy cpvyy ro yy  p a* h. e. summa contentione, quam fieri potest  maxime, fugiens senectutem. Magnopere augetor notionis alicuius gravius, si dua  verba eiusdem radicis iuxta ponuntur, ut hoc factum est nostro  loco. Quæ sequuntur verba  taxv ov drjXoYoti itposkpXEtai Bastius delenda censuit  motus, ut videtor, (jctoxla sententiæ. Recte autem servantur ab  editoribus, quippe Agathonis ingenio, apprime convenientia. Ceterum vulgo drjXoYOTi legitur,  quam scripturam Stallbaumius ex optimorum codd. auctoritate in  df/XoY otl immutavit. Recepimus nos drjXovoti Buttmanni  iudicium probantes, quod in Indicibus continetur ad Platonis  Dial. IV. Berol. MDCCCXI. Servari, inquit, forma diaiuncta solet, ubi commode et solenni modo  otl vocula sequentibus se adaptat, scriptura autem continua adhibetur, ubi pars saltem eorum,  quæ ex otl pendent, iam præcessit. Snut vero alia etiam exempla, ubi integra, quæ ex ort  particula pendet, f)rj6LS præmissa est, ut in fine locatum sit  dtfXoYoti. Legitimam autem esse  etiam ad antiquorum mentem  scripturam coutiouam, inde apparet, quod etiam in structura,  quæ fit per accusativum cum  iufinitivo, formula illa servatur,  ubi dissolvi nequit v. c. Alcib.  II. B. tov yap $eqy ovx lav  drjXovuti.   ov8 * ivtoS xoXXov xXtjdict%EiY+ Libri ad unum  omnes exhibent ov8 ovtoS xoXX ov itX}]6id?,EiY, quam lectionem exstiterunt, qui tueri atque  6tt • ftdtxov yovv xov dsovzos rjfuv 7tQogEQ%etat. 8  drj nitpvxsv "Eq&s fudstv, xal ovd’ ivxos^coAAov xAt]Gux&iv. [iBra 6h vicov dei fcvvetit i ts xal itizw' 6 yccQ explicare studerent, Apud Stobæura legitur, ovd’ ivtoS, quod  hodie ab omnibus in verborum  ordinem receptum est, atque  Thucydidis loco confirmatur, qui  Astii industriæ debetur, II 77.  EvxoS yap itoAXov x™p{°v  xijS rtoÆuS ovx ijv iteAdtiai.  Ad jtoAAoi; autem nostro loco neque x<&ptov, neque, quod Stallbaumio placet, dia6xrpiaxoS % supplendum est, licet id in huiusmodi formulis haud raro additum reperiatur docente Lamb.  Bos. de ElJips» 103» seqq ;  non video enim, quid obstet,  quominus neutro genere positum  per se multum spatii significet. Pro itAytfia&iv in aliquot  codicibus legitur 7tAT}6id£ei f quod  nullo modo probari potest. Proprie dicendum erat o Si) 7ri<pv xev"EpcoS fiidstv goSx’ ovd* ivxoS noAAov 7tArj6id8,eiv ; sed sn-<  pra iara monuimus sæpius, Græcos haud raro, quæ per caussæ  consequentiæve particulas proferenda essent proprie, copnla addita præcedenti actioni annectere,  lam cum mens Agathonis sit*:  quam natura' Eros odit, ut  ne eminus quidem accOd a t, patere opinor et odium et  fugam senectutis cx Erotis indole atque natura exaptanda  esse, id quod efficitur itAi/did*S,eiv scriptura. Ceterum Stallbaumius ad li. 1. Ad irArfdid&iVt  inquit, intelligas <xv rc5. Id præceptum cur improbemus, haud  difficile est ad explicandum. 37A;/6id&iv absolute positum est,  prorsus ut nostralpLinT Welches    Eros seiner Nator nach hasst ohne  sich die entfernteste Annalieruag  zu gestatten.   / n   •fiExd dfc vicov dei Hvvedti re xal idxiv* Et in  his et in præcedentibus verbis  reddendis negligentissimus fuit  Ficinus: eamque (sc. senectutem)  Amor natura odit fu gitque, iuvenibus vero se miscet. Bastius tautologia offensus verborum  ZvvEdxi re xal Idxiv scribendum censnit pexa 8's vicov B,vve6xi  x b xal dei idxiv, cuius conjecturæ ipsnm postea pocnituit» Schleicrmacherus verborum quæsita similitudine verba convertit:  Mit der Iugend aber gesellt er  sich und gefallt sich* Schulthessius In conversione exhibet :  Pagegen naht er sich (?) der  Iugend und weilet bei ihr. Aliud  quid Agathonem nostris verbis  exprimere voluisse certissimum  est. Laudat Stallbaumius ad h»  1. Fjutarchi locum, quem cum  nostris verbis Wyttenbacliiua  comparavit ad Plut. de Ser. Num.  Vind, 5G. > dc Is. et Osir.  . A. nap’ avxij xal pex  ctvxijf orta xai Gvvovxa; quo  docemur, simplicis verbi potestatem sequente composito interdum  augeri, sed ad npstri loci insolentiam mitigandam nihil sane  confert. Negamus autem, Græcos ita locutos esse, ut præmisso composito verbo simplex  verbum adderent, quod cudi  illo eiusdem actionis notionem describeret» Nos  ellipticam enuntiationem essecen- i  4    iV   xcdaiog luyog tv £%h, ag opoiov opola dcl mXd% u.  iyib SI QfalSga jroAAa ulla bpoloyav rovro ov% opoXoyto, ug ’Ega g Kguvov xal ’Iccm rov dgycaurcQvs ttSuv,  C «A A« qitjpt vEtbtKt ov avzov elvca &b<op xal dii vtov,    semus, quæ hoc modo supplenda  est: pera 81 vicov dei Zvredrl  re xal æl veoS i&tlv h. e. ut  semper cum iuventute est,  ita ipse æterna iuventute gaudet. Ellipseos simillimæ exemplum infra habes  213. C. oiao& et nS aXXoS yeAoioS* l6xi re xal fiovXetai sc.  yeXoloS elvoci. Ceterum cum  hac nostri loci explicatione quam  bene conveniat insequentis proverbii mentio, nemo non videt. Ne autem dubites de verborum  structura pera nvoS Zwelvai,  laudat Stallbaumius ad Piat, dc  rep. V. 464. A. ovxovv  per a rovro v rov 8 6 y p ar of re xal /)?} paroS iq>afxev &vvaxo Xo vSeiv ras re  ?}8ovaS xal rds XvnaS xoivp,  præter nostrum locum Piat, de  legg. I. 639. C. pera xaxcov apxovroov dvvovdav.   opoiov opoicj æl iteXd?,ei. Laudat versiculum Schol.  quo et Plato usus est:  ojS ai e l rov 6 poiov a yez  $eoS coS rov 6 poiov >  quibus verbis hæc adduntur:  ini rdSv rovi, tponovS napaTtXrjtiicov xal dXXtjXoiS æl 6vvdiayorreov, iB, 'Opijpov Xafiovda r rjv dpxr/v. pipvrjrai 8h  avrrjS nXarcjv xal iv AvdiSi  xal iv 2vpno6ioj, xal Mivav 8poS 2vwcovUt» Satis nota Tullii conversio est huius proverbii  in libello de Senectute 3. pares  cum paribus ( veteri proverbio )  facillime congregantur.  coS^EpcoS Kpovov xal  9 Ianerov ap^atorepof.  Ridet Agatho allatis Crooi Iapetique nominibus Phædri sententiam censentis, omnium deorum  antiquissimum Erotem esse. Quid  enim antiquius cogitari potest  Iapeto, cuius vetustate Suida et  Ilesychio testibus usi sunt veteres ini Siativppcf ), aut Crono,  h. e. ipso tempore, cuius ille  deus esse putabatur? cfr. Moe-r  ris, quem Stallbaumius laudat,  200. 'laneroS' dvrlrov yipojv.  xal TiScovos xal KpovoS ini  rejv yepovrojv,   a*H6io8oSxal Ilappevi8i]S, Stallbaumius ad h. 1.  Nomen, inquit, Parmenidis Astius  mutandum censet in 9 Enipevi8ijS  propterea, quod de theogonia  Parmenidea nihil memoriæ traditum est. Quid vero? si Parmenides in altera carminis parte,  nunc deperdita, vulgi opiniones  de diis eorumque rebus gestis  exposuerit? Quod si veram esse  ponimus  nam pro vero affirmare nemo audeat in tanta certorum testimoniorum penuria  manifestum est, Agathonem præ nimio doctrinæ  ostentandæ stadio, quid  inter Hesiodi atque Parmenidis narrationes in'teresset, prorsus non vidisse adeoqne nane dissimillima temere inter se  confundere ac miscere. Viri doctissimi iudicio adstipuIflnlui Kuckertus et Schleiermaza. Ss ctu7.tt.ia ccqdyfiara xsqi &tov$, a 'Hotodos xal IlaQ{lividijg UyovGiv, ’Avayxy xal ovx "Eqcotc ytyovivcu,  d ixdvot d7.rj&f] tktyov. ov yccQ av ixxofia 1 ovdh drti/ioi  uX7.y7.uv lylyvovxo xccl ci.7J.tt tcoa/.cc xcd fUaia, d "Eqwg    cheras. Equidem sic statuo:  Parmenidis versiculum esse a  Phædro laudatum 179. B.  præter Phædrum etiam alii testantur, v» c. Aristot. Metapli.  1. 4.; quo iure auctorem Empedoclem Goeltliugius narret  ad Hesiodi Theog. v. 120., non  reperio. Ipse autem ille Parmenidis versus, quippe theogouiæ  alicuius fragmentum, testis est,  theogoniam Parmenidem conscripsisse. Utrumque autem et Hesiodi et Parmenidis versum Phædrus J*  c. ita laudat, ut quibus probetur,  Erotem deorum antiquissimum  esse, atque pareutibus carere.  Recte ad eam rem probandam versus adhibitos esse, neque, quæ  virorum doctorum opinio est,  Hesiodum atque Parmenidem inter se pugnare, supra demonstare studuimus annotat, 57.  Sed tertiunl est, quod allatis  Hesiodi atque Parmenidis versibus Phædrus videtur probare voluisse. Cogitasse nimirum censendus est ita: Nisi indicaturi  fuissent Hesiodus atque Parmenides, omnia, qbaccutique gesta  sint usque a principio rernm,  Erotis auxilio gesta esse, Eroti  non primum in theogonia sua locum concessissent. Hinc verba  Phædri recte explicabis : itpEOftvxaxoS cor pEyidxcov dyaSgov rjylv ccLTioS idxiv. Sed  cani ipse sentiret, antiquis temporibus gesta esse, quæ cum Erotis natura ncutiquam conciliari possint, ad bonorum descriptionem subito confugisse videtur, quæ ex mutuo amore et  amasio et amatori enascantur*  Ad Agathonem ut revertar, poetam non latuit Phædri artificium, atque ut ille autiquissimum depm vocaverat i deo que summorum bonorum auctorem, ita hic et natu minimam laudat et necessitati, quod fatum interpretari licet, adseribit, quæcunque Homerus et Parmenides e Phædri certo  sententia per Erotem facta esse  dixerunt. Elliptico igitur dicendi  genere usus est Agatho. Expletior oratio audit: xd itaAata  npdypaxa, d 'HdioSos neti FlapjjEvidr/S Aiyovdiv *EpGoxi yey ov kv cli, *Avdyxy xal ovx  "Epcoxi yEyovkvai.   e i ixsivoi dXrj^rij ZÆyo v. Ficinus verba convertit:  Si modo illi vera narrarunt*  Exhibet Schleiermacherus : wenn  iene anders wahr erzahlt haben.  Iisdem fere verbis Schnlthessius  usus est in Symposii conversione,  quam Orellias denuo edidit  100. Dixisset opinor Agatho, si  hoc exprimere voluisset, eI ixsivoi dXtfStf Elpijxadi s. Akyov-i  div. Quis porro ferat hauc sententiarum coniuuctionem : vetera  illa facinora Necessitati, non Eroti  patrata suut, si vera illi dixerunt. Ut paucis fungar, aliud  quid Agatho dicturus erat, quod  quid sit, quoniam tectius locutu* est atque brevius, interpretes non perspexerunt. Sensus  verborudi hic est: veteres   deorum rixas, quas per  Erotem factas narrant  iv ftvroig rjv, cpMa xal tlgrjvt], tognt Q vvv, tfc ov   "Egcog «ov &Btov (iatiitevu. Neo s filv ovv edn, ngog Se ra vtca aitaXog. itoii]D tov S’ k'ouv Ivdeijg, olog r t v "Opygog itgog x 6 ImSet^cu  9eov «xcdonjra. "Onijgog yag ”Axi]v &eov te cprfiiv  Hesiodus atque Parmenides, dixissent, opinor, si vera dicere voluissent,  Necessitate non Erote factas esse. Noluit autem dicere Agatho a Xiy ov 6tv,  iXeyov av 'Avayxtj xal ovh  * Epcon yeyovivai, ei aAr/Sr/  iXeyov, ne ter posito Xiytiv verbo oratio incomtior fieret atque inelegantior. Possis etiam  lianc primitivam verborum conformationem putare: ra di ita Xaid 7tpdypattx, a'H6io$oS xal  Jlappevi&rjS ÆyovtSiv (Epcuri  yeyovivai ), 5 'Avdyxyf xal ovx  E pari yeyovivcu, ( d ixelvoi  IXeyov av,) ei dXrjSij iXeyov.   i xx opal ovSh 6 e 6 fio i.  Conferri iubet Stallbaumius ad  li. 1. Piat. Euthypbr. c. 6. avrol  yap ol avSpanoi tvyxdvovdi  voptiefav teS rov 4 ia zcov Sfoov  dpiorov xal 6ixaiozarov, xal  rovrov dpoXoyovdi rov avrov  itaripa dijdcu, on tovS vieiS  xarimvev ovx iv 6 lxtj, xaxelvov ye av rov avrov itaripa  ixrepeiv 8i* irepa roiavra;  his adde, quæ paullo infra leguntur xal itdXepov apa i/yel  6v elvai rd> dvn iv r ois SeotS  itpoS aXX rjXovS xal iffipaS ye  8eivds xal /xaxaS xal dXXa  roiavra itoXXa, ola Xiyerai re  imo rc5v itoirjx&v x . r. A. cfr.  Hesiod. Theog, 164 seqq.   xoiyjro v 6 * idriv iv 8 B 7) S x, t* A» Huius looi Terb*    Bekkerns et Stallbaumius ita disposuerunt, ut comma ponerent  post "OpijpoS, Efficitur hac interpunctione, nt arctius coniungantur verba itoirjrov tdnv  iv8et}s itpoS ro imdeiZai $eov  ditaXorifra, quæ iunctura sane  molesti quid habet atque spinosi. Ficinus verba convertit:  Opus autem est tali quodam poeta, qualis Homerus exstitit, ad  teneram Amoris mollitiem demonstrandam . Sed hæc verba  non satis respondent Græcis,  Quis, quæso, probaret dicendi  genus hofc : Ad demonstrandam dei  mollitiem deus poeta eget, qualis Ilomerus fuit?, Omnis hæc  orationis difficultas removetur  commate post "OpijpoS deleto,  posito post ivde )/S, quæ verborum dispositio etiam RLickerto  placuit. Seusus est: Tali autem  poeta Eros eget, qualis Homerus  fdit ad divinam mollitiem describendam. Videtur autem se ipsum  poeta tangere, utpote qui mollitie atque teneritate in carminibus componendis ne Homero quidem cedat,   tovS yovv ito8aS av TrjSaitaXovS elvai • Addidit hnec verba Agatho, ne quis  aut 1 imprudentia aut fraude factum opinetur, ut * Attf ditaXij  dicatur, exemplo allato non nisi  pedum mollities probetur* Frustra Orellius ad Isocr. 330. verba TovS yovv ft alvei censuit expungenda esse. Stallbautlvai xul uitaXrjV * rous yovv xodag Kvvtjs axalovg uvta,  Xiycov   Tijs pivS’ aitaXot xoScS' ov yap iit’ ovSa  niXvoctui, aXX ’ dpa r) yt nat ’ avSpcor npdtata fiodret.   KttXta OVV SoXEL fiot TEXtVJQLlp t»)v aXaloTTJXCt uxotpaimius ad h. 1. : Ista, Inquit, versuum Homericorum recitatio non  indigna est Agathonis ingenio,  quem iam antea vidimus inani quadam se iactare doctrinæ  ubertate atque elegantia. Vide  annotat 200. Diximus autem  de hoc versuum recitandorum  more annotat, 55. Ceteram Homerici versus leguntur II.  XIX. 92. qui, ut mollissimi sunt  atque exquisita elegantia compositi, ita Agathonis ingenio maxime conveniont. Pro ov8eoS f  quæ plurimorum codicnm lectio est, apud Homerum ovdtt legitur. Illud eorum sedulitati debetur, qui versuum fines similiter cadentes non ferendos censuerunt. Versus similiter cadentes veteribus mollitiei indicium fuisse videntur. Apprime igitur convenit ovSei lectio nostro loco,  ubi mollissimis versibus allatis  Agathonis ingenium describitur.  Similiter cadeutium versuum exemplum, quod apud Persium legitur, acerbissimum efleminatorum poetarum osorem, hic laudare iuvat petitum e Sat.  Torva Mimalloneis implerunt cornna bombis   Et raptum vitulo caput ablatura  superbo Bassaris, et lyucem Mænas flexura corymbis Evion ingeminat: reparabilis adsonat Echo. Qni his versibus præcedit: Quidnam igitur tenerum, et laxa cervice legendum et qui sequuntur:  Hæc fierent, si testicnli vena  ulla paterni  Viveret in nobis?   Persii iudicium continent, qnod  idem fuit totius antiquitatis, Alio  loco Persius Sat. I, v. 93. dicit  de enervato aliquo poeta:  Claudere sic versum didicit:  Berecyntius Attin  Et qui cæruleum dirimebat Nerea Delphin   TCal 7}flElS   Riickertus ad h. 1. annotat: Bekkerus, Dindorfius, Astius, S tali—  baumius > utamur. Quos cur sequar, non video j licuit enim hoc quidem Agathoni,  ut semet ipse eohortabundus conianctivum poneret ; at non minus licuit, quid facere vellet, indicare: eodem igitur nos argumento utemur. Et coniunetivo  et futuro uti licet in huiusmodi  dictionibus, neque facile dignoscas, ubi utrumque libris commendatur, coniundtivnm an futurum  scriptor exhibuerit. Coniunctivum plurimi codices exhibent, pauciores sed optimæ notæ libri futurum habent. Inprimia  codex Bodleianus nominandus est,  ex quo rectissime Stallbaumius  XpTjtiobfieSct in ordinem verborum recepit. vuv, ou ovx ini OxhjQov fiatvei, aXX ini fiaX&axov.   E xa ax ha 8>) xal ryitlg xQxjOaiie&a xcxfit]QCq) mgl  ’ 'Egaxa ort ccnalog. oi5 yaQ ini yijg jS aivu ovb ’ in i  xqaviav, a idxuv ov naw /icdaxa, ctkX’ iv xolg palaxaxaxoig xav ovxcov xal ficrivu xal olxu. Iv yaQ xj&cdi  xal xpv%aig ftecov xal av&Qanav x rjv oixyaiv idQvua,  xal ovx av e£ijg iv nuGcag raig xfn>%aLg, cllV xjtlvl av  OxlrjQov xfiog l%ov<5r) lvxv%y, antQXitai, y 8’ av fictkaxov, olxifcxai. anxoptxfov ovv ad xal noal xal navxy  iv /laAaxtoxaxoig xcov (laXaxmaxaxv, anaXuixaxov avay- 196 xrj uvai. veuxaxog (iiv  oini xpaviav, a idxtr  ov naw pa\axa. Hoc  loco confirmatam habes, quod  supra de ov naw vocularum  potestate monuimus 79. Nam  prorsus non mollia virorum  capita hic intelligi nullo modo  possunt. Sed et rectius explicata hæc verba ita comparata  sunt, ut non possis non mirari  inconstantiam Agathonis, qui  modo laudata Homeri in describenda divina mollitie peritia nunc  eundem corrigit atque capita virorum non admodum  mollia censendo auditorum risui poetam exponit.   r xal ovx av k%i}S, Ficinus  i» convertit : neque tamen in  quibuslibet animis. 'E5)}€  significat continua serie; dicitur igitur non promiscue  in omnibus animis habitare, sed  selectu facto eas tantummodo  .! sibi eligere, quarum mollis sit  ac tenera indoles.   xal 7todl xal itdrtfl*  Fedum mentio fit propter comparationem cum Ate homerica, cuius non nisi pedes teneros fe  8tj lau xal anaXaxaxog'  cit poeta. Riickert. Qnao  sequantur verba, iv paXaxcatdtoiS tq5v paXaxcotdtcDV, ana XcJraroVf ipsius Agathonis mollitiem describunt, quæ si audiret Persius Flaccus, rursus diceret :  Hæc fierent, si testiculi vena ulla  . paterni   Viveret in nobis?   vypoS to eidoS  *TypoS  verbum est latissimæ significationis. Primitus videtur li umidus, madidus significasse.  Qnod autem madidum, idem  etiam lubricum est atque haud  raro splendore quodam insigue*  Hinc apud Homerum sexcenties  legitur vypa xiXevSa, quod non  minus de splendore undarum dicitur, quam de earnm flexibilitate; utramque autem notionem  micandi verbo expresserunt  Latini. Qaarn notionem nostro  loco habeat, e dxXrjpoS nomine  colligitor, quod paullo infra positum illi opponitur. Recte Stallbaumius monet, vypoS sæpe de  rebus lubricis, lentis, flexibilibus,  mollibus dici atqæ frequenter ngog is Tovroig vygog ro tISog, ov yag av olog r’  rjv Ttdvzy itiQi7trv66ia%ai ovds Sia itdayg ipv%ijs xai  tigudv to ngcotov Xav&aVBiv xai i^iav, fl tSxlygdg yv.  dvfiiiiTQOv 81 xal vygag ISiag jitya ttxjirjgiov y svC%t]fio6vvt], o St/ duaptQovrag i» nuvrav djiokoyovfiivcog "Egag %%u' a<fp/fio<Svvy ydg xai "Egeni ngbq  aU.rji.ovg «si Ttouaog. %goa g 8s xaUog y xar’ av&y  SLaira tov fteoi 5 ayfiaivH ’ avav&e i ydg xal ihtyvfty-. xori xai (Suijiati xai ipvx\ j xai aUn oraovv ovx lvl£ei B  "Egag, ov 8’ av tvav&yg te xai tvuStig zoitog y, Iv  rav&a xai i£ei xal (i&ve a ad Amorem transferri. Apposite  Riickertus Piat. Theæt. laudat  162, B. /n) SXxeiy itpos xo  yvpradiov dxXjjpov rfdrj orta  (h. e. ætate provectiorem atque  corpore robustiorem) rc5 8 fc 61 }  vecoxipoo re xal vypotipcp ovxi  TCaXaUiv .   6 vppixpov 8 i x&l t5 y p aS 18 iaS. Acute vidit Astius,  dvppetpoY referendum esse ad  7tepi7Ctv66E6$ai, Amor enim,  quia potest itav xq itEpiitxvddE C$ai, recte dvppsxpoS vocatur.  Itaque ne hic quidem audiendus  est Orellius, qui dvppEXpoS pro  (Svjijiixpov legendum putabat. Aristænet. I. 1. 4. ed. Abr.  ov xcd pivxoi dvppsxpa xal xpv pEpci. xrj5 Aat8oS xa plX 7, coS  vypo<pvcZs avxtjf XvyiZEdSai  ta odxa ro3 7CEpi7txv66opivcu.  Stallb. Ficinus habet in conversione: aptæ vero t compositæ  jlexibilisque formæ, vitio, ut  videtur, typothetarum. Non dubium enim est, quin scripserit:  apte vero compositæ et quæ  •eqq.   o 8rj diatpepovTGoS Pronomina relativa haud  raro præcedentis nominis, ad  quod grammatice referenda sunt,  genus non sequuntur, ut indicetur, nomen collectivum, quod  vocant, ipsum illud nomen esse,  atque complures notiones in so  continere, quæ genere neutro  pronominis relativi consummentur. cfr. Matth. Gramm. ampl., ubi et noster  locos laudatur, sed addita auto  SiaqjepOYXojS vocula xai t quam  ex optimorum codicum auctoritate Stallbaumius expunxit, Riickertns uncis inclusit. Eandem  prorsus delere Y. D. noluit, quod  vim habeat h. 1., quæ ad rem  pæne necessaria videatur. Etiam  Bekkerus xai expungendum curavit, neque idem in Ficini conversione expressum est: qua   (sc. figuræ concinnitate) Amor  omnium maxime procul dubio decoratus est.  ?/ xax * aY$ij 8 ia ix a. Notabis levitatem argumentabdi,  quasi non cogitari possit, ejun,  qui deformis sit, pulcra amare,  turpia fugere. Respexisse videtur Agatho ad proverbium, quo Cap. XEX.   IIcqI /J-lv ovv xdklovg tov &bov xal tccvru txavcc,  xal l'rc itoXka Xtfottzai. Jlcgl ds agsrijg "Egarog (X£t«  similis simili gaudere dicitur. Verum noti probatur tamen eo, quod  probandum erat hoc loco. Sequentia verba quod attinet, ov  6* dv ivavStS te xal evo odtjS  roitot y), ivxavSa xal i£ei xal  pavet, cfr. Soph. Antig. v. 781  seqq. "EpooS dvixaxE pdxctv  *EpcoS y o? Iv xxypadi niitTEiS  o? iv paXaxalS napsialS  r e dy id o S ivvvxzv eiS •  Adde Aristæueti Platonicorum verborum imitationem II. 1.  73. Abr. avavSet yap xal  anrjv^ijxoxi dojpaxi ov netpvxe TtpoSulavEiv 6 "EpcoS,   nspl Sh dpetijS x. r. A. Laudat Agathio AMORIS virtutes ita, ut,eius iustitiam, temperantiam, fortitudinem, prudentiam ordine celebret j quæ quidem virtutum cardiualium, quas vocant, recensio et ipsa habet nescio quid inanis ostentatiouis atque redolet ingenium hominis, qui præter poesin etiam philosophorum sapientiam degustaverat, sed fortasse nonnisi primis  labris degustaverat. Observes præterea, quam artificiose Agatho verba composuerit, quara lepide paria paribus retulerit et ut similiter caderent, elaboraverit,  S tali b. otid’ afiixei. Prorsus repugnant hæc cum aliorum poetarum sententiis, tum iis, quæ apud Sophocl. leguntur in Antig v« 191« dv xal dtxaiav aShtovS  (ppevaS napadnaS ini Xcofict  dv xal zo6e veixoS dvdpcov  B,vvatpov %x £l S rapd£aS.   ov te y a p avtoZ piet  7t uCxti* xi re a <Sx £t ‘ Hæc verba Schleiermacherus convertit : Denn weder widerfahrt ihm  selbst gewaltsam, weon ihm etwas widerfahrt. In Schulthessii conversione exstat: denu er selbst leidet nie Gewalt, es wi- '  derfalire ihm, was da woile. Ficinus verba interpretatur: non enim ipse vi patitur, si quid  patitur. AvxoS pronomen ita  explicandum est, ut oppositum 1 cogitetur verbo cuidam, quod  nunc non comparet, quoniam structuram verborum, quam in  mente habuisse videtur, Agatho  immutavit. Dicturus videlicet  erat : ovxe yap avxoS pia   na<Sx £l > Xl itddxsi' ov r*  d A A o s oSxiS ovv pia nadxtt  x. x. A. Structuræ verborum ita  mutatæ, ut cogitatam structuram singula verba sequantnr,  quæ cum structura revera posita  uon satis conveniant, exempla  non rara sunt atque a grammaticis ita explicantur plerumque, ut ad sententiam, non ad verba  directa esse dicantor. Verba  pia icadx^i quod attinet, quæritur, qui fieri possit, ut aliquis  patiatur aliquid, neque tamen plexv experiatur. TlaSoS enim ne cogitari quidem potest nisi  coniuuctum cum vi quadam exruvTu Æxteov. to fiiv [ityiOrov, ou "Egag ovt’ dSixEi  • oik’ udixEitai ov&’ imo 9eov ovte &eov, ov&’ vn av  %QUitov ovte av&Qonov. ovte yaQ avrog (Ua nuOyEi,  si' n ita<S%ET m (ila yaQ "EgaTog ov% uxtetcu ' ovte xouiiv  jtoiEi onag yccQ ixav "Equu ndv vji)}$eteZ' cc 6’ pv C trinsecas illata. Ov ftitt jradxEl  contradictio est in adiecto, quam  rocant, quam hic admissam esse ab Agathone admodum dobito. Aliud quid poeta videtur exprimere voluisse illis verbis, quod  quid sit » e rectius explicatis et  T i 7tadx £t verbis patebit. Supra  monuimus annotat, 169. Græcos haud raro, ubi infinitivus  verbi alicuius ponendus esset  proprie cum finito aliquo verbo  couiunctus, omisso hoc verbo infinitivum eo tempore collocare,  quo finitum verbum ponendum  erat. Sic legitur Piat. Alcib. I* . c. 7. ovxovv Tctvrct  fiovov oldSa, a netp* aWcov  ipaSeZ rj avtoS i%evpeS, quo loco iam supra monuimus, oidSct  positum esse pro eldevat AfyeiS, Eodem modo Agatho nostro loco ad fubulas quasdam  respiciens, in quibus rtdSrj Erotis narrantur, et r i itauSx El posuit pro et xi itadxsiv A eyerai. Hinc sententia verborum  existithæc: Weder er ist es, der  etwas erleidet, wenn man gexneinlich sagt, dass er etwas erleidet, cett. filet autem positum  est, ut eo 7cddx £iy verbi potestas augeotur, ad utrumque  autem negatio præcedens tanquam ad notionem unam refertur.   ov re itoidov Ttoiel. In  paucis quibusdam codicibus, in  Vindob. uno et Paris, uno itoidov  participium non comparet, hinc Bvickertus ad h. 1.: habet, inquit, primo adspectu speciei nonnihil hæc omissio, quid enim  iucundius procedit, quam hæc oratio: ovte avtoS fila Ttddxsi,  ovte itoiei ? neque tam necessaria est h. 1. conditionis additio,  quam altero iu membro; agere  enim Amorem aliquid nemo dubitat, utrum patiatur an minas,  incertum. Attamen non puto  n Platone omissam vocem esse,  sed solam duarum similium viciniam hanc lectionem peperisse. De hoc genera corruptionis  vide quæ annotavimus. Præterea codices nonnulli exhibent ovte filet noiGDV noiei,  quod ab iis additum est, qui  bene sentirent, fila nostro loco  e præcedentibus repetendum esse.  Sed ut clarius videas, fila non  Platonis manum esse, posita vox  est in loco ineptissimo, eodemquo  modo se habet, quasi supra scriptnm exstaret ovte yap avroff  Ttddx&f st Ti fila Tta6x E t*   naS yap kxcov. Si dixisset poeta b<Gjy dixovrl ye SvjMp, nemo eius verbis offenderetur. 'Exgdv nude positum multorum poetarum de sævitia Amoris querentium refutatur exemplo. Moneo hæc, ut habeas,  quorsum referas verba Socratica 198. E. to dpa OV TOVTO 1}V TO ■HOLXgjS htOLl   veiv ltiovv y aXXci to coS peyidxa dvctTiSlvcti tgj npdypart  xat oo» HaWtdTUp idv te y ixmv Ixovtt ofioAoyydy, cpadlv ot itoAtag padiAijg vopoc  dlxaia tlvca . itgog ds ry dixaiotivvy daxpgodvvyg hÆItizyg iitxk%u. ilvai yag opoAoyElzæ dGJtpgodvjnj r 6 xgpr elv ydovav xal lsu9v(uav 9 "EQCozog $6 [lydsutav ydovi]V xqeizzco uvæ. eI 6e ytzovg, xqozolvz’ av vtc "Egorog, 6 de xgaz ot. xgarcov dh ydovtdv xal Irtidv/iuav 6  "Egeog diacpEQovrcog av Gcocpgovoi. xal fiyv stg ys dv~  D dgsiav "Egooze ovde "Agyg dvftlGrarai. ov yag e%el "Egeor a  * 'Agyg, dAA’ "Egeog "Agtj, 'Atpgodlryg, wg Aoyog. xgeizzcov    ovtajf $xovTO£ f iav re fiTf' el  tpevSrj, ovdtv dp * tjy Ttpay pa. Nostro loco Erotis æquitas probanda erat, quod quibus  fieret argumentis, verisne au  falsis, non magnopere curabatur. fn sequentibus verbis d 6 *  dv Ixojy e paucissimorum codicum auctoritate tiS ante kxcov  positum servarunt Bckkerus,  Stallbaumius, alii. Riickertus,  quem secuti sumus, voculam expunxit. Qui factum sit, ut in  ordinem verborum irrepserit, per  æ intelligitur.   ol noXeco? /SadiXijS vdpoi. Hæc Bodleiani codicis  lectio est. Florentini quatnor  fiadiXixrjS habent, vulgo ftadiX ilS legitur. Bastius conferri iubet Arist. Rhetor. III. 5tqdy ndXecov fiadiÆlZ vdpovS.  In Piat. Gorg, 484. B. dictum  Pindaricum laudatur: vdpoS 6  ndvTcjy ftadi\f.vS Svcctqjy te  xal dSavdtGJV.   elvai yap opoXoy eit ai  6<o<p p o dv vt) . In Definitionum libello 'Platoni vnlgo ad•cripto 412. A. legitur: do>tppodvvTf o perpidtrjS ttjs i>vxrf$  irepl tds iv avr?j xata <pvdiv  yiyropevccs &m$vpias te xal    ySovaf. eficep/iodrla xal eutaB,ia ipvxyS xpds rds xatei  tpvdiv ijdovd? xal Xviraf. Adde  Aristot. Rhet. I. 9. ~GD(ppodv~  vrj dpetr}y 6i' ijv npoS taS 7/<5ovaS tov dajpatoS ovta>S %X ovdiVy goS d vopo£ xeXtvei. Neque aliter monente Stallbanmio  ad h. I. da)(ppodvv7]Y definit ipse  Plato, cfr. Phædon, 68. C.  de rep. IV. 431» A.   xpat&v i}8oygjv. Facta conclusione hac nemo non  videt, in dwtppodvvjjy aperte  illudi ab Agathone, homine huius virtutis, ut videtur, expertissimo eodemque Pausaniæ amasio, quem non puduit Xenophonte teste Symp. c. VIII. 32.  dnoXoyeldSai vitep tgjk dxpadia dvyxvXivdovpevcDY. Sed non  dubium est, quin ipse Agatho  behe senserit, huiusmodi nugas sophisticas auditoribus minimo probatum iri. Ut igitor haberet,  quo posset futuræ convivarum  reprehensioni sese subtrahere, in  fine orationis suæ hæc apposuit: ovto? o nap * ipov   XdyoS tca 3eoj avaxeioSco,  rd p\v Ttaidids ta 81 ditov 8ijs petplaS perlxoJY.   xal pyv - eZs ye . De    *    /   ds 6 ffccav rov ixofiivov. rov d 9 dvdgBioxdtov rcov  &U.C3V xgaztov stuvrav dv dvdgEiorarog sYrj. xsgl fiiv  ovv dixcuoOvvrjg xai OcocpgoOvvyjg xai dvdgelag rov fteov  BiQqtca, TtEQt de Oocpiag teliterai. o6ov ovv dvvcctov,  nugaxeov f vi ) Ikteinuv. xai TtQwtov pav, iv 9 av xai  iycb x t\v fj^Exigav xeyyr\v n^6co, agneg 9 Egvlzt[ia%og rqv  iccvxov, Ttotrjrtjg 6 {#£05 6o(pog ovxcog, Sgts xai dklov E  %oii\dai % ndg yovv itoirprig yiyvEtai, xuv cl[iov6og $  ro xgiv, ov av "Egcos aiptjtau to drj ngirtu Tjpag pug  Kai fiijv ye voculis vide annotat. 64. Patet autem, Homericam narrationem hic taugi,  quæ legitur Odyss. VIII. v, 267»  seqq. Ceterum non opus est,  ut ad A<ppo8ixt 7? nomen, quod  fiaullo infra legitur, nomen appellativum ipaS suppleatur. Dei  enim nomen sæpissime appellativum nomen simul exprimit.  Unum exemplum ut laudem, legitur 197. B. o$er 6r) xai  xaxstixEvddSrj 'xeov $eojv tot  itpdypaxa "EpcoroS iyysyopi vov 8t]\ov ori xaAAovf.   it Etp ariov ptf l\\ei7 tEiv. ÆiitEiv verbum cum iv  præpositione compositum iis verbis adnumerandum est, quæ  amissa vi transitiva non actionem aliquam exprimunt, sed absolutam verbi notionem indicant ;  iXXflitElv icitur idem significat  atque iXXEiieoyra elvai . Hinc  accedente indicio rei, quam aliquis prætermittit s. negligit, genitivus casus exhibetur, non accusativus. Vide, quæ de hoc genere verborum diximus 87»   tv* av xai iy cJ. Tres  Bekkeri codices exhibent 7va ri  xai iyoo. Non male. Sed nihil   videtur mutandum esse. Etenim    av vocula reiterationem significat actionis, quæ indicata est  186. B. tva xai TtpEoflevoofiey r tjv xtxvrjv ; xai autem  pronomini additur, ut significantius indicetur, aliquem olim  fuisse, qui idem fecerit. Verum  inest tamen nostro loco, quod  attentiorem lectorem merito offendat. Nimirum notum satis  est atque a nobis commemoratum annotat, 5., Græcos scriptores comparationis membra ita exhibere, ut nat iu posteriore  comparationis membro ponant,  quando idem in priore positum  sit, contra id illic omittant, si  in priore comparationis membro  non comparuerit, Iam nostro  loco, quoniam &$7tEp vocula duæ  actiones indicantur inter se comparari, Platoni scribeudum erat  vel dicendum Agathoni ex præcepto supra laudato : iv av xai  iyoj t?/V r/jiExspav xix v V y Tl ~  ptjdco y GD^TtEp xai 9 EpvB,ipaxoS  t 7}v kavxov sc. ixiprjdev. Potuit  etiam hoc modo hæc enuntiatio proferri : tr * av lyco x tjv  rjpexipav xkx v7 l v Xtptjdoo, u tS7Up 9 Epv£i/j.axoS xtjv kavxov.  Exemplum est xai in comparatione dupliciter positi Piat. Phædon. 64. G. tixiipai 8ij, <3  14    ^ - A xv (fla xofi<S%ai, 3« xoiTjttjS o ”Eqg>S «yafrog lv xecpcclala ituGciV noiri<5iv rt]v xaxct (lovOutrjV « yciQ ng i}  flfj ?J(El 1 J fd/ oldtv, OVt’ Sv BTEQCp SotT] OVl' CCV «AAoV    ’ya$h, <fav apa xarl 601 E,vv doxy, a«rtp wai. i/io/. Alia  huius structuræ exempla Stallbaumius laudat nnnot. ad Piat.  Apol. Socr. 22. D. Nam  præter nostrum locum aliud exemplum apud veteres scriptores  reperiatur, quo in priori comparationis membro xai positum, in  altero omissum sit, vehementer  dnbito.i   ita 5 yovv nonjxifS y iyvEtat x. X. A. Audi Stallbaumium annotantem ad h. 1.: Alludit iudice Valckenario Diatrib.  in Eorip* Fragm. 207* ad  versus Steneboæ Euripideæ :   iroiTjxtjv 8* dpa.  *EpGo£ 8t8d6xei xdv apovdoS y  xo npiv . Quæ sequuntur verba, aliquid vitii contraxerant, quod facta verborum incisione duplici optime  sanari videtur. Annotat Stallbaumius : Ne quid desideres in  verbis sequentibus, rtuoav noiy-  6iv X7jv xata povtiixyv arcte  connectas cum ctyaSoS. Perperam  enim in vett. editt. post ayaSof  interpungitur. Addit vero xj)v  naxa jiovdixtjv propterea, quod  deinde TtoirjtitZ et itoirjxyS latiore sensu de cuiusvis generis  procreatione et generatione dicit. Itaque nunc de poesi, quæ  in carminibus pangendis cernitur, cogitari cupiens, commemorat  jcoltjdiv rrjv xaxd povdixtjv Exhibet Schleiermacherus in conversione: Uml zucrst nun, damit auch ich uusere Konst ehre,  Vtie Eryximachus die seinige, ist    der Gott so knnstreich (dotpoS  o vxgoS') ais Dichter, dass er  uuch andere dazu macht. Iedcr  wenigstens vrird ein Dichter»  war er auch den Musen frerad vorher, den Eros triilt. Was  wir also wohl koonen ais Beweis brauchen dafiir, dass Eros  ein trefdicher Kiinstler ist ( [itotij X7/S ayaSoS) iedes hervorzubringeu, was zur Konst der Musea  gehort. Ut Schleiermacherus, ita  ceteri interpretes non satis accurate interpretati sunt verba  docpoS noiyxyS et dyaSoS noiyxyS, quorum verborum rectio^  explicatio viam aperit totius loci  rectius explicandi. Eryximachus medicos, ad cuins exemplum Agatho suam artem celebraturas  est, de theoretico et de practico medico {xexyixoS,, iaxpixcotaxoS et dyaSoS SypiovpyoS)  disseruit 186. C. et D, ; vide  annotationem Puri modo  nuno Agatho de theoretico et de  practico poeta agit ita, ut docpov  itoltjTljv vocet eum, qui poeticæ  artis theoriam calleat, dyc&or  Ttonjtyv practicum poetam nominet. Mens Agathonis igitur  hæc est : Die Theorie der Dichtkunst liat der Gott so iune, dass  cr auch andere iu Dichtern  macht. Ieder wenigstens wird  ein Dichter, den Eros ergreift»  wenn er vorher der Dichtkunst  auch nocli so fremd war. Quæ  sequuntur, revocata post ayaSoS  interpunctione vulgata hoc modo scribenda sunt : co 8y TtpETtEt  ypdS papxvplcp XPV O^ai, oxt  tcoiyxyS o^EpooS ctyaSik, lv xz~ vSida^nc. xccl [ilv di] zijv ye rav £aa v holt]6iv nuvzmv 197  rtg lvavtt(i}<Stzai ]iij ov%i "Eqotos tivca 0o<plav, y yiyvtzat te xai cpvEzai navza tu £wa; aXka zyv rav zr/vuiv  qraXaioo Ttaticcv xohjdiv, rrjv,  Tiarcc povdixijv. Sensus est:  Dies raag uns zum Beweise dienen, dass Eros practischer Dichter ist, wie iiberhaupt in aller  Kunst, so in der, welche sich  auf Poesie bezieht. Sed ne hoc quidem modo verba Platonis satis recte se habere videntur. Fortasse scriptor exhibuit ordinem verborum hunc : iv xecpaA aleo nadav noitfGiv, xata trjv  /iovtiixijv.   a yap riS i} fi rj 7 )  firj ol 8 ev. Præcedentium verborum explicationi favent ix £ltr  et eidevai verba, quorum alterum ad artis- usum, alterum ad  eius theoriam refertur. Idem ia  sequentia verba cadit didovai et  SiSdtixeiv. Ceterum cavendum  est, ne quis ovre dv præcedente  ovte av minus elegans iudicet  aut rei exprimendæ non satis  conveniens, ideoque facillima  litterulæ unius mutatione scribat ovre av: frequentissima est,  Stallbaumio annotante ad Plat. Apol. Socr. 81, E. in huius  modi dictionibus dv particulæ  repetitio. Sic in Apol. Socr. loco  laudato legitur  ndXai av  anoXdoXr) xal jovt’ dv vfidf  cocptXijHTf ovSev ovr* dv ifiavrov. Addit Stallbaumius Piat.  Fhileb. p, 43. A. SrjXov 61 }  tovro ye, do Saoxpdrrff, coS  ovre ijdovj) ytyvoix* dv iv r<w  xoiovrco itork, ovr* dv ns XvTtT}. Xenoph. Hier. V. 3 . dvsv  yap tijS tzoXeodS ovr* dv 6qjZs6 $ at Svvairo, ovr * av evdaiftoveiv .xal p.\v 81} tTfv ye. Picinus in conversione: Quod utique per Amoris sapientiam animalia cuncta gignautur atque  nascantur, quis dubitet? quod  sane negligentius est interprer  tandi genus, quandoquidem xai  ftlv 87 } yk vocularum potestas delitescit. Fischerus scribendum censuit xa\ ftijv 6?/,  quæ nonnullorum codicum hodie ab omnibus editoribus improbata  lectio est. Kal ftkv 8rj yk  eadem prorsus potestate adhiberi  videtur atque xal firjv yk, do  quo vide annotat, 64. ; utrumque enim ita ponitur, ut commemorari significet, quod aut  præter exspectationem accidit,  aut quod fidem superat hominum,  aut in rebus summæ gravitatis.   aXXa ovx  t dfiev. Lenis ironia htiic dicendi generi  inest, quæ adhiberi solet, ubi  plane fieri nequit, quin nesciant,  quod nescire confitentur, qui ita  loquuntur. De aitofialveiv verbi  tropico usu vide annot. p, 88.  Aoristicum autem tempus positum  est de re, quam experientia docuit,  cfr. annotat, p, 144. Ceterum  Hesycluus, quem Stallbaumius laudat, habet: tpavov' '(pcoreivox xal XafLTCpov . Apte Schleicrmucherus: in Ruhm und   Glanz . ' %   r o&ixijv ye ft?}v. ri  particula argumentatioui inservit  ita, ut indicetur, alia multa exempla ailerri posse, sed pauca  nunc sufficere. Diximus de hoc  osu yk particulæ anuot.   di/f uovpyluv ovx ttf/uv, on ov uiv av o deos ovto$ 616i«5xcdos ylvrjtai, iXA.6yi(ios xal (pavos axe^rj, ov 6’  av "Epa s (irj iyayrjtai, Gxozuvog ; to\ixi { v ya f irjv  xal latpixrjv xal pavtixqv 'AxoXXaiv uvevpev, ixidv(ilas xal "Epotos rjyefiovevGavtos, dgte xal ovtos  Ii "Epotos av iitj (la&tjtris, xal MovOtti fiovGixrjs xal  "HtpaiOtos %«A)££ia:s xal 'Adrjva iOtovpyias xal Ztvg  xvfieQvijGEos &edv te xal avdpdxov. < o&ev 61 ] xal  xatsOxEvdadi] tdv de ov tu xpayiiata "Epotos eyye  et 1S6, In seqnentibns ma.  iuscula littera scribendum curavimus Erotis nomen, ut alibi  sæpe, nal enim h. 1* explicati vum est, de quo vide anuot»  ISO. 132. «1, De ijyti<53«i, verbi absoluto usu supra  dictum est annot» 59.   nal Movtiai ftovdinr,^.  Magnopere in explicanda horum verborum structura interpretes se torserunt. Astius eam ita expedire studuit, ut nominativos casus ad avevpev referendos censeret et ad pc&rjxijS av ebj,  genitivos autem casus e verbis  imSvplaS nal "EpootoS ijyepovavdavxoS e præcedentibus repetendis exaptaret. Annotat Riickertus ad h. 1. : Simplicissimum  hoc esse videtur, ut proxime  præcedens membrum GdfXB   fiotSrjTTjs plane negligi in seqq»  dicamus et quasi in’ parenthesi  positam, de reliquis autem sic  statuamus, sensisse Agatliouem, AMOREM illum, quo duce Apollinem dixisset artium inventorem  exstitisse, non esse alius rei,  quam ideæ artis, apud mentem  couceptæ et spectatæ; quum igitur dicendum esset Mov6ai  pQvtiiHtfv avtvpov"EpGotos ijys  povev6avroS 9 quia povtiinrjS ille  AMOR esset, contrahentem omnia  hæc, quæ plene posuisset de  Apolline, unum in membrum,  subiectum posuisse, omisisse prædicatum ex superioribus repetendum, suo cum accusativo supplapdo illo ex genitivo, quem  apposuit, quique ab ’'Epa>Ti  aptus est, quod et ipsum supplendum. Stallbaumius ad nominativos e superioribus mente repetendum censet EpcotoS av elrjxSotv paSrjxai, ut genitivi pov6ixi}S, goAxela? cet, a nomine  jia^rftai peodeant. Et Astii  et Riickerti contortior est explicandi ratio. Quam Stallbaumius  laudat, ea proxime ad verum accedit» Nollem autem, genitivos  jiovdtxf/S, xodneiaS cet. cum paSrftai coniungendos ceosiiisset.  Nihil certius est, quam pov6i HfjS ceterosque genitivos ab Erotis nomine regi, quod in verbis  supplendis "EpaxoS av elrj6av  pa% 7 }Tcti continetur. Musica autem ut xoB,vnr} 9 laxpinr}, pccvxi Tcrf . inventa est imSvpiaS nal EpcotoS (sc. povtSinijS xo^tni)S f  iaxpintjf, cet.) rjyepovEvtiavxoS.  Ut igitur Apollo, illarum inventor  artium, paSijXrfi vocatur Erotis,  ita Musæ, musicæ artis inven  tSTMnomoN.   vousvov dijkov ori xakkovs' ai6yti yag ovx l'mdriv "Egeas- n go xov 61, togjr tg tv cegxfi tinov, jroAla xal duva fnois lylyvsto, tog Uyttai, dia rfjv rrjs  'Avceyxrjg pcctidttciV Inudi) 6’ 6 &eo$ ovtog %<pv,   ex rov igccv zav xcdeav navi’ aya&ct yiyove xal C  ^ £0 r S xal txvftguTtois. orneas fftol 6oxu, <J  6gs, ’ 'Egeas ngeotos avros uv xalXmos xal agi «jtos fj.tr et rovto tois akkois akkeov zoiovxeav ainos elvai.    trice», hoc loco diicipulæ vocantor "Epatot /jovOixfjS, Vulcanus discipulus EpGaTOS X a ^-~  xelaS x. r. A.   xa i -ZevS xi ipepvg tSea>S.  Mira lioc loco codicum varietas  repentur, cuius originem caussamque frustra quæsivi. Undecim libri Bekkeri exhibent: HVfispvdv pro HvfiEpvi/dEGoS, tres  alii apud eundem HvfiEpvdv xa  habent, in uno xvfitpvwv repentur.   xqdy S ecvv xa itpaypax a. Iutelliguntur rixæ illæ, quarum iam supra Agatlio mentionem fecit 195. C. : xa S\  TtaXaia npaypaxa nepl ScovSf  et quæ paallo infra verbis insigniuntur: noWa "nat Stiva   StolS iyiyvEXO. In sequentibus  "EpooxoS iyyevopivov Sijlov art  TidXXovSj rursus nomen proprium ita positum habes, ut simul appellativi nominis potestatem obtineat. Hinc xff AAouf genitivum explicabis.  aldx Y*P ovh iite (St iv *EpoS . In Basii, uno legitur ivEdtiv pro SltEdxiv. Unus  Paris, paucissimique ulii libri exhibent idtiv ; Porsonius Advers.  p, 58. tvi scribendum coniecit,    qua coniectnra facile caremus.  Ut supra dicitur. U. ovh  ini dnXrjpov fialvEi aAA Ini  paXSaHoi ), ita quidni hoc loco  dicatur: aXdxti ovh inedxiv ? Neque audieudus est Astius, qui  collitis verbis 201. A. al 6xpMV ydp ovh Eli] " EpGJf scribendum esse ceusuit aXdxovS  ydp ovh Idxiv "Epcof.   JlpdjxoS avxoS «jv ndX\ldxoS. Ficinus habet in conversione l Ila mihi videtur, o  Ehacdre, AMOR ipse primum pulcherrimus optimusque esse, Legisse igitur videtur npcZzov  pro npoozoS. Illud etiam apud  Stobæum reperitur, atque WolHo  adeo placuit, ut in ordinem verborum recipiendum duceret. Frustra. Agathonis mens hæc est:  Ante natum Erotem pulcrum non  erat; ille omnibus et diis et hominibus pulcritudinis auctor; ipsuna  igitur deum prius, quam omnes,  alios, pulcherrimum et optimum  fuisse necesse est: nam quæ   quis ipse nou liabet, alii haud  facile largiatur (vide p, 196.  E. fin.)   iitlpxeta* V 01 k' *•   «ubit me dicere, valetque  IxipXitiSai de ea memoria, quam  no« verbo unwillkuhrlich  ’ 'E7ciQ%eTttt, SI fioL n xal lymttQOV tlneiv, ott, ovzog bsziv o xoicSv  elprjvrjv fiev iv dvSpaSicoif, iteXdyei Sh yaXrjvrjv,  vrjvepiav dvifjoov xoizrjv, vicvov z’ ivi xijdeu    insignimus. Ceteram nt versas  195. D. ita laudati sunt, ut  sua mollitie, quæ cum in ipsorum  verborum placidissimo quasi flumine, tum in finibus similiter cadentibus conspicitur, Agathonis  ingenium ad mollitiem proclire depingant, ita nostri loci versus  non dubium est, quin habeant in  se, quo Agatho notetur. De qua  re nemodum' interpretum quicquam annotavit. Notatur autem,  •i quid video, in bis versibus  artificium, quo siugula verba  carundem litterarum repetitione  iuter se comparantur. Sic  pijvrjv ykv iv av $ p QJitoiS  positum ita habes, ut inverso  ordine, quæ litteræ in verbo  eipijvrjv continentur p et r,  easdem habeas in dv^JScoiCoiS  nomine positas; idem cadit in  sequentia verba iceXdtyst 81 ya %l}vijv. Idem artificium in verbis VTjvepiav dvejiGDY conspicitur, sed auctius et clarius,  quod verba sunt eiusdem radicis.  Restat, ut de xoIzt\v vicvov z 3  ivi xr\8ei dicamus, in quibus videmur equidem nobis aliquid vitii deprehendisse. Lectio vulgata ivi jajSei a Bekkero, Stallbaumio, aliis iu ordinem verborum recepta est, ac Stallbauraius quidem ivlxijSei ita explicat, ut esse dicat iv zols xtjdopevoiS, Accuratius opinor verba  ivi XjjSei explicantur zt6lv ivi  xr\8ei ovtfiv. Sed sire hanc, sive  illam explicationem probes, certum hoc est, hominum, maris, ventorumque præcedente mentione non bene commemorari  zovS x?]8o/.iivov£ s. zivds iv  xrj8ei 6vraS t et cum eipijvrjv iv  dv$poJ7toiS non aliter intelligi  possit, quam iv xijfiop.lv oiS, hoc  loco iv x?j8ei admodum friget. Ac  ne quis cum Stallbaumio censeat,  non offensurum ess^ queroquam  iu sententiæ ratione parum diligenter expressa, qui meminerit,  Agathonem hos versiculos ludere  a Platone iussum esse, ut sibi  ipse quasi illuderet: alio loco de  consilio Platouis dicemus, excusationem autem Stallbaumianam  quod attinet, vide, ne probata  ea, ne manifestissimum quidem in huiuscemodi versiculis  vitium mutando tollere possis.  Quicquid euim vitiosum ibi deprehenditur, poetæ, non scribarum negligeritiæ vel ignorationi  imputabitur. Magna autem est in codicibus varietas lectionis.  Ero vicvov Z 3 ivi xi/Sei Vindob.  unus habet vicvov ze vtxrj8et .  Quatuor Flor, aliique non pauci  vicvov ze vrfxijSij s. vicvov zevijxi]8ij exhibent. Hinc variæ  doctorum hominum coniecturæ.  Dindorfius scribendum censuit:   vijve/dav dvipoiS, xoiry  vicvov vrpoj8ij.   quæ coniectura verissime monente Stallbaumio propter zi alieno loco positum improbanda est.  Vix commemorandum Bastii commentum est vicvov z 3 ivi yij^tt,  Ficinus, quem veram Platonis muovtos ds rjficcg dJJoTQioTijtog fiiv xtvoi, olxetoTTjtoe D  fia nJrjQol, rag TOiagde |j woSovg (itr’ dZJ.Tjt.av natiag  u&tlg £vvi tvai, iv toQTatg, Iv %oQolg, Iv Ovoiaig yi~  yvojuvog rjyifiav ’ jrpaorijra [ilv x oql^ov, aygwTTjra  nam habuisse suspicor, versiculos sic convertit: qui pacem largitur hominibus, qui mari tranquillitatem, qui ventis requiem,  cubile viventibus omniumque ( Stallbaumius somnumque rectissime censuit legendum)  securum. Viventibus autem verbo adhibito animalia,  ut videtur, exprimere voluit, quæ  videtur et ipse Agatho in mente  habuisse, sed more poetarum adhibito unius animalis nomine expressisse, ad quod nomen reperiendum ultro duxit TteXayovS commemoratio. Scripsit enim Piata: : KoitTjvvitvov r * irlxtjte t  Ut autem melius intelligas, quam  facile xtftEi in xijSst mutari potuerit: Hesychius xijtei affert   pro dTEprjdEif iprjpla, dicens  xrjroS esse non solum «Snr\ol66iov ix$vv nappEye^rjy sed  etiam ait o piar . Iam aliquis olim Platonis commentator non  indoctus, cum xjjtEi de fero marino  non intelligi posse opinaretur,  dc ait opia verbum dictum intellexit, atque, ut intelligentiæ  faciliori versiculorum consuleret,  xffiEi scripsit. Ut autem præcedentia verba earundem litterarum reiteratione inter se comparantur, ita nunc Sioiirjv et xrjTEt  eodem ornatu gaudent.  raS roids 8 e b,vv 6 8 ov S  fitz* aWijXtoy, His verbis  conventus significantur similes Agatlionis convivio. Ilinc uiiuus accurate legitur iu, Schulthessii conversione: indem er  manclierlei Vereine und Zusammenkiinfte stiftet. Schleiennacherus verba convertit: Und dieser eben entlediget uns dea  Fremdartigen und sattiget uns  mit dem Angehorigen, indem er  nur solclie Vereinigungen uns  unter einander anordnet cet. Non  reddidit V. D. itddaS vocem, quæ  et nobis molesta est. Si quid  video, vitium liis verbis iuest,  quæ hoc modo emendari videntur: raS toiasSs gvvodovS juet'  d\Xi}Acjy narras ti$e\s B,vvikvai. Ne quis autem hanc scripturam iusto audaciorem censeat,  facile fieri potuit, ut scribarum  aliquis, cum præcederet feminini  generis substantivum, ad id dirigendum censeret itavraS verbum, idque in itatiaS mutaret.  Sensus est: Hic solitudinem a  nobis cohibet, familiaritatis studio nos implet, quippe huiusce modi conventibus omnes inter se  conciliari iubens. Quæ sequuntur nopi^Go^, i&opiZooy participia optime a Schleiermachero  conversa sunt : Mildheit dabei  verleihend, Wildheit aber zerstreuend. Captat enim Agatho  et hoc loco et in sequentibus syllabarnm similes sonos.   qn\o 8 <n p oS ev psr siaS  x. r. A. Hæc verborum structura, rarior apud prosæ orationis  scriptores, propria est tragicorum  poetarum, vide Matth. Gramm.  ampl. . . ubi præter alia laudantur Soph. Oed. C.  6’ 1!-oqI%cov' (pMSaQOS «vft tvuag, uS&qos dvgtit vsictg’ iliag dyaSolg, Statos 6oq>oT§, ayaot og Seoig'  iijXatos dfiOiQOts, xtrjtos tVfioiQOig ‘ TQVcprjs, afigo TJJTOg, JjAlfljjg, JJKpfcwv, IflSQOV, XO&OV JtaTlJjJ ’ SJU,. drrfve/tos xbcvtwy xafiajrcav, Eurip. Med, 671. ovx  idjuby evvrjs &%vysS yapjjXiov.  Eur. Phocn. . axex\oS (pocpioov .   fAsca? ayctSotS. Consentiant codices in scriptura! quam FICINO in conversione expressit: propitias, beneficus, spectandas sapientibus. Sed nemo non videt, aya 2uS scriptura probata singaloram  huius enuntiati memborum concinnitatem turbari, qaam studiose ab Agathone quæsitam esse  supra annotavimus. Rursam igitur exemplum habes corruptelæ,  quæ omnium codicam consensa  tuetur. Apud Stobæum ayc&o~i$  legitur, quod primas recepit Wolfias, quem ceteri editores secuti  sunt. Mollities, deliciæ. Derivatum nomen est  a #1 /m verbo, calore solvo,  mollio, deliciis frango.  Stallb. Timæus habet Lex.  V. P1 . x A 1 8 V * ZxXvdif yal  paXocxUx. tiprytai 8 e arro  rov IxkictvSai a6$tvzia xov  Sepjiov, ad quæ verba vide annotationem Ruhnkenii p,   .   i V 7t 6 Y6J, iy (pofiMy lv  Tioyco x. t . A. Magno iugenii  acumine de his verbis egit Schutsias in Ltct. Platon. Specitn. I.  4. Quam ibi verborum emeodationem profert, quamquam ut  eliis, ita nobis minas probatur, tamen ita egit V. D., ut non  sine fructu et delectatioue lectorum eius dissertatio repeti videatur. Sententiarum, inquit, iuter  se relatarum oppositionem turbatam esse, nullo negotio perspicitur. Primum enim inter nova  et A oyoj prorsus nulla est relatio, quæ inter (poficp et noSw  satis clara intercedit, deinde qnorsnm omnino hic iy A oyco  pertineat, aut quam vim habeat,  intelligi vix potest; denique quatuor illi nominativi xvfiepvijrrji,  imfiaTTji, napadrdtrff xai deorijp quomodo ad quatuor dativos iv itovGO, iy <pofiax y iv no *  £ca, iv A oyoj referantur, ut singula singulis ad sententiam respondeant, haud apparet. Itaque  cum vix credibile ait, Agath^uis  operam in concinnitate sententiarum assectanda positam extrema in parte claudicasse, librariorum culpa nonnulla hic  turbata esse arbitamur. Ut paucis defungamur, ita nobis Plato videtur scripsisse : iv (poficp, iy  itoScpy iy itovep, iv poyoo, xvfispvT/T inifjdxifi, TtapadrarrjS xcci 6cor ijp dpi6roS . Iam  primum totam imaginem e re  nautica petitam esse existimamus.  Nautis eoim sæpe timor naufragii, desiderium terræ, 1 abor in difficultate navigandi,  ærumna nauseantibus, fame  periclitantibus, cum tempestatibus conllictantibus accidere solet. In timore igitur illo quid  guberuatore, in desiderio t  fitXfjS aya&av, dfieAys xaxcov' iv nova, iv (popa,  iv no&to, iv Aoyta xv^egvi/ttfg, inifiarijs, n«QaOta- e  zrjg *s xa\ (Jot?)p aptoroc, gvfindvrav ts %ciav xal  dv&QojTcav y.udfios, t)yeiiav xdXhtito $ xal cptSroff. a quid socio itineris et comite ( irtifidry ), in labore  quid auxiliatore (xapadxdxp) in ærumua quid sospitatore  (Gartij pt) optabilius? Hæc igitur officia uuum Amorem omnia  præstare amantibus docet. Deinde  hac unius litteræ mutatione uniusque vocabuli transpositione hoc  efficitur, ut 'singula singulis ad amussim respondeant. Ut enim  iv q>of$Gp ad malorum, sic iv arJad bonorum exspectationem  refertur; ut itovoS molestiam iu  agendo, sic poyoS molestiam in patiendo designat; tandem xufiepv?jtrj3 ad tpuflov, ixifiarijS  ad noSov ( quis enim flagrantis  desiderii sensum melirfs lenire  possit, qnam socias itineris, qoicam colloqueudo horas tardius euntes fallere possis?) itapadtdT rjS ad icovoVf similitudine a remigantibus ducta, deniqne 6corr/p ad poyov aptissime refertur.  Hæc Schutzii ingeniosa et periucunda explicatio ideo non probanda est, quod codicum lectioni  adversatur, quæ et ipsa commode explicari potest. Neque tamen Asthma verborum explicatio placet, quam Stallbaumio  probari video. Censet nimirum  Astius, Xdyov h. 1. bene habere,  quod nouuisi inanes verborum  similitudines Agatho quæsiverit;  ad negamus nos, quamvis o* fxv$oS ICqd^tj, o XdyoS djtajXeto  apnd Platonem sæpe reperiatnr.  Verba iv ito vgj, iv iv   xoSgo, iv Xoyw e * j AMATORIA depromta sunt, affectusqne amatorum exprimunt, donec congrediendi confabulaudique cum AMATIS potestate fruantur. JIovoS curam denotat, quam quis animo coucepit AMASIO conspecto; tpoftoS timorem, quo cruciatur, qui AMAT, ne ab alio AMASIUS sibi  præripiatur, indicat; jr 6$oS DESIDERII summi indicium est, A J-»  yoS confabulandi cum AMASIO  potestatem quæsitam describit.  Atque A ofov 7iv (jEpVTjzijS Eros  dicitur, ut qui ilumen orationis  largiatur idque ad optatum finem  dirigat, izoSov irtifidtTjS Eroa  audit, quod cupienti se adiungit,  itapadrdrrjS iv <p 6(i&, quid significet, sponte intelligitur, dc ux ifp autem iv itovcp nc quis  opiuetur non recte dicr: periret  amans, nisi Eros accederet animosque ac spem potiundi amasii  adderet»   eu XPV Sittd&ott. Hæc,  est codicum plurimorum lectio.  Vulgo dei tnedSai exhibetur.  Recte illud recentiores editores  probarunt. Non enim de necessitate quadam hic sermo est,  quam propter non possit nou sequi, quisquis est humana conditione natus, sed de lege agitur,  quem quisque ipse sibi imponere  debeat. Vide de 6el et XPV verborum significata auuot.»  Recte verba Ficinus convertit:  quem profecto sectari debet  præclarisque hymnis venerari vir  quisque cantilenæ illius parti %Qrj iittG&ca nrxvTu &v8qk itpvjivovvxcc xakag, xalrjg  adi]s jiBxejjovta, ijv i xSet ndvxav &tav te   xal dvxtQbjTtcov vorj(ia. Ovzog, tcpij, o jt ag’ ifiov /16yog, (o 0c/.l8qb, x aj &eoi dvuxu6&(j, xd jj.lv  itat8idg, x a de 67tov8ijg jiixQLtxg, xad’ voov lyo J dvvajicu,  jiixlxav. 8 Efot&v tog de xov Ayd&avo g nuvxug l'<pt] 6 ’Aql exoSrjjiog dvu&OQv(lijatn xovg tcuqov xag, wg icqizovceps, qaam Amor ipse concinit,  mentem deorum horainumque permulcens. KaXijS post xaXojS  positam permulti codices non  habent. Potuit facillime, cum  præcedat xaXdoS, scribarum incuria vel addi vel omitti xaXijS,  ln textum id receperunt Bekkerus et Stallbanmius,. Astius scribendum censnit xf/S a o8?jS /iexeXovta y Orellius scribere maluit  nati rfjS oodijs /iexExovxa y Riickertus verbum uncis inclusit*  Sed neque uncis opus est, neque mutatione verbi.  ‘7fv  ^stXyoov pro rjr ddcov SeAysi  positum est, de qua verborum  structura vide Indices.   ta /ilv itaiSiaS. Si quæris, quo consilio hæc verba ab Agathone proferautur, vide annotat. 208.   dv aS o pv firj <3 av. Prorsus  eodem modo in Piat. Protag.  334. 6. eItcovxoS ovv xavxoc  avxov ol TCapovxeS aveS opvfSijoav goS ev Xiyot, Ut 1. 1. nudus optativus, ita nostro loco  genitivus participii opinionem exprimit eorum, qui magno cum  clamore exsurrexisse narrantur,  vide annot. 158.    fiXlty avxa EiS xov *Epv  Zipaxov. cfr. 198. E.   7t(Xi El /17} B,VV7j8ElV ^GJTfpdxEl   xe xal ’Ayd3covi dtivols ov6i  TtEp\ xd ipcorixd., itdvv av  i(poftov/i7jv, /n) aitopi}<5<M)6i Ao'ycov 8ta rti noXAd xal itavxoSana eipt/CSai, vvv o/igdS  $a fi ad quæ verba Socratis allocutio nunc refertur.   aSs^S TtaXai 8ioS 5«'SiEVai. Suid. laudatus a Stallbaumio habet T. I. 48. ddtlS  8e8ias 8eoS Xeyo/iEvov n £oxi  ini xgov xd /n} q>o(jEpa <pofiov /livcov. JldXai exprimendæ  præteriti temporis notioni ita  inservit, st cum perfecto tempore coniunctum plusquamperfecti  temporis notiouem efficiat, quæ  cum præsente tempore aliquam  habeat couiuuctionem : Nuni   frustra metus, quem habeo, fuerat meus? Convenit cum hac notione Ammonii  explicatio 8eoS verbi: ÆqS xal  q)6(ioS 8ia<pipet. AioS /itv ydp  i axi ito\i>xpovioS xaxov vicovoia, cpufioS 6 i i} napavxixa  7CX07}6iS, 8io7tep t Hpo8oxoS iv  xy xexapxy • ' H/ilaS ex « cpoftoS xe  xal 8eoS. Contra nbi cum præsente tempore naXai coniongi.  rmg tov vsavtOxov ilgrjxoTog xal ctvtcS xal r<u &Ba.  Tov ovv 22axQa.Tr) ilntiv (iAhparna tlg tov 'Egv^ifia%ov, ’Aga Ool Soxa, (pa vca, a nal ’Axov(tevov, adiig  ituAai Sto g deddvca, a AI’ ov (luvuxag, « vvv 8rj £Æyov, ilrtstv, ori ’Ayd&av %avpuGTug Iqol, lya 8’  dxogqGoifu; To fiev etiqov, tpavai tov Egvli)ia%ov,  HavrLxdg Soxtlg (ioi rfgtjxiva*, on ’Ayct& av iv Igel'  to di oi ajioQijOuv, ovx oiuat. Kal jtdg, to (laxagtE, B  ' tlntlv tov 22axQurr), ov gula ctxogeiv xal lya xal  aAAog ogugovv, fitAAav Ai\uv gixd xaAov xal nuv totar, perfecti notio efficitur, at  in Piat. Apol. Socr. 18. B.  ipov yap itoXXol xaTt/yopoi  yeyovatit itpds vpd$, xal ndXai noXXa tjStj Itrj xal ovSlv  dXrj^tS XiyovreS, quo loco izaXai XiyovxeS idem est atque ei prjxoreS . Noluit autem ipsum  perfecti temporis participium exhibere Plato, ut significantius  et præsenti hora accusatores meras nugas proferre dicantur atque  credularum anicularum inanes susurrationes. vide aonot. 107 Ceterum schol. ad h. 1. habet:  dSete 8iof M tav rd prj a%ia  tpofiov SeSioxuv. opoiov xovxo  xal to ijtofpoberjs avSpconos.   d vvv 81 } iXeyov . Nvv  8 r} sæpissime a librariis confunditur, neque pauci loci exstant,  ubi pro vvv 8 tj scriptum reperitur 6j} vvv, et pro 8 rf vvv  vice versa vvv 8 f\. Utraque  verborum compositio propriam  potestatem habet, ac 8 ?) vvv  quidem in adhortatioue soleune,  atque nostratium also nun  apprime respondet, aut ad rem  præsenti tempore notissimam refertur cfr. 191. A. o 8 /} vvv  optpaXov xaXovOiv 191* B. I   o St} vvv yvvaixa xaXovpev,  Nvv 81 } autem de tempore accipiendum est, ut signiheet nunc  igitur. Vide Boechhiuui ad Piat.  Min. 90. et Stallbaumium ad  Piat. Phileb. 105 seqq.   on 'AydScov $ av pati t cos ipoi. V ulgo legitur ipei,  quod ferri nequit propter insequentem modum optativum; accedit huc Bodleiani aliorumque  optimæ notæ codicum auctoritas,  qui ipoi optativum reprææntaut. In sequentibus dnopijtiaipi vulgo edebatur. Recte Bekkerus, Stallbaumius, alii, futurum in ordinem verborum receperant.,   xal Tt&Sj cJ paxdpie .  Kat h. 1. mere expletivam est,  de quo vide annot.  ai. MaxapioS nomen quod  attinet, haud raro apud Platouem  ita reperitur, ut blaudæ appellationi exprimendæ inserviat. Interdum id apud eundem, docente Stallbaumio ad Piat, de rep. I. 335.  E., ad ingenii sapicutiæque præstantiam refertur, cfr. Piat. Menon* 70. B. xlvSwsvcj tioi  Soxeiv paxapioS xiS elvai,  dpextjv yovy f site SiSaxrov,    t  Sccnbv ovto Aoyov gq&ivTa ; %a\ ra piv aXla* ovy  ouolcog &avpcc<5Tu; zb de In l zetevzijg zov xaXXovg    fl'3’ oxrp xputfcp irapayiyvetai,  eidevat. Adde Piat. Menex.  249. D. M. N?) Ai ', cj 2d■xpaxeS, paxaplav ye A eyeiS  ttjv 'A6na6i(xv, ei yvm) ov6a  toiovtovS A oyovS oia z' l6x\  6vvri%ivai.   xal rtOLvroS artov ovxcj.  Apud Bckkerum legitur pera  xa\ov ovxco xal 7tavxo8ait6v  A. /5» Uterque verborum ordo  codicum non paucorum auctoritate nititur» Equidem non dubito, quin ovxco vocem ei verbo  Plato apposuerit, quod maiora  cum vi pronuntiandum est; igitur 7tavxo8a7tuv ovxco in verborum ordinem recepi. Recte  autem Stallbaumius ad verba xal  TtavroSartov ovxcd annotat ‘Multiplicem vocat Agathonis orationem quippe quæ videatur omnia attigisse et percurrisse,  quæ ad laudem Amoris pertineant»   xa\ xa p\v aWa ovx  6 poicoS $ av pa6x a\ Sic  Beltkeriis et Stallbanmius omisso  piv] quod post opoicoS in omnibus fere codicibus reperitur.  lliickertus ad li. 1.: Habet sane,  inquit, quod mireris, piv particula in eodem orationis membro repetita. Attamen hoc ipsum  cautionem imponit critico, cni  nihil magis est mctnendnm, quam  ne librariorum vel grammaticorum' correcturas in textam recipiat. Quos quum multa hic  illic correxisse constet ex iis libris, in quibus ipsa correctoris  manus cernitur, quid est magis  consentaneum, quam iis quoque  in locis, ubi insolentius dictum aliquid pars codd. non agnoscat,  omissionem ab antiquiore critico  institutam in libros receutiores  receptam esse. Quam ob rem,  ut ratio reddi nullo modo possit repetitionis, servandam tamen  particulam equidem existimo. Sed vide, an possit sic defendi, ut prius pev membrorum oppositioni, alterum sententiæ inservire dicas; et cetera quidem,  non sunt illa quidem similiter admirauda. Si  recte Riickertura intellexi, eius  explicandi ratio nullo modo probari potest; non perspicio enim,  quomodo membrorum oppositio  non item sententiæ oppositio esse  possit. Ceterum exempla nonnulla laudavi supra ( cfr. annot.  21. et 216.), quibus probatur, interdum falsum esse, quod  omnium codicum consensu coniirmetur. Nostro loco duo Bekkeri codices piv post opoicoS  positum omittant, ex quorum auctoritate id recte omiserant Bekkerus et Stallbaumius. Ceterum  male post SavpaOxa punctum  ponitur. Schleiermacherus verba  convertit : und wemi auch das  Uebrige wol liiclit alles eben so  bewundcrnswerth gewesen ist;  aber die Schonlieit der Worter  und Redcnsarten am Ende, welcher Horer ist nicht- uber diese  erstaunt? Hæc quamquam cum  oratione Agathonis apprime conveniunt, tamen quoniam vitoperium continent prioris partis orationis, præter consuetudinem Socraticam sunt, de qua vide annot. 191 Signo interrogandi  post $avpa6xa posito locus sanatur. Sensus est : Et cetera qui tiov ovoficciav xal Qijuatav tlg ovx av it-utXcc ytf  axovav; ixu syays Iv Sv[iovjisvog, on avios ov% ol6$   dem nnm non pari modo præstantissima sunt?   to Sh iitl xrjXevti) S rov  ndXXov 5 . Hæc verba Riickcrtns ita explicat, utro' de voculas censeat cum sequeDte rov  xdXXovf genitivo arctius cooiungeudas esse. Addit idem, genitivum nominis alicuius coniunctiim cnm nominativo articuli  genere neutro positi prorsus non  differre ab ipso nomine, quod  cum suo articulo exhibeatur;  perinde igitur esse, utrum to  rov xaX XovS, an to xdXXoS scribatur. Idem præceptum  Matthiæus dedit in Gramm.  ampl. 285. 574., quod ta-,  men neutiquam probari potest.  Nominis periphrasis effecta illa  per articulum neutro genere positum semper aliquam nominis  adjuncti conditionem indicat, quæ  e verborum contextu facillime  eruitur. Posses igitur nostro  loco, y scriptor ro' 6e tov xaXXovS arctius coniungi voluisset,  verba convertere l Vim autem  pulcritudinis et verborum et dictionum cet. Non aliter, quam  Riickertus, verba converterant  Schleiermacberus in conversione  427. et Schulthessius 106. ed. Orellii. Persuasam nobis est,  to 61 irci t eXevTrjS ita positum esse, at, cum præcedentia  verba Ta plv dXXa reliquam ab  initio orationem denotent, hoc  nihil aliud denotet, qqam: verba  posita sub finem orationis» Tov  xaXXovS autem genitivus e verbo  oi^enXdytf pendet, de quo genere  structuræ vide annotat, 197»  et Matth. Gramm. ampl. $. 868.  681« Sensas est; Quod autem verbaattinet snb finem orationis posita, quis  pulcritudinis verborum  dictionumqne non summa  admiratione tenebatur  audiens? Ceterum aoristo tempore Plato usus est temporis rationem habens, quo Agatbonis  audita est oratio. Rarissimo verba magnum animi affectum indicantia alio, quam aoristo tempore ponuntur. In caussa boo  est, quod animi commotio maior,  ut subitanea, ita fugitiva est,  non dnrans, ut iam præterierit  necesse sit eo tempore, quo qnis  eius mentionem facit. Perfectura  tempus infra babes«p» 211. D,  ad quem locum vide annotat.   T&v ovopaxcov xa\ farfp d T os v . * Ptjpctxa sententiæ '   sunt, ovopata singula verba»  Hinc Eryximachus non singala  Heracliti verba, sed integram  sententiam vituperans male verbis expressam 187. A. dicit J  coSTtep tdcoS xal 'JIpdxXeiTof ftov Xexat XeyeiVj inel t ois ye fir}padiv ov xaXwS Xeyei. Infra  legitur 221. E. Toiavxet icotl  ovo pax a. xal fjTjpara i&<vBev  itepiapnix°vTai x. r. X. Adde  Piat. Apol. Socr. 17. H. ov  pev t ot } pa dt\ avdpeS 'ABp vaioi, xexaXXieTtrfpkvovS ye AoyovSj (Ssxep ol Tovxoovy fitjpa6 i Te xal ovopadiv ovde xexodprjpevovS x. T. A. Piat. Cratyl. 899. A. otov 4il  < piXoS * tovto iv a avzl fiijpar oS ovopa rjpiv yhnjrai, ro te  Vxepov avxoBev iooxa igiiXoper  x. t. A.   ixel iycoye ivBvpov psvoS x. r, A. Pe ixei vocis  C t’ iaouca <rv8’ lyyvg rovxav ovStv xttXov elnelv, v%  a.ia%vvr/g oXlyov dxoSgdg cjj%6fit/v, sl xr/ tl%ov. xal  yuQ f ib Togylov 6 loyog dvE(ii(ivt]6xsv, agtE drejrvag  rd tov 'Ofit/Qov EJiHcov&rj' i<fojioi\u>]v, fit/ /ioi xiktv caussali. potestate atque de eias  origine supra diximus annotat.  151. Ad verba, quæ sequuntur,  oXlyov dnobpaS qtxoprjv Stallbaumius rectissime aunotat; ne  quis scribendum suspicetur oXi* yov dnodpaS ar Gajfppijv, €en ~  tenti a verborum hæc est : ego  præ pudore pæne aufugeram, siqua potuissem.  Vide præterea annotationem  159.   et ny elxov. Vulgo legitur 71 oi pro ny» Hoc optimi  plurimique codices præbent* Atque videtur, Riickertus inquit,  ny etiam verius est; non tam  enim, quem in locum fugeret,  curandum Socrati fuerat, quam  quæ fugiendi ratio et via esset,  possetue an non. Utrumque  licet, sententiam si spectas, in sermone familiari, et locum, quem  versus aliquis fugam parat, et  rationem, qua fugi possit, sine  maguo sententiæ discrimine commemorare, neque nostratium vituperaretur, qui diceret: ich war  schon halb auf der Fiucht, vrenn  ich nur wusste, wohin aut wenit  ich nur wusste, wie. Sed araatrt '  Græci, ut supra indicavimus annotat. 28., verba motum in  aliquem locum significantia cum  quietis notione coniuugere; hinc  non dubium est, præsertim cum  codd. optimi, quorum in numero Bodieiunus est, ny exhibeant,  quin Plato Ttoi non exhibuerit, Ceterum dnodidpatixeiv verbum de servis soleune, qui,    quod hero debent, id non solvunt aufugientes. Debent autem  hero servitium. Apte igitur ano6 paS h. 1. Socrates dicit, quod  claucnlum aufugiendo, quam promiserit, non præstiturus esset  Erotis laudationem.   xal ydp pe Topy io v o  XoyoS. Gorgiæ Leontini celeberrimi sophistæ et dicendi  magistri illius ætatis, cuius omne  artificium in verborum ornatu et  magnificentia (Xap.nd. 8 eS, vide annotat, 196 ) constabat, id quod  abunde discimus ex Phædro Platonis. Duæ declamationes, quæ  eius nomine feruntur, Helenæ encomium et Palamedis defensio  quibus de coussis suspectæ fidei  habeantur, nescio ; id scio, proprietatem Gorgianæ eloquentiæ  in iis reperiri. Riickert* cfr.  Pliilostratus de Vit. Sophist. I.  xat 'AyaScov dt 6 rijs tpaya)6 iaS noitjzi}s, ov 77 xoipcpSla  Cotpdv re 71 al xaXXienij olde,  noAXaxov tg5v lapfieicjv yop yidZei.   in enbvSrq * Hanc formam  Atticis usitatam cum parum notum habuissent librarii, factum,  est, nt sæpe mutarent. Vulgo  legitur InenovSeiv. Bodleianus  codex inenovSet exhibet, cfr.  Matth. Gramm, ampl. J. 198. 4.  360 Buttmanni Gramm. uropl.  T. I. 432. Rem extra dubitationem ponit Eustathius ad Ilom.  Odyss. 1946. ed Rom., quem  Stallbaumius laudat: napaStdcodi  ydp 'HpaxXeidTjS, ori 'AttihoI tcov 6 'Aya&cov rogytov XEcpakrjv dsivov liyuv Iv r tp  Xoyca ini rov iftov koyov nipt^ocg ccvtov pe At&ov ty  atpavl-a itomtius. xal ivsvorjOa tote aget xocrayii.a<5rog  coV, 7 jvlxu ifiLV cS [toAoyovv iv rui pigti pE&’ vp& v    tOVS TOlOVtOVt V7tEp6wte\lXOVi   iv rui ijra povcp icepazov6iv f  TfSrj Aiyovzef xal ivero/fxrf   XoA i 7t£7COirfX7f HOLI OVZGD   tprjoi llavaizios ex £ tv ypettpaS Ttapa IlXdzoavi' xal &ovxi8i8?}S 8h xixPV rat X( p toiov zrp *Aztix<j) cfr. Stallbau mius ad Piat, de rep. I. 329*  B. ubi eadem eiusdem verbi forma in omnibus fere codicibus depravata reperitur.in ijC£7t6v$£iY,  Fopyiov he < p aXtjv 8et v o v Kiytiv . Annotant interpretes, ad Homeri Odyss. A.  632. respici, ubi hæc leguntur:   ’Ejje 81 jkmtpov 6ioS yp£i,  'Mt/ poi ropyeujv HEtpaXrjv 6ci VOIO TtEXttpQV.   *E% at8ov 7tijitl>£i£v ayavrj Il£p de<p6v£ia.   Gorgus adspecto capite mortales  in lapides mutari, veterum opinio erat» Iam vide, quam lepide  Socrates in LEONZIO (si veda) Gorgusque  nominibus lusit. Tanquam conspecto Gorgus capite, audita Agathonis oratione, ue in lapidem  mutaretur h. e» lapidis instar  avavSoZ sederet, veritum se esse  dicit. Ceterum quod apud Homerum est 8£ivolo neAcopov  nunc satis festive Seivov Aiyeiv  dicitur adhærente notione monstruosæ dictiouis.   ini rov ipov A oyov.  AoyoS hoc loco orationem significat, quam Socrates habiturus  est ; igitur verba convertenda  sunt: io faturam orationem meam. Rependit autem Socrates satis  festive, quæ ab Agathone dicta  erant 194. A, qtappdxzeiv   fiovA-El /i£, cJ StOXpaztS   Uva $opvfiri$(Z. Pro A faov  zy atpcovia consuetius dicendi  genus est p?)  pl dfpaovov noi rjCEitv aSTTEp A i$ov, sed multo  lepidius est atque præcedenti  comparationi convenientius Ai$ov  zy dgxovia.  xal iv ev 6 t} 6 a zoze apa  xazayiAadxoS gjv, Aoristicum tempus positum habes  tempore præcedente imperfecto,  ut momentanea actio a durtua  discernatur, de quo significatu  temporum vide annot. 36.  xaxayekadxoS nominis siguificatum supra tetigimus annot. p»  148. Ceterum cave zoze cum  iv£vo7fda coniuugendum censeas,  pertinet enim ad sequentia verba  tempus accurate exprimens, quo tempore Socrates deum laudare  promiserit. "£lv imperfecti par*  ticipium est : oratio enim recta  audiret: zoze apa xazay iAatfzoS  7)V i/vixa x. z. A. Respicit autem  Socrates ad 177. D. ovSeiS doi,  gj *Epv£,lpaxe, ivavzia  < pielxai . oirze ydp av itov iyoo  (iizoLpaidaipt, o£ ovdiv cptpit  «AAo InidxadSai i) za ipeozixd x . r. A.   iv reo pipet pe$’ vpdSv.  Socrates sibi ridiculus videri  sc simulat, non tam, quod Erotem laudare promiserit, quam  quod iis promiserit, quibus nemo  elegautiorem et pulcriorem Ero D iy%(d[iucCs6ftat rov "Epota xctl l(pr\v ilvcti dsivos tu  iCQOtuccc, ovdlv Side os cepa tov npciy fiatos, os edsi  iyxa(ucc£uv btiovv. iyd (ilv ydp vit dfieXreplas (S(i?]v  detv tdXq&ij kkyuv sceql exccGtov rov lyxo(ua^0(iivov 9  nat tovio (ilv vitdp%eiv, avxdv 81 xovxov tu xaU.i<Sza ixktyo(iivovs &s evxQSTt&Ctaza ttdivau xal itavv    tis laudationem exhibere possit.  Vides igitur» accentum orationis in verbis ponendum esse iv roa  fxipEi vficjv, quo facto   ironiæ acerbitas incredibiliter  angetur. Quæ sequuntor verba  .xai tcpr\v eivai betvoS xd ipeo»  nxd non satis cum Socratico  dicto 179. D. conveniunt. Modestius euim illic Socrates locutus est. Ne mireris igitur, quid  sit, quod vehementius Socrates  hic t se vituperet : omne vituperium in convivas convertitur, qui non veriti sint, coram Socrate, homine maxime erotico,  rerum eroticarum imperitiam suam  pro sapientia vendidisse.   iyd p\v ydp vn* dfte ArepiaS x. r. A., Hi* verbis auditis verisimile est, erubuisse,  qui de Erote verba fecerunt. A(i£\xeptocS teste Stallbaumio  Bodleiani codicis lectio est aliorumque plurimorum librorum.  Riickertus non nisi in Bodleiano,  Vaticano ono, Angelico uno, ct(iE\tepiaS reperiri annotat. Iloc  certum est, codices permultos  afiefarjpiaS præbere, quæ lectio  unde originem duxerit, haud dif-"  ficile est ad explicandum. Librarii enim cura non ad etymologiam respicerent df\eX.TEpia  nominis, sed ad analogiam vocabulorum in ?jpta desinentium,  ad dfieXxrjpia lormam recipiendam proclives erant.    KEp\ kxccOxov rov IYt  xcj yidS,oy iv ov. Ficinushæc  verba convertit: Putabam equidem ob ruditatem meam, do  quocunque quod laudatur a nobis, vera oportere referri; quod si verbis exprimere  voluisset Plato, scripsisset haud  dubie o iyx&judZExai. Schleiermacherus exhibet in conversione; Ich duchte namlich in  meiuer Einfalt, man miisse die  Wahrheit sagen in iedem  Stiick von dem zd preis senden, quam conversionem  verborum nemo facile probaverit*  Kiickertus idem esse contendit  Zxatixov x o iyxa>yiaZ6j.ievov 'atque xo æl iyxa>/ucu}6y£vov f sed  exemplis hic loquendi usus probandas erat, quod V. D. facere  omisit. Vulgo legitur : Ttipi Ixa <Sx ov xoov lyxooptctZofiivGDv,  quæ lectio Schleiermacliero placuisse videtur. Nobis ea- non est, nisi coniectura eorum, qni  TCepl bcatixov xov iyxGopiaZoflivov explicari posse diffiderent.  Scripsit fortasse Plato : TCepzkxdOtov iyxG>yta£o/i£rov h. e. de  omni re, si laudatur; fortasse etiam verba xov iyxGDj.uaZo pivov glossema sunt, quo facillime,  si abesset, careremus. Nam cum  præcedat ovbtv eISgjS dpa xov  itpdyyaxoS, cJ? ibtt iyHGoyid?,Elv oxiovVf satis patere opinor,  izepl kxaoxov per se positum  rem laudandam significare. dfj (ieya IqiQovovv m$ tv Iq<ov, wg flStd g ti/v  ftuuv xov ixaiveiv ouovv. xd de ccqb, cog Houctv, 01J  tovxo rjv xo xakmg htcavelv ouovv, dlXcc xd tog (ii- E  yufxa uvaxitiivtu xa Ttodyuait, xal d>s xedhaxet, iav  xe y ovxag £%ovxa iav xe (irj. ei Se 4>tvSij, ovSiv «p’  tjv XQayfia. XQOv^Qtjdy yaQ, mg foexev, uxiog exuOtog    xal tovto fitv vnapXBtv, Bastius paru*n perspecta VTtapxetv verbi potestate 7tal  tovto npdotov pkv rei pkyiStov  fikv vnapx&y scribendum couiecit. Frustra. Rectissime Stallbaumius xal tovto plv vnap inquit, est: et hoc debere orationi subiectum  esse argumentum. Nam  verissime Scbneiderus ad Xenoph. Oecon. XXL 11. vnap X&iy dicuntur a Platone quæc ungue fundamenti loco adesse  debent, ubi quis quid exsequi voluerit,   to SI a, pa, cjsHoihev,  ov tovto 7/r x, t. A. De xo  6 k vocularum significatione vide  annotat, 111. Adde Stallbanmium ad Flat. Apol. S.  23. A. " Apa conclnsivæ notionis  particula hoc loco ironiæ augendæ inservit. Præteritum tempus falsam opinionem aut spem  fuisse indicat, quam aliquis olim  susceperit atque per aliquod templis veram habuerit. Utuntur  autem hac formula satis cum dolore aut acrimonia ii, quos eventus docuit, aliter atque antea  putaverint, rem se habere. Eodem modo paullo infra legitur 199. A. aAAa ydp iyco ovx  ydij apa tov tpoxov tov inai•vov x . T. A. Egit de hoc genere dicendi Stallbaumius ad Piat.  Phæd. p* 68. B., ibique Homerum laudat, Odyss. XVI, v. 418,    'Avtlvo', vfipiv £x gdv * xaxopkjXav&, xal 61 6k tpa6iv  iv Stjpoo 'l$axi]S pe$ * optjXixtxS  ippev' dpidtov   fiovXy xal pvSotdi * 6v 6 * ovx  apa toios hjdSa.   Pro irpporfccto interdum in hoc  dicendi genere præsens tempus  reperitur, v. c. in Piat. Gorg.  469- E. t /2 'ScoxpaxE5 i ovtgj  pkv navtES av pkya Svvaivto,   IkeI xav ipnpjjdSEirj olxla rodtqo ra5 tponoo rjytiv' av 6oi do - /   xrjy xal ta yE 'ASrjvaicov vsapia xat rpii/pEiS xal ta nXoia  navta xal ta drjpotiia xal xd  idta. aAA’ ovx apa rovt*  l6ti xd pkya Svva6$ai, to not eiv d Soxei avtqj, DiiTert a  præteriti præsentis temporis usus  ita, ut illo posito evento aliquis  indicet se edoctum esse, rem aliter se habere, atque olim existimaverit, præsente autem tempore indicatur, indicare aliquem  ita, ut iudicium eius adhuc uoa  probatum sit eventu.   aAAa to goS pkyitira  avatiSkv ai t& npdypa ti. *Avaxi$kvai verbum solenne  est de donis, quæ diis ab hominibus consecrantur» Idem etiam eum significatum habet, quo aliquis alicui aliquid attribuere dicitor. Neutra verbi notio ad  nostrum locum satis quadrat.  Nimirum ironia consueta Socrates usus et pietatem d£ia diis   15  ijfiwv xbv "Eqcotu lyxauiateiv dot-ei, oi>% ortas lyxa(uaGtxai. 8ia xavxa 8i), olfiat, rtavxa kbyov xivovvxcg avati&exs xa "Epazi, xal ycczt avxbv xoiovxov rs  109 tivcu xal xoGovxav aixwv, orta$ av (patvtjxai tbg xakliOrog xal olqiCxos dijkov oxi xoig M yiyvuGxov- consecrantiam et mentientium  impudentiam notaturus est. Deest vernaculo sermoni verbum, quod  utramque notionem exprimat; nam  quod mihi nunc in mentem venit, aufhiingen, de fore suspendendo intelligas facilius, quam  de corouis, quibus templorum  parietes exornabant veteres. Sed  pone, vernaculum illud Græcorum verbo dvaxpEfxairvvvai apprime respondere, alteram notionem adde, qua dicimus : i e mandem etwasaufhiingen, et expressum habebis avariSivai verbum. In Latina liugua verbum est, quod Græcorum verbo ad unguem respondeat:  imponere alicui aliquid»   iepovf$f>i}$7}ydp,G)Sgoixtv. Socrates ex orationibus,  quæ hucusque habitæ erant,  conclusionem facit ad Eryximachi medici voluntatem. D», eiusque verba ita interpretatur, ut non veram Erotis laudationem, sed arbitrariam, hoc  est, vel veram vel falsam laudationem exegerit. Hinc verba explicabis coS UotxsVf quæ ita proferuntur a Socrate, ut ad convivarum orationes respici significetur. Sensus est: Deun die  Aufgabe war, wie aus den gehaltenen Hedeu crhellt cet.   iy xoo fiiaZeiv 8o%ei t  ovx 0 7tQ3s: iyxooj^iiddETat.  Fiemus bæc verba convertit :  Nihil ‘fenim referre, faisaue an    vera sint, cum propositum sit, non quomodo Amor ipse  laudetur, immo ut quisque AMOREM laudare quam  maxime videatur. Indicativo futuri rei veritas indicatur, quæ arbitrio opponitur, quo quis Erotem laudandum censent,  Paullo obscurius Socrates loquitar. Verborum sensus hic esso videtur: Convivas non Erotem, sed se ipsos landasse ita, ut suam sententiam de Erote laudando maxime celebraverint»   xavxa Xoyov xivo-vvxeS avaxiSe te x &"Ep gdxi.  Ruckertus ad h. 1. XoyoS 9 inquit, utrumque SIGNIFICAT, orationem et orationis materiam, xtveiv Xoyov, excitare sermonem  vel excitare, de quo dicatur»  Hinc sensus est, nihil, quod dici  possit ullo modoy prætermittitis, quin AMORI tribuatis. IldvTot  Xoyov xiveiv neque de oratione neque de materie orationis  accipiendum est, sed de genere  dicendi ac de modo res animo concipiendi; verba converterim: iedo mogliche Rede- und Be- trachtoqgsweise auwenden. cfr.  Piat, Phileb. 15. -E. o 8 l  xpcotov avrov yevodpevoS hxddTOTE XGOV VECJV tfd$ElS ttfS* XlYCt  dofpiaS EvprjHooS Sqdavpdv vq>*  ijSovrjG ivBovdia te xal xavxa  mvtt Xoyov h. t. A. Adde Piat.  Theæt. 163. A * tovxov *aptv td xoXXa xal arojta rav-<Siv' ov yaQ av otov xotg ye e16o6l xal xctAag y'  £%ei %al asfivag o htatvog. uM.it yaQ lya ovk ydq  figet rov x qotcov xov BTtctLVOv, ovd’ eidas vfilv c o^oAoyijtia otul ainog iv % c3 hbqu ineat ve<SE6&au y yXdrta  ovv viti6%ETO, fi (pgqv ov. drj. ov yitQ    ra ijiivrjdctjJTjv . Piat. de re pub.  V. 450. A. o6ov Aoyov itaAiv, QjSXEp apxy$> xivsixe  zepl rijs noAixtlaS. Ad avatLSeze cogitando repetendum cenæt Riickertus navia A ayov vel  supplendum avxov, quod ad  jtavxa Aoyov referatur. Frustra,  *Avazi%kvai hoc loco absolate  positum est, ut idem sit atquo  txvd%i6iv itoeltiSat.   t oiovtov xe elv cti xa\  r o 6ovx av ah iov . His verbis indefinite positis et natura  Erotis et utilitas dei vario modo in convivarum orationibus descriptæ insigniuntur. Igitur roiovtov talem significat, qualis a  convivis diversis modis descriptus  est, lodovicjv talium auctorem  tantorumque, qualium et quantorum auctorem illi Erotem prædicaverunt.   xal xaAas y * $\eix. r.A,  Eadem fere ironia Socrates utitur in Plat. Apol. Socr. 20.  C. xai iyco i ov Eutfvov ipaxdpitfa, ei aS aArjS&S lx £l  T<xvrr,v xifv xix v V y Ka ' L °vxcjS  cpptXdii 8i8a6xei. lyd yovv  noti avios ixaAAvvo/njv te xa\  JjftpVV OflTfV <XV y eI 7/7tl(jxdp7fY  xavra * «AA* ov ydp initira/ tat, ($ uvdpES ’A$rjvdioi. Cave  igitur, serio dicta censeas verba  xdi xaAd>S y ’ tx £L tepraf  o Zrt aivoS.   a A A d ydp iydf. Duæ cogitationes insunt in sequentibus :    Promisi me verba facturum esso  de Erote ; Ignaras eram rectao  laudandi rationis, quam vos secuti estis. Ad olterum cogitationem yap refertur, ud alteram  aAAd. Huiusmodi cogitatione*  quoniam sæpius in nna enuntiatione comprehenduntur, aAAd  ydp haud raro coninnctum reperitur. Quod sequitur ov8 ’ e1dtuS' Latine expressum audit r Sed  enim ego non noveram buuc modum laudationis, non scieus autem vobis promisi, ut ceteri,  ita et ego ipse dei laudationem. Positum igitur habes ovd’ eido oS pro ovk e16gj£ 86. Efficitur autem illa scriptura, ut accentus orationis, proprie in ovh  lidcoS 8i ponendus, in sequens  finitum verbum transeat.   ?} y A arra ovv v it e 6 x £ to, 7 ) 8 fe tppTrjv ov. Legitur  apud Euripidem, ad quem Socrates respicit li, 1., Hippolyt. v.  612.   7 } yAc566 * ojjgSjjqx’, 6t tppi} v  avapox oi  Haud raro in Platonicis scriptis ad hunc versum alluditur, v. c,  Theæt. 154, D. EipiitlSeidv  xi HvpjpijdEiai' tf plv ydp  yAdoxxa aviAtyxxoS ijpiv forat,  7 } cppifv ovx avEÆyxxof.  Adde etiam Cicer, de ofif, 111, 29*  108,: Nou enim falsum iurare  periurare est, sed quod ex animi  tui senteutia iuraveris, sicut verbis concipitur more nostro, id  15 *ftt lyxafua£<o rovtov rov rgoxov ov yag av Swalfiijv' ov (iknou akka ta ye dkqdq, el fiovkte&e,    non faceie periariam est. Scite  enim Euripides:   Iuravi lingua, mentem iniuratam  gero.   Ad Socratem nt revertamur, Euripideis verbis laudatis hoc efficere voluit: Promisisse sese quidem Erotis laudationem, sed non  talem, qualem ediderint, qui ante  6e locuti sint. Aut igitur tacendum sibi esse, quippe promisso suo ad Erotem illa ratione laudandum non obstrictus, aut  eam laudationem proferendam  esse, qualem, cum promiserit, in  animo habuerit., ov ydp kri iyxapiaZa  xovxov tov tporcov. Breviloquentia est : hæ enim sententiæ verbis insunt: laudaturus  eram, at non amplias laudaturus sum, si huuc in modum  laudatio instituenda est. Riickert.  *EyxoopidS,co absolute positum  est, ut non tam actionem, quam  ipsam verbi notionem cum vi repræsentet : iyxcjpia^cov el/ii.   Hinc facile intelligitnr, quid sibi  velit hi hoc loco.   ov ydp av dvvaiprjv .  ov /jLevxoi . Admodnm dubitant viri docti de horum verborum iuterpunctione recte ponenda » alii punctum post ov f.Uvtoi  ponendum, alii omnem prorsus  interpunctionem post ov fievtoi  delendam censent. Atque sic  Bekkerus verba edidit, quem Riickertus secutus est annotans ad  hunc locum: tftraque verba interpuogendi ratio vera est grammatice; sensum si spectes, roirere, quid sibi velit tam fortis    ac vehemens negatio, qualis fatura sit, si ov pkvtoi cum præcedentibus iungatur. Contra si  iungas ov pkvtoi aXAa, multo  lenior erit oratio, sensumque  præbebit hunc: Vestro isto modo AMOREM laudandi consilium plane  abieci, non possim enim, etiamsi  forte velim. Attamen hoc ita  accipi nolo, quasi dicere omnino  recusem, immo vera quidem cet,  Equidem non dubito, quia  Ov pevtoi verba per anadiplosin  rectissime ab Stallbaumio explicata sint, cuius exempla si quæris, adi Stallbaum. edit. Sympos.  97» Quod autem scire se negat Riickertus, quid sibi fortis  negatio velit h. 1., exprimendæ veritati enuntiatiouis negativæ  inservit, ut verba convertenda  sint : ich konnte es auch nicht,  wirklich nicht,   ei ^fiovXedSe, i$k X oj  xa x 9 ifiavxov . De (5ov Af6%at et kSkXeiv verborum significatu vide aunot. 44. Ka T a præpositionem quod attinet,  vide Piat. Apol. Socr. 17. B,  el phv ydp tovro Xiyovtiiv,  opoXoyoiyv av iycoye ov nata.  xovtovS elvai jirjtcop. Piat.  Prot. p, 517- A. iyd 8e tovtoiS  aita6i xaxet tovro elvai ov  Hvp<pepopai t de quo loco supra  diximus 41. Adde præterea annotat. 134. n Iva prj ykAo ota o(p\cD . cfr. Apol. Socr.  17. C. ov ydp av di/ itov Ttpk - 7Toi, cj dvdpeS, tp8e ry uda  toSjzep psipaxlaj TtXatTovti A dyovS eis vpaS elsdvai, quem  locum eo aptiorem hic censebis, l&tfaa tljteiv xcct’ Ifiatnov, ov itqos rovg v(istigovs B  koyovg, ivu (lij yikattu. ocpfao. oga ovv, cj <X>aidQt, {I   > i    qno certius est, Socratem ætate  provectiorem fuisse eo tempore,  quo Agatho ItuyIxuk celebravit,  h. e. 412. a, Cfi. Ceterum  ocpXt o cum quadam ironia in malam partem dicitur, ut supra  183. A, a ei xiS toXpoSrj itotetv  aXX oxiovy nXrjv tovto, za  piyidxa xotpnoiz 9 av oveidrj.  Eodem modo d.7ZQXav£iv verbd  Græci utuntur, cfy* Piat, dc legg.  910. B. xal itada ovtgdS f\  TtoXiS aitoXavxf xgdv adefi&v  zpoitov riva dixcdcof.   opa ovv, <u $ai8pe t ei  xi xal zotovzov Xdyov  6iei 7tep\ "Epcox os . Stallbaumius per epexegesin verba  addita censet zdXifSif Xeyopeva dxoveiv, cuius structuræ permulta exempla reperiuntur. Unum  exemplum ut laudem, cfr. Piat.  Phæd. 103. A. cap. 51. xal  ziS eh te xdov xaporxcov dxov 6aS itpoS Secjv, ovx iv roiS  XpodSev r\piv XoyoiS avxo to  ivavxlov xdbv vvvl Xeyouivcov  copoXoyeiro y ix xov iXaxxovoS  zo pei2,ov yiyvedSai xal ix xov  pdZovoS xo tXaxxov, xal axeXv&$ avxTj elvai j/ yivedi? rots  ivavxioiS, ix xoov ivavxi&v;  Ceterum male rerba disposita sunt, quandoquidem comma  non post diei ponendum est, quo  loco id posuerunt editores ad  unum omnea, sed post "EpGoroS.  Sensus est: Vide agitur, o  Phædre, num forte tibi  etiam huiusmodi Erotis laudatione opua sit, ln e.  vera, non mendaciis cuiusvis generis referta. ovopadi 81 xal Sidet  firf/idxGov roiavtg. *Ovopara et fi?jpaxa quo significatu poni soleant, supra dictum  est annotat, 221. Sententiam  quod attiuet, duo suut, quæ a  Socrato in orationibus couvivarum vituperantur : sententiarum  falsitas, verborum enuntiationumque nimius ornatus. Igitur seri'  ptura non opus est uqius codicis Vindob., quæ magnopere  placuit Schæfero (ad Dionys. de  compos, verb. 28.), ovopadei  81 xal Sidet fcrjpdruv toiavXXf* In sequentibus ditola av  tiS XVXV iiteXSovda additum reperitnr in permultis iisque pptlmæ notæ codicibus di particula, quæ nullo modo ferri potest. Admissa ea sententia verborum existit hæc: Vere dicta  pudire, nominibus autem  et positu enuntiationum tali (b. c. vero) et qua lis cunque forte «eæ obtulerit loquentl. Fortuitum  b. e. non exquisitum sententiarum verborumque positam facile  probes, verum positum quamquam cum veritate rei convenientem interpretari possis, tamen minus probabilem h, 1. indices. Igitur di post ditola  collocatum, quo efficitur, ut zotctvxy ad præcedentia non ad  sequentia verba referatur, atque  ut commemorata posituras veritate simplicitatis notio adiungatur verborum atque dictionum, ex ordine verborum semovimus. Idem fecerunt Bekkerus, Stallbaumiua, alii. Ficinua verba  convertit: Vide itaque, Phædre } Xi xal toiovtov Xbyov diti 'Egcotog, Talr^si] Xi yufiwu uxovt iv, vvofiaGi 8s xai &i<Ssi gtjfiatav roiavry,  inoia &v ns hul»oS6a. Tbv ovv QaidQov   tcprj xai rov S cckkovg xtkivuv Uyuv, bny aixbg ot 'oiro Sstv ilnsLV, rctvry. "En roivvv, tpavuv, a <I>aldQe,  xaQig fiot Aya&mva a/iwg’ arta Igia&ca, tva, «voC fioXoynHansvoe ««?’ «vtov ovtag r/St] Uya. ’AU«  TUiQiyi-u, tptxvca tov OcuSqov' ulk igata. Msza  tavra brj rov 2axgdrg hv Lvd&vSe xoftlv aglaGftca. utrum vobis 'placeat orationem  fiuiusmodi nunc audire, quæ de  Amore vera duntaxat enarret,  verborum nominumque, utcunque  accidit, compositione procedens.   Uri roivvv, tpavai, <a  $ai8pe, TtapeS pou Car  ad Phædrum potissirauih et hoc  loco et sapra Socratis eratio se  convertat, si quæris, vide 197*  D # iyco 8} rjSioos; pkv axovat  ^SooxparovS 8ia\eyojitvov, dvayytaiov 8i poi ImipeXqSijvai rov  iyxcopiov ro5 "Epcon xal amo  SeZadSai nap* bvoS txutixov  vjigdv rov Xoyov. o it q avro? olotro 8 si v  elmeiv, ravty. Commode  abesse posset ravtft, quæ vox  e præcedente on rg suppleri solet alias haud raro. Posita nostro loco est, atque in fine quidem totius enuntiati collocata,  ut significantias Phædri ceterorumque convivarum verba red-r  de ren tu r, quæ obliqua oratione  liunc exhibentor. Dixerunt autem illi: omjf avtoS olei 8tiv  Xeyeiv, ravry elnk.   ovrcoS rj8 tj Xeyco. vide  annotat, 195* Schleiermacheras verba convertit: damit icli  mit ihm eioverstanden a 1 s d n n n  welter rede. Recte } displicet ta*  men vocula w ei ter, qua rectius  carueris. Nam X£yco t ut XoyoS  in præcedentibus sexcenties de  Erotis laude, vide annot. 187.,  de laudatione incipienda intelligeudum est : Damit ich, wenn ich  mit ihm mich verstandigt habe,  alsdaun den Eros au loben beginne*   iv$£v$e Xo%kv. Vide annotat. Stndiose id agit  scriptor, ut lectores seraper admoneantur, orationes convivarum  non accurate neque verbo tenus  referri, quod quo consilio fecerit, in Comment* de Syrapos. Platonis indicavimus.   xa\a>£ poi lt8o%a$'KCC$TjyijtiatiSai rov Xoyov,  li, e. disputationem exorsus esse. Deest, quod mea  culpa potius factum puto, quam  quod onmino nullum sit, sed deest  mihi exemplum verbi ita usurpati cum genitivo. Non desunt,  ubi accusativus sequatur, velat  Thcæt. 200. E. 6 xaSrjyovptvos rov notapSv. Riickert*  Verba transitiva haud raro ita  adhiberi, ut non tam actio, quam  verbi notio urgeatur, sæpius  annotavimus, v. c,p. 22. p» 59. Cap. XXL   Kal ftijv, e» (pile 'Aya&av, xalwg fios tdofcg  xadyyrjtiaB&ai zov Ivyov, Isyav, 3« xqwzov tt£v  6'tot ccvzov iTaStL^ai vnoiog zig iotiv 6 “Encog, vBztqov Ss tu k'pya avzov. zavzrjv zr;v uQX>i v naw aya[itu. Xfh ovv uoi tcsqi "Eqsazog, insidi; xal ralla xalag xal peyal07tQS7iu g 6iijl%sg olog ia ti, xal %6i$s D    tizi' jcotSQov iau zowvzog    Hoias usa» ut unum tantummodo  exemplum laudem, legitur p, 178«   C. o ydp xpi? dv^poonoiS?/yeuSSai navxoS x ov filov xcdS  ptAAovdi xaXwS fiicooetiSai,  quod idem valet, atque o ydp XPV  tOtS CtV%pC£> 7 tOlS &mp ffl'EyGOV  elvca navxoS x ov fiiov. Sic no«tra verba posita sunt pro xaAo? fioi £doB,aS xaSrjyijxtjs elvat x ov Xoyov.   oxt np doro v p\v S eoi.  cfr. Cic v de ofF. I. c, 2. $. 7* Placet igitur, quoniam omnis disputatio de officio futura est y ante definire, quid sit officium,  quod a Panætio prætermissum  esse miror * Omnis enim y quæ  a ratione suscipitur de aliqua  re institutio, debet a definitione  proficisci, ut in !el ligatur quid  sit id t de quo disputetur * Ad  hanc instituendæ disputationi»  legem Socrates etiam in Menone  respiciens 77* E. docet: ante  dicendum esse, quid sit id, quod  virtus appelletur, quam possit,  utrum doceri queat necne virtus,  diiudicari.   tavtrjv trjv apxrjv navv aya pax. y Aya<S$ai verbo  utuntur, qui et AMARI et laudari a  se rem aliquam indicaturi aunt.   olog eivcd nvog o Egag    cfr. Piat. Protag. 935. D.Vl rtal  1 IititoviHOVy ct ptkv Zycoyl tiov  trjv <pi\o6oq>iav ayajiai, axap  xal vvv inaivdo xal cpiXco x.  t. A. h. c. quod s em per facio, tuam sapientiam ut amem laudemque, idem etiam nunc mihi  contingit. Minus probem Stallbaumii annotat, ed. 97. Haud  cio, inquit, an alicui scribendum  videatur axap vvv xal btaivdr  xal tpiXdo, quo clarius appareat  ratio oppositionis. Sed nihil mutandum, siquidem xal non cum  vvv, sed cum atdp arcte connectendum, ut significent voculæ:  quin etiam .   olof etvai ttvoS o "EpcoS lp oo . Repentur hic verborum ordo apud Bekkerum,  Astinm, Stallboumium, qui Bodleiani codicis «t Vindobb. doorara auctoritatem seguti sunt.  Eum verborum ordinem Riickertus frustra impugnat, dicens, minus bene habere subiectum inter  prædicatum et pendentem inde  genitivum insertum. Nam huius  structuræ artificium et apud Græcos et apud Romanos acriptores æpennmero reperitur. Suspectum autem fit mutatione sedfe  $pa>S nomen j nam vulgo verba  inverso ordine exhibentor oloS 1 m    f ovStvog; Ipcota 6’ ovx, tl {v>itq6s rivos % noxios  iou yiloiov yap av th] xo igatrjua, tl "Epias  bsxlv 1’gag scapos rj [irjtQos  «AA’ to $jctp &v tl cnko  tovto xcatQa jpdrov, uqu 6 xarijp iaxt xarqp w ilvai nvof IpaS 6 "EptsaS, Uodecim codices ipcoS nomen prorsus omittunt. Verbum omisimus  nos, quia sive ante J *Epa)S ponatur, sive eidem postpouatur,  cum sequentibus nullo modo convenire videtur. Etenim si scripsisset Plato oloS elvai nvoS ipGoS  6 "EpcoS s. rivos 6 *EpooS HpoaS,  nemini auditori ac ue ipsi quidem Socrati in mentem venire  potuisset patris matrisve cogitatio, quæ verbis sequentibus continetur. Iam cum omisisset SpoaS  nomen, ambiguaque potestate posnisset "EpaoS nomen propriam,  ne interrogatio, ut potuit male  intelligi, ita revera male intelligeretur, verba statim addidit:  ipanco 6 * ovx, el prjrpoS t tro$  7} natpos idxtv,   yeXoiov yap etrj to\  £ p oj r ?}/i a, Socrates Erotis nomine ita posito in præcedentibus, nt non deum sed dei vini  iutelligi vellet, additoque vituperio eius, qui interrogationem  sio interpretaretur, ut de Erote  deo, non de amore sermonem  esse censet, satis acerbe incu-r  rium eorum vituperat, qui dei  nomine adhibito tum deum, tuut  vira eius expressissent non indicantes, utra potestate nomen  proprium accipi voluerint» Aliter Ruckertua de his verbis indicat, cuius verba hæc sunt; Id  nihil, inquit, habet ridiculi, rogare, Amorne patrem vel matrem  habeat, id quod infra rogat ipse  SOS, A, At ita rogare, ut    prædicatum ponas ZpcoS, ac deinde  genitivi sensum velis esse lionc, quem negat esse, id vero ridiculum est. Ridiculum igitur hoc  quoque, si quis, quod recte interrogatum sit, ac ne male accipi possit, addito prædicato ipooS  præcautum, tamen ita accipiat  aut accipere simulet. Pertinet  igitur hoc ad sophistarum captiones fraudesque deridendas, babetque vim hand exiguam ad firmandum io præcedentibus positum IponS contra libros eos, qui  id omittunt*   ei avto tovto itatkpet  iJpojtGDV . Imperfectam cum  el particula coniuuctum in hujusmodi enuntiatione aliquid sumi  fieri indicat, quod revera nou  fiat ; aoristus addita av particula  actionem exprimit, quæ sine dubitatione futura esset, si fieret  illud, quod fieri tantummodo sumitur. Paullo aliter Stallbaumius  ad h. 1. : Imperfectum, inquit,   indicat id, quod nunc fieret, si fieret: aoristus autem SIGNIFICAT rem ita esse comparatam, ut  e vestigio possit perfici et abaolvi. Avto tovto icatipa minus recte Stallbaumius censet  idem plane esse, atque natipct  avto tovto, oitep l6tw. Neque  recte Schleiermacherus verba convertit: Wie wenn ich nach ei nem  Vater selbst fragte. Schulthessius eodem fere modo: wie wenn  ich grade vom Vater ftagte.  Avto tovto sequente uomine articulo tuo destituto significat, vog, ov; tfæs av 6>'j xov (iot, d IfiovXov xa%w$  axoxQlvaO&at,, oti t&ziv visos ys V dvyccTQo s 6 xatrjQ  ittttrjQ • ij ov ; ITavu ys, tpuvca rov 'Ayafrwvtt. Ovxovv xai rf /tijtijQ ascevras; OfwkoysiOftut xai E   V  verbum, quod in superioribus commemoratum sit, nunc materialiter, ut verbo hoc utar, usurpari,  «t conversio audiat : Aber gleichwie wenn ichdas Wort Ttaxrjp  selbst aufnehmend fragen wollte cet. Plura exempla si quæris verborum materialiter positorum, indicata reperies in Indicibus*   tlitet av Stj itov poi, el  iftovXov* Ei ifiovXov positum est b. e. imperfectum tempus fiovXe6$cn verbi, quod ponitur velle Agathonem respondere, sed revera non fieri, ut voluntas illa respondendi se ostendat proptserea, quod responderi  nequit, ubi interrogatio nulla  proposita est. EhceS av rursus  eodem modo positum est, ut  paullo supra, significatque, Agathonem haud dubie dicturum esse,  si interrogatus a Socrate respondere vellet*   xai 7) pptpp gdS avtGD$ .  !i* e. Stallbaumius inquit, ovxovv xai nepl pjjtpos ooSavtaS  %X £L ? dubito, nam recte. Nam  ut taceam articuli ante prjxpoS  ponendi omissionem, quo carere  non possumus io huiasmodi enuntiat io ne, expletior oratio audit  potius: ovxovv xai r\ prjrrjp   vlioS ye rj SpyarpoS prjtpp.   o poXoy ai6$ai xai tov ro* Hæc tredecim Bekkeri codicum lectio est, mups apud eundem opoAoysid&a habet, tinus  &>poAoyai6$ rursum unus oi  yel<$$&   poAoyeidSaz. Editores excepto  Riickerto, qui opoXoyetdSai dedit, vulgatum opoXoyijdai in  ordinem verborum receperunt.  Hiickertus ad h. 1* aut opoXo yEioScti scribendum esse censet  aut 6fioXoyti6$G). Posterius,  inquit, propterea improbandum,  quia addi debebat, si hoc Piato  dedisset, <pavai vel alius dicendi verbi infinitivus, vpoAoyetdSai autem non habet, quod  offendat, modo passivum esse teneas: concessum esse, immo commendationis aliquid ex eo.  habet, quod in sequentibus quoque præsentis infinitivus opoA oysfa- et infra p* 20 1. A* «wpoXoyat imperfectum non aoristus legitur, Dedimus opoA oyau5%at codicum auctoritate  moti, nou quod præsens tempus magis nobis placeat, quam aoristicum tempus, neque magnopere curamus præsentis atque  imperfecti usum in sequentibus,  nam et imperfecti et floristi infinitivus in huiasmodi enuntiatis frequentissimus est. Neque admodum probamus illud conces- #  sum esse, quod haud scio, an  cuiquam satis probaturus sit Riickertus, Alia de caussa in textu  posuisse opoAoyatdSai libnit, videlicet quia proxime ad PJatoaia  manum accedere videtur, atque  viam aperit genuinam lectionem  restituendi* Etenim scripsisse Platonem arbitramur opoXoyatv nat  tovto, quæ scriptura quam fa- tovto. "En rolvvv, slnslv xov ZaxQ&xrj, dxoxgivca  oUym itltiu, Zvu fiaXXov xaxa/ice&ijg d |SovAof«a. si  yuQ ipotftijv, Ti 6i; ddsbtpbg avxb tovto oxsg %6nv,  ioxi xivog a$iX<pog, ij ov; Oavai slvai. Ovxovv  aStlyov ij ddsAtpijg; ' OfioXoysiv. JTugdi Si/, cpdvai, xal xbv”Egaxct slnslv. o "Egtog tgag ioxlv ovbsvog  SOO ij xivog ; Tldw [isv o vv ’i<Sxiv. Tovxo /ihv xolwv,  slnslv xbv Zu xguxrj, rpvka^ov nagd tiavztp fisg.v>]fitvog    cile potuerit xai, ut fit, incuria  scribarum dupliciter posito in  opoXoyeTtiSai mutari, e verbo maiusculis litteris perscripto patebit, Scriptum nimirum olim  exstabat: OMOAOrEINKAI KAITOTTOy ex quo factum est  OMOA OrElCQAlKAI TO TTO,  ei yap ipoiprjv, ti 8e;  d8e\<po $ avtu tovto oitep  iZdtiv* Optativo modo coninucto cum ei particula iubetur  boc loco Agatho sibi cogitare  ea, quæ revera fiunt, tanquam si  fieri possint. Utuntur autem hoc  dicendi genere ii, qui interrogare aliquem aliquid cupiunt, neque tamen interrogationem cautione adhibita nulla proferre audent. Nostrates dicere solent:  Denke dir einmal, ich fruge,  quibus verbis interrogationem  ipsam annectunt. Hinc vides,  ipsa interrogatione posita facil4 lime abesse posse supplementum,  quo in huiusmodi dicendi genere  opus esse interpretes passim annotare solent: ti av tpaitjS ;  Ipsi autem interrogationi, h. e,  non suspensæ ex aliis verbis, apprime convenit interrogandi signnm post ti de; Riickertus edidit ti dk adeXtpoS duabus de  caussis, quas nullius momenti  eise existimo: quod, postquam de matre dictum sit ovxovv ?/ pi\trjp cjSavtGoS;' ad ea commodius  adiungi videatur interrogatio ti  de a8e\(p6s ; quid porro frater,  quam ti de; d8e\g>oS, . . quid  autem ? frater ., « qua novi quid,  non tertium exemplum proferri  videatur, deinde, quod ea distinctio esse videatur librorum  omnium. Alterum nobis argumentum, quo probemus ti 86;  scripturam, hoc est, quod adeA(poS arcte cum insequentibus verbis coniungendumest; nam adeA<po$ avto tovto oTtep £($tiv nobis est: Das Wort a8t\(pu$ in  seiner absolutesten Bedeutung.  Hinc ne comma quidem post  adeXfpoS posuimus, quod in iis  editionibus comparere videmus,  in quibus posito interrogandi  signo, ti de; a sequentibus verbis disiunctnm est. Restat, at  de 8ad vocula dicamus, quæ h.  1. et apud Bekkerum et apud  Stallbaumium in di particulæ  locum substituta est. Aai non  ponitur, nisi ubi maior animi  commotio indicanda est, ut admiratio, indignatio, ira ; vide annotat 191* Merito igitur mireris, duumviros criticos eandem  retinuisse in tam quieto disputandi genere, quale hoc loco est  manifestissimum, CODEX BODLEIANVS exhibet aliique libri non otov ' roOovSe Se elice, itoregov 6 v Eg uq ixelvov, ov  $Onv 1’otog, exirtvfiel avrov, rj ov; Tlavv yt, (pavæ. Tlvtegov iyav avro, ov iiudv/tei re xal iga, elrcc  bu&vfiEL re xal iga, rj ovx lycov; Ovx iyav, costo elx og ye, tpavai. Uxoitet S>), ebttlv tov Zaxgar>] t  avrl tov elxvrog, el dvayxq ovrag, ro liri&vfiovv ha&v(iecv ov ivSeeg lOnv, rj perj eici^vuilv, iav iu ) iv~  deis r]. ifiol fiiv yag &av/ia0 rug dumi, co Idya&av, B    pauci ; non dubitavimus igitur  iu ordinem rerborum id recipere*  Idem Riickertus fecit.   c pvXagov itotpd davrc 5  fi£ pvrjpiv oS otov. Ilæc  verba hodierni editores plane  non distinguunt interpunctione,  iunguntqne Astius certe et Schlei-ermacherns sic : <pv\a5,ov itapd  0avT(fi nefivrjfiivoS tovto otov  *c. itiriv. Sed in hac interpretatione displicet nimis magno  intervallo a tovto pronomine,  quocum cohæret, divulsum otov  eo magis, quod, si a /iSfivTjfiero$ seiungendum est, sic nude  ac sine ulla vicina voce, quacum  coniungatur, vix ullus bonus  scriptor collocaverit* Addidisset  Plato, si ita verba accepisset,  idriv. Accedit, quod tovto h.  1. vix ad sequens aliquid, immo  ad præcedentem concessionem,  Amorem alicuius umorem esse,  referendum est. Quibus de caussis veterem distinctionem verborum, qua ante /.leyvipUvof comma ponebatur, revocavi. Est igitur sensus : hoc igitnr apud animum serva ( sc. alicuius esse,)  atque cuius sit, memento. Hanc Riickerti ad h. 1. annotationem integram perscripsi, ut  mclins possent, qui hoc libello  ntuntur, de ca iudicaro. Mihi  non persuasit V. D. Optime    Platonis verba convertit summus  Schleiermacherus : Dieses nun,   habe Socrates gesagt, lialte nocli  bei dir fest in Gedauken, wovou  sie (er) Liebe ist.   iit l$V fXEl OtVTOV. Dc  pronomine repetito vide annotat*  198*   oJs ro' elxoS y £ * Agatho  finem Socraticæ institutionis atque stragem futnram rerum suarum odoratus, nt haberet, quo  posset rebus perditis salvus elu-»  bi, quæ non poterant non concedi, e verisimilitudine dnntaxat  concedenda censuit* Hinc ojS  ro sixoS ys satis astute addit.  Sequentibus docemur, quam male  ei hæc res cesserit. Nam aVrl  tov eIhotoS, Socrates inquit,  videamus, eI avdyxrj ovtcjS x.  r. A. Ceterum verba dvx\ T ov  sixoToS brevius quidem dicta  sunt, neque tamen obscurius.  Sensus est: 2xoJt£i Si)    av tI tov A iyeiv d>5 ro elxof  ys, eI avdyxij ovtco S*. Convertenda verba sunt accentu orationis  in dxoitet verbo posito: Untersuche nun lieber, anstatt  dass du sagst, «wie es den An•chein hat,® ob nothwendiger  \Vei&c es sich so verhiilt*   S av/Ltadrdjs 6oxei, cJ   'AyaZtov, wS dvdyxrj tl* «6g dvdyxt] tlvca. <Jol dt noog; Kdftol, cpavai, doxel.  Kcd ag Xiysig. ciq’ ovv (iovXoit’ av tig fieyag av  fityccg tlvca, ij 1<>%vq6s av la%VQog ; 'ASvvmov Ix  ruv afioXoytjfiivcav. Ov yuQ xov ivdtijg av th)  xovtav o yt av. 'Alrj&tj Xiyug. EI yaQ xal  lG%VQog av PovXolto IcJyvQo g tlvca, cpavai t ov ZkoxQuzij,  xal xa%vg av za%vg, xal vyirjg av vyujs, S  yaQ 3v zig tavza oItj&uij xal nuvxa tu xocavta    v Oii, Non sine ironia quadem,  et quo gravius se opponeret Agathoni in re apertissima gqS to eIxoS ys dicenti^ Socrates verbis utitor SavpaQtGoS Soxei, goS avdyxtj  x. X. A. Ceterum Stallbaumius  ad h. I, Ne quis, inquit, miretur, tanto intervallo ab  juaoTcoS remotam, alia huius ge*  neris exempla notavimus Piat.  Phned, 95. A. Bastius Spec.  Crit. 139. $av/iadT<oSi ooS  verborum seiunctione a$eo offensus est, ut de loci veritate  dubitaret. Diximus de coS cum  aliquo adverbio coniuncti structura apnotat, 12., cuius structuræ originem qui reputaverit  apud se, is mirabitur magis adverbii cum ai? artissimam conjunctionem, quæ epud Platonem  veteresque scriptores Græcos sæpissime reperitur. Unum exemplum ut laudem coS ab adverbio  suo disiuncti, legitur in Piat.  Theæt. p, 157. D. Savpad Tt£(  (paiyexai cos fynr Xdyov .   ix r&r oa poXoyrj /livar.  Respicit Agatho ad verba ro iiti Svpovv iitiSvpelv, 'ov IvdsiS  idriVy ij fi?) iittSvyeiv, iav p?)  ivdelf y. Patet igitur, præsenti tempori dpoXoyovpivoov  hio non locum esse, quod vulgo  edebatur.   eI yap xal idxvpos < 3 *  fi ov \oit o . Socrates ad eum  iinem tendit, ut Erotem omni  ornatu privet, quo eum, qui ante  se locuti essent, donaverint. Et  cum iu superioribus esset judicatum, Amorem alicuius rei appetitum esse, cardinem rei nunc in  eo versari vides, ut, neminem id  appetere posse, quod possideat,  atque vice versa non possidere,  si quis, appetat, quod appetat,  probetur. In qua re ne sophistico quodam artificio circumveniretur, Agathoque ad indoctiorum hominum sermonem confugeret, qui cum alia male, tum etiam hoc sibi indulgeant, ut dicant iycj vyiaLvoav fiovXopai  xal vyiaivEiv, ipsum hoc dicendi  genus Socrates nunc adit, atque  quid sibi velit, exponit. Singula  verba quod attinet, anuotftt Riickertus ad h, 1. rectissime: Protasin ponit auctor, cui deinde  parenthesin subiungit, qua rationem reddat eorum, quæ in  protasi dicta sunt, atque cur  liceat ea ponere, ostendat. In  qua quum plura fuissent dicenda, ita ut etiam periodi complures existerent, non potuit  simpliciter reddere protasi apodosin, sed novam instituit: aAA*  Ztav tiS Xiyy } quam deinde sequitur apodosis, qua quid tali ho- zovs ovras ta tolovtovs xai iyovxag ravta rovrov, C  ancg $x ov(Sl > tTCL&v^iuv. iv’ ovv (irj e^axart]d‘d (uv, rovrov tvtxa Xtya. rovtovq yccQ, w 'Ayaftav, d  Ivvodg, £%Uv fiiv exaOrov rovrmv Iv rai naqovri,  avctyxrj, a %ovtftv, lav re fiovXavtai tav re p 17, xai  rovrov ye 6 rj tcov rts av haftvfirjætsv ; aXX’ orav ng  Xiyy, ori ’Eya vyiuLvcov fiovXouat xai vyialvuv, xai aXov  tav fio vXofiai xai xXo vreiv,   mini respondendam sit, demonstratur. Est autem inter utramque protasin hoc discrimen, ut»  in priore ponatnr aliquis hoc dicere simpliciter atque sic, ut  plane non quæratur, fiatue id  rerera aut fieri possit, necne, in  posteriore autem, postquam demonstratum est, fieri posse, res  pro certa' et vere eveniente perhibeatur.   rovrovS yap, 0 0 'Aya$gjv, ei kvvoeiS. Hæc est vulgata lectio, quam præter  Riickertum omnes editores improbarunt. Pauci sed ii optimæ  notæ codices rovtoiS exhibent»  Utrumque ferri potest atque commodissime explicap, sed magis  placet accnsativus casus, ei ivYOErS Ruckertus cum nostratium formula comparat: verstehst du wohl? quæ formula cum Græca nihil commune habet, quam verbi finiti usum absolutum, ei iv- YoeiS potius est: si sapis, wenn  du verstandig sein willst.  .xa\ rovrov y e dij itov  r is av litiSv p.rj6eiev . Sic in omnibus editionibus legitnr, neque quicquam verbis inest, quo offendaris. Sed quæritur, an non  facillima accentus mutatione scribendum sit: »al rovrov ye 6 r}  nov us av ixi&vjLt?j(Seiev, quo    xai eni9v[ia avriav rovrov, Scriptura orationis accentus in  ijttSvpijtieiev ponitur, significantiusque indicatur, ne cogitari  quidem posse, ut aliquis, quod  possideat, id possidere cupiat. Ceterum Stallbaumius annotat ad  hunc locum : Refertur rovrov ad  prægressum exadrov rovrajv, a  ix.ov6tVy ita ut iu universam intclligendum sit o Rectius,  opinor, Mxetv suppletur, quo facto luculentior fit insania eorum,  qui et habent atque illud ipsum  habere concupiscunt»   iytA vyiaiveiv (iov\opai jcal vyiaiveiv. Vulgo  Tccci deest ante vyiaiveiv et  ante irXovreiv. Idem Ficinus in  conversione non agnoscit: At  ego, sanus dum sum, volo equidem sanus esse, et dives dum  sum, esse dives. In ordinem  verborum voculam recepit Stallbaumius Bodleiani codicis aliorumque non paucorum librorum  auctoritate motus. Frustra Riickertus ad h, 1. : Profecto dubitare, inquit, aliquis possit, an  Platonis manus xai particulam  addiderit. Kat enim ut aliquem  sensum hoc loco habeat, addendi  vim habere Oportet. Iam quod  additur, non potest esse to  vyiaiveiv et ro likovreiv, quis  enim ferat dictum; Ego qui sa- a i%a, £xoijisv av avta, ori Zv> to avdpmxe, n).ovD tov xtxTTjtuvos 'Ma vytuuv xcd l(S%vv (iovXu xal ilg  rov ibici ra %qovov rubra xexrij<f&cu ' insl Iv roJ ys   VVV XttQOVTl, tltl (iouXu £LTB flT], fjJStg. (SXOXEl OVV, OTUV   tovto Xiytjg, ori Esn&v^ito rixiv naQovrcov, ei ccXXo n  Xiyus V toSe, ori BovXofiai ra vvv xaQovru y.cd tig  tov Zituzu xqovov TtccQtZvai. aXXo n ofioXoyoi av; X vptpavai ¥qnj rbv Aya&ava. Ebttlv 6tj tov 2koxQutt],    nos sum, copio etiam sanus esse?  Immo hoc licet: Ego qui «ura  sanus, etiam cupio ut sim. Quod  igitur additur, To (iovAt6$ai  est. Iam quæritur, liceatne sic  post illam vocem, cui additur,  xai particulam collocare, Addita xai particula optime habet  hoc loco, quo id agitur, ut error  eorum clarius appareat, qui huiusmodi dictione utantur.   aWo ri o/ioAoyol av;  o ti cum vi hoc loco ponitur, cum in præcedentibus iam  eo usus sit scriptor Cxotcei ovv  ei «AAo ti XfyetS rj tovto.  Non raro autem Græci r/ cum  suis verbis omiserunt in interrogationibus brevitatis studiosi  atque nolentes, quæ facile ab  auditore suppleri possent, eadem  disertis verbis commemorare.  Sic nostro loco expletior oratio  uudiret: «rAAo ti ?} tovto d/*oA oyoi av ; Factum deinde est  usu loquendi, ut etiam in eiusmodi interrogationibus aAAo ti  ponerent Græci, in quibus nihil  cogitari potest, quod cum ?] supplendo suppleretur* *w4AAo ti  igitur, recte annotante Matthiæo  Gramm. ampl. 487. 9.  914, interrogativæ particulæ  vices obtinuit, ut cum vi ex*  pvimeretur, rem nou aliter se    habere, atque in interrogatione  expressa sit. cfr. Piat. Hipparch.  226. E* <rAAo ti ovv oiyi  <piXoxep8iiS <pi\ov6i to xipdoS;  Piat. Charmid. p, 167. B. aAAo  ti ovv s tavta Tavra av elrj fiia TiS iitldTlj/irf ; Vide præterea Hensdium Specim. Crit. in  Piat. 59«, Stallbaumium ad Euthyphr, 104, Paullo infra  200. E. aAAo ti S&etv 6 "Epcof   Itp&TQV p\v TlVCJVf httlTCL TOV  tgdv, G)v av iv8nct rtapij avtw ;   ovxovv tovto y * &6x\v  ixeivov ipav. Vulgo post  ovxovv 6 1 / particula additur, quæ cum iu plerisque codicibus  non reperiatur, e textu semota  est a EeLkero, Astio, Stallbaumio.  Btickertus, ne parum verecundus  videretur librorum auctoritatis,  uncis 8 7f includendum curavit,  quod nisi codicum auctoritas obstaret, in ordinem verborum recepturus fuisset,   u o viteo itoijiov avTtjj  i6tiv ov8h Sanissi mam horum verborum distinctionem deleto post Zxett posito poat  &6tiv commate Kiickertus corrupit. Negat autem V. D., to  iis tov hteita xpovov tu  vvv Ttapovra esse posse tovto  pronominis defiuitionem accuratiorem, quod ipav ixeivov non Ovxovv tovto y’ l6rlv ixelvov Igdv, o ovito eroipov  avrei Itiriv ovde S%u y ro elg rov Situra %gbvov ravra  tlvai cwtc 5 Oco^opsva r a vvv itagovra; Tlaw ye, cpa- E  vai .Kal ovrog aga xal aklog itdg 6 hu&v[uov rov  pr] iroipov liudvfjLSL xal rov [irj itagovrog, xcd o /u?)  Syei xal o [it] Sdriv avzog xal ov tvderjg i<5n y roiavz  arra iti tlv cov 7] hnftvpta rs xal 6 Sgcog Itiri. Tlaw  y, elituv. *Iftt di]\ tpavat rov 2koxgazr] y dvopoAoyrjtiarespondeat, tat elvai, sed r»  fiov \s 6$ a i elvai ravra avrc o 6co%6fUva. Fugit autem Riickertum e verbis præcedentibus  fiovXopai ra vvv itapovra xal  cis rov Mneita xpovov xapcivai  nostri loci verba petita esse ita,  ut, quoniam proxime præcedat  fiovXopat verbum, id ipsum e præcedentibus facillime supplendum omitteretur. Conversio verborum hæc est: Also bedeutet  dies eben, namlich ( vide annot.  59.) (dass auch fiir die Zukunft der gegenwartige Besitz  crhaltcn werde, das bcgehren,  vas cincm nicht zu Gebote steht  und er nicht liat. Ceterum ut  apud nostrates, ita apud Græcos  pronomen relativum et subiectum  est et oblectum enuntiatiouis,  cuius rei inde petitur excusatio,  quod sive accusativum sive nominativum posueris, forma pronominis eadem manet.   xal ovtoS dpa xal aAX.oS it a S o* i 7Ci$ v /x at v rov  p t} kzoipov IkiSv pcl x.  T. A. Ne loquacitatis Socratem  nccoses, qui commemoratis rov  pr) kzoipov verbis insequentes  definitiones reticere debuisset:  hoc agit vir providentissimus, ut  ancoras penitus præcideret, quibus peritura Agathonis navis teneri atque servari possit.,  Sy, (parat tor Sco*  xparrf. Utitur nunc Socrates  ad refutandam Agathonis sententiam hac argumentatione: Quæ  cupimus, inquit, ea nondum possidemus. Amorem autem cum  dixeris pulcritudinis cupiditate  teneri, necesse est, eam ille non  habeat. Alioquiu enim non cuperet. Quum autem pulcrum atque bonum idem sit, caret Amor  etiam bono. Stallb»   av opoXoyijdoops^a ra  clprj pev a h. e. repetamus,  quæ hucusque dicta sunt  ita, ut eodem modo, atque hoc factum est paullo  supra, de iis inter nos  conveniat. Haud raro Græci  scriptores brevitatis studio verba  ita commutant, ut pro verbo linito cum aliquo adverbio vel  adiectivo coniungendo verbum  ponant eiusdem atque adverbium  radicis. Sic paullo infra 202.  A. legitur prj roivvv avdytca^e,  o pi) xaXov idtiv, alCxpdv £tvai x. r. A., ad quem locum  vide annotat.   dXXo n l6nv 6 *EpfoS.  De trAAo ri significata atque de  jj particula omissa vide annotat, 238.   iit e ira rovratr* His verbis accuratior continetur definifu &a ru dQtjjikia. iikko n ItStiv 6 'Epos xqotov (ihv  SOI TLvdv, Ibuira tovtuv, av av SvStia rtaQy avta; Neu,  tpavui. ’Enl Si] tovtoig dvafivrjG&Tjri, Tivav tcpyO&a  iv tiS koya tlvcu rbv ’ 'Egma . d Se fiovkti, iyd Ge  avuiivijGa. oinai yaQ <Se ovrwaL itag dntZv, ou roig  &eolg xatsGxBvuG&r] ra XQuyfiata Si "EQana xakdv’  mlo%Qav yotQ ovx Biy 'Epcog • ov% ovtaxsi mog Hkeytsf  Ehtov yuQ, cpavai rov 'AyaQavcu  Kut limixdg  ys kiysig, d izaiQB, qtuvai tbv ZaxQazr]. xal tl  tovto ovxag cikko w 6 "Eq os xalkovg av tiij  tio eornm, qnorom Amor amor i,  desiderium est. Sensos est : Erstlich ist Eros Liebe eu etwas (vide 200. A.) uud das ist zweitens das, vroran es ihm gebricht.  Ceteram ne mireris, cum ia superioribus Socrates simplici verbo  semper usos esset idtiv in eiusdem sententiæ efformatjone, cur  nunc compositum 7tapy exhibeat: itapeivai hoc loco non  attributum describit, sed aliquam  Erotis conditionem internam, sine  qua ille ne cogitari quidem possit: ein Mangel, der ei ne fiedingung ist seines Wesens,   ei dfc povXei* Duplici  modo consilii mutatio apud Platonem indicatur, aut enim pix AAok di ponitur, de quo supra diximus annotat, p* 15., aut ei Sl  fiovXei. Multum interest autem,  utrum hac an illa dicendi forma  utaris» MixXXov 6i poni solet,  abi res e loquentis iudicio apta  est, qui vel ipse se corrigit, vel  alium, nt se corrigat aut aliquid  mutet, adhortatur. El dfc fiovAu autem non nisi ita usurpatum reperies, nt loquens suum  iudicium ab re prorsus secludat,  omnem alius voluntati liberrimæ    subiiciat» Sic nostro loco Socrates, quicquid Agathoni placuerit»  id se facturum profitetur. Contra 173* r\6av roivvv rota de* paXXov di apxtjS vfiiv  itEipa.6op.ai StTfyTjdad^at.  Apollodorus mutato consilic rectius se acturum censet, si ab  initio rem narrare studeat.   aidxp^y y&P ovx elrj  v EpajS, Dixerat Agatho p, 197B. oSev 6t) xal xaredxevddSrf  tgov $egjv x a 7tpdyjiata ”EpGQ~  roS lyyevofikvov 6rjA.ov ori  xaAXovS. aldXEt yap ovx htedriv "EpcoS. Hæc Socrates cum  minus accurate repeteret, verba  addidit ovteodi TtcoS, Ceterum  scriptum exspectaveris: aldxp&v  yap ovx eivai "Epcora* Optativo posito scriptor aliquid indicare voluisse videtur, quod ad^  missa accusativi cum infinitivo  coni aucti struetnxa prorsus periret atque evanesceret. Hac  nimirum structura verborum nihil indicat scriptor, quam sententiam eins, qui priori tempore  locutus sit, nunc referri* Optativo contra, qui præcedenti accusativo cum iufinitivo conjuncto annectitur, etiam verba il- ?gag, ai(S%ovg d’ ov;  'Slf/Myti. Ovxovv ofioluyijTca, ov tvdcijs t<5u xal Ifca, rovtov Iguv;  Nal, ihtilv. 1 'EvSsrjg &Q* xal ovx %%u 6 'Egcog B  xaXXog. ’Avdyxr}, epuvui. Ti 8 b; to tvStlg xdXkov e xal (iijCufiy xsxTtjfdvov xaXXog aget XiyEig 6v  xaXov tlvai ;Ov Sijra. "Eu ovv onoXoyd g "Egatcc xaXov Eivca, d reditu ovrag  Kal rbv ’Aya&ava dittZv, KevSvvevco, to ZXbxQareg, ovdhv sidi  T t r ~T7~ \ s . . T f T    vai ov tore euzov. n.ca prjy  ’Ayuftov. alXa tiptxQov   lius referri significat, ant si  hæc non repetantur revera, tanquam talia, qualibus ille usus  esset, referri. Ubi autem ipsa  verba laudantur, aut tanquam ipsa,  consentaneum esse videtnr eum,  qui ita loquatur, illis verbis malus, quam aliis, pondus tribuere*  Jam si reputamus, Socratem id  agere, ut ostendatur, Erotem polcro bonoque prorsus carere, eam  potissimum Agathonis sententiam  ab eo tangi consentaneum est,  qnæ huic consilio maxime officeret: aldxp &Y Y<*P ovx  ^7t£6riv M EpcoS. Verba convertenda sunt: Denn ich meine,  dass du ohngefahr folgender  JMaassen sprachst : dass die Angelegenheiten der Gotter dnrch  den Eros znm Schonen vollkomxnen in Ordnung gebracht worden waren, denn des Ilasslichen wiire kein Eros.  Eadem prorsus verborum structura apud Xenophontem repentur Hell. III. 2, 23. dxoxpivafjiivcov 6e tc3 v * HMdajy, ori ov  7tovj<Seiar xotvra • iittXrjtS aS  y a. p i xoi&v r a S tiqXeiS*  <ppovpav iqnjvav ol upopoi.  Dixerunt autem, ut videtur, Elidenses: imXrjidaS yap Uxopev    yt umg, <puvcu, o  thd • rayccfta ov udi C   x aS 7Co\eiS. Adde Hell. VT*. 5.  36. o 6e itXndroS ijv XoyoT, cJ?  xara xovS upxovS fiorjSriv dioi.  ov ydp ddixj/tidvTGyv 6(pd>y  ijttdparevotey ol 'Apxadss xal  ol ptr * avrcjy xoiS AaxeSaipoyiotS • Præter hos Jocos alios  nonnullos Riickertns laudavit anmotat. ad h. 1., quam vide.   ov ivSeijs idri xal pi)  Non opus est, ut accusativum pronominis relativi repetas e prægresso ov genitivo;  verba enim xal p?j ixei posita  sunt usu Græcorum liaud infrequenti pro wSre p?j Ixziv; p?}  IjttV autem absolute positum  est, atque nihil nisi meram verbi  ZxttY notionem negat  xal prjy xaXco $ ye el7teS. Annotat Riickertus ad b.  ]*: Et tamen pulcre quidem dixisti. Laudaverant omnes convivæ Agathouem, ut qui pulcre  et præclare dixisset, nec minorem, ut videtur, ipse de se habuerat opinionem. Quare quum  postremo eo sit deductus, ut nihil se scire confiteatur eorum,  quæ tum dixerit, hæc subiicit  Socrates; quibus quanta sit- ironia, qua et ipsius Ag?thooi« fa16    f  y.uMi Soy.EL aoi ilvai; 'E/ioiyt. EI ccqci 6 "Eq ® g  rcSv xaJhov IvdsrjS ^OTl, tu di ayn&cc xaXu, xav tuv  riyuftuv ivdltjS sttj. Eyd, (pctvca, oJ EdxQOlig, 6oi  ova av Svvcdfirjv uvrdiynv, ais.’ ovtwg ^trra, dg Gv  tiyug. Ov fiiv ovv ty dhftilu, qjavai, d tpUov/iEvs  ’Ayaft av, dvvaGat. civuliyHV Inii Ecoxqutu yc oudiv %ttkiit6v.    stus et amlitornm vani opplansos perstringantur, etsi nemo  non debet sentire, tamen locum  plane non intellectum video a  Schleiermacliero, qui verterit :  Gur recht m a g s t du daran  wohlhaben. Tmrao vertendam :  Und da hast ia doch tchoo gesprochen. Socrates acerrimus  haud raro eorum cavillator, qui  fasta maguiloquentiaque vanitatem suam obtegere studebant,  mitem iis statim sesc ostendere  solebat, qui errores suos confiterentur. Quod cum præter exspectationem subito fecisset Agatho, homo alioqnin pollens ingenio, xai fxt}v xa\wS ye elzeS  verba Socrates ita exhibuisse  consentaneam est, ut id remissa  omni ironia atque cavillatione  fecerit» Rectissime igitur Scbleiermacherus verba cepit, ad quem  Riickertus recurret, quando desierit nat fitjv et tamen interpretari. Vide annotat, 6»  rdya$d ov xat x aXd x.  r. A. Habes syllogismum per  inversionem, quo qui utantur,  id agunt, ut alterum membrum  enuntiationis, quod priori loco  positum atque in conclusione repetitum est, præ ceteris verbis  extollatur vique augeatur. Ilem  quod attinet, concessa pulcri bonique æqualitate Agatho gravissimam stragem suæ orationi ipse    intulit, eiTecitqne, ut ne bonus  quidem Eros esse diceretur. Xam  mireris vel inertiam Agathouis,  qui noluerit, quod argumentis non confirmatum sit, id itnpuguare, vel Socratis negligentiam, qua non argumentis probarit, quod ab Agathone impugnari posset  facillime: bonum idem esse atque pulcrum» Sed monendum  est, Græcos boni pulcrique notionem ita animo conceptam habuisse, ut alteram ab altero seiuuetum non cogitarent. Quod pulcrum, iisdem et bonum fuit, neque bonum iudicatum est ab iis, quod nou et pulcritudine gauderet; Ilinc Socrati uon metuendum erat, ne forte Agatho negaret, bonum idem esse atque puierum, adeoque argumentis sententiam confirmare supersedere poterat, ut si addidisset, nimia  sedulitate id factum auditores  existimaturi fuissent.  i y co do i ovy< dv 8 v •  vaiyLi}v dvxiXkyziv, Utrumque et non pulcrum et non  bonum Erotem esse, Agatho concessit sed diverso modo. Non  pulcrum, sincere et candide, non  bonum, adhibitis sophistarum artificiis, ut non rem ita esse concederet, sed suam disputandi imbecillitatem confiteretur. Igitur  accentus orationis in vocalis €yoo  et doi ponendus est, quns *cri~  I   Kal fl£ n&v ye tfdrj hx<Sa> • tov 6s Xbyov rov xtfA D  tov "Eqcjtos, ov jcot’ jjxovect yvvcaxbg Mavttvtxrjg zhotlfiag, ?} tccvtu te <Socpr) i] v y.al aU.a aro Xla, v.al  ’J%qvaloig note dvaafUvotg arpo rov Xoifiov Stxa foj    ptor, quo validius præ ceteris  verbis eminerent, ipso enuotiati  initio collocavit» Sensus est: Mea imbecillitate, non falsitate sententiæ meæ factum est, ut ego a te,  homine peritissimo disputandi vincerer. Verborum  conversio hæc est: Ego, (homo imbecillis), tibi, (peritissimo disputandi) (etiamsi vellero,) contradicere non  possem, sed (vincerer, st contradicerem, igitur) res se habeat, ut tute dicis. Ad verba ovx ar bwaipjjV supplendam est, ut in conversione  indicavimus, ei xal fiovXoifitjri  soletque haud raro in enuntiatis  conditionalibus alterum enuntiati  membrum omitti; exemplum huius omissionis si quæris, vide  annotat, p, 201. Pro aXXa particula aliam exspectaveris, quæ  non oppositioni, sed conclusioni  indicandæ inserviat. Ni fallor,  brevitate quadam dicendi Agatho usus edt, quam commotiori  eius animo apprime convenire arbitror. In loci conversione indicavimus, quomodo verba expleri possint atque a\Xa præpositionis usus excusari. ov ovv tp aXtj$ eip  h. e., Stallbaumius inquit, imo vero cobtra veritatem non  potes disputare: nam con tra Socratem tibi facile est.  Ov f.ibr ovv voculis  Socrates ita utitur, ut indicet,  recte quidem Agathonem negasse,  sed non in re negationem adhibuisse, quæ revera necanda esset.  Exprimunt igitur ov fikv ovv  voculæ lenem correctionem h. e.  rectiorem interpretationem prægressæ sententiæ, quæ aliquid  veri contineat, sed cum veritate  non prorsus conveniat. Das  heisst also, lieberAgatho, du Jcannst der Wahrheit nichtentgegen sprechen, deun dera Socrates  ist es keine Schwierigkeit*   xai p£vyei/8y£d~  ($<o. Respicit Socrates ad  199. B. Uri xoivvv  n apeS  fioi ’Aya$&iva dpi?cp * artet £p£~  6$ai X. r. A. > ut verba nostra  significent: Ac te quidem,   quem pauca quædam interroga rp me velle supra  indicavi, nunc mittam.,o rror* rjxovdaywaixo S MctvtivixijS. Vulgo pavttxr/S legitur; illud pauci sed optimæ nolæ codices commendant. Vulgatæ scripturæ originem solertissime indagatus est Stallbaumius: Vocatur, inquit, Diotima  Mavtixi } ut infra 211. D.,  quum proprie deberet Mavtivif *  16  avu(ioXr)V Inolrfii rrjg votiov, rj drj xcd Ifie r a tgat <x« Ididafcev, ov ovv Ixtivtj PXtye Xoyov, nugaOoaude factum est opinor, ut grammatici scriberent / lavxixijS. At  enim solent nomina possessiva  liaud raro occupare locum nominum gentilium, de quo loquendi  genere vide Davis* ad Max. Tyr. \  p, 588* et Fischerum ad Welleri Gramm. Non recte autem addit V.  D. : Neque eatis ad rem accommodatum est, quod vu/go lege batur, f.tctvziH7}. Quæ enim Viotirna de amore disputasse narratur, ea non vaticinandi arti  debuit y sed ingenii sui præstantiæ ac virtutis. Eodem enim  iure cogitare possis pavxiKt) positum eæe, quo scriptum legitur  paulio infra dvaftoXrjv inolyde  tijS vodov, neque necessariam est, ut, cum dicatur orationis  auctor fuisse mulier fatidica, vaticinandi arte orationem compositam censeas. Porro mulieri  eique peregrinæ datam esse orationem hanc, ut convivæ rideantur, qui, quum divinioris amoris  vim et naturam plane non caperent, tamen in dei laudibus  celebrandis mirifice cxsultareut,  Stallbaumio non credimus. Quem  enim pudeat a femina meliora doceri, cuius sapientia præclaro facinore, h. e. dvaftoXy  TtjS vodov probata sit, et quam  ipsius Socratis, sapieutissimi hominis, magistram fuisse, huius loci verba testantur. Num Periclem  autipsum Socratem puduit Aspasiæ  Milesiæ præceptis edoceri ? Addit Stallbaumius: Cur Diotimæ  potissimum has parte* Plato tribuerit, neque Aspasiæ aut alii  chidam nobili feminæ illius ætatis, id quidem exquiri nullo  modo potest propterea, qnod a  scriptoribus æqualibus aut snpparis ætatis de ea nihil memoriæ traditum est. Quæ autem  seriores scriptores de eadem narrant, ea maximam partem ex hoc  ipso loco hausta, aut temere conficta-esse, exploratum habemos.  Quæ quum ita sint, hoc uuum  tenendum putamus, quod, ex hac  oratione discimus, fuisse eam  mulierem prudentia et vaticinandi  arte nobilem, quæ quum diutias  Athenis esset aliquando commorata, magnam nacta esset sapientiæ famam. Diximus de  Diotima Mantineensi in Comment. de Symp. Platonis, ubi, curStallbaumii iudicio non adstipulemur,  indicatum reperies.   xal 'AStjv aioiS 7torh  $vdap£voiS repo rov X.o tr pL o v . Pestis Atticam terram invasit Peloponnesiaci belli anno  secundo h. e. a» 450. Impetum  in eandem fecisse etiam a, 440»  ex hoc loco colligi possit; cfr»  Thucydidis L» II. c. 47* p*  214. ed. Haæk. xod ovtoov avtcjv (sc. tcov Aaxedcujuovlcor)  ov noXXds 7 Cgj rjpepaS iv xy  *Axxttc\} ij vodoS Ttpcoxov ypBfCtxo  yevkd^at toiS *A$rjvaioi$ Xey o/t ev ov xa\ icpotE pov it oWaxo 6'E iyxotra.d x f/il* a i xal 7tspl Aijpvov nai  iv dXXoiS Pro $v dajiivoiS H. Stephanus scribendum coniecit Svdapevy, videlicet ut esset, quo explicetur ratio et modus xrjS avaftoArjS.  Frustra, Suspicari licet, quo  l wa vpXv dtfXfttlv l x tav dfioKoyrjfihov Ifioi xctl  'Ayaftcovt, avtog l%* ificcvtov, oncog av dvvofiat. d'ec modo retere* pestem abigi potaisse crediderint, mutare verba  eo minus licet, quo certius est,  .Platonem ipsum xijs avafioArjS  modum indicare noluisse.   ov ovv ixeivrj £\eyev .  Redorditur abruptum sermonis  filnm ita, ut, quæ illustrationis  caussa addidit, ca nunc paucis  comprehendat illata particula ovv.  Nam omitti poterant hæc: ov  ovv ixeivjf £A eye Aoyov. Sta11b.   avxoS ix * ijiavx ov. Vulgo legitur avxoS an* ipavxov ;  illud Bastii coniectura est, quam  præter Riickertum editores omnes  iu textum receperunt. Riickertus autem avxoS an* ipavxov  ita explicat, ut nolle Socratem  contendat reliqua ex alio elicero  per colloquium, sed quæ audierit, ex se ipso proferre ano  jAVTjfiTjS. Sed aligd est an* ipavxov, aliod avroS an* ipavrov t atque illis verbis concedimus sensum, quemRuckertus ait,  inesse posse, verbis contra avxoS  <x7t* ipavxov nihil aliud exprimitur, atque mea sponte,  AvtoS in* ipavxov legitur io  Piat. Alcib. I. p 114. A. el p\v  fiovÆi, ipoox&v pe, Ssnep iyco  6 e, ei 61 xal avxoS ini 6avtov, \6ycj 8ie&e A£e, quo loco  ex oppositis colligitur, avxoS ini  (jctvxov esse: disputatione  remissa, continua oratione aliquid proferre.  Probatur hæc verborum significatio etiam Piat, Soph, 217.  C. itoxepov elcoSaS fjSiov avroS ini davxov paxpti A oytp  dteSttvai Æyajv topro, o av    iv8ei%a6$al xcp ftovAjjSpS, rj  6t* ipcjx?f(jeaov, x. r. A. Igitur  hoc loco cum ceteris editoribus  avxoS in* ipavxov in ordinem  verborum posuimus. Schleiermæberns verba convertit: vou  dem ausgehend, woriiber ich mit  Agathon iiberein gekommen bin,  sonst aber ganz fiir mich allein, s o gut ich eben kanu. Sensas es* potias: N&chdem ich mit  Agathon iibereingekommen bin, werde ich versnchen, Diotimas  Rede in einer zusamrænhangeuden Darstellung euch iviederzugeben. Verba autem ona>S av  Svvcduai excusantis sunt orationem minus elegantem atque incultiorem; quæ verba, quoniam  Socratis dictio bona est et recta,  in eorum orationes convehuntur, qnæ nimia cura elaboratæ  sunt atque inutili ornatu condecoratæ.   &snep dv dirjyrjd co . cfr.  195. A. ovrco 6rj z6v"EpGoxa  xal ijpds dixaiov inaivedai  npdoxov avxov, olds idxiv, innixa xaS doOeiS.   Eiepa xotavta iÆyov.  n ExepoS vocis significatio primaria est: alter: respicit igitur  ad alterum, qui alteri vel similis est vel dissimilis. Hinc iit,  nt ixepoS diversum denotet,  cuius notionis exemplum est  Sp mp. 186. B. Zxepov xe xal  pcvopoiov i6xiv . Nostro contra  loco, ubi similitudinem inter alteram et alterum exstare comparatio instituta docuit, ixepoS  verbum fere idem siguificat.  Recte Stallbaumius verba con- 6>), m 'Ayct&av, agntg Gv 8iryyi)&», 8uX%t tv ainbv  jB ngatov, xlg iGuv 6 "Egeo g xal nolo g ng, Inura xa  igycc ccvtov. Soxst ovv fioi gnGxov tivai ovrca ditXSftlv, as xtox' kfie rj £,tw) avaxgivovGa Snju. GytSbv  yag xi xal lya ngog avrfjv triga toutvta D.tyov,  olccntg vvv ngos (fit ’Ayd9av, as &>1 w *Egas ptyas    &toS, ili) 8t zav xaXav.  koyoig, olgntg iya rovtov, vertit : itidem talia. cfV.   Gorg. 482. A, vo/iige toiwv  xa l nap* ifiov xPV y0( * £xepa  rotavta dxoveiv % Adde Protag. 3^6. A. Interdum comparatione admissa nnlla exepoS novæ rei accessionem denotat, at  in Alcib, II. p, 138. C. tcepot  rtpoS xoiS vnapxovdi xaxijpd ro, h. e„ nova mala præsentibus  addidit precando. Ibid. 149.  evprjdEiS de xal nap 9 t Opijp<p  &c£pa itapanXijdioc xovxoiS elpr/pfra,   p£yaS SeoS, Sydenharaius  dyctSoS $£of scribendum esso  censuit. Nisi fallor, minus est  «pitheton, quo omnia continentur,. quæ ab Agathone Eroti attribuuntur, quam 5eoV substantivum urgendum, Quamquam enim  in proximis de epithetorum veritate agitur, tamen de iisdem  iam disputatum est in superioribus, Nunc retractantur eadem, ut facilius ad sententiam  eam aditus pateat, qua deum esse  Erotem Diotima negat. Insequentia verba rectissime Stallbaumius  interpretatus est: KaXcjv, inquit,  pendet ex "Epeo? t quod etiam hio  positum est, ut Ip6. D. Adde  præterea 204. D. l<$n /ily  ydp 6tj Toiovroi nal ovtcoS  yeyorwi q "Epca*, $dxt 8k xooy    rjXtyyt di) fit Tourotg rotg  ag ovxt xaXog tii ) xatci   xaXcSy. cfr. annot. 209.  Verba convertenda sunt: Dass   Eros ein prosser Gott, und dass  er die Liebe des Schdnen sei.   ovx ev deis . Rii ckertus ad hæc verba h. e. inquit; bona verba, quæso. Dubito, nuru recte. Bona verba  apprime respondet nostratium :  Nur gemacli, nicht za liitzig, iisque verbis utuntur, qui iratos,  minitautes, iuiuste accusantes illudunt. Sic Davns in Andr. Ter.  Act. I. Sc, II, v. 33. cum herus  dixisset; ubivis facilius passus  sim, quam in hac re, me deludier, Bona verba, quæso, respondit. Cui herus rursum; Inrides, inquit, nil me fallis. EvqxtjpElv verbo respondet Latinorum favere linguis, utrumque autem dicitur, ut sibi caveat aliquis, no mali ominis verba  pronuntiet. Sic in Piat, de rep.  I. 329. C. f cum aliquis Sophoclem ætate provectiorem iuterrogasset Ixt oloS X * el yvyaixl dvyyiyvedSat, respondisse  ille fertur; LvcpijpEt, qj avSpGD1 te. Adde Alcib, II. 143. C.  *A\x. Evipiput npoS JioS, gj  2o oxpocfEf,, JS, ot; xoi roV A iyovxa, gJ UXxifipadtf, goS ovx  dv iS&ots: dot xavxa TtEnpd.XSaij Exxprjpeiv det de xeXeveiv,  d\Kd pdXX ov noXv ei xts tei     ' . ETMnOEION. 24 ?   tov 1/J.ov koyov ovxs dyu^og. xul iyui, /7ws ktytig,  k'(fr]v, a z/tortfta ; cda%Qo g uga 6 ’Ega g loxl xcd xaxog; Kal i/, Ovx tvtpTjyyOtis ; £<PV' V olet, <" xi av  fijj xakbv y, avuyxatov avxo uvul alaygov, Md- £oi  h&ca ye. *// xal dv yy <Soq>ov ctyaDig ; y ovx  yO&yOai, on latt n yuxu.lv <Soq>tæ xul aua&lag;   Ti xovxo ; To 6 q9cc do|«£av xal civiv tov I^hv  loyov Sovvai ovx oi<J&’, irpy, on ovx e hititix aGftui    ivavxla Xiyoi' iitel (67) ov' toj doi Soxei (jtpoSpa  8 e iv 6 v elvai r 6 7t p a y  fM)C f &ST 9 OUfifi f>7fTEOV   tlvai ovzcdS elxij x.x.X.   7 / xal av fxrj docpov df.ia3 Astios ij, qucd vulso  legitur, servandom duxit, ut quod  ad præcedens tj ^ *• 1,0   tn fortasse censes, referendum  sit. Frustra. Illic male vulgo 7 £  exhibetur, uostro contra loco 7  plena interrogatio est: Num etiam censeas . vide annot. Ceterum frustra huno locum vitiosum censuerunt viri  docti. Stephanus ori post 1 /  inferciendum censuit, Wolfium  ossentientem habuit. Stallbaumio  e superioribus zi repetendum videtur. Nos deleto post do(pov  commate pleniorem orationem  audire arbitramur: 7) xat av   otoio ’/«/ docpov apaSis ; vide  quæ dicta sunt 10. Probari  autem vides, quæ illic de r/ et  7 / dillercntia disputavimus; num  7 / 0 U 1 cum veritatis specie profertur, quam reddere latine possis fortasse. Ea veritatis species, ut mutata particula remaneret, ad verbum post 7 supplendum dv additum est.  xal dv£v tov ix etv ^oyov Sovvai. Stallb. HCCf    deleto, quod ab inepto grammatico additura censet, sententiam  verborum ait haac esse: llccte  indicare ita ut iudiciitui  non possis reddere rationem, nonne putas esse neque scientiam neque inscientiam? Cum eo Sclileierm. consentit verba convertens: Weun  mau richtig vorstellt, ohue iedoch  Ilechenschaft davon gelren zu  lednnen. Stallb. addit præterea  si xal verum esset, reliqua haud  dubie sic se habereut : xai 0*'X  £xeiv Xoyov Sovvai. Multo deterius Huchertus in explicandis  his verbis versatus est : AoB,a2,eiy  u/jSa xal dvev tov %x £iv  yov Sovvai h. c. : vel ita, ut  non possit, aucli ohne Reclienschaft gebeu zu kounen. Qu«  in sententia quum bene habeat  part. xai, nolim eam deleri, quæ  Stallbaumii coniecturafuit. Num  fieri posse censes, ut recte opinetur aliquis ita, ut rationem  reddere possit? Non credo equidem. Quid igitur sibi vult vel  ita, ut non possit rationem reddere? Aov,a apprime  respondet Latinorum opinioni,  8o&a?,eiv igitur opinari est.  Diilert autem opinio a iudicioita x  ut hoc cum ratioue iudicii couiuuctum sit. Qui opinionem habet,  nationem reddere uon potest. $6uv ctioyov yctQ nguyiui nas «v eYij ;   ovtt auccxHu' t o yaQ tov ovxos x vy%uvov nas «v &1  ccfta&lu; taxe 6i 6y nov xolovxov fj uq&i) 56|a, fiexa^v  (pQovrjGtas y.cu duu^dlug. ’A?.7]&fj, xyv 6 ’ eya, Jitytig. B Mtj xoLvw dvdyxage, o fiij xaXov laxiv, alaygov eheu,    False et recte opinari aliquis  potest, ut iudicare eum crederes,  si haberet sententiæ suao rationem. Fieri potest autem interdum, ut aliquis, qui rationem  reddere non possit, tamen interrogatus rationem reddat forte  fortuna repertam, non mente atque iutelligentia quæsitam. Iam  agnosce Platouis voluntatem, quæ  clarior fit suppleto ad roy  infioitivo \6yov 6ovvai." Sensusest: D i e ( zu f a 1 1 i g) ri chtigeMeinung and d i e ( z ufcillige) Angabe des Grandes, ohne eigentlich einen Grund augebeu zu  konnen, das weisst du  doch, sagte sie, dassman  diese weder wahrhafte  Wissenschaft, nochganzliche hn wissenheit nenn en kaun.   d\oyov ydp ^pctypct, h,   e. Denuein Gegenstand, derwirklich ohne Hechenschaft ist, (wenn  gleich dieselbe aus Zufall einmal gegebeu wird), wie kdnnte  der Wissenschaft sein? Nam qui  recte opinatur aliquid, rationem interdum reddere postest, sed quæ aliis sufficiat, 1 non sibi, ntpote quam mente atque jntelligentia non teneat.   ro yap tov ovroi xvy Xdvov, To ov SIGNIFICAT id,  quod revera est} id quoniam opponitur ei,, quod esse videatur  tantummodo, revera noo sit, factum est, ut ro ov absolutam veritatem denotet. Recte igitur Stallbaumius ad h. ]. ro ov idem  esse monet, atqne ro' aXijSte,  atque ne quis de ideis dictam  accipiat, caveri iubet. To tov  bvroS r vyxctvov autem non tam  eum animi habitam describit, qui  veri compos fiat, quam eius, cui  forte fortuua accidat, ut veri sit  compos»   £drt 61 8r} irov toiovtov, Convertit Schleiermacherus : Also ist offenhar»   Astius exhibet: Est igitur nimirum. Riickcrtus, qui de addendo post ToiovTov o v participio cogitat : immo est,  qu.um talis sit, vera opinio inter scientiam et inscitiam.  aJ£ particula neque  conclusioni indicandæ inservit,  neque est 6)j itov immo. Nescio, cur noluerint interpretes  verba convertere: Es ist aber  doch offeubar wohl cet.,  quæ verba ita dicta sunt, ut  præcedenti ovts - i<$Tiv,  ovte $6riv cum vi quadam  opponantur. Ac ne forte, quod  Riickerto acc disse video, t i  ante toiovtov additum desideres-, toiovtov nude positum accuratissime alicuius rei notionem  describit, ut prorsus tale aliqnid esse dicatur, quale insequentibus verbis esse significatur» Ti  addito pronomine indefinito vis  ilia minuitur, neque prorsas  talo aliquid esse indicatur, quæt    (njSs o (irj aya&ov, xaxov'  ixtidi] avros ujiokoyug (irj  (itjdiv tl liakXov oYov dsiv  rivai, aXXa n fiera^v, itprj  iya, ofioXoyuTal ye ttaQa   le sit aliud, sed ita comparatum,  ut fere tale esse æstimetur,  cfr* Piat, de rep. I. S40. E,  xoiovxov ovv drj 601 xai iph  VTCuXafte vvv ye drtoxpivcttiSai,  quo loco falsum foret atque Thrasymachi sententiæ contrarium roiovro»' n. Adde ib. IX.  590. E. Jrj\oi de ye, rjv o  iyoo, xai 6 vopos, oxi xoiovxov  fiovÆxai, tcu 6 i xoiS iv x y noA ei KvppaxoS gjv.   y,i} xoivvv av ayxaS,e,  Supra diximus annotat.  de verbis, quæ ex adiectivo  proprie cum elvat verbo aut ex  adverbio cum dicendi verbo coniuugendo conformantur. Mrj xoivw avayxage igitur positum est pro prj xoivvv avayxalov elvat A eye. Minus apte  Schleiermacherus verba convertit: Folgere also nicht,  neque recte Astius exhibet: Ne  igitur coutendas. Possis etiam alia ratione avayxa^etv  verbum explicare, quæ tamen  nobis minime probatur, ut avay xageiv cogendi potestate rebus  adhibeatur, quæ cogi ifequeunt,  quasi cogi possent : Zwinge doch  also Dinge nicht, die uicht sclion  sind, hasslich zu sein. Inverso  ordiue Agatho, cum neque turpem neque malum Erotem esse  intelligeret, pulcherrimum optimumque deum esse censuit. Ceterum o prj xaAov i<$ xiv idem  fere est, atque d pij xaA.ov elvca opoAoyovpev, de quo di  ovtfo da xai rov "Eqcoto:  rfvcu ayaftbv firjSi xaXov,  av rov aitJxQov xai xaxov tovroiv. Kal fiijv, r\v d’  ttccvzav [tsyag &ebs rivat.   cendi genere vide, quæ annotavimus 207.   ovxcj dl xai x 6 v "E p gj X a. Legitur ia nonnullis libris  6 rf pro de, neque confiteri dubitamus, illud quam hoc nobis multo  magis placere. Sed rectissime  ad h. 1. Riickertus ouXoj d?f, inquit, per se non male. Nam  quum a generali sententia nd  certum et deiiuitum aliquod subicctum transimus ita, ut,' <£uod  ia universum valeat, ad hoc  quoque pertinere doceamus, colligimus aliquid et concludimus,  idqne licet conclusiva particula  significare. At non est hoc ita  opus, ut tam exigua librorum auctoritate mutari quid liceat, immo  sufhcit etiam addidisse signum  transitus ab una re ad aliam,  quod fit de particula»   ceAXa xi pexaB,v, %(prj,  xovx oiv . M E<prf si abesset,  nemo desideraret. Cave tamen,  id otiosum censeas. Solet enim  dicendi verbum verbis apponi,  quæ ab eo dicta sunt, cuius  oratio refertur. Diximus de hoc  usu dicendi verborum annotat,  56. Hinc non mireris dicendi verbum duplex positam  v. c. in Sympos. 177. A.  <PaidpoS ydp kxddxoxe 7 tpoS pe  dyavaxx&v Akyei’ ov deivov,  qjffdlv, eo ’Epv£ipaxe, aAAotS  plv et quæ sequuntur Phædri  ipsa verba. Eodem modo 202.  C. legitur xai iyoo ebtov, vcgdS   t   i   Tia v f ii ) eldotoVj »7ravTG)v” Xtyeig /J suet tujv etdv rcuv; Sv^avrov {liv ovv. Kal i) yeAdOafSa, Kcd Ttvog  Sv, B(p)j, w IkixQCCTtg, vfioXoyoiro {ityccg fteog uvai   C TtCCQGC TOVtOV, 01 (pCCOtV CCVTOV Ovtil &EOV llVCi l \ TL~   Vtg qvtoi; y\v d’ tyfp- Elg (iiv, t<prj, <Sv, pice d’ iycu.  rovro, itptjr, XlysiS j Ac ne  forte, L r (p7 ? cet. verborum   inediæ oiationi immixtorum significatum minus recte a nobis  indicatum censeas, si interdiim alicuius verba non verbotenus repetita auimadverteris, nam liuiusmodi exempla reperiuntur, tenendum est, eum, qui illo genere  dicendi utatur, si revera alicuius  verba non repetierit, tamen eo  nnimo fuisse, ut ipsa verba proferre voluerit idque addito dicendi verbo indicaverit.   TGJV f.nj HSo ZGDV, e<pv,  andvroov XeyeiS. Verba ita  disposita sunt, ut ex eorum ordine facillime possis Diotimæ  voluntatem agnoscere. Nimirum  ( pm dixisset in proxime præcedentibus Socrates: maguum deum  Erotem vocari 7C apd itdvtGov,  Diotima istud jxdvtaiv, inquit,  Citrum de iis intelligenduin est,  qui rei,non periti sunt, au etiam de sapientibus. Urgendum igitur pronuntiando est rtavTcov,  quod quo fieret facilius, ndvTGJV  «nite A iyeiS positum est. Genitivum autem casum Diotima retinuit non tam propter antecedentem irapd præpositionem,  quam quod vocabuli, quod aliquis  pronuntiando urget, ea forma repeteuda est, quam, qui antea  locutus est, exhibuit. Uiuc ne  iucomtior existeret oratio hæc:  rovS fir) clduTOtS y £<ptf 9 TtdvXGDV  XeyetS x. x. A„ xqvS fitj ecduras    verba eodem casu posita habes,  quo lictvTCDVt ’   S,v fX7Z d vx w psv ovv .  Ovv particulam in responsione  adhibent ii, qui obfirmate aliquam rem affirmant, quam sunt  iuterrogati. Eius notionis origo  hæc est, quod, qui interrogantur, ut fortius respondeant graviusque affirment, ita statim se  comparant, quasi rem negasset  Ss, qui interroget, atque huiusmodi interrogationem proposuisset; OVH OVV %V).l7cdvtGDV fibV i  Ad hæc verba igitur respicientes, iisdemque utentes excepta negatione, non nisi mutato verborum ordiue respondent : B,vpndvrcov pdv ovv. Schleiermacherus verba convertit: Von allen  iusgesammt. Sed neque hæc  couversio Græcis verbis satis  respondet, neque scio, an orouino dicendi genus in vernaculo  sermone reperiatur, quo illius via  responsionis commode reddatur.   x al ?/, fi a 6 i cj S £ q> ij. h. e,,  Stallbaumius inquit, facile ac  uullo negotio rem tibi  explicabo. Aliter uobis de huius adverbii explicatione statuendum videtur. Eo docemur, qua  potestate dicta sint verba 7tdSs  rovro A lyeiS. Sbcrates nimirum summopere miratus Diotixnæ sententiam, qua et ipse Erotem dicatur deum negare, hacc  profert: ndtS rovro A iyeiS li. e. Wie k anu st du das sagen? Vide de hac verborum potestate Kal iyu airov, Ilag rovro, Srptjv, liytig; Kal rj, 'PaSiag, $<py. Xiye yag fiot, ov itavxag ftiovg cpijg tvSaifiovag tlvca xai xaXovg; y roliiyOaig ccv uva fiy  tpavai xaXuv xs Kal ivtSalaovc: &cuv elvai; Mu xli',  ovx i'yay ’, 'iyyv. EvScdfiovug Se Sy Xiyug ov xovg  annotat, 169. Ad hæc Diotiroa: perfacile, inquit, sc. hoc  dicere possum.   xaXov te xal ev Saiji ov a. $e&v elvai, Vulgo legitur 3eoV, quæ lectio, umle orta sit, neminem latere potest.  Nobis rectissimum videtur SeGoV t  quod Bodlcianus exhibet aliique  libri non pauci, Etenim, si Seov  probaveris, riva prouoræn indefinitum mirum quantum displiceat : An auderes aliquem negare pulcrum atque beatum esse? Ssaiv contra a verbo, ad quod  pertinet, verbis interpositis nonnullis disiunctum, quanta vi ponatur, ex annotatione patebit  59. Sensus est: An aude res aliquem bonum beatumquo negare deorum?  Respicit autem Diotima quæstione  hac proposita ad vulgarem de  diis opinionem, quos nemo fuit,  quin felicissimos beatissimosque  prædicaret. Eius .opiniouis et  se, antequam cum Diotima disputaverit, Socrates narrat participem fuisse; hinc graviorem negationem explicabis Ma di,  ovm iyoayB» Veritum euim se  ostendit, ne negata re deorum  iram odiumque excitaret,   ev 5 a i j.i o v aS 8 8ij Aiyei$ x. T. A. Annotat Mattii*  Gramrn. ampl. Ilaud raro ov negationem in interrogatione verbo finito postponi atque verbis præfigi iis, quorum canssa tota interrogatio suscepta sit. Præter  nostrum locum idem laudat Piat,  de rep. IX. 590. A. jj 8’ avSaSeiec xal 8v6xo\ia ovx urav  X d 'A.eovx6o8eS te xclL o(pc(a8ES  <xv%7jxai; Caussam huius strncturæ Riickertns censet esse,  quod incepta sit enuntiatio ita,  ut nulla iuterrogundi voce opus  sit. Licuisse enim dicere evSaljiovaS 8l 8tj A iyeis rovs  xexxyffiEYOvS salvo tenore sententiæ. Media autem iu sententia loquentem paullulum substitisse, quasi exspectet, ut addat  reliqua interlocutor; quod quum  uon fiat statim, perrexisse ov  xovS xctyaSa. xal xa\d xexx ?/fxkvovS ; Nobis ita statuendum videtur. Cum in præcedentibus id ageret Diotima, ut  dii pnlcri beatique esse concederentur, in sequenti enuntiatione id verbum iuitio posuit, quod  beatitudinis notionem exprimeret, ratiocinantium videlicet exemplum secuta, qui semper ab  eo verbo enuntiationem ordiri  solent, de quo iu proxime præcedente enuntiatione ab adversario concessum est. Migravit  banc ratiocinandi normam Plato  201. C. t quo loco cum præcederet pulcritudinis notio, Socrates hoc modo perrexit: rnfya%a ov xal xa\u 8oxel 6oi  elvai; Illud verbum autem cum  plerumque penderet e finito verbo, ut nostro loco Ev8<xiiiovaf   D tayafra xal xa?.ci xextyfiivovg ;  Tlavv ye. 'A).fo'<  /irjv "Egesta ye wfioloyjjxag St' evSnav ttov ayadcov xal  xakav Im&vfitiv avtiov tovttov, tov tvtier/g iotiv.  ^ijiokoytjxa yag.Ilcog S’ Sv ovv fteog ety o ye  nov xaiav xal aya&wv aftoigog; OvSafiag, Sg y’  ioixev. ; 'Ogag ovv, ?<p »;, ori xal Gv "Egcrca ov frtov  vo(it£eig;    XkyeiS, non mirum videri potest,  si id statim assumitur negationi  præpositum.   ov t ov S xdyaSa xal  xaXa. Bodleianus ftalii nonnulli  codices xayaSa xal x d xaXa  exhibent, quam scriptaram Bekkerus et Stallbaumius receperunt  in ordinem verborum. Annotat  lliickertus ad h. 1. rectissime :  t dya$d xal xa xaXd res bonæ sunt et res pulcræ, quæ diversæ esse declarnnturj contra  r dyaSa xal xaXa res bonæ et  pulcræ. cfr. 202, D. 6i’ £vSetav zaiv ayaSaiv xal xaX&v et  Trois 6 * av ovv SeoS efy o ye  tgov xaXcov xal ayadcov ayoipoS. 203. D, iniftovXoS idxi  xols dyaSoiS xal xoiS xaXoiS  x. t. X. Aliam legem in articulo nominibus substantivis præfigendo Græci scriptores secuti  sunt, de qua fusius disputavit  Engeihardtus ad Piat. Menex,  237. B. $. 6. ed. 252.   ojyo Xoyr/xd ye. Assensus  Socratici vestigium in præcedentibus reperitur nullum. Erotem earum rerum, quæ appeteret, expertem esse, Agatho concessit 201. B. *Ev6er)s ap *  £dxl xal ovx k'xet o " EpcsS xccXXoS. 'Avdyxtj, tpavai.  Iam cura Socrates eadem fere  Diotimæ se dixisse dicat 201.  B. ( dxedoy yap ti xal iyco    itpoS avtrjv £xepa xotavxa l\tyov, oldnEp vvv npds £/il  *Ayd$GDV ) quæ Agatho sibi dixerit, verisimile est, Socratem,  eadem Diotimæ concessisse, quæ  Agaibo Socrati. Hinc opoXuyrfxa positum explicabis.   ov 6 apeo S, &>S y * Eoixtv.  Socrates Erotam deum non esse'  ita tantummodo concedit, ut e Diotimæ ratiocinatione id colligi posse dicat. Piuribus disputavimus de verbis (Ss y* £oixev a Socrate hic adhibitis in  Comm. de Symp. Platonis. Opds ovv, oxt xal tft)  "Epoox a ov $ e 6 v v o pi^eiS;  Stallbaumius laudat ad h. 1. Piat.  Apol. Socr. 24. D. xov 61  6rj fieXxiovS noiovvxa tSi eiitk  xal pjjvvdov avxolS xis idxiv.  opiis, oJ MiXexe, ori dtycis xal  ovx £x El $ elicelv; Piat. Menon,  80. E. yavSavGo, olovflovX et Xkyeiv, dt Mtvouv * 6paS  xovxov cos ipidnxov Xoyov xaxayeiS ; Verissime addit: In his  locis omnibus opaS ita præmittitur reliquis verbis, ut alterum  rei præsentis statum et conditionem ipsum iam perspicere indicet, non sine aliqua admirationis  vel etiam irrisionis significatione.   x i ovv av, £tprjv, eirj 6  "EpmS . *Av particula a modo  verbi, ad quem pertinet, haud  raro seiuncta reperitur. Scriptum Cap. XXIII.   Tt ovv clv, Sq>tjv, drj 6 "Eqcos ; &vt]t6g ; "HxiOra  ys. 'AXka r l firjv ; "Slgneg za xgozega,  iuza£v tivrjxov xal d&avazov. TL ovv, u Aiotljia ; Aciliiuv (liyag, a Eaxgazig. xal yag itav zb Sai  autrm exspectaveris ti ovv, Etpyv,  ehf dv 6 "Ep&S. Non perfode  est, ntro loco dv particulam posueris, neque ti ovv dv, £<prjv>  ii?f idem prorsus siguificat atque  ti ovv, iqnjv, eXrj av. Iam videamus, quid inter se hæ dictiones differant. Optativus modus aliquid fieri posse indicat  ita, ut non addita sit vel probabilitatis vel dubitationis notio,  "Av particula adiuncta efficitur,  ut, quod fieri posse fodicatur optativo modo, id certis quibusdam  de caussis fieri posse significetur adhærente notione verisimilitudinis. Iam patere opinor, ti ovv  eXrj o "EpuS eius esse, qui de  Erotis natura incertissimus nesciat prorsus, utrum ait aliquid necne Eros, fieri tamen posse  opinetur, nt sit aliquid, idque  nunc sciscitetur. Contra ti ovv  iXt] av 6 "EpwS eius verba sunt, qui compertum habet, Erotem  aliquid esse, idque quid sit, iam  quærit. Ad nostrum locum ut  accedamus, av positum quidem  habes, sed disiuoctum ab optativo modo, quo dicendi genere  scriptor exprimere voluisse videtur aliquid, quod medium esset  inter ti eitf et ti bXtj av . Socrates nimirum Diotimac argumeutatione captus necdum liberatus  a popularis superstitionis vinculis huc illuc vergit plenissimus dubitationis, atque revera aliquid esse Erotem potat et rnrsnm aliquid esse posse dubitat. Verba convertenda sunt: Wasware denti  nun also wobl, sagte icb, wenti  er etwas ware, Eros. Eodem  modo explicandus est locas Piat,  de rep. A. ttpoS ys  vnodrfpdtaiv av, olpai, <paijjS  xtijdiv, h. e. (palrjS av, ei <pair}$.  . A. quo loco cave, indicium tuum impediri patiaris verbo addito 60 x 01 : *I 6 ooS  yap dv, Xcprj, 60 x 01 ti Xiyeiv  6 tavta Xtyoov. Adde Protag.  312. D. X6co5 dv, i/v 6 * iyoj,  dXrjSij Xtyoipev, ov pivtoi  IxavooS ye,   Gj? 7 tep ta itpotepa, $<prj.  Hæc verba convertit Schleiermacherus: Wie oben, sagte sie,  zwischen dem sterblichen and  nnsterblichen. Recte. Sapplendum  autem est ex prægresso ti ovv  dv eXrj tempus præsens X. 6 ti,  nt verba explicatius perscripta  audiant tovto, o l 6 tiv wSitep  ta 7 tpotepa (cfr. 202» A. % 6 tt  6) j tcov toiovtov rj opSr)  6 o£a, pEtagv d/taSiaf xal  ppovr/tieoDS ) petant) Svijtov  xal dSavatov.   xal yap 7tav x 6 6 aipo viov ♦ b. e. denn die gesammto  Damouen welt liegt ZWISCHEN GOTTHEIT UND MENSCHHEIT raitten foue*  Ad nostram locum multos fuisse seriores scriptores, qui respice- r    E poviov [isra^v ititi ftsov te xal ftvrj tov. - TLva, rjv 6 i  lydt^ dvvccfuv %%ov; 'Equtjvevov xal 6ia7ioQ%ptvov  •O £olg ta xaQ 9 avftQconcov xal dv&Qciiioig rd Ttccpcc  8ewv, x cov (iiv xag dEifieig xcd ftvtilag, xdjv 61 xag  faixat-Big te xccl d(ioi($ccg xav &v<2l(5v. iv piceo 61 ov    rent, Stallbaumius ad h. 1. annotat. Addit idera: Quid quod a  Proclo in Parmenid. ap. Rentlei.  Epist. ad Millium 455. ed.  Lips. hæc omnia e doctrina Orphicorum repetita esse narrantur ? Quæ quidem sententia quum  confirmetur quodammodo eo, quod  carminis Orphici fragmentum ap.  Clem. Alcxaudr. Strom. V.  724. fere eadem coutiuet, quæ  Diotima hoc loco Socratem docuisse narratur; eo minus de huius narrationis veritate dubitamus, quo certius exploratum habemus, Platpncm non raro ad  Orphicorum doctrinam allusisse  et respexisse.   hpfxrjvevov xa\ 8ia*>   7t O p$ /.l£VOV $EOlS tCCTtap*  dvZpaJrtGOV X. r. A. Satis notum est, Græcos in formulis,  quæ ex articulo et nomine aliquo cum præpositione coniuncto compositæ sunt, præpositionem haud  raro mutare atque eam poiiere, quæ cum verbo enuntiati principe conveniat, cfr. Fischerus ad  Platonis Phæd. c. 22. Stallbauroius ad Piat. Apol. Socr. ed.  63* et 64. Mattii. Gramm. $.  596. a. b. p, 1193* Engelhardtus  ad Piat. Lachet. ed. 23. Huiusmodi formulæ ubi per se spectantur, plerumque præpositionem quietem significantem repræsentant, ut nostro loco rd nap*  dv^pconoiS et t d napa  Accedente enuntiati principe verbo, quod motum siguiiicot, illa præpositio aut in præpositionem  motura exprimentem mutatur, aut,  ut id factam est nostro loco,  cum eo casu coniungitnr, qui motum exprimat. Non satis recte  autem napa præpositionem cum  genitivo coniuuctam putant propter antecedens SianopSuevov,’  non item propter kppj/vevov,  neque satis placet Schleiermacheri conversio: zu verdolmet—  schen und zu iiberbringen. Non  rectius apudFicinum legitur: interpretatur et traiicit. Non dubium est, duplicem itineris rationem indicari illis participiis,  atque kppTjvsvov quidem, quod  cum verbis consociandum est  dv%pG)itoiZ tartapa $Ecby t viam  describit, quæ a diis ad homines  ducit, diaitopSpevov autem de  via dicitur, qua proficiscitur,  quicquid ab hominibus nd deos  se confert. AiaitopSpEvov nimirum cum Gharonte cohæret,  qui itopSrfiEvS a Græcis vocatus est, et qui animas solebat c terra  ad sedes deorum transvehere 5 £ppifvevor eiusdem est, &tx\ucEppr/S  radicis, qui deorum iussa hominibus obnuntiabat, non vice versa  ad deos transferebat, quod ipsi ab  hominibus mandatura esset. Significat igitur Mercurii instardeorum iussa obnuntiare. Iam patere opinor, non  solum propter StanopS/iEvov,  sed etiam 'propter kpprjvtvov  cum genitivo coniuuctam esse  Kapa præpositionem. Hinc non d/i<poTsgm’ avfinbjQol, i3gre ro xav avto avrq) £w8sSeO&cu. Sici rovtov xal rj fiavuxi] xdau %uqu, xal ?/  rav ieQtuv xiyyrj rmv re xeni rag ftvaiug xal rag  relerag xal rag tnipSag xal rr\v (tavtelav ndoav xal 203  yorpceiav. &eog Se dvQQaxco ov jxLyvvrui, alia Sia placet Stallbaumii annotatio ad  h. 1.: J&eoiS' td it ap* av S p cJ it cd v . Non dixit it a p*   dvSpciitoiS et ita pa SeolS : nam alteram constructionem  requirebat verbum SianopS/f sii ov.   CvpitXif poiy (Ztxe ro  itdc v x. r. A, Ficiuus liabet ia  conversione : In utroqnc medio  constituta (sc. dæmonum natura)  totum complet, ut universum secum ipso tali vinculo connectatur. His verbis seduci se passi  sunt Keynderslus) qui td o\ct  dVfUtAl/poi scribendum coniecit,  et Orellius nd Isocr. 331*»  ubi (SvpitXripoi ro itdv, dista  avto avroj &vv5c8i<j$ai manum Platonis esse suspicatus est.  Sed nihil mutandum est, neque  quicquam supplendum. Sensus  ?st: indem er aber in der Mitte  sich befindet von beiden, bildet  er die Ausfiilluug, Vermittlung,  s. fiillt es aus ; nam nostra quoque lingua transitiva verba in terdum ita adhiberi patitur, ut  non actio, sed notio verborum  urgeatur. Vide de hoc usu verborum transitivorum apud Græcos annot. 230*   xal i) ftavrim } itd6a  Xoo p ei. Duplici potestate hæc verba intelligi possunt, ut aut  de felici successu, qui dæmonibus debeatur, aut de spatio viæ,  quod eundo superetur, accipiantur, Ficioas verba convertit: Per hanc (sc. dæmonum naturam) vaticinium omne procedit  cet., ubi verborum ambiguitatem  servatam habes, neque dubium  videtur, quin eandem et Plato de industria admittere voluerit  ea de caussa, ut de felici  successa et de meatu per medium  inter coelum et terram locum verba accipiantur, SeoS 6 e dvSpfoitM ov  piyvvr ai x. r. A. Articulum omissum habes in utroque huius enuntiati nomine, ut indicetur,  sententiam proferri generalem  quam vocant. Vide Indices s. v.   Artic. Ceteram dæmont medium  inter coelum atque terram locum  obtinere dicuntur ita, ut per  eos esse atque meare artes perhibeantur omnes eæ, quæ;  homines cum diis arctius coniungant. Hæc coniunctio quoniam potior est eo, quod homines deorum iussa exsequuntur, quam quod dii hominum precibus obtemperent, recte ponitur h. 1. ?} SidXsxtoS  SeoiS irpoS dvSpGdrtovS, non  item avSpdmoiS itpoS Seov?,  quod Heusdius in verborum ordinem inferciendum censuit, ut  esset, quorsum referrentur verba  sequentia xal lypijyopodt xal  xaSevSovtiiv. Annotat Stallbaumius ad h. 1. : Defendi potest lectio vulgata ita, ut verbo- '  rum constructionem dicamus couformatatu esse potius ad sententiam ipsam, quam ad grammati- «   tovvov naOu iativ i } byuliu xal % Sudexrog dsoig itgog  av&QixiKovg, xal lyQijyoQo 61 xal xa&ev 8 ov 6 t. xal o  f ilv xcqI tcc Toiavxu 6 oq>os 8 ca[ibviog avrjQ, b 81 cclXo  tl tiotpog coV rj' jrfpl r(%vug rj %UQ 0 VQyLag uvag, fiavav6 og. ovtoi dr; oi Salfiov eg nokXol xal nurrcoSanot tl 6 iv'  slg 81 tovtqv J<Srl xal 6 "Egag. Iluigog Si, t)v 8 ’ lye>,  tivog Itfrl xal [ir^Qog; Muxqotiqov (iiv, %<pr], d^yr/Oa  cam subtilitatem ac diligentiam.  Quum enim dicatur opiXslv rivi  et diaXeyeCSai rivi, etiam opiA ia xal didXsxroS rivi recte  dici potuit» Et quum antea non  dixisset: 7ta6ct idri SeqI? tj   opiXia xal 7 ) didXExro? avSpcS7COi?, sed perspicuitatis caussa  usus esset præpositione TtpoS  addito casu accusativo, nunc ad  legitimam constructionem revertens, neglecta grammatica diligentia, dativum post accusativam  recte inferre potuit. iiuiusxnodi grammaticæ diligentiæ negligentia si ullo loco ferri potest, huic loco apprime convenit,  ubi Socratis sermonem non præmeditatum illam, sed ano rov  tiro paro?, ut Græci dicunt, habitum refert Apollodorus. Verum  est tamen aliquid in hac verborum explicatione, quod displiceat. Negligentem esse structuræ grammaticæ verborum licet  quidem interdum in sermone familiari, sed ita, ut verisimilitudo adsit negligentiæ, h. e. ut  verba ita remota sint ab iis,  quorum structuram sequi debeant,  ut eius revera obliti esse,, qui  loquantnr, videantur. Nostro loco verba proxime adiuncta sunt  f verbis, quorum structuram sequi  debent, ut saue intelligi nequeat,  cur dativum maluerit, quam accusativum scriptor exhibere. Cer  tissimum est, aliquid exprimere  voluisse' scriptorem structuræ  mutatione, quod quid sit, iam  videamus. Si scriptum exstaret  iyprjyopipiozaS xal xa$evdov~  ra? t interpunctio delenda esset,  quæ post avSpGoitov? in omnibus editionibus posita reperitur,  unoque tenore legendum esset  $Eoif rtpof dvSpwitovS iypTjyoprjxora? xal xaSsvSovtaS. Dativo admisso participia a præcedentibus verbis seiunguntur  ita, ut verba 7 } opiXia xal 7 }  SiaXexToS $eoi$ rtpo? avSpaSTtov S unam notionem efficiant,  quam cum uno verbo exprimere  non posset’, structura verborum  Plato assecutas est. Verba convertenda sunt: Gottliches be ruhrt das Menschliche nicht,  sondern alie gottliche  Offenbarung wird Wachenden und Traumenden vermittelst des Dani on is oh en zu Theil.   7 ) xstpov pyla? riva?,  fiavav6oS . Schol. ad Theætetum in Bekkeri Comment. Critt.: fiavav6ov'‘  ol kdpaloi ZExyirai xal 7(apde  fiavvcp, o ion xapivaj tl £pyov dianSipEvoi, ol 6 e fiavav6 ov rov anavSp&ndv xal vtce  pr\<pavov. bnoi 61 fiavav6ov  XEipds zijs vfipi6xixij? f) rsxyt 0%at' 0 /nag 8b Gol Ipw. ote yap lytvtxo 7j 'AtpQoblrr;,  ttotiaino oi &£ot, oi ts aXIoi jmm 6 trjg MijtiSos vios  IIoqos. trcEiSrj 6s iSiijivrjGav, XQoqaiTqGovOa, olov  iva%La$ ovaris, mpixeto rj IJtvia xal rjv jiiqI rag dvQag. 6 ovv IIoqos fiidvGfrels r.6v vextuqos oivog yag  ovjto tjv tls *ov tov Alos xijrtov dscl&tov (Sepugr]litvos rjvStv. rj ovv Ihvia iiCi^ovIevovGa dia ttjv av  StjXoi dk tovS’ x 6l Porixv<x£  xal drjpiovpyovS. Diotimæ  mens hæc est: virum dæmoniam  recte appellari eum* qui cognoscendi* diis deorumque consiliis  operam navet coniuuctionis illius  gnarus, quæ inter deos atque  homines per dæmones exstet;  contra j SavavOov vocari, qui  terrestribus rebus intentas deorum consilia minas curet. <   o tf ydp iyiveto. Quæ  hucusque narrata sunt a Socrate,  Erotem cx senteutia Diotimæ e  dæmonum ordine esse, h. c. medium inter deos atque homines,  atque pulcro carere quidem, sed  yehementissimo eius appetita teneri, ea nunc repetuntur in mytho  insequenti, quem vario modo  FILOSOFI interpretati sunt. Hac  narratione mythica certissimum  est, Diotimam s. Socratem non  confirmare voluisse, sed explicate potius atque illustrare tamquam imagine sententiam suam.  Satis notum est autem, Græco ram iugeqium ita comparatum fuisse, ut facilias iutelligerent,  cupidius arriperent, memoria melius tenerent, quæ mythica aliqua narratione, quam quæ nuda  demonstratione exposita essent.  Pluribus de huius mythi fine diximus in Commeat, de Sympos.  Platonis.    olv oS ydp orjTCco 7/ v . Adduntur hæc, ut tempus indicetur, quo facta sint, quæ hic  narrantur. Vinum antiquissimis  temporibus Græcis notum fuisse,  Homerus docet atque Hesiodus.  Hinc iudicabis de rei narratæ  vetustate. Ad nostrum locum  respexit Porphyr. A. A. c. 16.  ni? itapd nXdr&vt d TIcpoS  tov rhirapoS 7tX?]6$tis • ovnto  ydp olvos ?}v.   eis tov tov AioS H7J7COV  e lseX^GJ v. Cave credas meta pho ricam significationem h. 1.  verba habere A 10 S xi}7Cov t  Horti mentionem Diotima fecit  vitæ quotidianæ usam imitata.  Hortam enim hospitis convivæ  bene poti adire solebant atque  loca frigidiora sibi eligere, ubi  hausti vini calorem mitigarent  animosque concitatiores somno  compescerent. Adde Stallbaumii  annotationem verissimam : Quæ  de hortis, inquit, lovis hic narrantur, non solius ornatas gratia  adiecta sunt, sed properaodum  necessario commemorari debuerant. Qaum eDira Pori atqæ  Peniæ natura et ingenium tantopere discreparent, per se parum verisimile videri debuit, illum cum hac potuisse habere  consuetudinem. Itaque quo narratio maiorem nancisceretur similitudinem, poeta philosophus   17   C r jjg txxoQlav stcaSlov xoirjGaGftca Ix toti JJoqov, xataxXlvEtcd te scccq’ avtcp xcd ixvt]GE % ov "Eqmtcc. Sto Srj  xcd ri ~js 'AcpgoSiTijg 'dxoXov&og xcd &EQcc3icov •yeyovcv o  'Egag, yewtfteis iv roig ixslvqs 'ysff&Xioc g, xcd d(ict  tfvOtc iQtt6Ti)g uv jceqI to xuXdVj xcd r>]s ’A(pQ0SultjS  xaXijg ovdrjg. ktb ovv Ilogov xcd Ilevtag viog i ov 6  *Egag iv roiauzi/ tv%]/ xu&l6xr t xE. tcqutov filv nivtjg    ini sdn, xcd xoX/.ov Sei  ol itoXXol oiovTcu, txXXcc   Pornm finxit in convivio illo in  Veneris honorem instituto ebrium  factum se in hortum Iovis contulisse, ibi vero Peniaxn, quæ  ei struxisset insidias, sine arbitris convenisse. Vides, quam  necessaria sit hæc fabulæ particula: nt profecto miranda sit  operosa industria eorum, qui de  istis Iovis hortulis splendida  quædam commenti sunt mendacia^7 Ci ftovXev ovd a 8ia xyv  avxijs ano piav . ’EirifiovXevelv verbum sequente infinitivo  eam potestatem habet, nt studium significet cum insidiis coniunctum. Prorsus eodem modo  legitnr in Xenoph. Symp, IV.  52. ald^avopai yap rivaS  i7tifiov\£vovtLXS SiaupSelpai avTov. Adde Piat, de republ. VIII*  566. B. idv di ddvvaxoi ixfidWeiv avxov gqoiy t} ditoxxiivai biafidWoYteS xy rt 6A ei, fiiaia) 8ij Savaza iitifiov A evovdtv areoxtivvvvai A aSpac.  Plura huius structuræ exempla  si quæris, adi Stallbanmium ad  Piat* Protag. p, 343. C.  «d. 119*   8ia rr/Y avtrjS areo pia f'. Indicatur his verbis,    anccXog te xcd xcdog, olov  CxXijgog xcd avftiijpog xcd   cur Fenis mater esse cupiens, e  Poro potissimam concipere voluerit. Etenim qaoniam ipsa,  quod futuro filio daret, non habebat, ut minus olim sentiret  puer maternam egestatem, Porum,  deum omnium ditissimum, patrem ei esse voluit. Minus explicate Schulthcssius in conversione Symposii exhibuit; Nun  sann Penin ihrem Mangel zn  steuetn, anf die List cet*   dio 8 1 ) xal tij S 'A <ppoSixyS dxdXovSof . Veneris  comes ac minister Eros dicitur,  quod est pulcri amator, et quod  Venus pulcra est. Minus clara  verba sunt yevvrjSeiS iv xols  ixELvyS yEYE$\ioiSj ad quæ verba 8io præcedens spectat præcipue. Nam si quis ipsis alicuius natalitiis oritur, non sequitur inde, eundem comitem esse  atque ministrum illius. Videtur  autem mens Diotimæ hæc  faisse: Erotem Veneri ortum debere; nam si ad huius natales  celebrandos non convenissent dii,  Peniam nunquam e Poro concepturam fuisse. Igitur factura  esse cura pulcri appetita naturali, tum pietate, nt Eros se  Veneri adinnxerit.  uwxodTjtog xal aoixog, %a[iai7UTrig asl uv xat a6re>m- D  ros, t7cl ftvQaig xal Iv odoig vxai&Qiog xoip.cou.Evog,  t ijv tijg firjTQog <pvOiv £%av, dii Ivdiice. ^vvouog. xara  Si av xov xaxtQu ixlflovXvg late xoig dyu&oig xal  xoig xcdoig, avSgdog av xal Xxtjg xal Ovvxovog, &)f  Qiirxijg Suvog, ad xivag xkbxav [ir^avag, xal cpQoinjCiag tm^viirjxtjg, xal xuQtuog, xpiXcGoxpav 6 ut navxog  xov §lov, Suvog yorjg xal (paQpaxivg xal CotpKSxrjg'  xal ovxb tbg a&avaxog nitpvxBV oilte ag Qvtpbg, E    axe ovv Ilopov xal IIsvlaS vloS. Erotis nator», qoaiem sibi Socrate* effinxerat, factum est, at Porum atque Peni am parentes putaret. Inverso  nunc ordine a parentum iudolo  ad blii naturam concludit, ut,  quod in illis conspicias, id coniunctim in se habeat filius. Probatur igitur et his verbis, et sequentibus p, 203.,C. xard 81  av xov naxepa, quod supra annotavimus 257., mythicam  hanc narrationem ideo proferri  a Diotima, ut imagine quadam  proposita indoles atque natura  Erotis illustretur. In sequentibus Erotis epithetis xal habes  quater repetitum, quod, ut molestiam quandam parat audienti,  ita epithetorum indicandæ multitudini apprime inservit.   ini SvpaiS xal iv o*dois’ vn aiSpioS xotpcope- oV o f. Paullo supra de matro  Erotis dicitor, 203* P- a<pi7MTO xal r)v nepl xds  paSy quapropter nostris verbis ap-*  positum habes trjv xijs ptjtpoS  (pv&lY 'ixatv, quæ verba cave  epitheti loco posita ceuseas $  caussam enim indicant præcedentium epithetorum. Ceterum  pro vitafa pioS, quæ optimorum    codicum lectio est, vulgo edebatur vitateploiS, Male.   av 6 p eioS c ov xal Ixrji .  Schol. habet: IxrjS' Hdx&p, ini 6X7}jj.c*)Y> <aV ivxai>$a. flaverat 61 xal ini xov ixapov  xal SpatieaS, Nisi forte aliunde  hoc scholion depromtum est,  sane mireris verba oJs’ ivravSa,  quæ rectissime haberent, si post  verba legerentur: Xapfldvexai  xal. Hesychius, 1'ti/S, inquit,  IxajioSy $pa6vS. rj Xtixcop tj  initixi/pav . Cum dvSptioS nomine couiunctum legitur KtrfS  etiam Piat. Protag. 349. E.  noxepov xovS dvSpelovS SafiflaXiovS XiyeiS r\ dXXo xi;  Kdtl l'xaf ye t Eqnj, Itp* d ol  xoXXol qjoflovvxat iivat h. e.  xal ixas ye ini xavxa, l<p’ et  x . r. A. Ceterum haud scio, an  non vitii aliquid in his verbis  lateat, quod xal ante tivvrovoS  posito removeatur. Nam ut sequitur STjpevxijs 6etvo>, ita fortasse melius habeat xal ItrjS  (SvvxovoS, quam xal itifl xal  tfvvxovoSi   xal tppovi} 6ecoS iiei$v»  firftrj i f xal nopipot. Riickertus ad h, 1. deleto post iiti *   $vpi \xrfi commata: longo, ia*   17 *, aU.lt tots ficV Trjs crinrjs ftakXti rs xal %y,   orav ivitOQyOy, tots fis azo&vrjiSxu, itai.iv fis avapiaCxEtca duc rijv tov itargo $ cpydiv. rd 6s itogigo/ievov a£t vzexqh, c&grs ovre. ccjtoQti ”Eqb>s zots ovt e  zlovttl. Oocpictg te av xal a[ta9lag Iv fuflw idziv.    quit, liæc cumDindorfio in unum,  ut hæc sententia prodeat: Amorem et cupidum esse prudentiæ et ad parandam  idoneum. Astius 7 topt/ioS  esse censet: opibus et co piis affluens; Recte 8nidas Ttopi/ioS, inquit, 6 dvvdiv  7j htivdiav ££<»k. Quæ sequuntur verba rpi\otio<pGJV 8ia  rtavzoS tov fjiov, præcedentis  epitheti caussam continent, et ipsa  epitheti vices obtinent. Sensus  est itopipoS vocabuli: der alie s durchsetzt, iiberall  durchkdmmt, dem u11es,  vas er uuternimmt, von Statten geht.   d eiv o S y d rj S n a\ q> a ppaxevS xal 6o (pKSrjj $ .  Neminem fugiet, quam prudenter philosophus hoc loco vulgares de Amore opiniones et fabulas  coniunxerit cum suis ipsius placitis. Stallb,   a\\ct x 6 1 e. ptv  orav  e vir opi} 6ij h, t. A. Ficinus  verba convertit : neque immortalis omnino secundum naturam  neque mortalis: sed interdum   eodem die pullulat atque vivit,  quotiens exuberat, interdum deficit cet» Sic interpretes ad  unum omnes Platonis verba explicaverunt, neque quicquam eos,  quod miror, in iis offendit. Pugnant autem hacc verba cum iis,  quæ. A. seqq. de Erotis natura dicta sunt. 'Docuit illic Socrates s. Diotima: Erotem non esse AMOREM h. e. DESIDERIUM  nisi eius rei, quam ipse nou possideat. Iam quæritur, qui hoc  loco dici possit 3-aAAn re xal  ?,jj, ozav tv7topr}6xf. Nullus  dubito, quin pro orav evitopt}<$rf Plato scripserit orav aitoprfoTf. Ad sequentia autem rore  dizoSvijtixei e præcedentibus supplendum est '-orav et hropytiVf qaod supplementum quum  aliquis forte, ut fit, margini adscripsisset, scribarum incuria vel  imperitiorum Platonis interpretum industria pro aitopijdp in  ordine verborum tvTtoprjo^f positum est. Id fieri potuit eo facilius, quo magis in hac re a  ceteris dæmonibus diisque differt  Eros. Solent enim Erote excepto omnes, quo maiorem rerum suarum evito picer experiantur, eo magis, ut cum Platone  loquar, efflorescere atque vigere. AMOR contra rerum expetitarum  potitus perit, sed paullo post  rursum emergit .novarum rerum,  quas possidet pater, DESIDERIO reviviscens.  5 1 a r ifv tov it a r pos <pv6 iv. Ilæc verba quid -sibi velint hoc loco, a nemine interprete explicatum reperio. Scriptoris mens hæc esse videtor:  Erotem mori, ubi ea sibi comparaverit, quorum desiderio antea Eros fuerit. Quoniam antem  Poros, h, e. deos divitiarum atque omnium rerum summæ ab   t%u yctQ aSi. 9u ov ovSeIs tpd.oeotpti ovS’ Soi   Coipos ytvtOftcu. tori yaQ. ov3’ ti rtg aAAog Goipbg,  ov <piXoGocpti . ovS’ c.v oi afia&Eig ipikoOoipovOiv   ovb’ lm9v(iov6i Gotpol yevtO&ca • cevro yaQ rovr 6 ion  [ lalizov ] „d/itt&ia,” xo ptj bvta xalbv xaya&bv fnjdi cndantiæ finem non habeat regni  sui, sed aliis alia semper addat,  rerumque facultates in infinitum  augeat, fieri solere, ut Eros, ubi desiderio expleto perierit, novarum reruta desiderio tangatur atque reviviscat*   dei vitEKpei. 'VjtExpciv  verbi significatio hæc est, ut  exprimatur, abire aliquid atque  evanescerfe ita, ut nescias prorsus,  quomodo id fiat ant quo abeat.  Apprime respondet Græco verbo  nostratium: es gelit ihm nuter den Hiinden verloren. Schleiermachcrus verba convertit: Was  er sich aber acbafft, geht ihm  immer wieder fort.   «uro' yap tovto id ri  IxttXettov] ajuaSta, Hæc  verba non recte sc habere, iam  pridem ab interpretibus annotatum est. Sydenhamius a/taSiqt  scribendum coniecit vel «urco  Tovtgj ; illud in cod. Veneto reperitur agnosciturque a Ticino:  JJoc enim habet ignorantia pessimum, quando qui nec pulcher  et bonus est neque sapiens, sufficienter hæc habere se censet,  Attius corrigendum vidit: amo  yap tovto idn ^«Acjr ov d/utx ov fit) ovtcl xa\ov naya$ov pj/de (ppovtpov Soxtiv auro ixavov, Idem etiam fyet  verbis Platonis inferciendam ceusuit vel scribendum apaSiaS pro  apaSla. Annotat Stallbaumius  ad hunc locum: Hæc ne cui in posterum sollicitanda videantur  amo tovto absolute positum est,  ut idem sit, quod 5i amo tovto : quæ autem sequuntur: ro  pi) bvxa  ixavov, ea per appositiouem, quam vocant grammatici, addita sunt. Nec Sydenhamii neque Astii verborum  medelæ placent, neque satisfacit  verborum explicatio Stallbaumiana. Concedo quidem, quod  permultis locis probari potest,  «uro' tovto ita dici, ut significet 81 * avro tovto, nusquam  autem ita positum reperias, ut  non sequatur particula finalis.  Deinde ne Græce quidem dici  videtur: auro tovto idn ^aÆTtdv apaSlot pro amo tovto  idn xarAftfoV ?/ dpaSia. Differt enim subiecti forma a prædicato suo ita, ut illud articulo  insignitum sit, hoc articulo careat. Sententiam autem quod  attinet, merito quæras, cur de  difficultate quadam molestiave  rei maluerit Socrates, qcain de  ipsa re dicere? Si quid video,  XolXe7Cov inutile est otiosumque  scioli alicuius additamentum, quo  enuntiati facilitas admodum impeditur. Auget voSiiaS suspicionem sedis mutatio, quandoquidem in duobus codicibus F>ekkeri pro £aA«roV dpaSict legitur dpaSia £« A ejcov et dpaSitt  XaXEnov . Igitur uncis inclusimus x«A ETtov, quod neque cum verborum structura satis conveniat, neque, dialecticum acumen  <Pq6vi[iov Soxuv avrc : > tlvai txavov. ovx ovv ixudvfiit  8 (iij oiouevog Ivdpjs tlvcu ov av fiy oirpzæ hudttti&eu.  Ttvcg ovv, %cptjv iya, to Acoztfia, o t epiloCoepovvxts,  B ll (l/jzs o£ Cocpol /lyre ot ttfiu&Hg ; Afjlov Srj, fg np,  Tovzd y£ fjSij xai jtaiSl, ori o i fiezal-v zovzav dpiq)otsq(ov, tov av xal 6 "Eqi ag. l&u yaq dtp tcov xcdHCzcov i) Coepta, "Eqcos 8’ Icrlv iprag mgl zo xakov,  agzs avuyxalm "Egaza tpilbaoepov uvæ, qnXoGoepov •S respicis, quo Socrates hic utitur, sententiarum consecutione  probatur Sensus est verborum :  Dena das eben ist ia, was vir  Amathia nennen, vide annotat. dass einer, der nicht schdn  und gut noch verstandig ist,  •ich selbst geuug zu sein vermeint.   6i/\ov Stf, Icpyjy rovxo  ye 7/677 xat xaidl. Hæc  prorsus conveniunt cum nostratium: das kann ja schon eia  *Kind einsehen. Utitur autem  hac formula Diotima, non tam,  quod res ipsa intellecta facillima  ait, sed quod, qui præcedentia  vecte ceperit, is adhibita analogia possit verum reperire. Hinc additam habes: oov av xa\ 6   Epeo?. Sæpius enim in præcedentibus præpositis rebus duabus vera neque altera fuit  neque altera, sed tertia quædam, media inter utranique, reperta est Anget autem narratæ rei verisimilitudinem Diotimæ hæc indignatio, quandoquidem et lectores Socraticam inertiam (quam care non simnlatam habeas) non possunt non  mirari. oov av xal 6 ’Epaf,  Vulgo legitur oov av xal o"E-s  poDS ; quod cum nullo pacto hic  ferri posset, Brkkerus e duobus  libris dedit av, quod præter  Riickertum editores recentiores  in ordinem verborum receperunt,  Biickertus autem annotat ad h*  1 . ; Ne huic quidem, inquit, particulæ satis commodus videtur  locus esse. Qua re suspicatus sum, essetne Jorte neutrum verbum (av, av) a Platone scriptum, sed av quocunque modo  ortum ex oov, inde autem in ctv  mutatum. Quapropter voculam,  ut dubiæ fidei, uncis inclusimus. Frustra. Sæpissime av particula ponitur in enuntiatis iis,  qnæ minus accurate exposita ad  prægressæ alicuius enuntiationis  formam effingenda erant. Nostro  igitnr loco quoniam præcedit  ori ol ptxa£,v rovrcjv apepoxipoov, av particula indicat, av  av xal 6 "EpaS proprie sic proferendum fuisse: per a&,v cuV xal  6 "EpooS idriv.   <pi\o 6 o(p ov 6k ovxct  apaSovC. Sequitur hoc ex  iis, quæ supra disputata sunt.  Nimirum qui cupit aliquid, is non  potest, quod cupit, idem habere. $i\odoq)OS igitur, quoniam  est appetens sapientiæ, sapientiam non habet, neque vero  ignorantiæ addictas est; nam qui  ignorat aliquid, is id ipsum, quod  ignorat, non appetit*   de Sirtct (lEtalv elvca docpov Y.cil d K uct&ovg. alrla de  avrco xal tovrov f} ylvedig' iturgog fikv yag docpov  Idn xai evxogov, fiyrgbg de ov docpijg xal dxogov.  i\ ftlv ovv (pvdtg r ov daipovog, co (pile 2?o r/.gcctsg,  ccvxi]. ov de 0v wq&qg "Egeor a elvca, a YavpacSzbv ov - C  dev eituft eg. cirjfojg de, cog ifiol doxec texficagofievj/   *£ cov dv leyeig, ro Igcopevov ''Egeor A elvca, ov ro  Igcov. dea renixu doi, o l^ca, Ttuyxcrf.og lepedvexo o    alrla 81 avt cJ xal r ovr cdv i / y iv e 6 iS . Vide quæ  supra annotavimus ad verba  203. C, ed. 259.   ov Se dv cjtj $i]S*Ep ait a  tlvai, Savfiadrov x. r, A.  Frustra in horum verborum explicatione Rtickerti industria versata est censentis, dv pro uti  roiovtov poni non posse; id  enim Plato si exprimere voluisset, non dubium esse, quin scriptum exstet olov Se dv gJt}$7/£. Addit autem Riickertus: Mihi cogitationum seriem iutuenti sic  res se habere videtur, quod mirum esse negatur^ non esse illud  præcedentibus verbis contentum, sed verbis quidem non expressum, humauitatis caussa, ex iis autem,  quæ et dixit Agatho et statirn addit Diotima, facillimum ad intelligendum sc. ori icdyxaXoS  oo i i<podr£To, cuius erroris caussa prior error est, quod AMOREM cum AMATO confudit. Certo sic omnia bene videntur cohærere. Quem autem tu opinatus es AMOREM esse, nhiil tibi mirum accidit (quod pulcherrimum esse putabas.) Opinatus autem es AMATUM AMOREM esse, non AMANS. Ea de caussa videlicet pulcherrimus tibi AMOR videbatur. (Id autem non est mirum), Nam cet. Semper  meminerint lectores, orationem  hanc tanquam vere habitam coram convivis Agathonis hic proponi, ut interdum aliquid etiam  pronuntiationi singulorum verborum tribuendum sit, qua assequuntur haud raro loquentes,  quod verbis positis non indicatum  est, "Ov igitur relativum ubi pronuntiando argetur, uti Diotimam  hoc lecisse consentaneum est,  tantum abest, ut pronominis relativi potestatem solam obtineat, ut ei rei indicandæ inserviat, de qua præcipue agitur. Quam autem tu opinabaris est igitur accentu orationis  in pronomine relativo posito:  Quod autem talem tantumque deum esse ominabaris. Vide  de hac relativi pronominis significatione Mattii. Gramm, arapl.  §, 480. 3. 899. seqq.   Sia x aio x a. doi, oipai,  7 t dyx aXo ff l<paivero. cfr.  201. E. dxeddv yap ri xal  iyco itpoS avtjjv t.ttpa xouxvtoc  HXtyov, oldntp vvv rcpbs iph  9 Ayd$cov, caS etrj 6 "EpcjS peyaS J9coV, eiij Se t&v xaXcov,  r 6 rcS ov tt xaXov xal  afipov. Mirum est, StallbauEqcos. xai yccQ Etfw ro IguCtov tb Ta bvtt xa kov xal ajigbv xccl ttltov xal . (laxagiGtbv• tro  5s ys igav aU.7jv ISiav zoiavrtjv £%ov, oiccv lym  Svijl&ov, mias inquit, istud dppov, quod  suspicor ia ayaSov esse mutandum. Neque enim DE AMORE  nunc sermo est, sed indicat Diotima in universum, quid illud sit,  quod ab hominibus soleat summo studio expeti ct desiderari,  videlicet ipsum pulcrumpcr  se spectatum (ro t<o ovxi  xaX ov) ct quod supra dixerat  cum pulcro artissime co ni unctam esse, ipsum per se bonum. Hinc addit deinceps  xal xIXeov xal jxaxapitixdv, Non dubium est, quin verissimum sit appov verbum. Quamquam enim concedi potest, pulcro per se spectato melius convenire propter aute commemoratam cum bono coniunctionem  dyaSov nomen, quam appov  epitheton : tamen boc maluit Plato pro illo exhibere, ut clarius indicetur verisimiliusque videatur, quod 201* E. legitur,  6 o cratem idem fere de Erotis  indole atque natura Diotimæ  dixisse, quod Agatho supra protulerit. Vidimus autem, poetam  mollitiei teneritatisque laudem  {dnaXoXTjxa') Amori attribuisse,  ut verisimile «it, Diotimam  appov epitheton ita exhibuisse, ut consensisse olim cum Agathone indicaretur Socrates, simulqne Agathonis illa sententia leviter carperetur. Addit  antem Diotima, ne qnis posito  dppov nomine de veri pulcri natura dubitaret, commemorarique  forte indicaret aliud quid, quam ipsam illam pulcri ideam, tiXeov   et /laxapitirov.   aXXrjv i$£ar x oiavxrjv  ix° v sc. i<Sxiv . Cave dXXoi   xoiovxoS confundas cum £r epoS  xoiovxoS', de quo supra diximus  annot. 245. Sensus est verborum: Contra id, quod AMAT,  aliam naturam habet et  i n d,o 1 e m atque talem quidem, qaalem ego descripsi.   ele v 8 i) 9 co xa AoS? yap XeyeiS^ Diximus  de elev verbi potestate annotat.  p r 36-, ibiqne annotavimus, hac  voce uti eos, qui facile aliis  aliquid concedant, quo facilius  possent illis pacatis, quid ipsi  sentiant, aperire. Non prætermittendum est autem, elev verbo adhibito ita seraper concessionem fieri, ut nesciæ prorsus, utrum persuasum sit necne  •i, qui aliquam rem concedit, de  ipsius huius rei veritate. Hinc  additum habes nostro loco xaXcoS  yap \iyeiS t quibus verbis indicatur aperte, Socratem Diotimæ  sententiam probare. Recte Fictuus verba convertit: Esto,  ut ais, hospes, præclare  enim loqueris. Non igitur  audiendus est Stallbaomius docens annotat, ad Piat, Phæd., A. ed., caassale  enuntiatum, quod post elev positum reperiatur, non tam ad  $lev pertinere, qnam ad insequentia verba, quibus præpositum sit. Specie non caret hoc    % •*   Cap. *xrv.   Kdt lym sTnov, Elev Srj, « fa»j’ xcdcog yag  Hyeig. toiovtog <Sv 6 "Eqg>s xlvcc xQstav ijrK xolg    præceptam, si ad verba respicis. Piat. Phæd. 117. A., quorum rectiorem explicationem dedimus annot. 36. Restat, ut  dicamas de verbis 213* E.  ineidi) St ■yiaxtnXivTj, ih telv *  Ehv Srj, avSpt$, Soxeixe yap  fioi vrjtpeiv . Rursus enim etiam  in his verbis, ut supra 176.  A*, supplemento quodam opus  est, quoniam non comparet,  quorsum Alcibiadis assensionem  referas, habeat autem necesse est,  quiassentitur, dictum aliquod, cui  assentiatur. Neque supplementum illud diu quærendum fuit»  Consentaneum est enim, couvirarum aliquos, cum consedisset  Alcibiades, hominem rogitasse:  Nam liabes, qui hilariores esse  possimus te præsente? Ad qnæ  ille, ehv Srjt inquit, Soxelts ydp  pot vtj<peiv. Possis etiam ita  rem tibi informare, ut statuas,  Alcibiadem, cum consedisset, vulta subtristi circumspexisse specumque edidisse eius, qui magno  alicuius rei desiderio teneatur. Quod cum animadvertissent convivæ, Alcibiadem rogarunt : Num  quid est, quod minus apud nos  tibi placeat? Ad quæ ille, id vero, inquit, sit revera, videmini enim mihi nimium vino abstinere.   t OlOVtOS GJV O *£pGOt'   II. Stephanus post toiovxoS inferciendum censuit 6£ particulam, quæ res documento esse potest, eum prorsum eandem verborum interpunctionem habuisse, quam nos unice probamus. Riickiertus quum ehv Sij nihil nisi  transitum denotare censeret, elev  Sr/, xoiovxoS gjv convertit ; Age  iam, hospita, quum talis  sit. Nos neque H. Stephaui  commentum probamus, neque Riickerti conversionem verborum  laudabilem censemus. Asyndeton  autem quod attiuet, notandus  usus est Græce loquentiuto, quo  post €i£V Si), cui caussale enuntiatum additum est, Si particulam aliamve copulam omiserunt.  Neque ratione caret hic usus loquendi, quandoquidem satis constat, asyndeta gravitate quadam  augeri. Ei gravitati autem inprimis locus est ibi, ubi aliquis  aliquid facile concedit, ut ant  suam sententiam celerius proferre possit, ut pl 213. E., aut ad  novam quæstionem studiosius  abeat, ut hoc fit nostro loco, et  Piat. Phæd. A. ehv, $cprj>  et fttXxitixe, 6i) ydp xovxgov  iititixtjjtGJV. ti XPV xoietv. Ceterum gjv participium quod attinet, supra annotavimus ad p»  174. D. dp* ovv dyojv p£ ti  aTtoXoyijdei, participiis ita interdum scriptores Græcos uti,  ut obiectivam veritatem cum subjectivo loqæntis indicio coniunctam exprimant. Nostri igitur  loci sententia est; Si talis est,  et credo talem esse, qualem descrip si st i, natura  Erotis: quam utilitatem  affert hominibus?  av&Qcoitoig ; Tovto di] ]itvd rccvt 9, ?<p;, cJ Z*5x(>aDTfg, 7tELQ<x<5o}iccL 6s didcc^cu. e6ti (ilv ydg dt) t oiovrog wxl ovzcsg ysyovag 6 EQag, %0 xl, oh xav xcd&v,  ioc 6v qpyg. ei de ng 'tjixug Iqolxo ' TL rc5v y.cdcov  10 xlv o*Eqg>s 9 w 2Ti oKQdttg re xai Aiotipcc; c ode dh 0ayictEQov lga> '0 bq(5v tcov xak&v xi iga ; Kcd    riva xpelctv Ox £t * cfr.  201. IT dei 67 /, cJ Uyd^ajv,  &67tep 6v 8 17] y i)(5gj, 8ie XSeiv  \ r av7ov icp&xov xis ioXIV O*EpG0S  ycal noloS xiS, hteixa xd Opyct  itvtov. Quæ sequunt u e verba  tovto 8t) pexa xavxa x. r. A\,  rernacolo sermone expressa audiunt: das ist nun der zweite  Punct, den ich dir auseinaoder  zn setzen versuclien will.   0 . 6 x 1 pev yap 81 } x,oiov roS n. X. A. Socratica sciendi  aviditas cum tanta esset, ut percepta priori disputationis parte  nimio impetu ad alteram ferretur, id quod asyndeto expressum  est : xoiuvxoS qdv o "EpwS riva  Xpciav xols dvSpanoiSj  Diotima, ut impetum illum paullisper retardet, ac ne inceptus  ordo dispatatiouis turbetur, veretis, verba adhibet: 06xi jxhv  ydp 8t} xoiovxoS u. r, A., quibus cum gravitate positis Socrates admonetur, ut et quietius  cum Diotima agat, et partes disputationis memoria teneat studiose. Tecte autem ipsis ' his  verbis carpitur Agatho, qui cum  in ipso orationis exordio recte  indicasset, quo ordiue Erotis laudatio procedere debeat, ordinem  disputationis male turbavit,   7 (a\ ovxa>$ y ey ov qjS .  Dindorfius, Stallbaumius ovxcoi,  quam Florentinorum librorum lectio uem esse accipimus. Sed  caussam hic, cur ovxcoS' scribatur medio in commate et sensu,  non videmus. Riickert. Iam  supra annotatum est a nobis, non omnino nobis probari præceptum  eorum, qui omnibus in locis ovTco ante consonam scribi iubeant,  neque ovx&f probent, nisi id  verbo cum vocali incipiente præpositum sit. Satis docemur haud  infrequenti consensu codicum  meliorum, Ovxgj? etiam subsequente consona Græcis in usu  fuisse ibi, ubi aut ipsum ovxcoS  not enuntiati particula, in qua  ovxcjS’ collocatum sit, cum vi  quadam proferatur. Hoc in nostrum locum cadere nequit negari,  igitur recte ovxoai servasse nobis videmur, cfr. præterea Stallbaumius ad Plat. Gorg. 516.  C., 522* C. ad Protag, p*  351. B.   el 80 tiS r}pa$ Opoiro.  Omissæ apodoseos exemplum  habuimus 199. F. el yap  ipoiprjv, Ti 80; dBeXcpoS avxd  rovxo oitep l6xiv, 06xi xivoS  aSeXtpoS rj ov ; $dvai el  vat f ad quæ verba vide annotat. 234. Nobis pari modo  præsertim in familiari sermone  loqui licet: Wenn uns aber ie—  mand friige : In wiefern eigentlich ist denn, o Socrates und  Diotima, Eros die Liebe zum  Scbduen ? ich will es aber deutlicher so ausdrucken : Einer, der tyit turov, oti Ftvia^ai avtcji. ’Al\’ in no&u, iyrj,   ?; cjroxpwJtg tQCDtt]( J lv toluvSb' TL i&tui txtivcp, <J  ct.v yivtjtai tu xala ; Ov ndw itpijv in i%nv lyco   ItQUS tttVTl]V tljV igattjOlV TCQOXcLQCJS dxOXQlVUCS&Ul.   'AI /i, itp>], bjgxfQ uv ii ng fitzapuldv, dvzl zov xu- E  lov zcj dya&cS %Quynvog, hvviHxvolzo' (frige, a 2.(6- . das Schone liebt, was liebt dena  der eigentlich?   ori Fer id $ a i a v reo .  Mecum fatebuntur lectores*, se  haud facile responsuros fuisse,  si Diotimæ illa quæstio sibi proposita esset, quod Socrates respondit, mirarique licet, Socratem, cum alias fatuitatem quundam simularet, ut et infantem ca  videre posse Diotima censeret,  quæ ille non videre se simulabat. D., tam feliciter ac  subito respondisse. Sed quæstio Diotimæ revera facillima  est ad expediendum, si ipav  verbi potestatem accurate perpendas, et si accentum orationis  non in xi ponas, sed in ipet  verbo. Diximus. de ipav  et <pi\tiv verborum discrimine,  illud viris hoc feminis atque  amasiis attribuimus. Atque ut  illic annotavimus, (piXelv eorum  tantummodo esse, qui capi se ac  teneri patiantur, ita h. 1. addendum est, ipav non nisi eos dici, qui capere atque tenere concupiscant. Haud multum igitur  differt ipav ab ixiSvpeiv; tantum modo ab eo discrepat, quod,  qui ipav dicitur, h, e. stadio  cupiuudæ alicuius rei teneri, is  virili robore gaudere cogitatur  atque viribus, quarum auxilio  possit, quod amet, eo potiri, cfr.  200. E. xal ovro? apa xoii  «AA oS itaS o ixi$vpd>v tov prj  ktoipov ini$vpel xal roO pij    i rapovroS xai o pj/ £*« xal 8  )i?) icJnv avcoS xal ov ivdeyS  icriv, rotavi arra itiriv, cov  7j lxi$ v pia te xal 6 "EpcoS  iOziv.   a A A* ixi xo$ei, £(pij.  Bodi., Vat., Vindob, Angel. habent «AA* ixixo$il. ceteri d\X* 7 ... i   iri XO$ti. Hoc præstautius illo  est. Suspicor tamen, quod et  Riickerto in mentem venit, utramque lectionem coniungendam esse  Platonemque scripsisse: aAA*^ri  ixixo$Ei f præsertim cum legatur in Piat. Protag. 329, D.  rot>r itirtv, o in ixixo$<» f  h. e., das ist es, was ich noch  hinzuwunsche. Paullo infra p»  205. A. xal ovxin x poSvei  ipi<5$ai x. t. A. Ceterum x o$£iv s. ixixo$Eiv de rebus inanimatis dicitur, ut i$i\etv 9  fiov\e6$ai, (fiiXeiv, ut vis quædam describatur rebus illis iuhabitans, quæ cum instinctu animalium comparatur. Diximus de  hoc usa verborum annotat,  144.   < oSxep av ei tiSp.£tafia Aalv. llecte Ficinus participium convertit: mutatis vocabulis. Nimirum cum 201.  C. concessum esset ab Aguthone, pulcrum idem esse atque bonum,  in pulcri locum substitui iubet  Diotima bonum, ut Socrates, cum viderit, quid futurum sit ei, qui  bono potitus sit, deinceps dicat,   i   TCQceas, 6 iodv tav dycc&eiv zL Iqu-,  rtvio&ai, r\v  d' iya, aurei. Kal n ttizcu ixtiveo, « av yivryzai  05 V nycc&cc;  Tovz’ evzoqcotcqov i]v d’ iyio, 'tya dn oy.QivaG&ca, ozi Eudalfim’ tazeu. Kzr/SEi yag, leprj, dya&cov oi EvdalfiovEs tvdcdfiovEg. Kai ovxizi ngogdei  .tQiG&cu, ‘ "Iva xi di pwltzai svSalficav sivai 6 (iovXu[ttvog; cilia zU.og do xtl zyziv r/ dnoxQKSig. 'Alrftrj  liyug, linov lyde.  Tavzijv dij zijv (iovlijdcv y.cd zov quid ei eventurum sit, qui pulcri facultate gaudeat. Ceterum  cur hoc loco aofisti participium  probrmus, 174. B. nou nisi  præseutis participium admiserimus, ratio in propatulo est. Illic enim de actione, quæ lutura  sit, agitur; hoc loco conditiouale  enuntiatum habes, in quo exemplum continetur, quoil noti tanquam fiat, proponitur, sed quasi  factum revfera Socratis animo inducitur,  2tnx paxeS, q  t{>VY rcDY dy aS ojy . Hæc  est unius Bekkeriani codicis lectio, quam et Bekkerus et Stalllaumius in textum receperunt;  undecim codices apud eundem  habent (jcoKpaxtS i pii o ipcov,  in uno tiatxpctref ipd iptor  comparet. V ulgo 6conpaxeS ipcj  p ipGOY legitur, quod Rticker- r  tus iu textum recepit convertens:   Feriude ac si quis mutatis vocabulis roget ^«ic,  age Socrates, dicam, qui  amat cet. Epeo autem ea de  caussa non spernendum censet,  quod iu familiari sermone sæpius dicendi verbum præter  necessitatem mediis verbis  iuscratur. Sed illud præter  necessitatem minime nobis  p lucet ; vide annotat, neque ipeo ad dicendi genus revocari potest, quale est   C. 7 <ou iy<o funoY, n&S rovto,  i<ptjv, \iyetS ; quæ sententia  Ruckerti est. Nara ut ne commemorem quidem, quod Ipeiv  nusquam inseritor hoc modo, sed  (pdvai verbo scriptores semper  utuntur, etiam prima persona  ipeS verbi, quæ in tertiam mutanda erat, Riickerti sententiæ  officit. Postremo ridiculum foret, inserto dicendi verbo ipsa  alicuius rerba indicare eo  Joco, ubi præcedentibus oaSlttp  av ei verbis satis demonstratur,  certi alicuius hominis verba non  afferri. Restat, ut dicamus, qui  factum sit, ut in tara multos codices ipeo verbum irrepserit.  Scribarum aliquis cum iutelligeret, bono in pulcri locum substituto eandem quæstionum seriem nunc repeti, quam iu præcedentibus Diotima Socrati proposuisset, atque verba o ipcov  jcov ayaScov xi ipd apprime  respoudere præcedentibus o’ ipdjv  Tcoy xaXcov xi ipd, factum est,  cum alteram quæstionem cum  altera compararet, atque illic  ipoj præpositum reperiret, nt id  verbum vel negligentia vel imperita quadam sedulitate iu nostrum locum transferret.   HXtjdei yap oi evdaiiQttta TOVTOV 3t&t£Q« XOLVOV tXtt tlVtXl ItUVTOV (IVftQcbitav, xal ltavzag t aya%u flou/.eOftca avroig arca  Kfi, ij nag liyug ; Ovtag, rjv 8’ tyto' xoivov ilvai  navTCJV.TL 8rj ovv, Scpr/, ai ZkbxQateg, ov ndvtag  egav (pttfilv, si 'juq ye itavTf g twv avrav £qg>Oi xal B  ubi, «Ua nvag (pauev egav, tovg d' ov; 0avfiaia i,  f t v 8’ lyd>, xal avrog. ’yJ/.ka fit] &av(iat;’, Stptj’ cttpeXovxeg yaQ ccqu tov fparog tv eidos 6vo(ii£o[iev xo lioveS . Hæc Terba ita conformata sunt, at Etprj non addito ea facillime putare possis uon  Diotimæ sed Socrati aduumerauda esse. Neque opus est, ut  affirmandi vocabulum supplendum censeas, ad quod yap rereferatur. Diotimæ verba arctius cum præcedentibus coniungenda sunt, ut perinde esse indicetur, quis dicat, Socratesue an  Diutima, modo veritas dicendo  eruatur. Iluiusmbdi dicendi generis permulta exempla aperiuntur. cfr. 200. B. dp’ ovV  fJovXotz* dv x is pfyas cdv jtiya? elvai, ij idxvpoS wv idxypoS ;  f A8vvaxoy ht xcdv cJ- s  poXoyjpuvojv. Ov yap z ov  ivSei)? dv eiij tovtaov o ye &v.  Piat. Gorg. 492. E. 2?. ovx  dpa opSoHS Xtyovtai ol pi]8evoS deopevoi evSaipove? elvai .  K. ol A i$oi yap dv ovtao ye  TiOLi ol v ex pol evSaipovidxaxoi  elev .   xv a x i de (i ovÆt ai. Dicitur ira xi ilermauno annotaute  ad Viger. 849. per ellipsin.  Plene, inquit, in constructione  præsentis temporis iva xl yivrjxai, in constructione præteriti  Hva xi yivoixo. Sclileiermamacherus verba convertit: Und  hier bedarf es nun keiner weitern Frago mehr, w e s ha1b    docli der gliiclcselig sein will,  der es virili. Haud facile vernaculam dictionem reperias, quæ  Uva xi verbis respondeat. Ceterum ut recte huius Idci sententiam percipias, (iov\E6$at et hic,  et paallo infra ftovXl]6i5 nomen  ad significandam eum vim, quæ hominibus innata est atque cum oatura eorum couiunctu, adhibetur : der  Trieb. Vide qnæ <1& fiovÆOSai  verbi potestate, atque quomodo  id differat ab iSeÆiv, diximus  44. Igitur xo fiovke6$at  tvdal/tayv ELvai caussam primariam describit studii beatitudinis, ultra quam caussam progredi nemo possit.   xi 6l) ovV. Sententia liæc est: Si omnes homines eiusdem  rei, h. e. beatitudinis sempiternæ  AMATORES sunt, mirum videri potest, cur alios amare dicamus,  alios non dicamus. Sed explicator hoc eo, quod a notione  xov ipdv seiungimus partem aliquam, qua pariendi et generandi  studium exprimitur, idque xov  ipdv atque xov "EpcoxoS verbis insignimus, aliis nominibus  ad ceteras tov ipdv partes describendas utimur.   xiv ds q> apev xov? 8*  ov. Scriptura exspectaveris xov?  ) uev  xov? 6 ov . Positum   tov oXov htitiXtivng ovo/ia rpcorce, ta Ss &XXa aXXots xaTayguixs^a ovofiaGiv.''SlgxEQ rt; ijv d’ lya.  "SlgittQ tads. oiO^ oti itolrjOig iori n TtoXv. ?; yag   ZOL EX TOV fit] OVTOg ctg TU OV loVTl OTlpOVV ahtU XatStt  iGtl jioir\Gig, «gr£ xal cd vno xaScag rafg rlyyai g  C igyaoiai xoujtiu g tlol xal o i tovtcjv SrjtuovQyoi itavTig itoitjzaL  'AXiftij Xeyeig. AXX’ o[ia g, j; d’ ij, olo&’    autem habes pro TovS jiev, quibus verbis uequa conditio prioris atque posterioris membri indicatur, TivuS, ut lector moneatur, pauciores esse, qui amatores et amare nominentur,  inulto plures, qui et ipsi AMATORES AMANTE AMATO sint, aliis nomiuibus insigniri.   dtp e\oyt e £ ydp d p a. In  permultis codicibus dpa omittitur, velut' in Bodleiuuo, Vaticano uno, Vindob., aliis. Rectissime Riickertus ad b. 1. : Ægerrime, inquit, caream dpa particula, qua id efficitur, ut sententia hæc non . pro certa et explorata ponatur sic simpliciter,  sed colligi tantum ex aliis videatur hunc fere in sensum: si  recte ego observavi,   noiqGis s6ri r i 7toXv  h. e. scis id, quod itotydiv vocemus, latioris significationis esse  notionem ( ein weitschichtiger  Begriff). Quicquid euim, cura  nihil fuerit antea, post ita movetur, ut sit aliquid, huic caussam ortus fuisse dicimus noit}6iv.  Apte laudant interpretes ad h„  ]. Piat. Soph. 219- B. ritiv  dreep dv prj npoTepdv TiS uv  vtizfpov ds oixuiav dyy, tov /ikv  dyovxa noielv, t 6 dyojævov 7toiei6$ ai tcov tpapev .  Rodem modo, quæ latissimi signi  ficatus verba sunt, adhibentur a  nobis ita, ut certum quondam,  eamque artioribus finibus circumseptam -actionem exprimant. Sic  dichten de arte poetica, w i rken de textoria, handeln de  mercatura usurpari quem fugiat?   it oirjtiiS ydp tovto poyoy. Ad tovto repetendum est e  superiroibus ro 7(Ep\ r ijv jnovdl W/v xai td fihpa. In sequentibus exovteS tovto eodem supplemento opus est, quod ne minus convenire censeas cum £ xoy rtfparticipio poetæ enim non  habent id, quod dicitur ro' 7tepi  tjjv f. iov6iw)v H. r. A., sed eius  periti sunt ita, ut in carminibus  paogeudis eo utantur, tenendum est: Ix&v verbum haud raro  idem significare atque cognitum habere, ea de caussa,  quod qui aliquid animo percepit  atque ita mente tenet, ut eo  recte uti possit, idem id etiam  habere dici possit commodissime.   ovtgj Toivvv Tiai rtepl  Tov £p G>xa. Hæc brevios  sunt dicta, non item obscurius.  Diotimæ mens hæc est: Quod  de poesi modo dictum est, idem  in amorem cadit. Poesis proprie de omnium rerum caussa  efficiente dicitur, sed usu loquendi  factam est, ut pQcseos nomen ou ov xcdavvTM n oirjrctl, alia alia tyovGiv ovo fiam  aito 6s TtnarjS xijg itoirjGsag %v (toQiov ucpoQia&iv rb  jrfpi rtjv fiovGix tjv xal xa fiixQci x ra xov oAov bvbaaxi  xCQogayoQtvixca. noi^Gig yag tovxo (tovov xaltixca,  xal o t k'%ovx£g xov to x b uoqlov xljg noitjGtag noirycai.  kiyug, ttpijv.Oura xolvvv xal niQi   xov Squtk ' xo jitv wtpuktubv £<J« nuGa rj rcov aya- D    noii niii ad eam poi-seoa particulum describendum adhibeatur,  quæ in re musica et metrica  versetur. Iam ad verba accedamus to fihv xEtpaXaiov ipoaS  Ttctvziy quæ ad hunc usque diem  interpretum studia misere eluse*  runt. Stallbaumius expungenda  censuit verba o piyidTof te xal   'HoXepoS SponS itavxi. Riickertus  contra se ita semper sensisse  annotat, quoties vel secum hunc  locum tractaverit, vel cum aliis,  miro eum ornatu spoliatum iri,  si vel una hic litterula sublata  aut mutata foret. Recte igitur  Lticiauus ait epigr. V, v. 3. Antholog. Iacobsii .   * ovdlv iv ctv^pGDrtoiui SiaxpiSov  idn voTjfia,   aAA * o dv $avj.id%EiS, rovt  kxepoidt yiXaS,   Ratio verba tractandi, quæ Stallbaumio placet, ut audacior, ita  miuus commendabilis est. Riickertus autem totius loci sententiam plane non perspexisse videtur: Ut particulam tantummodo eorum hic repetam, quæ  in eius annotat, ad h. 1. ed.  169. leguntur: Quod vos de vestro soletis Amore prædicaro,  maximum deum esse et callidissimum, qui neminem non decipiat y id multo valet magis de  beatæ vitæ cupiditate, qua omnes omnino homines velint  nolint plane irretiti sunt du -*  cunturque naturali quadam necessitate non aliter, ac si magicis artibus sint delimti. Quo sensu ipse supra 203- -D. $£tvof  yoyS xal tpappaxEvS xal doq>idTtj$ audit. Diolimæ voluntas hæc est; Loquendi usum ut  in poesi, ita in amore nomine  insigniendo versatura esse, atque  amorem et amare et nomen  amatorum iis tantummodo tribuisse, qui amoris particulam unam  sequantur. Summam autem amoris  omnem bonorum cupidinem esse,  atque beatitudinis quidem cupidinem esse maximum doXcpoy)  amorem (iravtl). Vides igitur,  to /xk v xEtpaXaiov et tov svbaipovtiv sc. T tjv &itl$vp'iav sublecta enuntiati e$e. To XEcpdXaiov autem primariam alienius  rei notionem describit ut in Piat.  Gorg. 453. A, hiystS, otl  izeiSovS drj/uovpyoS Idxiv ?/  fnfxopixi } y xal 7 } 7tpaypaxdot  avxijS aitada xal to xecpdAaiov eIS tovxo TEXevxa h. e. Stalhbaaraio interprete : dicis rhetoricam esse persuadendi opificem omnemque eius operam atque  summam ad hos tanquam ad finem suum referri, ut aliis persuadere possimus, quod volumus.  Iam nostra verba convertenda  sunt: Der Grundbegriff  &av hiitivula xal tov tvSaipovsiv, 6 lilyctitog re  xal SoIiqos %qg>s navtL • <x)J.’ ot fiiv ciXbj rgexofiivoi.  ltoX}.a%rj in’ avtov, rj xaxcc xgr^auGfiov tj xaxcc qii}.oyvava6rLav ij xaxcc cpti.oGocpiav, ovt’ igav xaXovvT at, ovt IgaGtai, oi de xaxcc tv n elSog tinnis rs xai  IcSnovSaxoTig ro tov oXov livocia ia%ov<Uv, agaxd re  xai iQuv xal igccGzaL KcvSvvevus dh]&rj Xiyuv,  hcpijV lya. Kal Xiyetai fiiv ye ug, icprj, Xoyos, co$    der Liebe ist iedes Streben nach dem Guten, and  das Strebcn nacli dem  liochstcn Gute, d. i. nach  Gliickseligkeit, ist die  grosstc Liebe. Restat, ut  dicamus de verbis xal doÆpoS  TtOLVXly quæ nou dubium est,  quin corrupta sint. Antiquitus scriptum fuisse suspicor: KAIKOIKOCEPflCTIANTI, in qua scriptura tripliciter peccatum est a  librariis. KOI enim, quod haud  fere multum discrepat a KAI,  omissum videtur ab cq esse, qui  xai dupliciter posituin putaret.  Hinc enata est, cum forte, ut  fit (vide annot, p* 170.) J$F£IC  duplicaretur, hæc scripturæ forma: KAI NOCE mCErflC ITANTI i ex qua dictum est, una lineola in littera N deleta, ut non  nisi A figura remaneret: xal  Sodtpt HpGDf Tiartl. Ex hoc  autem sciibam aliquem, qui  callidum Erotem sciret, fecisse  verisimile est xal doXepof ipoot  itavxi. Ut autem couiecturam  nostram xal Xoivds^EptoS itavxi  ipsi probemus > præcedentibus  verbis efficitur 205. A. rort;t 7jv Sl Tt}v ftovXvdtv xal tov  i p cata tovtov itotepa xoiyoy  oi n . etvai izdvrayv dv^pcjitcov  xal navtaS xayaSa fiovÆoSai  avtolS tivai adi, ?)' tzcjS Æ  yeiS ; OvtcoS, jjv d * iyco et  quæ sequuutur, quibus verbis  accurate examinatis doceberis,  nostro loco xoivvS nomen vix  abesse posse. In Schleiermacheri conversione legitur: Soauch  vas die Liebe betrifft, ist im  allgemeinen iedes Begehren des  Guten and der Gliickseligkeit  die grossle und heftigste (?)  Liebe fiir ieden. Iu Schnlthessii conversione edita ab Orellip  123. exstat: Im Allgemeinen niimlich ist iegliches Yerlangen  nach dem Guten und nach  Gliickseligkeit fur iedeu die  grbsste, ihn bestrickende  Liebe* Ficinus verba convertit^  Nam summatim quidem omuis  bonorum felicitatisque appetitio,  maximus et insidiator amor  est cuique.   aXX* ol p\v ot-Wy x. x. A.  UAXd particula adhibita, a rei  commemoratione, qualis revera  est, ad loquendi usum traositur,  quo non res integra suo nomine  vocatur, sed rei alicui parti inintegræ rei nomen attribuitur,  cfr. 204. A. £n. rl 8if ovv,  gJ ^GonpaTtS, ov izdvxaS ipdv  (paptYy eh zep ye itavxeS xcav  avtaiv ipcAoi xal æl } dXXa  xivaS epapev ipdv, xovS 6 * ov; Tpenopevoi de indole atque  naturali quodam instinctu dici—    ot av to SfoutSv iumav fyjTuGiv, ovroi IqucSiv ' 6 6’ E  ifiog koyos ovxs ^fiiæog <pt]6iv ilvcu tov £q(otcc cirts  olov, eav fit] xvy%ctv]] yi xov, m Itcciqe, ayaQov ov'  ix fi avrav ye xal xodag xal x^Qctg tfttlovOiv axot tftveiS&ca ot «v&qcjxoi, iciv avtoig doxjj r a iavtav  XovtjQa efoai. ov yaQ ro iavtcSv, otfuu, txaGtoi aona£ovtai, tl fit] i'i ng to fiiv aya&ov olxtiov xaXil  mi eavtov, to 61 xaxov akkotQiov. ag ovdiv ys aUo    tor, at 191. E. udat Si tdcrv  yvrauaSy ywaixoS d (5iv y ov Ttavv ctvxai xols av~  Spa6i tov vovv TtpoSexovdiv,  d\Axx pctWov itpoS xaS yvval xaS xexpajupivai eidlv.  Pro ol ptv a\Ay vulgo legitur  non male oi ptv aWoi f quæ  scriptura quoniam codicum optimorum auctoritate improbatur, e  verborum ordine expellenda est.  Minus nos movet Ruckerti argumentum dicentis, ol piv et  ol Si sibi opposita esse. Quem  enim fugiat, præsertim cum æqualitate quadam careaot, oppositionis membra interdum verborum numero et conditione non  apprime sibi respondere. xal Xeyexai jxiv ye,  Miv ye particularum cognoveris vim et potestatem, qnando  xal Xiyexat ykv et xal Xiyexai  ye seorsim utrumque posueris. Altera particula efficitur, ut Diotimne sententia hominum quorundam opinioni opponatur,  qnam Aristophanes protulit, altera vis oppositionis augetur atque extollitur.   ovxot ipaititv. Sæpias  iam diximus de transitivorum  verborum usu absoluto, cuius ea  natura est, ut casu adiuncto nullo non actio quædam, sed notio prematur verbi. Positum  igitur hoc loco habes ovxot  ipadiv pro ovxot IpcovxiS  \tidiY, Ceterum Wolfius annotat ad h. l.j Was Aristophanes liber die Trennung derMenschen sagte, wendet Socrates  hier zu einer ernsteren Absicht  an. Alles, was iener vorgebracht hatte, beruhte anf einem  falschen Gebrauch eines Ausdrucks, der damals beinaho  spriichwortlich gewesen za seia  scheint, dass Liebhaber ihre aaderen Ilalften aufsuchen.   &itel avxcvr ye xal noSaS xal xelpaS x. r. A. Do  iitil potestate vocabuli supra dictum est annotat. Ceterum adhibito pedum manuumque exemplo, qnas sibi abscindi iubeant, qni illas non bonas  esse cognoverint, Aristophanicao  orationis argumentum concidit*  Fieri enim nequit, ut dissecti  homines tanto ardore, qnantom  Aristophanes descripsit, alteram  sui partem expetant, cnm et ex  altera, cuius ipsis potestas sit,  exscindi patiantur, quæcunque  vel mala sint,, h. e. morbosa  et doloribus afiecta, vel ad usum  parum idonea.   ei / 11 } ei rtf. De ii particula post ei jujj repetita M&t18   206 i&tlv ov igoldiv av$Q€Oitoi r) tov aynftov. rj dol 80xovdr, Ma At ovx &iiovy£, yv 6* lyeo. *Ag ovv>  y S’ ijy ovtcog aizlovv It Iri Xeyeiv, ori ot av&QGMot tov  i fcc&ov igcSac; 2 Val, Zcprjv. TL de; ov XQog&et&ov,  iqrrji ori xai eivai 1 6 dya&o v avtotg egco6i ;  IJpog&8TSOV. r Ag ovVy %<p*h xcu ov (tovov eivai, akka  ual dei uvcu\ *— Kcd tovxo itQogftexiov» "Edtiv    thiæns egit in Graram. ampl. $.  617. d. 1249., obi laudantur Thucydides I. 17. inpa%Sjf di z* ctvteHv ov6\v ipyoY  dZioAoyov, ei fit} ei xi npdt  tteptoiHovS tovS avtdSv kxdOtoiS. Piat, de rop. IX. 581.  1 ). tl ftt/ ei nS ckvtqSy dpyvpiov Ttoiei. Prorsus eodem modo LATINIS id usu est nisi si.  Ditfert autem el fit } ab ei fit/ el  Ita, ut el fn} nihil denotet, nisi  exceptionem, quæ ad id refertur,  quod sequentibus verbis expressum est; el fit} el autem, exceptionem per se poni indicam videtur ciqne conditionem quandam subiuugi, ut si nliquid fiat  aut non fiat, exceptionem revera adesse docearis. ov Ipcodiv avSpcjirot,  jj tov dyaSov. Aliquot libri ol dv^pamoi, Sed non opus  articulo, cuius omissio admodum  usitata est in eiusmodi vocabulis, qualia snnt dvt/p, d8eA(pot f  yvvtj t yij, alia, quum de genere  posita sunt. Stallb. De genitivo, qui in verbis continetur  ?/ tov aya&OV Mnttbiæus disseruit in Gramm. ampl. $. G31»  2. 1299., ibiqnc ?/ r ov acya *'  3ou positum esse monet pro  t) tq ayaSov. Nominativum  incepta verborum structura exigit quidem, sed cave, tov aya  $ov minos recte habere censcaa  aut loqueudi usui parum accommodatum. Nam verba, quorum terminatio ad præcedentium verborum structuram conformanda sunt,  loquendi usus iubet, ubi duplex  structura in præcedentibus reperitur, ad eorum verborum structuram accommodari, quæ vi  quadam præcipue emineaut. Cum gravitate nutem h. 1. dictum est  ipaidiv, quandoquidem nou de  actione verbum accipiendum est,  sed de efficacia notionis, quæ  verbo finito expressa est. Vide de liac verborum transitivorum potestate annotat.  Positum igitur est ov ip&idv  arSpooTtoi pro ov ipadrai el6iy ar^pooicoi. Ad geuitivum  autem relativi pronominis, cum  deberet proprie ad verba d)S ov~  6iy ye dXXo Idxiv referri, relatum censent interpretes i/ tov  Ctya^ov. Recte, Possis fortasse  t/ cum genitivo etiam ad id diceudi genus referre, quo ponitor  haud raro præcedente aliquo  comparativo ?/ cum genitivo, cfr.  Mattii. Gramm, ampl. §. 450.  2. 844.   t ) 6 vi 6 oxovdiv sc.dAAov  TtvoS ipadtai eivai i/ rovxov.  Tf vulgo edebatur olim, quod  primns fuit Astios, qui in y mutandum censeret.  aga fcuZAyjldi/v, fqyij, 6 1'gog rov to ayccdov avxw elvai  de L 'Jhj&etixaxa, ErpijV 4yw, liyet-g.   Cap. XXV.   "Oxe d>j rovxov 6 Eqoj g eOxlv, rj 6’ i}, ruv riva, xqo- B  xov duoxovtav avxo xal Iv xLvi xgdfei tj Cxovdrj xcd    ap 9 ovVy rj 8* 7/ 1 ovroaS  anXovv, Vulgo legebatur i/6rj  pro 7} 8* rjt quod Bekkero debetur.  Illud potest ferri quidem, sed hoc  non dubium est, quin sit rectius  atque verius. OvtooS ditkovv est:  non addita accuratiore  definitione, tam simpliciter» Non perinde est autem,  utrum præponatur an postponatnr ov^goS vocabulum verbo, ad  quod pertinet. Ubi postpositum  est eidem, ovtooS ad præcedentia verba respicit signiilcatque .*  hac, qua diximus, ratione; contra suo verbo præpositum, quamquam illum SIGNIFICATVM non amittit, tamen notionem aliquam adiungit, quam dubitativam interpretari possis»  Eo nimirum animo est, qui verbis ovtgdS aitXovv utitur, ut qui  aibi rem non plane probari indicet. Hinc mireris simplicem  Socratis assensum val, £<p7jv 9  qui documento est, Socratem fatuitatem quandam simulare, de qua supra diximus annotat.   xal ov jiovov elvai t  exXXd xal æl elvai. Vulgo  ctXXdc oiel elvai legebatur omisso  Hod vocabulo, quod hb iis deletam est, qui putarent, xal  iam in præcedentibus positura esse xal ov povov elvai.  Frias istud nui autem non du  bium est, quin ad totam enuntiationem pertineat, additumque  sit, ut significetur, aliquid, quod  in præcedentibus contineatur, hoo  loco repetendum esse, ut expletior oratio audiat: ap’ ovv, Hqrtf  ov xal 7tpo6Seriov a ov povov  elvai y aXXa xal dei elvai . Diximus supra annotat, p» 74. de  ov povov dXXa xal et oi *  povov aXXa. Hectissime autem  Stallbaumius ad li, 1. ov poyov aXXdj^ inquit, omisso  xal Tion nisi iis dicitur locisy  quibus alterum orationis membrum tantam habet vim et gravitatem, ut quod in priore membro dictum erat, id corrigatur et  quasi prorsus tollatur .   ore dr) rovrov o $pv)S  idriv. Additur vulgo dei  post ititiv, quam voculam suspicor eidem deberi, qni 204E. scripsit $epe, cJ ZSoZxparef,  ipdo, Toiy dyaScov rl ipa. Vide  annotat, p 268. Explicabilem  tamen voculam censuit atque iu  ordinem verborum recepit Riickertus, qui et vulgatum rovro,  quod Bastio praccunte editores  fere omnes' iu rovrov immutarunt, probavit annotans ad h. 1.  Dejendi librorum structura posse  videtur . Quamquam enim quid  vulgari in usu rebusque humanis  amor vocetur, nondum est  probatum, tamen quid esset, 18 *  jj Cvvradiq egas Sv xctXoito ; tl tovto tvy%dvu ov r o  £gyov;' £%hs tlxiZv ; Ov plvz *&v <5s, Bgnjv iya, ut  AwtlffM, tfrav[iaf:uv tnl (Sotpia xal tcpokav tcuqu ai  avta tuvra iia&rjaofievog. ’slXX’ lyco tfot, h<p>J, iQu>lati yciQ tovto tonos *v xaXa xal naxa to Odifitt xal  xctta tt/v ipv%7jv. Mavtilus, tjv 8’ iyco, SsCtat o tl    affatim docuere, quæ præcedunt.  Si igitur statuamus huiusmo di hic  Jieri • transitum: quandoquidem  AMOR hoc est sernper (bonorum  sc. sempiternæ possessionis appetitio), age iam quid vulgo AMOR appellatur ? quis est, qui reprehendat? At hunc ipsum sensum  verba fundunt, si tovto legitur ♦  Becte tovto lUickertus retinuisse videtur, quamquam minus recte  enuntiationis totius sententiam  explicavit. Non enim commemorata erotis natura quæritur,  quid vulgo amor appelletur, sed  a theoria, quam vocant, erotis  ad praxia transitur ita, ut cui  studio Erotis et cuius rei appetjtui erotis nomen conveniat,  Diotima sciscitetur. Ceterum  perinde est, utrum dicoxovtoov avto scripseris, an 8icdxovtcov ccvtov y adest enim in  præcedentibus, quorsum utrumque referri possit. Vulgatum  hoc est, illud codices optimi  præbent, idque a nobis in verborum ordinem receptum est, quod  sane Sigjxeiv commodius ctyn re  aliqua, quam quis persequitur,  quam cum Erotis nomiue consociatur.  rt tovto tvyxaY&i <> v  ro tpyov ; txeiS elrcelr;  Post tpyov interposui signum  interrogandi, quo maiorem haberet oratio vigorem et alacritatem, Qna in re secutus sum auctoritatem Heindorfii ad Piat. Charmid. p.l62.B. nbi hæc leguntur :  tl ovv dv elt) nort td rd tavrov npdrteiv; txetS dnetv ; Infra 207. B. rd Sc Sijpla r/S  ahia ovrutS iputnxutS SiariSe6$ai ; A tyciv ; S t a 1 1 b.   ov pevr’ dv di, tcppv  lycd, ut dioripa, iSavpa^ov irci dotplqi. De altero conditionnlis enuntiatiouis  membro omisso vide quæ supra  annotavimus annotat, 242.  Ceterum Græci accuratiores quam  nos Savpapeiv riva irci rivi  dixerunt pro Savpd&iv tl nvoS. Illius structuræ exemplum  est Tlat. Menon, 70. B. co  Mtvutv, rtpd tov ptv fltrraXol  evSdxipoi rjeav iv rois KAA 77 Qi xal iHavpdSovio iip’ Inmxy re xal nXovrut, vvv St,  cos i pol Soxei, xal ini doqtiqc. tPoitdv verbum frequentativum est, atque ire et redire  significat, cfr. Plat. Critou.  43- A. SvvifiqS t/Sij pol idrty,  ut 2utxpateS, Sia rd no XX a XIS Sevpo qtoitdr. Hinc  solenne est de discipuli» scholam frequentantibus. Iam expendas Socraticæ modestiæ acumen, quo ille etiam alias haud  raro utebatur, ut sententias aliorum facilius eliceret. Diotima  autem missis ceteris verbis, quæ  ad rem non pertinerent, quasi  nihil aliud, quam ovx olSa iyatye Socrates dixisset, trAA iyut  iput respondit.  xors Xlyeis, xal ov fiav&ava. 'AIX' lya, y 8’ i}, Oatpi- C  Crepor £pta. xvovCi yccQ, Ecptj, w Xaxqcxxes, narres  av&qaxoi xal xara ro (Sapa xal xara rrjr xtyw/fl», xal  baiSccr Er rivi j/Atxta ytvcavxca, rlxreiv badvpsi rpiav  rj < jniGig . xixxtiv d"s iv fuv alc%Q<p ov Hin) cacti, Iv 6h  rcy xaltS. xal ov par Sarto. Interdum Græci, quæ per caussalem  particulam proferenda erant, copula adhibita cum præcedentibus coniunxerunt. Sic hoc loco  pro xai ov pavSava), quibus  verbis caussa continetur, cur dicat Socrates pavxsiaS delxat, o  ti 7tote XlyeiS, ex nostra certo  Latiiiorumque dicendi consuetudine scriptum exspectaveris: ov  yap fjiavSttVGd. Exempla non  rara sunt huius dicendi osus.  Unum ut aderam, in quo vis illa  xal vocabuli præcedentis verbi  significatu tectiore panllisper obscurata est, legitur in Plat. Lachete 194. c. 22. 2. jjxovtias,  do AapjS ; A.*Ey<oye* xal ov  (jtpodpa ye pavSdvcj D Xfyei,  quæ verba rectissime explicata  suut a Ribbekkio, quem Engelhardtus laudat ad Lachct. ed.  60. Annectitur, ille inquit, ov  yavSavcj ver iis fycoye axtjxoa  non ut oppositum, sed ut effectus,  Minus id quidem sentitur, quia  negativum enuntiatum sequitur,  sed inest ei affirmativum • SavpaZoo (ov ydp pavSdvGo o ti  Tfyti) Sic nos optime diceremus:  Ia ich habs gehort und wundre  inich, wie er so etwas sagen  kann. Displicet in hac verborum explicatione uuum hoc, quod  affirmativum verbum negativo enuntiato inessc dicitur. Illud  3 « vfictdjiiv inest potius iji Socratica interi ogatioue i/HOvdaS',    co Aaxqti quæ verba 8ocratfcm  protulisse consentaneum est vultu  summam Critiæ admirationem  exprimente: Eodemne, quo ego, o Laches, stnporo  atque hominis admiratione verba hæc audisti?  Cui ille, audivi, inquit, nam  haud æque, quid sibi velit, i ntelligo.   tjpdov rj tpvdif, Cum præcedat itdvxeS avSpaoitoi, scriptum exspectabas avxcov rj <pv<5iS. Nihil ad hunc locum annotatum reperio ab interpretibus, ut mirer, neminem in verbis rjpdtv  7 ) tpvdiS offendisse. Schlciermacherus verba convertit : Alie Menschen namlich, o Socrates, sprach  sie, sind fruchtbar sowol dem Leibe ais der Seele nach, und wenn sie  zu einem gewissen Alter gelangt  sind, so strebt unsero Natur zu  erzeugen. Mitigata est Platonicæ  dictionis durities Ficini couversione hac: Omnium, o Socrates,  hominum prægnans et gravidum corpus est, prægnans et anima;  et cum primum ad certam ætatem per venerimus (ysvcjyXOLi ), parere 'nostra natura cupit, Illam duritiem, quæ mitigata est, ut dixi, Ficini conversione, non item excusata, quomodo ego excusem, non habeo, nisi fortasse in 6crmone familiari, qualis hoc loco refertur,  dicendi quamlam licentiam at'r   'H yag avSgog xal yvvruxbg Svvovala roxog idrlv,  ?<m da tovto &uov to ngdyy,a, xal tovto Iv &vrjrc3  ovn tc 5 %com afravarov Ivtativ, t/ xvrjdtg xal rj yivvrj<5ig. ravra 8’ iv ta avaguoStm ddvvarov yevtci&ai.   D avdguoOrov 8’ fOrt to alo^gov navrl rta ftdip, ro di  xalbv dgjiovcov. Moiga ovv xal ElXtl&via rj xakXovi} quo negligentiam concessam esse  credideris.  ?/ ydp avtipdf xal yvvaiHoS 6vv ovdia xoxof  Itiriv. His verbis adeo offensi  sunt Astius et Ruckertus, ut delenda censueriut. Hiickertnm  audi annotantem ad h. 1« : Verba  hæc qui legat, nec ceteram Platonis rationem perspectam habeat, non potest is aliter existimare, quam unicum Platoni eum  amorem esse, qui utriusque sexus  mutua consuetudine contineatur,  Neque enim aut præter cetera  hunc quoque significat partum esse, requireretur tum xal  semel vel bis positum, aut  primum se hunc amorem tangere  velle indicat, ac deinde de ceteris generibus, immo in sequentibus de universo amore agit ita,  ut nihil in præcedentibus de singulari quodam eius genere dixisse videatur. Atque Plato tantum abest, ut solum illud commercium amorem putet esse, ut  in hoc ipso congruat vel maxime  eius Tatio cum ceterorum Græcorum ratione, quod nec solum  existimat, nec potissimum hunc  amorem immo ad vilius hominum  genus eum putat pertinere. Hæc  verba licet habeant aliquam speciem veritatis, tamen non ita  nobis persuasit V. D., ut cum  eodem verba delenda censeamus.  Neque probumus, quæ Stallbauinio placuit, verborum 'explica  tionemhanc: Nam nt primum  dicam de viri mulierisque coitu, is nihil aliud est nisi ToxoS,  In quo protecto cernitur divina  quædam vis, ut hominum genus  propagetur atque nanciscatur immortalitatem. Diotimæ mentem verba declarant xvovdi ydp  itdvreS avSpcoitoi xal xara  ro deupa xal xard tt)v  iftvxVYy quibus aperte indicatur, disputationem de partu in  duas partes divisum iri, atque  in altera parte de corporis, in  altera de animi partu sermonem  futurum esse. Ac de corporis  quidem partu disserens aliud exemplum laudare non potuit, quam  viri mulierisque conjunctionem,  neque opus erat additis quibnsdam voculis indicare, etiam alterum genus esse toxov, quod  hæc indicatio satis manifesta  facta est verbis xal xatd njv  fvxqv.   xal tovto er SvTjTa  orriTu{uffi dSavazov  Ir edriv h. e. xal o Iv  $v7/r<jS orti roJ Zcitp d 3 rixar ov {veOtiv, tovto  iOT iv, 7} XVT/Sif xal ij  y tvY7]<Sl5, Sententiam quod  attinet, cfr. Piat, de legg. IV,  721. C. yap&v SI Siar 0 T/S>cvTa, a )S iOrir, y to drSpooTtivov ycvoS qiv6et Ttrl  ptxdhjiptv dSavadiaS • ov xal  trttpvxey ImSvpiav idxzry  ttuCar. 46 ydp yevcOZtai xAti  itft* rj/ yevldsi. 6ux taura ototv [tiv xaXeS jr&o&ieia$y xo xvovVj ilscov x s yiyvsxai xal evq>Qaiv6fUvov  dutis Itat xal tlxxu ts xal yiwa * otav ds cdOxQMy  tixv&Qaaov ts xal Xvnovfisvov CvtinuQaxca xal anotQhtsxat xal avelXXsxai xal ov yswa, «AA* Xti%ov xo  xvytia xalenws qp£$£t. d&ev 6 i] zcp xvouvxi xs xal    vdv, xal jxp dvdovvnoY xeidSai  ter eÆvtjjxdxa, xov xoiovxov  idrlv imSvyfa. yivoS ovv  dv^pdmaov itiri • xi %vft<pvh&  x ov navtoS xpovov t o 8ia te AovS aura) dvvenetat xal 6werpetcti, xovtw xo5 x poncp d$avaxov ov' xoo xaidaS naiSoDV  xaxaXiitopevov, xavtdv xal %r  ov dei yevetiei, rijs aSavadlaS  4 iexetXytpevca. xovrov 8rj anoeSxepelv bcdvxa kavtov, ovSenore odior. ix npovoiaS 8*  dxodtepel oS* dv naldcov xal  yvvatxds dpeXy. Adde. A. xal 8r/ xal 3 rd,  fynpodSev tovtcdv fnjSlvxa, ds  Xpy Xfjt deiyevvovS (pvdsajS  dvxtxxGScti, rci5 TtaldaS jratS&iv  xaxaÆiitovxi dei r<f> Stco vnt/ pexaS JvS’ avtov napadi8orai. Motpa ovv xal ElXei 3 vt a ?} xaAAovj} x. x. A.  Quia dv8poS xal yvvaixd S dvv ov 6 i a est divinam quiddam, divinum autem non nisi cum pu1cto habet couionctionem; proptcrca pui erit udo est  qnasi qvædam obstetrix et conservatrix (?) vitæ.  Stallb. Non mirum, Moipocv  una cum Ilithyia hic commemorari. Nam ut apud Homerum sexcenties cum Morte coniuncta  repentur, tTl numen SIGNIFICATVR,  quod fiocm vitæ adduxerit, ita  eadem h. 1. propter iuitium vitao laudatur. Convertit verba Schleierraacherus: Eine einfiihrende und geburtshelfende Gdttin also ist die 8chbnhcit der  Erxeugwng.   iÆojv te yiy vexat. Repentur post xe particulam vulgo  8ij additum, quod sane habet, quo  se lectori commendet; verura qaoniam in codicibus plurimis optimisque non comparet, ex ordino verborum expellendum fuit.  8iax^lxai verbum, quod paullo infra legitur, summam animi  liilaritatcm indicat, qua prueeprdia quodammodo explicantur atqno dilVunduntur. 8ut][ii(j$at  verbo nostratium aus gelassen sein apprime respondet. E coii; trario vernaculum Angst ab  angusto Romanorum derivatum eam animi conditionem describit, qua præcordia contra  huntur atque nimio sanguinis confluxit premuntur. Hinc explicabis dvdneipdxai verbum, quod paullo infra occurrit, et  quod Scbol. explicat: dvdn Elptixai • tfvdtpetpexat.  xal dvelAAtrai. Summa  exstat apud Grammaticos discrepantia in scribendis verbi ftMfct*  A td$ai formis. Nostram scripturam, quæ et apud Bekkerum et Stallbnumium reperitor, Bodkianus exhibet, adde  Vimlobb. tres, Florentinos duos  •liosque non paucos. Vido lltrfuikenium «d Tim. L» V, Piat.   E fjdrj Citapywvn itoXlrj rj Ttrotydig ylyovs nsgl xo xaXov dia xo psydXijg codivog dnoXvtw xov Inorna. Idti  •yccQ, cJ ZaxQares, ignj, ov zov xaXov 6 tpcog, tSg dv  oXh. AXXa rl iirjv;  Tijg yswijdBGig xal tov roxov  Iv r« xaXa.  Elsv> v\v d’ kyej.  JIaw plv ovv,  &pi]. Tl drj ovv tijg yswqasag;  "Ort dsiyBvig  Idzt xal d&avazov cog &v7jza rj yewrjdig. dftavaoiag  207 dh dvayxalov itudvjuZv (iszd dyaftov Ix zav «S /toAo  69. In uno Bekkeri codice aViXXexai legitur, quod Atticum  esse censet Astius ad h. 1. Apud  Phrynichum exstat : dvetXeiv fitfiKior 81 * IroS X xaxidzov  «AAa 8ia r qjy duo avdXXEir,  ad quem locum vido annotat.  Jjobeckii 29*   «AA* tdxov zd xvypa  X& Xs7C gjS '<pep£i . Notabis  Jioc loco Græcæ linguæ idiotismum, quo verbum finitum est,  quod participio Expressum esse  oportuit, participio expressum est,  quod verbum finitum esse nostra  dicendi consuetudo exigit. Proprie igitur verba scribenda erant:  <*AA ?<?£« z o xvypa xaX£7tu>S  tpipov. Vido Indices»   o&by 8 y t<jj xvovvxt T 8  Hal y8y dTtapycjYTii apyuvxt quid significet, schol. ad  li. !. explicavit: oppcoYXt, opyoovxi, zapaxxopivoD, y av~  Sovyzi. XapfldvEroci 81 xal  in i zgjy padS&iv TCinXypoapkyody ydXaxtoS. Timæus habet:  dnapvcSda • zapatxofikvy vito  2A iif>£G)S xal 8eopivy IxxpiCtooi tiyoS. Coniuncta participia habes za5 xvovvxt zs xal  fj8y dnapytavxt ita, ut posterius  prioris notionem contineat quidem, sed eandem impense augeat. Describit autem dnap - yacv verbum ad philosophiam  translatum eius hominis conditionem, qui ardenti cupiditate  sciendi ductas haud procul a  sciendo se abesse sentit, idque  iam ia eo est, ut consequatur*  Iu sequentibus vulgo legitur  itoXXt) y itolydiS, quæ scriptura  nullo modo ferri potest. Felicissime Abreschius io Dilucid.  Thucyd. 420. scribendum esso  vidit itoXky ?} ictolydiS. Jlxoly6 iS animi commotionem exprimit, qua efficitur, ut aliquis impos  sui reddatur. Hacc nominis notio quam bene cum dnapyntv  verbo conveniat, neminem non  videro arbitror,   8 ia zd peyaXyS  foV  IXOYza h. c. quod sciant magnis doloribus se liberatum iri,  si phlcro potiantur. Repetendum igitur est ad Ixovxa participium avzo.   doS dv oIei. cfr. p, 201. E.  dx^dv yap zi xal iyoo npoS  avxyv izspa zoiavxa. iXeyoY, car efy d "EpooS piyaS SeoC,  ely 81 zcoy xaX&Y. Paullo  ante ne mireris i<py additum  esse in enuntiato, cui oou præcedant alius personæ, sed Diotimao verba, vide annotat,  249. Verba nostra convertenda  •uot : Es iit nam licii, oSo- $  ytjiiivav, dbtSQ rov raya&ov £ correo tivat as i 5 sgas  iozlv. dvccyxaiov 8fj Ix zovrov rov ioyov xal zijg u&avaoiag rov Spara slvat.  Cap. XXVI. Tavta ts ovv navta IdlSaOxs fis, bnvts ftegl riov  tgauxcav Xfryovg jrotoiro, xal aors ijgsro' TL oi'st, u    crate», waren IhreWorte,  die Liebe nicht das Streben nacb dem Schdnen. Quibas auditis Socrates sciendi  motus aviditate, quo celerius,  cuius rei Eros esset, edoceretur,  verbo eo usus est, quod Diotimam proprie adhibere oportuit:  dWdc, Stallbaumius post ri pyv  supplendum esse censet aAAo, de  cuius verbi haud infrequenti post  T i omissione supra diximus annotat. Nostro loco minus hanc aXko verbi omissionem  probaverim j accentus orationis  nou in ri, sed in prjv ponendus  est ; respondent autem Socratis  hæc verba apprime nostratium:  •ondern was d e n n f   Elert yy 8 9 iyco. Lineolam posuimus post iyoS, qna indicetur, Socratem nimis impatientem disputationis tardius procedentis, coucessisse quæ audisset, inconsiderantius, ut celerius  cetera perciperet. Sed priusquam novam suam quæstionem  institueret, Diotima gravitate rem  . rursum affirmavit quasi admonitione hac usa; Hem accuratius  perpende, neque quod non aatis  perceperis, concedere noli. Diximus de fikv ovv voculis annotat. 250.   rt 8y ovv tyt ytvrr} 6eoof; Haud dubium est, quia  aliam quandam quæstionem in  mente habuerit Socrates, cum elev  responderet. Admonitus autem 9t  Diotima, ut consultius rem examinaret, rl St) ovv TtjS yevvygoS dixit. Nihil auteih ad xrfi  ysvvjjdeooS genitivum supplendum est. Petitum enim r yS  ytvyjjOscoS verbum esuperioribua  est ita, ut indicetur, hoc potissimum in Diotimæ enuntiato  præcedente accuratiore explicatione indigere. Ceterum 5?/  ovv et ovv 8y ita diilerre ait  Stallbaumius annotat, ad Piat*  Critonem ed. 128., ut differant vernacula also nun et  n[un also.   wf Svyto) h. e. quantum  eius fieri potest in eo, quod  per se spectatum morti obnoxium est. Recte igitur Riickertus ad hunc locum, verbis  $vf]T(k) limitationem quandam  inesse censuit. cfr. Matth. Gramm.  ampl. §. S88. a. 710*, ubi  Sophoclis laudatur Oed. C. v.  2Q. jxctxpdv yap, oot yipovxi t  npov6rd\yi o8ov . Piat. Soph.  226. C. r ax&ocv, coS ipoi,  tixhpiv licixdxxzis,   elitEp rov rdyaSov  kcrvza) elvai asl d HpatS  i 6 X i v . Sic Bekkerus et Stall2koxQcct£s, vtTttov tlvat xovxov tov iourog xai xijg tiudufiiag; y ovx alo&dru tog dsivwg diaxt&sxai navxa xa &yqLu, Insidar yswav im9vity6jj, xai xa ns£a xai xa  B nxyyu, voSovvrd rs navxa *ori igauxws diaxi9i(iBva    tanmius locum emendarunt, qui  vario modo depravatus repentur*  Vulgo legitur elitep tov ctya$ou. In Vindob, ono rayaSov  comparet, hinc emendationis illius præstautiam expendas. Sed  etiam, Biickertus inquit, vulgata  lectio, quam plurimi libri tuentur, proba est. Construe : ehtep  Toi) dyaSov EpaS idtiv, quibus  iZyyTftiXGoS addita sunt verba  iavtco tlvat dei. In quibus supplendum est subiectum 6 EpcoS,  quod adest EpcoS, prædicatum  est, nisi forte mavis cum Bekkero, Dindorfio, Astio, Stallbaumio inserere 'sine libris articulum, quo fiat, ut subiectum adait, prædicatum supplendum relinquatur.   OltOZS Tt£p\ ZGJ n ipGDtl xtxdUv \6yovS noiolxo*  Sæpius igitur Diotima de rebus  eroticis cum Socrate disputabat,  id quod etiam colligere licet e  verbis 206- B.* ov pAvx* dv  dfe iSavpafiov iic\ docpu* xal  iipoircov irapd de aind ravra  paSr/dopevoS. Ceterum ne forte  scribendum censeas esse xovS  XoyovS Ttoiotro, vide quæ annotavimus 12. Fingit autem Socrates hoc loco, factum  esse aliquando, ut, cum iu eroticas res disputatio incidisset,  Diotima et alia, et hoc quæsivisset: xl ohi altiov eivat zovtov TOV EpCJZoS hol tijS liti3t yilaS ; -, v f   V ovH.aidSacvei cu s det  rc &S x. t. A. Non statim patet,  qui fiat, ut Diotima animalium  mentionem faciat hoc loco* Commemorat ea ideo, opinor, ne fortasse A oyidpov caussam eroti a Socrates dicat Paullo infra habes : z ovS pkv ydp av^pamovS  oXoiz * dv ziS bt Xoyidpov zavxa Ttoielv xa 61 Sjjpia z ii  ahia qvxgdS iputixoaS 6 tariS e6$ai; quæ verba lmic quæstioni præmisisset Diotima haud dubie, si accuratius loqui voluisset*.  Sed et hæo cogitationum series  ferri potest iu sermone familiari* 8eivgoS explicatur insequeutibus vodovvzd re -jcdvxoc  xai ip&TixcoS SiaziSe/ieva. litcnim magno dolore afficiuntur, ut  indicatum est supra p* 206. E.»  omues, qui procreare gestiunt*  Optime Schleiermacherus verba  convertit: in ivelchem gewaltsamen Zustande sich die Thifero  befinden* Ceterum vodeiv verbum rectissime annotante Stallbaumio ad Piat. Phacdr. 228.  B. aTtavTvda? rrJ rodovm  7Ctp\ Aoycoy axoi/v, ut Latinorum ægrotare dc vehementioribns cupiditatibus poni solet, quao  homines vclut morbo quodam  afficiunt.   xat Et oi pd idziv vnl-fy  r o v T a> v . Cave post 7tai o  superioribus cjS particulam repetendam censeas, quæ etsi possit  suppleri, tamen, qui Græci ingenii volubilitatem compertam  hubet, structuram verborum hoc itQtotov filv 71 fq\ ro | vftfuyfjvai dlhjXoig, httira n tgl ttj v  rgorprjv to£f ycvofihov, xal ixoifia tdtiv vn I q tovtov  xal du<(iux£(}&ott, tu da&ivsercna zoig l<J%vQOTceTOig xal  vxepanodvfoxsiv, xal ama roi Xiiiio xciQuzuvuatva [<3sr’J  loco motatam non ægre feret. Neque sine caussa huiusmodi mutationes structurao a scriptoribus admittuntur. ."Negari enim  nequit, suspensam orationem, quæ  longiuscula sit, languidi quid habere atque molesti, quod mutata structura felicissime removetor. Deinde inesse senties ipsis  ocrbis, quæ ab incepta structura  recedant, gravitatem, quæ nostro  loco apprime convenit, ubi amoris  vis atque potestas describitur. Exempla huiusmodi structuræ mutationis ubivis obvia sunt. C. Zv$v/nrjSel5 cJs* SeiyojS  SiaxEivtai Spaoti tov ovojiadtol  ytvkd^ai xal xXkoS eis tov irceita  Xpovov aSdvatov xata&kdSat  xal vn\p tovtov xivdvvovf te  xivdvveveir Ztoi/ioi eidi x. r.  A. Nos eodem modo loqui possumus: Oder weisst du etwa   nicht, in welchem gewaltsameu  Zustande sich alie Thiere betinden, wenn sie zu erzengen streben, sowohl die ungefliigelten  uls die gelliigelten, nud wie sie  sammtlich krank und von Schnsuclit geplagt sind zuerst in Beciehung auf die Begattung, dann  wegen der Nahrung des Erzeugten, und sie sind bercit,  fur diese zu kampfen, die Schwacheren mit den Starkereu, und  fur sie zti sterben. Ceterum ne  (^nem oilendat pluralis numeras  viil.p rovtaov præcedente singulari tov ytropkvov, 1 6 ytvoftevov e genere est collectivorum | quæ post se positum singularem numerum rarius admittunt. xal avta t o5 Xipcj itapateivo pexa [cJsV] ixeiva ixt pkcpeiv. Hæc verbA  non dubium esse arbitror, quin  labem contraxerint. Namque qui  totius loci structuram accuifftius  examinaverit, eum non fugiet,  opinor, verba xal avtci rc5 Azp<j> 7tapateiv6peva x. r. A. b  præcedente xal Ztoipa Zdtir  pendere. Huius structuræ non  intelligentes grammatici, ut loco  mederentur, <juem depravatam  censebant, ufcr textui intulerunt,  quod vocabulum nostro quidem  arbitratu inutilissimum est. Ficinus verba convertit j et j>ro  illis occumbere parata sunt, ac  fame dejicere, modo filios nutriant, et aliud quodlibet audacter aggrediuntur. In Schleiermacheri couversione exstat : u m  nur ienes zu ernabren.  Sed coSte particula nunquam ita  adhibetur, ut consilii notionem  exprimat, quin potius necessitatem consequcutiæ describit et  alicuius rei couditiouem eam,  quæ alia propter ante commemorata esse nequeat. Hiuc vides, quam male habeat præcedente xal avta tep Xipd* napateivofieva verba gjS t Zxelva Zxtphpetv. Ridiculum enim  est: animalia Fame ita extenuari, ut liberos nutriant atque educaut. Ferri toSte posr.et hoc loco, si scriptum exstaret (ySt * kxfiva ix  Ixuva IxtQitpuv, xccl aU.o nav noiovvzct ; rovg f ihi  yag uii&Qchjcovg, ecptj, oeoiz’ av rig ix AoyiGfiov ravra  C noetiv • t« de &rj()ia ri g ahia ornas tgarexag Suxti- o&£tf&eu ; *3C £1 S Æyecv; JSfai iyd av D.tyov, ou ovx  bIScltjv. "II 8’ dite " Aiavoil ovv 8uvog Xotc yivrfizC&cu, ra iQauxa, lav rccvrce f ir/ tvvoijg ; AXXa 8 ea  rccvTtt m, <b Æozi(iu, oxeg vvv Srj tlt iov, nagee <Je fjxa,   ' J   Tpi<pe6$at, quamquam etiam verbis in hanc modum conformatis inesse senties, quod admodui# displiceat. Hinc factam  est, at &SX£ insiticium censerem,  idque uncis includerem, ne, si ex  ordine verborum reiecissem, audacias egisse censear. Sensas  est : et parata s d*n t ipsa   fame pæne enecta illa  nutrire et educare. Quæ  sequuntur verba: holi aXXo nav  •noiovvxoL, artius ea cum verbis  avx d tgj Xifi. c3 itapaxetvopeva  coniungenda nihil habent in se  offensionis,   tgS Xipd i. Supra 191. B.  legitur: ank5v7\6xov vito Xipov  xal xfjS olXXtj? apyiaS x. x. A.,  ad quæ verba Stalibaumius, inepte', inquit, vulgo vito xov  Xi/iov, Quæritur, cur illic  damnaverit articulum, hoc loco  ne verbo quidem tetigerit? Mallem etiam hoc loco articulas abesset,- quem certissimnm est a  nemine desideratum iri, si revera non compareret. o vxgoS i p goxixgoG . OvTcuS h. 1. significat, eo modo,*  quo in superioribus indicatum  sit, nmore affectum esse. Vide  uuuot. 58. De interrogationis genere tis alxla, UxeiS tiTtslv ; supra diximus annotat,  276.  xal iyoo av ZXeyov. Vulgo legitur av pro av ; hoc Bekkerus et Stalibaumius ex optimis  codicibus receperunt. Merito  Ruckertum mireris, qui, cum  constet, av et av sæpissime  commutata esse in libris, tamen  av iu textu posuit. Ut bene,  inquit, haberet av, si sæpius sibi exposita narraret Socrates, ut respondere sæpius posset  se nescire, ita, quum semel tantum hæc disputata perhibeat, av ineptum videtur, av vero eo  aptius, quod in prioribus iam suam ignorantiam confessus est* At  superest tamen, ut minus iiic dicas Platonem  curasse, quod semel tantum hæc dicta fingeret,  indeque av posuisse negligentius quam verius»  Qua de caussa probatis  licet av nihil tamen mutare volui. Hoc argumentum fateor mihi prorsus videri  nullum. Est autem, cur rursum se nou habuisse Socrates confiteatur, quod responderet»  Simulat enim, ut sæpius iam annotavimus, fatuitatem quatidam  animi, qua facilius atque tutius aliorum seuteutias elicere  possit.  yvovg, oxi SiScaSxdXav 6eo pai. ccXla (ioi Xlyt xal xovrav xfjv cdtiav xal xav ctf.lav xi5v xegl xa igcoxixa. EI xol vvv, %xpi], iu<5xtvug Ixtivov tlvai cpv6ti xov  tgaru, ov xoXkdxig «SftoA oytjxafitv, fiy &av(ia&. tvxav&u yag xov avxbv txuva Xoyov y ftvytrj qjvtiig D  fyftti xaxa xo Svvaxov ad xs tlvai xal d&avatog.  dvvaxai 81 xavxy (ibvov xrj yivtGti, ou dtl xaxaXtiSiavoet ovv 8eivo? itote. Haud raro apud Græcos  et Latinos continuandi alinsque  potestatis particulæ ita adhibentur in interrogatione, ut indignationem quaudam interrogantis  exprimant. Mutata interrogatione  in quietius dicendi genus verba  audirent: Lass dir nur nicht einfallen, irgend Erotischer Dilige  kundig zu werdeu, wenn du dessen dir nicht bewusst bist. Sic  tlta. reperitur in Piat, Critone  p, 43» B., quo loco Socrates  postquam iam diu Critonem in  carcerem intrasse audivit, elta,  inquit, n&S ovx evSvS inijyeipaS pe. Hæc verba recte intelligent, qui cum indignatione  dicta arbitrabuntur: Wie kommt  es denn nur nun, dass du mich  nicht sogleich wecktest,   ciWd 8id tavTct. Elliptica et hoc loco, ut plerumque  in responsionibus oratio ita supplenda est, ut addas cogitando:  non puto, aute aWct, quod est  immo convertendum. Videtur autem hoc, quod de responsiouibus  dixi, repetendum esse a summa  Græci ingenii alacritate et in  cogitando celeritate, qua fiebat,  ut cum mens longe præcurreret  linguam, in dicendo etiam, quæ  ullo modo possent, omitterent  vel in unam contraherent, Riickert . Oitep vvv 8t) etirov •  cfr. 206. 11. ov / tivt ’ av  iqnjv iya>, <y Aioxiya, i$av—  jiaZov ini Coepio. xal icpolx gjv  itapd avrd xavra paSTjtiopevoS.   el roi vvv, £<py, ittdteveiS x. t. A. In omnibus  editionibus legitur xoivvv pro  toz vvv, quod nobis placet.  Apud Ficinum verba conversa  sunt: Si credis, illius natura   amorem esse, cuius sæpe iam  diximus, ne mireris, Schleiermacherus exhibet: Wenn du also  glaubst, sprachsie, dass die Liebe  von Natur auf das gehe, woriiber wir uns oft schon eiuver—  standen haben, so wundre dich  nur nicht. Socrates rem, quæ  in superioribus sæpius tractata  est, memoria non teneBs, eandem rogatus a Diotima, obmutuit non habens, quod responderet, Eadem res igitur, quoniam  hic repetitur, Diotima hominis  memoriæ, ut videtur, illudens,  Noli mirari, inquit, si nunc  firmiter tenes memoria,  caussam naturalem AMORIS esse eandem, de qua  supra sæpius inter nos  convenit,   r) Svtjti} epvCiS Zytti  xatd r o 8vv atov. Vide  annotat, ad verba 206, E»   net eicQov vaov dvzl zov italaiov' htu xal Iv to  tv sxaarov rav £iocw £ijv xaXslzat xal tlvca zo avzo,  olov Ix naiSaglov 6 avzug llytzai eas «v xgeofiuzrjg    ori aayevis l6xi xal aSavazov tus 2vijrc3 r) yivvr)6iS.   ravzx! yovov x-jj yevi6ci. Caminate post yovov posito Riickertus sensum verborum  esse ait: liac sola ratione,  per procreationem. Dubito, num recte interpunctionem  adhiberi liceat ibi, ubi scriptor advocata generis assimulatione arctiorem demonstrativi pronominis cum insequente nomino substantivo coniunctionem admisit, Hoc certum est, verba  proprie audire: tovtoo novor,  ty yevidei, sed ab huiusmodi  dicendi genere utpote incomtiore,  excultior Græcorum actas abhorruisse videtur. Assimilutionis  exemplum est 190. E, noti  dweXxGov 7tavraxo5ev zo 6epfiet ini r?jv yadzipa vvv  xaXov pivTfv, ad quæ verba  vide annotat, p, 163, Nemini,  autem Riickertus persuadebit,  tavxy h. 1. adverbii vices obtinere, quo ratio describatur,  qua quid possit, quod mortale  sit, immortalitatem adipisci.   inel xal iv gj Sr ix actitor ZGOV %GO GJV X. T. A,  Nam etiam eo tempore,  quo unumquodque animal  vulga* i opinione vivit  atque seraper idem est,  nullam que experiri mutationem partium suarum  putatur, veluti quum quis,  inde a pueritia usque ad  senectutem idem semper  esæ dicitor, tantum abest, Qtiumper unum idemque maneat, nt aliis partibus quasi de nuo iuvernescat, aliis privetur et  orbetur. Verborum sententiam  per se minime obscuram paullulum impeditam reddit structuræ  insolentia . Quum enim pusi  TCpedfivTTjf yivtjrai subiici deberent hæc: ojigoS ovdinote zd  avzd ix El et avrcJ, a\Xd td  pkv dei vior yiyvtzat, zd  anoAAvdiv, quæ referrentur ad  primariam sententiæ partem: ab  inchoato orationis tenore sic deflexit, ut reliqua omnia ad eam  accommodaret particulam enuntiati, quæ continet exempli rei clarius illustrandæ gratia interpositi commemorationem. Itaque nihil mutandum censemus Stallb, Hæc Stallbaumii explicatio et a difficultate structuræ nobis improbatur et a  sententiæ incommoditate. Exemplo nimirum Socrates explicaturus est, quo sensu æl elvai dicatur atque dsdvatzov elvai  T7}V Svi/xr/v <pvdiv, ut non verisimile sit, exordium huius  enuntiati esse posse: inel xal  iv g5 ev Sxadzov zgjv P.oocjv  S, i}v xakzLxea xal elvai zo avro . Astius huius rei iutelligens,  scribendum coniecit: iv cj tv   Zxadzov tgov Zcjgdv xa\eizai xal elvai zd avzd, quam  scripturam ipse post improbavit. Nobis scribendum videtur  inel xal iv d> ' ev txaoxov  xd)v Zidcjv $f/v xaXtlzai, xaA etzai xal elvai fd avzo.  Neque audaciorera censemus hanc  coniectux&m iudicatum iri, cum  yknjtai ' ovrog (ibroi ov&tnots, zu ccvra tyav Iv iavto), ofwog 6 ttvzos xaXilrat, akla vio g ad yiyrofitrog,  xot bs ai roUvg, -/«l scaia rag ep^trg jtal Capxa «c«l    satis constet, Verba dupliciter posita haud raro librariorum incuria simpliciter exhibita esse, et  vice versa dupliciter interdum  posita esse, quæ simpliciter a  scriptore posita essent. Exempla si quæris huius rei, vide  quæ annotavimus 171* et  254. Qoac sequuntur verba  otov ix izcuSaplov 6 avxoS Xeykxeti ( sc. tIs" ) x % r. X. optime  cum nostra præcedentium verborum scriptura conveniunt.   ovxoS pkvxoi ovSkxox 8 xa. avxtf $X a,v «vtcj x. x. A. In FICINO (si veda) conversione legitor: JZnimvcro eo ipso  in tempore, quo animalium unumquodque vivere dicitur, idemque  esse, (ut a pueritia ad senectutem) quamvis idem dicatur, nunquam tamen in se ipso eædem contine t, sed novum  semper efficitur et vetera exuit.  Sic etiam ceteri interpretes  ovSbtoxs negationem ad verba  trahunt ta avxct V.xoov iv lavtoj f quæ verboroui struendorum  ratio propter insequens aXXot  vtoS asl ytyvopevoS minimo  nobis none probatur. Inepto  enim loco positum habebis hoc,  ai illam explicandi rationem probaveris. Neque defueruut, qui  de verborum transpositione cogitarent hoc loco. Facilior verborum struendorum ratio hæc  est, ut ovSiitoxE negatio a'd primarium enuutiati verbum xateixai referatur. Verba autem boc  modo scribenda censemus: ovx oS pkvxoi ovd£7roxc, rcr cxvxa  iioav iv avia?, u/ici?5 6 avioS    xaXslxai, aXXa vkoS æY yvyva/ ievoS x. x. A. Sensus est : Dieser iedoch wird nietnals,  w e i 1 er ein unddasselbe  au uitd in’ sich hatto,  gleichermaassen derselbo  geuannt, sondern (er wird in  dem Sinue dersclbe genaunt,)  wreil er sicli immer ver  iiingt, iudera er das Veraltete abwirft. Ut boc loco, ita etiam in Piat. Euthyphr.  B. c. 2. opooS in o/idoS mutandum est: xcu ipov yotp xot,  oxocv xi Xkytm iv xy ixxXr/6ict  7tEp\ xcov SeIgov, itpoXeyGor auXotS xti pkXXovra, xixxaytAdo<xiv gdS’ jiaivoitEvov* xai xot  ov8lv o xi qvh aXrj^es sVpiptet  GOV 7tpOEl7COV. aXX* dpooS (p$o— vovfov 7/piv Ttdoi xdis xoiov xuiS. Minus aptum est, quod  vulgo edi solet, opwZ : Nihil nisi  vera dixi, tamen nobis omnibus  vera dicentibus invident. Qain  potius commemorans Euthyphro,  quid ipse perpeti soleat, cum vera dicat, Socratis exemplo præmisso, communi vera dicentium iufortuuio sc consolator.  Iam ut Diotimæ sententia melius perspiciatnr, rem breviter repetam ; Quod supra de hominum AMORE dictum est, idem in  animalia cadit et in omnem naturam rerum Vult nimirum natura, quoad eius heri possit, semper vigere» atque immoTlalis esse  idque generatione assequitur. Neque hoc ita inteljigeudnm est,  ac si singula quæque res immortalis esse dicatur: sed ut homo  aliquis a pueritia usque ad se- E 6q za xal al[ia xal %u[ixav zo GiJfia. xal (iij ori xara  to (Scotia, aAA a xal xarcc rrjv ‘tyvxftv ot zqoxoi, za  tj, dofci, htcdvjilai, rjdovai, Xvxai, tpufioi, rovtav  exutSta ovdexoze za avra xuQeaziv sxaGzcp, «AAa za  (itv ylyvszai, za de axdilvzai. xoiv de xovrnv   azoxdzegov In, on xal at extOzfjiiui (i>) ori at  208 ftw' ylyvovxai, at de axolXvvrai yiiiv, xal ovdexoze  of avzoi icS/iev ov de xara rus kxiGztjtias, a AAa xal  f ita txuGrrj ziov eXLGzrjiudv zavzov nu6%u. o yag xai.eizai (leltzav, u>s l^wvOris heri zrjg exiGxrjfirjs' tiftrj  ydg exiGrr^firjs ifcodos, fieXirij Ss xui.LV xaivtjv t/xnectatem idem Tocatnr, non nt  qui habeat in se setnper easdem corporis partes, sed quod  eas mutando, inveteratas abiiciendo quasi novus semper existit, ita etiam animalium genus rerumque natura partium renovatione immortalitatem consequuntur.   rd 6h drtoWvS. His verbis, quibus non præcederet rd  p.iv, multi interpretes offensi  aunt. Wolfius rd plv nposXajj,fidvoDV vel simile quid addendum censuit, Bastius ad ra de  addi iubet itaXaia. Alii alio  inodo locum, -in quo librariorum peccatum reperisse sibi viderentur, sanare studuerunt.  Stalibaumius aWa vkoS de\ yi~  yvofievoS idem valere censet  quod aX\d rd pkv vkoS æl  yiyvojievoS. Maluerim ita statuere, ut Græcis licuisse contendam quotidianæ vitæ sermone utentibus interdum omittere,  quæ e sequentibus facillime suppleri possint, eque ra fiiv  supplendum esse videtur, sed ra  /ikv aAAa.   xal ptij ori aXXd xaL  Ne forte ante oAAa' xal requi  ras prj povov, efficitur povov  omisso sententia hæc: At quo  ut mittam ea, quæ ad  corpus pertinent, etiam  quæ animi sunt, consuetudines, mores, opiniones, cupidines, gaudia, tristitiæ, metus, hæc omnia nemini eadem manent, sed alia oriuntur,  alia depereunt. Ceterum  apposite ad h. 1. Riickertus :  Noli, inquit, ex his colligere  aliisve similibus iu iis, quæ sequantur, Platonem sibi non constare, quod, quum alibi natura ‘  sua immortalem animum dicat  humanum, hic eatenus duntaxat  ei immortalitatem tribuat, quatenus et ipse, quas sui partes  amiserit, assamtis aliis suppleat.  Non ipsum enim animum, naturam divinam, hic iu mente habet, sed ea tantum in animo,  qualis in hisce terris est, quæ  ex coniunctione cum corpore  enata cum eodem intereunt. Ex  quo genere omnia sunt, quæ  deinceps recensentur. Quas enim  mox liti(Sripxa£ affert, earum vel  unus pluralis numerus satis est  argumento, non loqui Platonem  tioiovtia dv rl xrjg diuovGxjs (ivrjfiyv (Scissi x yv IrnCtrjiiTjv, SgtE xyV avxyv Soxelv elvca. xovta  yag xc> XQoitcp xtav x 6 dvytov ov x<5   TtavxdrtaGi xo avxo dzi elvat,, SgxtEQ xo fteiov, dM.cc  xc) xo ditirbv xal xaAaiovfievov bxeqov vtov lyxata- b  Mbtuv y olov avxo yy. xavxy xy ffl%ctv y, co 2Jc6 XQctteg, Zcpy, %vyxbv d&avaolag (iEze%eiy xal Gcopa  wa xaM.a itdvxa, aftavaxov Se &M.y. yy ovv &avpafey el xo avxov ditofyXaGtyya rpvtiei ndv xi\La' d&avatilag yuQ %ccqiv ttavzi avxy y Gzovdy xal 6 tgcog  67csxau    de ipsa scientia, quæ nna est  eademque semper, quamqoe non  potuit animo informare nisi  perennem et immortalem, quin  ipse sui oblivisceretur. Immo  notitiæ sunt rerum in sensus cadentium, quæ nec affuerunt animo prius, quam vitam hanc ingrederetur, neque ultra eius termiuos apud eum permanebunt.   itoXv xovxcjv aro itaSxEpov Irt. Pro £tt, quæ  Bodleiani aliorumque paucorum  codicum lectio est, vulgo i6xiv legitur. Illud Bekkerus et Stallbaumius in ordinem verborum  receperunt, hoc tuetur Riickertus. * Eri, inquit, ut vulgato  melius esse concedam, attamen  tam paucorum fide recipere eo  minus ausim, quod quam sæpe  liæ voces intfr se permutentur  haud sum ignarus. Utor his  Riickerti verbis, quibus £ti recte  habere probem. Nam si melius  est sententiæque convenientius,  quod in melioribus codicibus reperitur, id verum est haud dubie. In ceteros autem plurim osque libros irrepsit id, quod  facillime cum illo permutatur.   6 ydp xaXeltai pe\e  rav cof i ZiovtirjS id t\ xyS  ixidxy /iy $ . Vide de hoc placito Piat. Phæd. 72. E. xal  prjv, iqyq o KiftyS VTtoXafidrv,  xal xax* ixelvov ye x ov Ao'yov, cJ SwxpaXEff, si dXy^yS  itixiv, ov 6v ettoSaS $a/ia  MyeiVy on ypiv r\ paSydiS  ovx a\Xo XI 7j dvapvr]6iS x vy- Xctvet ov6ot, xal xata xovrov  avayxy itov rjfiaS iv xpoxipaj  xivl xpovw pEpaSrjxivat a vvv  dvapipvytixopeSct x. t . A.   vSiCEp xo Ssiov, Auctor  Definitionum 411. A. J GteoV,  2,ajov dsdvaxoVf ctvxctpxsS npoS  EvSaiuoriav, ov6ia dtSio?. ’At8iov, xo xctxa ndvxa. xpovov  xal TtporEpov ov xal vvv prf  6iE(p$otpp£vov.   a$ avatov dfc ct\Ay,  Displicent hæc Verba ideo potissimum, quod modo indicatum  est, quomodo id, quod immortale est, h. e. ro Seiov, immortalitate gaudeat. Hinc factum  est, ut Creuzerus Lect. Piat.  528. scribendam couiiceret: aSv  vaxov aAA#. Recte, ut videtur, Riickertus existimat Platonem, si hoc exprimere voluis- Rui iya uxovaag rov tiryov Iftavuuacc re xal  ihtov' Ehv, rfi’ 8’ lydi, a Ooqxxnatr] Aiotlfiu ' ruvra  C Sg db]&w$ ovuog l%u ; Rui ij, cSgnsQ ot xtktoi tfo  set, haud dubie tzAAp 81 dd vvaxov scripsisse. Sed de veritate verborum aSdvazov 81 «AA r} nobis non convenit curo eodem. Stallbaumius od liunc locum annotat: Hæc, inquit, addita videntor propter verba extrema xal TaAAa itavxa, quæ  ne falso intelligerentur, sane cavendum fuit.  Num credibile  censes, quemquam esse posse,  qui cum verba legeret xal 6(n/ta t  in sequentia xal TaXAa ndvxa  male intelligeret atque ro Stiov  admisceret, quo de paullo ante  dictum est? Sed pone fieri posse,  ut aliquis verba illa falso iutelligat: num recte sibi opponi hoc  loco censes Svrjxoy et a$drazov, ubi Svjjxoy adiectivi vices  habet, atque cum insequenti xal  dco/ia xal xctXAa rtavxa arctius  couiungitur? Huc accedit, quod  ne ipsum quidem aSavarov,  pro quo Selor scriptum exspectaveris, satis recte habere videtur. Scribendum est, si quid  video, $dr ax ov 81 afAA#,  qnæ coniectura et a corruptiouis verisimilitudine, cum præcedens  verbum in a desinat, et a sententiæ veritate sese commendat.  Ceterum ne mireris accusativum  casum, cum præcedat aSavadlaS  fxtX ix ei: solent interdum Græci  e præcedentibus, in quibus compositum verbum contiuetor, noa  compositum repetere, sed simplex. Diximus de lioc loquendi  ysu «uuotat. 89. eItxov EleVf tjv 6 * lydi.  De dicendi verbo in huiusmodi  enuntiatis dupliciter posito vide  quæ annotavimus 249. Ehv  verbum quod attiuet, vide annotat. 86. et 264. liisequetis  interrogatio xavxa d>S aAr/SdiS  ovxqdS lx ei > fatuitatis indicium  esse arbitramur, quam Socrates  cum Diotima de Erote disputaus  constanter simulat. Nimirum quum,  adhibito thv vocabulo quasi ad  alia quædam quærenda abiturus,  confestim concessisset, quæ a  Diotima dicta essent, rursum ad  eadem redit quærens : num revera hæc ita sese habeant?   gSstjt ep ol zlÆoi 6o<pid xal. Stallbaumius minus recte: Ridet, inquit, sophistas, de  quibuslibet rebus ita disputantes,  ut videri vellent earum veritatem prorsus habere perspectam  atque exploratam. Neque Wolfianæ ed. explicationem probamus Lips. 1828. 97 : die bei  ihreu philosophischen Vortriigen  nicht ia dem zweifelnden Tone  des Socrates sprachen, sondern  in dem entscheidrtiden Tone des  Orakels ihre Meinungen fur unuinstdssliche Wahrheiten ausgaben. Eadem sententia etiam  Schleiermachero probatur, ut ex  eius conversione huius loci videre licet: Und sie, wiedie rechten Meister im Wissen pflegen,  sprach, Das sei nuu versicliert,  o Socrates. Quid Socrates ad <pi6Tal, Ev IWt, H<pi], cj EdxQtttes' IntL ye xttl  zav uvdQioitav ei i&eÆig tig ttjv <pdon(ilav (i/.iipcu, &av[ia£oig av rrjs uXoyiag hiqi a lya eipryxa,  tl (irj Ivvoeig Iv&vfiij&elg ag deivag Euxxuvtai %otc  rov ovofiaOTol yevee&ai.    bibitis illis verbis efficere voluerit, optime e Protagoræ loco  cognoscitur 328. E. seqq. ’«ft  xai AjtoWoSoopov, a 's xaptv  tioi ix&\ uti tcpovxpeifrd? pe  tvSe agtixkdSau noXXov ydp  7i oiovpai axyxokrai a dxijxoa  TIpGDTayopov' iyoj pkvydp kvxco  ZfiTcpooStv xpoveo yyovpyy ovx  elvai dy^pconlyjjv iizipiXetav,  y ol ayctSoi ayaSoi yiyvovtoa,  vvv 8\ itiicet6jicn. nXyv 6pixpov ri poi kpizoSdbv, o 8ijXov t  oti Tlpojxayopa? fiaSlcj? heex8i8dB,u, inei8y xai xd noXXa  xavxa iutdidafe. xai ydp el  pkv xi? nepi avx&v xovxgjv  dvyykvoixo oxeoovy xaov 8ypyyopcov, xax* ay xai xoiovxov?  Xoyov? dxov6£iev y IJepixXkov?  7} dXXov xivoi Tcjy Ixavcov eliteiv * ei 8 e inavlpoixo xivd xi t  S?7tep fiipXla ovdiv ixovdiv  ovx e altoxpiva6$ai ovx e avxo i  ipitSSrai, a XX* lav xi? xai  Cptxpov lite p coxi)6y vide  annotat.xi xaoy prj$£vxgoy, d)?XEp xd x a Xxela nXyy kvx a paxpdv  yx £ * xai a 7t 0 x eiv e 1, kav  jiy i rtiXa fiy x ai xi ?, xai  ol pyrope? ovxcj dpixpa  i p coxi] 5 kvx e? 80X1x0 v xa •z ax e tv ovdi xov Xoyov, Ipse autem orationis longitudini Socrates illudit, quod facere solent, qui alicuius vitii alienam,  reprehensionem evitaturi sunt.   ei iSkXeiS Savpd£01? av • II . Stephanus, ut verba usitatiori generi loquendi  adaptaret, iSkXoi? scribendum  coniecit. Frustra. El iSkXei? CxkipaL idem fere est atque el  Cxk^aiS, differt tantummodo ab  illa dicendi forma optativus modus, quod hic cogitati alicuins  possibilitatem, quam vocant, exprimit, quæ et ipsa cogitata est,  non ducta e veritate rei. Illa  contra aliquid fieri posse indicat,  iit prorsus ex alius arbitrio psndeat, utrum fiat revera necne.  Exempla haud rara sunt el particulæ coniunctæ cum præsente  tempore iSkXeir s. fiovXe6$aL  verbi, cui adiectus est infinitivus cum optativo et «v.  Legitur paullo infra 221. E.  el ydp kSkXet xi? r gjy ZZ&xpd*  xov ? axoveiv Xoycov, 1 pdyuev  dv 7tdvv yeXoloi xo Ttp&xov.  Cum hoc dicendi genere care  commutes exempla ea, quæ el  particulam cum præsente alicuius verbi tempore coniunctam  exhibent et optativum av particula adhærente $ cfr. A pol. Socr,  25. B. TtoXXr) ydp dv xiS  ev8aipovla efy 7tepi xov? vkov? y  el el? pkv povo? avtov? 6 1 a <p 3 elp et . Adde Piat. Symp.  p, 176» C. *Eppaiov av efrj  yptv el vpel? vvv dneipyxate, ad quem locum vide  annotat, 38. Ceterum x&v  dvBpcj7ca>y in alieno loco positum videtur, quem ne mireris  atque ut Platonis voluntatem  perspicias, Riickertam audi anno 19 *  nai xAioS eis tov æ\ xpovov aSavatov xaraS&SSiu,  xai vniQ rovrov wvdvvovg ts > uvSwevuv ttoifiol  dii xdvras En iiallov jj vntQ ruv xcdSav, xai tantem ad h. 1. i Qnod hic TGoy  avSpGJrtaw addidit, idque loco  posuit illustrissimo omnium, propterea factum, quod ia præcedentibus de bestiis non minus,  immo magis fere, quam de hominibus disputatum est, quanta  cura esset sobolis tuendæ conservandæque. Quæ euim de  humano corpore animoque disputata sunt, nonnisi probandæ  sententiæ inserviebant, non esse  alinm immortalitatis adipiscundæ  rationem naturæ mortali, quam  per propagationem. Itaque iam  de solis hominibus locuturus recte  lioius rei indicem in fronte posuit.   $ av paZoiS dv xrjt aXoyiaS Ttepl x. x. A. Verba FICINO convertit: Etenim si gloriæ stadium', quod hominibus inest, considerare volueris, admiraberis ruditatem tuam, quod ea, quae dixi, non satis comprehenderis. Hoc sane  mirum. Schleiermacherus exhibet; Denn wenn du auf die Ehrliebe der Menschen sehen willst,  «o miisstest du dich ia uber die  Unvernunft wundern in dem, was  ich schon angefiihrt, wenn du  nicht bedenkst cet. Schulthessios verba reddidit : denn fassest du nur der Menschen ehrsiichtiges Bestreben ins Auge, so kannst du ihre Unvernunft in  Beziehung auf das von mir angedeutete durchaus nicht begreifen, wenn du nicht erwagst cet. Negari nequit, paullo impeditiorem verborum structuram esse    atque gravitate quadam inepta  affectam, qua usus esse sophistas consentaneum est, qui ad  ante dictorum explicationem atque enarrationem transirent. Sic  tg oy dv$ poATtcoy, principe enuntiationis loco positum, de quo  Riickcrti indicium modo retulimus, quid aliud est, rem si accurate perpendens, quam vanae  gravitatis indicium? Adde el  iSiXeiS verba, wenn du dich  entschliessen, es iiber  dich bringen kaunst (vide  annotat, 44.) et parnm definitura illud : xepl d iyoi eTpijxa y nonne haec plena suut sophisticae artis? Proprie verba  hoc modo dispouenda suut : eu  Ixel ye xa \, el £$iXeiS el£ x rc oy av^peonoov  gnXoxiplav pX iipai, Savpdgoi?  dr x ijs aXoylaS ( b. e. Savpd  Ce av ix ot rt J s dXoyiat') xovxcdv, d iyoj elprjxa. Sensus est: Da gieb recht acht, o Socrates ; denn auch, wenn du dea  Ehrgeiz der Menschen ins Auge  za fassen gesonnen bist, koou—  test du dich wohl iiber die Ungrtindlichkeit dessen wundern,  woriiber ich gesprochen habe,  wenn du dir nicht vergegenwar—  tigest, indem du cet.   (»s detvooi Sidxtivr ai %  Haec et sequentia ad eandem dicendi normam conformata snnt, qua verba legnnter 207. A. r/  ovx aiCSdveiy aoS SeivdoS SiaxlSexai Ttctvta xd Sijpia x. r. A.,  ut adeo idem valeat de structura  verborum xal viup xovrov (tara dvccXfoxsiv ml itovovg xovuv ovgnvagovv xai D v7tEQcacoftvt]<Sx£Lv * ijtel o Xu  'Adprpov ajto&avEcv ccv, ij vitEpcntoSvrjdxEiv, quod de verbis monuimus 207. B. xai  Ftoipa idtiv VTtkp xovxov XUL  vTCEpaieoSvrftixeiY x. r. A. Ac  de industria quidem iisdem paene  verbis Diotima usa est eademque mutatione structurae, quo  facilius et illius loci auditor recordaretur, et clarius videret, de  eodem et illo et hoc loco Erote  sermonefti esse.   xai x\ io 9 elS tov d e l  xat a$ £d$ ai h, e. Immortalem gloriam posteritatis memoriae tradere  conservandam. Nam xaxati$Ed$at est deponere custodiendum s. servandum  tradere, vide Valcken. ad  Herodot. VI. 73. Stailb. Ceterum neminem latet, hexametrum versum esse verba xai  xXloS  xataSedSai, quae a  praecedentibus atque insequentibus verbis seiungenda curavimus.  Unde hic versus petitos sit,  nescire confitemur, hoc tantummodo comperti habemus, depromtum eum ex carmine esso  alicuius poetae, ad cuius auctoritatem atque testimonium Diotima auditores ablegavit, xai vitip tovtov xivdvy ovS xivdvvEveiv. Dicendi  formulae, in quibus nomen aliquod  cum verbo eiusdem radicis coniunctnm reperitur, ita plerumque adhiberi solent, utrem, de qua sermo  est, quam heri possit maxime,  angeant atque extollant. Jwy6vvovS xiy&vyeveiv est igitur  summa atque gravissima  6v, AkxtjOriv vitlg Ayilkia IJarQoxkto tnaitopericula a^Hire, Igitur cum  Riickerto pro 7 tavta? 9 quod Bekkerus et Stallbauraius in ordine verborum posuerunt, codicum  meliorum auctoritatem secuti, vulgatum nuvttS recepimus. Nam  TtavtaS xivdvvovS xixSvyeveiv inutile additamentum continet, quo non augeri sed minui  senties rei augendae potestatem,  TldvtES autem etiam eo nomir  ne nobis probatur, quod omnes  haud dubie a Diotirha significantur  laudis atque gloriae studio teneri cfr. 205. D. xd plv xetpakaioY idxi xtada 7 } xcjv  dyaScox l?tiSvpia xai tov tvdaifioveiv 6 /.liyidxds te xai  xoivoS HpoyS Ttavti. Adde  208. D. du IA*, olpat, vntp  dpsxi/S aSaxcttov xai xoiav xij$ do&rjS evxAsovS 7t dxxeS  itdvta itoiovdtx . Nostrae verborum explicationi Schleierma cheri conversio favet : u n d d ieserhalb sind alie bereit,  die grdssten Gefaiiren zu  b este lien. In sequentibus  xdxovS itovEiv ovSXixaSovv est :  labores suscipere quam velis gravissimos, ubi ovStivaSovx non  nisi de iis laboribus intclligendum est, qui snnt gravissimi.  Contra minus probem Plot. Apol,  Socr. 22. A. &ec &if vpix xtjv  ipijy nXxxvijv ixiSel&ai Gjsrttp  itdvovS xixds noiovvroS, quo  loco pro xixaS scribendum esse  videtur tixds.   "AXxiidxiv vnip *. 'A6p ?/•  tov x.x.X. Exhibentur eadem,  quibus Phaedrus usus est, exem4  8 avtiv, TCQoaxo&avuv rov vfisreQov Kodgov vxlg rijs  (i aci 1 Atiu$ rov ncddav, (irj olofiivovg  aSavcctov pvypTjv apertis   «£ qI avtav Etisadcu, yv vvv tjfius J'j£0{t£v; IIolAov yt  dtt, Stprj, uAA’, olycca, vittg ctQttfjg a&avazov y.al roitwtt ] g So^rjs evxAsovs navus itccwtt xoiovOiv, 0 Oa Sv  E afitivovs tofo, xocSovrcp (idAAov * rov yag d&avdrov  pla ; ut respici indicetur etiam ad  eas orationes, quae ante Socratis atque Agathonis orationes  habitae essent. Sed quoniam  Diotima loquens inducitur, quae  orationes in Agathonis convivio  habitas non audivit, ut casu vi-,  cieatur exemplis illis usa esse,  tertium adiungitur, Codri regis  interfectio. Audi Scholiastam,  qui de Codro haec tradit t  oS  nal V7t\p xijS narpidoS attiSave  t porca) roupde. voXepov roiS  JcopievdiY qyxoS itpoS 3 J5tjyaiovS, ixpt}6ev 6 $eo$ totS  JatpievfSiY aiprj6eiv xds ’A5ij*  vaSy ei Ko8pov rov fta6iXia / it}  q>ovev6(M>6f yvovS 8k xovxo 6  Jjfodpo? 6xeiXaS kctvxdv evreXei  tixevy coS ZvXidtTjv xal SpertavoY XafioaVj izl rov xdpctxa  rdov 7toXepicjY icpoyei, 8vo Sk  averi d7tctYxy6dvxcdv 7 toXepicoy  tov pkv &va 7tardB,aS xarifta^  Xev, V7td 81 rov hxepov dyvotf SeiS, otixiS 7 /y t * Xtjyc\S dvi$avc, yaraXivcoY Xtjy dpxtfY  Medovxt xri vpetifivxipoa xgoy  T taidcoY v. x. X . Hutus facinoris  memoria superbiise Athenienses  videntur, ut si quis peregrinus  ipsis adulari vellet, rov v pete pov Kodpov diceret. Male  vulgo rov yphepov legitur, quæ  lectio prorsus aliena ab hoc loco  est, ubi Diotima, mulier peregrina, loquitur*    vvlp apextjS aSctYcctov . Hæc verba cum non satis apta reperiret Diotima ad  mentem suam exprimendam, alia  addidit, quibus hæc explicarentur. Kai igitur explicativum  est, cuius exempla laudata habes in Judicibus. Verba convertenda sunt: der unsterblichen Tugend balber d. h*  wegen des herrlichen  Ruhms der Tugend. Nou  licere igitur opinor aperi} S nomen hoc loco virtutis laudem interpretari, quæ Riickerti  sententia est, qui frustra annotat: Non magnum discrimen esso  inter dpexijS d^avaxov et 60 Ep]S EpxXeovS, sed aliquod tamen, quodque maius etiam videri potuisset Platoni propter alterius vocabuli sensum latiorem*   d$dv axov pvypr\Y apeTtjS. Hæc verba, hexametri  versus fragmentum a ceteris verbis seiungenda curavimus» . Hv  vvy rpieiS t x°P €v i ta dictum est,  ut aliquid supplendum sit, quod  his verbis opponatur; futuro  tempore posteriores habebunt» Paullo iufra etiam verba  eis rov iiteixa XP°vov a prosa  oratione secludenda curavimus,  quod quo iure fecerimus, io propatulo est»  IquSiv. ot fiiv ovv lyxvfiovtg, stata Ouficaa   ovtcg XQog tag yvvalr.ag pallov tQinovzai xui tavtg  tQomy.oi d<Si, Sia stuiSoyoviag u%uvu6lav scca pvrj(iT]y  suci tvdai[iovlav, wg oiovtca, avtoig  iis x oV bcetta xpovov  xcivta xogi^ofiivoi' ol Se scuta tyv ^vfl\v  tloi yaQ £09  ovv, '£<pri, di iv xaig il>v%aig scvovtiiv eu ftaAAov    scal ev 8 axfioviar, c is  olovtai . Cornarius pro coS  oloviat scribendum esse censuit  coS olov xe t quam coniecturara  Iliickcrtus, quamquam in textu  coS olovxat posuit, probare videtur. Nobis non dubium est,  quin Plato co? olovxai scripserit, quo adhibito Uiotima indicatura fuit: eroticos, qui liberis  procreandis immortalitatem sibi  comparare studeant et felicitatem  æternam, falli posse sæpenumero. Non iniuria. Nam moriuntur interdum patribus superstitibus liberi, interdum impietate parentes lædunt, ut illi pro  immortalitate exoptatissima magnum malum sibi acquisivisse  videantur.   eidi ydp ovv, rdp ovv  particularum eadem pæne SIGNIFICATIO est atque ydp apa particulis, quæ exempli causa. B. reperiuntur: dq>eXovxtS  ydp apa xov ipcotds x i eldoS  oYopd^of.iEY x 6 rot> oXav iirizi$ivxeS ovopct Spooxa. Non  promiscue autem his particulis  Græci scriptores usi sunt. Ubi  demonstratum aliquid est exemplo, ydp dpa poni solet ; ubi  non nisi indicatum est, yap ovy  particulis locns datur. Nostro  loco simpliciter commemorator  in præcedentibus : esse, quixaxa  ipvxijv procreare cupiant, contra B, poeseos exemplum affertur, ad quod, quæ deinceps  dicuntur, diriguntur. €eterum  quæ post eidi yap ovy leguntur, inceptam verborum structuram nou mutaut, sed prorsus destruunt. Nibil enim reperitur in  sequentibus, quod cum illis verbis consociari possit. Iucepta  sententia verbis absolvitur; x ou*  xoav 6’ av oxaY xiS h.x.A.,  quæ verba cum illis nullo modo  couiungi possunt. Sunt autem  huiusmodi figuræ dicendi, gratæ uegligeutiæ indicia, præcipue in familiari sermone haud  infrequentes. o? lv iai$ ipvxaiS xvov6 iv. KvovdiV valgo legitur;  aliquot Bekkeri codices xvavdiv  Labent, quod ipsi Bekkero probatur et Dindorfio et Riickerto.  Illud Stallbaumius aliique in textu  posuerunt. Buttmanni indicium in  Gramm. arapl. 177., quod ct  Stallbaumius probandum censuit, (  lioc est: Den Gebraucli festzusetzen von hvcj und xveco ist  scliwer, da es in den hauligst  vorkommeudcn Forinen nnr eino  Accentverschiedenheit ist, tvie  xvei, xvil u. s. w, Bei Flato  indessen, wo der Accent sonst in  allen Handsclmfteu schwankt nud  Tbeæt, 151. B. auch dic  Schreibart xvoYta und Hvqvy- TJ Iv Tols Gt0[ic(6iv, a Ipv%ij XQOgrjxa xai xvijGai xai  xveiv. zl ovv XQogrjxu ; qQovrjdiv %e xai rf/v cekbjv  u qeztjv' dv S>j eidi xai oi jcoiijzai xavtes yewf/votpes  xai zav StjfuovQycjv 0601 Xtyovzai bvqezixoI tlvai.  nolit de (leyiGzjj, eqirj, xai xaV.iGzt] trjs tpQovytieas f\    %a, itt an folganden Stellen in  allen Handschriften Theæt.  210. A. xvovftev Symp. 206.  E. xvovvxij 209. C. ixvei,  wodarch, wie mir scheiut, fiir  diesea Schriftsteller dei: Aus scMag gegebeo wird.   itpo Zyxet xai xvijdai  xai xveiv . Ficinas verba  convertit : Hi sane concipiant ea,  quæ animæ et concepisse  et concipere convenit. In  Schleiermacheri conversione legitur: was der Seele ziemt z u er-»  zeugen and erzengen za  w o 1 1 e n, Schulthessius yerba  reddidit: dena fiirwahr, es giebt  solche, die rælir mit dem Geiste  ais dem Deibe zeugen und  erapfangen, Haud dignoscas ex bis verborum conversionibus,  quo iare boc loco et aoristi et  præsentis temporis infinitivi ponantur eiusdem verbi. Aoristus  autem non nisi notionem exprimit  actionis in universum spectatæ j  præsens tempus actionem cum  efficaciæ notione coniunctam describit. Sensus est verborum:  quorum procreationem animus et cupere debet et  revera efficere.  ti ovy itflQfjjxet; De interrogationibus medio sermoni  interpositis, quibus ad rem attentiores auditores redderentur,  supra diximus annotat, 60.   xq\v' 51 peyiGtr]  xai    yaWiixr) Xv s q>povrjGegjS. Hæc e Græcismo quodam dicta sunt, ut adiectivo  præmisso sequatur substantivum  nomen com illo proprie per nominativum casum coniungendum, casu genitivo. Vis huius structuræ hæc est, ut adiectivnm extollatur atque potestate augeatur,, Verba convertenda sunt:  Die grosste und schonste  Erscheinnng der YVeisbeit,   diaxotfpifdeif. Vulgo 6iaXodfirjdi^, quod ab eo profectum  yidetur atque in textum illatam  esse, qui insequens pronomen  relativum ad præcedens nomen  pertinere censeret.   tovrcov 6 ’ av qxav rts  Xx t. Magna est difficultas  horum verborum, quæ vario modo a viris docti» sollicitata sunt.  Quæritur %£iq£ cov verba atrum  cum præcedente %l}v ipvxqv coniungi oporteat necne, deinde  ipsum jllud SeioS miram   quantam displiceat. Quod sequitur xai t eo melius careremus. Primus H, Stephanus n)v  Ipvxtfv $eio$ &v coniungendum  Censuit. Contra Stallbamniq*  monet, tyxvficpY rrjy Tpvxrjv  hic dici oppositionis ergo, cum  eorum i& superioribus mentio facta sit, qui corporis auxilio immortales fieri studeant, SeioS  V>v rrjy i/ivxijv nos etiam eo  pomine improbamus, quod SeioS Jtfpl rag Tav itoltav te xal olxy&Eav diaxoa/iyUsig,  y Stj ovoua lott, CatfQodvvy te xal dixatoOvvrj. tovr cov 6’ ai orav ug Ix vtov lyxifiarv y TijV ilwpjv, B  ftuog <3v xal yxov6tjg rijg yfoxiag xixtuv te xal yEvvav  ySy Itcl&vueL famil Sn, oi[ica, xal ovrog uspudv to    tvv to dcopa ne cogitari quidem  possit. Heusdius scribendum censuit Tovtcov 8* ctv orctv r iG  ix riov iyxvpcov y rr}v ipvxyv,  tr/v <pv6iv j&cZoS’ qjy x, r. A.,  quibus verbis verborum difficultas non removetur. Kai ante  7/xovdr/S positum Stallbaumio  videtur non copulandi, sed intendendi potestatem habere, neque  ad participium tantummodo, sed  ad totam enuntiationem pertinere. Sensum ait totius loci  esse: Horum fgitur si quis  a puero prægnans est ad  animum, quippe divinus,  etiam appropinquante ætate, quæ 'pariendo et  generando idonea est,  parere gestit atque generare. Alia via II. Stephanus xai explicandum censuit  scribens iitiSvpy* qua coniectura efficitur, ut apodosis non a  tovtgjv 8 av terbis incipiat,  sed ab insequrnte enuntiatione;  etyTEi 8i/ x. r. A* Probatur hæc  explicandi ratio Astio et Riickerto. Ficinus verba reddidit:  Quisquis ergo virtutum huiusmodi natura plenus et gravidus  est ideoque divinus, ætate debita imminente parere iam generareque affectat. In Schleierroacheri conversione legitur : fFer  7 iun diese ais ein gottlicher schon  von lugend an in seiner Seele  trdgt, der wird auch, wenn die  Zeit heran kommt, Lust haben  zu befruchten und zu erzeugen.    Nobis xai indicium est, ante  ijxovdr/S aliquid excidisse, quod  quid sit, facilius indicatur, quam  qui factum sit, ut exciderit, cfr.  208. E. ol jtkv ovv iyxvfioveS,  icpr/ f xaid 6 capax a ovteS npoS  taS yvy alxaS pdXXov xpkTtovrai xal ravty ipcotixol  tldiv, quibus verbis edocearis,  quid sit id, quod nostro loco  .exciderit. Dicuntur enim, qui  ad corpus præguantes sunt, iidem ad femineum sexum natura ferri, atque corporis auxilio immortalitatem sibi quærere. Qui ad animum prægnantes sunt, num verisimile est, eos  ætate appropinquante tam nude  dici et pariendi et geoeraudi cupidissimos esse. Nonne dictum  oportuit; eos etiam ad animam ferri atque animi auxilio immortalitatem sibi quærere? Scribendum igitur coniicio : tovtcoy 8 av oxav tiS ix  vtov iyxvpcov y tt/y ‘ibvxrjv,  g ov, xal xara rt/v tf)v xf}Y yxovdi/S r jjs yXixLaS tixrciv  TE xal yEvvdv i/8 ?] ixi^v/tEl,  Sensus est: horum, inquam,  si quis est a puero prægnans ad animum, is,  quippe divinus, etiam  animo, si ætas advenerit, pariendi atque generandi c upidus est. Verba  autem xara ipvxtfY nou intellexerunt, qui xai copulandi potestate positum censerent. Hinc  ea expunxerunt.    298    HA A TS1N02    xcdov iv tp uv ytvvtjautv’ Iv t<p yuQ aiGxQtp ovSi-^  XOTE ylwijOH. tu TE ovv 6 wuuta tu xuXu (luV.OV Ij  tu cd6xQu uexut,txai ats xvav, xul luv Ivtvxy 4'vxij  xuXy xul ytvvulu xul ivrpvH, nuvv Sy uSTta&tui tb  fcwtXUtpotlQOV, xul 3CQ0S tovtov tov aV&Q(07t0V EV&V?  tvxoQU Xbyav Mgl uQttfjs xal jciqI olov xQ’l ^ val    C tov uvSqu tov ayu&ov xul  XuiSeveiv. amo/ievo g yug,   P,rftit St) to xuAov,  Iv m x. T. A. Primo obtutu  sciiptum exspectarem Spjrei 6//  xaAuv ti, Iv oj av yevvijdeiev. Sed optimo habet TO xa\bv %  Sensus est: Quærit igitur  etiam hic (ut alius, qui ad  corpus prægnans est) multo  cnm studio pulcrum illud,  quod aptum esset, in quo  procreare at^ue generare  possit,   it a v v 8 rj d 6 Tt d% et cti.  Tum rero plane utrumque, et corpus et animum  pulcrum amplectitur. Neque enim 87 } in his est scilicet, nempe, ut putabat Astius, sed positum est nt in formulis  iv$a 8 r), ivravSa 87 /, rore 8 rf,  atque refertur ad prægressa illa  £dv hvtvjft ipvx y 7ta\y*  8 tali b .   xal Ttepl olov XPV  vat tov av 8 pa. H. Stephanus vitii aliquid in his verbis  odoratus scribendum esse censuit xal nepl tov olov XPV  vat x. T. A. Bekkerns præpositionem nucis inclnsit, Astius etiam  xai vocula adeo odendit, ut eiiciendam censeret. Stallbauraius  olov non masculinum, sed neutrum genus esse contendens ver  u BTUtqdsvHV, na i hti%UQ&  oi[iat,, tov mlov nal opi /horum sensum hunc esse ait: quale sit, in quo tractando versari debeat is, qui  boni viri nomen et dignitatem ohtinere velit.  Riickertus improbata hac explicandi ratione Bekkeri exemplum secutns itepi præpositionem uncis inclasit. Nostro arbitratu neque delendum aliquid est neque  addendum. Articulum solent quidem haud raro scriptores in hulusmodi enuntiatis addere, sed  necessitas additionis nostro loco  nulla est* Proprie Diotima dictura erat: Ttepl apeti/S xal   olov xfiV tlvai x. r. A., quibus  verbis nihil inest, quo offendaris. Sed noluit ea hoc modo  exhibere, ne parum explicatam  sit, utrum de uno an de duplici  disputationis argumento nunc agatur. Præpositionem igitur repetiit, liberiore dicendi genero  usa, quod in familiari sermone excnsabile censebis. In hoc nimirum dicendi genere aliquyl tribuendum est pronuntiationi verborum, quatenus consentaneum est,  Diotimam prolatis verbis Ttepl  dpetijS xal Ttepl linguam paullulum repressisse, post verba  olov xprj elvai tov av8pct x.  r. A. ita pronuntiasse, ut auditor  intelligeret, eflicere ea unum argumentato disputationis, et qaasi  luiv ctvttp, a italai Ixvei, r Ixtei xal yewa, xal itagcbv xal  dxdv (isfivypivog, xal r 6 yswTjfrsv tivvtxTQttpzi xoi~  vrj fiet’ Ixeivovy Sgre tcoXv xowmrlav tfjg rc5v   Ttaidcov rtQog ccAkrjAovg ol xoiovxoi ifjxovtii xal cpiHav  fofiaLOTeQav, dts xakhovcov xal d^avatatigcov ncddov XBxoLvavrjxotBg. xal ndg dv depacto iavtq) r oiovtovg itaidag paXlov yeyovevai rj tovg av&Qanlvovg, xal D  $lg "0(itjQOV ccTtofitiipag, xal 'Htiiodov xal xovg al- unam notionem ut præcedens   dperfjs.   xal 7tapa>v xal aitcjY  /i Epvij /x£roS . Neminem fugiet, alterum participium, napcov,  superfluum esse. Cave id prorsus otiosum censeas. Etenim au-?  gendo orationis vigori inservit.  Satis notum est Latinorum nolens, volens; quo iure,  qua iniuria, simii. Paullo  infra legitur, 215. C. T a ovY  ixelvov idv re dyaOroS av\  Ti)s avXy. iav te tpavXr) avArjtpif, pova xatkxE6%ai noiEi  xal SijAol x. r. A. Huius dictionis vim nou assecutus est Astios,  qui xal expungendum censet,  quod in duobus codicibus ante  to yEvvijSiv omittitur. Eidem  ' Kiickertus adstipolatur. Quid  enim, inquit, sibi vult pulcri invenis recordatio dum præsens est? At  procreati in eius pectore  fetus, recte mentionem faciat, cuius facile potest  fieri ut obliviscatur,  certe si voluptati magis  quam virtuti sit deditus.   trfi T dSv naiScov sc. xoivcoviaS. Frustra Bastius scribendum ceusuit tg&v naiSovS vgov vel 7 Cai 8 o 67 c 6 paov. Stallbauraius xoivcoviav tqjy rtaldoov esse censet coniunctionem  ex liberorum procreatione oriundam, Respici  consentaneum est ad maris femiuacque coniunctionem, quam  sæpias Diotima tetigit in præcedentibus, v. c. 208. E. ol  plv ovv iyxvpovEf, £<prj, xard  dcopara ovte* icpoS taS yvval xaS fiaAXov rphtovrai x. t. A.,  ut h. 1. consentaueura sit coniunctiouem commemorari, quæ  procreandorum liberorum caussa  inita post, procreatis liberis, auctior atque firmior evadit.   ola Ixy ov a havtdjv xa~  r aA$iit ovdir. Olo ? et 060 S  haud rjjiro pro on T oiovtoS, oti  T odovtoS poni, exemplis demonstravit Mattii. Gramm. ampl. $.  480. 3. P* 899. Pronomeu relativum o S in sermone familiari eadem potestate adhiberi interdum, supra annotavimus 263.   xal eis “Opijpov djco /3 A hf)aS  ZijAujv. Participia interdum exhiberi copula  addita nulla, sapra indicavimus  annotat, 94. Ibidem, qua po-^  testate participia ddvrSETcHit ponantur, explicatum ieperios. Ea  potestas quoniam hoc loco non  exprimitur, admodum nobis displicet participiorum ratio. Neque tamen Astii medelam verXovg itoirpcag Tovg aya&ov g fyXiUv, ola ixyova iavtljv xataXiMvrSiv, a ixtivoiq a&uvaxov xXiog xal  fivijfujv 'Xttfjiyira.i ama roiamu orna' el 81 flovXsi,  icpij, olovg Avxoiifyog n alSag xarsXixsTO Iv AkxeSaifiovi. OaxiiQag trjg AaxeSa!(iovog xal, ag Img. d7 tdv, Trjg 'ElkaSog. ti/«os 8s tcccq’ vyiiv xctl EoXcov  E Sia rtjv Tuv vo(i(OV yivvrjOiv, xal aXkoi aXXo%i xoXf.axov uv&Qtg, xal iv "EXXrjOi. xal iv (iag^agoig, %oXXa. xal xaXa axorpyvauevoi iQya, yevvrjtSavrsg Xav%qiav aQitrjv' (Jjv xal uqci icoXXu rjSi] yiyovB Sia tovg    Eorum probamus, qui Sr/Xolr)  pro S,r)X(Sv soribendum couiecit.  Stallbaumius verborum structujram ait esse: TtaS av SiUaiTO  t avtd j xoiovtovS itai8aS jj.cc AJtoy ytyoyivoLii r t rovs avSpa)nivov* Zrjk&Y xal r ' Ofirjpoy xal  ' Hi>io8oy xal x ovS aAAo.v? 7totrj T uS xovS ayaSovS, eIs ixelvovS  (tizofiXaipaS, ola Ixyoya kavTgjy xata\Eiitov<$iY' Nemo negabit, hæc Yerba optime se habere } sed nura eo ordine, quo  PlntQ ea exhibuit, eum sensura  habere possint, quem StalJbuumius putat, alia quæstio  est, quam certe addubitare licet. Ruckertus commate post  'JitilodoY posito prius membrum  enuntiati esse censet xal elS  "Ojityjov d7tofi\h{>aS xal 'Hoto8ov, alterum xal xovS dXXovS  1 taij]T<}s tqvS dyaSov? Z?jXd>v.  Quamquam hæc explicandi ratio  admodum nobis placet, tameu  esse aliquid censemus, quod merito vituperetur. Non recte enim  dici arbitramur xal eIs" O pijpov  ct7tof3XixJxaS xal 'Htiiodoy pro  xal Eis "Ojirjpov ccTtoftMipaS xal  .tls 'HtiioSov* Igitur post aito~  (3A.£lJ>a$ comma ponendum curavimu«, quo efficitur, ut cum    admiratione aliquis dicatur  ad Homerum respicere,  atque Hesiodum ceterosque poetas bonos cum invidia quadam prosequi»   ei 8 e fiovXei, Hcprj,o?ovS Avxov pyoS . Brevius  hic locuta est Diotima quippe  supplenda auditoribus relinquens,  quæ facillime suppleri poterant:  ei 8 ftovXei, ZjjXtkiy Avxovp yov, otovS nalSaS x. r. A. Ceterum assimilatiouem generis, dc  qua supra dictum est annotat, p»  286., hoc loco admissam arbitror. Primitus neutrum genus  relativi Flato in mente habuit,  cui TcalSaS odiungeret appositionem. Post elegantiæ studio genus relativi mutavit, idque ad  sequentis nominis genus direxit»  Pro xaxeXbzexo vulgo xate~  fehzEzo legitur. Recte illud recentiores editores e codicum auctoritate in verborum ordinem  receperunt.   &y xal lepd TtoWd. cfr»  Wachsmuths Hellen. Altertbumsk» xavxa p\v ovv  xdv  6 v pvTj $ elrjS h. e. quæ  hucnsqne dicta sunt de  roiovtovs nalSaq, Sia de rovs uv%Qani^ovg ovSe*  vog na.   Cap. XXVIII.   Tavra (ilv ovv ru iganxa ”<Saq, m Xaxgarig,  xav Ou fivtj&ihjs ' tu da relta xai Inontixa, av tve* 210  xct xai Tavra lonv, luv rig og&us fisruj, ovX oid \  tl olo s t’ av tfys- iga fiiv ovv, £<pr ), iyiS x al ngo*  Qvfiiag ovdcv unoldipa' nuga SI txiaftca, av o!o$  ta ys- dat yag, rov og&ag lovra ini tovro  Erote, cornm tu quoque  mysta iactus es fortasse*  Iam iis, quæ Diotima protulit,  t d reXsa xai izontixd opponuntur, ut facillime intelligatur,  quid sub verbo Tavra intelligendum sit. Nimirum cum illa  verba ipsa arcana significent,  ad quæ spectanda, qui mystæ  esse cupiant, non admittuntur,  nisi ante quinquennali purificatione, quam xaSapCiv Græci  vocant s. xaSappov, ad rem  idonei facti sint, tavra ipsam  illam xaSapdiv denotare consentaueum est. Qninque autem  fuerunt, ut Theo Smyrnæus narrat Mathem. p, 18. initiationis  gradus, quorum primus xaBap~  f.ioS vocatus est, secundus tJ rijS  teXerr/S napaSoCiS, tertius inonreia, quartus avaSetiif xai  Crappareov btiSsCiS, quintus ro'  SaocpiXls xai Seotf Cw8iairoS  evSaipovla. Harum graduum  verisimile est singulum quemque  annum unum sibi exegisse,   ovx ol8* s el olo St* av  eItjS. Hic quoque e mysteriis  similitudo petita est. Haud raro enim, qui mystæ fieri cuperent atque arcana spectare, ^priusquam quinquennium præterlapsum esset, impatientes moræ  consilium mutabant atque a proposito abhorrebant, cfr. Piat*  Phæd. p, 69. C. eIcI ydp 6tfr  <padv ol Ttepl rat r eXard? y vap%rjxoq>6poi plv izoXXol, paxXoi Se re rcavpou Ut autem  melius intelligas, quo iure doctrinam de Erote Diotima cum  mysteriis comparet, pergit Socrates 1. c. : ovroi 8 ’ elcl Xard  t tjv i/iTjv 6u£av ovx dXXoi ij  ol 7tE<piXo6o(pyxoTES Op3(ZS.  gjv 6jj xai Sycaye xara ya ro  dvvaruv ovSlv dniXinov iv  rui pico, dXXa itavrl t porceo  npovSvpijSiiY yevtCSat. eL 6 e  opSdiS TTpov^vpij^tfV xai rl  7fvv6a/i?fv, IxeICe IXSovteZ ro  Cæpi S aldupaSa, idv SiuS ISeXy, oXiyov vdrapov, coS i pol  donat. Comparat igitur Diotima  rei iosequentis difficultatem cum  quiuqueunii illius molestia, atque, ut mystæ impatientes moræ, ita ne Socrates difficultate  rei ab audiendo deterreatur, vereri se indicat.   TCEip GJ 8\ E7C SC$ ctl. "&71E CSat verbum sæpissime adhibet  Plato, ubi auditores excitari siguifieaturus est, ut attentius aurb xgayfia %q%e6&iu (ilv vsov ovra levui 1x1 x «  xala CtoftarK, xal XQatov y.iv, luv oq&ws fjy^rai 6  xjyov/isvog, ivog avxbv Cioftarog igav xcel ivzuvda  diant accuratiosquo, quæ doceantur, percipiant. Petitum autem hoc verbum est e mysteriis,  ubi ducentibus ad arcana spectanda iis, qui itept t aS te\er aS erant, mystæ sequi iubebautur.   p\v v e ov oV“  ra. Hecte Ficiuns verba reddidit: Oportet eum, qui ad hoc  recto sit tramite progressuras,  statim ab adolescentia pulcra corpora contemplari, et primum  quidem, si modo recte ducatur,  unum corpus amare. Ceterum Sydenhamius, quem Wollius laudat,  optime annotat: Der Grund  hiervon ist der, weil das  innere Auge sich zur E mpfindung der Schonheit  eben so offnet, ais zur  Erkenntniss der Natur. Unsere Seele fangt immer bei einem einzelnen  sinnlichen Gegen stande  an, geht da nn zu einem  andern fort, vergleicht  beide, und siehtiniedem  das, was beidegemein haben, So fiihrt sie fort,  sammelt und vergleicht  mehrere andere Individuen dieser Gattung, bis  sie in allen diesen Individuen einerleildee, eine  und ebendieselbe Natur  wahrniinmt, So gelangt sie endlich zu einem vo11standigen Begriffe dieser  sowohl de ii Arten ais der  Gattung selbst gemein schaf tlichen Natur, iener ewigen und un veriinderlichen Idee, die eine und  ebendieselbe in allen ist.  Inseqnentibus singuli gradus percensentur, quibus initiari debeat  is, qui ceteram pulcri ideam  concepturus sit. Itaque Diotima,  Stallbaumius inquit annotat, ad  b. 1., primum ait initiationis  illius gradum esse, quo ad unum  nos applicemus corpus pulcritudiiie insigne, ex eoque virtutem  et bonorum sermonum fructum  procreare studeamus. Secundum  esse hunc, ut non unum aliquod  corpus amemns, sed omnia, quæ  emineant pulcritudine, corpora  amore complectamur. Tum progrediendum esse ad consectandam  animi pulcritudincm, præ qua  corporis forma omnino contemnenda sit atque id agendum, ut,  quod iu moribus, legibus, institutis pulcrum sit, id animadvertatur atque diligatur. Denique  perveniri ad sapientiæ atque  philosophiæ studium et amorem,  quo qui incensi sint, eos demum  ait intueri pulcritudinis veræ,  constantis atque æternæ divinam formam atque imagiuem.  hv 6 S avtOV dcbpLCtTOS  ipav. Bekkerus e quinque codicibus edidit b>o$ avt&v  yiaroS Ipav, quæ scriptura, nt  Stallbaumius atque Ruckertus iam  monuerunt, nullo modo ferri  potest. Pronominis repetitio primo obtutu molesti quid habere  videtur in verbis iittiTCt ouroV x. T. A., re accuratius perpensa repetitam videbis, quo vaycwav Xoyovg xcdovg' Exuta 6tl avtov xotavoijaui,  ori to v.aXXog zo ixl ougovv Gci/ian ra> Ixl triga B  0Bfiau aStXqjov lari, xcd tl bu dicoxuv to Ix’    lidias graduum enumeratio emineret, alterque ab aitero significantius discerneretur. Et quum  in huiusmodi singularum rerum,  quarum altera ab altera accurate  seiungcnda est, usitata prope sit  verbi finiti repetitio non dubitavimus præclaram Stallbaumii conjecturam, quæ et a facilitate  commendatur, in ordinem verborum recipere, atque dei pro  de exhibere: ineita dei avtov  Xatavoijdai. Verba autem quod  attiuet: kvoS avtov CcdpazoS  £pav, quoniam præcedentibus adiuuguntur, nontanquam novi gradus SIGNIFICATIO iisdem opponuntur, avtov pronomen nobis quoque admodum displicet, ut Bekkero displicuit, ex cuius scriptura  eruimus, quod unice verum esse  videtur: kvoS av toiv dcopazoov  ipav. Av particula, ut supra  indicavimus annotat, 209., e  superioribus aliquid supplendum  esse docet, ut expletior oratio  audiat: rtpajtov /Av dei rov op$qqS lovta ini tovto td npdypa ivoS zcdv (jojpdtcjv ipdv.   ori t d y d XX o S ad e A(p 6 v i6tt. AdeXqjov rarius  cum dativo casu coniunctura reperitur, quam cum genitivo ; in  caussa hoc esse arbitror, quod  rarius tropico, quem vocant, quam  proprio sensu exhibetur. Substitutum h, 1. est ddeXqjov nomen  in opioiov s. d/ioiotazov verbi  locum ideoque eius casum adscivit. /   to in eldei xaXov. Wytteubachius ad Eunap, Yol, II,    247* h. 1. dicit to in* eT8ei xaA ov dialectice dici pulcrum in  specie, quæ generi opponatur. Gai assentitur Stallbaumius.  Male, si quid video. Est enim  pulcritudo, quæ in forma est atque sensibus percipitur» Hinc etiam ei dei dicSxeiv  dictum vnoSezixdiS. Ruckert.  Schleiermacherus verba reddidit :  und es also, wenn er dem in der  Idee schdnen nachgehen soli,  grosser Uuverstand wiire cet,  Schulthessius ; uud weil doch das  Schdne der Gesummtgattung angestrebt werden miissecet. Recte  Wyttenbachius et Stallbaumius  verba ceperunt. Ficinus habet :   Et si sequi decet, quod in specie pulcrum, absurdum est cet,   yai eI det diGJXEiv X a AA o S . His verbis tertius  gradus continetur, ut quinque  etiam eroticæ initationis gradus  nominentur. Vide annotat, p,  3f)l* Sed hæc verba tauquam  alicuius gradus significationem  Flato non attulit, ne nimia, opinor, singulorum membrorum similitudine oratio laboraret. Proprie scribendum erat; eneixa dei  avtov Zv te xai tavtov ?}yei6$ at to ini niidi toiS dot/tadi  xaXXoS xai dicjxeiv avto ov  in* eldei xaXov. Sed quoniam  hoc gerius dicendi præcedeut| enuntiato simillimum est, verens  scriptor, ne nulla varietas esset  orationis, condilionali particula  addita id genus dicendi exhibuit,  qi/od in libris comparet. Quæ  uutem sequuntur > tovto 6* £v~    1 tiSst xalov, x oXlf/ avo icc (irj ov% tv re xal r avrov  cjyeiG&ai ro Icci ctaGi roig GiojiaGt xalAog • rovro 8 ’  IvVoijGccvrcc xaraOtfjvai ctavtav rav xaiwv Gafiarcov  iQaOrrjv, hos 8 e ro GqjoSga rovro %a)JcGai xaracpgovrjGavra xal G/uxgov tjytjGafiBvov ' ftsra da ravta ro  Iv raig pv%ais xaAlog ti/ucattgov rjyyGaG&ai rov iv  tfii Gajiau, agre xal, av btcuxrjg cov rqv us  VOtjdavttt xara6ri]Vai rursuni  ad verborum præcedentium bt etra det avrov xarctvoij6ai exemplar conformata sunt, quartum gradum eroticæ initiationis  exprimentia, ut expletior oratio  audiat : httira 6ei avrov ivvorj->  Cavra xara6ri]Vai x. t. A.   bvos db ro dtpodpa rovro. 'EvoG sc. xaXov tiooparoG.  Sensus est: nimium autem  illum unius corporis amorem, (quo de supra dictum est  210. A. xal TZpcorov pbv  IvoG av r cov 6copdxcov ipctV  et quem qaotidie videre licet,)  cum contemtu remittere  oportet. Minus apte Ruckertus annotat ad b. 1.: quod autem rovro posuit, eo factum f  quia cum > Socrate loquitur Dio tima f est enim eadem ilpoove.iA t  quam ubique Socrates usurpat  Platonicus j ut ad amorem puerorum propensiorem se esse simulet. Tantum enim abest, ut  propensiorem Socrates se ostendat Diotimæ bis verbis laudatis  ad puerorum amorem, ut potius  cur non sit, et esse nolit, eius rei  rationem indicatam habeas. Prorsus autem rei intelligeutiam Riickertus pervertit, de puerorom fimore hic cogitans, *EvoG ro 15<po Spa rovro potius ad utrumque sexum pertinet, atque sive femina sit  sive puer qui ametur, unius amor (die ausschliessliche Liebe ei nes Gegenstandes) vituperatur c Ii Sr e xal dv xal 6 pixpd v avSoG i XV’ Vulgo iav  additor ante Cpixpov. Annotat  Stallbaumius ad h* 1* : Horum  verborum constructio quam valde  laboret, etiamsi non observaverint interpretes, tamen vel mediocri animi attentione neminem  potest latere. Quum enim doGre  Xai referendam sit ad igapxetv  avrqj, apparet eorum verborum,  quæ interiecta sunt, rationem  iav bis illato mirifice perturbati. Neque tamen medicina longe  petenda est. Deleto enim altero iav omnia sarta tecta erunt. Nam ita xal tipixpoV positum,  ut Piat. Criton, c. V. extr. et  n xal 6pixpov ypcoV ocpeXoS  7/v et sexcentis aliis locis. Idem  de hoc loco nnper visum esse  Astio non sine animi lætitia video, Sententia igitur hæc est: si quis proba sit animi indole et vel tantillum  pulcritudine corporis floreat, Multo probabilior et,verisimilior hæc coniectura est,  quam Sommeri commentum, qui  cov participium in y immutandum censuit. Pro iav, quod  ante irtietxjjG positum reperitur  inultis in codicibus, vulgo txv  legitur, quod Bekkerus iu oidi—  nem verborum recepit, quem    xnl [lav] 6juxQov av&og lyy, eiagy.nv avrco xal tgttv C  xal xijdiaitca xal xlxxuv koyovg r oiovrovg xcd t^ryriiv,  omveg jtoiijaovOi fiO.rlovg rovg veovg, Uva avayxaod fi  av &taoua&ui ro iv rolg ixirrjdevfiatii xal rolg vofioig  xakoi', xal zovto ISnv, ort jcav ai no avu5 fcvyytvig  tduv, tva to siegl ro Ouaa xa/.ov tiiuxguv n %yrfii]rai uvca ' (tstic 6« ta tTti,xr t Sivy.ara Isti rccg ixiOrrjfias    secuti sumus, nt esset, cnr acribæ uon intelligentes huius vim  particulæ ante tijuxpov idv  inseruerint.   xal t Ixxeiv \6y ovS t oi OvzovS x al ?,7/z etv. Verba  xal ZtjzeIv Astius ineptnm glossema habet, neque quiequam post  rixxsiv \6yovs xoiovtovS locum  habere arbitratur, quam xat ix T pl<pEir, Quod verbum si compareret in libris, a nemine non  probaretur; sed habet etiam # 7teiv, quo sese lectori commendet. Stalibaumius ctTjxsiv verbi  patrocinium suscipiens, Diotima,  inquit, hoc dicit: talem amatorem uon modo ipsum parere quasi  et ex se procreare, sed etiam  aliunde quærere et investigare  eiusmodi sermones, qui iuvenes  reddant meliores. Quibus verbis significatur maxima hominis  contentio et stndium, qni niteri  omnibus rpodis prodesse cupiat.  Recte.   oltiVES It Oli} dovtfl. Iland  raro Græci scriptores futuro tempore utuntur, quo significent,  aliquid haud dubie futurum esse  atque fere necessaria de caussa :  welche die Iiingliuge besser rnaclien m ii s s e n .   tva dvayxa.6$i/ ivct  x 6 n spl x. x. A. "iva particulæ repetitio hoc loco sutis molesta est. Huiosmodi repetitiones admittuntur quidem a scriptoribus, sed eo fiue, qui a nostro loco alienissimus est. Nimirum quando cum gravitate  singulæ alicuius rei actionisve  partes enumerandæ sunt, haud  raio scriptores voculis npdoxov  pkv  insita s. insita 64  utuntur. Hæ partes, ubi per  Runles particulas inferuntur, haud  raro etiam illæ voculæ omittuntur, atque particula finalis repetitur. Vide lud. s. v. Repetitio. Quam aliena hæc dicendi ratio  a nostro loco sit, sponte intelligitur. Hinc Astio assentimur, ivct  posterius expungenti, quod quomodo ia ordinem verboium irrepserit, facillime potest indicari*  J*rnecedit enim idti, quod»' itpsAxioxixov dnte interpunctionem  assumsit, cuius vocabuli syllaba huulis iucuria scribarum duplicata ansam dedit corruptioni.  Totum Jocum Astius sic scribi  iubet: iva avayxa6$EiS av   SsacSaCSai to iv tois Inixr}Qsvpatii xal rois vopoiS xaXov xal xovt* i6slv, oxt ndv  avxo avxcp ZvyysvsS i6xi, ro  mpl to 6 copa xaXov 6/Jtxpov  . xi tjyjjorjxai slvau Neque probamus Stallbauraianum argumentum, quo dicitur admissa conjectura Astii totius sententiæ ratio  perversa esse. Quippe ita, Stati 20    t    t,   uyayuv, f 'vct TSy av ixusrtjfuSv xaiUos, xal fifJxav  D XQos nohv fjdrj r. 6 xaKov, (irjxtri ro xuq evi, montq  olxttrjs, uyaxwv, xutduyiov jkUAos V uv&qwxov uv os    banmius inquit, ea par* enuntiati, quæ continet rei longe  gravissimæ significationem, participio indicatur, altera, quæ  rem minoris momenti denotat,  per verbum finitum exprimitur. De hoc verborum structura vide  ludiccs 8 . v. Participium,   pera 8i x a kn iXTf Ssv para  ay ay eiv, Hic ut  taceam tot verbis interpositis denuo novam periodum ab illo detV  in principio posito suspensam,  nonnihil offensionis habere, illud  vix excusare possum, quod sublectum etiam mutavit Plato, atque ab eo, qui ducitur, transiliit ad eum, qui ducis et magistri personam agit. Est enim  plena sententia: Ssi Xov 7/yovp£vov dyayeiv avxov x. r. X.  Hoc Riickerti iudicium est, quod  esse suspicor qui probaturi sint. Nobis neque 8« verbi omissio  incommoda est, neque vero sobiecti mutatio excusatione indigere videtur. Suut enim verba  magis ad sententiam, quam ad  grammaticam subtilitatem conformata, Atque mirari non possumus, hoc loco pro eo, qui initiandus sit, eum commemorari,  cui iuvenilium animorum initiation sit commissa, cum idem etiam  in præcedentibus commemoretur*  cfr. p 210. A. 8ei yap, £<prj,  xov opSdfc lovxa btl rovro ro  irpaypa apxtdSai piv veov  ovra levat irci ra xaXa 6(dpata r xal npcorov piv, iav  opScoS 7\yr}tai 6 r\yox>pevof, kvoS av x. x. A.  prjxixt xo 7tap * ivido Sf tep oixirrfS dyandov. His  verbis inesse quod minus bene  habeat, statim lectores inteliigent.  Bastius SovXevgov ineptum glossema habet, quod oixkxTjS verbi  explicandi caussa margini olitn  adseriptum post in ordinem verborum irrepserit. In aliquot codicibus pfo ptpte xt xo legitur  pyjxit* ha), uude Bekkerus atque Schleiermacherus scribendum  ceusuerunt pTjxezi rw. Astius scribendum couiecit: prjxexi xo  7 tap* ivi, QoSnep olxixifS, dyartGov xaXXof, y avSptanov xivoS 7? ijtitTjdsvpaxo $ IvoS, x,  r. A. Vulgo verba hoc modo  interpunguntur : 7£poS noXi) ijSjj  ro xaXuv, prptkxi xo nap - ivi,  ddsnep oIxext}? ayandov naibapiovy xdXXoS, t} dv$pGD7tov x 1 YOS X. X. A. Stullbaumius ad h.  1. Nihil, inquit, mutandum videtur præter interpunctionem,  quam nbi emendaveris in hanc  modum: xal (iXincov npds noXv  7/drj xo xaXdv, pTjxizt xo nap’  ivi, doSitep oixixTjS, ay vendor  itaibapiov xaXXoS x . r. A., haud  scio au omnia satis expedita futura sint. Nara ad ro nap*  ivi, quod connectendum est cum  dyaitdov, rursum intelligas xaXov, Apto vero additur c Zsnep  oixknfiy quoniam, qui unius tantum admiratur polcritudinem, is  ei tanquam servus quasi emancipatus videtur. Porro nihil habent offensionis, quæ deinceps  sequantur: naiSapiov XaXXoS   iittXTfSEvpaxo » ivoS, quæ nemo est, quin videat, apposita esse  *o  \  y imTTjdlvfiaros {vug, dovktvmv (pavXog y xal 0 /jixqqkoyog, cAA’ tal ro nokv nikayog xecQamiivog rov xakoii xcd &taQdov xolkovg xcl uaXovg ivyovg uai (it  præcedenti ro nap* kvl explicationis gratia, ita ut pro to xaX uv nunc dicatur nuiverse xaAAoS\ Denique nec participiorum cumnlatio quidquam habet,  quod ab loquendi consuetudine  alienum sit. Nam fiXbroDV npoS  noXv ro xaXov arcte cohæret  eam pipiETi ro nap * kvl dyanckiv f atque indicat modum et  rationem, qua fiat, ut amator non  amplius unius tantnm admiretur  pulcritudiuem, 4ov\evgjv autem  reiereudum est ad q>avXo$ y xal  6p ., ita ut idem sit, quod dia  Tu BovXeveiv* Quocirca sententiam verborum sic fere reddiderim: post studia illa   ad scientiæ genera adducendus est, ut sapientiæ intueatur pulcritudioem, atque eo, quod latissimum puteri campum spectat, non i a m unius,  sicuti servns, admiretur  pnlcritudinem eaque servitute vilis existat et  pusillus, sed ad immensum pulcritudinis.mare  conversus etc. Iloec egregia verborum explicatio est, qua et  codicum lectionem servatam fet  Platonis ingenio haud indignam  gententiam repertam habes. Unum  tantummodo est, quod in hac  verborum explicatione minus nobis placeat, oixBTt}? nomen. Satis apertam esse reor, Platonem,  si servilem conditionem eius  describere voluerit, qui unios  hominis vel rei udmiratidne atque AMORE captos teneatur, 6 o d\oS non oixittjS nomen ad  hibiturum fuisse. Sic infra  219. E. xctTatdefiovXayiEro? re   DfCO TOV CtV$(XO7t0V G)S OvStlf  V7t ovSeyqS d\Xov icfpiya . k, cui innumeros alios locos  addere possemus, quibus proburetur, ad servilem conditionem describendam Platonem nusquam o fxkxyjS vocabulo nsum esse. Scribendum est autem pro oixixtjS  nomine 6 IxitrfSy quæ vocabula  passim confusa esse Iacobsins  monuit annotat, ad Meleagri  epigr. XXXII. v. 2. De Initr/S  vocabulo amatorem unius hominis  describente, vide Excurs.   &it\ to noXv niXayoS  tet pappivoS rov xaXov .  Picinus verba convertit: verum  in profundum pulchritudinis se  pelagus mergat. Stallbaumius exhibet: sed ad immensum pulcritudinis mare conversas. Videtur nemo ioterpretum verbis offensus esse to noXv niXayoS,  qoæ sane, præsertim cura præcedat xal ftXbtcov xpuS noXv  ydij to xaXov t nimis ponderose  prolata snnt. Satis erat dixisse  ini to niXayoS rov xaXov  vel ini ro noXv r ov xaXov Utrumque verbum h* 1. adhibetur prorsus eodem modo, quo aX AofT cum nomine aliquo coniungitur. Ceterum apte conferri iubet> Stallbaumius Plut. Quæst,  Piat. 1001. E. ro piyi6rov y ccdtoS iv Svpnodtco Sidatixoov, rttoS 6si toIs ipoarixoir xpydZaij perdyovra rrjv  i>vyt)v ano tcov afoSyrcov xaXdjv ini ra votjrd, napeyyvd  pijrs CooparoS tivoff pyz’ im20 •   ‘yaXoitQtxtig rixrij xccl duevotjfuna tv rpiioGotplct atpftovto, eag av ivrav&a QGXS&alg xal avfy&fls xattSij  tiva bu&truirp (ilav Toiavrrjv, fj loti xaXov toiovSt.   E IlHQa 6s ftot, hffj, tov vovv XQogt%uv tSg olov  r t (laXitita.   Cap. XXIX.   "Og yuQ av (lifflt ivruv&a XQog t « iQatixa xaiSaya  tijSev/icttoS fitjr’ btttirijftriSxaXAft fiids v7totErdx$cn xal 8ov~  A eveiv, aXX* dnoOtdvxa xij$  itepl xavta pixpoAoylaS ini xo  noAv tov xaAov itiAayoS xpi7te<$$ai.   $e&)pG)v  rixrxj xal  8 tay 01 } p at a x. t, A. ricina*  exhibet ia conversione : abi ipso  iutaita multas præclaras atque  magnificas rationes intelligentiasque in philosophia abunde  pariat. Attius, dqiSovGQ verbo  oifeusas | acpSova scribendam  eoniecit. Nobis transpositione  verborum opus esse videtur propterea, quod præcedens 3en>pcjy participium sequente accusativo, qui ad id non pertineat, satis inepto loco positam videtor. Supplendum censent ad $£(u)p(k)V interpretes avzo, sed supplemento illo ordo verborum ^eoopGjy noAAovS xal  xaAovS A oyovS xal peyaAonpeneiS haud excusabilior redditur. Scribendum igitur videtur  esse: aAA* btl td noAv nekayoS ZExpappeyoS rov xaAov  xal SEwpobv zoAAovS xal xaAovs AdyovS xal 8iocvoi}pata  xixxy iy <piAo6ocpia dq>$ovaa.  Seusus est: sed ut conrsrs o s a d 'im m e n sam pulcritudiui.s copiam atque intuens pulcrorum atque præclarorum lermonnm  immensam materiem (vide annotat, 333.) pariens sit  in philosophia ditissima. De verborum transitivorum absoluto usu, quo nostro loco xi~  XTQ dicitur pro tixxoDV y, sæpius iara diximus. Vide Indices.  tiva initixrfprfv piav  x oiavtrjv h. c. scientiam  eam, quæ est ideæ pulcritndinis, ad quam cognoscendam Socratem Diotima adhortatur ut animo attento essa  studeat. Ceterum xazidy miuus  apte Schleiermacherus reddidit:  bis er erblicke; xaxiSel-y est  potius: mit dem Blicke erfassen,  agnoscendique notionem videndi  notioni addit. Sic 172. A.  legitur roJv ovv yycopipooy r/J  oxiCSe xatidcSy pe xdfipcj&ty ixoÆde x. x. A. h. e. : einer  meiner Bekanntcn, der mich von  hiuten sali and erkannte. Paullo  infra 210. E npds riAuS ySff  icoy t&jy ipasTixcdy i^aitpyr/S  xaxdip ex ai xi SctvjiaCxov  x. x. A.   piypi iytav£a. Sic libri  meliores omnes pro vulgato //iXptS, Quod enim Phrynichtu  6., Herodian. Philet. 451.,  alii grummatici veteres, pdxp* el  axfn tanquam Atticam probant, fttG>ntvo$ i<pt*fjs ts xal oq9& s ra xaXa, srpog  riAog fjdy iwv zuv igauxiJv t^alcpvyg xazvipizui n ftav(iciGzov tijv tpvGiv xaXov, tovto txiivo, a £ioxQccceg,  ov 8rj tvcxEv xal o£ ZfixQoo&iv zcavzig novot zjaccv,  ngarov (tiv ccei ov xal ovts yiyvofisvov ovts utzoX!.v(1£- 211  vov, ovts av^avofisvov ovts qp&ivov, ezcaza ov zy (ilv  tcaAuv, zy 8’ alOxQov, ovds rora [ilv, rora 6 ' ov’, ovds  arpog (ilv ro xcdov, sgog da rd uIoxqov, ovd' Ev&a    filxpiS antem et axpiS improbant, id verissime dictum esso  testantur Platonis codices meliores omnes, qui tanto consensa  tuntaque constantia ea de ro  consentiunt, ut vix sex septemvo  apud Platonem loci' reperiantur,  obi altera forma communi firmetur librorum consensione. Nam  quæ Heindorfius ad Piat. Gorg. collegit, ea nunc omnia  ex codicibus emendata suat.  Stallb.   Secj/isv o$ i<pe£ijs re  pcal opS-d)? h. e. die Grado  des Schdnen in seiner 1'olgp und  Richtigkeit. De tl pronomine  indefinito, adiectivis nominibus  vel præfixo vel postposito, Matthiæus disseruit Gramm. ampl., ubi et noster locus laudatus est.   iCpoS tiXoS y$tf ioov. TIpoZ tiXoS ikvcti dicebantur ii,  qui superatis gradibus tandem ad  spectanda arcana admittebantur.  Hinc factam esse videtor, ut ipsa  illa arcana, quorum caussa multi  labores suscipiendi erant, TfiSv  teXcov nomine insignirentur. Rectissime Wachsmuthius Hellen.  Alterthomsk. I, 1. $24. annotat: Die Grnndbedeutnng des vielsagenden VVortes tiXoS ist  niclit die des Endes, ais der eintretenden Nichtigkeit voo etvas Vorhandenera, des Eintritts  einer Leere statt der friiheren  Fiille, sondern vielmehr, kraft  der Ableitung von tiXXca (zum  Dasein kommen, hervorwachsen,  reifen) der Bcgriff, dass etwas  •ich verwirkliche, eu dem Stande der Reife kumme, sein Ziel erreiche, seinen Zweck crfuUe,   rouro ixeivo sc, idrlr.  Diotima nunc de pulcri idea locutura, cuius caussa tota oratio  suscepta est, rouro pronomine  demonstativo recte utitur. Exeivo addit, ut significet, eiusdem  pulcri ideæ iam prius mentionem factam esse. Hinc rjdav  explicatur, imperfectum tempus. Significat enim : cuius caussa esse  diximus labores omnes. Ut  Græci tovto Ixeivo, ita Latini hoc illud adhibent hand raro,  atque interdum satis cum acrimonia; cfr. Terent. Andr. A. I.  sc. 1. .   Quæ sit, rogo. Sororem aiunt  esse Chrysidis.   Percussit illico animum. Atat  hoc illud est,   Hæc illæ lacryinæ, hæc illast misericordia. it pdotov æl ov xat  o t’tfi x. X. X. Satis notum est,  atque eti«uu vernaculi sermonis (ilv xcdov, iv9a 8s alcSynov, <5g rtfil (ilv ov xcekcv,  ual Se alexQoV ovS’ av q>avxa09^<Stvai avxo [16 xalov]  olov TtQoganov tt ovfis jjfipfj ovfis alio ovStv ov  (Swfia [itte%sL, o vd£ xtg koyog oi)6a xtg btasximij, ovSi  jtov ov ev iteQa nvl, olov Iv £w<a rj Iv yjj rj Iv  B ovgava > jj l'v xtp aXXtp, alia avxo avxo fit&   ttinov (iOVOuSeg a et ov, r a fia alia navra xala Ixeivov (texixovxa xqoxov uva xotovxov, olov ytyvofievav  te xov allav wtl dzollv(dvav p/Siv exetvo (ii/xe te    probatur exemplis, duas res, quarum altera alterius explicatio sit,  copula adhibita haud raro arcta couiungi. Huius usus exempla  si quæris, ludices adi 8. r. xat  explicativum. Sententiam quod  attinet, cfr. Cic. Orat, c. 8* Has  rerum formas appellat ideas Plato, easque gigni negat, et ait  •emper esse, ac ratione et intelligeutia coutiueri, cetera nasci,  occidere, fluere, labi, nec diutius  esse uno et eodem statu.  ovdfc npoS plv T 6 xa \6v. Hæc verba ut vulgo ex*” bibentur, articulo gravi iusignito, aliquid iucommodi habent}  quis est enim, qui non censeat,  si ro nocXoy exhibitum est, articulum cum nomine subsequente  coniungendum esse? Idem cadit  in verba to aidxpov, quæ paullo  infra leguntur. Gravem igitur ia  acutum immutavimus, quem etiam  exigit pausa, quæ, si recte bæo  verba recitaveris, post ovSfe TtpoS  plv ro comparebit. Ceterum TtpoS  plr to, npoS TO duplicem  rationem indicant, qua res terre*  strea spectari licet, ideam pulcrl  spectari non licet,   ot>d* av <p avta<$$7j de *•  tat avxo [r o xaXov]. Bekkcius, quem Dindorfiu* et Riickertus secuti supt, e codicibus,  ut videtur, avT(fi pro avxo edidit, Hoc avTcJ, Stsllbaumius  inquit, probare uoli. Idtelligitur  enim ipsa puteri species et forma. Recte; sed mious nobis  placet To xaXov, quod, quam facile potuerit ab eo, qui avro  recte iutelligeret, in ordinem verborum inferri, statim apparet.  Avxo nutem prorsus eodem modo  positum esse videtur, ut 210,   E. TOVTO IXEIVO, OV 6f) £VEHEV   xat ol tyjcpo6$Ev TtavTES no voi rfiiav. Uncis igitur inclusimus verba ro' xaXov,   a XX' avxo xu$* avxo  peS* avtov. Apte Schleiermacherus verba reddidit : sondern an und fur sich und in sicb  liberali dasselbe seiend.   t a Sb aXXa narra 7cadx et y ptfdiv* Dicuntur  emuia, quæ in terris pulcra vocantur, sensibusque subiecta sunt,  non ipsa ideam esse pulcri,  sed cum ea cohærere tautummodo, ut cum hæc oriantur atque intereant, illa neque augeatur, neque minuatur, neque ulli  ' mutationi obuoxia sit. Hæc pizijf ideaS quomodo intelligenda sit, a Stallbaumio explicatum habes annotat, ad h. i.; 4 nXiov (irjtt (Xctrrov yiyveidai (it]d's natixuv (itjdtv.  orav bt/ rts ano rmvSe dia r 6 oq&us naiScgaoniv  Inaviav Insivo to xaXov aQ%i}un xaQoQciv, 0%eSbv civ  ti antoiro tov reXovg. tovto ' yrcQ Sr) ian ro bgftug c  ini ra iganxa livai $ vn aXXov uyso&a i, ciqxoiibvov  ano ravds tav xaXwv ixeivov tvixa tov xaXov clil  inavdvai, togneg tnavafia&ftolg XQwficvov, uno tvog  ini 6vo, xal uno dviiv Ini narra ra xaXa edficcra,  xal ano tav xalav Oafidzav Ini ra ' xaXa InmjSsv- Quæ bona, pulcra, honesta sunt,  ea putabat Plato bona, pulcra,  honesta facta esse eo, quod referrentur ad ipsam bonitatis,  pulcriludinis atque honestatis  speciem, eiusque quasi partem  aliquam in se continerent.   olor yiyvopevoov re  tcov aXXoov x. r. X. Dc olor  sequente infinitivo vide Matth.  Gramm. atnpl. $. 535. Laudat  Btallbaumius Piat. Apol. Socr c.  18. iyoo rvyxtxfc* tov toiovtoS,  oloS vTto tov Seov r y itbXei  8e8o6$ai. Adde Piat. Protag.  1 >. 330. C. Msttv apa toiovtov  t} SixaioOvvy olov Sixaiov lirat. Ibid. n. 330. D TCoTtpov  tibvtovto avto ro itpdypd (pate toiovtov tCKpvxlvat olov  avodiov elvat y olov ouiov ;  ibid. 831. A. ovx apa icSzlv  odtorrj $ olov Sixaiov elvat  rcpaypa, ad quem locum Stallbaumius rectissime, li. c inquit,  toiovtov Ttpdypa, olov dixatov  elvat, Pro ixtlVOf quæ optimorum .codicum lectio est, vulgo  exeivoo legitur, quod et Ficinus  tuetur: cetera vero omnia, quæ  pulcra sunt, illius participatione  pulcra, ea scilicet conditione,  ut nascentibus et intereuntibus  alus nihil subtrahatur "illi aut    addatur y neque passionem ullam incurrat . Beue dativus haberet ixeivoo y ai verba abessent  py8h nadxetv pySiv, quibus  additis pleonasmus oriretur hoc  loco non ferendus. Igitur Ixeivo  Unice probandum ducimus.   ozav 8y ziS asto zdovSe Vulgo  legitur ozav 61 St} nf, quod  Biickertus retinuit, quia defendi  posse videatur» Illud Bodleiani Codicis lectio, Vatie, unios, Vindobonens. unius, quam Bekkerus,  Stallbaumius, alii intextum receperunt. Rem hic tangit Diotima, quæ iam in superioribus  commemorata est, cfr. p 210. E.,  ut nullo modo ferri possit Se  particula. *dteo tcdvSe autem ad  præcedentia respicit yiyvopk voov ze tcov aXXcov xal ctnoX Xvpsvosv, resque describit, quarum natura mortalis cum immortali idea pulcri aliquam communionem habet.   tovto yap 8 y itinv.  His et sequeutibus verbi* ratio  agendi summa lim repetitur, qua  uti «debeat, qui verus AMATOR esse  velit. Eam agendi rationem  cum scala comparat Diotima, qna  ab imis ad suprema ascenditur.  Hinc enaviivat verbum positum  et draPaH poiS nomen. Iu Flo(itera, scal ano x av xaXiov Inixtjdev/idxatv in l ta scala  (ia&y(iccta, igr’ av ano xav (ta9t](idxav ts t ixtivo   x 6 (idditfia xtievxytfy, o laziv ovx dlXov y avxov  ixelvov xov scaloti (id&tyia, scal yvoi auro xeXevxmv o  D Voti, scalas/, tvtav&a xov (iiov, a qitte Zcoxgarfg, itptj  rj Muvuvixr) | ivij, el' n I q jcov aXXoth, 0mo xov ctv&Q<ancp, 9eco(itv(p auro xo • scaldv. a tdv stors ’ftys,    rentinis aliisque libris non paucis avafiad/iOiS reperitur, quam  scripturam etiam Phrynichi iudicio probatam habes, qui  824. fiaSfxoS, inquit, ' IotKov 8ict  *ov 5, 8td xov 6 *Axtixov. Sed  ut vulgatum retinuerimus, Lobeckii annotatione factum ad !•  c. Prorsus igitur asseutimur S tali—  baumio et Biickerto, qui ava fiaS/xoiS in textu posuerunt. Ceterum ne parum accurate et initium, a quo exordium facere, et  finem, ad quem teudere debeat  verua amator, descriptum atque  explicatum indices : numeri diversitate verborum aico xoav6e  tg ov xaXcov ixtivov i vena xov  XaXov efficitur, ut de Diotiroæ  voluntate vix dubitare possis.  Quæ enim in terris pulcra habentur, quoniam multa sunt, plurali numero, contra, quoniam una  est eademque semper, idea pulcri  singulari numero descripta est.   $$t’ av rtXsvTt/dp»  Primus Stallbaumius monuit, nostrum locum si exceperis, nullam esse Platonis, iu qno &V*  av reperiatar Hinc sane oritor aliqua voStiaS suspicio, quæ codicum nonnullorum auctoritate  augeri videtur. Etenim Rodlciatitts, Florentini, aliique libri m»u  pauci pro £ft av habent xai,  quam voculam u« propter sequentia minus aptam iudices, pro  teXevxiJujf in aliquot codicibus  TtXtvxiftSei legitur. Hinc Stall-  baumius scribendum esse suspicatur, xal ano xc5v fiiaSijudxoov in * ixetro xo jiaSrjua xtXtvxrjdtt. Sed cum hac scriptura prorsus nou convenire videntur, quæ sequuntur: xal yvoS  avxo xtAtvxdUv o l6xi xaXov,  quæ si velis in xal yvoSdtxat  avxo x, o l6xi xaXov immutare,, monendus es, ne iu uno quidem codice aliquam yvo o scriptnræ varietatem reperiri. Verba  convertit Stallbaumius: atquo  ad extremum cognoscat  ipsam pul critudinis id e av, quod præcedente xal  xtXtvrijdei qui probare potuerit,  non video. Licet igitur ist* av  præter nostrum locum nusquam  apud Platonem reperiatur, tamen  iu textum recipiendum est. KaL  autim, qaod pro iSx* av in aliquot codicibus comparet, ab iis  profectum esse putandum est y  qui ist* av alias apud Platonem  non reperiri intellexissent. Ut  nostro loco £sx* av, ita 191.  E. T ioof relative usurpatum habet, quo offendat; neutrum exceptis Jouis illis 'apud Platonem  reperitur, utrumque autem servandum est. quo magis a Platonica dictione alienum < st, co  studiosius. Ceterum xtXevtuv ov xtrccc %qv6iov te xal ia&rjrct xal tovg xakovg xal6dg te xal veavicSxovg 56 |ei eoi tlvai, ovg vvv vgav  ixxixfojgca, xal eroiuog el xal 6v xal aU oi xoUol,  ogcovteg ta xacdud xal twovreg æl avtoig, tf ncag  oiov t’ r/V, (itjte ia&ieiv [irjte xlveiv, aU.a fHdo&at  fiuvov xal jiweivac. xl drjra, Irprj, ' olo(it9a, el tat  ytvoLto avto xo xakov ISe Iv elhxQiveg, xa&agov, E    < '.ni tt enatam est tx Epxc<S3ai  tcXtvruvia ini Tt, quod contractionis genus apud Græcos scriptores irequeiitissimum,  SeGopivaj avto xo xaXov. Recte hæc verba a præcedentibus addita interpunctione  seiunguntur, continent enim accuratiorem ivravSa x ov /5iov  verborum explicationem. Sensus  est: Si usquam alias vita  vitalis. eat homini, tum  est, quum ipsum illud pol*  erum in tuetur.   ov naxa XP vtiiov h. e.  non ad aurum, vestimentum, al. comparandum illud iudicabis. Nam nata  præpositio ia talibus similitudinem indicat. Vide Piat. Apol.  Socr, init. opoXoyohjv av ty <*•  ye ov nata xovxovS elvai (bjta>p. Stallb. Diximus supra  de hoc nata præpositionis SIGNIFICATV annotat, 4l. Ceterum memorabilis locus est  propter verba TtaiSaS xe nai  veavidxovf. TIaidcov enim nomen Attico usu loquendi sufficiebat ad pueros iuvenesque significandos. Nemo autem mirabitur, veaviCnovS etiam commemorari, qui reputaverit, Diotimam, feminam peregrinam, hic  loqui. Eadem quæri potest cur  x di yvvalnai taS naXaS non  commemoraverit.  Ot)f VVV O p GJ V ix7t£Verba eflectum animi  judicantia aoristo tempore plerumque ponuntur, de quo usu  vide annotationem. Alia  tempora admittuntur tum, quum  non de re vere facta sermo  est, sed animi commotio inmmaita tautummodo commemoratur,  ut fieri posse vel solere indicetur. Hoc in nostrum locum cadit, ubi præcedente oparv participio conditio expressa est: quos  ut nunc res* se habet, si  vides, animo percelleris  atque paratus es et to et  alii multi, amasios semper videre semperque cum  iis esse, si unquam id fieri  possit, neque edentes neque bibentes cet. Vides igitur, participia infinitivorum loco,  infinitivos participiorum loco positos esse, cuius dicendi usus. exempla indicata reperies in Indicibus s. v. Participium.   a\\a $ ea 6 Sai fiovo t  nai B>w eiv ai. Hæc verba  grammaticam verborum juncturam  ai spectas, e præcedente na\%tot• po$ el nai dv nai aXXoi sroAA oi apta sunt; quibuscum, si ad  sententiam respicis, minus ea  cotiveoire senties. Non enim  amatores parati promtique sunt  tolo amasiorum adspectu atque  eorum societate delectari, Sed    ¥  I1AAT&N02    afuxrov, «/Urc (irj tivanlmv «JorpxiSi» re avftQaittvtav  xal % Qcofidrcov xcd aXk.rjg Ttoklijg tpXvaQlas rjg,   ukk’ avto ro &ciov xukov dvvairo (xovoudis xazideiv;  aatis est ipsis amasiorum societas et adspectas. Igitur liberiorem verborum stracturam Plato hic admisit, quam et alias ia  familiari sermone haud raro reperias. Eius originem putare  possis participiorum usum opaovteS xal HwoyxeS, de quo modo diximus. Nam cum dictum  esset xal ixoipoS el xal 6v xal  aAAoi 7 C 0 XX 0 I opdSvxtS   xal B,vv6vxe5  M 7 h £ i-GSieiv  pi/XE itivEtv f illaque participia  pro opdv ct Zvveivai posita essent, facillime scriptor infinitivis  uti potuit SeadSai et B,wiivai  in dictione, quæ præcedentibus  infinitivis itiSUiv et itivEiv opponitur. Ceterum de illorum  verborum absoluto usu vide Iudices.   d\\a py dv ttitXzwY .  Astius aWa abesse cupit. Contentus esset, opinor, ai xal ptj  scriptum esset. At Græci, ubi  nos dicimus and uiclit, ita ut  prædicatum prædicato opponatur,  pariter xal ovh et aAA* ovh  usurpant. Riickert. cfr. Piat.  Protag. 841. D. 7 roAAod ye  6 eI, £<py, ovxcoS $x Blv ' et IJpoSixe. aXX iyoa ev 016 dxi xal  2 ipovi 8 ijS xo *«A«roV E\eyev onep ypiit ol dWot, ov  to xaxov, aXX o dv py jbdSiov  y, d\\d 8ia zoAXcov icpaypa -•  Tvv yiyvyxai.   xal dWyS noWijs q>\vcr p laS 3 v tj x i} S’. I 11 Piat.   Phædone, quem Stallbaumius laudat annotat, ad h. 1. 66. C.  legitur: ipojxoov xal £ict2v- picov xal epoftcor xal eA8ooXgov  itavxoSaizMV xal q>AvapiaS ipninXyCtv rjp&S jroAAt/f, ubi Olympiodorns : cpXvaplaSxaA el 6 TJAdxcov nav to it£pixxdv t  ov povov xo iv \6yois, aA Ad  xal xo iv IpyoiS. Convertit  Schleiermacherus (pAvapiaS nomen: nnd andern sterblichen FJitterkrames. Aliter nobis de huius  vocabuli significatione statuendum videtur. Schol. ad Apoll.  Rhod. 1. 275. habet: cpAv ?,E iv  xvplcDS xovS Aifirjxds cpaptv  xaiopivovS avafidAAsiv xo vdop. Duplici igitur significatu  tpAvapla, quod cuui illo verbo  cohæret, videtur a scriptoribus  adhibitum esse, ut aut rem significet, quam aliquis, qui commotiore animo est vel vesanus  pvofert, aut nugas denotet resque expertes veritatis, quæ strepitu vel splendore quodam insignitæ sint. Priore significatu  ipsum (pAv&iv usurpatum habes  iu Meleagri epigr. 119. 5.   iroAAd 5 ’ 0 TtixpoS  aloxpd xaS 9 ypExipyS i<pAvde  nap^EviyS   'ApxtXoxoZ.   Adde Piat. Apol. Socr. 19. C.  xavxa ydp tapdxe xal avxol  iv t?J *Api6xo(pavovS xcopcpdto ; 9  2 cjxpdxy xivd ixtl itEpzpepopevov (pcxdxovxd te dipafiaxeiv xal dAAyv 7to\ Ayv q>Avapiav q>\vapovvxa, quo loco  non nugæ commemorantur, sed  vesaui hominis deliramenta. Altem significatu positum habes  £q’ oTst, tcprj, tpavXov ptov ylyvt6&itl Ixtids (Ittxov- 212  x o$ avdQtoxov xal ixuvo Srj fteafievov xal £vvovxog avta ; ij/ ovx Iv&vfisi, icprj, ou ivxav&a aura    Piat, de rep. IX. 581. D.   h ctTtvoY xal (pXvapiav.   d AA* auro xo Setov xaA d v 6v v air o pov o eidis  H. X. A. Abesse posseut sine  a! Ia sententiæ mutatione verba  fitVairo et xariSetv, quia præcedit cf rw yivotxo ISeiv,  Posita autem sunt haud dubie,  atque si ita dicere licet, e præcedentibus repetita, quod præcedentia a nostris verbis interposita aliqua enuntiatione nimis  remota sunt. Sed mireris, si particulam non item repetitam esse,  cuius abseutiam nemo interpres  aliqua excusatione indigere ceusuit. El Platonem revera omisisse certissimum est. Iluiusmodi autem omissiones in sermone  familiari haud infrequentes sunt,  ubi et pronuntiatione verborum  et habitu loquentis excusantur.  Ceterum Sydenhamius annotat  ad h. 1. laudatus a Wolfio : So  lange der Mensch in dieser Welt  lebt, und noch die Fesselu des  Korpers an sich tragt, ist er  selbst nach Platons Ideen uicht  fahig, sich zu einem so erhabenen Anblick in die Geisterwelt  erapor zu schwiugen. xal ix e tvo 8 f} $ e GD/iev ov.  Vulgo legitur xal ixeivo u 6ei  $£QOpkvQV i quæ lectio, quamquam non prorsus inepta est  possis eoim de necessitate dictam interpretari, qua, qui via a  Diotima monstrata incedat, divinum pulcrum non possit non  videre,  tamen admodum languet frigetqæ. In codice Bodle t   ia no pro o Sei reperitur oj Sei;  hinc Astius, quem Stallbaumius  secutus est, oj 6ei scribendum  coniecit. Speciosissima fit hæo  coniectura verbis intra positis  opaUvti gj opaxov: sed ut gj  dei scribatur, qnoniam opajvxi  oj opaxov paullo infra legitur, necessitas nulla est. Vulgatum autem o, quam facile oriri  potuerit syllaba finali ixeivo vocabuli forte, ut fit, duplicata,  facile iutelligitor. Id in cj immutavit, qui iutelligeret, o admodum frigere ; correxit fortasse  etiam, quod in sequentibus legit opdovxi oj opaxov . Iam pro  Sei in tribus codicibus, Paris.,  Vatie., Palat. Vat., legitur fit/,  quæ formæ sexcenties commutatæ reperiuntur. Hinc Schleiermacherus scribendum coniecit xal  ixuvo Srj $£GJ/i£vov, verbaquo  convertit: Me in st duwohl,  dass das ein schlechtes  Lcben sei, wenn einer  dorthin sieht und ienes  erblickt und damit umgeht? Hæc coniefctura Bekkero adeo placuit, ut in ordinem verborum reciperet. Id et  nos fecimus eius exemplum secuti.  In Ficini conversione legitur:  Jtfum vitant huiusmodi parui facis ? hominis videlicet ipsius t  qui illuc suspicit, qui tam præclarum spectaculum contuetur,  qui illi cohæret . Ex quibus  verbis colligi, potest, Picinum  quoque 6rj t non Sei, legisse.   ( f iova%ov ytvtjOtTiu, Sqcjvti a 6q<xtov to xuXov, zlxzuv  ovx tiSala agetijs, ars ovx tiSm^ov hpaxzofiivco,  akV dky&rj, et re zov dfoftovs iqiamoftiva, zexovzi   £s dgcTtjV ahftij xai Qg^a^iiva vitaQ%ii %£ 0 <pi?.ti yevto9tu xai, eixeg toj di.ho av&Qunav, d&avazn xai  Ixelva ;   B Tavzu Srj, <J Oax&gi zs xai ol dXloi, Hcprj (tiv  Aiozifia, 3 linueuat, d’ iyu' Tttnuaatvog di iteigafica xai rovs aXJ.ov s ittiftEiv, ozi -zovzov zov xzqfiazos    are ovx eiSeSXov Itpasrtopev co x. r. A. Prorsus eodem modo Pausanias 183- E.  xai ydp ov6h povipoS i6tiv y  axe ovdh porlpov ipcov npdyfiatoS. 6 rov t/SovS   Xprj6Tov dvroS ipatiti}* dia  fiiov pivei, are povipoa 6vv taxeis. Ceteram colligere licet e  nostri loci verbis, quomodo Diotima vel Socrates Orphei mytilum sibi explicaverit, cui ex  Orco redeunti <pa6pa ostenderant dii. cfr. p, 179. D.   aAA’ d\rj$ij t Sæpias iam  monuimus in superioribus, repetendum esse haud raro e præcedentibus verbis, in quibas compositum verbum contineatur, non  compositam, sed simplex. Vide  annotat, 89. et 290» Eadem dicendi norm^ etiam in nominibus interdum admittitur ea  lege, ut ex prægresso nomine,  quod rei notionem cam epitheti  alicuius notione coninnctam repræsentet, sola notio rei repetatur. Cave igitur eldoaXa et  ttXrfSi} sibi opponi censeas hoc  loco, ut somniis falsisque imaginationibus, quæ uno verbo cldooXcov comprehenduntur, veræ sc»  imaginationes opponantur. Hinc explicabis pluralem numerum  aXrj^ij verbi, quem Plato nou  fuisset admissurus, si illam dicendi normam adhibere coluisset. Sed alia etiam explicaudi  ratio adest, qua ccA. 77 .Sj 7 singularis numeri accusativum interpretari possis atque e prægressi»  apettjv supplere; futuros esse  iam prævideo, qui illam explicandi rationem inclumaturi, neque oisi faciliorem hanc probaturi sint. Utraque explicandi  ratio nostro arbitratu vera est;  utra verior sit, dijudicari nequit.  Res ex accentu orationis judicanda est, quo singula verba Diotima exornavit. Si pronuntiando  £i'8cj\a extollitur, prior explicandi  ratio verior est hand dubie; contra posterior rectior erit, si accentum orationis ita posueris, ut  et eid&Xa et apetrjS præ ceteris verbis emineant. Quamquam sequitur infra apetrjv aXrj$ 1 7, tamen inconsultius cave indices atque præpostera cara alterum genas explicationis alteri  præferas.   tiitep rc 0 dXXoj arSpo')7(0) v. Ex huinsmodi locis satia  docemur, Græcos accuratissimos  fuisse verborum pronuntiandorum,   - t'   rf/ uvftganda <pv<su ewcgybv cciidva "Egenos ovx av  rCg gaSUag lafioi. Sib Si/ ?yays (prjfii ygijvai narra  avSga rov "Eguxa npav, xal avrog rigui ra tgatixcc  xal Siaftgovtag aOxto, xal roig «AAotg xagaxilivofiaiy xal rvv rs xal a*l iyxcofiulta tijv Svvag.iv xal  dvSgdav rov *Egenog xafr’ odor olog t’ tlfil.   Tovrov ovv rov Xoyov, «J 0cuSgt, tl (ilv jiovXu, 0  ibg lyxcofuov tlg Egena vofiioov tlgrjo&ai, d 61, 3  rt xal oxi j x a ‘Q £L G bvofiatav, rovro ovofiafe. quandoquidem toj a A Aoo et roo  ctAAcp pronuntiando discreta esse  certissimum est, Pro aVS-ptJTtoov, quæ omnium fere librorum  lectio est, vulgo dvSptdiu * > edebatur. Falso. Nara sententiæ  gravitati gravior verbi fornia  convenit magis. Ceterum haud  raro huiusmodi enuntiationes,  qualis est Einsp rea aAÆa dvSfjcjxcov, Græci scriptores adhibere solebant, quibus sententiarum prolatarum vim augerent  atque quodammodo amplificarent.  Sic supra reperitar 211. D.   ivrotvSct rov /UoVf ElTttp   itov aAXoSi, fiioarov avSpcanea  x. r. A.   lq>r) jt\v  n in ei6 jiai  6 * i y eu' h. c. utilia dixit.  Ita ego credo. Quæ sequuntur ite7iei<5p&.voS 6 l neipco jxai xal tovS dAAovS nei^Eiv  cum Aristophanis verbis couveniunt 189. D. iyo» ovv 7tEi~  pdoojiai vjj.lv ElSr/y/fGa<S$ai n}v  .Svvajuv avrov, vjleIs 61 rdiv  aAAaor 6i6a6xaA.oi ioEtiSe.   ry av$ p con eiot q>v6ei.  Sæpius iam annotatum est in  superioribus, <pv6iS cum adiectivo aliquo couiunctum nominis  periphrasin efficere, quod eius  dem est atque adjectivum radicis, Ty dv^peansia tpv6n igitur idem fere sigmificat atque  xoiS avSpeoitoiS. Ceterum cuna  gravitate dictum existima ty  avSpaamlx q>v6si, ut humanue naturæ debilitas, noa  solum humana natura, periphrasi illa significantius indicari significetur. ei ‘61, o rt xal oity £a/petS. Consuetius dicendi genus præcedente sl jiiv est eI 61 jirj,  Quod cave hoc loco ponendum  censeas ; neque perinde est, utrum  eI 6e an eI jtrj legatur. Exhibetur autem ei 6i h. 1. ita, ut  utrum Phædrus facturus sit, hoo  Socrates sibi placiturum esse promittat, quasi diceret: sive pro  laudatione Erotica orationem  meam acceperis, sive non acceperis, perinde est. Si accipis,  laudationem eam nomina, si  noa accipis, quo libuerit nomine appella. Ceterum conferenda  cum nostro loco verba sunt Piat*  Protag. 358. A. site yap yjSO  elre rspTtvuv AiyeiS sire %aptov, e ite oitoSsv xal oxgoS X°d~  psiS ra rotavta ovopa^oav  rovro jiot jcpoS d (1 ovAojioa  dxoxptrixu    t . - Cap. XXX.   Elxiytog 5h zavta xov Ecaxgatovg rovg fisv txacvtlv, zov dh 'AQuJxocpavTj J.iyuv ri hu%uguv, on    rovS fi\v drttitretr. Hæo  et sequentia rursus obliqua oratione proferantur, quod ab Aristodemo relata finguntur. Supplendum est igitur etpij 'Apidxd677 / 10 ?. t ov 61 *Api6xo<pdvrj x.  r. A. Cum Socrates Aristophanicum mythum tetigisset vel «otasset potius verbis 205 E.,xa\ Xiyercct pev ye rtf, £<pij,  XoyoS, cJ? ot dv x 6 fjjttdv tctvzpjv Zrfxu>6tv, ovxot iftoodiv x.  T. A., nihil certius est, quam Aristopliauem aliquid contra monere voluisse, quo vel suam de  Erote sententiam tueretur, vel  Socraticæ orationis veritatem  impugnaret. Quo . consilio quid  proferre* -potuerit aut voluerit,  prorsas nescimus ; neque ipse  scriptor habuisse videtur, quo  loquentem Aristopliauem induceret, Cur igitur illam Aristophanis voluntatem commemoravit? In huiusmodi locis Platonis artem scenicam admirari licet, qua hic efficitur, ut  tpvrjS verbi notio non solum  verbo posito indicetur, sed re  ipsa vividissime exprimatur. Vides enim, Aristophanem iam indicasse externis quibusdam signis,, se aliquid contra Socratem,djctqrum esse ; ium paratos convivarum animos j^abes ad eius  rverba percipienda: cum subito   .pulsatæ fores sonitum ederent,  tibicinæ clangor audiretur, tujnultus strepitusque quasi comissaturum oriretur.   trjv avXeiov Svpav.    j   Harpocr. s. v. avXeioS 7  dito xijS 060 v npuixrj Svpa xijS  oixtaS, ad qnem locum Valesii  annot. laudat Bremius ad Lysiam  9.; avXeioS $vpa sunt fores vestibuli, quæ aulam clauduut versus viam; aulam autem  si quis permea rat, veuiebat ad  pixavXov Svpav, per quam ex  aula introitus erat in ipsam domum. Qu; igitur domo exibat,  ei primum erat per /xixavXov  Svpav transeundum, tum per  aulam et per avXeiov Svpav la  viam.   Svpav xpox ov pivtj,  Hæc vulgata lectio «st, quam  codicum lectioni Svpav xpovo plvjjv potiorem ducimus. Schol.  ad Aristoph. Nubb. v. 133. xis  €($$’ 6 xoipaS xrjv Svpav ; docet : ini jikv xcov ££a)Sev xpov ovx gov xonxeiv Xiyovdiv^ ei  6 fc idc o$ev (sc. xpovovdiv ) tyo<peiv. Ex his verbis patere opinor, xpoveiv xijv Svpav de  utroque pulsandi genere obvaluisse, Niiiil igitur habet, quo  displiceat hoc loco xpoveiv verbum. Sed num ideo rectius sit  et verius, quain xpotetv, quod  h. 1 . vulgo legi supra indicavimus, alia quæstio est. Quid, si  verbo insolentiori ( xpoveiv )  pulsandi insolentiam qualis est  comissatorum, scriptor indicare  voluit ? cfr. Meleagri Epigr.  CXXV. v.3.   apti yap idnepioi vvptpaS ini  dixXidtv dxew   Aturo!, xal SaXd/AGov inXatayevvxo Svpa t     31 «    avrov kiyuv 6 2,'<axp«rj?s xeqI tov loyov, xcci  t$cti(pv>js rrjV kvXelov Qvqov XQOrovpivyV itoXvv fo (pov xacMtildv «as xafucCuiv,  uv. tov ovv 'slyu&uva,   ad qnem locum Iacobsius annotat Comment. Vol, 1. 1.  140. ixXatayevvto de saltantium ad fores strepitu accipiendum, qui proprie xpoxoS. Hesychitis nXaraytiv idem esse docet, atque xporelv. Igitur nostro  loco tantum abest, ut xpoTovpivyv  minus aptum censeamus, ut potius' verissimum iudicemus atque  rei descriptæ apprime conveniens. Sensus est verborum I  Pldtzlich sei an die Thiir  angedonnert worden, und  sie habe gedrdhnt, ais  wenn nach11ich e Schwar mer davor waren. Ceterum  Stallbaumio praceunte post itapa6x&y comma delevimus, quod  Bekkerus in textu posuit. Illo  annotat ad h*. 1. a»? xcopa6 1 <3 v connccteudum est   cum itoXvv ifjocpov napa hoc sensu; vestibuli ianuam pulsatam ingentem fecisse strepitum  quasi comissatorum n. e. quasi comissatores eum  excitarent. Recte. Prorsus  conveuit etiam cum h. 1. Schol*  Aristophanis ad Plut. v. 1097. ed.  Bekk. Vol. II. 256.: xontEiv; jpotpely xal xXavouir ri}v $vpav 6ia<pip£i‘ xortteiv plvyap  Xsyerai, oxav eistiroct ris pi\Xy yta\ njv Bvpav iB>( j$ev  nXytxy cos* rit i6$’ 6 xd^aS  xijv Svpotv ; ifMxpeir orrav iZtpxontv 6s nf au*  x t}r vicaroiyoi xal yx<>v  % ira oltc o xeXy. o rotovx os yap VX oS iJj 6 <pos nancti avlytgidog cpcovyv axovdeg> qtccvuL, ov (Sxeiptti&s ; D   Xeixai, Zxctv 81 vx' dvir  uov xirijxai portj xal ?}*oi'  riva, ix rovrov artor eXi), o  roiovtoS i /xoS i} r pitipuS xXavOiav A eyexau   xal avXyx pl 8oS tpcovifv  dxov £iv . cfr. Melcagr. Epigr.  . v. 1.   w A6xpot xal r) q>i\£poo6i xaXdv  (palvovda SeXtfvy  xal NvB,, xal xodpcoy 6vpnXavov dpydviov, . . .  ad quem locum Iacobsius: Sivo  tibiam, iuquit, sive facem  iutelligit. IIoc probabilius,, Lectis nostri loci verbis itate animatum seutias, ut  de tibia poetam cogitasse censeas. Ceterum recte Stullbaumius eos vituperat, qui <ptay?ir  hoc loco de tibicinæ voce iuterp retarentur. Certissimum est  enim, tibicinam tibiæ souos edidisse, quibus se* commendaret  intus sedentibns. Ceterum miro  modo 7tapa<$x£v præcedente,  quod subiecto suq non caret, positum sine subiecto legitur axoVElVFacit autem subiecti omissio ad  describendas turbas, quas, qui  ante fores vestibuli starent, excitant ut. Neque r tr£s supplendum  est, uam omnes sonitum tibino  audierunt, neque itetvzaS satis  aptum videtur, qno hic supplemento utaris. Sed indefinite dicitur dxQveiv ita, ut Latinorum  respondeat auditum esse,   ov (SxiipadSei Aoristum,  quem iu dictione r/ OW O v   ytjOco vidimus p» 173» R» ut non  xal lav ptv rtg rav Intrrfidav y, xalelrs • el (ir/ t  ktysTE, on ov tcivouev, a).lu dvanavofit&a ySrj. Kal  OV Jtoltl VOTEQOV ’AXxifluxdoV X>jV tp(OVt]V dxovuv Iv  xy avly OtpodQU lU&vovxog xal fiiya fioavzos [ £(wo  admittendam, ita non omni ex  parte spernendum ducit Rtickertus. De aoristo cum negatione  coniuncto in interrogationibus supra diximus annotat, p 11., ibique eius usum a nostro loco alienissimum indicavimus. Male igitur in aliquot codicibus ov 6xiif;a6SE ; Vario autem modo futuro tempore veteres in interrogatione usi sunt, ut indignationem, iram, clementiam exprimerent. Vide annotat, 26.  Hoc loco quo sensu verba dicantur ov <5xeif>e6$E f dictu haud  difficile est. Agatho enim audita ante fores turba ut illico  Irent, videreut, vocarent vel remitterent, servis mandat. Verba  igitor convertenda sunt: seht   sogleich nach.   xal iav plv xaXeixe.  KaXsixs hoc loco absolute positum est nt 175. A. xctpov  xaXovvxoS ovx iSeXei tlsikvai. Exstat autem hoc et illo loco aliquid discriminis inter xaXaiv et  xaXalv. Nam in verbis xa/iov  xaXovrxoS verbum illud nihil  aliud significat, quam quod nos  dicimus rufen : ond ais ich rief.  Nostro loco xaXalv invitandi notionem habet, de qua vide annotat. 17. ad verba axXrfXoS  ini Ssinvov. De iav eI  prj vide annotat, . ct 124.  Verba convertenda sunt: Und  solite es etwa einer der  Erennde sein, so ladet  ein, wo nicht, so sprecht,  dass wir nicht trinken cet.    xal ov noXv vdxe pov-.  Servi Agathonis dicto obedientes statim ubiisse cogitandi snnt,  atcjue aula superata xrjv avXttOY  Svpav aperuisse. Quo facto  illico clamor Alcibiadis audiebatur.   xal pkya fio&vxo?,  [ ip <w r gjv rof]. Vulgo legitur piya (iodjvzoS xal ipGzxajvr oS. Copulam e melioribus codicihus interpretes fere omnes  expunxerunt. Sed hac ratione  non ab omni labe hunc lorum  liberatum putaverim. *Epa>xd5vX OS enim participium, quomodo  probem, non habeo; quin magna  suspicio adest depravationis, siquidem facillime fieri potuit,  ut aliquis, quo fioGovxoS verbum paullo insolentius a Platone positum explicaret, IpGdXgjvxoS margini adseriberet, quod  deinde nimia scribarum sedulitate in ordinem verborum receptum est. Haud raro fioav vino gravatis ita attribuitur, nt  addito quodam eorum dicto dicendi vel iuterrogandi verbum  non præmittatur. Sic legitur in  Asclcpidæ Epigr. XIX. v. 5.  xy 6s xo0ovx’ ifioijtia fiefipeypivoS' axpi xivoS, Z ev ;   Z sv tpiXs, 0iyrj6ov, xavxoS  Ipav ijiaSEf.   quo fidelicet loco non potnit  metri caussa aliquid inferciri,  quod ip6r}6a verbi significatum  illustraret. Ad nostrum locum  ut revertar, sunt alii quoqne vel  færunt potius, quibus ipurtcov  ZTMI10ZI0N. 321   tavxog ], oitov ‘Ayd&av, xcd xe&evovtog dyuv nag  ’Ayafrava. dyuv ovv avxov netoa <5<pdg rijv ts a vXtjtglSa vitoXafiovtiav xal aklovg tivcig rav axolovfttov,  xal tmazfjvcu bil rag. dvyccg iotupavcj/xtvoV avxov rot participium displiceret. Certe  dao (iotnvxoS, ipcjtcjvro^ participia iuxta posita displicuere iis,  qui xal, quod vulgo legitur, interponendum censuerunt. Quominus ipcDXGJvxoS participium prorsus expungeremus, recentiorum  editorum auctoritas impedimento  fuit, quorum ne uni quidem depravationis suspicio in mentem  venit. Igitur uncis verbum inclusimus.   oxov 'AyaSav > xal x&Xevo vx o S dy e iv n a p* A yaStnra, De industria hoo  loco Agathonis nomen repetitum  est. Scia’ quam ob caussam? Infantes, quod concupiscunt, id  unum solent variis membrorum  gestibus appetere, neque hilo  unquam ab eo abstrahi» Infantibus ebrii cum aliis nominibus, tum  etiam eo similes, quod rem, quam  desiderant, vario modo proloqui  solent, neque ab ea nominanda  prius absistere, quam ipsam sint  consecuti. Itaque Alcibiades vino  plenus, magno clamore, heus,  inquit, ubi est Agatho, ducite ad Agathonem. Ceterum cave xeXevovxoS arctius cum  sequente ayhV infinitivo coniungendum censeas. Plato enim  rem ita proponit, ut quasi ipsa  Alcibiadis verba tradere videatur.*  oxov *Ayoi S gdV; ayEiV (h. e.  ayere) xap* 'AydSoova. KeXevoVtoG StyEiv igitur non convertendum est : ducliussitad  Agathonem, sed servis imperavit! u dncite «d Agathonem**    l   vn o Xaftovda y, vxoXa/ipdveiv est sublevare, brachio supposito sustentare  cfr. Piat, de rep. V. 453. D*  ubi e codicibus hodie legitur:  ovxovv xal ijtiiv vevGxeov xal  XEipatior dGjgetiSai ix rov  XoyoVf lftoi dsXqjivd xlv * &xi^ovxai 7}paS vxoXapsly ar  oi) xtva aXXrjy dxopoy <Storiy  piav. Ruckort.   xal litt6trjy at ixl raS  SvpaS, Hæc verba convertit  Schalthessius J und stellten ihn  eu ihnen vor die Saalthiir hin.  Minus apte. Fores enim, quæ hic commemorantur, fiiravXoS  $vpa sunt, qua de re supra dictum est adnotat. p» 318. Io  Schleiermacheri conversione legitur: Er sei aber in der Thtir  stehen geblieben. Ut accuratius  reddatur Platonicum ; ix l ra$  SvpaC, verba convertenda sunt i  er habe sich aber ia (s. an)  die Thiir gestellt. Sic haud raro  rectiore verborum conversione  præpositionum casuumque cum illis coniunctorum structura commodissime explicatur. Pari modd Grammatici Latini præcipiunt, ponendi collodandique verba in præpositionem cum ablativo coniungendam assumere, cetera verba  motum io aliquem locum significantia in præpositionem et accusativum casum requirere* Prioris illius præcepti neque ipsi  tradunt, necjue lectores iutelligont rasionem. Ea optime o  recta collocandi ponendiqne verborum conversione perspicitur. E xmov x i xtvi Gtirpava) dadst xai fmv, xai taivlag  rovxa ini rijs xcqiaXrjs naw noklas, xai tinuv • “Avfiofg, jraiptrs ' fie&vov ra tivSQct adw Otpodga dt&adt  Ovyndxjjv, tj dn.iay.tv dvadtjOavxtg yovov ‘Aya&ava,  Ponere enim et collocare  non significat, quod nos vocamus : setzen, stcllen, logeo ; ridicula enim foret, si hacc ipsis  significatio esset, i n præpositionis atque ablativi casus couiunctio ; sed denotant: fest ste1len, fcstsetzen, befesti*  g e n. Quæ significationes ubi  discipulorum animis inhærebunt,  haud verendum erit, nc 'quis  nuquam in ponendi collocandi ve verbis in præpositionem cum accusativo casu coniungal,   xai raiviat %x° yr01 *  Timæus s. V. r aiviaS avaSovpivoi * toiS vixijtiadi ara Srjtiat ratvlaS. Annotat Stallbaumius nd h. 1, : Mos erat, incinit, capita hominum vel publice bene meritorum, veluti victorum, vel amicorum et familiarium lætis diebus ac solcmuitatibus coronis, vittis, tæniis redimiendi et ornandi, vide Ruhnkenium ad Tim. Gloss. 246 seqq.   "ArdpsS, xaiptte. Alio  loco de hac salutandi formula  dicturi sumus. Huiusmodi formulæ ex quotidiana vita petitæ  si accuratius spectantur, mirum  quantum faciant ad populi, qui  iis utitur vel usus est, ingenium,  mores, naturam oranemque habitum cognoscendum. Eodem  modo præcipue de bis formulis  Goethios egit io Opp. Tom. 27*  125. Guto Nncht! So konnen  vrir Nordlamler zu jeder Stunde  sagen, wenn wir im Finstcrn  seheiden: der Italianer sagt : felicissima notte! nur einmal, und  ewar, wenn das Licht in das  Zimmer gcbracht wird > indem  Tag und Nacht sich seheiden $  und da heisst es denn ganz etwas auderes : So uniibersetzlich  siud die Eigenheiten jeder Sprache: denn vom hochsten bis eum  tiefsten Wort bezieht sich ulles  auf Eigentluimlichkeiten der Nation, es sei nuu in Charakter,  Gesinnung oder Zuslauden.   biSiEdSt 6v J.i7t utrjv. Ilæa  Bodleinui codicis lectio est aliorumque paucorum librorum. Vulgo 8£Za6$E legitur posito post  7}\$OfXEV puncto pro v. signo interrogandi. Illud recentiores editores ad unum omnes probant.  Quod ne male se habere censeatur: sententia est: Einen Mann,  der schon getiunken hat, miisst  ihr, wenn er mit euch triuken  soli, recht freundlich aufnehmen, oder cr gcht wieder fort, wenn er nur den Agathon bckrauzt hat, wozu er gekommen  ist. ardpa haud raro poni pro  pronomine personali ipi, tragicorum potissimum poetarum lectoribus notissimum. Tragicis  avrjp ote, avSpoS tovSe x. t. A.  pro iyo&i ipov admodum usitatum est.   iyco yctp roi. Cum nemo responderet Alcibiadi, neque ipsum,  ut accederet accubaretque, vocaret,  omnesque tacide hominis erroniav admirarentur, illo adventum suum excusaturus loqui per }rp’ oitSQ “il9ojitv ; lya yczQ roi, (pdvca, jjQts (i'ew  ov% olvg t’ lytvoatjv dq>tXB6&cu, vvv da yxm tnl ty  xecpaly lyav rclg xcavlag, iva thto rljg fuiys xtfpalijg  tt]v tov Gocpardrov xai xa/.Udzov xitpaXyv iav    git. Heri vocato sibi ab Agnthotie, quominus veniret, certa  quædam impedimenta fuisse. Venisse se nuuc Agathouem tæniis  ornaturum. Ilisu exorto consivnrum Alcibiades excusationem  suntn quasi fictam derideri putans vera se loqui affirmat. Post  interrogatione illa satis impatienter atque inclementer repetita  abitum paraturus erat, ni omnes  convivæ consurrexissent, atque  ut maneret, ipsum rogassoat. .   iav ei7tco ovt u>dl. Ilæc  non dubito, quin corrrupta sint  ab imperitis librariis. Nam quod  Wolfius ea dixit significare ut  ita dicere liceat, itu ut Alcibiades putandus sit ceterorum  convivarum invidiam his verbis  amoliri voluisse, eam interpretatiouem non fert loquendi consuetudo, quæ postulabat ovtgd6\  tlneiv. Itaque Astius scribendum ccnsuit : TtetpaXTfv dvadijdcj.  dpa, iav £LitcJ ovioj6i t naxayeXcttietiSE pov n. x, A., qua tamen coniectura vereor, ut omnes  tollantur difficultates. Certe quidem transpositionis audaciam nemo probaverit, qui meminerit, divam criticen ferrum et ignem  odisse. Quid mihi de hoc loco  videatur, iam satis declarare opinor uncos illos, quibus hacc verba  u reliquis seclusimus. Nam quum  grammaticus aliquis ca in margine aut inter versus adseripsisset, quo explicaret proxima illa :  dpa HaxceyE\d6E6$E ueSvoyTOS ; postea temere in conteitadi    orationem recepta, et, ut fit,  alieno loco interposita sunt,  8 t p 11 b a u m. Rene quidem Vir  doctissimus de aliorum, quos laudat, vel interpretatione vel emendatione egit, sed quam ipse iniit  sanandorum verborum rationem,  ea milii quidem prorsos displicet. Perscripsi nutem totam eius  annotationem,, ut facilius lectores de ea iudicare possent. In libris nulla varietas est lectionis  præter quod Vindob, et Plorent,  unus inverso ordine verba exhibent: ovxcd6l n&pcikxjv avet6 t}6gj, qua mutatione doceare satis, ctiara librarios iuhisce verbis offendisse, eaque transpositione adhibita aliquo modo explicare studuisse. Risisse convivas verbis indicatur apa naxaye\dtfe(j5i pov cJf f.te$vovxoS j  quam risus caussam Alcibiades  sibi finxerit, supra diximus et  verbis indicatur fiov cJff //ej&tforToS, h. e. quasi ego ebrietatis caussa meras nugas  narrem. Hinc addit iycJ Sij  Ttdv v/fEtS yeXdxE, ojivti ev  ot8 *, oxi trA?/3j/ X6y&> Veram  risus caussam nemo interpretum  aperuit. Videamus primum huius  loci conversiones. Ficinns habet :  Heri quidem interesse nequivi J  hodie veni vittas ferens, ut a  meo capite sapientissimi pulcherrimique caput, si ita prædixero,  circumligarem, an me quasi ebrium deridebitis ? In Schulthessii  conversione exstat: Denn gestem  koimte icit micli nicht einl/ndcn J  jetzt aber bin ich da 30 mit Bin21 * '  E    tinca ourool dvadycJa. ctQtt xcttaytAdcSed&i jiov d>s  213 (is&vovrosi lydi de, xdv v/tag yeldte, oucag ev o'S\  on dAijfty Xeyca. dU.a f coi Uytxt ccvrotiev, h tl <5>;tofg  tisico, y M j <J vy.itlt6&£, y ov ; Hamas ovv dva&ogvpycSca xcd xiitvuv tlsdvai xcd v.uxaxXiveciitat,, xal  xdv 'Aydftava xciXuv ctvtov. xcd xCv levat dyofisvov  vnn xdv dv&QCJTtGiv, xal j tegiaiQOVfisvov ana tus *«»via s tog uvaSydotna, InhtQod&tv x m> drp&cdficav exorna    dcn nmwnnden, damlt icli voti  meinem Haupte her daa Ilaopt  " des nllerweisesten uml schonsten  wenn ich so sagen darf  bekrauze. Lacht ihr etwa meincr, weil ich tranken bin ? Mecum iutelligaut lectores, nihil in  laudatis Fucini Schulthessiique verbis contineri, quo, cur convivæ riserint, explicetur. Neque  apud Schleiermacherum explicatam illam caussam reperies : Denn  gestern, habe er hinzugefiigt,  war es mir nicht moglich za  kommen; jetzt aber bin ich da, aul' dem Haupte die Rander, um von meinem Haupte das Huopt  dieses weisesten und schonsten  Mnnncs, wenn ich so sagen darf,  eu uimvinden* Wollt ihr mich  auslachen ais truuken? Causam putare possis, quod Alcibiades  bene potus ab bibendum veniat,  sobriosque ebrius ad vinum hauriendum excitet. Uoc sane est  aliquid, neque tamen nobis nuno  sufficit. Ridiculum latet iu verbis iav eIltcco ovroodt, quæ miro  modo depravata sunt. Verba hoo  modo scribenda sunt: iav elnov,  ovtcjOI ayad/fdco. Quæ correctio ne audacior censeatur, prO  iav facillima accentus mutatione  acriba aliquis edidit iav, quod cura alius deinceps legeret iav  elrcov ovroaol avadtjdco, corruptura habuit rectissime, sed  vitium in verbo sauissimo deprehendisse sibi visus, tinov in  ebeoo mutavit. Nimirum cum ad  iostar ebriorum Alcibiades, quod  facturum se esse ostendit, id gestibus expressurus esset, sustentari se a tibicina servisque noluit, qoo facilius, quod veJIet,  faceret* Igitur iav Etnov dixit  hoc sensu: Dixi iam sæ pius, mitti me velle liberum a vestris manibus*  Servi autem dicto audientes, cnm  herum misissent, qui itn vino plenus erat, <Zste pjfdl toiS  idioiS itodiv idxadSai (vide  Athen.  ) lactum est, ut  verba proferens ovtcodl avaStfdcj vel concideret vel titubando  ridiculos gestus ederet.   aXXa poi A kytxE avtoSey. De his verbis iam  supra dictum est annotat, 3^3*  AvtuSev autem dupliciter adhiberi solet, partim de loco, partim de tempore, ac de tempore  quidem, quoniam loci temporisque ratio haud raro commutatur*  Recte igitur h* I. interpretes  avro^Ev stati m, illico significare annotant*   ini fitjrolf. Spectant hæc  verba ad 212. R. pB^vovrd  dvdfja tcavv 6<po$pa 6a- i   ov xanSuv rw SaxQiat], cfvUa xa&l&a&cu nuQti tov  Ayd&covu Iv pioio Suxqutovs ts xal Ixilvov • itaQuXaQificu yuQ tov ZaxQaxri c5g IxeZvov xu9ifciv. nctQa- B  xa&e^ofuvov 6 s ccvruv denatea&at te tov 'Aytxftcova.  xui dvaSclv. ilnuv ovv tov 'Ayuftava ‘ 'TnoAutre,  aaidtg, 'AUxiftiddijv, Zva ix tqitcov xaraxttjrai. Jlaw  yt, (hceZv tov ’AXxi(iuZ8t]v' d.Xkd xtg i)(tiv oSs tqitos  pvpjiozus ; t£ai app fUTuatQEtpditivov avTov ogav tov    SedSt 6v finoTTiv, tj ait icar   ptv H, X. A. Siguificaut enim:  Sed illico mihi respondete: Vulti • n e mciutroiro sub conditione supra indicata,  an non? Atque no quis se male  intelligat conditionis illius haud  memor, statim addit : <jv/i7rl£6%B  y ov ; Male Ruckeitus ad h. 1.  Reddunt, inquit, sub ea conditione, quam dixi, At  nullam dixit adhuc \ videtur que  omnino hoc dicendi genus ita  usurpari, ut sequatur conditio,  non ut præcedat, quæ h. 1 . incst interrogationi subiectæ Ovji7[U(j2e y ov ;   tj;ro‘ xdov avSpGJTtGDY. Intelliguutur servi, a quibus sustentatus Alcibiades ad Agathouein venit. Miro modo autem horum  verborum pluralis numerus convenit cum nostratium loquendi;  usu, quo dicimus: die Lcute,  ministros atque ancillas significantes,   ov x axid eiv tov Scoxpaxy, Vide de xaxiSeiv  verbi significato annotat.  Aute oculos habuit ct vidit Socratem, sed eum non agnovit.   vjcoXvaxr  fvct&nxpix cov xaxaxkyt at. cfr.p. 175.  A. xal E plv F.(py dnoviZEiv  xov nou6a, tva naxaxloixo. lilio xo inoXvitv, hoc loco r 6  anoriPyeiv omissum est, neque  videntur ullo loco scriptores  utrumqua verbum ndbibuis&e. Unum enim ad utramque uctiouem indicandam satis erat. Ceterum non nisi ea de caussa ira  ix xpiTGor commemorasse videtur Agutho, quam ut Alcibiades  statim eum agnosceret, qui iusta  ipsum tertius sederet. Sed alia  etiam caussa est illius dicti. Veteres euitn non sedebant ad rneusam, sed eidem occumbebant.  Ubi duo convivæ mensæ accumbebant, illa calceorum solvendorum pedumque lavandorum cura  minus necessaria erat. Poterant  enim ita duo convivæ mensæ  accnmbere, ut neuter neutrum  pedibus tangeret. Tertio accedente conviva, qui, quorsum pedes protenderet, versus unum  convivarum non potuit non pro  tendere, uecessaria erat, ut calcei solverentur pedesque lavarentur, ne forte aliquis convivarum  macularetur.   aAAti xis ypiv xpltoS  u 8 fi. Hæc vulgata lectio, quam  in ordinem vcrboium recipere non  dubitavimus ideo, quod Alcibiades præcedente Agaliionis iliclo  atqnu præcipuo verbis ix Xpiroov commonefactus r p ix o £  JOaxQnrr ], ISuvta avaXTjdfjGai xa\ thtilv' '£l r HqaxA«g, zovzl zl rjv ; 2ZaxQccTt]s ovzog lAi lo^tov av fis  <? Ivzav&a xaztxtiGo, tZgxtQ thl/ftus i^alcpvt] g avatpalvtG&ai qtcov tyd (pfirjv ijxusza Ge HotG&ca. xal rvv  tL Tjxsig ; xal ti av ivzav&a xaztyJ.lv/js, <og ov na qd   nomen priori loco collocare de- diiti. De ovroS pronomine in  buit: tertius iste, quem allocutione liaud infrequente viile   commemoras, qnia est? annotat, 4. Quæ sequuntur  In Bodleiano codice aliisqne per- verba : (Zsnsp eltoSeif i£ai(prJ/S    paucis legitur vpuv ude xpixoS,  quem verborum ordinem Bekkcrus, Stallbaumius, alii probarunt.  *- *i2 *H p a x\e i S, xovxlri   ? /v. Alcibiades averro vultu do  eo, quod modo oculis conceperat et quod non videt umplius,  quid vidi ? exclamat. Huius dictionis vim atque imperfecti quidem potestatem non expressit  in conversione Scldeicrmacherns 2  W as ist nun das? quibus verbis prorsas deleri senties exclamationis illius vigorem omnem. Cur Herculem nominet Alcibiades Socratis adspcctu quasi  attooitns, haud facile nesciri potest. Veteres enim eum deum  semper nominare solebunt, cuius  auxilio maxinie indigerent. Herculem scimus fortitudinis atque  roboris deum esse $ robore autem  ac virtute ei opus est maxime, Cuius animus inopinato subitoque  adspecta percellitur. Ceterum sex codices Bekkeriani pro xovxl xi  tjy exhibent xovr ehteir, quod  moneo, ut intelligatur, interdum  etiam complurium codicqm consensu, quæ falsissima sunt, tueri. -2Sgj xpatijS ovroS tAAoX&v otv  xare xeitio.  Magna cum acerbitate participium  præponitur verbo finito in allocutione; Nempe rursus mihi iuaidiatus hio c 0 n t, e - dva<palv£6$cct x. r. A. satis docent, iu præcedentibus ivxavSa  vocem orationis accentu insigniendum esse. Schleiermacherna  adhibito interrogandi signo post  £6£<5$a.i verba convertit : Da Socrates, liegst du mir auch hier  schon wieder auf der I.nuer, wia  du immer pflegst plotzlich zu erscheinen, wo ich atn weuigsten  glaube, dass du sein wirst ? Sed  minusplacet propter interrogationes insequentes imec ratio explicandi, Alcibiades enim cum non  sine acerbitate Socratis studia  illa convivis aperuisset, non tanquam rerum suarum incertus sequentes interrogationes profert,  sed ut vera se dixisse Socratis  responso convivæ docerentur. Igitur VVY in verbis xal vvV  xi f/XtiS eam vim habet, ut  quæstio explicatior audiat:. Atque nunc responde, quid  veneris? Av vocula, qiintri  sæpius iam annotavimus supplementi alicuius iudicium esse, (vide Indices,) hunc sensum fundit:  Et nunc confitere, Uie  quid consederis cet,   ov itctp a *Api0x o (parti. Stallbaumius ad h. 1. inquit, est quippe, nam,  ut mox in verbis cJs' » ipol o xovrov HpoaS ov (pavXov itpdy pa yeyovtv, et <&S lyco x i/v   'AgiOtotpuvH obi5 ' h ug «AAog ytXoiog Fort re xai  fiovAttai ; akka dicfitjxavtjau, ojrog nayu tm xcdXlOup  ttov Hvdov xaraxelaci. Ku\ rw ZaxQaxti, '& 'Ayccn>MV, cpavui, oQct, fi' (ioi bcapvvtls' ug fjuoi 6 xovxov  fpug roi5 af&gusrw ou tpccv Aov HQccyfia yeyovev. an  tovrov parcar 1 ufifiooSao. Nobis iuterrogaudi signo, quod post  TtarexXirTjS legitur, transposito  post (iovÆrat verba hoc modo  convertenda esso videntur : Uhd  nuu sage, warum setztest du  dicli grado dahin, ais zum Bcispiei nicht nebeu Aristophanes,  aocli niclit nebeu irgend eineu  undern, der uitzig ist and witzig  au scio Lust liat ? Ad fiovÆrat  supplendum est yeAdioS tlvai. Vide annotat, 200. Ceterum  J Miror t Riickertus inquit, /i. /.  yf.Aol.ov et H(xAAi6tov tibi opponi. Attamen vereor, ne sit  audacias, de Aristophanis forma  inde aliquid colligere. Nihil hia  verbis oppositionis iuest. Miratur  autem et indignatur Alcibiades,  quod non apnd alium Socrates  consederit, v. c, apud Aristophanem, hominem plenum festivitatum, sed dedita opera ex pulchris pulcherrimo se adiunxerit.   a A Ad biapT}X ay V^  'JAAit vocabulo magna est vis ironiæ; id cave cum præcedente ov negatione cohærere censeas. Per se enim positum  est, atque veram rei statum  describit. 4tap?}x<xvd(S5ai verbum fortunæ notioni opponitur, qua quis vel hunc vel  illum socium biaosciscitur. Sensus est : Aber naturlich, da hat  deiue Schlauigkeit es so einznleiten gcwusst, dass da nebeu  den Schonsten von allen, die  Lier siud, dicli setzcn masstest. opa, ei poi fatapw  Valgo opa, tf pot inapvvetS legitur; quod quamquam non falsum est a t-rnen band scio, au  «ion rectius sit atque verius, quod  reuentiores editores, si Riickertum exceperis, de H. Stephani confectura dederunt ihtapvveiS. Probatur idem Ficini conversione;  vide, ai quo pacto mihi  succurrere potes. Riickertus autem concedit quidem, ia  huiusmodi dicendi genere faturam tempus usitatum fuisse Græcis, neque omnino negat, Platonem id tempus h. 1. adhibuisse :  verum necessarium non esse existimat; cur enim, inquit, non  possit præsens tempus adhiberi,  frustra quærimus. Latini : vide,  an me defendas. Nos : Sieh zu,  ob du micl) vertlieidigst. Lecta  hac V. D. annotatione mireris,  ipsum apvvetS in texta posaisse  tamen. Nobis autem præsens  tempus in hoc dicendi genere ita  a futuro videtur dillerre, ut illo  adhibito de voluntate agatur eius,  qui alicui opitulari rogatur, futuro tempore ad eventum illius  actionis respiciatur. Vides igitur, futurum longe gravius esse  in illa dictione, quam præsens  tempus. Illud est: Vide, an  mihi opitulari velis. IIoc  est: Vido, an possis mihi  opitnlirri, h, c. omni virium contentione mihi  o p i t n 1 a r o.   ov (pctvAov itp&ypa.  txilvov yctQ xov %qovov, dtp' ov xovxov ^qdo^t/v, oi5xD In lt,iOxl (loi’ ovxs TtgosftJ-Eipca ovxe diatez&ijvai  xcif.iS ovSivl, i) ovxool fcr^.oxvTtdiv fts xal tp&ovuv  &av(ia0xa tgyd&zcti xal koitjoguxal x( xal xd %hqb  ( toyig axi%t uti. oQa ovv, ut/ tl xal vvv ipydot/xai,  ctXXu diaXXa |ov tj/iag, tj, idv lm%EZQy fhtx&G&cu, htd~  pwE, <x>s lyd xr/V \qvzqv /laviav tj xal q>UEQaoxiav Ficinui: Amor quippe hoiuj ho~  mini* haud iove quiddam mihi  exsistit, Schleicrmæherus : Deno  dieses Menscheu Liebe hat mir  tchoo zu gar uicht wenigem Ver**  druss gereicht. Schulihessius ;  Demi die Liebe dieses Meoschea  ist fur mich kein kleines Leideo.  De hac notione npaypa verbi  etiam in aliis dictionibus vide  lodices s. v. jtp&ypa,   r) Q$%o6\ grj \QTV7t(k) v s  Prorsus eodem modo nos Joqui  solemus. Recte Stallbaumins H.  e., inquit, aut, si id facio,  præ æmulatione et i n t  Y idi&cet. Conferri iubet Riickcrtns annotat, ad h. i. Piat,  Theæt. p f 173. E. xov%6 ye  6 <po6pa v? ntiyveixo leavzGov 8iaq>£peiv avxoS. 2. Nt) dia, gj  • rj ovdsfa y * av <xvx<3  &ietey$xo r   tijr xovtQv paviar re  fca\ <pi\$ patitiav. Schleiertnacherus ; denn seine Tollheit  ' nnd veriiebtes Wesen, soloeca  pro und sein v. Wesen. De  tpifapatfxlaS significatu vide annotat, p, 174, Mavlay antem  eius esse 1,, qui nimius sit  in amando, annotatio docet verbis subiecta 173* D. xal ohq *  $ev itoxl xavxtjv trjv tnwvpiav iXafttf, ro pavtxoi naleuSSai r, A, p, U, Ceteram  vix o'pns est, qt moneamus, fiidZe6%ai verbuin, quod in superioribus legitur, absolute positum esse, ut significet; vim  adhibere, >.   jr dw O fi fi 60 6 o3, Ex schol,  Aristoph, ad Plut. v, 122, liate  depromam: o fi fico 8 do itdvv,  ofifioodd) Xeyexai xo <pofiovpai  £x pexaqjopaS xo ov Zgogoy xgov  8td x ijS ovpaS detxvvvxcov x d  deoS, efoSe yap xavxa <pofirjSevxa 6wayttv % rjv ovpdv tvX oS xcov pijpcov. Ridiculum autem ac ne verum quidem est,  quod sequitur: 1 / oxi rc5y <poftov->  pivcov efaSev d dfifios TtpcoxoX  l6po\)v. Aliis iudicandum relinquo, nam verum sit, quod apud  eundem scholiastam legitur: xal  xvpicoS pkv i#l xov rdiY a\oycoy dfovS,   d\A* ovx l6xiv. Cogitandum est, Agathonem ad resistendum se parasse; qood cum animadverteret Alcibiades memor fortasse proverbii, quo ne Hercules quidem duobus aptus esso  dicitur, futuro tempore, ubi rursum peccaverit, etiam buius criminis poenas Socratem Initurum  Osse profitetur. trjv x q v % o v xavtrjvl  T7jv. Iteratio hacc articuli non  caret idonea ratione. Nam verba  aio connectenda sunt; Xtjv xov mxvv <5<5(5raflw. 'Ali’ ovx ton, (f avea rav 'AlxiflidStjv,  Ijiol xal Coi diallayrj. cilia zovvojv fiiv elgav^tg as  nfioQC/aofiai' vvv di fioi, 'Ayd&av, cpdvat, [istuSog  tcov zaiiH mv, iva avad ifia Steel rrjv rovrov ravrtjvl E  TTjv &av(iaatijv x«palr)v, xal fuj /tot [d[i<piytai, ore ea  /isv avidrjOa, avtdv ds vlxiovtu iv loyoig mxvzaq avVgazovs, ov fidvov ZQuajv, agztQ Ov, «Aii’ «ai, Inuxa    tov xetpaljjv Sav/iadrrjy. cfr,  Mattii, Gramm. $.278, Stallb,  Flora huius structuræ exempla  StallbaUroius collegit ad Piat.  Gerg. 502. B. : rl 81 7$   tiepvr) avt)f xal %avpa6xr\ 1 }  t i}S rpaya)8LaS nolrjtiiS. Herodot. VII. 196. o' vavxixds 6 xcov  papfiapoov (SxpaxoS. Thucyd. I.  25. xal 7 } ovx X}xi6xa fi\aipaocr 7j AoipGo67]£ vdtioS, Piat,  de rep. V1JI. 565. D. xo iv  'ApxaSia xo x ov dwS xov Avxalov lepor. Hoc autem 11011  prætermittendum est, edici hoo  geuere dicendi, ut quicquid verbis contineatur, id gravitate quadam augeatur. Atque nostro quidem loco articuli repetitione summus Alcibiadis araor indicatur  ita, ut verba cum Latinorum comj arari queant; te volo, tc  ipsum, vir admirabilia,  coronare.   avxoy dfc vix&vt a i v  jidyotf. Libri Florentini aliique avxoy t quod in textum recepit Ruckertus, crvXQV hic non logeum habere contendens. Frustra.  Illud Bekkerus atque Stallbaumius  exhibent. Ac Stallbaumius quidem Non dixit, inquit, awtov, sed avxoy propter  oppositionis rationem.  Nobis ita videtur statueudum  esse, nt indicium Alcibiadis de  Socrate etiam tauquam em ipsa    Socratis mente proferri dicamus,  qui ita rem cogitare posse fingitur : ixeivov pbr dviStfCy&v,  i ite dfc riKavxa ovx dvi8rf6ev. Quam sententiam Alcibiades si e Socratis tantummodo  animo proferre voluisset, dixisset opinor: xal fnj poi pifitptftat, oxi tfk piv dvad?}6iupi t  avxov 8h vixcorxa iv Tioyois  icuvxaS avSpGOTtovS ovx  ava8ij6aipi. Si ex sua tautumtnodo sententia eandem rem idem  edicturus fuisset, non avtov, sed  avxov exhibere debuit. Habes  igitur hoc loco coufusionem structurarum duarum, quæ quantum  habeat in se venustatis, eos non  fugiet, qui hunc locum satis accurate examinaverint.   Ineixa ovx av e8i]6 a • Eiteixa in hainsmodi dictionibus  semper ad præcedens participium  refertur, atque proprie præmittitur ei, quod /actiouein,  quæ participio continetur, sequi  debeat. Usu loquendi deinde  factum est, ut satis cum ironia  consequentiæ notio cum contrario, h. e, cum eo, quod actioriem participii nou sequi debeat, coniuugeretur. Et cum latior sit participiorum significatio, fieri potest, nt e, c, vt xcovxa sit postquam vicit  ac vincit; possis igitur inttta  tamen convertere.    330    nAATaNO£    ovx avcdijOa. Kai ccya avtov laftwna x tav tcaviwv  avadeiv xuv 2J(oy.Qatrj xctl xttTuxkivEG&cu. InuSq di xaxtxkivt], ibcilv.   Cap. XXXI.   Eltv Srj, 6v$Qeg ' dozftrs y&Q po* rijgxiv o ovx  btiTQtnxlov vtiiv, ct/Aci ntrtiov ' (5poA<5)fijTai ycip xav&’  iiy.lv. clcQ%ovza viiy (xltjovym xjfo jtoGeag, iug $v vytis  ef er 61 /, avSpeS, So~  xeixe ydp. Hiximas de hoc loco annotat, 265., quam ride.  Verba quod attinet GjpoXdyTfxat  ydp x av$' ijpiv, cfr. 215. A.  a\ Aa poi A iyere ccvxoSet, ini  fiyxotS eIsIgo, tj jiTj ;, 6 v/i 7 tls 6 $E t  ?/ qv ; navxaS ovv dvaSopvfli}-*  Oai xat xeXeveiv eIsieycci x.  T. A. In æqueutibus post ovx  intxpEnxiov vulgo legitur ovv . Recte id ex optimorum codicum  auctoritate delerunt Bekkerns,  Staltbaumius, alii. Eo addito  sententiæ vigorem admodum refrigescere senties atque propemodum evanescere.   d pxovta ovv alpovpai  tifS n 6 6 E ga S. Vide annotat,  43. Adde Wachsmulhs Hellen. Alterthumsk. II. 2. 28.  et 29.» ubi Christius laudatur de magisteriis veterum in poculis. 1745. Non elegerunt autem,  Stallbuumius inquit, antea convivæ regem, qui bibendi leges  ediceret, sed constituerant, ut  suo quisque genio, quantum vellet, iudulgeret.   aXXd <pipE t nat, (pavat,  xdv ipvxxij pet ixEiv ov ^  Schol. ad h. L $vxxi}p, inquit,  OxevoS' IvSac diavlctovtii xci    noti} pia, i) noxrjpiov eiSoS, g*s  E vpinidrjS TrjXiqxa. Timæus  ed. Ruhukenii 278. habet  ipvxxrfp • noxT/pwr fiiya xai  nXaxv e Is rjjvxportotiiotv rtapEOxevaOpivov, Laudat præterea  Ruhnkenias Gramm. Ms. :  xxijp* OxevoS, iv (o xdv olvor  Hipvxov t x 6 xoiygjS XeyofiEvov  .upvcoxijpiov. . Vides, TpVHXTfpec  vas nominatum fuisse, quod usui  convivarum non ita destinatum  erat, ut ex eo vinum haurirent.  Hinc non mireris, Athenæum  huius loci respectu habito IV. 27. dixisse: napd rc3 nXaxcovt  xovxgov ovSlv iifijiExpov, aXXd  ttivovdt p\v xodovxov, coSxe  fi7/8k xols IdimS noOlv l6xct6$ai.  dpa ydp *//A xifitdSrjv o>?  dOxtfpovEi, ol 61 «AA oi xdv  dxxaxdxvXov rf> vxxijpa nivovOt  npocpaOEGoS XafiofiEvoi, in tine p  avxovS npoEiXxvOsv UXxtfiui6i/S.   l8ovxa avxov nXiov i}  X. x. A. Alcibiades Agasonem  rogat, ut maius poculum atterrr  iubeat, post, conspecto aliquo vasi,  quod refrigerando vino inserviebat, magnitudine eius delectatus  sententiam suam mutat, idque  afferri iubet. Ad verbum xoxvXaS Schol. anuotut : rplzov  faavco g jchjzi, l(i«vzdv. dkka qtgiza ’Ayd9av, ff zi  lOziv (xxu(iu [itya, iiakkov 81 ovSiv Sei, aAAa q>£gt,  nai, tpavcti, zdv tlivxzijQa IxiZvov, ISovza avzdv xkpov 214  ij dxza xozvkag yaqovvza. zovzov l(ixkr]6d(iEvov zcgazov  filv avzdv Ixititlv, licaza za EaxgatEi xeXevelv lyyfiv,  xal aua eiittiv ITqos [Uv Saxgdzq, cS avdgeg, zo  C.6q>i6(td (ioi ovSiv ' bitoGov ydg av zikevg zig, zoGovzov IxTtimv ovStv fiakkov (iij jrors (iidvG&rj. Tdv (ilv  ovv ZoxQurrj iy^tavzog rov ttcudog xLvuv ' zov 6’ ‘Eqv  fiepoS 7/ xoxvXrj trjS xoivwoS.  Yido Wachsmuths Hell. Alterthum.sk. II. 1. 78. Annotasse  liic suilicit, immensa muguitudiue ifkVXTrjpa fuisse.   i pnX7/ 6 d per ov. FICINUS:  Cum vas implevisset. Astius :  implevisse. Immo implendum curasse. Quæ vis est  medii; neque verisimile, ipsum  fecisse Alcibiadem, quod statim  post, ut Socrati fiat, imperantem audimus. Riickert.  Tu 6 6 q>i6 n a jiot ovd iv.  h. c. in Socrate ars mea  inutilis. Ludit Alcibiades ia  dofpidpa nominis cum if}7j<pidpa t  ut videtur, similitudine. Hoc  enim dicturus est : Bibendi magister frustra se exercebit, ut  Socratem ceteris convjvis similem  reddat h. e. ebrium atque Baccho plenum. Quantum ipsi aliquis imperet, tantum bibens non metuendum, ne unquam magis ebrius  factus sit. Pro xeXsvfl, quoil  Bekkcrus et Stnllbauinius in textum receperunt Bodleiani codicis  oliorumque pauciorum auctoritatem secuti, vulgo xeXevtiy legitur, quod Riickertus edidit. Utraque lectio bona est sentontium si spectas, quam Alcibiades prolaturos erat. Certe non dispiciendum est, cur dicere non  potuerit : quantum ipsi aliquis imperaverit cet. Difficillimum igitur ad diiudicundum,  quid Plato scripserit. Sed tnnta  tamen nobis, qnanta debet, Rodleiaui codicis auctoritas fuit, ut non  dubitaremus, præsertim cnmVV.  DD., Bekkero et Stallbanmio  placuerit, xeXevtj in coutextam  orationem recipere. Sententiam'  quod attinet, cfr. 220. A.  iv r* av xaif EvGoxUn? puro*  anoXaveiv oloS t * 7jv, x d x*  aXXa xal iclveiv ovx i$£Xmr,  6 nox 9 dvayxa6%ei7j, ndvtaS  ixpaxei xal o navzGDV 3avpadxoxaxov, ^cjxpdxr/ vovxa ovdelS nojitoxe ieopaxev  dv$poo7ta)v.   x ov 6 * 'EpvZipaxor t  II(£s ovv noiov/iEv. Cur  Eryximachos potissimum hic prodeat, statim intelliget, qui loci  meminerit 177. B. C. atque  inprimis ibid. D. i/iol yap dt)  tovto ys olpat xcctd8tjXov yeyovkvai ix xijS latpixijS, ori  XaXenov xotSdvSp&noiS t) pc$rj itizi* xal ovxe ctvxoS iScXrjdaipt dv itielv, ovxe dX X<p  CvpfiovXEvdatpi, dXXcjS te xai    m   jfyiOKOVj Ilag ovv, g?<ma, cS 9 AAxc{$ux6r], noiovfiev.  B ofrrog ovr$ rt Æyopev htl xy xvkixi ovr* Inadops v;  &IA' &xe%vag c3 gneg ol diipcovTBg Ttiout&a j Tov ovv ’AA oapiudtjv elnelv, *&l 'EQV^tfiaxB, /3 HxlGtb fieXxlOxov naxgog xal (SacpQOVBOtatov, %cdpe. Ketl yap 6v, <pdvai  zdv 1 EQV%iyM%ov * cUAa r£ noicopev,* w cv <5i)   itjxpoS ydp avijp xoXXojv avxd£io$ dWoov.   Intreme ovv o tt- fiov/Ly, yfxovdov §rj, dntiv xbv   xpctntaXdvxa Ixi ix xijs rtpoxepaictS. Do verbi* Eryximachi  medici h. i. laudatis : tigoS ovv,  tpdvai, cj 'AXxifiiddtj, xoiov ptv uon recto Stallbaumius :  JSt quis, inquit, coniunctivum  requirat, qui est deliberantis:  eodem modo nos : IV i e nun   thun wir, habe Eryx ima c/ius gesagt? Eryximachut  cum bibendi molestam necessitatem feliciter evitasset.  B., ne nuuc ad bibendum cogeretur, et Alcibiadis immoderatione indignatus, quam omnino  pestiferam hominibus supra ceusuit, Quid nunc facimus verba  ita profert, ut explicatius andiant:  qua insania nuuc agimur,  tantumque abest Eryximachu», ut,  quid faciendum sit, roget, ut potius præsentia satis acriter reprehendat, Quod qno facilius appareat, interrogaudi signum in puuetum immutavimus. ovtoS ovxe ti Xiyopev  ixi xy xv X ixi, OvxgjS, at  in præcedeutibus redis, plenum  indignationis atque acrimoniæ.  Sensus est: liac igitur ratione,  b. e. hac igitur insania allectis  neque sermo ullus . neque cantus  iuler pocula erit? Ceterum ixd6optv ia textu posuimus, quæ  Bodleiani codicis lectio est. Valgo ovte xi adojMY.   xov ovv  yaipE. Alcib i a(|ls Eryximaclii admonitione  tactus cum statim, quod responderet, uon haberet, ut non negaret id, cui contradicere non posset, neque probaret, quod probare nollet, Eryximuche, inquit,  optime fili optimi patris atque sapientissimi, salve. Sed non  delinitus hac re Eryximachus,  salve tu quoque, respondit, nam  et iu te cadunt omnia ea, quæ  super me modo dixisti, sed quid  vis faciamus ? His auditis Alcibiades satis gratiosus omnem rem  ex Eryximachi arbitrio iudicandam propinat,   IrfXpoS ydp ctvr} Versas Homericus est petitus ex II,  A. De scriptura insequentium  verborum ini di£>id, vide annotationem p. 50. Vulgo enim  etiam li. 1. et paullo infra imSiB,ia legitur. Structuram autem quod attinet verbornin xctl XQVIQV xal OOTGO TOVS dXA jOvS, Stallbaumii indicio subscribendam est annotanti V: Accusativus ponitur, ac si præcessisset dixaiov i<Snv, huquc  'EqvUimxov yfitv y jiQtv ah dgtlfitiv, Wo|« XQ^cu Ini  ds|t« exaGtov iv ftion koyov sicgl "Erjazog tlnsiv rag c  dvvraro xdkkiGTOv, xal lyy.au.wGai. ol fitv ovv cckkot  xarzts VfitTs thppwfuv ' Gv 8’ ixsiSij ovx eiQrjxct; xal  mximaxag, 8ixaiog tl tlnuv, tlnav 8’ imrce^ai ZaxQatu  o tl av (iovhj xal Tovtov ro Ini 5t£ut, xal ovr a rot)g  akkovg. 'Akkd, tpuvai, u ’EQV$ifict%e, rdv 'AktupidStjv,  xakug fitv kiyuq, (ttOvovt a 8h uvSqcc } tagcl vytpovtav  kuyovs izaQctftdkkuv fit) ovx 1% Igov y. xal afia, a verba sic interpreteris : nai tovtov dixaiov itfnv intrdUat T(b ini 6 e£,kx. Structuræ variatio nec per se ingrata est>  et per sententiæ rationem pro—  pemodum necessaria. ol p\v ovv aXXoi. Apollodorus, nt ipsius verbis docemur p. 180. C» quoruudam hominum orationes, quas memoria  non teneret, non retulit. Hoo  moneo, ne quis miretur, non  nisi sex orationibus relatis Eryximuchum nunc loqnentem induci : ol piv ovv dXXoi nav TeS elpijxapev,   aXXd, gravat, ca *Epv%lpax e, t 6 v ! 'AXHifiiadrjv,  Vefba aXXd  oJ *EpvB,ipax&   xaX6oS piv XiyeiS dubitanter Unguntur ab Alcibiade pronuntiata esse, qui verebatur, ne  hominis ebrii oratio sobriis auditoribus satis displiceret vel  etiam ridicula censeretur. Indicium est huius rei verborum  dispositio, quæ ita comparata  est, nt intermixtis gravat et  tdv AXxipidSrjv verbis orationis  initium co modo distraheretur,  quo ab Alcibiade pronuntiatum est.  Simile huius artificii exemplum  reperitu» p. 175. E. vftptdT7j€el, tgnj, eJ 2 coxp aTEt,  6 AyaScov, quæ verba AgathoUem ita pronuntiasse consentaneum est, ut illudi sibi magno  cura pudore sentiat eumqne pudorem atque confusionem animi iuterrupta voce prodat,  ÆSvovTa 6i dvdpa nap d vrjgrovTtov X 6 y o v S.  Vario modo sanissimum hunc locum  viri docti couiectnris tentarunt. Eas hic repetere longum. Astitis  verborum sensum esse contendit:  Æquum non fuerit homineme—  bnum cogere, ut inter sobriorum  hominum sermones habita oratione fiat ridiculus y quam verborum conversionem nemo probabit, Stallbaumius verba hoc modo interpretatur: Ebrium virorum componere cum sobriorum orationibus haud sane æquum,  (quod breviter dictum est pro)  ebrium virum provocare, ut æmuletur sobriorum orationes, haud  æquum fuerit. Sed ne hæc quidem interpretatio satis nobis nunc  placet. Notum est Homericum illud xopai Xapitsddiv opoiai,  quæ dicendi brevitas haud rara  apud veteres scriptores. Exemplo  noster locus est, ubi pro pe&vovros dvdpos Xoyov dicitur D fiauuQis, xtt&e i xl 6» Zcixquttis u>v vQtt ilitzv ; ?}  oitsQa, oxi xovvavxlov Igt'i itciv i) o iisyev ourog ydg,  hxv riva lyw InaivLaco xovxov jtagovxog q &sov ij dv&Qcoxcov dU.ov rj xovxov, ovx utptiixai fiov xio %£iqe,^  Ovx evtpijtiijoiig ; (pava t toti Eoxgdxrj. Mu xdv IIoouda, dntlv xdv 'Akxifiiddijv, (iqdht liys xgdq xavxa,    / tcSvovxa avSpa. Sensu» esi:  Aber die H e d e ei nes trnnkcnen M an nes in e i no  R e i h e mit den Reden  niichterner Manner zu  stetlen, mochte wohl nicht  nns dem glcichen h. e. nicht  passe nd se in. Iliickertus eodem fere modo: vereor, no  parum sit æqua conditio,  si homo ebrius cum ora*  tione sua sobriorum cum  orationibus componatur.  Ceteram cum hoc loco conferri  potest Piat. Gorg. 455. E.  oltiSat ydp 8rf nov, ori ra yego~  pia ravra xai ra reixy rddv  f A^7]vaicDV xai t} rdov Xiyevcov  xaradxev?) bc r rjS OepidroxXeovS dvpfiovXrjS yeyove, ra  d’ ix rijS TlepixXiovS, d X X*  ov x ix r g5v 8r) yiovpy 6ov y  quo loco consentiens vox esc codicum omnium in verbis ix rdov  dijpiovpydov. Buttmannus et Heindorfias scribendum coniecerunt  ix tijS djjpiovpydov 5 Schæferus  ed Apoll. Rhod. Tom. .  ix rrjs rdov 8rjpiovpyd/v maluit. Sed nihil opus esse mutatione,  instituta cam Symposii loco comparatio docebit. Adde, quæ verbo  infra legantur 217. D. dvenavero ov v iv ry ixopevy  ipov xXivy h. e. in lecto,  qui meo lecto proximus erat.   xal aua, cJ paxapts,    xelSet ri di x. r. X. Alcibiades verbis prolatis xat dfut proprie dicturns erat : Et simul ne  possem quidem, etiamsi vellem,  Erotem laudaro Socrate præsente. Sed mutr.to consilio ita  perrexit: Num tibi quid quam eorum, quæ modo  locutus est, Socrates persuasit? Sensit enim homo sagacissimus, verbis contra Socratem directis fidem prorsus defuturam esse, nisi illius dictum  aute oppugnatum sit, atque in  mendacii suspicionem vocatam.  Recte igitur Stnllbaamius annotat. ad b. 1. Alcibiadis interrogationem ita interpretator, nt  sensum eius este dicat: Noli  quid quam eorum credere,  quæ modo dixit Socrates: nam plane contrariam verum est. Ceterum ad  verba hic respici consentaneam  est 213- C. T jfa 'AyotS cov, dpa, el poi iitapvvEiS. cos i/ioi  d rovrov ipcoS rov dvSpoonov  ov <pavXov npaypa yeyovev.  an* ixeivov yap rov xpdvov,  aq> ov rovrov ijpddSyv, ovxexi i&edti poi ovre npoSfjXeipat ovre SiaXexSffvai xaXdi  ovSevi, i} ovrodl ZrjXorvrtdoy  //£ xai tpSovGov Sav/iadra ipya<$erai jcal X oidopeltai re xai  reo x&f J£ jidyiS anlxEtai x.  r. A. Satis lepide autem iisdem  fere verbis hic utitur Alcibiades, tog lyio ovd’ c'v svn ulhav fauuvt<Sruju Oov JtaQuvtog.   owrca ao In, gravat rov ’EQv£lpa%ov, el fiovlei'  Ecoxqcixt] InaLvtOov. litos Atyttg { dxtiv rov ‘AXxt(iuxdijv' doxei XQ*i vttl > ® 'Egv^ifiaxt ; ijci&cofiai rei E   kvSqi xal Tt[iugT]6to[iai vfiav Ivavtlov ; Ovtog, tpuvcu  zov EcoxQa.tr], 1 1 h> va £%h$ ; Ini tu yiXoiotEQti fit    quæ Socrates 1.1. exhibuit, <*oepi&eral pov tca X^P £  ovx ei) epij ptj det$ $ Negatio cum futuro tempore couittncta quam potestatem habeat,  supra dictum est annotat,  26. Eveprjpetv verbi significatum quod attinet, explicatum reperies annotat, 246.   taS’ iyco 0v5* av iva a AXov h. e. nam dc me ita  cogitato, ut qui te præsente prorsas neminem  alium laudaturus sim. tctoS XiyetSj doxel  Xpr/rat, oJ *Ep v^ipax^i  Supra 21B. D. Alcibiades impediebatur, quominus iniuriam,  quam a Socrate sibi illatam putabat, ulscisceretur j nunc data  ultionis occasione magna cum  animi lætitia atque huius rei necopinatam opportunitatem miratus, Quid ais? inquit, censen’ me etiam debere hoc  facere? Accentus oratiouis in  Xpijyca verbo ponendus est, quo  facto, quod antea, ut faceret,  non licuerit Alcibiadi, id nune  idem etiam d e b e re facere judicatur.   iit i rei yeXo tore pa pe  i Ttcx.iv id eiS ; Duplici modo  Rtickertus putat yeXoiotepa compafativuiti explicafi posse, tfel  ut admissa dicendi brevitate dictas sit pro za yeXowzepa 7 }  aXi/SedzepeZj vel ut significet:  ita laudare, nt quo sint quæque magis ridicula, ro laudanda  sumas studiosius. Neutra comparativi explicatio probari potest. Stallbaumius ad h. 1,, ifi  talibus, inquit, quæ sit vis et  significatio comparativi, neminem, opinor, fugiet. Neque sane  difficile est indicatu, quid significer. Primum loci meminisse  iurat 189. B„ ubi Aristophanes hæc profert: coS' iyco epo pov pexi Ttepl tgov /teXXdvzaov  firjSj/dedSext ov n, p?) yeXolot  eiitea), rovzo p\v yexp av xip 60S eii} xal zijs rj perspexi Mov OrjS ijtixodptov, «AAa pi) xa~  rayiXadza. Ad quem locum cum annotatum sit 149. >  yeXoia ea significare, quæ risum  moveant, xazayiXadza contra  fatuitatem denotare eius, cui  xaxexyiXexdta convenire dicantur, dubitari nequit, quin nostro loco comparativus yeXoiov  vocabuli nihil aliud exprimat,  quam quod illo loco xazayk Xadta vocetur. Ceterum Bekkerus edidit: ini rit yeXoio  X£p(t pe iitctiv&det, quuo scriptura ex errore euata est olim  disseminato : iitaivelv verbi faturum tempus noa iitaivedco sed  iitaivedopcei audire.  tmavidng ; rj x l jron}<Jj(-g ; TuXrj&rj Igm. aXX’ 5p«,  tl magiris. ’AXXu fitvroi, qxtvca, x& ye aXrj&rj n agfajfU x«l xeXeva Xlyuv. Ovx Sv ip&avoifu, tlnslv  rov 'AXxi^iddryv. xal fitmoL ovxaol molt]6ov‘ idv tt  fu) dXrj&es Xkyar, /.ata^v h tiXafiov, av fiovXtj, xal  215 tlju, uri zovto tl’Svdofiai. extnv yag tlvai ovbtv feveofiau idv (itvroi dva(u[iv>]0x6iuv os dXXo lilXofttV   ov yag tl §ud iov xryv Otjv     xaXrjSij ipc J, Vide de his  Verbis Comment. de Platonis Symposio. Quæ sequuntur verba,  aXX' opa, el izapb/f, ludibrii  caussa addita suut, quasi rogari  oporteat virum eum, qui per  omnem vitam veritatis amorem  profitebatur, utrum vera dici velit necue. Monemur autem hoc  loco de verbis Piat. Apol. Socr.  17* C. ; xal piv tot nat  rtavv y G) avdpes *A^i]vaiot >  xovro vpc ov diopai xal napie pai. Phavorinus napisoBai rov to, inquit, Soxel rov napai xtldSai dvvapiv £*«*'. Timæus  L. V. Pl. 207. napisiACti'  napaitovpai, ad quem locum  Ruhokenius: Huius rarissimæ, inquit, notionis ratio nondum, quod  aciam, explicata pendet ex indole  mediorum. Ut irjpi et itphjpt  est mitto, %Epat et itpiepat  mitti mihi volo, i. e. cupio, peto, sic napirjpi admitto, napiepat ad me admitti volo SIGNIFICAT, h. e,  precor, deprecor. Speciosa quidem est, sed, quoniam  usu ioquendi non probatur, neutiquam probabilis rtapiepat verbi  explicatio. Neque Socratis ingenio, qui, ut virum sapientem  decet, fortiter atque viriliter iudicibus' respondit, rogandi verbum duplex positum satis Convenire videtur. Significant potias verba xovto vpcov diopeti  nat xapiepat : hoc vos rogo  mihique indulgeo. ovx av q>5.dv oipu De  signo interrogandi post hæc verba non admittendo, atque de  huius dictionis significatu supra  diximus annotat, p, 125. Quæ sequuntur verba, xal pivxoi ov TOJdl noir/dov, aliquid vitii contraxerant, quod miror a nemine interprete deprehensam esse.  Schleiermacherus verba convertit: nnd da thue so, quod  ita dicitur, ut, dum Alcibiades dicat, si qaid forte minus  recte dixisset, Socrates iubeatur  id corrigere, lloc modo etiam  ceteri interpretes verba acceperunt. Sed duo sunt, quæ displiceant. MSVXOI CUm OVTGOdl  noirfdov vix videtur commode  ooniungi posse. Deinde 6v pronomine haud careas in enuntiatione, qua quid Socrati faciendam  sit, præcipitur. Facillime unius  litteræ mutatione locus sanatur.  Scribendum est xal pivxoi ot$x cedi noitjddov idv x i pij aXrjXiyco, pera%v iniXaftov  x. x. A. Sensus est: Et si hac,  qua dixi, ratione acturas,  falsi quid forte dixero,  interpellu, si placet, 1 orlromav ud’ ?yovu tvnogag y.al Itpt^fjg xccraQt9(iyaat. ZcoxQuxy 6’ iyu htcuvtiv, oj ardqtg, oiitag iTtiyuqt]dco, 8t’ dxov av. ovxog jiev ovv ’i6ag olyasxcu tirl  rcc ytXotaxtQa, taxat, 8’ y tlxcov xov aAi;&ovg tvty.a, ov  xov ytkolov.   Cap. XXXII.   yaq 8rj ofiototcnov avxov tlvat xotg UstJLijvotg  qoentem atque falsa narrantem redargue.   kxav y<*p elvoti, Dc infinitivo in huiusmodi dictionibus  vide annotat, SENSUS EST:  quantum ex me pendet,  mendacium non dicam.   ov yap xi j) adiov. Cave  pronomen indelinitum cum fa(idzov aTCte counecteudum censeas. Pertinet id ad negationem  atque ov tt apprime respondet  nostratium: denn es ist gar  nicht etwa leicht. Quæ sequuntur verba cjd* ix^YXi duplici modo explicari possunt. Aut  enim ad Socratem referuntur aut  ad Alcibiadem» Ad Socratem relata Alcibiadem ita animatum  ostendunt, ut qui diflicillimum  esse putet, Socratici ingenii miras virtutes coram Socrate sobrio expedite atque ordine quasi  in digitis enumprare. Jl 18 ' %x ov ~  roS", quod fortasse sunt, qui desiderent, prorsas alium sensum  funderet, atqoe axonictS Socraticæ inserviret veritati describendæ ; esset enim idem cj 8 $x ov ~  XoS atque xtjv 6i}v axoniav gqS  £££ 1 ?. Sed possunt etiam coS  1-XOYXi verba ad Alcibiadem referri,' ut homini ebrio Alcibiades dilficillimum esse censeat Socratis axoTtlav expedite atque  ordine referre. Quamquam eadem via est sententiæ, hoc an illud  explicandi genus magis probaveris, tamen cum recentiorihus  interpretibus de Alcibiade verba  coS" Ixoyxi dicta accipiam.   ovx gdS St* £ 1x6 v cov.  Addita verba habes 61 * elxovoDVy  quibus quod præcedit ovxcdS vocabulum accuratius defluitur. Vide  annotat, 43., ubi et hic locas laudatus est. Ad sequentia  oltjdexat iizl x a yeXoioxepa  Stailbaumius supplendum censet:  me ipsum laudaturum esse.  Non recte. Meliora docent sequentia verba H6xai 8* 1} e  XOJV XOV aXl]^OVS LVETiCL X.  x. A., ut igitur ad illa verba  suppleudum sit: 81* eixov cov  pe imxEip&Y htaweiY. Fortasse etiam plaue nihil supplendum est, siquidem cogitari potest, Alcibiadem iici xa yeXoioxepet verba quodammodo ex sententia Socratis repetiisse. Verba  igitur convertere possis: Er wird  wahrschcinlich bei sicli denken  )t inl xa ye\owxepa lc : des Bildlichen bediene ich roich indess  nur der Wahrheit wegen, nicht  um zu verhdhnen.   xoiS 2 ei\l]v olS rouxoiS xots iY x 01S k p /t o y\v<peioiS xaSTjpeYoiS.  Schol. nd h. 1 . 2i\tjvo\ Jio22    B tovtoiq tolg Iv tolg tQUoylvcftiotg xadypivotg y ovg  rtvag lgyut,ovtca ot drjfu&vQyol Ovgiyyag y avkovg  l%ovtag'’ di ftgadfi dtOL%&tvr£g tpaivovtat tvdofrtv vtyak  vvdov xopfvral napa ro rftAAofivttv y u l6xt 6xojitxeiv  Atyopevoi [jtapd xovS TtotovS].  Adde Schol. ad Aristoph. Nobb. xi pe xaÆiS, g) '<p>}~  pepe. gj avSpcDire. iXiyeto  6i d Stoxpdrr/ff xrjv uifuv 2etArjvcp itapeptpodveiv. 6 1 po S xs  y dtp tux \ (paAaxpd $ i)V. xepieSyxev ovv ctvxcp olov xov  napo. JJtvddpop SetXtfvov cpcov)}Yx. x. A. Patet autem o uostro loco, nam nusquam  «lias rem commemoratam reperias statuarios capsulas, quibus  artificia reconderent, ad Silenolum formam effinxisse, eorumque  sedentium quidem, nt latius  intus spatium artificiorum recondendorum daretur. Hæ capsulæ  felicissime cum Socrate comparantur etiam eo, quod externo  cultu minus conspicuæ erant atque negligentius elaboratæ Athenæus L. I. c. 15. C. statuam  Thebis exstitisse narrans Cleonis cantoris hæc addit : vito   xovxov xov dvSptavxa, oxe  AAiZardpoS x cis QtjfiaS xaxe(Sxanxsy <ptfC\ noÆparv, <pevyovxa xtva xpv6iov eis x 6 ipaxiov xotXov ov ivSitiSai • xal  6vvoixt2,oplvr}? xffS itoÆaS ixaveASorxa evpeiv ro' xP v< *i° v  pexa hy Xpiaxovxa. Sed nihil  habet hæc narratio, qnod aliquo  modo possit cum nostri loci verbis comparari. Hoc tantummodo  ex ea discimus, magna religione  illis temporibus homines artium  operibus pepercisse.   o? 6ixa8e 8ioix$£y*£f.  H. Stephauus 6ixa6e verbo offensus, quod nusquam alias apud  Platouera reperiatur, 8ix<* scribendum couiecit, quæ correctio  fuerunt quibus admodum placeret. Recte receiitiores editore!  8ixa8e reposuerunt. Verba converterant Ficinas : qui si bifariam dividantur y reperiuntur intus imaginem habere deorum.  Schleiermacherus; ia dei, en man  uber, wenn man die eine Halfte  wegnimmt, Bildsaulen von Gdttern erblickt. Schulthessius ;.  Schiebt man sie auseinander, so  erblickt man inwendig Gotterbilder. Rem intellecta facillimam fecerunt interpretes difficiliorem. Res sic se habet: In  contrariis Silenorum lateribus duobus duo foramina erant, quæ  epistomio quodam claudi poterant. Iam si qnis artificia intus  j^econdita spectare vellet, non  opus erat, ut singulæ partes  Sileui solverentur. Ex altero  enim Sileni latere, ex utro aliquis vellet, per alterum foramen  spectatio erat, ex altero lateris  parte per alteram, quod in cg  erat, foramen lux incidebat. Sensus est verborum: Di ese zeigen, da sie auf beiden  Seiten nach deu Durchschnittspuncten hin OefTnungen haben, in ibrem  Innem die Gestalten von  Oottern. Ceterum non sino  magna vi ultimo enuntiati loco  positum hahes $£G)v ‘nomen,  nt significantius indicetur, res  summæ gravitatis vili atque pæne ridiculo tegumento h. e. Socratici cojpoiis turpitudine ob\i  I   ftam fyovtes ftecov. v.a.1 cprjfii av loitdvai ccvtov rtp  2.'ax vQip, ra Magaba. ou fiiv ovv xo ye eidos fifioiog  tl tovtois, a Ewxqox fg, ovd’ avrog dij xov d(upLCj}ri vnlutas esse. Nostrum locum  imitatus est Iulianus Orat. . A., sed memoriter atque  mitius accurate, ut carendum  sit, no quis ad eius exemplar  Platonis verba emendare studeat:  <pypl yap dy njr xwtxrjv  <piAooo<piav opoioxdxyv eivai  xolS 2 eiAtjyoiS xolS iv xolS  EppoyAvqjeioiS naSypEVoiZ, ovSxivaS ipyaZovxai ol dypiovpyoi 6vpivyaS rj ariAoris Exovxas, o? 61? dioix^Evxes Evdov  tpaivovxai dydApaxa ExovxeS  SecZv.   xai tptfpt xcri 2 ar ripa), tcj Map6vot. MapcriaS,  Schol. inqnit, otriArjtl /ff, ’OAvpitov vloS, oS xoris ariAoris *A$yvaS /jnpddt/S dia xd iva6xypovEiv avxoiS drtAoptvoS rjpt (Siv 3 AitoAAcovt itspl pov6txijS t  xal y xxy$y, xal itoivyv didcoxe x 6 dlppa dapetS. Docemur hac Schol. narratione, Marsyam formam faciei minus curasse, utpote qui tibiis canendo excelluerit, quas, quoniam faciem  deturpant, repudiavit Minerva,  cfr. Appulei. Florid. I. 8. Eo  (Hyagni) Marsyas cnm in artificio patrissaret tibicinii, Phryx  cetera et barbaros, vultu ferino,  trux, h spidus, illutibarbus, spinis et pilis obsitus fertur pro  nefas cum Apolline certavisse.  Thersites cum decoro, agrestis  cum erudito, bellua cnm deo. Ceterum quid Marsyæ mytho veteres exprimere voluerint, statim  intelligitor. Musica nimirum orte  hominum ferocitas deliuilu morumque asperitas- deposita est,  sicut pellis Mursyæ spinis atquo  pilis obsita, quam Musarum indicio Satyrus deposuit,   orid 9 ari ro ? dy itov dp<pt6fiijxi/dais. Ilæc est lectio vulgata, quum duorum auctoritate codicum- in dpqjiCftyTr/tiElS immutarant interpretes»  Ac potuit quidem Plato' ita scribere, non scripsit revera. Etenim quæ certissimu sunt atque 11 *  luce clariora Alcibiadi, ea idem  quasi dubia ex Socratis mento  aptat, non ut incertus esse rei,  sed ut simulare tantummodo videatur irooiæ caussa aliquam  dubitationem. Unius optativi exemplum, quo satis acerbe aliquis aliquid, quod compertam  habet atque perspectum, tamquam  dubium ex alius mente aptat,  apud Meleagrum reperitur Epigr.  LXIII.   "Eyv&v, ori p* EA a$£S. r i Seori?-,  ori yap pe ÆA yBaS.  "Eyv&v * prjxixt vvv opvw  irdvx* EpaSov.   Tavx yv, xavx iitiopxe ; povy  6v itaAiv, povy vitvoiS  t oApyf xal vvv, Vvv Ext  tpydl povy.   Aliud exeipplum a Reisigio laudatum reperies in Commentat. de  vi et usu av particulæ 131. *  Theocr. Idyll. XVII. v.   <prjs poi navxa douev * xax&  6 * v6x epov orid * dAa doiyS>   quæ verba a puella pronuntiari  Reisigius censet, quæ AMATORI AMANTE AATO 22 o  1  3-WI    T^dBig • uig de xal ralla Eoixt/g, fina rovzo axovs.  'rfiguirr/s et ' ’>] ov ; irtv yccQ f uj oito loyjjg, (iitQrvottg  nKQtto[icn. all’ ovx Kvh]rrjSi noli) ye Sw/ttttftcorfpog  C Ixtivov ' o fitv ye dt ogycivav exijlu rov g av^ganors  tij r< jio zoy CTofiazos dvvujiei, xai En vvvl og ccv r a  Dinlta pollicito hyperb<pl i cum  fere aliquid et incredibile imputare lepide confiteatur. Ilis verbis, Reisigius inquit, si uv vel xe adderes y vah,  quantum periret Veneris . Lasciva  puella, quod ipsa minime credit, loquitur, nec vult videri  serio se credere, sed tentat dissimulare tanfum : qua ironia eo  fit amabilior, et auget amoris  flammam. Tale fere quiddam  est in nostratium more, ubi dicimus; am Ende : v eluti, am   Ende giebst du mir gar nidus. SimiMus Reisigianum exemplum Platonis verbis est, quam  quod supra laudavimus exemplum  Meleagri, quamquam id accuratius examinatum eadem dicendi  ratione gaudero iutelliges.   v fip 1 6 r y S ei' y o v ; Hæc  verba Schleiermaclierus reddidit :   . Rist du ubermiithig, oder niclit?  Sed magnopere displicet, quam  V, D. secutus est, verborum interpunctio, neque verisimile est,  eum, qui testes adhibere possit,  quibus rei prolatæ veritatem  probet, sic locutum esse: vfipi6ti)S el y y ov ; Sententiam verborum quod attiuet, prorsus eodem modo Socrates vfipuStyS vocatur ab Agathone 175. E.:  TppitiztjS el, £<py, gj ScjxpateS 9 d *Ayd$(ov. 'TfipiOx&v  autem nomine omnes insigniuntur, qui aliquam rem ita torquent atque volvunt, ut aliam vel speciem vel notionem potestatemque repræsentet, eatnque  quidem contrariam ei, quæ primitus ipsi inest. Sic et vfipiS,eiv verbum de Homerica pioverbii corruptione adhibitum legitur 174. B. "OpypoS jttv  yap mvSvvevEi ov puvov Sta <p$ttpO(.iy d\\a xai v fi pluat f.ls  ravryv tyv napoiplav, ad quæ  verba vide annotat, 19. Ut  autem Sileni in artificum oiricinis sedentes aliud in se habmt,  aliud externa forma ostendunt,  quod illi maxime contrarium est,  ita Socrates haud raro cogitationes suas obtegens aliud quid,  quam quod sentiret, verbis -exprimere solebat. Hinc institutæ comparationis et, Socratis ct  Silenorum expendas veritatem. i av yd p fii } o poXoyy  Tdp particulæ potestatem recte  intclligcut, qui interrogationis  præcedentis significatum cognoverint. * II ov ; enim verba ita  proteruntur ab Alcibiade, nt rem  a Socrate negari posse negaret  quasi diceret: Rem negare   non potes. Paullo aliter Stallbaumius de yap particula disseruit annotat, ad h. 1. : Particula  yap t inquit, referenda est ad  sententiam ex reliqua oratione  facile supplendam : el fikv ovv.  Utra rectior sit atque naturæ Joci accommodatior explicatio, lectores ipsi videant.   crAA* ovx avXyzy S- t Re  Ixtlvov ttvXjj. a yag "OXvfixog ij vXei, MuqOvov liyco,  rtivtov didcct-avTos. r a ovi) ixtlvov, iav re dya&og  avXtjrrjs ciiiky, edv re qiavXrj avXtjrglg, ( wva xcccij reti&at itoLSL, xal Sijloi rovs tcov &ecov te xal reXeroJv  dtofiivo v$ 6 ut to &tla etvau oi> d’ ixtlvov roOovrov    ctissime H. Stephanus, quod ia  editt. valg. omittitur, post avXvrtjs signum interrogandi posuit. AAAa autem e licto Socratis responso repetitum est, qui  vfipi6xijv quidem se esse confiteatur, avAtftfjv se esse non  concedat : vfiptuTJ/S y* tipl,   Oj IA* ovx avAtjxrfc,   xal ixi vvvl oS ctv x u  ixtlvov avAy. Docemur his  verbis, Olympi harmonias etiam  Platonis ætate superfuisse, quibus tantum veneris attribuitur,  ut sane pulcherrimas fuisse inde  couiicias. Phrygias harmonias  fuisse ivSovdiafyiov procreantes Boeckhius docet ad Piat,  Minocm 26.   M apCvov Mycoj xovi ov 8 i5a£, av x uS. Consentit  Schol, «d Aristoph. Eqq. v. 9.  &vvavAux. ZwavAla xaXtixai,  otav 6vo avXi/Tixl to avro Ai-.  ycjdtv. 6 ” OXvpTtoS povCi xoS Tfv, Mapdvov pa$7)rifi.  iypcnjxt Sk avXrjrtxovS xal  $p?/vyxixovf vopovS. Yopoi 8e  7 ( 0 tXovvxat oi tis $toi>S vpvot  x. x. A.   iav te aya$uS aJA i/rpis. Etiam tibicinarum cur  hic mentionem faciat Alcibiades,  si quis quærat, nihil ab interpretibus annotatum reperict. lloc  certissimum, neminem olferisurum esse iu verbis iav xt uya5uS avXt/xj/S avAf/y iav te ipav  Ao?. Ut nunc verba se habent,  de artis dexteritate dicta accipere possis, ut non nisi viri in  arte tibiciuaria boni dicantur,  mulieres autem artis expertes tibicinariæ non nisi mediocritatem  quandam teuere. Sed hanc non  fuisse scriptoris voluntatem, nobis quidem persuasissimum est.  Alcibiades proprie dicturus erat :  iav xs avAr/r ?/?, iav re av A ijxpiS y iav re ayaSuZ ns,  iav xt tpavAoS, sed brevitatis  studio oppositionem ita instituit, ut non substantiva solam  sed etiam adiectiva sibi opponantur. Ceterum vide annotat. ubi huuc locum landavirnus.   pova xaxexz6S at  xal d ij Aoi. Frustra hæc verba emendare studuit Orellius ad  Isocratem 333* Scribendum  enim coniccit puvovS xarix^d^c ri  7ruit2 xal xtfAtt. Hæc correctio  cum alia de caussa, tum co nomine nobis improbatur, quod  harmoniarum Phrygiarum vim  admirabilem minuit atque urctioribus finibus iucludit. JMovvt  plane eiusdem potestatis est atque (tvxd, eamque illarum harmoniarum præstantiam describit, quæ sua vi emergit, neque  ullo artiiicum adminiculo indiget, quo emineat magis elficaciorque evadat. Recte inde colligas, simplicissimas illas harmonias luisse.  (torov SittcpiQt ig, on avsv 6 gyccvav, ipdotg loyoig ravD tov rovro noieig. r/fiug yovv orav fitv rov ullov dxovcoI uev Ityovrog xcd itavv dya&ov grjtOQog cA kovg Xoyovg,  ovdlv ftfAft, ag £'xog tlxtlv, ovoivl' inuSuv 5e fiov avev 6 py a v ody, rptXol?  Xoyoi?, Comma posuimus post  opyaycoYt quo tautologia verborum facillime vitatur* IFiAol  Xoyoi enim h. 1. ajipositum est,  ut clarius indicetur, quid significent veitoa : avev dpydvoav   TavTuv rovro notel?. Ceterum  notandum est, alteram etiam  significationem Alcibiadem tecte  indidisse verbis iJnXoi? X oyoi?,  WiXoi? enim idem fere sonat  atque diXXoi?, ut satis lepido  ad Socraticam illam ironiam alludatur, qua virum sapientissimum usum esse acerbissima nemo  nescit.   ov 6% v jiiXei 9 oa? in o?  eineiv, ovSevl. De vario  ordine, quo Græci gJs - ino? el~  Ttnv verbis usi sunt, vide annotat. 127. Significatum quod  attinet huius dicendi figuræ, annotationem adi 63- Latiore  autem significutu serioribus temporibus, ut videtur, hanc formulam adhibebant Græci, angustiore, quem ipsa verba exprimunt, antiquioribus. Nam si quis  autiquitus verbo aliquo usus esset, quod rei describendæ minus  convenire intelligeret, ut id intelligere videietur, verbique veniam peteret, illam diceudi figuram adhibuit. Perinde autem  erat, utrum Q)? ino? eineiv diceret, an &S eineiv Itio?, Utroque enim verborum ordine uti  licuit in dictione, quæ nihil  aliud significabat, quam quod ipsa  verba exprimebant. Serioribos  temporibus loquendi usu factum    est, ut scriptores eadem dicendi  formula adhibita veniam peterent  uou unius verbi minus accurate  usurpati, sed complurium, ueque  verborum solum, sed etiam seutentiarum. Iam quo magis nptio, quam usus loquendi alicui  formulæ indidit, a proprio verborum significatu recedit, eo debiliora verba fiant necesse est,  nt quasi torpore quodam teneantur, qui ordinis mutationem non  facile admittat. Exemplo proverbia snnt, quorum verba singula eodem ordine plernmque recitantur, Exemplo etiam formula  est d>? Ino? ehteiv, quæ simulatque latiore significatu adhiberi coepit, liberiore verborum  ordine gaudere desiit.   xdv navv q>avXo? %f o  A eycov. Potuisset etiam h. 1,,  si oppositionem adhibere voluisset, Alcibiades dicere xdv ndw  aya$o? o} xav ndvv <pavXo?  6 Xiycov, de quo dicendi genere supra diximus annotat,  299., et cuius exemplum paullo  sapra legitur, 215. C. Idv re  dyaSo? avXrjr?}? avXy, idv re  (pcwXrj avXrjTpi?. Quod moneo,  ut recte varba explicata credas  . C. dnropevo? yap, oipai,  rev xaXov xal opiX&v av roJ,  d ndXat ixvei, rixrei nui ysvVijc, xal n aped v xal anco v  pejivjfpivo?, xal r 6 x, r. A,   idv re yvvrj - xareXopeSa. Omnes Socraticis  dictis percelli ait Alcibiades atque teneri quasi vinculis sive fe- ug axovfj fj zb5v GiSv k&y av, akkov kiyovzog, xav tzuvv  q>avkog y 6 ktyav, la v te ywtj dy.ovtj lav tt arrjff i dv  t» ftuijaxuw, lx7Ujtkrjy(itvoi i<5fihv xal xaTE%6(i.Eda. lyety  ovv, <x> avdffEg, ti p} Sfukkov xofuSy du£uv (u&velv, eimina sit, quæ ea audiat) sive vir,  sive adolescens. Hæc dicta quoniam comparantor cum Olympi  harmoniis, quæ addito artificio  nullo, ipsa per se animos audientiam capiant, merito verba  mireris illic addita: xal SrjXot  xovS xcov Sedov te xal xeXcxcjv  beopivovS 8ui x 6 2 Eia elvai .  Neque placet, quod Riickertus  annotat ad hæc verba : Non  omnes hac harmonia ad  divinum furorem excitati  sunt; qui autem essent,  cos ad divina mysteria  percipienda factos esse  hoc ipsum declarat* Nolo  pluribus huius sententiæ axoniav y quæ manifestissima est,  perstringere ; persuasum autem  habeo, verba Platonica vitio aliquo laborare. Pro 8i]Xoi xovS  xt ov $egjv scribendum esse videtor: SrjXoi SvijtovS xav Segov,  quæ scriptura quam apte hoic loco conveniat, statim intelligitur.  Quid enim aptius est, quam mortales una commemorari, ubi sermo est de arctiore cum diis per initiationes coniunctione? Neque carent verba corruptionis verisimilitudine. Primæ enim ONHTOTC vocis litteræ quam facile in OI mutari potuerint, apparet. Cum autem 8ijXot verbum, quod proxime præcedit, in OI exeat, fieri  facillime potuit, ut ulterunl OI  absorberet alteram. H autem expunctum ab iis est, qui ACCADEMIA scripsisse arbitrati sunt,  quod hodie in omnibus editionibus legitur: 6?jXoi r ovS.    Eyooy' ovv, cJ av6peS.  Iiæc vulgata lectio est. Iu tribus Bekkeri codicibus paucisqur  aliis iyco yovv comparet, quod  haud scio, an non probandum  sit. Nam si io priore alicuius  enuntiationis parte aliqui commemorantur, quibus, qui ia posteriore enuntiationis membro loquens inducitur, non est adiunctus, iyoj 6* ovv vel lywy'  ovv poui solet, utrumque pio  oppositionis vel exceptionis ratione, quam scriptor indicare voluit. Contra ubi in priore particula enuntiationis alicuius aliqui commemorati suat, quibus  adiunctus est, qui ia altera particula loquitur, uou lycoy ovv  sed ly<6 yovv locum habet. Iloc  Bekkerus probat Comment. Cril.  in Piat., idem A&tio  placuit atque Riickerto. Stallbaumins in altera Symposii editione lycoy* ovv reposuit.   el /i)} HpeXXov xopi8y  66 B, E tv. Schol. ad h. 1. wopi8q, inquit, xvplooS pev xo  impeXuS, o$ev xal opEoxopoS  xal yEpovxoxopoS * i 6 o 8 v v ajx ei Sfc xal x c3 6 <p 6 8 p a  xal xeX£a)S t xopi8y dpixpd 6(po8pa 6pixpa. Ceterum  sensus est verborum huius loci:  Ego certe, o viri, nisi viderer præ nimia ebrietate meras nugas narrare,  dicerem vobis loramento  interposito, quæ mala  in me ab huius orationibus pervenerunt et quæ     rtov vftocag av vfilv olcc Srj nticov&a avzog vito zmv zovtov J.vyav xal ndayco Ixi xal vvvl. ozav ydg axovo), itokv  E fioi (idllov tj tcov xoQvfiavzicovrav ij tb xagdla irtjda  xal ddxgva lx%tizai vi tb zav l.oyuv zav zovzov. oga  de xal akkovg ita/utoXXovg zcc avza itdayovzag. Ilegixbeovg de axovcov xal akbcov uya&cov grjzoQav ev fiev  tjyovfirjv beyeiv, zoiovzov d ’ ovdev ixaGyov, ovdi zttiogvfiryzb fiov % t^vyrj ovd’ rjyavaxzei ag dvdgano  perveniant etiam nunc.  Annotat Riickertas: Non dicerem tantum, uti nunc dico, sed iusiurandum adderem. Satis nobis  liæc explicatio displicet. Quasi  si quia mira narret ebrias, addito iuramento ebrior esse,  indicetur. E hcov ojjodaS av   nihil aliud SIGNIFICAT quam: dicerem dictu mque iuranænto interposito confirmarem, Ut autem rectius  Alcibiadis verba intelligas r homo  ebrius, quæ perpessus sit, ea  ita mira esse sentit, ut a nemine facile credantur* Igitur ne  vino prorsus immersus indicetur,  ai illa retulisset atque eorum Veritatem affirmasset, rem silentio  præterire apud se constituit.  Post autem non tam mutato consilio, sed quod res ita ferebat  atque loquacitatis, quam vini vis  indidit, libidine ductus, quicqui^l  perpessus sit, aperuit tamen.   V * &v no pv fi av x i oov~  tcov. Annotat Schol. ad h. l.j  iv$Ol)6lG)VXGt)V ?/ riva opX7}6iv  ippctv)}' opxovpivcov, ano tgoy  K opvfidvxcov, oi xal x potpeiS  xcu (pvXccxsS xal 8i8ddxaXoi  xov 4ioS eivat pv$oXoyovvTai,  TiveS 8 e rovS avxovs roiS Kov ptjtiiv etvai tpadiv. elvai 8e  xal x ijf ‘PeaS vnadovZ, ano xgjv xov JioS Saxpvcov yeys~  vrjpEvovS’ ojv apiSpov ol ptv  3*, ol 81 i Xkyovdiv. Timæus  habet xopvfiavxtav' 7tapepj.iaiv£6$at xal ivSovtiiadxiHuS xi~  YEtdSai. IldSoS autem rcov xo pvfiavticovxcov vocabatur xopvfiavriadfioS, Quo morbo qui  correpti erant, tibiarum cantum  audire sibi videbantur ad saltationem excitantem, neque temperare sibi poterant, quin saltarent. Vides igitur, quam apta  hoc loco sit xciov xopvfiavxicjvxcov commemoratio, cum Socrates cum Marsya tibiis canendi  peritissime comparetur, cfr. Piat.  ‘Crit. 54. D, xavta, ai (piX&  ttaipE [ Kpixcov ], ev ?b3z, oxi  iyco Saxei) axovEiv, &)Szep ol  xopvfiayriGivTES tcov avX&v <$o~  xovdiv axovEiv. Adde Piat.  Phædr. p.227. B. dzavtijdas 8h  rd v o 6o v vx i zspl Xoycov  dxorfv, iScov phv, 18 odv 7/<537/,  ori eB,ei xov dvyxopvfiavxicovTa  x. x. X.   ev jtlv xjyovfirfv Acyetv. Piæterito tempore Alcibiades bic utitur, quod Pericles  eo tempore iam obmortuus erat,  quo Agathonis ixivixia celebrata sunt. Ceterum ipsa verba  docent ev pbv rjyovpijv Xeyeiv,  quam necessaria lormala coS EizoS    'irillgteed   /\r «•' • Sadwg dtaxEiplvov. cxXX’ vito tovtovX rov MciqOvov  stoXXaxig drj ovta Ster idrjv 9 Sgrs poc do^ca prj fiica- 212  rov elvat l%ovn log 1%©. xal ravtcc, o Uiaxga reg,  oix Iqels cSg ovx aAq&ij. xal Eu ye vvv £vvoid 9 Ipavrq>, ori, ei l%i). oipv TtaQeyew tu ara, ovx av xaQtSQTj<faipi> cMa tuita av itdG%oipt . dvayxd&i yaQ pe  opoXoysiv, ori vtoXkov tvde^s av avtdg En Ipavtov  fikv dpeXc5 > tu 6 9 'Afojvuiav itQaztco. fila ovv, agitEQ    elneiv verbis sit 215, D.  ijpeis yovv otav pev rov aAXov dxovtopev Xiyovzos xal  navv ayaSov /)7fzopoS aAAouS’  A 6yovS t ov8ev pe\ei  ovSevl.   De pov pronomine nomini  sao prælixo, quo dativi commodi, quem vocant, vel incommodi notio exprimitur, vide Quttmanni annotat, in Indic, ad Piat,  Dial, IV. BeroI, 1822.   •$X oyrt Satis   usitata hæc dicendi ratio tragicis poetis, quam rov evtprjpelv  ergo adhibebant miserrimam vitæ conditionem indicaturi. Sensus est: Ut mihi miserrime  viventi vita non amplias  vitalis videretnr.   ovh ar xapr epij C atpi. Conscios mihi sum, Alcibiades ait, me etiam nnnc, si vellem  aures præbere illi, eius illecebris non restiturum esse, sed  eadem, quæ antea, experturum  h. e. dySpano8co8d)S diaxEiCeCSat.   dvayxd^ei yap pe opoA o y eiv x. r. A. Argumentum  his verbis expressum habes eius  libelli, qui Alcibiades primos  inscribitur. Eum libellum negant hodie viri docti a Platone  conscriptum esse. Ac lieri potuit facillime, ut aliquis ACCADEMIA AMATOR AMANTE AMATO, qui hæc verba legisset, de hoc argumento ad ACCADEMIA dialogorum exemplar  dialogum conscribere apud so  constitueret. Quæ autem verba infra leguntur . B. ?}rrrfpiva>  ti)S npijs rijs vito,rojv jroAXgjv, comparari possunt cum Alcibiade I. 1S5. fin. ftovXol prjv dv Ce xal 8iaxeX/:Cai' o’/3ficjScj 6l, ov n xyj 6ij cpvCet aniCrcSv, aAAa rr}v rfjs no\ ecoS  fiuprjv, pi) ipov re xal Cov  xpan/Cy.   fiiot ovv, cosnep ano  z&v Setpijvcav x. r. A.  Abreschius Lect. Aristæn. 147.  cum fiict commode explicari posse  diffideret, fivcov scribendum coniecit : (Uvoav ovv dsnep ano  r&v Seipijvoov iniCxopevot ra  tora oixopat tpEvycov . Recte  Stallbaumius hauc correctionem  improbat etiam ea de canssa,  quod illa odmissa verborum iunctura existeret legibus elegautiæ  orationis coutraria. Quis enim,  Stallbaumius iuquit, ferat ita loquentem: Obstruens aures,  tanquam ab Sirenum canta cohibens aures, fugio  virnra. hia cum olxopai  tpevycov Stallbaumius coniungendum censuit, quæ verborum iunctnra nullo modo probari potest. ano uSv Uuprjvav, tni<3%o(itvo$ rct iura, ofyofiat qjtv•yav, iva (irj axrtov xa&ijyivog napa rovuo xaraytjQaB Oa. ntnov&a ds ngog rovrov fiovov av&gconav, o ovx  av rig oiot.ro Iv Ipol Ivtlvat, ro alojfvveo&ai ovnvovv. iya da rovrov /rovov alo^vvoficu. | vvoiAa yttQ    Satis notum est exemplisque per  multis probatur, oixopat tpev ycov eam fugiendi rationem describere, quæ celerrima sit atque subitanea. Iam cum hac illius dicendi formulæ notione  quomodo (5i(t conciliari possit,  equidem non video* Nam quæ  fihp aliquis facit, h. e. ut apud  Homerum legitur btriv æxovzl  ye is cunctanter agit at que animo minus obfirmato. Dubitari nequit, quin / Via ad liti CxoptVoS referendam sit, ut Alcibiades vix ac ne vix quidem a  Socrate quasi a Sirenum cantu  dicatur aures cohibere posse, eo  facto autem in celerrimam fugam  ee couiicere. Ceterum' ad Hom. Odyss. hoo loco respicitur M. v.  59. et sqq.   iva ni) avxov xa$rj utros itapa tov rw xazayripdooj. Summam laudem hia  et præcedentibus verbis contineri Socraticæ facundiæ, nemo  non videt. Eam enim Socraticæ orationis vim esse Alcibiades contendit, ut omnes ea audita per omne vitæ tempus eius  auditores esse cupiant. Eius laudis eo maior vis est, quod ab homine proficiscebatur, de quo Nepos in Vita Alcib. hæc tradit:  disertus (fuit), ut in primis dicendo valeret, quod  tanta erat commendatio  oris atque orationis, ut  nemo ei posset dicendo resistere. His, adde verba illa, quibus Pericle Socrates dicitur plus in dicendo valuisse.  Periclem autem peritissimum dicendi fuisse accipimus, cfr* CICERONE (si veda),  de Orut. III., 54* In eius  labris veteres comici,  etiam cum illi maledicerent, leporem habitasse  dixerunt, tantamque in  eo vim fnisse, ut iu eorum mentibus, qui audissent, quasi aculeos quosdam relinqueret.   o ovx av xi$ otoixo iv  Ipol iveivoti. Probatam habes bis verbis levitatem Alcibiadis supeibiainque eam, quam scriptores Veteres passim tradunt Ceterum cave eodem significatu  dici censeas iv rivi ivttvai et  elvai Zivi. Conferri possunt  hæ dicendi formulæ cum LATINORVM: alicui inesse vel in  aliquo inesse et esse alicui. Ut elvai zivi ita Latinorum esse alicui adhiberi solet, cuhi alicui aliquid esse dicitur non addita, quæ inter possidentem et rem, quæ possideatur, intercedat, ratione. Evtivat  contra iv rivi et Latinorum in  aliquo inesse de eo plerumque dicitur, cui aliquid est, quod  cum ipsius naturu, ingenio, indole artissime sit coniunctom.  Platonis verba Schleiermacherus  reddidit : w os einer nickt in mir  suchen solite. Hæc nostratium  dicendi formula apprime respon- tfiuvTtp avullyuv fih> ov Svvafilvcp, mg ov Bel noaiv  u ovtog xsXevh, £xh8ccv 8's &sc£l& cj, tijg   Tifiijs t% vtio zav tzqVjSv. dQajzsrsva ovv avtov xal  qisvya, xal ozav Z8a, alGyyvouai za wfiokoytj^iva.  xal itoXXay.Lg fiiv IjfSiag av i'dotiu avtov uij ovza Iv C  det ACCADEMIA sententiæ, sed verbi  ivetvat iv tivi nativam vim  non exprimit. Ea ut emineat  magis, verba sic reddiderim: Was  einer wohl nicht leicht meinem  Wesea eigentliiimlich glauben  mochte.   xij 5 ttftijs xrj s v it 6 xgjv  7t o X Xco v. Nequis forte scribendum censeat trjS aito xeov 7toX~  A cor, ut honor signiiicctur, qui  a populo proliciscatur : amant Græci substantivorum passivam, quam vocaut, notionem ab activa  discernere atque, ut exemplo utar  XifiijS vocabulo, accurate disiuugere honorem, qui ab aliquo in  uliquein confertur, ab honore, quo  aliquis aliquem dignatur. Ti/S xiji)}S igitur idem significare atque  tov XifiadSat addita vjto præpositione indicatur. Sed liberior  etiam huius præpositiouis usus  est. Haud raro enim cum verbia  neutris coniungitur, quæ verba  possuut aliquo modo, quoniam  per se spectata neque actionem  indicant, neque itaSoS aliquod exprimunt, cum nominum ambiguitate comparari. Hæc nomina enim utrumque significare  possunt et actionem et itaSoS,  ut recte dicautur per se spectata neque hanc neque illam   uificarc. Sed ita ditfert vn 6  præpositiouis usus in nominibus  substantivis et in neutris verbis,  ut illis addita notionem, quæ  ipsis inest, extollat, cum his coniuncta notionem novam quasi pariat, quæ notio no utris verbis  proprie non inest. cfr, Hora, II.  319.   iv$a xtv avxe TpdoeS dpifi(piXoov vtc *Ax<xtG>v  " IXiov eiSavEfiTjticcv avaXxeiXfit Sajievxs? Adde II. S36.  cridooS pkv vvv ySe y dp?ftqjiXoav vn *Axai(vv  "IXiov eteavafiijvoa, avaXxeiy6i SafievxaS.   His locis, quibus alia addi possunt innumerabilia, edoceare, liberiore vno præpositionis usu  elfici dicendi brevitatem, quæ  sane gratissima est et venustissima. Ad nostrum locum ut  revertar, statim intelligitur, quid  Alcibiades confiteri cogatur a Socrate, et cuius rei pudor illum  hoc conspecto subeat. Nimirum  qui rtoXXov ivdei/S convincitur esse (vide 216. A.), is  se percolere debet, non administrare civitatem, quod fecit  Alcibiades populi aura delectatus.   ij 8 £o)S dv i8 oipt h. e.  rfSoifi7\v dv avtov ISqjv. Vides  igitur, magis ad adverbium, quam  ad optativum modum IStiv verbi av particulam pertinere. Id  probatur etiam eo, quod omisso  adverbio dictio existeret prorsns non ferenda: xal izoXXaxiS  ptv i&oifi dv avtov pp ovxa avftQQMtois' tl 6* av rovto yivoito, sv old\ on itokv  fiel^ov clv «%9olgif]v, cj^tb ovx b%g) S xi XQrjGttpa t  Tovtcp r (3 dvftQcina. xcd vito piv di] xav ccvArjfidtav  itat lyco occa dAAoi itoXAot xoiavxa it BTtov&aOiv vnu  tov 8 b rov 2 <xxvqov.    iv dvSpcditoiS. Nulla enim adest caussarum cohærentia, per  quam fieri possit, ut Alcibiades  Socratem inter vivos non videret. Adest, ubi gavisurum se  esse Alcibiades dicit, si non videret Socratem inter vivos. Itaque quid de Platonicis verbis  rfdicjS UV VSoifii statuendum sit,  iam vide. Brevitatis studio t/SkcoS  i8oif.it ita positum est, ut duo  liæc verba unam notionem efiiciant, quacum av particula commode consocietur. Simul supplendum aliquid relinquitur,  quod quid sit, ex ipsis jjSkcDS  av iSojfii verbis elicitur. Oratio enim expletior audit r tjSkcoS dv  i'8oiftlj tl idotfit. Similis verborum structura in Piat. Lachete  occurrit 182. c. V. fin. AaXtjtoS 8’, tl n napa xavxct  Akyei, ndv avxoS ijdkool cotovCaifUy quæ verba explicatius  enarrata audiunt : ndv avxol ?}6kcoS dnovdatju, tl dxovuaifii  AaxrjxoS, tl r i Ttapd Tama Afyti. Satis autem docet hæc enarratio verborum, quæ tl dupliciter atque diversa potestate (wcnn,  ob) posito satis ingrata est, quantum orationi admiss? illa verborum structura suavissimæ brevitatis accedat.   no Ai) pti2,ov dv dx$oi*  fiijv. Pro fitigov scriptum exspectaveris fiacAAov. Iliickertus  nd h. 1. : ut piyotj inquit, verbis  iuuctum est valde, v. c, Hom.   II. /i. 2u.    A.oS 81 roi ayytXol et/u  oS avtvSev £aj v, fit}' a   7tjj6ezai 7] 8* lAtaipu  et v. .   gjS icpccc. *Apytioi 81 ftty  iaxov K t r. A.   sic etiam fiei^ov magis, vehementius. Dictum pro fitiZov dv &x$oS txoifu, Frustra rationem quæras, cur apud Homerum fikya verbis iunctum valde significet, et cur  nostro loco fitigov dv dx$oiftrjv non tam positum sit pro  fitigov dv dx^oifiijVy quam potius idem atque illud significet.  In caussa hoc esse reor, quod  Græci haud raro verba co significatu adhibebant, quem satis inepto nomine, vocant Grammatici  prægnantem. MkyaK w)8txea igitur non tam est : v ai 1 d o  providet saluti tuæ, quam  magnam tui curnm agit.  Eodem modo 9 Apyttot fiky  Iaxov explicandum est : Sie   schrieen gross h. e. sie erboben  grosses Geschrei. Plura huius  usus exempla laudata reperies  anuotat. 87,   coite ovx ott XPV  dcofiai. Pro xPVoMfiai libri  omnes XplfeOfLat exhibent, quam  lectionem lluchertus, nimis rcli^  giose, ut solet, in textum recepit. Sed quid facias in contexta oratione scriptura, quam  ipse, qui eam recepit, explica. "AXkct de epov axovGccre,  tyto aixatiu avrov, xal ryv    oSg 3 (loiog re tCziv otg  dvvcc[uv io s %avpc(Oiav    bilem atqne rei describendæ accommodatam negat ? Certum quidem est, scriptores haud raro formula dicendi nsos esse gjSts  ovh Hxv oti xPV^o^ioctj cuius  exempla Stallbaumius laudavit ad  Piat. Gorg* edit. 85 ( ., sed  haud perinde est, coniunctivo an  futuro utaris. Ac nostro quidem  loco si xPV<S°M<xi scribitur, nescire se præsenti hora  Alcibiades confitetur»  quid cum Socrate faciat,  facturum autem aliquid  sese esse uua promittit*  Quæ sententia quam inepta sit  atque ab huius loci .sensu aliena,  nemo non videt. Contra coniunctivo adhibito penitus nesciri  ab Alcibiade, quid in universum  dc Socrate consilii capiendam  sit, quæve eligenda ratio hominem tractandi, exprimitur. Quæ  sententia, quoniam aptissima est  huic loco, quid xpfo&M&i vel contra omnium auctoritatem codicibn non recipiatur, XPV^°M°^  autem ineptæ sententiæ lectio  non reiiciatur, caussam equidem  non reperio.   neti vito j.tlr 8 y tcov av\y p dz w V7C 6 tot j Se  tov Sazv pov. Av Xypaxa  Socraticos sermones significare,  Satyrum Socratem, nemo mirabitur, qui Socratis cum Marsya comparationem legerit. Ordinem  verborum quod attinet, proprie  dicendum erat xai V7cd ply Si }  tgov otvArjpdrcov tov tov tov  2£aTi>pov. Sed de industria Alcibiades hacc verba verbis compluribus interpositis seiunxit, ut  maiore vi afficiantur verba rovSe  tov Scnvpov . Vide de hac   seiunctione verborum annotat,  59., 129., al. Ceterum imo  præpositionem non sine vi repetitam habes. Nam cnm ea   eius potestas sit, nt cum Ttd $ovS notione plerumque couiungatur, ideoque ipsa quasi colore  imbuta sit notionis illius: dupliciter posita haec praepositio  non quidem 7td$oS duplex exprimit, sed ndSov ST vehementiam,- qualis descripta est 215*  E. noXv pot paXkov y td>v xopvfiavTicdyrcjv y re xapSia nySqi xal Sdxpva ixxeltat.  aWa 5 et i pov ctxov6 at e. Vulgo aAAa Sy legitur;  praeterea codices nou pauci pov  pro ipov exhibent. Riickertns  inde di pov edidit annotaus ad  h. 1. Nobis, inquit, nulla in  pronomine vis esse visa est,  propter quam codicum lectionem mutaremus. Itaque Si pov dedimus :  Miror, Biickcrtum ita  iudicare potuisse. Etenim qnao  hucusque narrata sunt ab Alcibiade, ea, siquidem homini fides habenda est, et aliis acciderunt* Ea igitur satu nota esse  Alcibiades contendit, adeoqne nihil facere ad Socratis indolem  accurate cognoscendam, nt prae- i%H. tv yag la ts, ori ovdilg vficov r ovtov yiyvaOy.u'  D dXXu tyco drjZadn, tjielxsQ vgaxs yag, on  ter Re neminem censeat ipsam cognitam perspectamque habere.  Quod igitur none Alcibiades probaturus est, id se tautummodo  expertum' docet atque se esse  unum, ex quo audiri possit vera  Socraticae indolis atque naturae  descriptio. Nihil igitur certius  est, quam ipov scribendum esse,  non fiov. Et quoniam mala modo commemorata etiam alii perpessi sunt, haud dubiam est,  quin nova quaedam relaturus Alcibiades dXXct dixerit, non aX.Xci ; ea autem mala, quoniam  malis supra commemoratis opponuntur necessario, etiam di recte  habet, non 8t}, Nobis quidem  de scripturæ veritate aXXa 6k  ipov y vel aXAct 8* ipov, quod  Bekkerus habet, ita persuasum est,  ut etiamsi omnium codicum deesset auctoritas, verissimam censeremus. Sed adminiculo suo non eget scriptura illa. Florentiui  enim codices aliique libri pauci  quidem sed non mulæ notæ eam  repræsentant.   ev yap idxe. Qui ad verha 208. C. xal r/, u>S7tep ol  xeXeoi dotpidxcA, Ey tdSi, iqrrj  sophisticum orationis colorem,  quem Plato verbis cu Sittp ol do<pidxctl indigitavit, in verbis ev  id$i deprehensisse sibi visi sunt,  Wolfius, Astius, Schleiermacherus, ii in verbis ev Idxe nihil,  quo Sophisticam artem odoratos  esse coniicias, annotarunt. Concedimus quidem, heri potuisse,  ut sophistæ 1 insto sæpius illa  dicendi formula uterentur, sed  non ideo sophista sit vel sophisticam artem imitetur, qui hanc formulam exhibet in oratione,  præsertim cum id facit, ut fecit  Diotima . semel,   d XXd iyta dyXcodco, $neinep ij p&a prjv. Cum emphasi verba pronuntianda sunt  dXXa iycj 8yXGD6co sc. oloS  id nv atque inprirais iyoS pronomen, quod ue exhibuisset quidem Plato, si in præcedentibus scripsisset aXXa de pov axovdaxe, Ceterum supra annotavimus ad verba 2 15. D. iycj  yovv, co ctvdpeS, ei p>) ipeXXov xopidy 8o£,eiv peSvetv, eiTtov opodaS d v vpiv olat 8?)  jciitovScL X. T. A*, Alcibiadem noluisse primum, quid ipse perpessus sit atque adhuc patiatur  Socrate auctore malorum, enarrare, post consilium mutasse loquendi lubidine abreptum. Ea consilii mutatio ne forte artiheiosior  videatur atque minus ex humanæ naturæ indole petita: omnium  rerum difficillimum esse solet initium. Eo superato gaudium cor subit, quia superareris atque animus olterius progrediendi. Post  ne infectum relinquatur, iu quo  aliquid operæ consumseris, totum  opus perficiendum suscipitur. Subit animum dulcissima memoria  versuum e Goethii Fausto petitorum, quos cnm Platonis verbis iiteiitep ijpBtdprjv comparare  possis: Das Mogliche soli der Entschluss   Beherzt sogleicb am Schopfe  fasseu   Er will cs dann nicht  fahren lasse n   Und wirket w ei ter, tveil  er must. HaxQatyjs (gauxtog diaxtirai rav xctXi 5v xai «eI x&ql  rovrovg EOzl xai butiickipam., xai av ayvotl mxUz a xai    i/jmrixojf Sidxeirat  roov xa\djv. Annotat Ruckertos ad h. 1.: Genitivus tgdv xa\65v pendet ex ipooTtxdjS e more  Græcorum vocibus derivatis eundent casum addendi, quem verbum secum habet . Eodem modo  de hoc structuræ genere Matthiæus disseruit Gramm. ampl. Possis etiam  ita tibi rem explicare, ut ipeoxixvS SidxEttiSai unam notionem if^xv verbi efficere censeas  atque eius structuram assumere.  Ceterum nemo non videt, ipeoTixcoS StaxEitiSai multo graviore SIGNIFICATV esse, quam ipav  verbum. Apprime enim Latinorum  perdite amare respondet, qua  formula dicendi inprimis comici  Latini usi sunt. Mirari autem licet Græcæ illius et huius formulæ  diversitatem. Nam quod Latini  adverbio, Græci verbo expresserunt, quod Græcis adverbio, LATINIS verbo indicatum est,   xai av ayvoel itavxa  xai ovdhv o 16 e v, coS 1 6  uXVM a a vx o v. Vulgo hæc verba ita edebantur, ut nulla  post avrov interpunctione posita verba r 6 6xi)f*ct avrov   ad subsequentia traherentur. Quibuscum ut aliquo modo convenirent, H. Stephaniis scribendum  coniecit : ci? x 6 <$X*/M a avrov  ov deiXffYGoSeS, Hæc scriptura  Fischero probata est et Bastio  et Wolfio; recentioribus interpretibus merito ea displicuit»  Longum est, omnes ingenii coniectnras repetere, quibus hunc  locum docti viri sollicitaruut.  Stallbaumius omnes loci difficultates sublatas putat recepta, quam  Bekkerus et Schleiermache rus post  avrov posuerunt, interpunctione.  Videlicet, vir doctissimus ait,  csf xo <$XVl l0C carro v significat;  quemadmodum eius forma  et habitus est h. e, queoadmodum ipsa eius forma  et habitus prodit. Eadem  Riickerti sententia est, quæ cur  nobis non placeat, paullo infra  dicetur. Priusquam enim singula verba adeamus, totius loci  sententia paullo accuratius examinanda est. Omnis Alcibiadis  oratio in duas partes dividitur:  altera res continet convivis satis  notas, sed quæ ad cognoscendum Socratis ingenium haud multum faciunt, in altera commemorantor, quæ ex Alcibiade solum audiri possunt fefr. 216.  C. «?AA a 81 ipov axovdars) e®  quibus solis ad Socratici ingenii indolem cognoscendam auditores ducuntur. Ac de posteriore illa orationis parte infra  dicetur; prioris initium verba  sunt opaxe yap. Quæ verba  præcedentibus opponuntur ; tv  yap fdtE, oxt ov8e\s vpdov rovx ov y ty y ai 6x Et. Tangi igitur videtur opdxE verbo incogitantia convivarum, qui, quod  oculis cernant, id credant, cum  non debuissent credere, contra  quod debuissent, nou videaut.  Iam ad particula, quæ in verbis repentur xai av ayvoEiy  indicatur et hæc et subsequentia verba eadem conditione, quam  præcedentia, poni, ut expletior  oratio audiat: xai o par e, oxt  ayvoE i x. r. A. de qua vi av  particulæ vide annotat. Nura cum hac orationis confm(XvSlv ocdsv, log to (>XW a ocvtov. tovto ov Gcifoivcj*  6sg; Gqjodga ye. tovto yag ovrog negLpapAyTcxi, cogiteg 6 tykvppivos 2J6ifa]v6$' kvdo&ev 6s avorfitig  n otiijg, ofetfte, ysuti, iJ ccvdgtg <5 v[ix6tcu, aacpgodi Jmationc satis convenire censes verba cjS to <SXVl ia clvtov,  quemadmodum ipsa eius  forma et habitas prodit?  Sed hoc ut mittam, turpi vultu  protervoque Socratem fuisse accipimus, fatuo a nemine scriptore  traditum est. Neque cura turpitudine atque protervitate vultus  fatuitatem coniunctam esse necesse est. Recte autem inspectis  Platonicis locis, ubi inscientium  Socrates et vero etiam fatuitatem  quandam animi ostendit ( cfr.  annotat, .)» doceberis, verbis atque libera rei confessione,  non forma et habitu vultus corporisque id fieri. Nemo igitur  oculis cernere potnit, sed auribus tactum percipere inscitiam  Socratis, ut male xal av (opdTf)gd$ to 6XVM a ccvtov  verba coniungi censeas. Verba  autem ayvoei TCavia xal ovSev  oldev etsi aliquo modo defendi  possunt, tameu habere, quod offendat, prudeus lector intelliget*  Deleta autem litterula una et  tautologia nobis quidem ingratissima removetur, et commodiore  sensu coS To 6xtyM a ocvtov verba  afficiuntur. 'Scribendum nimirum  esse censeo : xal av ayvoei   navTa xal ovSh oldev, cJs" to  ( 5XVM a ocvtov. Iam sensus est  totius loci: Oculis vestris  videte (atque credite), Socratem iuvenes pu1cros perdite amare semperque iis se adiungere  eorumque summa admiratione teneri, et rursas  omuia nescire, ac ne scire  quidem, qui ipsi sit habitus externus h, e. ne curare quidem corporis cultum et vestitum. Olim coS  to 6XW& avrov convertendum  censebam: wie cr sich das  Ansehen^giebt, quæ conversio optime conveniret cum  opdre verbo. Sed Alcibiades  hoc loco narraturus, qqge in Socrate oculis cernantur, cum pulcrorum iuvenum studium commemorasset, quod revera simulabat  Socrates, et inscitiam, quam interdum vel gloriabatur, incuriam  corporis, quapi immunditiem vocare possis, nullo modo silentio  transire potuit. Satis notum enim  fuit, Socratem raro lavasse, rarius  capillos compsisse atque omniuo  ceteram corporis curam adeo neglexisse, ut v. c. Aristodemus  cum lotum conspexisset atque  calceatum Socratem, insolentiam  rei meratus ex eo quæreret:  quonam iret ovteo xaXoS yeyevrj pivoS . Vide Sympos. A. Ceterum dxt/poc vocabulum de cultu corporis atquo  de vestitu significando Græcis  in usu fuisse, satis docere possunt Plauti verba Amphitr. Prol.  V* 116.:  Nunc ne hunc ornatum vos  xneum admiremiui  Quod ego huc processi sic cum  servili djjqpa Veterem atque antiquam rem novam ad vos perferam:  Propterea ornatus in novum incessi modum. v>;g; iGxe, oxi ovx’, tl rtg xaAos loxi, jitXti avxaJ ovSev,  kU.u xatacpgovtZ xoOovxov, o6ov ovd’ av tlg olrj&tit], e  ovx’ tl xi s irkovOLog, ovx’ tl alXr\v xivd xijirjv iyav  xuv vito itkrfiovg jxux.uQitoy.ivav. ijyuxat 8i itdvxa    Sequentia verba rovto ov (SeiXtjvc38eS ambigua potestate dicuntur, ut iis ad alteram partem  orationis paratum aditum habeas, qua verum de Socratis ingenio iudicium continetur. ^SsiXrfVco8eS enim de externa figura ita  dicitur, ut Socratis vultum indicet similem fuisse Silenis; et ad  cetera, quæ præcedunt, verba  tractum Socratem similem Silo  norum perhibeat. Iam iudicare  possis de verbis (Sqpodpa ye, quibus titramque 6ei\ijvaoe5 vocabuli relationem Alcibiades sibi  probari indicat. Sed alteram  tantummodo verbis sequentibus  exprimit hoc agens, opinor, ut  subita novæ rei commemoratione,  ud quam rem audiendam animi  convivarum minime parati essent,  acutissimi iudicii admirationem  et gloriam certius atque celerius  assequeretur.   rovto ydp  7tepifl&pXijrat, rdp particula duplici relatione hoc loco posita  est, ut et ad rovto GeiXtjvg)8eS pertineat et, ad notaudum  convivarum errorem, qui Socratem talem esse putaverint, qualem oculis viderint, ad verba referatur 216. C. ev yap fore,  Zri ov8elS v/uav rovtov yiyvojtixeu Sensus est: Namque  miram hanc Silenorumque  protervitati atque immunditiei consimilem formam ille induit Silenorum instar, in artificum  officinis sedentium, qui    intus reconditas statuas  deorum pelle x sua contegunt.   7to6rj^ f oVe6$e t ye/tei.  Haud raro mediis interrogationibus verborum interponuntur secundæ personæ singularis atque  pluralis numeri, quibus provocantur, qui rogantor, ut ipsi uua  rem interrogatam iudicent, atque quid ipsis videatur, aperiant.  Hic dicendi usus Græcis haud  infrequens, neqæ a nostratium  more alienus est. Duo autem  snnt, quæ verbis hoc modo interpositis efficiuntur: gravitas augetur interrogatæ rei, et alacritas interrogationis amplificatur. Compluria huius structuræ exempla apud Græcos scriptores  Stallbaumius attulit ad h. 1.,  Ruckertus ad Piat. Symp.  202. B.   d A. A a nat aqxpovEi  oX. r. A. Hæc proYsus conveniant cum Diotiinæ præcepto  laudato a Socrate . B.  &vo? ro CcpoSpa rovto^arXdtjoti xauxppuvijdavra xa\  tfptxpov 1 /yTfddj.iErov. Quæ insequuntur verba ovd av tiS  scribæ alicuius imperitia in ot;dfl? dv mutata sunt, quam lectionem unus exhibet codex Bekkeri. Alibi notavimus ovSs tls  significare prorsus nomo,  de quo significatu  sub v. ou6£ ei?. Hæc verba  etiam ibi exhibere amant scriptores, ubi allectatam orationis gravitatem rejvacsenUut. Possis ea   23  ravrcc t d xzyfiaza ovtisvdg «|t« xal qpag ovdlv tlvat,  tlgavEvi^uvog Se xal icai^av nonna w filov itQog tovg  av&ganovg duratei. tSxovSaOavzog de avzov xal avo iZ&tvzog ovx olda, fi ug e ai pax e tu ivzog dyalfiaza' a te'  lyto ijdi] noz’ tldov, xal fioi 1'do^ev ovza titia xal  SI 7 jjpvtfa «&>» xal ndyxala xal tiavfiudza, Sgzt nouy    h. 1. convertere: nemo gentium. Verba convertit Stallbaumius: quantopere nemo  quis quam crediderit.   xal i/fiaS ovSlr elvat,  Ileusdins Spec. Crit. pro r/puS  scribendum censuit XlpaS. Non  recte t neque placet verborum  conversio Stallbaumiana : atque  nos, qui talia appetamus»  nullo in numero habendos censet. Verba convertenda sunt potius : atque nos,   qui talia possideamus, flocci  pendit. Loquitur enim Alcibiades, homo ditissimos atque oxnoium rerum honore, quas multitudo admiratur, abundans. Qui  cum se contemtum a Socrate  vidisset (cfr. 219. A. seqq.),  insuetæ rei experientia motus  verba proTert xal rjpaS ovSkv  elvat. Sed ne ingenuitatem Al-,  cibiadis forte non agnoscas, animique nobilitatem, TjpaS ovdlv  tlvcn verborum magis etiam, quam  nos fecimus supra, lenienda est  interpretatione asperitas. Significare igitur contendimus: omnes, qui talia possideamus iisque gloriemur, flocci pendit.   tlpovevopevoS Si xal  7t algor, cfr. Cic. de Orat. 2.  Urbana etiam dissimulatio est,  cum aliter sentias ac loquaris.  In hoc genere Fannius in annalibus suis hunc Æmiliaoum fuisse et cum Græco verbo appellat eYpojya, sed uti ferunt, qui  melius hæc norunt, Socratem  opinor in hac tlpoveia dissimulautiaque longe lepore et humanitate omnibus præstitisse.  Adde Cic. de off, I. c. SO : de Græcis autem dulcem et facetum festivique sermonis atque io omni  oratione simulatorem, quem rfpoora Græci nominaverunt, Socratem accepimus, v   ta £vt of dyaXpata.  Respicit Alcibiades ad Silenos in  artificum officinis sedentes, quos  idem dixit 215. B. 8tj (aSe  8totx$ivraS ostendere ayaXpaxa J&ecav. Hinc explicatur facillime, qui fiat, ut cum drtovSctuai verbo avoix$yvai verbum coniungatur. Sileni eaim  cum aperiuntur, fraus detecta est  Silenique nihil nisi capsulæ esse  reperiuntur rerum divinarum.  Recte Ruhnkenitis ad. Timæi L.  V. Pl. ayaXpa proprie dici monet quodeunque grata sui  specie oculos delectet.  Recte igitur Stallbanmins annotat : ra ivtoS ay aXfiat a  intelligi species illas virtutis in animo Socratis  conspicuas. Præter alios,  qui Platonis locum imitati siut,  scriptores, idem Ciceronem laudat Legg. I. 22. Qui se ipse  norit, aliquid se sentiet  habere divinum mgenium  xiov elvai Iv Pqcc%bl o n xelsvoi EaxgdtrjS- yyov[itvos  de avrov ionovSaxivai iit l r y Ifiy aga Sgficuov yyyadfnjv tlvai xtu £vTv%Tffia Ifiov &avfiaUTov, cjg vxdg%ov [tot %ttQiaa[iiv<j Etoxgdrct nave’ ccxovGai, oGan cg ovrog fjdct. itpgovovv yccg drj ini ty i aga &av(idoiov ocJoi/. zavxa ovv diavoy&als, ngo tov ovx    que i n N s e sunm sicut simulacrum aliquod dedicatum putabit.   nai jioi ido£ev. In aliquot  codicibus pro pol legitur Ipoi,  quod Bekkerus in ordinem verborum recepit* Iniuria, ut videtur. Ey g> pronomen in præcedeutibus verbis necessaria de  caussa positum esse, videlicet ut  aliis, qui forte dyaXpaxat io  Socrate latentia spectaverint, Alcibiades se opponeret, extra dubitationem positum est. Sed ideo  non necessarium est, ut et in  sequentibus verbis pari gravitate pronomen exornetur. Plane alio  verbo accentus orationis ponendus est, quem si tenaciter in  pronomine posueris atque ipoi  scripseris, vide, ne sensus efficiatur ab huius loci natura alienissimus. Diceret enim Alcibiades holi ipoi i6o&£Y non alio sensu, ac si opinaretur, esse posse  illorum dyaXpdxoov spectatores,  quibus ea non divina, aurea, pulcherrima et summa admiratione  digna videantur.   <2sta itoirjr kov  o tt  xaXevoi 2ajxpdtrjS h. e.,  ut illico Socrati me emancipatum censerem, neque  quid ego, sed quid ille vellet, faciendum putarem. Pro xehevot vulgo xetevst legitur. Illud ex optimis  codicibus recentiorum editorum  consensa receptam est.  Zppaior fiyrjtfd prjv elV au De Zppdtov vocis significatu vide annotat. 88. Ceterum Schol. Bodl., quem Kukkertus laudat, hæc habet : ippaiov ru dnposdowfxor nipdoS  ano xcov ir xalS oSoi X anapX&r t aS ol odoinopot xare65lov6i t 7ta\ yap iv xaiS odols  ZSoS ijv ISpvoSai tov * Eppijv,  itap o xa\ ivodioS \iyexai.  Quod sequentia attinet noti evrv Xrjpct ipov SavpadTov, ud hæc  verba Riickertas, Duplicem, inquit, video pronominis explicandi rationem y vel ut in ipov  vim inesse dicas, quod Alcibiades sibi hoc, non aliis contigisse  gaudeat j Socratis ut amorem excitaret: eximiam meam fortunam; vel ut pronomen possessivum pro dativo usurpatum interpreteris: eximia mihi hoc  fortuna contigisse . Quarum utram præferam, nescio.  Neutra nobis placet. EvTV£ipACt  ipov eodem modo dictum est,  quo nos dicere solemus: meiu  gutes Gluck.   v   itppov ovr yap St/. Pro  Sij vulgo r/drj legebatur. Illud  fiekkero debetur, qui id ex optimis codicibus restituit. De ironica 6rj particulæ potestate vide  Indices sub v. 6i/. Rem quod  attinet, iuprimis conferendus est  locus Piat. Alcib. 1, . A.  xa yap vndpxovxd tSoi peyaAxt  23 * EiaQcog ccvtv axol.ovftov fiovog fisz’ avtov ylyvEG&ai,  tote dzozk^zav tov axbkovftov fibvog (SwEytyvof tyv.   B Ssi yap zgog vpag zuma r afai&ij eItcelv. alia ZQoge%ete tov vovv' neti tl ipEvSofiai, ZwxQccTEg, l£tisy%sCWEyLyvo^rjv yap, avdgtg, pbvog povco, xal (pjirjV  avTLxet diakli;E<f&at, avtov poi, cczeq dv Igatityg zaiducolg iv igrjpla diaXz%%Elri, xcd tyaiQOV. tovtov 6’  oi3 pdl.cc lylyvETo ovdiv, alti uszeq zlvjftzi, Scateri vai, gq$T£ jiijSevoS SettiSaif  ano tov dcopazos dp&apsva xsÆvtgovtci eis xrjv iftvxrfy ' olei  ydp 8 i/ elvat npootov per xaXkitixoS te xal pkyi6xoi* xal  xovxo fic v 8 ?} navxl drjXov  iSalv, uxi ov ipevSy.   07 *x eImSgoS dv ev cixoXovSov povos per* awxov y. Hæc verba ne falso interpreteris) Alcibiudemqæ forte  statuas solum Socratem ita convenisse, nt semper tertius adesset: Athenienses ditiores domo  non exibant, quin servam sccum  ducerent, qui, si quid opus esset  in via, id curaret. Hinc factum  est, ut Alcibiades quoque tum ad  alios, tum ad Socratem nunquam solus accederet, sed semper pedisseqnunt una adduceret. ansp.dv  SiaXsxS  Opinabatur Alcibiades, Socratem  talia sibi dicturum esse, qualia  soleat, ubi solus sit cum amasio, umator dicere, atque vehementer gaudebat. Gaudii caussam expressam habes verbis p,  217. A. 6 j? vndpxov poi x<*pitiapkvco 2coxpdz£i it dive axov dat, udanep ovxoS y8et. Solebant enim amasii amatoribus gratificaturi obsequii præmia sibi  expetere, neque se dare, nisi,  quicqnid expetiexint, consecuti t essent. Cfr. Piat. Menon, 76.  B., ubi hæc leguntur: M. aXX f insi8dv uot <Sv  tovt 9 tinyS, oo 2rixpateS, ipdS 6oi.   2. xdv xaxaxExaXvppkvoS nS  yvotr/, oJ Mevgjv, StaXeyo pkvov 6ov, oti xaXoS ei,  xal ipadxal 6oi hi eldiv .  M. tl 8?};   2. oti ovdlv aXX* rj inirarteiS iv roiS XoyoiS' unsp  noiovdiv ol t pv<p<5vTES, UTE  tvpavvEvuviES, ccdS dv iv  g opa &)6iv. aXX* c SfnEp eIgjSei, 8ia\£X$£ } iS [av] poi  ctmc ov. Annotat Stallbaumins ad h. 1. :  Pertinet, inquit, dv particula ad  universam sententiam ideoque  connectenda est cora verbo principe enuntiati coxeto, ita ut indicet actionem sæpius repetitam:  solebat identidem discedere, de quo loquendi genere  optime disseruit Rostius Gramm. Itaque non  est quod cum Astio corrigamus  arra poi, aut cum  uno cod. Yiudob. dv deleamus. Perscripsi integram viri doctissimi annotationem studioseque legendam Symposii lectoribus commendo. Nobis quid do sr.  jrfolg [ av ] fwi 6vvt]{iiQtv<Sag (yycro (\xiav. (itra  ruvra GvyyvfivafcGdcu trgovxaj.ov/ujv avzov xai G wt- c  yi>y,va£6[t>]v, Sg x t ivrav&a mouvcov. Gvvcyv(ivatcro  ovv (io i xai XQogimi/.aic itoXlaxis ovSsvog nuQovzog.  xca tl Su kiyuv ; ovSev yccQ /tot itltov ijv. InuSi/ dh  ovSccfiij ravTij tjvvtov, ido^i /tot tzi&txiov eivctt rei  ctr6pt xaza ro xagzeQov xca ovx avtttov, lnu6i)xtQ  iy/.iyiiQr[xr}, akka iaziov IjSt], ti ian ro 7CQayua. tcqo o hoc loco videatur, si quæris,  hoc est: Contra Alcibiadis voluntatem contendimus esse istud :  solebat identidem discedere, quem haud verisimile est,  cum, quod speraret, sæpius non  evenisset, quoties cura Socrate  congrederetur, toties exspectasse  avtixa SiaXeZedSai avrov x.  t. A. Etenim quem sæpius spes frustrata est, is sensim sensimque ei diffidere solet atque lætissimam, quam antea habuit,  exspectationem ex animo removere. Igitur si sæpius rem illam factam accipias, vereor, ut  etiam xai ixaipov verba satis  bene habeant. Verborum ordinem quod attinet, dv particulam  eo loco positum habes, quo minime exspectaveris, Iam cum necessarium non sit, ut res ab Alcibiade narrata sæpius facta esse  cogitetur, eius autem repetitio cum singulis ALCEBIADE verbis no  conveniat quidem satis, nihil veriti codicum auctoritatem, quos  in falsissimis interdum consentire vidimus, av particulam uncinis includendam curavimus.   tivyyvfivacledS at itpo vHaXov pijv avrov . Vide  quæ annotavimus ad verba xai  7 } ye <ptXo 6 o q> ia ed.p. 101’.  Rem quod attinet, semel fastam esse contendimus. Nam quod  paullo infra legitnr TtpoZfitu.A ais ito7(\axiS ovdevoS napovroS, ita intelligendum est, ut,  dum GYMNASTICA cxerceicnt Socrates atque Alcibiades, sæpius  non aff uisse docearis, qui una se  exercerent aut luctantes spectarent.   xai ti deiXiyBiv, IJac  formula dicendi uti solent, qui  sunt animo commotiore, remque  sibi injucundissimam quam fieri  potest paucissimis verbis enarrare cupiunt. Accentus autem  orationis in Xkysiv verbo ponendus est, quod prægnanti significatu positum idem fere denotat atque doXtxov xataxtl VBiv tdv A oyov. Quæ sequuntur verba ovdlv yap poi : nXiov  rjy, recte Stallbaumius interpretatur: nihil enim pro ficicbam.   xa\ ovx iit e tSijit e p  lyx£X&ipVxy. Hæc prorsus  conveniunt cum verbis supra lectis 216 0 aAXa iym 6yXadcJ, izeinep i/pbdptjr, ad quæ  verba vide auuotut. S50.   aXXd idt iov IjSrj ti idti  to itpayya. Solent haud raro  Græci scriptores commemorato  eo, quod faciendum sit, additoque, quod non faciendum sit, nAATSINOS    xcriLovfiai Stj ccvtov ftQog zo GvvSukvhv, dzc^yag togitCQ ipadzrjg itaidixoig ImflovtevQV. xat fioi ovSe  D zovzo za%v vnfjxovGtv, ofiag S ’ ovv %Qova indaftrj.  ixudrj da atplxtzo to xquzov, Semv/jGag andvai  Ifiavltzo. xal tote fiav ai6xvv6iuvog dcprjxa avzov.  av&ig da ijctflovAtvGctg, httiSt] idcdiixvyxu, SisXsyofitjv 7 to(i$o) ztZv vvxzav, xcii IzEiStj tfiovhEzo ajrta  quasi, quid faciendum sit, non  commemoraverint, id verbis paullisper immutatis atque aXXa particula adhibita oppositionis augendæ gratia repetere. Idem  igitur significant verba £8o£ii pot  iniSexkoy elvai rw avdpl xat a  to xapzepoy et IdxkoY i)8tj t L  idn to itpaypa, Exemplum est  huius structuræ . O. pexa  Sk toL imrrfdsvpocxa hei xaS  iiet6xt}paS ayayeiv, %ya i6y  ctv imdTrjpcjy xaXXoS xai  fiXkncov itpos txoXv i/Stj  to xaXdv pijxkrt to nap M Qtyanory  d A A.* liti to  txoXtj itkXayoS xexpappkvoS x. T, X . Wyttenbachius  Bibi. Crit. V. I. I.  scribendum coniccit aXX Itiov  hti to itpaypa, quafc scriptura eo nomine nobis improbatur, quod cuiu præcedentibus  verbis, quibuscum convenire debet, poi iitiSerkoy eirat   rcJ dvdpl xaxa rd xaprepov,  multo minus, quam aXXa IdxkoY  t/St}, tI idn to itpdypa f consociutur. Idtkoy verbum quod attinet, ub Idtiv derivatum esseceoseut iulcrpretes, ut seusus sit;  videndum est, explorandum est. Vide Butttnuiini  Grarnm. ampl. Nobis «b tidkycn semper derivandum cs»e videtur, neque tamen  sciendum e * t recte converti.    sed faciendum est, nt sciam.  Vide annotat, «, . al.   vSitep ipadxijS  7 t aid txojs kitiPovXevcov.  cfr. 213. C. xal xov 2coxpaTTjj do 'Aya^cov, cpavai, opa,  et pot InapwiiS' ce? ipdl o  TOVT0V ipcoS xov av^pooitov  ov (pavXoy Ttpaypct ykyover x.   T. X. t quæ verba nostris expiicautur. Xpoyco, quod sequitur est: multo tempore præterlapso.   rd TTpdoxov, dsinvifdaS. Olim posita ante T o TtpdxTOY distinctione hæc verba cum sequentibus iungebantur . Quod ita  recte fieret, si semel venisset  Socrates atque tum initio quidem  abire post coenam voluisset, postea vero a proposito destitisset .  Quum autem tum revera discesserit, fuit utique ita distinguendum, ut Jactum est inde a Bekkero, llitckert.   It 6 (i f> 00 TQOV Y v X T 00 V h. C.  in multum usque noctem*  cfr. Piat. Protag. 310. C. xai  Ixi per iyextlprjda evSvS napd  dh levat, 'intixd poi Xiav nopfacd £8o£e zdoy vvxxuv elvai,  ad quem locum Stallbuumius laudat p, ed. 24.1 Æschinem adv.  Ctcsiph. $. 122. for} 6h 7tO{5()u  rijS r)pkpa$ ovdrjS* Ceterum ne  vcu, <Sxt]m6(iEvos, ou otiis tirj, XQOSTjv&yxaGa avtov  fiiveiv. avtnavtro ovv iv rjj ixo/iivy ijiov xMvy, iv  yitfQ IStinvu, xai ovSslg iv ta olxrjfiau tiklog xa9tjijSsv rj ijfis ig. ^XQ 1 ovv Sij Ssvqo tov bbyov E   xaXas ccv %ot xai tcgog ovuvovv Xtytiv tb 8 ’ ivttv&ev ovx av nov rjxovGcns Ityovxog, tl (ir/ xqwtov  ( iiv, tb Xsyofievov, otvog avsv ts acudcov xai fisxa    pluralem numerum mireris, vvhteS non noctes sunt, sed horæ  nocturnæ, de quo significatu  vvxxeS yocis vide Stullbaumii  annotat, ad Piat. Phileb. 158.  Quod sequitur xai inEtdi) ifiovXexo dnikvat, eodem modo, ut  præcedens amkvai ifiovkEto non  convertendum est: abire volebat, sed velle se abire  dixit. Vide annotat., * t   dxrjnx optv of, ori  eXrj. Timæus habet L. V. Pl.  ^MjittOfiEvoS. npoq>adi^6pevoS.  Kecte. Etenim qui ipse non habet  in se, quo aliquid probet aut excuset, eum niti oportet in re  extrinsecus petita, h. e, npotpadet rivi iv ty lx» /tcvy l)iOv  xXivjf. De horum verboram SIGNIFICATA supra dictum est annotatione. ct 334. Præter locos illic commemoratos confer etiam R. Kubnerum ad CICERONE, TUSC. DISP., ubi laudantur Pind. Olymp.  I. init. prjd' 'OXvpniaS ayaya (pkpxepov avdddopev ibique  Boeckhii annotat, 104., CICERONE (si veda)  T. D. I. 1. $. 2. : quæ tam excellens in omni genere virtus  In ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda ?  xaXtiS aif A kyetv. Scriptum exspecta  veris primo obtutu naXdjS av  Hx<n ojSte npoS ovuvovv Acxxkov elvai, Kai pro gjSxb posito vario modo verba explicari  possunt. Facillima explicandi ratio videtur ea, qua post xai,  Eivat verbi optativus subintelligitur. Optativum autem sty recte  omitti posse contendimus tura,  quum antecedit, ut hoc loco, alius  verbi optativus modus, ex quo  ille facillime eruitur. Explicatius igitur enarrata verba audinnt: pkxpt pev ovv 8r) Ssvpo  tov Xuyov xaXdtS dv %x ot C°  iX eyov) xai eltj npoS ovxtvovv  Xkyeiv . itp&xov filv, olvoi  avev x £ naid&v xai pexa  ital8a)V r/v «A tj $ r}$. Vetus  proverbium : olvoS xai aXjfSeia,  ad quod hic respicit Alcibiades,  Cfr. Athenæus II. 37. E,  $i\6xopo$ 8k tprjdLV, oxi ol niyovxeS ov pdvov havxovS kpipavlB,ov6tv ol xivkS eldiv, aXXa  xai xgjv dXXoav txadxov dvaxaXvitxovdi, na/ifiqdiav ayovxes. oSev Oivof xai d\?}$eia  Xkyexai . Idem II. 38. B. Anr  tiphanis versus laudat hos:  Kpvtyai, $eidia,  anavxa xaXXd xiS dvvatx* dv,   nX?}v Svoiv   olvov xe nivoav eis ipoora t*   kpitEdQJV. 1   itaiSav jv dXy&js, imita &<pa V l<Sai ZaxQutovs %ov  vKQfoavov el s imuvov U&ovza &6ix6v fiot tpalvezui. apcporspa fiTjvvEi ydp dito tc2v   (3\EUpd.TGDV   7ca\ to5v A oyaov rav$\ g)$te  tovs dpvovpivovS  fia\l($TGL roVTOVS XatCKpaVEiS  avrovs iroieiv . Schoh præter notissimum oivo S  Tioci aXrjSsia, quod dici ait £n\  t<uy iv fteSj/ x t}v ciXt/Seiav Acyovrcov, alterum proverbium laudat : ro £v ry xapSine rov v?jq>ovroS ini ry yXd>66y rov pt&VOYTOS, Illud proverbium nostro loco ita laudatur, ut verba  addita sint dvtv re naldcov xal  pexa Ttotidooy, quod additamentum vera crux fuit interpretum  omnium, Ficinus habet: Vinum  «t cum pueritia et sine pueritia  est veridicum. In conversione Schleiermacheri legitur : Bis hierher nnn kdnnte man die Sacho  noch unbedeiiklich iedermann ersahlen ; das folgeude aber wiir—  det ihr wohl nicht von mir  Jioren, tvcnn nicht zuerst nach  dem Spriichwort der Wein  mit o d e r ohoe Kinder die  Wahrheit redete. Prorsus eodem modo Schulthessius verba  reddidit hoc tantum a Schleiertnacheri discrepans conversione,  quod naidoov nomen Knaben  convertit. Stallbauniius verborum sensura esse ait: vinum  efficit, ut verum dicatur,  sive PUERI epuli s intersint, sive noa intersint;  h. e, virium non pueros tantum, sed alios omnes n d  verum proloquendum s uC1 tnt. Aliter nobis videtur de  limus loci explicatione statueudum'esse. Accurate tenendum  quæ hio narret Alcibiades, ea ita proferri f ut errores exponantur auditoribus, in quos ille  olim inciderit, et quibus præsenti tempore non amplius obnoxius sit; Colligitur hoc cum  ex «diis locis, tum e verbis p,  217. A. yyovpevoS 8'e av rov  £<jnov8axivai fnl ry £py d/pa  Bppaiov ?}yrj6dp?/v elvat x. r.  A. fieri autem solet haud raro,  ut aliquis, quem dirus error olim  vexabat, ubi ab eo 'liberatum se  sentit, ipse in errorem illum quodammodo illudat. Neque pugnat hoc cum æstimatione ea, quam, qui  nunc vivant, significantius quam  rectius, egoismum vocant. Nam  qui erravit, errorem autem agnovit atque correxit, is magna cura  hilaritate animi alium, atque fuerit antea, se nunc esse intelligit. In errorem igitar illudens aliquis, cui olim obnoxius fuit, non  tara in se illudit, quippe ab errore  liberato, quam alteri illi, qni errore  devinctus fuerit atque qaasi obcæcatus. Non mireris igitur,  Alcibiadem ipsum sibi illudentem  induci verbis 217. A. Itppovoyv yap 8 rj ini ry copæ 5avpadtov u6ov y neque mirum, eundem etiam verbis olvoS av ev  re 7t ai 8 cov x al pera itai 8 cjv tjv uXrjSpS gravius in se  invehere. Respicit enim ad errorem illum Alcibiades, quo existimabat, fore, ut servo remisso,  quem secum habere solebat, Socrates opportunitate loci gavisus  ad AMATORUM modum secum colloqueretur. A. ravra  ovv SiavojjSets, xpd rov ovx  eIgjS&S avtv axoXox>$ov pavos  pet avrov yiyvEdSai, tore  unant pnw %av dxoXovSov poht bl to rov 8q%&tvtog vito rov cos sea9og v&\£i  t%u. (patii yaQ itov rcvcc rovzo itu&ovza vix iftiktw voS Cweyiyv6f.n]v. tivveyiyvoprjv yap, jiovoS juovWfXal  difirpr avxlxa StaAl^euSai avxov ficn aizEp ctv ipatinjt naidixoiS iv iprjpia diaXexSeirj,  nat Hxaipov. Ad hanc igitur  rem respicieus, cumque errorem  tatis lepide taugeus, Nunquam,  inquit, hoc ex mc audituri  essetis (j&v vxovtiart) si  proverbio illo vinum,  quod neque præsentiam  neque absentiam servorum curat, non esset veridicam.   litEixa a<p av l6ui   epalv erat. Cum præcedat eI  pi} Trpwzov pev r\v, scriptum exspectaveris btElxa  aStxov /tot itpaivero. Cavendum est autem, ue quis loquentis scribentisvc uegligentiæ imputet, quod augendi sententiæ  yigoris caussa commissum est, ut  incepta verborum structura relinqueretur. IlpGJTov plv iVrczxcl hoc loco Lat. vim habet: c u m  tum potissimum, istud  potissimum autem mutatione  structuræ efficitur. Ceterum  dtpavidai verbum minus «apte  8ch)eiermacheras reddidit: verbergen, neque rectius Scholthessius: verhehlen. Aliud quid Alcibiades atpavidoti verbo  expressurus erat. Facinus illud  nemini nisi Alcibiadi atque Socrati notum, neque verisimile erat, Socratem quidem cuiqnnm eius narrationem facturum esse. Intolligit igituf Alcibiades, rei memoriam prorsus perituram esse, nisi ipse  eam divulget. Iam dcpavtunn  verbum quid significet, inteliiges. Est enim, quod nos dicimus, etwas der Kenntniss der  Welt giiuzlich s entziehen. Ad  V7CEprj(potvov Uuckcrtus ; vnepij<pctvov, inquit, voci h* 1. grata  quædam ambiguitas est ab eaque persona, quam hic Alcibiades agit, minime aliena. Homo  enim, qui sentiret quidem veritatis vim, quæ ad morum honestatem spectat, at uon agnosceret, ne se cogeretur accusare,  nonne Socratis hoc facinus poterat pro superbissimo habere?  immo debebat, qui tantam suam  pulcritadinem tam foede contemaisset. Ne multis hanc sententiam perstringam, quæ meo quidem iadicio falsissima est, ct  qua prorsus pervertitur scriptoris consilium, verba laudare sufficit 217. A. i<pp6vovy ydp  tir) ini xjj &poL Savjiddwv  odov.   iri 6'e r 6 rov drjxSirXoS x. x. A. Triplex caussa  est, cur Alcibiades cum convivis  impertiendum censet, quibus modis Socrati sit insidiatus. Vini  hausti vim veridicam iu superioribus commemoratam habes atque augendæ Socraticæ laudis  studium. Tertio loco viperæ  morsus commemoratur, quo ct sd  laborasse Alcibiades narrat. Nescimus quidem, quid facere soleant atque loqui, quos Vipera  momordit. Non dubium est autem, quin Alcibiades eos iusuniu  quadam corripi significet, qua  circumacti et agant et loquantur,  quod sanis hominibus non possit  non mirum videri. Et qneniam  ipsum se gravioris viperæ morsu 218 Uyuv olov r\v itXrjv roig SiSr^y^ivoig, wg f. tovois yvaOofitvo Jg ze xal OvyyvatSoutvois, el itixv izoXfia &quv  rs xul Xiyuv vito rijs odvvtje • ly® ovv Stdtjyu,tvos ts  vito ttXyuvoziqov xcii ro aXyuvozczzov wv av ttg  Sij%9sli] z rjv xaqdtav yug r; ipv^tjv tj o zt Sei avzo  vvouaOta xXtjyels zs xal S>ix&tls vad zmv Iv (fiXoColæsuro indicat, vehementiore insania se circumactum describit,  qua fecerit atque locutus sit,  quod paullo infra exposituro habes. Morbo igitur, cui obnoxius  fuerit, facta et dicta excusatum  iri sperat convivis, quippe qui  eosdem illius morbi dolores perpessi sint. Qui si non perpessi  essent, nunquam se commissurum fuisse, ut ipsis illorum narrationem exponeret,   iyoS ovv SeSijy pivoS" x.  r. X. Stallbaumium audi egregie  de horum verborum structura disserentem : Anacoluthia, inquit,   prorsus egregia et rei ipsi accommodato, quippe quæ loquentia impetum animique commotionem, qua de illo dolore loquitur, plane exprimat et veluti  imagine aliqua repræsentet. vxo dXyetvor ipov xal  ro dXystror arov, Suspecta  nobis est xai vocula, quæ quamquam explicari potest, tamen, quod  vehemeutissimæ orationis impetum paullo impeditiorem reddit,  huic loco minus convenire iudicamus. Amant autem veteres  commotius loquendi genus edituri  copula addita nulla verba iuxta  ponere, qualia sunt vno aXyeivozepov ro dXyeivozazoY. Interposuit, si quid video, >caL, qui  desiderabat, quorsum præcedens  re referret. Dicturus autem Alcibiades erat: iya o&v 6e6rfy  pevos re xal nenXtiyplroS vno  dXyeivozepov ro dXyeiYOtazov  X. r. X.j sed mutata inter loquendum voluntate xal nenXijypevoS vetba reticuit, atque iis  sequentibus exhibuit nXrjyeis re  xal An fortasse rectio rem verborum juncturam censes  esse : iyco ovv bedrjypevoS re   xal  nXi/yeis re xal 8rjx$ets ?  Non crfdo equidem, ideoque, ut  quid rectius esset, interpunctione  rectiore legeutium oculis indicatum sit, post ovopadai comma  ponendum curavimus, xi] y xapdiav y a p ovo patiat. Sensus est: Die  Worte des Socrates erregen einen unerklarbaren, heftigen  Schmcrz : man weiss nicht, ob  mati korperlich oder geistig oder  wie sonst leidet: gewiss ist nur  das Geftihl der Verletzung und  der Zerrissenheit,   o*l ^ovrat x. r. X.*Exovrat verbum ne careret casu suo,  Rostius V. D. comma delendum  censuit post dyptcozepov, idque  post aqwovS ponendum curavit.  Quo facto vide, ne orav XdfiooYtat verba' admodum frigeant.  Neque necessarium esse contendimus, ut Ex £( 5$ at verbum, ubi  firmiter inhærere SIGNIFICAT, rem, cui inhærere aliquid  dicitur, semper adiunctam habeat. Græci eodem modo atque nos : Welcheschreck(pia Uyav, o'l fyovm i%i8vt]s aygiditEgov, vlov Iwyjs  (ii] acpvov s oxav Adfiavtcu, xal itoioiiai i)gdv te xal  Hyuv ortovv  xal ogcSv av QcdSgovs, ’Jya9covas,  ’EQv£iud%ovg, JlavGavlas, 'jQiazodrjuov? te xal ’Aqi- u  crocpuvag' EaxQar rj fil avrov r t SeI xal Xiyuv, xal  oooi aAAoi ; xavces yag XEXOWavqxcnS xrjg qwloOocpov lichcr ais Nattern haften,  w e d n sie einmal orst an  einem iugendlichen Herz e n Anhalt gefunden habe n .   xaVApidxoqxxv aS. Vulgo  'ApidxotpdvEtS legitur. Illud cod.  Bodl. habet, idque cum Grammatici præcepto convenit in Bekheri Anecdot. III. 1131^1  81 xal xovxo yirudxEiy, Zti ol  \ Axxixol iiti xd)V Eis 7/?, eis  ovs i*oVr cor x ?}v yEvixrjy,  xal iic\ xqdv xcqjct x 6 E$oS  8ia x ov a icoiovdi tfjr alxiaTixrjv xooy nXrj^vyxixcoy, olor  6 Ar\yLOd^brt\S, x ov drjpod^ivovS, xovS drjpiodSiyaS, o  ’Aptdxo<pdvrfS, xov *Apidxotpa yot;?, xovS *Aptdxo<pdvaS .Nomina propria prorsus eodem  modo plurali numero poni censet Engelhardtus ad Piat. Menes',  ed. ., quo nostrates haud  raro de singulis viris loquentes  plurali numero utantur. Hoc  recto quidem annotatum, sed  inde nou iuteliigitur, qui factum sit, ut et Græci et nostrates singulorum hominum nomina plurali numero exhibeant.  Neque tamen diu quærenda est  huius dicendi usus caussa. Brevitatis enim studio ut Græci, ita  nos pro: indem ich Manuar sehe, wie Agathon, Eryximachu» cet.  dicimus omisso verbo, quod plurali numero positum est, atque ipso illo uumero ad nomina propria translato : indem Ich Agathone, cet., sehe,   Scoxpdxrj 8% avtovXiysiY. Ne mireris, cur Socratem hic commemoret Alcibiades, nbi non nisi eorum mentio  erat facienda, qui eodem modo  atque Alcibiades Socratici sermonis aculeis læsi sunt : Alcibiades hoc agit, ut ostendat, se  nou nisi cum iis mala, quæ perpessus sit, impertire, qui ipsi  iis obnoxii fuerint. Iam cum recenseret omnes, quos sibi socios  putaret morbi illius, Socratem  forte conspiciens, quid istunc,  inquit, commemorem, morbi auctorem? Ceterum versus laudare  iuvat petitos ex epigrammate Meleagri, quibus Diopysii alicuius  amator non nisi eos alloquitur,  qui ipsi amoris flammam senserint ; Meleagr. Epigr,   "WvXpOTtOtai 6vSEpCOXES, vdoi   <p\oya x r/y cpik6%ai8a  of3are, xov mxpov yevda. flEVOl flijLlXOS,   Ipvxpoy vdcop yiipaif ifryxpoy,  xaxoS t ctpxi xccxEidrjS  lx zioroS xy ‘MV æpl  xpaSiy. Quibas auditis omnes, qui non  auiant, hominis insaniam ridebunt videlicet frigidam sibi circa  præcordia circumfundi iubentia.   tijS <pi\o6oipov pavias  XE xal ftaxxdaS. Hæc verba  fiavlag te mu (iety.ydag' Sio ftdvtES uxov6e<S9e. avyyvioOEO&E yaQ Toig rs tote tcqc<x9eIoi xat roig vvv  Xeyo[tivoig. ot da olxircu, xcil il' r tg «AAos toti /ti-fiqP.og te ) icti dyQoixog, avlag nuvv fisyteXag roig wtfiv  fatl&tif&t. 'EheiSi] yaQ ovv, io kvSqeq, o ts kvyv og  C xei, xal oi nalSsg a|(u rfiav, ?do|s' ftoi XQtjvai fit/div  xomU.Eiv noog avzov, akV tAao^aowg eixeiv d f wi    præcedentibus explicantur.   A. nXrfyeis re xal fo/jfSeis' vito  rav iv <pi\o6o(pioL Xoycov,   ol SI ohikx cli x. r. A. Cum  in superioribos dixisset Alcibiades. E, vinum veridicum  esse sive servi narrationi intersint, sive non intersint, nunc  rursum servos iubet aures occludere, ut ne verbuqi quidem audiant, Num forte sibi contradicere censes hominem ebrium ?  Non credo, # quamquam contradictionem verbis inesse non negamus. Notum euitn fuit Alcibiadi quoque, quod Ovidius ait:  Nitimur in vetitum semper cupimusque negata,  atque ut magis pateat, vinum  etiam servis præsentibus veridicum esse, servos, quos tibi finge  arrectis auribus adstitisse cupidissimos audiendi, ne audire velint iubendo, ad audiendnm alacriores reddit atque paratiores.  IIoc efficitur etiam eo, quod ad  versum Orphicum Alcibiades respexit : cpSeyZopai ols SifiiS   fori • S vpotS S* iitiSetiSt (tiftrjAoi, qua re animadversa quantam omvuiuin ctuses luis .e exspectationem futuræ narrationis ?   yijSlv TtOtxiXXElY itpoS  avtov. Vide annotat,  tibi de icoixiXoS nominis significatu dictum est. Possis itotxiXA elv li. 1, explicare : non obscure, quod Stallbaumio probator, sed ambigue loqui,  quaudoquidem varii coloris oratio ita comparata est, ut quem  colorem habeat, nescias, et quouiam huiusmodi oratio comploret colores, qui cum significationibus comparantur, repræsentat, complures significationes habere h. e. ambiguam esse recte  dixeris. Facile autem iotelligi  potest, qui colorem cum Significatione orationis veteres comparaverint. Ad consuetudinem  enim respexerunt AMANTIUM, qui  floribus arte consertis sibique invicem missis exprimere solebant,'  quod claris verbis indicar metus prohibuit aut pudor. Non  obscure anlem floribus missis,  sed ambigue, quid vellent, exprimebant, vel nihil omnino, ut  videtur, exprimebant, sed e modo atque ratione, qua, cui miserunt, is flores exciperet, missos 'm    idoxn. xal UTtcrv xivyGag avzov. UtixQaz tg, xcc% tvdn$ ;  Ov drjza, ?; d’ osOlo&cc ovv a (101 6 tSoKica ;  Ti (laluSza ; i'ipy. £v ijiol doxus, >}v d’  iyto, ifiov igaOrris a^tog ytyovivai (lovog, . xal (ioi  (palvu oxvstv /avt;(>&t]vtu xqos fic. lyd> 81 ovxaoi i/to'  mxvv dvoryzov yyov(iai tlval 601 fiij ou xal zovzo  XaglfcO&ai xal tl' xi alio fj xtjg ovGiag xrjs tuijs dtoto  y xav (pllav xav Ifiav. ifiol (ilv yccg ovdtv lou, xge- D  GjivxeQov xov a>s oxi fiilx usxov ifis yivLo&ai, zovxov  8 ’ olfiul (io 1 OvllrjitzoQa 0 vSivu xvquozcqov ilvui Gov.  iya 8y xolqvuo avdgl itolv (idllov dv (iy %uql£6[ie  qæ interpretaretur, voluntatem  eius explorare solebant»   xal einov xivf/das avxov. De xiveiv verbi sicnificata vide annotat, 29., ubi  etiam hic locus laudatus est.   xi paXidx a ; Itpr/. Ma Xtdxa interrogationi additum efficit, ut is, qui interroget, curiositatem prodat sciendi,  quid sit id, quod modo audiverit, aut quo sensu dicatur, cfr.  riat, Menon. D. 2. 7tcf  vovpyoS e 1, cS Mlvcjv t xal 6X iyov iZTjTtdxrjtiaS pe. M. xi  pdXidxa, c3 2ooxpaxt5 ;   xai poi tpaivei oxvelv  pvT/dSijv ai icpds pe. cfr*  Alcibiad. I. init. 2. nai KXei viovy olpaL <Se SavpaZeiv, oxi  7rp(Zxo's ipadx?js dov yevope~  voG y xcjy aAAcov nexccvplvcDVy  povoS ovx ctnaXXdxxopai, xal  oxi ol plv dXXot 8t o^Aot» iyevovxo 6ot SiaXeyopevoi, iyaa  xodovuov ixcov ov8l irpoZ~  einov.   iy co 81 ovxcodl  7t:dvv avo?/ xov . Præclare  Stallbaumius ad h. I. : Quæ inserviunt, inquit, explicandis verbis ovxcodl &X 60 j ea de more  advvSixcoS adduntur. Quam loquendi rationem, quum nou tenerent grammatici, pro  scripserunt, quod in vett.   editt. migravit.   6v8iv Idxt xpedfl vxep ov . Mihi nihil antiquius est, proprie : nihil,  cui malim primi loci honorem concedere, quam huic.  Vide annotat, 128.   xovxov 8’ olpal pot  dvXXi/itxopa x. x. X. Sensus  est : neminem esse rcor,  qui mihi integræ huius  reiadiutor te sit potior.  In oinuibus fere codicibus pov  legitur pro poi, quod Stallbaumio unice probatur propter structuram dvXXtxpfiavEiv verbi*  Coniongitur enitn plerumque cum  genitivo rei atque cum dativo personæ. Hiickertus dativum  pronomidis cum elvai verbo cohærere censet. Dativus pronominis commodi potius, quem vocant, dativas est, atque recte ad  totum verborum complexum refertur. Apposite Stallbaumius  vog al6yvvotfirjv tovg (pgovipovg, rj %agi^6pBvog tovg  tb itoXXovg xal acpgovag. Kal ovtog axovdag pdXcc  tlgovtxmg xal Gcpodga lama slco&otag IXb^bv * f Sl  {pile ’AXxifhadr] 9 xivdvvivug ta ovrt ov (pavXog dvai 9  E bixeq abj&ij tvy%avsc qvxcl a A iysig xegi epov, xal  t ig i(tv* iv ipol dvvaptg, <5V qg dv dv ytvoio dfislvav,  dfirjxccvov tb xaXXog ogarjg dv Iv Ipo i xal vijg xaga  dol BvpLOQ(plctg itapnoXv dcafpegov. il dfj xa&ogriiv avto  xoivaGadftai %b poi im%eigeig xal aXXd£aGftai xaXXog  dvxl xiXXovg y ovx oXiycp pov xXbovbxvbiv diavoeZ, iXX    laadat Xenoph. Memor. II. 2. 12*  ira ctyaSov doi yiyvrjxca  dvAXt/nz&p* i   dprjxavov te xdWoC op gStjS a y . Locus admodum  salebrosus, quem sine novorum  codicum accessione nunquam ita  restitutum iri puto, ut, quid Plato  scripserit, legere tibi videare. Ia  Bodleiano cod. aliisque perpaucis  pro re legitur roi, Aid. Bas. alii  non pauci rl exhibent, quod Bekkerus recepit colo post a/uivGov  posito. Aliam rationem Schleiermacherus iniit, qui dpijxavdv  te cet. verba cum præcedentibus 8i’ rjS dv dv ykvoio ajxeivgdv connectenda censet hoc sensu:  wenn das wahr ist, was  da von mir sagst, und es eine  Eigenschaft in mir giebt, durch  welche da besser werdea konntest, und dann eine gar aonderbare Schonheit an mir erblicktest, die deine Wohlgestalt um  gar vieles ubertrifft. Stallbaumius veterem lectionem, h. e. zl 9  retinendam ceoset eamque distinctionem singularum orationis partium edidit, ut verba dpTjxavov  te cet. e prægresso ehtep aptentur. Sententiam verborum hanc esse ait: videris profecto  non contemnendas esse,  si quidem vera sunt, quæ  dicis de me, hoc est, si in  me vis quædam inest,  quæ te reddat meliorem  atque cernere in me potes et conspicere immensam p ul cr i C ud i ne m tuaque formositate multo  præstantiorem. Recta Stalibauraium via incedere mihi quidem persuasissimum est, sed est  tamen, quod me male habeat;  av particula cum ei potest quidem coniungi, uti docueruut,  quos /itallbaumius laudat, Schæferus Melett. Critt., Apparat. ad Demosth.,  Schneiderus in Addoud. ad Xenoph. Politic. 472., Heindorfius ad Protag. 535., Hermannus ad Vig. 830., sed admodum dubitari potest, num ea hoc  loco Plato usus sit, ubi verba  præcedunt 6i' tfS dv dv yivoio apeivov. Quis enim non  videt, av particulam, quæ in his  verbis comparet, facillime ad nostra verba transferri potuisse ?   avtl 6 6 $tjS aXr}$ eiav  HtzXcovh. e., Stallbaumius inavr\ tioJ-rjg aAqfteiccv xuAcov xx aoftai iiti%siQBig, xal 210  tg) ovrt %qv 6sa xaAxetav dia{ts[ps6ftca voslg. &AA’, cS   fiaXCiQLE, ttflBLVOV tiXOTCEL, (ITJ 6 £ AavftaVG) Ov 6 iv G)V.   ij rot rrjg diavoiag oipig aq%ttai o£i fiAixsiv, oxav tj  tixiv dppaziQV tijg dx^iijg Aqyuv liuxsLQy* <5v di xovrav Hxi Jto$QCO. Kayco axo v<Sag> Tct fiiv tcccq* Ipov,  i(prjv, tttvz 9 Itixlv, ©i; ot5(5«> aAAag Bifnjxai tj cog diavoovfuxi ' 6v di avxog ovxgj (IovÆvov, o n OoL xs  &qi(5xov xal ifiol rjyBt. *Ak A f y £cprj y xovxo ys sv AiyEig.   Iv yCCQ TG) IsUOVU ZQOVCp POVÆVOIIEVOL TCQa^OyLBV o Sv    qnit, arx\ xaAdav, a 8oxd xa *  A a elvai, xxadSai imxeipels xa A*r, a l6xiv aJs aArfScoS. In  proximis alludit ad Ilom. II, «?.  t. .  m Ev$r* avte FXavxcj KpoviSjjS  (ppira* i&iÆxo ZevS  ds npoS Tvdeidtfv 4i o/u/Sea  xevx** upsifie   Xpvdea x a Axei&v 9 hxaxopfiot  ivveapoicov.   r\xot x ijs dtavoiaS oif>iS  X» X. A. Errant interpretes, qni  potant, verbum reperiri vernaculum, quod xoi vocabulo respondeat. Neque probem, quæ  Stailbanmii sententia est, ailirmandi vim et significationem habere xoi vocabulum in sententiis  communibus. Significat potius,  sententiam, cni additum sit, communem esse, eamque ideo et alias et  nunc valere. Rectissime Schleiermacherus spretis vocabulis, quæ  xoi particulæ respondere arbitrati sunt interpretes, j a, j a  doch, aliis, verba reddidit: Das  Auge des Geistes f ii n g t  erst an scharf zu sehen,  wenn das leibliche von  seiner Schiirfe schon v e rlieren willj minus apte, quæ sequuntur, hoc modo annectit:  und davon tiist du noch welt entfernt. Fines enim sententiæ  communis hoc additamento sublatos habes atqne omnem seutentiam cum reliqua oratione male  commixtam. Recte in contexte  oratione colo præmisso scribitur  6v 81 xovxaov hi xoffyao. Restat, ut verbo commemorem Rtikkerti opinionem censentis, xoi  h. 1, argumentationi inservire,  cuius loco etiam ydp particulam  poni licuerit. Qua ratione Rtikjcertns vehementer errat, si Promethei verba in Æsch. Prom*  Vinct. r. 700. explicanda censet,  A iy\ ixdidadxs' xois vodovdl  xoi yAvxv (   ro' Aotuov akyoS npovZeni(SradSat xopcoS.  cZ>v ovdlv a AA«? efpqxa ix. X . A. C. :UdoiU yoi xpijvat itoi xiAÆir xpos avxov, aAA' iÆvSipcoS eindv a poi idonei. Sensus est: Dixi, quæ dixi,   neque quicquam eorum  aliter, atque sentio, edictum est.   6v 8 i avxoS ovtoo ftov Ævov. Verba convertit Fici-*  B tpalvrjxai vav xcsqL ts xovtcov xal xeqi xdv aU.uv  uqlGzov. ’Eya (ilv 8t] xavtcc axovOas re x«l tlmav,  y.al dtpilg Sgnsg ficXt] xizgaG&at avxov Ojirjv. xal  dvciGxdg ye, ovdh Ixizgtipas rovtio tintiv ovdtv Ixi,  K[icpd<Sas xo iy.dxLOV xo ipavxov xovxo  xal yug ijv    nus : tu autem ita dei i b era, ut et tibi et mihi m elius fore censes. AvxoS  vocabulum reddere omisit, iu qua  positus est acceutns orationis.  Alcibiades enim cum dixisset,  quid sibi videretur, ne ulterius  progrederetur atque nimiæ audaciæ crimeu fugiens : tu autem,  inquit, quasi meam sententiam non aperuissem, ad  meam voluntatem prorsus non respiciens, ipse  te cum delibera.   axov6aS re xal e Iit id v.  Exspectaveris fortasse inversum  ordinem participiorum, quem revera in conversione exhibuit  Schleiermacherus ; Nach dieser  E ede und Antwort. Felicius rem  expediit Schulthessius; Das war  die Antwort auf meiue Ucde.   xal atpels &S7tep fiiXy,   ' Inteilige x ovS Xoyovf. Solent  enim ^ verba Stallbaumii sunt,  quæ vel acute vel acerbe in aliquem dicuntur, cum telis comparari. Similiter Latini dicunt  verba iacnlari, vibrare,  torquere.  cfr. Piat. Protag. 34-2. E. ei ydp iScXei  xiS Aaxedaipovi&v tc.l cpavXorccTcp tivyyevEtiSai, x d y\v no\Arr iv xols XoyoiS evprjdEi avrov (paivvptvov, terra:, oitov  av rvxv tdSr A eyojiircoV, kvkfiaXe pijfia dt,iov Xoyov fipaxu  xal dvvedxpappkvo v ooSizep 8eivoS axortusi/js ; Similis Græcorum LATINORVMque dicendi usui formula est, qua nostrates ntnntur de bullis paparum: deuBannstrahl schleudern. Ceterum pauciorum codicum lectio est pkXij,  vulgo fitXet legitur, quod emendandum esse Abreschius Lect.  Aristæn. 207. primus vidit.   d p <pti 6 aS rd Ipdxiov  xo i p avxov xovxo. Librorum plurimorum lectio est X ovxov j vulgo xovxo, quod et Ficiuus habet iu conversione: surgensque ue verbum quidetn ulterius loqui permisi: et hunc amictum, quem videtis,  circumdans (erat enim liiems )  snb strato huius pallio veteri recubui. Vulgatam lectiouem reieccrunt editores, quod non verisimile esset, Alcibiadem eodem  pallio usum esse, quod aliquot  annis ante gestasset. Sed vide,  ue præpostera hæc sit xovxo  vocabuli interpretatio. De eodem quidem pallio verba accipienda sunt Piat. Protag. 335.  D. xal Itpa xavxa elncov avi6xdpt)v cd? dniGQY. xal poo  dvioxapivov iTuXapfitxvixai 6  KaXXiaS xi}S x&ipoS xy 6et,nx t  xy 6’ dpidztpa dvzeXd/jtzo zuv  zplficovoS zovzovl, xal thcev w  verba nostri loci non item. Tovio  enim nihil aliud significare videtur, qunm Alcibiadem tum trnipoiris simili pallio indutum luisse, atque quo nunc utatur.  Quiil igitur proh.bet, quominus  yU/lUV VICO TOV TQtfiaVK XOUCjtklViig TOV TOVTOvt,  TCiQijicdiov rta %£iQ£ tovup tu dcafiovico wg txb/9ag  xai &av(ia<STtp, xartxdfuiv tijv vv/.vce okt/v. sml ov&s C  ravta w Zoixgareg, Igdg ori lpivSofiai. 7 iou)okvrog de brj Tuvtce i/iov ovrog toGovtov TCtgityLvtTo^   censeamus, pallio suo, quali  hibertio tempore uti consuesceret, iudutum Alcibiadem Socraticum tegumentum subiisse? Tovtov autem lectionem ideo improbamus, quod dubitari nequit,  quin alius verbi participio usurus fuisset Alcibiades, si exprimere voluisset, se Socrati in  lectulo iacenti pallium superimposuisse, Sin forte statuas, Alcibiadem eodem pallio, quo ipse  esset indutus, etiam Socratem  involvisse, repugnantem ordinem  verborum habebis, quatenus quidem scriptum esse deberet: vito  tov Tpiftoova xaraxXivels tov  rovrovt, a/uputia? r o ipatiov  ro ipavzov tovzov x. r. A.   vito tov Tpifiaova. Schol.  ad h. 1. Tplficjv, inquit, idrl  (StoXij TiS foveto Grpitla cj$  ypajiijiuzior Tpificovtov 81 l/tdtiov itaXatov xai zezpip/iivov.  Hoc scholion iam Fischerus impugnavit annotat, ad h. 1. rectissime, Non est autem dubium,  quin recta sit Stallbaumiana rpifSoov vocabuli interpretatio: pallium longo usu detritum,  quale solebant gestare  philosophi. Hinc iocum expeudus Aristophanicum in Nubb.  v. 175. ed. Reisig. atque risum  auditorum, qui cum audissent,  Socratem nocturno tempore lunæ  vias atque cursum ore hiante spectantem a stellione maculatum esse,  iiuuc etiytra pallio illo detrito privatum docerentur, quod ille inter docendam deposuerat. Versus Aristopliauici adhuc non satis emendati, ut videtur, ab interpretibus hoc modo scribendi  snnt :   M. ix$eS 6£ y* tjph> 8a7itvov  ovx tjv hCntpaZ .   2. elev • zl qvv npos xa\<piz   inaXapydaTO ;   M. xaxd xijs rpait&tyS xaranadaS Xenxijv t ecppctv  xdutftaS ofteXidxov, eira  diafitfirjv XafSoovZx tiS itaXaidrpas Solpatiov vipdXezo. Quoniam autem sentit Strepsiades, a discipulo aliquo pallium  ablatum esse, pa^TjTUVy inquit,  h. e. discipulus esse cupio Socraticus, ut eodem modo aliquid  furari discam,   xa\ o v 8 £ T a.v x a, do 2 coxpctx£& Bekkerus post zavza  posuit au, quam voculam vulgo  edi solitam Stallbaumius ex plurimorum codicum ' auctoritate tacite expunxit. Eam reposuit in  texta Ruckertus. Iuiuria. Nam  si scriptum exstaret : xai ovx  ipels av, gJ 2boxpaxa $, ozi  zavza ifievSopat, illa particula  vix csrcre possemus. Oude zavza  autem cum legatur, ov6i vocabulum illam particulam in vicinia poni nullo modo patitur. todovtov itepieyiv et o.   Ia his rodoviov dictum est 8aixzixuS et per quandam exclama- ts xa\ xaTS<pQ 0 VT]as xid xaxtyikaæ xijg l(t!jg agas  xu\ vfigioe' xaljteg ixsivo ye $(ir]v xi elvat, a SvSqis  Sr/MOtai' dixocaxal yag laxe xrjg Eaxgaxovg vxsgr t tpavictg. tv yag Xaxe, (id 9eovg, fid &eag, ovSlv  £ xtgixxoxegov ‘ xaradedagdxjxdg uvtaxqv fiexd Eaxgaxovg ij tl (iexcc nsngbg xa&?jvdov ij &8ek<pov xgecsflvregov. tionem, ut sigpificet: mirum  quantum me vicit. S t a 1 1 b.  Dubito, nura huias structuræ exempla reperiantur apud scriptores. Ut nobis videtur, aliam  verborum structuram camque legitimam quidem Alcibiades in  mente habuit, qua altera quædam enuntiati pars per «oSfce particulam præcedentibus annexa effectam tov iCeptysvid^at describeret. Fortasse ita dicturas  erat : noiydavxoS 8 'k x avtct ipot 1  ovxoS rodovrov leepieylvexo,  <3 sxe xal xaxatppovydai xal xaxaytXdoai xrjS if.njs &paS xal  % 'fipidai. AMAT autem interdum oratio concitatior legitimæ orationis vincula spernere, atque  prout in buccam venerint, verba  verbis adiungere, id quod nostro loco factum est.   xalitep ixeivo <ppyv n  ttvai. cfr. 217. A. ig>pdvovv yap 8rj ixl xy upa $avpaOtov odor, quibus verbis optime expositam babes, quid sit,  quod nostro loco adhibitum est  rl slvai . Discas autem ex  huius loci sententia repetita,  quanti olim Alcibiades formositatem suam uestimaverit, CeteTum ne mireris, Ixetvo vocis  neutrum genus positum esse, non  femininum : exeivyr nihil aliud  denotaret, quam xyv cjpav> ixeivo coptra paullo latioris SIGNIFICATAS est atque cum emphasi ad  verba refertur : # ipy wpat.   f)v8lr itepixt ot£pov,  Colon ponendum curavimus post  itepixxdxepov, quo vigorem oratiouis incredibiliter augeri senties, atque quoniam fortiora sunt,  quæ sunt breviora, sententiæ  vim maguo opere corroborari.  Scitote etiim, Alcibiades inquit, nihil præterea. Quæ  sequuntur verba, præcedentibus  verbis explicationis caussa addita, de more adwdtXGjS annectuntur. y el pexa icatpoS. Nepos ad hunc locum respiciens,  Vit. Alcibiad. c. 2, In e ante,  iuquit, adolescentia AMATVS AMANTE AMATO est a multis more Græcorum, in eis a Socrate,  de quo mentionem facit  Flato in Symposio. Nsmque eum induxit commemorantem, se pernoctasse  cum Socrate, neque aliter ab eo sarrexisse, ac  filicfs a parente debuerit.  y aSeXipov it ped fivripov. Ne mireris, hoc loco iratrem natu maiorem commemorari, cum possit sola fratris notio ad rem sufficiens videri :  npedftvxipov non ideo additum  est, ut significetur, quod de fra- . To St] (lixa rovr o riva o&is&e fie Siavoiav £%uv,  ^yovfuvov fiiv otjrifuxo&ai dyct/ievov de xi)v rovrov  tptioiv re xai eocpQoOwijV xai avdQilav, lvrtxv%riitbzct  dv&Qejncf) roLOVtu, oZ » eyw ovx av afirjv note Ivrv%elv tlg <pqom]0lv xai elg xaQrtQMV ; wg re ovff’ oza>g    tre natu maiore valeat, id non  item de fratre natu minore valere, sed ad Socratis ætatem  Alcibiades respiciens, cum cum  patre atque fatre natu maiore  comparat.   riva ofedS- £ jie 6ia voiav De interroga tionibus mediæ orationi interpositis sæpius iara diximus. Vide  annotat, 60. Paullo supra eodem modo 216. D. legitur  SvSoSev 8k aroLxStkk TCoOrjS ote6$e ykfiEi f a avtfJES Ovpnotat, 6<*)<ppo6vv?]S ; Efficitur autem his dicendi formulis, ut attentiores ad rem auditores reddantur, aut, quod in nostrum locum cadit, ut rei narratæ vis  amplificetur.   xrjv xovtov (pvdiv. Verba  convertit Schleiermaclierus : und  doch aucb an des Manues Natur  mich erfreute. Dubito, num  vernaculum nomen Græco nomini  satis respondeat. Solent Græci commemorato nomine aliquo, quod  totam aliquam rem in se contineret, per xi  Ticd  nat eas  eius partes annectere, quæ inprimis extollendæ sint atque urgendæ. Igitur verba convertenda censuerim: da icb mich  verachtet glaubte, und doch des  JY1 annes ganzem Wesen besonders  seiuer besouuenheit und Charakterfestigkeit mit aller Liebe zugethan bin.   olo) i yco ovh av gj p r) v  nox\ iv xvxeiy. Proprie verba hoc ordine proferenda erant: olco iyco cjprjv ovh av nox E  ivxvXElV, quod moneo, ut facilius iutclligas, quorsum av particula referenda sit. AMANT autem Græci verbum dinitum, o  quo alia quædam verba apta sunt, mediis illis verbis interponere haud raro, quo ordine  verborum vis enuntiati magnopere  augetur. Ceterum ut eximiam  laudem Socratis, ita non parvam  æqualium vituperationem his verbis contineri senties. on&S ovv 6 pyiZoiprjv.  Prorsus eodem modo ovv IN SVSPENSA ORATIONE reperitur in PJat,  Protag. 322. G. ipeara ovv  *EpyfjS Aia, xlva ovv xponov  doitf SbtTfv nal aioc 5 av$pco~  7l0iS. Noli, Stallbaumius inquit  annotat, ad b. 1., Ovv sollicitare,  quod Stephanus vacare iudicabat.  Indicat enim ratiocinationem loquentis, qui quasi secum consilia pectore agitans inducitur.  Quippe ea est virtus linguæ græcæ, ut multa, quæ alii populi  nonnisi oratione recta possunt  enuntiare, ea etiam oratione obliqua exprimere valeat. Quod  quid sibi velit, hoc uno exem- *  m   ouv vQyt£ol(i>jV Ei%ov xai uaoan(jTjd'th]V Ttjg tovrov  <Swov6tug, ov$’ o Tty trQogttyayolftr/V avrov tvxvgow.   E tv yt':Q ySij, ori XQt//icc6i re Tto/.ii (tullov rcrparog i]v  Mivtuxij rj CidijQCJ 6 Aiug, «a te difiijv avrov fluvio  ixAcotiEO&cu, SiankpEvyi fit. tjnoQovv &>], xaraSiSov^a(dvos ts vito tov dv^gunov us ovSels vn' ovdsvog    p!o satia patet. Recta enim oratione dici aic debebat ; irroS ovv  opylgGjjjai nat ctnuOzrpTj^co rijS  rovrav dvvovtiaS ; quomodo  igitur ei irascar ei usque  consuetudine mc abstineam? Quæ convertens Alcibiades in suspensam orationem  eleganter retinet voculam igitur, quæ animi consilia agitantis gravius indicium facit,   ov6’ ony itpoSayctyolfl 7J V ac V TOV Evito p ovv .  TlpoSctyeiv riva sensim sensimqne aliquem sibi assuefacere, lente aliquem  sibi conciliare prætentis quibnsdam illecebris  significat. Hinc iudicabis de  <x7C0(Srepri^Eii]v verbi significatu,  quod illi oppositum est» Ceterum opyiZoifiTjv verbum primo  obtutu habet, quo ollendaris,  quandoquidem haud verisimile est,  Alcibiadem ob repulsam a Socrate acceptam eidem non iratum  fuisse. Fortas sq o pyrgo iprjv xa\  dno6rep7f$eirjv positum accipere  possis pro dpyiZoptvos anodzepijSelrjv y nt sensus sit totius  loci : »o dass ich weder weiss,  wie ich mich in hochster Aufwallung seiuer ganz erledigen,  noch wie ich mich seiner allgemach bemaclitigen soli. His adde,  quæ supra leguntnr 216. B.  ^paicEttvco ovv avrov xal <psvyco et quæ sequuntur.    ev ydp ori xpy)padi re. Vulgo ye legitur pro re,  quod e septem codicum auctoritate, quorum in numero Bodleianus est, Bekkerns, Stallbauxnius, alii iu ordinem vetborum  receperunt. Riickertus ye vulgatum reposuit annotans : Non   hæc est sententia: Et pecunia  eum capi non posse mlellige banij et quo solo cet., iramo potius hæc: quomodo eum mihi  conciliarem, non videbam, Probe  enim sciebam, pecunia quidem  eum nullo jpodo capi posse ; quoque solo eum captum iri putaveram, id ejju gerat . Vereor equidem, ut præcedente  Xpr/padi ye non w re o opyv ponendum fuerit, sed qj di, cuius  scripturæ nullum iu codicibus  vestigium comparet.   arpGoroS rjv navraxy  7f dldlfpa) 6 AlaS . Aiacern  Telamonis lilium invulnerabilem  fuisse, compluribus locis narratur. Vide Nitsch. mythol. YVorterb. Ortam puto inde fabulam,  quod in Iliade Aiux non vulneratur; pugu&Ds licet fortissime cum  fortiss.inis. Riickert. Ad rectiorem verborum interpretationem navraxy verbum spoute ducere videtur, quo) verbo de scuto  immenso monemur, quod gerens  Aiax ab omni telo tutus erat,   8 tau i<p evy i //£. Hæc  paucorum librorum lectio est,  i r iun 0110 a t . 373 rj.kov iteouja. 1 rartd rt ydg /toi ctncivta Ttgovytyovu,  xnl f utcI T.rtvTu (Irganiu tj/iiv dg JlotiSaiav lyivvto  Xvivrj } cal (JvvtffiTovfisv txd.   Ugcoxov /ih' ouv xou; itovoig ov fiorov fuoiT ittQtijv,  tlkf.d stal tav iiXkav ujidvtav. ojcote yovv avayxccO&dqftev axokeup&tvtes stov, ola 8tj dtQaxBtctg, 2Jo  '« quam editores immerito reiecisse  videntur. Plurimi 8iene<pevyei pe  exhibent, quod Stallbaumius, unus  Siatetpevyei pe, quod Bekkerua  iu textam recepit. Nolo, quod  dedi, tanqaam certum atque extra omnem dubitationem positum  lectoribus commendare, dedi tamen, quod Alcibiadis animo apprime convenire videbatur. Ille  enim rem actam neque quicquam  spei sibi relictum esse docens  hæc ait: Experientia do ctas sum, eam pecunia  inalto minas commoveri  posse, quum Aiacem, scuto immenso tectam i‘erro  vulnerari, et qua re sola  eum capi putabam, eam  eludeus elapsus est,  tavtd te ydp poi. Nemo  interpretum de ydp particula  quicquam annotavit, quæ quo  iure h. I, posita sit, non statim  intclligitur. Schleiermacliems in  conversione eam prorsus non reddidit: Dies nun war alles friilicr gesebehen cet. Dubitari autem nequit, qnin verbis, ad quæ  relationem habet, præmissa sit,  de quo usu loquendi vide Indices s. v. ydp. Consuetior ver-*horum ordo foret, opinor: Jial  pera tavta tavtd te ydp poi  uTtavta npovyeyovai <5tpateia ijfiiv eis Tloridaiav iyiveto n. r, A. Potidæam urbem  quod attinet fttqno bellum, quem    contra incolas eius gesserunt  Atheniensis, andi Riickertum annotantem ad hunc locum: Potidæa Corinthiorum colonia in Pallene pæninsula ad sinum Thermæum postquam Atheuiensiuin  dominationem pertulit cum ceteris illius oræ civitatibus aliquamdiu, defecit 01. 86. 2. a*  Chr, 435. belloque pressa per  quiuqueiHiiuni iterum in ditionem venit 01. . 3- a Clir. In horum igitur aliquem  amiuin incidunt, quæ hic ab  Alcibiade narrantur.   o jr <5 r e yovv ar ay xct •  6 3 e i?j per. Rursum locum habes, in quo edendo novorum codicum auxilium maxime desideratur. Quam edidi, Stallbaumianæ editionis lectio est, quæ meliorum codicum auctoritate nititur. Sed cum vulgo legatur  ondtav yovv avayxatiSefo/pev,  quis audeat, præsertim cum exempla reperiantur apud bouos  scriptores onotav cum optativo coniuncti, vide Mattii. Giamm.  ampl, $. 521. Aun. I. 1007.,  quis aipl eat, inquam, utra lectio  verior sit, cum aliqua certe veritatis specie dijudicare ? Tovv  in codicibus melioribus, quorum  auctoritate nititur 6 itote lectio,  omittitur. Quod, quoniam vix  abesse potest, si receperis, co  ipso oitote lectionis auctoritatem  infringes. Optime autem yovv  ciSiTBiv, ovdtv ijeav o£ (ikkoL n gdg tu xagregeiv. tv r  av r uls tvcoyfaig (i6vog dnokaveiv ottig r’ rjv, td %  akl.a, xcd nlvtiv ovx t&tkav, unor’ avuyxuGfrtlti, n dvrag IxQ&t ei, xal i 6’ ndvtav dav/xatirutarov, 2kaxgart]  (itfrvovra ovSslg noinot’ icogaxtv civftQoiJtav. rovrov  fitv ovv it oi doxei xcu avrlxa 6 %ksy%og i'<fe<S&ai. ngog  6 i av rdg rov %iL(iuvog xagregijGsig 0uvol ydg av- Stallbnmnius explicat: Confir mat yovv, inquit, ut Latinorum  i certe quideui, antecedentia  cum aliqua restrictione, hoc est  ita, ut indicet, hoc certe, quod  nunc commemoretur, veritatem  s eorum, quæ antea dicta sint, satis testari ; sed nlia etiam posse  afferri^ quæ tamen nunc reticenda esse videantur.   dn o\ e i cp % k v x sS 7tOV,  Astius drtoArfipSiifxeS scribendum  coniecit, quod hodie ab editoribus omnibus ia ordinem verborum receptum est. Sed codices  miro consensu ditoÆi<p$ivxE$  exhibent, quod, quoniam explicari posse arbitramur, in textu  retinuimus. Rectum quid esset,  Heusdius vidit, qui scribendum  coniecit dnoAsup^ivxES Cixov ;  sed mutatione nulla opus estj e  sequente enim afStxetv infinitivo  6ltov genitivus facillime ad ditoAtupSiv T£$ suppletur, FICINO  habet ; et si quo in loco,  ut accideresolet i u bello,  ccfro meatus deficeret*   iv r* av tais ev G>xiaiS. Ad hæc quoque verba recte referuntur, quæ præcedunt; ola  6q ini dxpaxeiats, h. e. pro varia fortuna belli. Militum  enim ea fortuna, ut nunc omnium  rerum felicissima copia abundent,  nunc no habeant quidem, quæ    ad sustentandam vitam necessaria suat. Huiu? rei fortunam  nemo Socrate melius perferre  potuit.   navxaS in patet. Rarior  structora est npatEiv verbi cum  quarto casu ea de caussa, quod  Græci hoc verbum sæpius prægnanti, quem vocant, quam proprio significatu adhibere solebant, Kpaxelv ttvoS enim idem  fere est atque npaxovvxa elvai  XtvoS, victorem esse alicuius, de quo SIGNIFICATA vide  annotat, 87. KpcciEiv xivd  contra proprio significatu adhibitum prorsus dicitur ut LATINORVM vincere ali que ni.   ov 8 eIs nd nox e hd pane v. Codicum auctoritate motus, in quorum numero Bodleiauus est, Bekkerus kapdxei in  textum recepit, quæ lectio item Riickerto probatur. Non placet.  Non enim hæc est mens Alcibiadis, Socratem tum temporis  a nemine 'visum esse vino gravatum, sed nunquam gravari vino dicitur in universum, eiusque rei luculentissimum indicium  mox convivas habituros esse Alcibiades promittit,   Seivot yap avxoSi x ei ~  p dives. XEipwveS articulo suo  privatum latiore significatu accipiendum est, ut verba, couver <S   zo&> yup&veg ftav padia elgydteto xtx te $ AAa, xai fs  itote ovtog Tiayov oTov Suvmutov, xal xavtav y ovx  1'iiivtov EvSo&ev, >], d tis ittoi, i)p<piEOpivav xe  &av(icc6xa Sij ooct xal vxoSsSepivGni xai IvEikiypEvcov  xovg xoSag Eig xikovg xal uQvaxlSag, ovtog 6 Iv  xovtoig 11] jei lyav [pclt iov ptv totovrov, olov xeq xal  XQortQOV eIoj&ei <poQUv, awnoSrycog Se Sia tov xqvtcnda sint : denn W i n t e r in  dortigcr Gegeud sind fiirchterlich.   ra te aXXa, xai itote.  Hæc dicendi brevitas etiam paullo supra in verbis conspicitur tu  re dXX a, xal itlveiv ovx  Xgov, quæ explicatius audire  Stallbaumius docet annotat. ad  lu 1. t a re aXXa, xal 8t} xab  rovto, ori nireir itavta S  ixpdtei. Alias breviloquentiæ  exemplum in sequentibus verbis  continetur xai itote ovtoS nayov olov 8 eiv ot dt ov, ubi.  explicatius verba enarrata sonant: xai note ortos itayov toiovroUy oluS biti 8eivbtatoS, de  quo loquendi genere vide Mattii.  •Oranira. ampl. §. 473- Ann. 2.  885. Ceterum vulgo legitur  ortoS tov nayov. Bodlciani cod,  aliorumque paucorum auctoritatem secuti Bckkerus, Stallbauinius alii articulum e textu reiecerunt. Utramque lectionem  commode explicari posse, nemo  dubitabit, atque sententiam si  spectas, perinde tere esse censemus, utrum addatur an omittatur articulus. In huiusmodi locis codicum auctoritas cum maxime valere debet. Igitur et nos  articulum omisimus, quem Riickertus in textu reposuerat.   t) ovx l Bti 6 v to)v £ v 6 o -$ev «c. e tabernaculis, quorum notio facillimo mento suppletur. "Ev8oSev Scliieicrmacherus convertit hinaus. Recte  quidem e nostra loquendi consuetudine; aliam Græcorum fuisse, H.v8o$ev vocabuli notio docet, Etenim Græci quicquid scripserunt dixeruntve, eius quasi  imagiæm quandam ante oculos  habuerunt prius, quam scriberent loquerenturve. Dicturus igitur Alcibiades : neminem militum  e tabernaculis exiisse, rdm ita  proponit, ut imaginem ante oculos habuisse coniicias militum o  tabernaculis exeuntium. Hinc  HvSoSev vocabulum Explicabis,  Convenit cum nostro loquendi  usu, quod legitur. E. ol  y\v ydp evSvS n<n8d uva IV8o$ev dnavti\6avta dytiv x.  r. X. Innumerabiles autem loci  opud scriptores Græcos reperiuntur, quibus illa ingenii indoles probatur. Cfr. præterea an ->notat, ad verba TLxpr\ ydp ofc  ScoxpatTf . 16., eis niXovS xal apruni 8 a S. Schol. ad h. 1. nlXoS  Ipdtior IB» ipiov ntXrjdecoS yivoperoVy eis vetav xal *«/*<»“  VGor afxwav . dpvccxideS 8e  apvGov HotSia. Suidas, apvaxlS t inquit, ro' tov apvoS xqd8tov, to pefd xvv ipicov 8eppa r.   dra/.AOv quov Ijcoqbvsxo tj ol akkoi vitoSstisfiivoL oi   dl tiTQCCTUJTCCl VTttfikeitOV CCVtOV UQ XCCZCC(pQaVOVVTCC   c (Stpiuv. xai ravta plv drj tccvzcc.   Cap. XXXVI.   Olov A’ av tu 8 ’ ipeUs xal ixX r/ xapTEpoS avi/p    Nostrum locum frustra, ut videtur, Valckenarius ad Herod. III»  199. 95. Musonium imitatum  esse censuit apud Stob. I. 17.  51., cuius verba laudare invat  tamen : ov8a/icuS xaXov ovte  iuS/fusdi noAXai? xaTadxinEiv  TO dGOpa ovts TOLlviaiS XOCXElXeiv ovre x f tpttS te xal no8aZ  nepiSidEt niXoov rj v<padpaTGyv  tivgjv paXaxvvsiv. Quod sequitur, ovtos 8* LATINORVM respondet: hic, inquam, quo verbo  pronomini addito, ut 8i particula,  vis augetur pronominis et filum  orationis verbis interpositis compluribus dissectum rediutegratur.   V7Z £ fi\E7t OV CtVTOV (Di   xotr atp pov ovyt a d<pav .  Limis oculis eum intuebafitur, quum eos suæ  ipsorum mollitiei puderet, odeo que Socratis p atieutiam et fortitudinem  moleste ferrent, quippe  quem ipsos despicere opinarentur. Ceterum Socratem  algoris ct caloris fuisse patientissimum testatur etiam Xenophon Memorab. ct I. 6.  2. al. Stallb* Conferri Riickertus iubet annotatione ad h. 1»  Piat. Criton. 53< B. xal odoi 7CEp XljdoVTOLl TtoV aVTGDV TCUXeoov f vuopkbfrovTai Ce 8 ia~  tpSopta yyov/uvoi r uv vegov,   olov 8* a v  l’ p £ £ e   X. t. A. Versus Homericus est,  culus initium Alcibiades immutavit, ut versus cum cetera oratione melius consociaretur. Legitur autem in Odyss, IV. v. 245.   dk A* olov to 8 * lpz£,E xal  irXrf xapTEpoS dvrjp   SrjftGj ivi TpoSaov, uBi nu&X € T£ nt/par ’ Axaioi .   ixei ini drpar e laS,  Solent Græci, quando cum gravitate aliquam actionem descripturi sunt, huic præmittere vocabulum, quod actionis rationem  in universam indicaret, post actionem ipsam accuratius definitam exhibere. Sic legitur p»  177. E. ndyrcfS /tt/ 8id piSr/S  nou/dad^ai Ti/v iv tgj napdvn  dvvovdlav . dXX ovra>, nivovtaS TtpoS ?}6ov)jv, ad quæ verba vide annotat, 43. Idem  valet de locis, quorum mentionem graviorem ita faciunt scriptores, ut præmisso verbo, quod  iu universum locum aliquem significat, accuratiorem loci descriptionem exhibeant. Sic igitnr  hoc loco ixsl  ini drpaTtiaS  legitur, quo docearis, ad Potidneam gestum esse, quod nuuc  Alcibiades narraturus sit.   £vvv 07 } d ctS e\6t )/ xci  2,7/TCk jv, Socrates aliquid cum  animo suo reputans a primo maue  narratur meditabundus constitisse, atque re non feliciter proccdeute, quasi defatigationem   exe! norh Eithjt (StQcctslag, fil-iov axovdca' £wvcy<5ag  yccQ avtofh Sa&bv n e[6x)]xei 6xojtcov, xai insidi} ov xqov%(6qsi avtcS, oyx aviti, (Md efotijxti  %7)t&v . xai rjdy f\v iiEtirjuPQla, xai av&QCMiot, ycftavovtOy xai &av^d^ovtsg aXXog dkXco tksyEV, oti Zcoxganjg iafhvov (fgovrltcov ti eOrrjTce . teXsvTMvzEg corporis sentiret nullam, in stataria meditatione perstitisse. Huius consuetudinis mentunem facit etiam Apollodorus, qui cum  Agatho servos iussisset Socratem  vocare 175. B. laxe avxov,  inquit, £3of yap n xovx* £*«.  ivloxe aitodxcis o7roi dv xvxv  %6 xmiev. Quæ addit verba ijtiei  81 ccvxlxa, &s iycjpat, non ita#  accipienda sunt, quasi Apollodorus revera opinatus esset, Socratem mox venturum esse. Qui  enim Heri potuisset, ut compertum habuisset Apollodorus, quo tempore Socrates meditationum  Unem reperturus sit ? Neque nesciebat, quippe doctus experientia, Socratem, si constitisset semel meditabundus, iuterdum multum temporis meditando consumere. Nihil igitur aliud voluit  ij£,ei 8i avxixcc, ck* iycfypæ verbis efficere, quam Socraticæ meditationi consulere, ne forte servorum acclamatione turbaretur.   icccl i} 8 r\ y6$ av ovxo.  Non verterim cum Stallhoumio: und schon war es Miltug, ais  mau es er st merkte ; corrumpitur enim, ut ego existimo, vera  sententia addita voce erst, quæ  in Græcis non repentur; iromo  »*nd schon war es Mittag, und  die Leute fingens on zu merken  (malim: und den Leuten fiel es auf ); non enim quautum temporis ante præterierit, quam sentirent homines, ALCIBIADES SIGNIFICAT [cf. Grice: “What do you signify?”], sed quam diu steterit,  et quid acciderit, quod partim loco movere Socratem debuerit, partim rei augeat miraculum.  Idem verba significant, ac si  narret Alcibiades: Iam meridies erat; attamen perseverabat;  iam sentiebant homines; at non  discessit. Hanc Riickerti annotationem, cum idem indicare intellexissem, atque quod ipse seraper de huius loci explicatione  statuendam censerem, viri doctissimi assensu gavisus, integram recepi.   Zajxp axi]? l&> IgdSiv ov  q> p ov x l % a v xi $ d x tj x e . Hæc tanquam ipsa verba laudari  censemus hominum Socratis axoTclctv mirantium. Hoc colligere  possis e structura verborum, quum si forte ad firmaudam sententiam  nostram facere negas, ei certe  non repugnare concedes. Hoc satis nunc nobis. Suhest enim gravius aliquod argumentum, quo  ipsa hominum illorum verba laudari probemus, tppovxi^GJV participium. De quo quoniam pau!lo fusius dicendum est, longiorem autem explicationem plagellæ huius angustiæ non capiunt,  in Comment. de Piat. Symposio  disseremus.   xeXe vx g 3 vxeS 8k xtves  Xt ov 'i&YGor. Consentaneum  est, non Athenienses, quibus mas  «78   6i uves «w 'Javtav, htuSt) ttiniga Suxvrfiavtts,  D nal yctQ &{qo s rore yi rjv, yctutvvia i£evtyxu[itvoi  tlfia (itv iv Z(p i)v%Ei uct&ijvSov, a(ia 8s ItpviatTov  avzov, st xal njv vvxza t<5r>;|o4. 6 <5a e ianjy.cc fitXQi  eas lytvixo xal tjkioe dvioxtv hiutu c>xtz ’ amdv    ille Socraticus notissimus erat,  nunc observatum ivisse e tabernaculis atque sub dio lectulos  stravisse; sed Ionum, qui una  cum Atheniensibus Potidæam obsidebant, aliqui narrantur, cum  ex Atticis militibus de more illo  audissent, nt oculis viderent,  quod fando audissent, sub dio  pernoctasse.  xal ydp SipoS tote y$  T/r. Annotatione SI* indicavimus, solere haud raro scriptores Græcos partem orationis eam,  quæ caussam alicuius rei contineat, parti orationis rem ipsam  describente præfigere. Exemplum  est huius loquendi usus 175*  C. xov ovv 'AyaSojya, rvyxdveir ydp £6x aToy .xaxaHtipevov, jiovov * devp, £<pt/ (parat, 2fcjxpattS x . r. A. Sed  huuc locum cum nostri loci conformatione non recte conferri,  vel obiter instituta comparatio  docebit. Quæritur, quo pacto  xal ydp StpoS tote ye i}v explicandum sit. Tacent interpretes, quo silentio non nihil unimus commovetur mens. Num verba tam plaua sunt, ut explicatione non indigeaut? Schleiermacherus in conversione exhibet;  Eudlich ais es Abend war und  n an gespeiset hatte, trngeii  einige Ionier, denn dama Is war es Sommer, ihre  Schla fdecken hinaus, theils  um im Kulilen zu schlafen cet.,  qua couversione mitigatam habes mutato verborum ordine difficultatem loci, non item explicatam,  SchuUhessius vertendo; es war  eben Sommer, explicaudi genus  admisit, quod sane levissimum est.  Dillicultatem enim vdp particulæ ita, ut ydp reddere omittas,  noa expediveris. Scriptum autem  exspectabamus : 6ei7ivr t 6av teS   xal, SepoS ydp tote ye ip',  4Xapevvia i^evEyxdpEvoi. Sed  cave non rectum ceuseas verborum ordioem, quem libri exhibent. Participia §EWVi]($avT£Z,  l&tYEyxdpEVOi, de more advv6 etcjS posita suut, in verbis autem xal ydp StpoS tote y£ ?/v,  caussæ indicium præ ceteris verbis scriptor, eminere voluit, idqirt)  ideo in principe loco enuntiati  posuit, h. e. in initio. Cuius loci quoniam suapte vi non potest  caussalis particula sustinere gravitatem, xal explicativum præpositum est, quo illa eodem  modo susteutatur atque Latinorum enim, addito e t (etenim)  fortius iit, atque principi enuutiati loco idoneum. Vide de xal  expletivo annotat 6. cfr. præterea 219. B. ap<pt?<SaS ro  IpecTiov ro ipavtov tovto xal ydp 7/v x £l M ( et v r » A .  Contra ubi verbum aliquod in  enuiitiatione parcuthetica continetur, quod significatus gravitate  ceteris verbis autecedit, id principe loco poni solet. Sic legitur  220. A.Seivoi ydp av TuSt  rtQogEvldtnvos rw yllco. tl SI (iovktfi&e Iv retis f*«%aig ' tovto yceg Sij Sixcuov yt avrc5 dxoSovvat. ort  yctQ i) ftfczv 'h v i VS f/td xal zagiOreict 'iSoiSav oi  evQomjyot, ovSbIs aklog ifii laaow dv&gmxcav y ovrog,  rs tgafuvov ovx i&tkav azohntlv, a).ku GwSdauGe E eiSiffov \s<S$s iv ratS  /udxttiS. Bene Stallbmiroius  orationem hoc modo explendam  censet j ei 61' (3ovA.e6$e axovCai, oloS iv x ais puxaii V v %  ifjui xal x ov$* vpiv. Nollem  tamen per aposiopesiu verba explicanda esse dixisset. Certum  esse reor, tl particulam aposiopesin nunquam admittere» conditionalis enim enuntiatio ex ordi e temperatiorum dictionum est»  quæ cum aposiopeseos vehementia non conveniunt. Possis etiam  verba ad præcedentia referre  220. C. xal xavxa plv Si/xavccr  oiov 6 ’ av x 68* £pt£,e xal izXrj  XQtptepoS dvrjp ixel noxa iitl  OTpaxtiaS, aB,iov attovdai. Quæ  verba cum Alcibiades hoc modo edixisse sibi videretnr: ei (iovA e6$e dxoveiv, olor 8* av  xo8 * UpeB,e xal £rA?/ xapxepos  avtjp 9 nunc ita perrexit: ei 6fe  fiov XetiSe (sc. dxoveiv, olov 6*  av x 68 * Bpe&e xal ix\rj xapxe - opo$ cevrjp ixel xoxh) iv xal?  paxaiS, (sc. ipa xal tov$’  vplv. y   oxe yap fj fiaxv V v - Hia  pugna. Ponit euim rem pro  certa otnnibusque nota. Narrat,  quorum hic meminit Alcibiades,  Plutarclt. Alcib. p 194. C. F., sed  ita, ut aut omnem materiem ex  hoc loco hauriat, aut studiose cum  in narrando respiciat. Riickert,   i B, ys i po i xal xdp i6 X e ia. Ex præpositio hoc loco temporali potestate posita est,  quod moneo contra Riickertum,  qui annotat ad h. 1. : Secundum quam. Caussam euim  pugna præbuit, cor darentur Alcibiadi virtutis præmia. Sed  bene monitos lectores velim, ne  ix quovis loco temporali potestate  poni posse opinentur. Ponitur  tum tantummodo, quum temporis indicio simul adhæret notio  quædam, quæ ix præpositioni  propria est. Minus accurate  Schlciermacherus : hei welchem   ( Gefecht ) mir die Heerftihrer  deu Preis zuerkanuten ; non rectius Schulthessius: dena in der  Schlacht, wo mir cet.Restat  ut de xal vocula dicamus, quam  u nemine interprete explicatam  video. Supplemento aliquo opus  est, quo advocato, quid xal significet, statim intelligetur: ure  yap i/ paxv rjv, y avry, i£  r/S i/ioi xal xdpuS^ua ISoOav.  denn ais ieue Schlacht wnr, diesclbe, ais die, nach wclcher die  Heerfuhrer mir deo Preis zuerkannten.   x ex pat fiiv ov ovx i$iA cdv. Vulgo hæc verba inverso  ordiue exhibentur) codices plurimi atque optimi texpcofiivov  ovx iSiXtov. Vehementer errant,  qui uter verboi*um ordo rectior  sit, e sententiæ ratione dignosci  posse arbitrantur. Nam uterque,  quo se commendet lectori, habet.  Sola igitur meliorum codicum au n a at a no r   xai T a ZnXa xai avtov l[it. xai tyul /xh’, w £(6xgrtTfg, xai T('m Ixtktvov Coi didovac zagtOzt ia tovg  Ozgazrjyovs, xai zovzo ys (ioi oiizt [itfiipH oiks igsig  (In t luvSojiai ' dkXd ydg tmv tizgazr/ywv xgog z<> i/wv  iit ioifia dzojV.ixuvzeJv xai (iov/.vulvcjv ifiol dtdovca  ctoritas respicienda est, quorara  lectionem Bekkrrus, Stallbaumius  alii in textam receperunt.  a A Ad tivv 8 ikC a> Ce xai  t it onAa xai avTov i fi i.  Priori loco xd oicAa commemorautur ea dc caussa, quam expositam habes annotat, 63.  De verbrs cum 8ia præpositione  confundit annotat, adip. 7* Verba converterim; und er braclite  WaflVn und Menschen, beides,  retteod hiudurch. Ceterum iucst  aliquid his verbis, quod si abesset, omnes uno ore Græcismum laudarent atque locis ex  Homero inprimis petitis confirmarent. Nullum in codicibus vestigium depravationis, nihil igitur mutandum, præsertim cum  negari nequeat, non minus Græce  dici, quod nunc legitur, quam  quod milii in mentem venit dAAa  CvvSikCcoCe xai xd uxAct xai  avtov.   xai rore. Annotat Stallbaumius ad h. 1. Ne quis, inquit,  in his hæreat, xai «d universam sententiam, non ad solum xoxe  referendum est, at respondeat  proximo xai in verbis xai tovxd  ys pot ovte fitjjipei. Veritatem huitu sententiæ Ruckertus  agnoscit; nobis aliter de explicandis ual tore verbis statuendum videtur. Meus Alcibiadis  hæc « st . Non solam præsenti  tempore se ita iudicare, ut Socratem dignissimum censeat ptæmiorum Hlornm, sed etiam tum  temporis ita se censuisse atque  tussisse quidem, nt duces Socratem pruefniis illis dignentur.  Quæ sequuntur verba pepibei atque ovn ipet* ijxi Tpf.v6opai  nostrum explicationem confirmant.  Mkptpei enim ad præsens Alcibiadis iudicium referendam est,  qno Socrate negatur præmiorum illorum aliquis dignior esse,  verba autem ovx ipEiS oxi ijjEvSopai recte ad verba retuleris  ixkÆvov Coi SiSovat rapior eia  x ovS CrpaujyovS.   itpoS T 6 ipov dZi&pa.  cfr. PJat. Alcib. I. 104* B.  Ineixa (sc. (p?}s elvai') veavixcDtdxov yivovS Iv xy Ceovtov  itoÆi ovCy pcyiCty xaSv 'EA^ArfvidcDV' xai ivxavSa itpoS  narpoS xk Coi (piAovS xai B,vyyeveis tcÆICxovS elvai xai dpi 6x ov£, ot, et xi 8kot, vmjpexoiev  av Coi . xovtoov 81 Totif xpoS  fitfxpoS ov8\v xdpovS ot56* iAaxrovS ' Zvpitdvxarv 81 mv elnov  ptiZoi) otei Coi Svvapiv vitapTlepixAka xov AavShtnov,  or 6 Ttaxrjp iitixponov xaxkAmk  Coi, oS ov povov iv xy8e  xy icoÆi dvvaxai itpaxxeiv o n  av fiovArjxaiy aA A* iv naCy xy  'EAAddi, xai tqjv fjctpfidp&v iv  noAAolS xai peyaAoiS ykveCiv,  Mutre nsus est Alcibiades Dinomache, Megaclis filia celeberrima, patre Clinia, cuius virtus  in pugaa ad Artemisium pugnata     zTMnozroN.    881   xdgtGxHa, avxo g noo&vtioxiQog lyhttv xwv 0TQCtrr t y{Zv  tui /.ajitiv jj GavTuv. Ixi xoivw, <J avdgtg, cchov  9/i' tituGaGftca ZaxQclxtj, oxe ano /JgMov qnyf/ ave- £21  Xoigei xo OxQCtronedov. £xv%ov yag nagaytvofievog innov .  l'zarv, ovtog <5 a onAa. dvtyoigu ovv iaxtdaouivav f    inclaruit. Non sine caussa igitur Socrates in Piat. Alcibi&d. I.  init. Alcibiadem allnquens dicit:  ' 11 7tcti KXetriov, Vide, quæ  de dicendi formulis rtaxpoSev et  nal? xivo? docet Wachsinnthiua  in libro: Hellen. Alteithumsk. L  I. 320. Beil. 10.   i ph Xafielv i} tiavxov.   Nihil certius est, quam Platonem   aveo? scripsisse vel ovx avToS, uUi oppositionis rationem  habiturus fuisset, quæ quantopere angeatur tiCtVTo? scriptura  nemo est, quiu videat. Alio loco de  hac structura oppositionis augendæ caussa admissa locuti sumus.  Vide Indices s. v, Accus. prou.   - uf£ ano J //Aio v tpvyy  ct r exGjpei. *Avaxeepeiy proprie  est : in locum altiorem se conferre, iuprimisque de piscatoribus obvuluit, qui undis ora superantibus celerrimu iiiga altiora  loca petierunt. Hinc ad rem militarem tranr.lutum verbum lugam  militum describit, qui e peregrina terra, tanquam undas mare,  hostes evomente quasi iu altiorem atque tutiorem locum, in patriam terram fugif^es se conferunt. Deinde, quMnam, qui naves relinqniiut atque mare, cum  patriam terram petituri sunt, altiores regiones petuut, factum  est, ut redeundi verba plerumque cum ara præpositione coniungercutur.  Schol. s. v. drjXtov • x Q opLov xjjS LouaxiaS,  Athenienses ad Delium urbem a  Thebanis^prorfio victos Thncyd. \  narrat IV. 76 seqq. Proelium scimus fuisse Ol., 1. Idem proelium u Lachete commemorilnr in Piat. Lach. 181.B. xui ptjv, go Avtiipaxi, p?}  atpUoo ye- xavSpoS' gjS iyos  &XX oSl ye avxov iStacdptji'  ov povov tov naxlpa dXXd  xal xi)v Tzaxptda’ opSovvxa. iv  ydp xf/ and Jr/Xiov <f>vyy pix  ipov cvvavexcjpiti xayaZ <5ot  Xiyco, oxi, ei ol aXXoi iJSeXov rotovxot tlveti, dp$j) av ijpwv  7 } TtoXi? r,r xal ovx av initia  tote xo xoiovxov nxdopa. De  re ipsa Engelhurdtus ad h. I. ed.  14 : Cum Boeotorum, inquit,  nonnulli imperium Lacedæmoniorum ægre ferentes ope Atheniensium democr&tiam in Boeotiæ civitatibus instituere ctiperent, inter eos atque Atheiiieusium duces Demosthenem et Hippocratem convenit, ut ipsi Atheniemibus urbes Siphas ad sinum Ciisuenm, et Cbæroncam prope Orchomenum Minycum traderent,  Athenienses nutem eodem «lio  Delium Apollinis sacrum iu finibus Boeotiæ et Atticæ vernus  Euboeam situm vi occuparent.   Sed ct Demostheni ad Siphas occupandas profecto res Boeotis  iam prodita infeliciter cessit, et  Hippocrates, qui serius, quam  convenerat, Delium pervenit,  postquam vallo præmunire atque  præauliu instruere contigit, Boeo- *t a  4 ijdrj tcov av&Q(07tG)v ovtos n apa xal Aaxrjg * Xfti  2yw 7 teQitvy%dv et, xal Ida tv ex>ftvg vtagaxefavopuL rs  avTolv ftaQQeiv xal SXsyov, art oi5x djtotefyco avzoj.  Ivzavfta St} xal xdkXiov l&EaOuprjv EttXQazrj ?;  JTozidala • avrog yap ^trtn/ Iv gro/xo 7} dia ro Ig^’  ' wnrou £itm* jrpwrov juv otfov ntQiijv Aaxrjzog za  B HpxpQCov sivat * Sjtsiza Zpoiye idoxsi, oJ *AQi6zocpavsg   to tfov 6'ij rovto xal .&cct diajtoQ£v£<S&ai (Sgzeg xal tis fere omnibus interca ad Delium collectis, turpi clade in fugam conversus est. Quos autem  Delii relinquerat Athenienses, castello die post proelium XVII.  yi expugnato, partim interfecti,  partim capti sunt exceptis iis, qui ad naves pervenerunt. xal iyco ns pixvy xdv p»  Nota præsens historicum, quo  incredibiliter orationis vigor augetur. Exempla huius dicendi  usus Matthiæus collegit Oram ni.  ampl. $. Eo  tempore Alcibiades etiam.  C. utitur: npoxaXovpai 8t) avtov 7tpuS x 6 dvvdeizveiv, dxe~  Xv&S ooSTCEp ipa6xt/S nai8ixoii  inifiovXevGov Hoc tempore utuntur, qui narrant aliquid, non nt  rem de industria tanquam præsentem auditoribus exponant, sed  narratoribus rei memoria abreptis  res tanquam præsens obversatur,  tanquam præsentem igitur exponunt. Sed inter loquendum  sæpe ad se rursum redeunt et  ad auditores, atque temporis rationem agnoscunt, quo lacto ad  præterita tempora verborum subito recurrunt, ut hoc fit loco  nostro: xal idcov ev$vS napaxeXEvopai te avxolv Sapptiv  xal £A syov.  insita ipoiys idoxez  ro* <Sov 6 7 } tovxo. Verba ro 6or 81 f xovto lineolia  adhibitis a præcedentium et nb  insequentium verborum iunctura  seclusimus, no quis forte haco Verba ex i8oxei apta censeat. Ad iSoxst enim o JSa?xpdr?/f  supplendum est ; Xo 6ov 81} TovX O autem absolute positum est  prorsus nt ro' Af yopevov et aliao  huiusmodi figuræ dicendi. Versus, ad quem respicit Alcibiades  in Nubibus Aristophanicis fcoutinetur 561.   oxi fipEvSvEi x iv xaitiiv 080IS  xal XM<p$a\pGo napapaXÆiS,  ad quæ verba Schol. annotat:  fipevSvEt * anotispvvvEiS 6eavxov iv ro3 6xppaxi xal xavpij8ov opaS. xopitdBftiS xal  yjtEpoizxixuS fiaSifyiS. Idem ad  Aristoph. Pac. v. 25.  xovxo 8* vito <ppovi]paxo£ ftpsvSvEtai xe xal <payEiv ovx  a£,ioi   annotat: ro fipsvSvEXai avii   xov pkya (ppovEi. ol pb* ano  (IpivSovS rosi cpvxov, ol 6f,  (iique ialsisflpi quidem, ut patere opinor ex annotat, p.4. et  5.) pvpov E1S0S, c5 xpi ° v a 1  ywaixES xal in 9 avxcp piya  <ppovov6iv. Timæus L. V. Pi.  fipevSvopevoS • yavpovpivoS  xal uyxvXopsvoS pexa fidpovS.  Recte igitur Stalibaumis f ipev- Ivftads, Poev&viifitvog xal t(3q>9ak(id> xaQafidlkov,  ygifia jrapafJjtojrcw xal tovg '<plkov g xal tovg xoki/ifovg,  Sijlog <dv ttavt l xal 3taw it6$ga&ev, ort, «l Tig atpetai  xovtov rov dvdgog, ftdXa i^gauivag apvvti tai. dio  xal doqiaXag dstysi xal ovrog xal 6 etegog. a%t8bv ydg  ti tav ovxa Siaxufttvav Iv tm ttoUfia ovdi axroytai, dkbx tovg itQoigaxddyv ysvyovta g Siuxovo:. C  xokld (uv otw L > tig xal cikkcc typi Ecjxgaty Izm SveCBcn est, inquit, superbire  maguoque cara fastu i u »  cedere. Minus recte, at videtur, tcotp^aXfito napaftdX\oov  esse ait torvo vultu oculos  huc et illuo coniiciens,  Recte Scliol. x avpT/dov dpti?.  Bobus torvum vultum esse nemo concedet, qui huius animalis oculos  accuratius inspexerit. Tavpqdov  autem Scliol. dixit, ut esset, quocum tranquillitas vultus compararetur rov fipivSov. Exprimitur autem illa tranquillitas cum  incessu superbo, tum oculis iu  obliquum conversis, quales iu ciconiis persæpe auimad vertimus. Sententiæ nostræ verba favent  t/pEpa TtapatixoTzeiov, quibus manifesta continetur proxime præcedentium explicatio. Miror autem, etiam Stallbaumiura probusso  coniecturara Bekkeri, 7t epitixoirdjv scribentis, quæ, si quid video, e Fichii conversioue hausta  est ; deinde mihi visus est> o  Aristophanes, quod et ipse ais, ibi non aliter quam hic incedere  superbus, et o cpl is. quiete  omnia circumlustrans, cauteque examinans singula. Qui circumspicit, non providentiam solum prodit, quæ ipsa apud probos scriptores circumspectio  audit, sed etiam timiditatem  quandam animi quippe undecunque do periculo vitæ metneif. Ceterum xal dupliciter posito in  comparutione: xal Ixel duxno  peveOSai wSnep xal £v$a8t,  nihil frequentius apud scriptores Græcos.   xal rov? tpiXov? xal  xov? ito\£ fiiovS. Eadem religio, qua scribæ propter insoquens 7to\Efjlov? scripsere qnMov?, recentioribus impedimento  fuit, quominus, quod vulgo legitur, tpL\oi>? iu ordinem verborum recipereut. Yide annotat,  13.   8f/Xo? cjv  itavv n J/3fia^Er, Similiter Apollodorus»  qui Socratis incessura imitatus est  xgjv ovv yvGopljx oov xi?, inquit,  OKl6$E xaxid GJV p,E 710 P(J G0Sev ixaXs6Er, x. r. A. it por p ondbrjv . Annotat  Schol. ad h I. npoxpoitdSijv   TtpoSvflGD?, dpEXadXpETtti, /lEXtZ  nporponij? r/ eI? xovpnpooHiY.  Ficiuus verba convertit : Fer. ne  enim qui ita incedunt, nemo  eos iuvadit, sed eos, qui efl isa  fuga deferuntur. Tt pronomen  indefinitum ad perlinens, neque Latino neque vernaculo sermone reddi potest satas  commode. Efficitur autem eo,  ut ov verbi potestas paollisper imoiinuatur. Sensus est viocci xal davfiatiia • akXa t Crv fdv aXXtov iitmjStvHurav t u% uv ug xal itigl ciXlov rouzvra rfjtoi' ro  de (itjStvl civ&Qu>ituv ofioiov tivai, (itjte uxrv utaX.ttlMV UljTB TCOV VVV OVTCuV, TOVTO CC^LOV ftttV TOg &aV- ficcrog. ciog yciQ ’A%iXlivg    totius enuntiati ; Denn es geschieht ia wohl, dass auf die,  welche sich so im Kriege benehmen, fast nicht einmal ein  Angrili' gemncht wird, soudern  nur die werdeu verfolgt, welche  ia wilder Hast iliehen.   TtoXXa fi\v ov v av xiS  xal d XX a. E nostra loquendi  consuetudine Alcibiadis verba audirent: noXXci a\Xa Savpdtita'.  Vieles audere wunderbare. II cctius Græci xal vocula adhibita  disiunxere verba, qua re edicitur, ut singulum quodque verbum  suum pondus habeat propriamque potestatem accipiat. Persæpe  Luiosmodi dictionis exempla reperiuntur; interdum tamen etiam,  «]uue cum nostro usu loquendi  couveniant, reperias. cfr, Symp,  195. B, iyoa 81 <Pai8poj xoXXd a A Xa opoXoy&v xovxo ovx  bjzoXoydi x . t. A., quo loco rovzo  pronominis vis nou passa est,  opinor, ut xai addito 7toXkct  «AA a verba validius emineant.  Jb. D. y xavxa te 6o<py  yv xal dXXa 7toXXd. Cfr. præterea Matth. Gramm, ampl.   22a>xpdxy inaiv e6 at.  "Vulgatæ lectioni 2(*>xpdxouS  præferendum ducimus meliorum  librorum scripturam) exquisita  **uirn dictio est neque multo usu  protrita inaivetv xivd xi, quam  recte comparavit Astiu3 cum formula A dyuv xiva xi. Etiam io-tyivtxo, (i7C£ixcc(S£UV av tl$ fra 222. A. e melioribus libris recepimus a iyta 2<axpdxy  InaivGj. S t a 1 1 b.  «AAa xdov p.\y aXXcov  littxydev p ctXGDV. Genitivus  cum sequente xoiavxa cohæret;  quod quo sensu dicatur ut iotelligas celerius : expletior oratio   audit : aXXa x&v plv aXXcov  Imxybevpdxwv a EÆyov, xdx  civ xiS xal 7tF.pl aXXov xoiavxa  efjroi. Huius genitivi absoluti  qui quidem argumentum indicet  sequentium verborum, multa exempla Matth. collegit Grapnm. ampl., quæ  quidem omnia ita comparata esso  videntur, ut e verbis facillime  supplendis aptentur. Dubitari  igitur licet, num Græci genitivo casu ita usi sint, ut eo posito expresserint, quod Latinis ia  asu est: quod spectat ad,  quod pertinet ad, cet.   roiro d£ibv 7cavroS  SavfxaxoS. Ficiuus vei ba reddidit : Verum illa præcipua io isto, per quæ nemini  aliorum hominum neque antiquorum neque novorum esse similis  reperitur. Quam conversionem  si recte intelligo, Ficinus sensum  verborum esse ait hunc: Præter  ea, quæ in Socrate, esse Alcibiades dixerit, alia nova esse, quæ  cum nemine comparari possint.  Sed proreus aliud quid Alcibiadem dicere arbitror. Agit nimirum de integritate hominis, quam    Di  t>- «ai Bga6l8ccv xal aXXovg, xal otog av tlegixXijg, xai  NiiSxoga xal 'Avxrjvoga, dal 81 xal txtgot, • xai x&vg d  aXXovg xara ravx’ av ug djtBLxdfyi ' olog 8e ovxodl  ytyovt. xrjv uxoidav av&gamog, xai avxog xal ot Xoyoi  avxov, ov8’ iyyvg av tvgoi ug ir/xuv, ovxs xuv    individualitatem vocant recentiores» Singala quidem ait, quæ  in Socrate sint, passim apud alios  quoque reperiri, integrum hominem autem si spectes, neminem  esse, quocum Socratem comparare possis» Bp adiS av, Brasidas rir Juvenis fortissimus, dux Lacedæmoniorum, præmatura morte exstinctus in pugna ad Amphipolin. H. e. a.- Ceterum nota iuversum nominum ordinem, quo in altero  enuntiati membro Achilles priori  loco positus est, in altero posteriori Nestor et Antenor, quo nominum ordine hoc, opinor, indicatur I Antiquitas viros habet,  qui cura nostrorum temporum hominibus quibusdam comparari possunt, rursum nostris temporibus  sunt et fuertfnt, qui antiquitatis viris similes esse reperiuntur.   oloS ovrodl ykyove  xrjv dtonlav av$ pGoitoS,  Ovxo 6 i paullo infra accuratius  definitur verbis avxoS" xccl ol  Xoyoi avxov, quibus verbis additis Alcibiades aditum paraturos  est ad ea commemoranda, quæ  in superioribus commemorare omisit» Sic paullo infra eodem modo  legitur : avxov,  avxov xal  XovS XoyovS. Laudat Stallbaumius apposite Piat. Criton. 50.  E. ovxl rpikxipoS rjtiSa $ot>Aof, avxos te xal ol 601 izpoyoroi; Soph» Oed. Coi, v, 452*    iita&oS p\v OlSlitovf xaxoixtldai   avxoS xe naidks $r* aib*.  et .   xoiyap 6l, xocvtov xal yk "vo? ro 6ov Becov   d txavxa A evddojV "HXtos doitj  filov   xoiovxov .   In hoc genere dicendi quoniam  copulam bis posuisse videantar  veteres, Riickerti industria etiam  nostro loco dupliciter poni iubet,  atque revera edidit avxov xe  xal xovS A oyovSf quæ scriptura  in aliquot codicibus comparet»  Potuisse Platonem copulam bis  ponere nemo negabit, qui exempla supra laudata legerit $ sed  cur non item dicere licuerit Græcis avxov xal xov* A 6yovS> frustra rationem quæras. OVTE XGJV VVV OVXB X CQ V  TCaXai gj v. Suspicionem moverit hæc verba depravationis, quæ fieri potuit facillime, ut e  præcedentibus verbis 221. C.  r 6 ptjdEvl avSpoditGov opotov   elvai pijtE xdrv itaXocuav fnjiE  Xgdv vvv ovxojp, huc transferrentur. Suspiciosa autem verba  sunt, non, quod cum rls pronomine indefinito coniungi debeant,  tjuo facto sane sententia existetet neUtiquam probabilis, neque,  quod nimis remotum sit iyyvs  iromen, ex quo genitivi illi pendent,  tantam autem vim habet  kyyvf principe enuntiati loco politum, ut huiuamodi structuræ vvv ovte tm> a ahxiuv, fl /w/ uga olg ly o Xeya> txxeixagoi rtg ttvxw, av^ganav fiiv /ir/devl, toij da 2,'ecXrjvolg xal EatvQoig, avtov xal tov$ Xoyovg. Cap. XXX VII.   ICal yag ovv xal rovto iv roig XQoitoig nagtiutov.   pondus facile sustineat, sed  Platonem scripsisse arbitror, si  verba addidisset ovte rc ov vvv  ovte r&v tcaXaidctv : ovdiva ovd  lyyvS dv evpoixiS ZtfXGor. Ficinus  exhibet in conversione: Sed qualis Socratis est qoalisque eius  mira dicendi ratio, nemo prope  ad eius similitudinem accedet neque veterum neque eorum, qui  nunc sunt.   el ptr) dpa. Post dpa cod.  Bodleianos aliique pauci ei habent, quod Bekkerus et Stallbaumius in ordinem verborum receperunt. Atque hic quidem ad  ei firj apa e præcedentibus repetendum censet: evpoi xi$. Admodum dubito, num cuiquam lentorum placere possit, quod hoc  supplemento edicitur, dicendi genus impeditissimum. Riickertus  alterum hoc ei e textu semovit.  Recte, ut videtur.   xal yap ovv xal. Duplex  xal ne quem offendat hoc loco :  xal yap ovv xal ex eo dicendi  genere esse contendimus, de quo  supra dictum est annotat, 5.  et 6. Recte autem nobis videmur ibi annotavisse, prius xal  in liuiusmodi dicendi formulis expletivum esse, atque particularum quarundam levitatem ita aggravare, ut principis in enuntiatioue sedis gravitatem sustinere  possint. In harum particularum  numero etiam particula caussalia  est, quam veteres nunquam in  enuntiationis alicuius initio posuere. Alteram xal diximus gravitate quadam verbum, cui præpositum sit, ornar j, quæ cum  aflirmatione sit coniuncta. Iatr»  cum supra Alcibiades dixisset  215. A. iav pivxoi dvaut fivjjdxopevoS aWo a\\o$ev A iycj, pTjStv Savpadyf, verisimile  est, eundem nunc ad ea respexisse, atque exemplo malam memoriam comprobasse. Kal yap  ovv xal verborum paullo dilficilior vernacula conversio est. In  Schleiermacheri conversione legitur l Und dies habe ich gleich  zuerst noch ubergaogen, quod  cum Græcis verbis minus convenire arbitror. Mens Alcibiadis  respicientis, quod accurate tenendum est, ad verba.  A., hæc est : Denn da ist ja  nun der Beweis, dieses habe ich  zn Anfang ausgelassen.  T oiS dioiy ojiev oi$. Sæpius iam de usu verborum annotavimus, quo omittuntur alia quædam verba, quorum additamentum, secundum nostram loquendi  consuetudinem si rem iudicas, ad  rem necessarium est. Ut exemplo utar, dioiyexai dicitur pro  8iolye65ai Svvaxai, dioiyojiivovS pro StoiyeGSai dvvaptivovSy quibus exemplis statim edocearis, qua conditione hujuscemodi omissiones Græci scriptores admiserint. Fusius (ie hoc  dicendi genere supra diximus annotat. ., al.   ei yap t5e\ei zt$. Hæc ion xal ot loyoi avxov otiowxaxot tlst xolg SuXrjvoTg  xolg dwiyofiivoig. tl yag IfthXet, xig ' xav Eaxgdxovg e  uxoveiv Xoycov, qiavEitv av itaw ytkoloi x 6 xcgmov’  xoiavxa xal ovufiaxa xal gijfiaxa ^a&ev rtegia/ixe%ovxui Zcetvgov av uva vfigiGtov dogav. ovovg yag    plurimorum atque optimorum codicum lectio est, præ qua multo  deterius est, quod vulgo edebatur ISlkoi, Diximus de ei particula cum indicativo coniuncta,  præcedente vel subsequente optativo et av 'annotat, 38. ibique potestatem huius structuræ  explicavimus. Supra Alcibiades  dixit 216. A. xal In ye'rvv  Hvvoid' ipavzoo, ozi, ei i$6Xoifit itapexwv za atra, ovx av  xapZ7fp//(Saipi x. r. A. et panllo  infra filat ovv oa?nep ano zdav  2 'eipjjvcov, inidxopevo? za aræ  oFxojuai tpevyoov x. z. A., quæ  verba ideo laudo, ut melius perspicias, qui fiat, ut Alcibiades  potissimum dicat ei yap iSehei  T i? x. z. A, h, e, denn wenn einer wirklich das Ilerz hat, die  Reden des Socrates zu veroehroen. Quivis alius, qui non expertus esset, quæ sibi accidisse  Alcibiades narrat, non dixisset  ei yap i$£\et zi? x, z. A,   2azvpov av xivavfipt6tov 6opav, h. e., Stallbaumius inquit, ol A oyoi avxov  totavza ovopaza xal firjpaza  ixovtiiv &snep av ei SZwSev  7tepiapn^x otyTO 2azvpov ziva  vfipidxov dopav : sermones  eius talibus nominibus  et verbis compositi sunt,  quasi Satyri quadam irrisoris pelle extrinsecus  amicti sigt. Porro ne quis  av particulam suspectum habeat,  verbo omisso in oppositione po  sita, sententiam hoc modo explicandam censet : oia av efrf   Sazvpov zi? ijfipitfzov 6opa .Ceterum quo magis pateat, propriam dictionem cum tropica per  elegantem quandara breviloquentiam conflatam esse, interpunctionem post nepiapnlxovzai vulgo  positam delevit* Riickertus improbata hac omissione interpunctionis comparationis significationem in ziva' pronomine indefinito deprehendisse sibi videtur verbaque convertenda censet 1  talibus nominibus et verbis extrinsecus involuti  sunt, quasi Satyri quadam pelle» Ficinus habet in  conversione; Nomina quippe et  verba exteriori aspectu Satyri  cuiusdam contumeliosi habitum  præ se ferunt. Satis nobis displicet ziva pronomen indefinitum,  neque, quomodo interpretibus satisfacere potuerit istud: Satyri  quadam pelle, intelligimus; FICINO (si veda) pronomine offensi liberior  conversio: Satyri cuiusdam  pelle; sed ne hoc quidem, si  in Græcis legeretur XiVot, setia  bene habere videtur. Respicitur  enim ad Marsyam, cuius mentionem supra fecit Alcibiades. Av autem particula admodum dubito, num recte explicari possit*  Pone recte a Stallbaumio explicatam esse: o£nf av eXrj 2a->   rvpov xi? vfipidtov &opd : hoc  certissimum est, enuntiationem  addita hac av particulæ notione  frigidiorem fieri atque languinjATaNOs  I  xav&rjXiwe Afy» xal uvag xal dxvroropoug    xal (IvQGodtipæ, xai au dia dSorem. Itaqne non dnbium eat nobis, quia verba dv ttva depravata sint. Scribendum est: totavtct xal 6v6f.ta.ta. xal faijfiatct  HZaoSev 7t£piafi7texovtai f 2arvpov avtixa vftptdtov 8opav .  Quam facile avtixa, cuius vocabuli usum non intelligereat librarii, in av tiva mutari potuerit, ipse, lector, vides. Adhibuere autem illud vocabulum scriptores ia exemplis argumentisque  afferendis atque in comparatione  haud raro. cfr. incerti auctoris  Alcib. II. 138. C, tSsnep tov  OiSinovv avtixa <pa6\v evB»a~  6$ai SieXidZat ta na  tpoHa tovS vlelS x . t. X. Ibid.  189. B. navtaS ovv av <pdv reS, oj AXxifiidSrj, rovS a<ppo vaS ftaivedSat, opSwS av (paitjpev. avtixa tc ov ddov 77 A 1 xtootcov et tiveS tvyxdvovdtv  acppovLS ovteS, &Snep eidi, xal  tgjv iti npedftvtipoov. Ibid.  144. C. ovxovv ol firjtopes a yrixa, ytoi eldotes &vftfiovXevetv rj obfSevteS eldivai x. t. A.  Piat. Protag. 359. E. aXXd  fikvtoi, i<prf, co 2c6xpateS, ntiv  ye tovvavttov idtlv ini a ol  te deiXol ipxovtai, xal ol av 6peioi. avtixa eis tov noXeftov ol fiev iSeXovdiv levat, ol 0  61 ovx iSiXovdtv. Piat. Gorg.  472. D. avtixa npcotov,nepl  ov vvv 6 Xoyos idrl, dv ?}yet  olov te eivai, elvat ftaxapiov  avdpa adixovvta te xal d6txov, etnep x. r. X. fii loci accurate inspecti satis docent, per  avtixa vocabulum exempla afferri talia, qualia loquentia animo illico offerantur. Quoniam autem exempla,  tov avtav ta avtct <paiquæ loquentis animo inter loquendum offeruntor, non semper aptissima sunt neque omnium  optima, quæ afferri potuissent :  avtixa vocabulum indicat, alia  exempla reperiri posse fortasse,  quæ rectius nunc laudentur, sed  loquentem, quod primum ipsi se  obtulisset, id exhibuisse, Inest  simul caussæ indicium, cur exemplum laudatum scriptoris animum primum subierit. Sic io  Alcib. II. 139* B. quoniam  cum Alcibiade loquitur So-crates, rjXixidotai Alcibiadis per avtixa vocabulum exempli caussa laudantur. In Piat. Prot. 559.  E. SelXqjv et avSpeicov nomina  ultro ad bellum laudandum loqoentem duxerunt. Rem extra dubitationem ponit, ut alios locos  prætermittam, ACCADEMIA, LEONZIO (si veda). D. avtixa npdotov, nepl  ov vvv 6 XoyoS idtiv. Neque  mirum, Socraticos sermones cum Satyri pelle addito avtixa vocabulo comparari, cum ipse. Socrates paullo ante cum Marsya  comparatus sit. Iam nostro loco  avtixa pro dv ttva ubi posueris, verba vertenda sunt: So1che  (b. e. so litcherliche) Worte  und Satze haogen auswendig durum heram, eben  eine wahresSatyrfell. Ceterum quod Stallbaumius censet  nOn opus fuisse in hac comparatione 00 S particula : coS 2atv~  pov dv ttva vftptdtov dopav,  quoniam et Græci, et Latini  scriptores haud raro eam appositioni vim tribuerent, ut haberet simul comparatiqpis significationem : coS particulam nostro  loco ne ferri quidem posse con veta* leyuv, agrs SltEigog «ai dv<njTog Sv9qox og zdg  &v tuv f.6yav xcaayeXdaus. duuyopivwg 81 Id av av 222    Undtmn>. 'ili 2atvpan> Sopav  foret : quasi Satyri peJle amicti  sint; 2axvpov Sopav autem similitudinem ita auget, ut Satyri  pelle r er er a amicti dicantur*  Recte igitur a nobis in conversione additam nomen: wahr.   Eodem modo loci explicandi sont,  quos Stallbaumius laudat annotat,  ed h. 1.: Aristopb. Aw. y. 169.  et Plat. v. SI 4. dv 6* *ApidxvXXoS vitoxddxcov ipeiS t ad quæ  yerba frustra Scliol. X sinet 81,  Inquit, to coS 6 *ApidxvXXoS aiCxpovpyiaiS nexr}vo6s. Tibuli.  ipse seram vites  rusticus, quo loco illud ipse  æram quasi rusticus admodum ieiunum foret. Horat.  6erm. I. 1. 99. hunc liberta  • ecuri divisit medium fortissima Tyndaridarum.   ovovS yap xavSTjXlovS  Scliol. s. v. navSrjXiovS * xovS  fipaSeiS, inquit, voijdai r) a <pvels ano navSavoS, oS idxiv  tvoS, elprjpkvoi, oS naXiv ano  to ov xav^njXiGov, xcjv inixiSefikvcov avtqS inindpnxcev B,vXa)v, xovxidxi daypdxoov, ovo paP t Exai ovxcoS. Idem sub T,  fivpdo8kif>aS* tovS xas fivpdaS  ipyapopkvovS nal paXazxov taS, Socraticum hunc morem, res  vilissimas atque tritissimas cum  aummis miscendi multi loci Platonis repræsentant. Sic io Piat.  Euthyphr. p, 13. legitur: 2. nal  naXdiS yk poi, cJ EvSvtppov,  <paiY£i Xkyeiv. aXXa dpixpov  rivoS ht Mei/S elpi. xrjv yap  $epaneiav (sc. rc5v Seobv) oviccd  G vritlfit rjvxiva ovopapaS. ov  yap itov Xkyeif ye, oleti nep  nal ai nepl za aXX* Sepanetai  eidi, toiavxrjv nal nepl xovs  SeovS. Xkyopev yap itov, olor (papev, innovS ov naS  inidxaxat Scpaneveiv, aXX’ d  inmxoS. r\ yap; E. navv ye,  2. r\ yap itov Innixi} Inncov  Sepaneia; E. vai. 2. ov8k ye  nvvaS naS inidxaxat Sepanev€iy, aXX* d xwipyenxds. E.  ovxgos. 2. ij yap nov nvvrjyexim } xvvgoy Sepaneia; E vai.  2. t\ 8k ye fiorjXaxim/} ^ocov ;  E. navv ye. 2. rj 81 6 q odtoxnS  re xal evdkfieia Segov c o EvSvtppov ; ovxooS XkyeiS \ E. iycoye.   nal dnvxoro fiovS cfr.  Piat. Gorg. 490. E. rov dxvtoxdpov IdcoS pkyidxa Sei vno Sijpaxa xal nXetdxa vnoStSe pivov nepinaxeiv. K. nola vnoSipiaxa tpXvapeiS ix cor; quæ  Callidis verba optime transtulit  Stallbaumius annotat, ad h. 1.  ed. 157. Was liast du nur, dass  du doch immer von Schuhen  achwazzest. Quæ seqnuntur verba xal dei 8id xcov avtcevxd  avxa (paivezai Xkyeiv optimo  probantur Callidis verbis in Piat.  Gorg. 490. E. cos dei xavxa  XkyeiS, gj 2cdxpaxeS. 2. ov po~  vov ye, cJ KaXXixXetS, aXXa  nal nepl xdev avzaov. K. vi}  rovS Seovf, dxexy&s ye æl  tinvxkaS xs nal nvatpkaS nal  payeipovS Xkycev nal ipcxpovS  ov8lv navet coS nepl xovxcoy  rpiiv dvxa xov Xoyov.   StotyopkyovS dhiScev  av xiS. Bekkerua pro av, quæ  omnium librorum lectio est, av  in ordinem verborum recepit.  Eum secuti sunt Astius et Dindorhus. Recte Riickertus videtor ttg xccl fvrog «vrinv yiyvv/isvog ngcorov pev vovv  fyorrag l'vdov (iwovg tv(n]au rav koycov, inuta ftuotdtovg xal nktloxa, ccycdjjiccta ugerrjg iv ctvrolg E%ovcag  zcd Ini TtktiOtov ttlvovcag, (idXlov di Ini jtav, oGov  ngogr/xu GxonBcv tc 3 [liXXovu, xcdco xayadqi iOECidcu.   Tavt’ istiv, « avdgeg, a lya Evxgdr-q incava’ pcv particulam etiam eo nomine improbare, quod, si eam exhibuisset scriptor, alio loco popuisset : 8iozyo/.iivovs av   idejy. Male autem {Scov av explicat : idv TiS I8y: si quis  forte viderit. Nihil enim  certius est, quam IScjv dv idem  significare atque el fdot dv, quam dicendi formulam frustra negantur  scriptores Græcos interdum adhibuisse, Alio tempore explicatius  de idv TiS fd#, eI tiS I801 dv,  Similibus dicendi formulis discemus, nunc hoc tantummodo annotare iuvat, eI particulam cum  optativo et ay coniungi, ubi  heri aliquid pouitur, quod vix  heri possit, et quod si fiat,  ex insperato accidisse putatio  dum sit.   h# 1 irroS ccvzgjv yiyvopEvoS. Hæc verba Schleiermacherus convertit: Wenn sie  aber eiuer geoflhet sieht und  inwendighineintritt. Hecte quidem verba Græca conversa sunt, sed hæc ipsa vehementer dubito, num bene se habeant. diotyojxevovS participium satis docet, Alcibiadem ad Silenos respicere in artificum officinis collocatos, Iam si quis  (jtydXjiaux in illis recondita volebat intueri, epistomio ab utriusque lateris foramine remoto ad  alterum foramen propius accedebat, non in concavum Silenum    descendebat ; scribendum Igitur  videtur esse: xa\ iyyvS Ctvtcoy  yiyvojievoS. De ivtoS, iyyvS,  al. sæpissima in libris commatatione vide aunotat.  fiOYOVS evpjjaci TGOV  X6ya)v. MuvovS Statlbaumius  eodem modo dici censet, atque  . C, pova HaTExzGSoti  ItoiEi, h. e. eximie. Sed vide  annotat, ad hæc verba.  Hoc potius Alcibiades dixisse censendus est: Solum Socratis sermonem in se habere, quod vodv  h. e. iutelligentiam fere divinam prodat. Quod ita dici ab  Alcibiade nemo mirabitur, qui  quidem legerit, quæ 215. D.  et E» de Socratico seiraone dicuntur. Ey8ov Ruckertus additum censet propter oppositionem sophistarum, quorum orationes extrinsecus quidem splendeant, magnamque veri speciem  præ se ferant, intus autem, si  quis accuratius exploraverit, omni  veritate careant. Dubito, num  hac ratione ivdov vocabuli potestatem satis recte explicatura  habeas, "Ev8ov potius additum,  Ut lector moneatur significantius,  sermones Socraticos cum Silenis  comparari, qui in artificum officinis sedentes intus in se simulacra recondita habeant deorum.   pdXXov 8 e . MdXXoy 8e  eius est, qui arctioribus finibus  circamscrih^t, quæ proxime præ- i by'Cyo<j[c  zrMnosioN .  'acu ccv, 8 (lificpofifu <Svf lul^ccg, vfiiv ilitov a fis vj}gi6e.  xal (dvtoi ovx Itis fiovov ratha nsxolrjxev, alia xa i  XccQfildtjv rov riavxuvos xal EvftvSr]fiov rov a ho xltOvg xal allovg naw xollovg, ovg ovrog l^axarov  c5g sgaGTrjs xaiSixa fiallov avzbg xu&iozutcu, dvz’  Iqu6tov. a 6rj xal Ool Isya, a ’Jyd&cn>, fitj locata  cedentibus minus accurate erant  atque latius patentia enarrata.  Vide annotat, 15.   tavx* £dtlv y qj avdpeS  v (5 pld ev* Vulgo iuterpun  ctio comparet post pipqiopai,  quam BekJcerus iu textum recepit, Stallbaumius delevit, Riickertus post dvppi£>aS transponendam curavit. Nos et post dvp»  pl&<xS et post av 3 quod cum inæquente eluor arctius coniungeudum est, comma ponendum curavimus. Sensus est: Hæo  sunt, o viri, quæ mihi iu  Socrate laude uda videntur  et rursum dixi vobis, laudationi vitupcrium adjungendo, quanta superbia necum egerit. Quam  Wolfins foci interpunctionem probavit : a iycj 2ooxpdxrf iitaivQa t  xal av a pkpcpopai. tivppl&ctf  vfiiv eItxov, a pe vfipidav, ea  ne rectam quidem sententiam  fandi t.   X a ppiSijv rov r\av xcdvoS. J)e Gharmidc. Glauco  uis lilio, vide ACCADEMIA, Charmidem,  Xenopb. Memor, Sympos.  III. 9-> IV. 29. coli. WyttenLach. ad Select. Princip. Ilistor,  411. Iuvenis fuit et genere  nobilissimo Gritiarum oriundus et  præclara animi indole præditus. Enthydemus intelligitur Dioclis filius j idem est, qui cum    Socrate colloquens inducitor apud  Xenoph, Mera. IV. 2. 40* Male  eum Wolfius confudit cum Euthydemo Sophista, cuius nomine  Platonis dialogus Euthydemus inscriptus est. Stallb.   itaiSixa fiaXXov avr of.  Socrates hominibus pulcris ita  insidiari solebat, ut eorum amore  captum se simulans ipsis vehementissimum amorem iniiceret  sui. Respicitur ad hanc rem iu  Piat. Alcib. I. fin. A. xal itpoS  tovxoiS psvxoi toSe XeyG i, oxi  XivdwEvdopEV fiExafiaXtiv xo  6]pjltu % g3 2<nxpocteS, ro plv  dor £y<v, dv Sk xovpov . ov  yap Idxiv oncoS ov itaidaya)yijdco ds ano xijsde trjS rjpipaS, dv 6* vit * ipov itaiSayayrjdEi. 2. yevvale, iceXapyov apa 6 ipoS ipnoS ov6lv dioidei 9 si itapa dol £vVEaxxtvdaS tpeoxa vitoitXEpov  vito tovtov Ttakiv $Epa7tEVdsrau /   a 8?j pr) £Za7tatad$ai vico tovtov. Bodleianus codex, in quo interdum  manifesta indicia correctoris nou  indocti reperiuutur, ttiaitaxa,dSe exhibet, quod quamquam  aptum est et bonum, tamen  recte postponitur lectioni vulgatæ. Per epexegesin enim pt }  iZartaxadSeii verba præcedenti  relativo pronomini apposita sunt,  idque genus dicendi, quoniam  i  jiaathnoz raO&cn vito tovxov, ali' dxo rov fjpexiQav Tca&yfiuxav yvovtct tvXaptj&yvai, xal (itj xotzd vqv 71uqoiuluv,  SgitEQ injTCiov, xu&bvrci yvuSvat.  C Ehtbvtog Srj xccvvu xov 'Alxifhudov, yikma ysvlaftcu Ini xy na^Qyisla ccvxov, on idoxei in Igcoxixws i%uv xov Suxquxovs. xov ovv Eaxqccxij, Ntj- suum quoddam pondus habet,  Græcia adamatam est magno  opere. Eius ut unam exemplum  alleram, legitur io Sophocl. An*ig. v. 446. 8v 8’ tini poi pfj pijxoS j  aAAd dvvxopa  ySyS xd xrjpvx^ivxa, prj  npatfætr r a8e ;   Ceterum quod relativum prono*,  mea attinet, quod ad præcedens  tia semper refertur secundum  præcepta grammaticorum, præclare Stallbaumius annotat, ad  b. 1. Plene, inquit, Alcibiades  dicere poterat sicj ex quibus  quæ consequuntur, ea  etium te moneo, videlicet ue ah hoc decipiaris, oxctxd rtjy TC a p oiplpr.  Respicit Alcibiades ad Hom, Il. aXKd d’ iytuy dvaxooptj*  davxa xe\eva>   IS nXr/^vv liycu, pt/8’ mV xioS tdxad’ i/tuo  nplr xi xaxdv naSietv- fieX$tr di xe yi/nios lyra,   $cho]. nd Ii. 1. annotat; fiexShr  Si Xf. vyttiQf iyvay ini reo r  peia xu naSelr dvviivxajy xd  apaptrjpa. figd xd avxd txipu  papoipia' d «Atetifr n Ayyeis y ovy ipvdft. qxxGt    ydp aXiia ayxidxpevorxa, inei~  Sdy dnddtp xo 5 A Ivoo xov ix$vv,  xtf x n Pl npotayaydvxa xaxiXeir, ira prj <pvyg . xvvxo 61  dvrtjSatS noiovyxa vno dxopxtiov icXr/yrjvat' xal tine onXtiyels yovv cpvdetS, xal pr\yixt npoSayeiy ig ixetvov xtjv  Xtipa. "E<Sxi xal xpixrj opaloidv prj naSyS, ov prj p aSr/S. iXix^t/ 61 ini Tipatrof  Xov ptdavSptdnov ptjxhi npoStepirov x ovi xoXaxaS, Apud  Hesiodum legitur, quod propius  etiam videtur ad Platonis verba  accedere Opp, 216. naStdy Si  Xt vr/moS lyvat,   ini xy nafi/tr/dlce avxov. Ipse Alcibiades 217, E.  xd 8' ivxtvSttv, inquit, ovx av  pov tjxovdaxe XiyovxoS, el ptj  npdxor pb> xd A eydpeyov olyoS avev xe nalScov xal pexa  naiSatv r/v dXt/Btjs, quibus verbis napfttjdiay excusari manifestum est.   xdy ovv 2<» xpdrijt Mira  arte, quæ sequuntur, excogitata  sunt atque præcedentibus annexa- Etenim cum orationem  Alcibiades finiisset^ quæ ingentem cautineret Socratis laudem,  fieri non potuit, quin Socrates  aliquid responderet. Exspectabas  urio fer« quid responsurum esse,  %   m    q>t tv (ioi tipxs Ig, tpavai, <o ‘AhufiiaSri’ ov yctg Sv  nors ovza xouipcSg oxvxXty X£QifiaU.6[isvog utpavloai  ivt%siQu; ov evexa zavza navza dgtjxag, xal cSg tv  uaQtQycp drj Uyov ixl zetevpjs avxo Edjjxag, tog ov  navza zovzov tvtxa elfnjxag, zov £(i'e xai h fya&ava  tiucpaXluv, olofitvog deiv tfii (itv Cov Iqav xal fitjSs- o  vog allov, 'Aya%ava 6'i vxo Oov iguodai xal ftijd’  i(p' tvog aU.ov. alX’ ovx tXadtg, akla zo UazvQixov    quale, qui laudantur, edere solent, modestiæ documentum. Id  si Socratem proferentem induxisset scriptor, verendum 6aue  erat, ne rerum ab Alcibiade expositarum fides imminueretur vel  vis atque vigor infringeretur. Contra si nihil respondeutem fecisset ad laudes illas, neminem  esse arbitror, qui Socraticum silentium non superbiam et arrogantiam sit interpretaturus. Ne  igitur ad laudes Socrates respondeat atque ne superbire videatur,  finem Alcibiadeæ orationis aggredientem Piato fingit, atque a  laudatione animos auditorum feliciter deflectentem. Qua ratione id fiat, exponere nolo} ipsi  lectores verba examinent, studiose singula expendant, Platonisque artificium, quod ipsi deprehenderint perse nserintque, admirentur. ovx a xopip 00 ^ h. Stallbaumius inquit, tam scite  artificiose. Idem xo/iqfreve6$ca rectissime annotat. ad Piat,  de rep, IV, 4 36. D. de oratione festiva, arguta et ad capiendos auimos auditorum apta  interpretatur Timæi laudans L,  V. Pl. p, 154. seqq. Verba *«kAo>7 nepifiacXXopevoS esse docet  multis orationis ambagibus usus. Fortasse ad Alcibiadis verba Socrates respicit. A. iav fUvxoi dvajJtipvTjtixopxvoS aWo aWoSev XSyco,  fiTjdlv SavpdtiyS' ov yap xi  fipSiov xrjv (??jv axoxiav gj< 5  ftovn evnopooS xai itpeZrjS xaxapi%pij6au De a<pavi6ai verbi potestate supra dictum est annotat. 561.   x.al cJ s iv itaptpyop  tdi} particulæ ironicam significationem. de qua vide Indices s. v.  6rj, etiam ex hoc loco cognoscere possis. Sensus est verborum : Et scilicet quasi præter propositum at*  que consilium tuum,   r ov ipl xal 'AydSoora  § iap aWeiv . cfr. Piat. de.  rep.. C. firj 6iafiaX\e, jjv 6* lyw, i/ih xal SpaQvpayov apxi (plXovX yeyovoxaf, Qvdfc Ttpq % ov i%$pov$  ortas,   oiofteros 6elr tfil. D.  (Uiv verbi potestate supra dictum  est annotat, p, 12. Non sino  acerbitate hoc loco positam est,  simulque vanitas opinandi Alcibiadea perstringitur: indera du dir einbildest, ich miisse uuuragiinglich cet, Prorsus eodem  tpodo Alcibiades paullo infra  222- E, oiexai pov 6elv navraxi KBpuwccu \ .* I Oov dQC!(ia tovto xal OeiXrjvixbv xataStjkov lyivEto.  ' bAA’, tJ <plle 'Ayaftuv, fitjdlv ‘nUov avttp ytvrjtai,  «AAa naoa<S>isva£ov, oxag ifih xal al [lydels 6ia(id At;  Tov ovv Ayd&uva. tlmlv, Kal firjV, i b ZdxQatEq, xivdwt vug cckrj&rj i.tyuv ’ rtxfiatnouai, 5s xal «a g xateE xltvrj Iv pii 1(o sftou rs xal tSo v, Zva %aq\q jj/iag 6iuJLufiy. ovdsv ovv xkiov avtcS Sotai, «AA’ lyd xagd dAAa ro Sarvpixdv  6ov 8 p a p a tovto xal  SeiXtjvixoy. Recte intellipet hæc verba qui meminerit,  non nisi ante actis fabulis tragicis Spapaxa 2atvpixa edita  esse. Duo autem sunt, quæ iis  commemoratis Socrates reprehendit. Alterum, quod in fine  orationis Alcibiades posuerit ea,  quæ primarium locum obtinere  debuissent, si apertius sensa sua  ille depromere voluisset. Alterum, quod Satyri Silenorumque  comparatio ea taatum de caussa  instituta sit, ut orationis finis  Alcibiadisque consilium facilius  tegi possit atque velari. Satyricum illam poesin quod attinet,  apud Zenob. legitur: tqvS SazvpovSv6TEp6v 28o%tv ccvToiS npQEtsdyEiv, foce jit) 8ox&Giy liti\avSavE(5Sai t od $eov. Probat  hanc sententiam Wachsmuthius  in libro: Hellen. Alterthumslr.: Ais die Tragocdie des urspriinglichen voti Dionysos haudelnden Inhalts sich  entdussert hatte, und wie eia  freigewahltes und au den Dioliysosfesten nur ausserlich hinzugefiigtes Kuustgcbilde erschien, vrurdp, man mogte sogen aus eiucr Art von religiosem Bedenken  tmd zur Eriuneiung an die an*fftnglichc Beschafienheit des Chors  das satyrische Drama eingefiihrt,  das freilich rait seineu StolTeu auch nicht nuf den Kreia dionysischer Mythen beschrankt, und  dessen iunerer Ton und Haltung  tveder von dem tragischen Ernste  noch dem komischen Scherze  streng gesondert war, dessen eigenthiimliches Weseu daher wohl  nnr in der Wiedereinfiihrung des  ehemaligen Satyrchors zu suchen  sein mochte.   pTjdlv itXkor avTQj yk vrjxai, h. e, Stallbaumius inquit, opa, pt) te TcKtov avTGj  ykvijrai. Dubito, nui n hao  ratione veiba recte explicata sint.  Scriptum certe exspectaveris : pt/8lv tc\Lqy atheo ykm/rai, xal  xapadxF.vdctov, oizgdS ipk xat  Ce pt/SsiS 8iafid\y. Non recte  enim in eadem enuntiatione consociari videntur opa d A.A. d  itapaCxeva£ov> Mj/81y  ykvr/xai in eum potius cadere videtur, qui suarum rerum certissimus eloquitur, quod non sit  futurum: Oewinn soli er da von  tilcht huben, \  Zvct x&pl* vpds 8iaXdfty, Dictum hoc eleganter  cum amphibolia qqadam, ut et  de spatio possit cogitari et do  animorum disiunctione, Stallb.   a\X’ ei pt/ ti dAAo, g5  $ avpaCiE, Alcibiades cum  Socratem se potiorexn esse animadverteret in capiendis hominum animi;, oj SavpdCu op ztmiiozion  fi! iX&wv xccTaxhvfoofiai. Tlavv yi, <pavcu rov HaXQattj, Sivqo vnoxata ifiov xataxlivov. 'SI Xtv, cl~  mlv rov ’AXxi(iiadt]v, ola av na<S% co vxo rov uv&q<6jcov. o’uzai fiov Sslv xavzayfi «SQiBtvca * aXX’ tl (itj  n aXXo, o) &avuc((hE, Iv pioco rj(i<av tu 'Ayu&avcc  xataxslo&ca. 'A XX’ aSvvazov, (pavæ, rov JkaxQanj.   <Sv filv yccQ lui httjVEGas, 8b t fi’ i(i's av rov Ixc dt^ta    pellatione usus est, cnias potestatem aut non explicarunt interpretes, aut non satis recte*  Gav/iageiv verbum haud raro  ita adhibetur, ut rem magicam  significari indicetur. Sio in Aristoph. Nubb. v. 180.   ri 6t/t* ixetvov rov QaXrjr  Sav/HxZojxev 5   De Thalete præstigiatore sermo  est, quem axpov pr\xavix6v vocat Schol. ad hunc locum. Gavfiaxa præstigiæ sunt. cfr. Plat.  de rep. VII.p. 514. B. xap*   7jv (sc. 060 ^) TEtxlov ita  poDxodoppjnirov y coSTtep xolG  $CtVpaTQ7tOlOlS 7CpO XCk)V CLV$pGD7tG)v ifpoxeixai xd napa 1 ppaypaxa, vitlp gov t a 2avpaxa SewvvaGiv. Sic etiam, opinor, SavpadioS hoc loco ita  ab Alcibiade adhibetur, 'ut præstigiatorem significet Socratem,  quippe qui mira arte hominum animos deliniat atque vel nolentes ad se trahat.   figi 5* ij.th av rov iit\  8 b£,zol. Vulgo avxov legitur  pro av xoY, quod de Bekkeri  coniectura hodie omnibus probatur. Patet autem, a principio  ita consedisse Agathonem atque  Socratem, ut hic ad Agathonis  dextrum latus cubaret. Alcibiade  accedente, quem medium inter  utrumque consedisse rrperimus,  ordo hic erat : Ad dextrum Alcibiadis latus consedit Socrates,  ad sinistrum Agatho. Iam cum  laudasset Alcibiades Socratem, et  hic quidem Agathonem iuxta considere iussisset, patere opinor, ad  dextrum latus ipsum considere  iussisse quippe hominem laudatione ornaturus. Iam iutelligitur,  «juid verba significent iv p&6a»  7JJ.IUV, Rogat enim Alcibiades, ut Agatho ad sinistrum latns Socratis  considat, quo facto ille medius inter Alcibiadem atque Socratem consideret. Ilaic Socrates: Vellera  quidem, inquit, tibi obsecundare, si possem; sed  non possum ego. Etenim  me laudando tu, qui es  magister bibendi, legem  edidisti, secundum quam  dextrorsus alter alterum  laudare debet. Necessitatem igitur milii impositam vides Agathonem  laudandi. Iam.si medius  inter nos Agatho consideret, me laudandi provincia ad eum abiret. Sed  non sperandum est, qui  modo a te laudatus sit,  eum alteram laudationem  ex Agathone auditurum  esse. Sine igitur, Agatho ad dextram iuxta me  considat, eiusque laudationi ne invideas.   QV 6?} 7tov i fih za\iv  iitatv i (Sex at. Supra diximus *\ (o  ixaivuv. tav ovv ino <Joi xaraxhvy 'Ayaftav, ov 6rj  nov ifih Ttctiw Incuvidtrox, nglv in’ tfiov (iaU.ov  inaivt&ijvau aM.’ EaOov, d datfi6vis, xal [l t) <p&oS33 vrjdys *<? fiBigaxlco in’ ifiov Ixaws&rjvaL • xal yag  naw iniAtvudi avtov lyxafuaGeu. 'Iov Iov, cpavat  rov ‘Jya&ava, 'AXxifiuxSrj, ovx Ead’ onag av Iv&ade  (tilvaifu, akka neturos (ia?.lov fiiravætTjOofiat, Zva  ino JEaxgaxov g Inaivs&a. Tath’ bulva, (pavæ rov  'AAxipucdrpv, ta elaftoza ' Zaxgarovg na.gov tog rem   da 67}7C0V Tocolarnm «ignifica dis fortunam commiseratos dltione annotat, p, 98. Provocat xisæ videri possit: Wchc, vrehe,  entem plerumque ad alterius iu- armer Alcibiades, ich kann hier  dicium, qni his voculis utitur, nicht blciben, soodern muss um  ita, ut rem extra dubitationem alles den Platz wachseln, damit positam esse una significet. Jif Socrates mich lobt. Diilicile est  eutem voculæ irouica potestas ad diiudicandum, utra explicatio  satis manifesta est converti con- rectior sit. Hoc unum certum  tra eum, qui forte, quod certis* est, contra Alcibiadem hæc omola  simum sit, addubitare audeat vel dirigi, qui si commiseratione manegare. MdXXov ante incagis commoveri censebitur, quam  veSijvat positum cohæret cum lætitia Agathonis, non dubium  dicendi formula ^idXXov 8£, quam erit, quin iov iov hoc loco sit  eius esse, qui ipse se corrigat, 6x*xXia6xtxdv inifjfiTjfia,  xavxct ixeiva ra tlaoSora, Diximus de xavxa i XEiva verbis annotat, p.309.,  ixeiva autem dicitur, quia ad  aliquid plerumque, quod prius est cum acerbitate respicitur,  curavimus licet commate sequente; ea enim vis est syllabæ finalis, quæ accentus vigorem paullisper infringi non patiatur., %, IOV iov Mfifana est eorum, Mn xovxo xo xaxov,   quorum animus subito com- 0 ^ cctzoXqoXexev. inoretur, lætitiamque non mi- Sed perrara sunt xovxo duplicinus, quam tristitiam exprimit. ter positi exetppla. Aliqua eaque  Interpretes lætitiam iov iov vo- perpauca exempla Matthiæus lanculis Agathonem prodidisse nrbi- dat Gramm. anipl. §o471. 11.  trantur, neque nos huius expli- Ceterum non diu quæcatiouis veritatem negamus : hoc renda fuit vernacula dictio, quatautummodo contendimus, etiam cum Græca verba comparare posde contraria animi commotione sis : Da haben wir das alte Lied.  boo loco voculas accipi posse, Satis trita hæc hominum iuferioquatenus quidem Agutho Alcibia- rem ordinum locutio, cui eadem   l Ad præsentem rem respicient  Strepsiades in Aristoph. Nubb., ait ;  supra annotavimus. Couvertenda igitur verba sunt: ante quam a me potius (rectius) laudatus sit. '   iov iov t tpdvai x 6 v  'AydSaova, *lov scribendum   xaldiv petaXafciv dSvvcnov Skhp. xai vvv, tj? evaoqo£ xal niAtavwi loyov evpev, ogTB n cap uwr<p voviovi  xaraxeuS&aa.. Tov (ilv ovv ‘Jya&ava tog xtctaxuOoptvov stupa b  ta HcoxQatei avhSrcca&ai' 'li-aifpvrjg 6s xapcttitag ryxuv  scap.stoD.ovg ixl rag fhjgag, xal ixixvyfivtuq avtaypivaig, kfciovtog uvog tig to uvtcxpvq, scoQtveti&at scapi    atque Græcis verbis ironia plerumque admixta est.   ojS evitopcj$ xal itt  vov Xoyov. Duo suut, quæ  miratur Alcibiades, unum, quod  tam facile rationem invenit, alterum, quod tam probabilem et ad  persnadendum aptam. Riickert. Tov plv ovv i£al<pvrjf. Supra iam diximus annotat. 318. de artificio, quo adhibito scriptor noster, quæ subito gesta esse narrantur, noa  solum igacicpvTiS vocabuli usu  exprimere, sed actionum felicissima iuuctura legentium oculis  quodammodo exponere soleat atque vividissime describere. Sio  cap. XXX. initio legitur: e/novxoS 61 ? ravta tov 2ojxpccrovS tovS jxlv inaivetVf tov 6&  *Api6To<pavrf Xkyeiv tl liztxetpelv, oti ipvtj6^Tf avrov \£yoDV 6 2ooHpd T7/S izepi tov Aoyov, xal iZaitpvTjS %. r. A.  Eodem modo hic lB,cd<pvr\S vocabulo actionis alicuius narratio  præmissa est, cuius exitum eodem  studio, atque illic Aristophanica  verba, lectores prosequuntur: cum  subito factum esse commemoratur, quod illius actionis tenorem  illico interruperit. xoifiatitdf Ijxeiv TCajjt  froAAovf. Grex comissatorum    nemine vocanto poetæ cabicaluin  ingressus incredibiles turbas excitat ordinemque omnem convivii  pervertit. Noli mirari, quod aliqui ipsi se iuvitasse narrantur  atque non vocati multo cum strepitu in Agathonis domicilium' !r*  rupisse. Lenæis enim Dionysio  sacris vino solebant largius se  invitare homiues, ebriique per  plateas vagari atque intrare, ubicunque fores adopertas reperireut, Neque erat, qui liuius rei  miraretur insolentiam. Viui enim  hausti virtus hæc est, ut homiucs cum hominibus arctius coniungat, omnesque sibi amicissimos reddat. Adde Agathonis liberalitatem, quam qui norunt,  eo minus dubitarunt invocati eius domicilium adire.   £B,ioytoS tivoS xo  &v nxpvs, ico p ave 6$ at.  Cum aliquis eorum, qui  apud Agathonem essent,  exire vellet, pessulo retracto fores aperiebat,  atque per ens iam exiturus erat, cum continuo turba comissatorum  intro se coniecit. Dubitant  interpretes, utrum ad sequentia  an tui præcedentia referenda sint  verba eis to avTtxpvS. Sohleiermachcrus exhibet in conversione:  iodem einer hinaosgegaogen ih 6(pag xal xataxXivtG%ai, «ai dogvflov ficata aavza  elvai, «ai mixtu Iv xuGaco ovdcvl avayxa&G&ai. nlvuv Ttafinolvv olvov. rbv fitv ovv, EgvlLy.ayov xal  tov OaldQov xal aU.ovg uvas %<pt] 6 'jQiatoSrjfios  oi%eG&ui aiubvraq, 2 <5 e vtcvov lafieiv, xal xataSag-. C ©e iv navv xoXv, ats fiaxguv uov wxtuv ovabav,  l^tygeG^ai 61 tcqos i/fiigav fidi] aXixxgvbvav aSovtav l&ygbfitvos de ISciv rovs fiiv aXXovg xa&evdov nen entgegen, waren sie eingedrungen. Apud Ficinum legitur:  nam pauIlo ante quis coutra exierat. Stnllbaumius contra elS z 6  dvnxpvS cum TtopeveCSai conjungens verborum sensum esse  ait: recta ad ipsos accessisse, quod explicandi genus minime probamus, neque placet, quod exhibuerunt, qui paullo supra laudati sunt. ’EZi6vroS nvoS eis  to avzixpvS imaginem proponit  comissatorum, contra nitente eo, qui iam exiturus erat, aditum vi expugnantium» Comma igitur,  quod Riickertus post i%idvzoS  TivoS ponendum curavit, recte  expunxisse nobis videmur.   dvayxd2e6$ ai ziveiv  na pitoXvv olvov. Frustra  subiectum quæras, quod ad d~  vayxaZeGSai referas ; quare Riickertus auuotat. ad h. 1. explicandum esse censit: Se et reliquos cogi coeptos esse.  In recta, inquit, oratione avay 9ide}£6$ai foret rJvayxaZopsSa,  Non se enim solum intelligere  Aristodemum videmus ex eo, quod  aliorum statim mentio fit ita, ut  lioc quoque ad eos pertinuisse  appareat; de solo coepto accipiendum esse item docent sequentia, ubi, quibus quisque viis necessitatem aut eviturit aut pertulerit, edocemur.  Rectior loci explicatio hæc est: avayxa&6Sai verbum absolute positam  est, ut idem fere significet atque  dvdyxyv elvai. Hæc bibendi  nova lex quibus displicebat, ii  clanculum abierunt, quod moneo,  ne quis forte Ruckerti sententiam  probet censentis : de solo coepto  dvayxd$e6$ai verbnm accipiendum esse.   rov p\v ovv 'EpvgipaXOV . Eryximæhum et Phædram recte scriptor abeuntes fecit.  Conf. verba 176. D. /pol plv  yap 8rj zovzd ye olpai xazaSyXov yeyovivai ix zijs latpixijS, ori r oiS av^poS icoiS y piSy i6rl' xal ovte avzoS Ixcjv elvai noppaa iSeXy6ctif.n dv itieiv, ovte dWoo 6vp($ov\ev6aij.n, d/.XcjS ze xal xpaiTtaXaivza Izi ix zrjs nporepalaS .  JXXd pyv, £<py cpavai vno\a fiovza $aZ8pov rov Mvfifiivov6iov, iytayi 6oi etoSa nei$e6Sai ze xal azt r av   ftepl iatpixijs XlyyS.   dttiovz at, 5? dfc vtcvov  Xafieiv, Vulgo legitur uitidvzas oUxaSe vtcvov Xaftelv, Optimi codices illud habent. Ut iuter  se conciliaret utramqne lectionem,  Comarius scribendam coniecit:  aniovzaS oixade,,2 vtcvov  Xafleiv. Sed verisimillimum videtur, olxa8e glossema esse, quod  ras xal ol%ofitvovg, 'Ayaftava 8s xal 'Agiotoipavti  xai 2-axQdtrj In fiovovg iygrjyoQtvai, xal nuvtiv ex  qnulrjg [leyubjg ini da| ia. rov ovv Hay.Qazrj aviolg  HialeyeG&cu. xal ra ixiv ulla 6 AgLGroSrjfiog ovx iqyq  (isfivi}6&at. rcov loycov ovre yag t| ag^ijg nagayevitfOttt, vnovvGta^tiv re ’ x 6 {itvroi xeqxilaiov Etpij, 0  mgogavayxa&iv rov Zkoxgattj 8(ioloyelv avtoiig, rov  tcvrov avdgog elvca xofiipSiav xal tgaycpSiav ini- sciolus olim margini ad scripserit,  videlicet ut intelligerent lectores,  Eryximachum atque Phædrum  •ivisse domum.   axe paxpcov rcor rvxxoor ovdair. cfr. Schol. ad  Aristoph. Nubb. v. 2,   au Zev ftadi\e v, x 6 XPW a TGJY VVXTQdV 06OY. Aiorvdtaxov yap ortos xov 6 papctxoS dvredtaA^ai xaS rvxraS  avayxrj 6ux to xoiovxv xcnpcS  xmoniitteir xd Aiorvdta.   t/Stj dXexx pvo va>r ddorxcor. Hæc ut recte intelligantur, tenendum est, incolas terrarum versus Orientem sitarum ante  solis ortum exsuscitari solere,  qui gallorum gallinaceorum cantu  iudicatur. cfr. Aristoph. Nubb. v. 4.  xal pr\r TtaXai y dXexxpvo ros jjxovd ’ iyoj'  ol 6 olxixai fiiyxovtiiy  Igitur tardius se surrexisse Aristodemus narrat, utpote qui, cum  galli gallinacei iam cecinissent  diesqne illuxisset, somnum expulerit.   iZeypoperos di idelr.  De nominativo participii vide annotat. 22., qua explicatum reperies, cur participii structura non  ad præcedens £ pronomen directa  sit. Positum autem illud pronomen est, quod obiectum est, non  aubiectum enuntiationis»    xa^evSovtaS xal olxofilr ovS. Fipinus, quem receutiores interpretes omnes secuti  sunt, verba convertit: Somno excitum invenisse, quod alii quidem  partim dormiebant partim discesserant. Qui sciunt, quum sæpe  xai et ?j in libris commutata reperiantur propter scripturæ compendium, quo alterum vocabulum  ab altero interdum vix dignoscitur, nimiæ audaciæ eum non accusabunt, qui forte scribendum  censuerit : xaSevdorxaS rj ofrojxevovS. Cogitari potest etiam xai  prima xaSevSorxaS participii syllaba Absorptum esse, ut integra  verba audiant: xal xa$ev8orxaS xal olXouirovS . Sed nihil  mutandum videtur. Præcedente  euim personarum distinctione,  Græci quippe orationis leniter ac  leviter procedentis studiosi actionum distinctionem non admiserunt. Quam si addideris, vah,  qnautum moræ verbis inferes!   *Ay a5 cor a xai ' 'Api  6 x.o <p a rrj xal 2. Egregie  hæc Socratis temperantiam, moderationem et constantiam declarant, qui quum per totam noctem cum hominibus epularum  amant issimis bibisset, tamen sobrius neque vino vigiliisque confectus a convivio discessit. Ne  talia quidem negligenda sunt iis,  qui de dialogorum Platonicorum  <Sxa6dai stoieTv, xal xov xtyyr) XQayuSonoiov ovxct xai  KU/iuSonoiov tlvut, xavxa dq dvayxa£ofievovs ccvrov$  xal ot5 <S<po8Qa faopivov$ wOt xal hqcoxov ftev  xaxadaQ&eiv xov ’AQi6roq>avri, ^8r/ 81 Tjiiegag yiyvo(jLtvt]g xov 'Ayddcava. xov ovv ZaxQaxt] xcczaxoLfirjdavx’ ixetvovg, avaiSxdvta aicdvai, xal avtog et gittQ  eludet, foetidat, xal eXdovxa elg Avxetov, axoviipaftevov, ugmQ dlkoxt xrjv akX-qv 7](ieQav diaTQifhtv, xal  o vra StaxQhpavta elg ttixigav olxoi avanavetidau argumento et consilio prudenter  iudicare volunt. S t a 1 1 b.   xa> ptp Siar xal xpaytpSiar initixatiSai noielv.  Facillime intelligitur, qui factum  sit, ut de hac materie Socrates  disputarit. Ipsa Lenæa aasam  dederunt de poesi ac de variis  eius generibus disserendi, et quum  Socrates cum Aristophane dissereret, comico poeta suæ ætatis  celeberrimo, et cum Agathone, qui  tragoediarum granditate nobilem  se fecit, colloquium quasi ultro  eo delatum est, ut inprimis de  tragoedia atque de comoedia quæstiones instituerentur. Ceterum frustra Stallbaumius eorum sententiam impugnat, qui e Schol. ad Aristoph. Ran. aliisque locis colligunt, Agathouem non solum tragoedias sed etiam comoedias scripsisse. Nam quod  etiam Agatho hoc loco narratur  Socrati oblocutus esse censenti, et  comoedias et tragoedias posse ab  uno eodemque poeta scribi, id  Iride, ne parum validum rei argumentum sit. Quid, si Agatho  comoedias scripsit revera, quas  ipse tragoediis a se scriptis multo deteriores esse intelligeret, nonne  fortius potuit quippe experientia  doctus Socraticam illam sententiam impugnare ?  x p ay gj$ oit oiov ovxa  xal x a pu>8on oior elvau  Vulgo TpayGoSionoiov et xgo/zcoSzoffotoV, quæ formæ ab Atticorum usu alienissimæ sunt.  Moeris habet: xoDpcodoitoioS'   ! 'Atxixg xcoptpdiojzoioS' 'ivi-\7fVlX(k>S> xal avxoS, toiitep slcoSei, exedSat. B.  xapayeyorei 6* iv xjj tivrov 6 i(f 2a)xpdTovS ipa6xj]^ dSv iv  toti /uxAtdta xdov xoxe, gJ S  ipol 6oxet.   xal ovxa eli Av Xtiov. DE LYCEO, GYMNASIO extra urbem sito vide Wucbsmuthii librum ; Hellen. Alterthumsk. II, 2. 56. Ibi Socratem versatum Stallbaumius annotat propterea, quod sophistæ in eo scholas habebant, quorum  inscitiam solebat couviucere, et  quod plurimos illic adolescentes nansciscebatur, quibuscum sermones instituere posset. EXCURSUS Scribendam confecimus 179. C. : xa\ xovx* ipyatictpivTj r<>  ipyov ovxcj xaXov £8o£er ipyadatiSai ov povov dr^pcaxoiC,  a XX a kolL Scois, goSxe noXXdav itoX Xa -noti xaXa ipyadctplvwv  evapiSyr/xoiS 81} xi6iv ZSotiav xovxo yipaS ol 3eol, IB, AiSov  nctXiv dvikvat n)v ipvxyv, aXXa xijv ixeiyrjs ctveitiav avayxad$krx e £ tgo Ipyco.   Ad hæc verba Scholiastes annotat : *AXxrjdxiS 7 } IleXiov Svycexrjp vnopcLvatiot vn\p tov l8iov av8poS XEXsvxydoct 'HpaxXkovS  lni8r]pi)davroS iv ry ©ExxaXin. Stadco^sxai fiiadapkvov xovS *5oviovS SeovS xal dcpeXofiEVOv xrjv yvvaixa. Hic mythus veras  esse videtur; quod Phædrus dedit, mythi artificiosa interpretatio est. Vix intellexit autem Scholiastes, quam utilis ille mythus faturus esset explicationi verborum supra laudatorum. Confirmat enim  fiiadapkvov participium avayxad^kvxES scripturam, Herculem autem quod attiuet, doceri possis herois mentione, quomodo olim  populi mythos genus hominum eruditius interpretatum sit. Recte  nobis annotatione indicasse videmur: Phædrum hunc mythum pro consilii sui ratione ita interpretatum esse, ut Alcestidis virtutem cum Herculea virtute compararet, alteramque Alteri substitueret. Quo clarior res fiat atque ut simul iutelligas, artifices in artis operibns haud  raro eruditorum, quam populi iudicium secutos esse magis, AMORIS imaginem gemmæ incisam infra addendam curavimus sub Nr. I,  Petita hæc imago est e Winckelmanni libro: Monumens inedits de l’antxquite, Paris. Pellis leonina, qna Amor  indutns est, et clava, quam gerit, Herculis insignia sunt. Claves  quid sibi velint, iam videamus, Winckelmannus. hæc  habet: L’Amour portait ces cies ou pourouvrir qtfermer a son gre 1’appartement de Venus, ou pour designer les plaisirs, dont il etait le dispensateur, On  peut-dtre aussi pour faire al Iasion aux cies portes»  par les pr£tres et les pr£ tresses. Horum nihil in nostram imaginem cadif, qnn« audaciam, constantiam, duritiem, non dnlce  risn» Cupidinis prodit. Rectius igitur « laves gerere AMOREM censeas  et clavam et leoninam pullem, quod Herculea vi inferos deos cogendo Orci p u r t n s recludit. De altera, quam apposuimus. Imagine Winckelmannus sio fodicat : Cette pierre gravie reprisente un petit amour avec un Jiam beau allumi, hatant sa marche pour embrasser un jeune homme  extriment afflige, et dunt on aperpoit lea efforts pour fuir. Cette al ligor ie peut assur ement a' interpreter de diverses mani eres, et prepare des torturcs a Vcaprit des savans, Pour moi 9   j'y vois tout simplement l' expression de la passion de l’amour dont le disespoir est temperi par un rayon d’esperance. La  jeune homme, abandonni par l’objet de ses tendres affectione cherche d mettre fin d ses peines. Le monte au, dont il s’enveloppe, annonce la froide humuditi de la nuit. L ’ attitude de  son corps plii en avant etait, selon Aristophane Lysistr. r.  1002, propre d ceux qui, marclrant la nuit, portaient une lanterne, et tachaient d ’ empecher le vent d J en eteindre la lumiere,   Le rocher, qu'on aperpoit, devient le symbole de V expedient 9 qiCil  a choisi pour se donner la mort. Loraque le jeune homme veut se livrer d son desespoir, L’Amour en arrete /* ejfet sinistre  en faisant briller Vcspirance d ses yeux ; son Jlambeau allumi devient le symbole du coeur de sa maf tresse, qui, blessee par V Amour,  va brtcler pour lui du mime feu, dont il brhle pour elle. Les deux  passions contraires de V espirance et du desespoir sont designees  dans ce jeune homme, d’un cote, par l’attitude de son bras, qu*il  tient iloigne de son visage, et de l ’ aut re coti, par son second  bras, qui embrasse l’Amour.   Habet hæc huius imaginis explicatio, quo admodum sese com-  mendet. Quæritur tamen, num infertilissima illa rupes non etiam  de vilitate unius rei amoris intelligi possit; fax certe elata et me-  dia in imagiue posita non spei solius symbolum est, sed etiam my-  steriorum, Iam cfr. 209, E. Tama p\v oZv x a. Ipooxixa tdaP,  gj oxpaxeS, xav 6x> pvrjSdt}?, xa xlXea xai litonrixd, cov  evena xcri xavxa Zdxiv, Iav xiS opSaiS per ovx 016’ el oloS  r* av eVtjS. A Et yap xov op^GoS lovxa liti xovxo xo itpdypa  apx^d^ai pkv vlov ovra levat lit\ xa xaXa dedpaxa, xal itpcoxov phv, iav opS goS ijyijxat d ijyovpevoS, kvo£ av xgov Oaopa-  xojv ipav xal ivravSa yevvdv XoyovP xaAovS, liteixa Sei  avxov xaxavorjdat, oxi xo xctXAoS xo liti oxgoovv dcdpaxi xgj liti  Ixipo) dofpaxi abeXtpov Idxi x. r. X. Etenim non sine caussa duo  Amores ab artifice exhibiti sunt, alter laterna, alter face insignes.  Necessitas autem illa nimium unius corporis amorem remittendi  quantos dolores amatoris animo afferat, amatoris effigie vividissime  i expressam habes» Iam ipse, lector* vide, atram imago tibi proposita aliquid lacis e Platonis verbis laudatis accipiat necne. Nos  unam boc addendum liabemas, Magna virium contentiouc opus est,  •i quis primum initiationis gradum superare cupit. Quem ubi superaveri lætius, liberius circumspectius incedet, id quod alterius AMORE AMANTI AMATO figura repræsentatum est» Flamma autem facis ventis circumagitata, mox nimium effulgens, mox pæne exstincta, superato primo initiationis gradu laternæ inclusa temperatius quidem?  sed æquabilius fulget. Legitur. A. xal itpo x ov t wSitep \£ym, ev 7/pty *  wvl 8& Sta xrjy dSixiay SicpxiC^ifpey vito xov Seov, xctSditep  'ApxadeS vito AaxedatpovicDy. Hoc loco utuntur interpretes ad definiendum tempus, quo Symposium ACCADEMIA conscripserit. Alii post conscriptum  censent, quo tempore scimus Mantineam a Lacedæmoniis eversam  esse, alii ante hoc tempus compositum potant, sed denuo editum  post 01» . 4. Concidet hæc temporis definitio simulatque est demonstratum, verba depravata esse, ad quæ illa defiuitio directa  est» Age igitur primum de anachronismo videamus verborum xa Saitep *Apxa8eS vito AaxedaipoyiGOV 9 quid statuendum sit. Anachronismos passim admisit Plato, de qua ro vide Engelhardti doctissimi annotationem ad Plat. Menex. 236. Eos cur admiserit,  daplex caussa cogitari potest. Aut negligentia fecit atque per obli-  vionem, aut de industria et assequendi alicuius finis studiosus. Atque iu Meuexeno quidem Socratem de re loquentem inducens,  quæ post huius mortem facta est, anachronismum admisit, acer-  bissimi ludibrii commodissimum vehiculum. Etenim in oratores  invehitor, scriptores laudationum locis communibus refertarum quibus data occasione facili negotio atque satis leviter rei adaptatis  ntercutor. Ipsa audi ACCADEMIA verba cap. II. init,: xot\ fiijv, <a Me-  y{£eve, itoXXaxV xiySvvevei xaXuy elrai r 6 tv noXi.fiw dito-  SrijtSxeiv. xal yap racpi/S xaXijS re xal peyaXoxpexovs rvyxa-  vn, xal iay xivtjS riS cov reXevrt/ey, xal inaiyov av Ervx xal iav ipavXoS y vx’ dvSpcov 6oq>oiv re xal ovx  elxy ijtaivovvreor, aXXa Ix iroXXov xpoyov XoyovS  xapedxev a<5 pev cor, o? ooro xaXmS inaivo v 6 1 v,  tSste xal ta hpoSoyra xal t a pij s tepl txa'6rov  XlyovteS, xaXXuSr d xai toti ovopou >t xoixlXXov-  TtS, yoqt evovdtr 1 } p <2v taS t/ivxaS x. t. X. Iam cam  dixisset Menexenus, oratoris electionem subito fieri, quo facto orator non possit non subitaria oratione uti, Socrates omnibus oratoribas orationes, napepya otiosi temporis, recondita facere conten-  dit, atque ipse huiusmodi orationem, h. e, sententiis communibus  refertam profert, quam, quo acerbius vituperiura sonet, ab Aspasia  sibi traditam narrat. Intelliges, opinor, anachronismi acumen. Ad  nostrum locum ut revertar, nihil reperitur, quo anachronismum excusare possis. Huc accedit, quod omnem verisimilitudinem Platonicæ narrationis ita pervertit, ut et habitum revera sjmposinm docearis et non habitum. Negligentiane igitur anachronismum adhibitam censeamus atque maculam artificio præstantissimo additam? Credant, qui velint, nobis nunquam persuadebitur. Sed mittamus anachronismum, comparatio per verba xaSanep  'ApxaSeS vno AaxESaipoviatY instituta quid sibi velit, videamus. Nolo ApxadtS nomen nimiam premere j fieri enim potuit, ut avijp  *A^rjvaloS de Mantineæ eversione illa loquens pro MavtireiS diceret ApxaSsS, sed, si eodem modo propter iniuriam homines dissecti esfce narrantur a deo, quo modo Mantineenses in varios pagos  distributi sint a Lacedæmoniis, merito tertiam, quod vocatur, comparationis quæras. Caussam dissectionis si spectas: hominibus dissectis iniuria, qua ipsi utebantur, perniciei fuit, Mantineen.sibus  iniuria Lacedæmoniorum; diremtum ipsum quod attinet, homines  bifariam divisi sunt, Mantineenses Xenophonte teste Hell.  TETpaxi/ > auctores diremtus his dii, illis Lacedæmonii fuere, divisi hic sunt omnes homines, illic Mantineenses. Una restat dissecandi dirimendique ratio. Utrique et humanum genus et Manti-  neenses vi et ferro dissecti sunt. 8ed num verisimile est, eius rei  describendæ gratia, quam ia prægressis expositam habes, et quæ ipsa per se intelligitur, allatam esse Mantineæ eversionem a Lacedæmoniis patratam? Ut paucis rem absolvam, scripsisse Plato videtur: yvvl 8 £ 8ia tijv adtxiav 8ia>xi6^7]pEv vno tov Seov, xa-  Sdnep 'ApxabeS aito Aaxe8aipov}<aY. Arcadiam inter et Lacedæmonctn scimus montes altissimos sitos esse, quibus utriusque terræ arctior coniunctio prohibetur. Proverbialis autem dictio fuisse  videtur xaSansp *Apxd8eS ano Aaxa8aipovia)Y f quo utebantur,  qui naturalem firmitatem alicuius fissuræ describebant atque impossibilitatem, (venia sit verbo,) restituendæ integritatis. Annotatione. Platonis verba, quæ leguntur, hoc modo scribenda censuimus: pera 81 r a iititrj8&vpara iit i ra( imCnjfiaS dycty&v, 7va {8y av bn&cijp&v xaAAo?, xa\  fiXiitcov npoS itoXv ydrf tu xaXuv, pi\xkxi tu irap ' lv \, wsnep   0 ixiryfi ctyaitcSv itaiSaptov xaXXoS ij av^pamov rivo 5 rj iittrrjdev/xaxoS hrof, SovXevarv qiavXoS y xai opixpoXuyoS x. r. X.  Constans omnium librorum lectio est c ZsitEp olxkxT/S, quod Stallbaumius ceteroqnin optime de huius loci explicatione meritas hoc  modo explicandum censet, ut apte additum dicat, quod, qui unius tantum rei admiretur pulcritudiuem, is ei tanquam servus emancipatus  rideatur. Sed scripsisset, opinor, Plato, si hoc exprimere voluisset, ooSTttp dudXoS. JovXoS enim nomen proprium est de contumeliosa servitute, quam hoo loco requirimus, et quæ explicatius descripta est a Pausania. A. ei ydp  iSlXoi rtoieir olaxep   01 ipa6xecl itpoS x a iraidixd, ixexeiaS te xat dvxipoXi/tiEis: iv  tolis 6et/(5£(ji Ttoiovpevoiy xal opxovS opvvvxeS xal xoifiijCEif  iit\ SvpanS, xal iSkXovxaS SovXeiaS 8ov Xeveiv, oiaS ov8 av 8ov- Aof otldeif x. T. A. Olxixijf autem nomen apte cura LATINORVM familiaris confertur, de quo Macrob. Satum.: nam et maiores,  inquit, nostri omnem dominis invidiam, omnem 6ervis contumeliam detrahentes dominum patrem familias, servos familiares appellaverunt. Non ignoramus quidem, hoc nominum discrimen hand raro Græcos scriptores neglexisse, atque multis io locis olxixrjS posuisse,  ubi douAo? nomen exspectaveris. Sed hoc fecerunt de servis loquentes, non fecerunt io comparatione, qualis hoc loco reperitur. Quoniam igitur oix&TijS nomini hic nou locus est, ultro ad o lxk~  Tt/S scripturam ducti sumus, quæ et a corruptionis verisimilitudine maxime commendatur ( vide Iacobsii Comment. ad Antbolog. Gr.  Melcagr. Epigr. XXXII, ) et ad significatum si respicis, ita apta reperitur, ut haud sciam, an aliud verbum, quod magis ad rem quadret, excogitari possit. Nota vis est amoris, Ea amatorum animi ita percellantur turbanturqæ, ut vitam  non vitalem putent atque da salute desperent, si forte repnlsam tulerint. Quidvis igitur faciunt, fingunt, inveniant, at eius animum sibi concilient, qnem amant, neque, ut propitium sibi reddant,  a precibns abstinent et a suppliciis, Quid multis? Huiusmodi AMATORE AMANTE simillimum esse reperimus homini, qni in summa vitæ versans discrimine ad deorum aras confugit, auxilium rogans, et vitam et salutem j apte igitur bdtTjy vocari censemus. Loci desunt, quibus de AMATORE AMASIUM perdite AMANTE Ixforjv nomen melioris  «etatis scriptoribus in usu fnisse probemus, J Apud seriores sæpissime reperitur, v, c, apud Meleagrum Epigr., Aathol,  Gr. lacobsii quod epigramma, quoniam falsissime a  Iacobsio explicatum est, de rectiore carminis explicatione et emendatione age, iam videamus. Versus hoc modo apud Iacobsium leguntur; npoSoxai tfrvxv> tcoo^qov xrJvef, ailv £v ££$3  KvnpidoS otpSaXpol /JA ippaxa xptoptyoi, Tfpnadax 1 aAAov "Epoox, apves Xvxor, ola xopoovrj  dxopnloy, cJs - r kfppy nvp vnoSocXnopeyoy. 6pa$' o xi nat fiovXedSe. r i poi ver oxtd pira  Sdxpva, itpos 6* Inkxijy avxopoXelcs taxos;  onxadS Iv xctXXet, xv<ped$‘ vnoxaiopiyox vvv,  axpoS Inu ipvxyS idxl payeipoS "EpwS. Argumentum epigrammatis Iacobsius ait esse hoc! Poeta in oculos invehitur, novi semper amoris novique cruciatus auctores. Rectius dixeris argumeutum epigrammatis esse; Invehi in oculos poetam, qui, cum antea semper amasios petierint, uonc mutata consuetudiuo  amatoris animnm pellexerint. Probatur hoc inprimis disticho secundo, quod huc modo scribendum est;   i}pna0av 9 aXXoy "Epoax* t apyes A vxov, ola xopo&rrj  dxopnloy, c Js xktppij nvp vnoSaXn operor. Non recte Iacobsius, apud quem x itppq legitur, sensum verborum  esse ceuset  uovura AMOREM rapuistis et excitastis veluti ignem sub cinere latentem; quæ explicatio cum præcedente disticho, in quo naidcjy nomen xorcodir habet, prorsus non convenit. Quid euim  sibi vult hoc: Oculi, qui semper pulejis pueris insidiari soletis,  novum amasium rapuistis; nonne frigero sentis atque languere ?  AXXoS "EpooS haud dubium est, quin genus amandi mutatum indicet, ut, qui antea AMATOR AMANTE fuerit puerorum, is nunc subito amasius  factus esse perhibeatur. Gopferri possis Æliani Var. Hist. II, 12.  xal x <£> y p\r hxaip&y dnkdXTj (sc. 6 &epidxoxXijs ), r/pa 61  ipGoxa Sxepor, roV xijs noXixeiaS xcov A^rfraiaur. Insequentia  exempla nostram interpretationem comprobant. ! ApveS Xvxor enim  nihil aliud siguiEcut, quam amasium pellexisse amatorem. Sæpissime cum lupis amatores comparantur, cum ovibus amasii. Vido  Stallbaumium ad ACCADEMIA. Phædr.V., Iacobsium ad Anthol. Gr. Ad luporum atque ovium comparationem, quæ in proverbium abiisse videtur, ceten^ exempla directa sunt ola xopoovtj dxopniov et ooS xk<pprj nvp vnoSaXno/ievov. Vides enim, quod debilius natura est, atque natu miuus, fortius e Y. x  nata maius dlcl superasse. Nihil aptius est his exemplis ad describendam infirmitatem eius, qui, ot opud Platonem legitur, ro itap iv\ fiXbcoov contumeliosam servitutem In se suscepit. Sequens disticlion Brunckius ex Bouherii coniectura sio scribendum esse putat:  6pd5' ott xev fiov\jj<5$8. tl p .01 vevoti6peva xdxe  daxpva, npoS 8* i\pxxr\v avxopoXelxe rdxce.  censetque, suos poetam alloqui oculos, quorum in amore ditXTjdxiay et itoXvfiavlav incuset. Ingeniosa emendatio, Iacobsius inquit, et  fortasse vera; quamvis et sic aliquid relinquitor, quod palatum  paullo morosius offendat, cum e}px xi/S in hoc imaginum contextu  vix satis apte mentio fiat. Recte Iacobsius xey et sequentem  coniunctivum improbat, non recte pro ixlxrj v fortasse scribendum  esse lipxiTjy putat. IxhrjS enim amator est, ad quem, poiita frustra reluctante, oculi quam celerrime sese convertunt. Iam intelligetur, quid sequens disticlion significet, quod sic scribendum est:  Gj7ttd65 *Iv xaXXei, tv<pe6^ t vnoxoLioptvoi rvv t  axpoS ii nl ipvxijs idx t pdyeipoS "EpcaS. Olim vobis ilammam attulit puerorum, quibus insidiamini, pulcritudo, nunc fumum et lacrymas excitat admota flamma eius, qui vobis insidiatur, nam sive amator sive amasius sis, animam Eros mi-  sere coqait. Pausania, do not multiply loves beyond necessity – l’ambiguita di ‘amore’ – L’Afrodita celeste no participa della natura femmina, solo della natura ‘maschile’. Pausania parla solo a maschi, ai maschi virili, al maschio virile. L’amante o amatore e maschio virile, l’amato o l’innamorato e maschio virile. L’amore celeste (ouranios) participa solo della natura maschile. Criterio d’amabilita, l’amabile. Nome compiuto: Giuseppe Colombo. Keywords: idealismo Toscano, atto, attualismo, actualism, actum, senzo, sensus, sense, morale communitaria, pietra angolare, Chiesa d’Inghilterra, Cratilo, origine del linguaggio, glossogenia, glossotesi, gossogenetic, semio-genesi, il soteriologico, immanente/trascendente, aporia dell’amore platonico, eikesia, ‘Daddy wouldn’t buy be a wow wow’ true iff Daddy wouldn’t buy me a bow wow – correctness of iconicity of ‘daddy’ and ‘bow wow’ --.  Heteroerotismo – Il discorso di Alcibiade – analisi del simposio, l’elogio dell’eros. Il discorso di Pausania. Ero demone,  Ficino, il convito, convivium, Pausania, Alicibiade, puerile, uomo puerile, Socrate, Agatone, Aristofane, il mito, il maschio, il vocabolario dell’amore: amore, amare, amans, amante, amator, amatore, amatum, amicus, amasium, amore mutuo. Desiderio, il vocabolario latino, il vocabolario transliterato, erote, il vocabolario translato, il vocabolario in Toscano. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Colombo” – The Swimming-Pool Library. Colombo.

 

Luigi Speranza -- Grice e Colonna: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale – scuola di Roma – filosofia romana – filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo romano. Filosofo lazio.Filosofo italiano. Roma, Lazio. There is already an entry for this; in Italian it is ‘Egidio Colonna’ -- giles di roma, Rome, original name, a member of the order of the Hermits of St. Augustine, he studied arts at Augustinian house and theology at the varsity in Paris but was censured by the theology faculty and denied a license to teach as tutor. Owing to the intervention of Pope Honorius IV, he later returned from Italy to Paris to teach theology, was appointed general of his order, and became archbishop of Bourges. Colonna both defends and criticizes views of Aquinas. He held that essence and existence are really distinct in creatures, but described them as “things”; that prime matter cannot exist without some substantial form; and, early in his career, that an eternally created world is possible. He defended only one substantial form in composites, including man. Grice adds: “Colonna supported Pope Boniface VIII in his quarrel with Philip IV of Franc eand that was a bad choice.” The Latin is EGIDIVS COLUMNA. The “Corriere” has an article as his book being a bestseller of the Low Middle Ages!” Cosnisder the claims here: ‘essence and existence are really distinct in creatures – and each is a thing – prime matter cannot exist without substantial forml – eternal and created world is not a contradiction – there is only ONE substantial form in compostes, including man. Grice: “Must say I LOVE Colonna, or COLVMNA as the printing goes – of course the “Corriere della Sera” hastens to add that he wassn’t one! In any case, my favourite of his tracts is of course the one on Aristotle!”. Egidio Romano, O.E.S.A. arcivescovo della Chiesa cattolica Filip4 Gilles de RomeEgidio Romano e Filippo il Bello (miniatura di un codice medievale). Incarichi ricopertiArcivescovo di Bourges Nato Roma Nominato arcivescovo Roma. Manuale Egidio Romano, latinizzato come Ægidius Romanus. Dopo la sua morte, gli furono tributati i titoli onorifici di Doctor fundatissimus e Theologorum princeps. Discepolo d'Aquino. Insegna filosofia. Fu inoltre il tutore di Filippo il Bello al quale dedica il saggio “De regimine principum”, sostenendo l'efficacia della monarchia come forma di governo. Considerato tra i più autorevoli filosofi di ispirazione agostiniana, attivo anche nella vita intellettuale e politica in un contesto culturale ed istituzionale travagliato da frequenti ed aspre polemiche sul problema del rapporto tra potere temporale e potere spirituale. Generalmente ricordato, insieme al prediletto allievo Giacomo da Viterbo, per il contributo nella redazione della celebre bolla Unam Sanctam di Papa Bonifacio VIII e per il ruolo significativo che assunse il Mæstro degli Eremitani di Sant'Agostino quale autore del De Ecclesiastica potestate e, dunque, quale teorico famoso e autorevole della plenitudo potestatis pontificia. In Colonna rileviamo subito una compresenza del duplice atteggiamento dottrinale e politico. Infatti è possibile rintracciare, fra le opere giovanili, il “De regimine principum”, saggio dedicato a Filippo il Bello e di ispirazione aristotelico-tomista inerente alla naturalità dello stato, erigendola a difensore della potestas regale. Nel “De Ecclesiastica potestate”, invece, afferma la superiorità del “sacerdotium” rispetto al “rex” o “regnum”, distinguendosi quale rappresentante della teocrazia papale. In seguito alle condanne di Tempier, difende la tesi d’Aquino, per la sua qualifica di Baccalaureus formatus, ma, proprio a causa delle condanne stesse, viene sospeso dall'insegnamento. Gli avversari del papato trovano in Aristotele gli strumenti per svolgere un'analisi politica che metta in discussione la sacralità del potere. Dall'altra parte troviamo l'influenza della corrente speculativa dell'agostinismo politico (ossia quel fenomeno, tipicamente medioevale, di compenetrazione fra stato e chiesa, all'interno del quale Agostino viene a giocare un ruolo fondamentale dal momento che l'apporto teorico del suo “De Civitate Dei” conduce a confusioni inevitabili fra il piano spirituale della “Civitas Dei Cælestis” e il piano temporale della vita terrena che è “Civitas Peregrina”), che ripropone la teoria delle “due città” e riafferma la superiorità del sacerdotium rispetto al rex e regnum, costituendo un vero e proprio “partito del Papa”. Rivendica la plenitudo potestatis come proprietà costitutiva dell'auctoritas del Papa in quanto “homo spiritualis”. Sostituisce al concetto agostiniano di “ecclesia” quello di “regnum” al fine di estendere gli ambiti del potere del sovrano ecclesiastico. Il sovrano ecclesiastico, il Papa, dove esercitare la sua sovranità anche sul potere temporale al fine di garantire l'ordine mediante una forma di “dominium” che coincide con la sua stessa missione spirituale. Atre opere: L'edizione critica dell'opera omnia è stata intrapresa, per Olschki (Aegidii Romani opera omnia, collana Corpus Philosophorum Medii AeviTesti e Studi), da Punta. “Quaestio de gradibus formarum” Ottaviano Scoto, Boneto Locatello. “In secundum librum sententiarum quaestiones” Francesco Ziletti); Opere, Antonio Blado; “In libros De physico auditu Aristotelis commentaria”; Ottaviano Scoto; Boneto Locatello, “De materia coeli” Girolamo Duranti, “Quodlibeta”. Silvia Donati, Studi per una cronologia delle opere di Egidio Romano, “Le opere prima”; “I commenti aristotelici”, "Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale", Dizionario biografico degli italiani. DEL GOVERNO DI SÈ. Del sommo bene. Quale è la maniera di parlare nella scienza de're e de' principi. Quale è l'ordinanza delle cose che si debbono dire in questo libro. Come grande utilitate ei re e' principi ånno in udire e in intendere e in sapere questo libro. Quante maniere sono di vivare e come l'uomo die méttare il sovrano bene di questa mortal vita in queste maniere di vivere. Com'è grande utilità e a' re ed ai principi che ellino conoscano il loro fine e'l loro sovrano bene di questa vita mortale. I re ne i principi, non debbano mettere il loro sovrano bene in diletto corporale. I re ne i principi non debbono mettere il loro sovrano bene in avere ricchezze. I re ne i principi non debbono mettere il loro sovrano bene in avere onori. I re ne i principi non debbono mettere il loro sovrano bene in avere gloria o gran rinomo di bontà. Nè i re né i principi non debbono méttare il loro sovrano bene in avere forza di gente. I re ne i principi debbono méttare el loro sovrano bene nelle uopere della prudenzia cioé del senno. Come ei re e' principi debbono méttare el loro sovrano bene nelle opere della prudenza e del. Il prezzo e'l guidardone dei re e dei principi bene governanti il loro popolo, secondo legge e ragione, è molto grande. senno. Della virtù. Quante potenze à l’anima e in quali potenze e la virtù di una buona opera. Come la virtù di una buona opera e divisa nella volontà e nell’intendimento dell'uomo. Quante virtù di buone opere sono, come l'uomo die préndare il numero di esse. Delle buone disposizioni che l'uomo à, alcune sono virtů, alcune sono più degne che virtù, alcune altre sono apparigliate a virtù. Alcune virtú sono più degne d'alcune altre e più principali. Che cosa è la virtù dell’uomo ch'è chiamato senno, over prudenza, over sapere. Ai re ed ai prenzi conviene es sere savi. Quanto e quali cose conviene ai re e ai prenzi avere acciò che ellino siano savi. Come și re e i prenzi possano fare loro medesimi savi. Quante maniere sono di drittura ed in che cosa è drittura e come drittura è divisata dalie altre virtú. Senza drittura e senza iustizia ei reami non possono durare, nè nulla signoria di città. I re e i prenzi debbono intendere diligentemente acciò che essi siano dirilturieri e che drittura sia guardata nelle loro terre. La forza di coraggio e. e quali cose ella die essere, e come ei re e i prenzi le. possono avere. Quante maniere sono di forza e secondo la quale ei re e i prenzi debbono essere forti. Che cosa è la virtù che l'uomo chiama temperanza e in quali cose quella virtù die essere, quante parti a la temperanza, come noi la potemo acquistare. Ched elli é più disconvenevole cosa che l’uomo sia distemperato in seguire LI DILETTI DEL CORPO che in essere paurioso. Il principe debbe essere temperato nel diletto di suo corpo. La virtù che l'uomo chiama larghezza e'n quale cose cotale virtù de' essere, e come noi la potemo acquistare. Che a pena può essere el re o'l prenze folle largo e come è troppo sconvenevole' cosa che essi sieno avari e ch'ellino debbono essere larghi e liberali. Che cosa è una virtù che l’uomo cjiama magnificenzia e'n quali cose quella virtù die essere, e come noi potemo avere quella virtù. Come è cosa isconvenevole che i re e i prenzi sieno di piccola dispesa e di poco affare, e che maggiormente s'avviene a loro essere di grande spese e di grande affare. Che condizioni à l'uomo che è di grande spesa e di grande affare, e che conviene maggior mente averle ai re ed ai prenzi. Che cosa è una virtù che l'uomo chiama magnanimità, cioè a dire virtù di grand'animo e in quali cose quella virtù di essere e come noi potemo essere di gran cuore. Quante condizioni à l'uomo che è di gran cuore, e che maggiormente si conviene ai prenzi d'averle. Come ei re e i prenzi debbono amare onore, o quale è la virtù che l'uomo chiama virtù d'amare opore. 68 Cap. XXV. Ca insegna che amare onore ed èssare umile possono essere insieme e che quelli che è di gran cuore e di grande animo non può essere senza umiltà. Che cosa é umiltà de la quale il filosafo parla e in quali cose ella die essere e che maggiormente conviene ai re ed ai prenzi essere umili. Che cosa è la virtù che l'uomo chiama dibuonairetà, ed in che cose la buonairetà die essere e che conviene ai re ed a i prenzi essere dibonarie. Che cosa è una virtù che l'uomo chiama piacevolezza, cioè di sapere CONVERSARE PIACEVOLMENTE e in che cose la detta virtù die essere e che si conviene che i re e i preozi sieno piacevoli. Che cosa è verità e in che cosa ella die essere usata e come si conviene al principe ch'esse sia veritiero o sincero. Che cosa è una virtù che l'uomo chiama sollazzevole, quasi dica di sapere sollazzare, e di essere allegro e gioioso, là ' ve si conviene, e per la quale' l'uomo si sa avvenevolmente rallegrare nei sollazzi, come ei re e i prenzi debbono essere allegri e sollazze voli. Conviene al principe avere tutte le virtù, perciò che perfettamente l’uomo non ne può avere una senza le altre. Quante maniere sono di buoni e adi malvagi uomini e quale maniera di bontà ei re e i prenzi debbono avere. Delle passione. Quanti movimenti d'animo sono e donde essi vengono. Quali movimenti d'animo sono principali che gli altri e come essi sono ordinate. Come il principe debbe amare e quali cose debbe amare. Come il principle debbe desiderare e che cosa debbe desiderare. Come ei re e i prenzi si debbono portare ayvenevolmente in isperare e in disperare. Come avvenevolmente ei re si debbono portare in avere ardimento. Che differenza elli à intra corruccio e odio, e come ei te e i prenzi si debbono avvene volmente contenere nei corrucci e ne le di bonarietà. Come ei re e i prenzi si deb bono ayvenevolmente avere nei diletti. Come alcuni movimenti d'animo sono mantenuti e ritornano ad alcuni altri movimenti. Ched ei movimenti dell'animo alcuni sono da biasmare ed alcuni sono da lodare e come ei re e i prenzi si debbono conferire nei movimenti detti dinanzi. Della costume. Quale costume e quale maniere de giovani uomini fanno da lodare, e come il principe debbe avere essa costume ed essa maniera. Quali costumi e quali maniere dei giovani uomini fanno da biasmare, e come ei.re e i prenzi debbono ischiſare cotali maniere e cotali co stumi. Quali costumi e quali maniere dei uomini fanno da biasmare, come ei re e i prenzi ei debbono ischifare. Quali costumi e quali maniere dei uomini fanno da lodare. Che costume e che maniera ha il gentile uomo, e come il principe debbe avere. Che costumi e che maniere anno l’uomo ricco e come ei re e i prenzi ei debbono. Che modi e che maniere ánno coloro che sono possenti ed anno signorie, e come li re e li principi si debbono avere in verso la gente convenevolmente. Avere. DEL GOVERNO DELLA FAMIGLIA. Della moglie. L'uomo die naturalmente vivare in compagnia, e che i re i prenzi il debbono sapere. Che, acciò che la casa sia perfetta, si vi conviene avere quattro maniere di persone, e come e' conviene questo secondo libro divisare in tre parti. Quella casa è perfetta ove v'à assembramento di un uomo e di una femmina, un figliuolo, e servi. L'uomo naturalmente si die ammogliare e che quelli che non vogliono vivare in matrimonio, o elli posono bestia, o ellino sono migliori che l’uomo. Ciascuno uomo e ciascuna femmina, e medesimamente ei re e i prenzi che sono ammogliati, si debbono tenere in matrimonio senza partirsi o senza divídarsi. A ciascun uomo die bastare una femmina, e che i re e i prenzi e ciascun altro uomo si die tenere appagato a una femmina. Un uomo die bastare a una femmina, e che una femmina si die chiamare contenta d'un uomo. L’uomo non die prendare moglie la quale sia troppo presso a lui di parentato o di lignaggio. Come le moglie dei re e dei prenzi e di ciascuno altro uomo debbono avere abbondanza di beni temporali. Come nè i re né i prenzi, nė cia scuno altro uomo non debbe chiėdare solamente ei beni temporali delle loro mogli ma anco ei beni del CORPO e quelli dell'anima, e ciò e il bello e il casto. L’uomo non die governare nė tenere la moglie nella maniera ch'elli die tenere e governare il suo figliuolo. L’uomo non die tenere nė governare la moglie nella manera che l'uomo die tenere e governare e fanti. Che elli non si conviene nė ai re nè ai prenzi ned a nessuno altro uomo, ch'ellino usino il matrimonio in troppo giovano tempo. L’uomo die piuttosto fare l'opera del matrimonio nel verno che nella state. Come alcune cose sono nelle femmine che sono da biasmare. Come ei re e i prenzi e ciascuno altro uomo die avvenevolmente governare e addrizzare la moglie. Come gli uomini si debbono portare con le loro mogli. Come la femmina maritata deb bono convenevolmente adornare il loro corpo. Né I re ne i prenzi, nė li altri uomini, non debbano essere troppo gelosi delle loro mogli. Che cosa è ' l consiglio della femmina, e che 'l suo consiglio l'uomo non die credere se non in alcun tempo. Com’l’uomo non debbe dire il suo secreto alla sua moglie. Dei figli. Il padre die essere curioso di guardare il suo figliuolo. Che ciò s'avviene maggiormente ai re ed ai prenzi, cioè ch'ellino sieno guardatori e curiosi dei loro figliuoli. Il padre governa il suo figliuolo per L’AMORE ch'elli à in lui. L’AMORE NATURALE il quale die essere da padre a figliuolo prova sufficientemente che il padre debbe governare i suo figliuolo e il figliuolo debbe ubbidire il padre. Nel quale dice che i re e i prenzi e ciascuno altro uomo debbono da gioventudine insegnare la fede ai loro figliuoli. I re e i prenzi e ciascuno altro uomo debbono da gioventudine insegnare ed appréndare ei buoni costumi e le buone maniere ai loro figliuoli. Il figliuolo del gentile uomo debbe apprendere le scienze della chericia, ciò sono, morali, naturali e matematice. Quale arte il figliuolo di un gentile uomini debbe apprendere. Quale die ėssare il tutore del figliuolo di un gentile uomo. Il padre die insegnare al suo fanciullo a parlare e a vedere ed a udire. In quante maniere l'uomo puó peccare in mangiare e come il garzone si debbe contenere. Come il padre die insegnare al suo fanciullo acciò che si sappiano portar avvenevolmente nel bere e ne' diletto della femmina. Come il garzone si debbe contenere nel diletto del corpo. Come in giovanezza l'uomo die schifare le malvagie compagnie. Che guardia l’uomo die avere de' figliuoli da che sono nati, insino a’ sette anni. Che guardia l'uomo die avere de' fanciulli da sette anni fino a quattordici. Che guardia l'uomo die avere del figliuolo da quattordici anni innanzi. Che il padre non die insegnare al figliuolo uno medesimo travaglio di corpo. Della casa e dei servi. L'uomo die diterminare e parlare delle cose donde la vita umana può esser sostenuta, volendo governare la sua famiglia e la sua casa. Il casino della villa del’uomo, die esser fatto sottilmente ed in buon áire. Il casamento dei re e dei prenzi, e di ciascuno altro uomo, die esser fatto in luogo dove abbia abbondanza di buona acqua e di chiara. Naturalmente l’uomo die avere possessione in alcun modo e che quellino che rifiutano le possessioni, non vivono come uomini, anzi sono migliori che uomo. Elli è grande utilità alla vita umana, che l'uomo possa vivare della sua propria ricchezza. Come l'uomo die usare dei beni temporali, e quale maniera di vivare è buona e onesta. Nel quale dice che ciascuno uomo, e medesimamente ei re ei prenzi, non debbono desiderare troppo grande abbondanza di ricchezze ne di possessioni. Quante maniere elli sono di vendere e di comperare e perchè ei denari fuoro prima mente fatti e trovati. L'usura è generalmente malvagia, e ch'ei re ed i prenzi la debbono difendare ch’ella non sia fatta nella loro terra. Nel quale dice ch’ei sono diverse maniere di guadagnare denari e che alcuna di queste maniere è avve nevole ai re ed ai prenzi. Alcuna gente è serva per natura e ch'elli è loro utilità ch'ellino sieno suggetti ad altrui. Nel quale dice che alcune genti che sono servi per natura e per legge. Nel quale dice ch’ellino sono alcune genti le quali sono serve per prezzo ed alcuna gente che servono per l’amore ch’elli ánno ai suo signore. L'uomo die dare gli ufici ai suoi fanti nelle case dei re e dei prenzi. Come ei re e i prenzi debbono provvedere ai loro sergenti robe e vestimento. Che cosa é cortesia e ched e' conviene ai fanti dei re e dei prenzi ched ellino sia cortese Nel quale dice come ei re e i prenzi si debbono contenere inverso ei loro sergenti. Che quelli che servono e quelli che mangiano alla tavola dei re e dei prenzi, e generalmente che il gentile uomo non debbe molto favellare. DEL GOVERNO CIVILE. Detti dei filosofi nel governamento delle città. Nel quale dice che la villa e ordinata e stabilita per alcuno bene. Fu grande utilità alla vita umana che colla comunità della villa e delle città, li uomini ordinassero la comunità del reame. Nel quale dice ceme Platone e Socrate dissero che l’uomo dovea ordinare e governare le città. Nel quale insegna che i re e i prenzi debbono sapere che tutte le cose non debbono essere COMUNE siccome Platone e Socrate dissero. Nel quale dice quanti mali avverrebbero se il figliouolo fusse comune. Nel quale dice come la possessione debbe essere proprie, e come debbono essere comuni, secondo l'utilità delle ville e delle città. I re ei prenzi non debbono sofferire che una medesima gente duri sempre in una medesima signoria. Nel quale dice che l'uomo non die cosi ordinare la città come Socrate disse, che dovieno essere ordinate. Come l'uomo può trarre a buono intendimento le parole che Socrate disse, al governa mento delle città. Come un filósafo, ch'ebbe nome Fal lea, disse, che l'uomo dovea ordinare le città. Le possessioni non debbono essere eguali, siccome disse Fallea. Come quelli che signoreggia alcuna città, elli die più principalmente intendare a cessare le malvagie volontà e i malvagi desideri e convoitigine, ched elli non die intendere a cessare la disuguaglianza delle possessiono. Nel quale dice, come un filósafo ch'ebbe nome Ippodamo, disse che l’uomo dovea ordinare le città. Nel quale dice quali cose sono da riprendare in quello che Ippodamo disse del governamento della comunità. Della migliore maniera di governare le città. Il quale insegna come l’uomo die governare le città in tempo di pace, e quante cose l’uomo die guardare in cotale governamento. Quante maniere sono di signorie e quali sono buone e quali sono rie. Ched o' val meglio che le città e ' rea mi sieno governati e retti per un solo uomo che per molti e che quest' è la migliore signoria che sia quando un solo uomo signoreggia ed elli intende il bene comune. Nel quale dice per quali ragioni alcuna gente volsero provare ched e’ valeva meglio che le terre e le città fossero governale per molti uomini che per un solo e dice in questo capitolo ciò che si die rispóndare a cotali ragioni. Ched e' val meglio che le terre e le signorie e' reami vadano per redità per successione DEL FIGLIOUOLO che per elezione. Nel quale dice quali sono le cose ne le quali il re die sormontare gli altri, e che diversità elli à intra'l re 'e'l tiranno. Nel quale dice che la signoria del tiranno è la peggiore signoria che sia e che i re ei prenzi si debbono molto guardare ch'ellino non sieno tiranni. Quale dia esser l'ufficio dei re e dei prenzi, e com’essi si debbono contenere in governare le loro città e i loro reami. Quali sono le cose che’ l buono re die fare, le quali il tiranno mostra di fare ma non le fa nèmica. Nel quale dice per quante cautele il tiranno si sforza di guardare sė ne la sua signoria. Ched elli è molto isconvenevole cosa ai re ed ai prenzi ched ellino sieno tiranni, perciò che tutte le malizie che sono nell’altre malvagie signorie, sono ne là signoria del tiranno. Nel quale dice che i re e i prenzi debbono molto ischifare la compagnia del tiranno, perciò che per molte cose ei soggetti aguaitano ed assaliscono il loro signore quand’elli é tiranno. Nel quale dice quali cose guardano e salvano la signoria del re e ched e'conviene fare al re sed e' si vuole guardare ne la sua signoria e nel suo reame. Quali cose fanno a consigliare e di quali l'uomo die avere consiglio. Nel quale dice che cosa è consiglio, e come l'uomo die fare ei consigli. Nel quale dice che consiglieri ei re e i preozi debbono avere ai loro consigli. Nel quale dice quante cose conviene sapere a quellino che consigliano ei re e i prenzi e in quali cose l’uomo die préndare consiglio. Nel quale dice che tutte le cose donde l’uomo giudica, l'uomo die giudicare secondo le leggi e che l’uomo die fare pochi giudicamenti e dare poche sentenze per arbitrio o per credenza. Nel quale dice come l’uomo dic fare ei giudicamenti: e ch’e giudici debbono vetare che li uomini che piateggiano non dicano parole dinanzi al giudice che’l possa muovere ad amore nè ad odio contra ad alcuna de le parti. Nel quale dice quante cose conviene avere a’giudicatori a ciò ch’ellino giudichino bene e drittamente. Nel quale dice quante e quali cose conviene riguardare al giudice, acciò ch’elli perdoni e sia più di buonarie che crudele. Nel quale dice ched e’ sono diverse maniere di leggi e diverse maniere di giustizia e che al dritto natu rale ed al diritto iscritto tutti gli altri dritti sono ridotti e ramenali. Quali debbono esser le leggi umane e ched elli fu grande utilità ai reami ed a le città a fare cotali leggi. Nel quale dice che ciascuno non die némica istabilire nė ordinare le leggi; e ched e' conviene che le leggi sieno publicate é fạtte sapere acciò ch’ell’abbiano forza d’obbligare le genti. Quante opere e quali le leggi ch'ei re e i prenzi istabiliscono ed ordinano, debbono contenere. Nel quale dice quale vale meglio o che le città o i reami sieno governati per un buono re o per una buona legge. Nel quale dice che co la legge naturale e co la legge iscritta e' conviene che l’uomo abbia la legge di Dio e la legge del Vangelo. Come l’uomo può, si die guardare le leggi del paese e ch'elli non è utile ch'elle si rimutino ispesso. Nel quale dice che cosa è città e che cosa è reame e chénte die essere il popolo ch’è ne le città e ne' reami. Nel quale dice che allora è la città e’l reame trasbuono e 'l popolo trasbuono, quand’elli v’à molte di mezzane persone. Nel quale dice ched elli é grande utilità al popolo di portare grande riverenza al prenze ed al signore e ched ellino guardino diligentemente le leggi che i re e i prenzi ánno ordinate. Come il popolo e generalmente tutti quelli che dimorano nel reame, si debbono mante nere saviamente, acciò che’l re o’l prenze non abbia corruccio nė odio contra loro. Come ei re ei prenzi si deb bono mantenere, acciò ch'ellino sieno amati e temuti dal lor popolo. Ed insegna questo capitolo che tutto debbiano ei re ei prenzi esser amati e temuti dal lor popolo, ellino debbono maggiormente volere essere amati che temuti. Del governo in tempo di guerra. Che cosa è cavalleria e da ch'ella é ordinate. Nel quale insegna in quale terra sono e’migliori combattieri e quali l’uomo die iscegliere per combattere dell’uomini che debbono andare a la battaglia. In quale tempo l'uomo die acco stumare il fanciullo all' opere dela battaglia e per quali segni l'uomo può conosciare ei migliori battaglieri. Nel quale insegna quante cose e quali e' conviene avere a' buoni battaglieri, acciò ch'ellino si combattano bene e giustamente. Nel quale insegna quali sono migliori battaglieri o i gentili uomini, oi villani, o quellino che nel campo dimorano, ciò sono ei lavoratori. Nel quale insegna ch’elli è grande utilità ai baltaglieri chedellino sieno bene esercitati all'arme; e che l’uomo die ei battallieri apprendare a correre ed a saltare ed andare ordinatamente. Nel quate insegna ched e’si conviene appréndare ai battaglieri molte altre cose che quelle che sono dette, cioè a córrare ed assaltare ed andare ordinatamente. Nel quale insegna che l’uomo die fare nell’oste fossati e castelli. Ed insegna questo capitolo come l’uomo die fare ei castelli e quante cose l’uomo die guardare in farli. Nel quale dice quante cose l’uomo die guardare quand’elli vuole o die imprèndare battaglia comune. Nel quale dice ch’elli è grande utilità ne le battaglie di portare bandiere e gonfaloni: e che l’uomo die ordinare capitano e maggiore a ciascuna ischiera. E so - nemici migliantemente questo capitolo insegna quali debbono essere e banderari e i capitani di quelli a piè e di quelli a cavallo. Nel quale dice che avvedimenti die avere e che die fare il signore dell’oste acciò che la sua gente non possa essere gravata dai nemici per la via. Nelquale dice come l’uomo die ordinare le schiere e le battaglie, quando l’uomo si die combattere contra I Nel quale insegna che l'uomo die ferire il suo nemico nello battaglia di puntone e non di ramata. Nel quale dice quante cose fanno gli avversari più forte che quelli dell’oste é come l’uomo die assalire ei suoi nemici. Nel quale insegna come ei battallieri si debbono tenere quando vogliono ferire ei loro nemici, e com’ellino ei debbono inchinare e come l'uomo si die trarre in drieto quando la battaglia non porta utilità. Nel quale insegna quante maniere ei sono di battaglie; e in quanti modi l’uomo può prendare le città e le castella ed in che tempo l’uomo le die assediare. Come quelli dell'oste si debbono fornire e come l'uomo può vénciare le castella per cava. Come per l’ingegni del legno che l'uomo può menare al muro del castello, l’uomo lo può prendare. Come l’uomo può e die edificare le castella acciò ch'elle non sieno leggermente prese ně come l'uomo può e die guérnire le castella acciò ch'elle non possano esser prese. Nel quale dice come quelli che sono nel castello assiso possono e debbonsi difendersi da la cava e dai tra bocchi e dalli altri ingegni che quellino dell'oste vi fanno. Come l'uomo die fare le navi, e come l'uomo si die combattere nell'acqua o nel mare, da che cosa tutte le battaglie debbono essere ordinate assediate. Che cosa è una virtù che l’uomo chia ma piacevolezza, cioè di sapere CONVERSARE piacevolmente con le genti, e in che cose la detta virtù die essere, e che si conviene che i re e i prenzi sieno piacevoli. Appresso ciò che noi avemo detto che cosa è debonarietà, noi diremo d’un'altra virtù, che l’uomo chiama piacevolezza. E dovemo sapere che le opere e le parole dell'uomo sono ordinate a tre cose, si come ad avere piacevolezza e verità, ed avere diletti e giuochi nei solazzi e nelle allegrezze. LA PRIMA RAGIONE: E la piacevolezza si è, in SAPERE BENE CONVERSARE, unde quelli che sa onorare e riverire gli uomini convene volmente e secondo ragione, si à la virtù della piacevolezza. La SECONDA ragione si è, che le opere e le parole dell’uomo sono ordinate sie a verità che, per le opere e per le parole dell'uomo può l'altro uomo conosciare chi egli è (“Conversation maketh the man”). Donde, verità non è altro se non che l'uomo non sia vantatore e che nè per parole nè per fatti elli non dimostri maggior cosa in lui che vi sia, nè che l'uomo non si faccia ispiacevole nè per parole nè per fatti oltre quello che ragione insegna, perchè elli sia gabbato ne dispregiato. La TERZA RAGIONE a che l'opere e le parole dell'uomo sono ordinate, si è, acciò che l'uomo sia sollazzevole convenevolmente, e si sappia bene portare nei giochi, e nelle allegrezze e nei sollazzi. Donde, se l'uomo vuole CONVENEVOMENTE CONVERSARE e' die essere giochevole e piace vole e veritiere. E di queste tre virtù noi diremo partitamente, ma prima diremo della piacevolezza. E dovemo sapere che, NEL CONVERSARE, alcuni si mostrano troppo piacevoli, si come sono e lusinghieri, e quelli che’n ogne cosa vogliono piacere altrui, che acciò che piacciano altrui, si lo dano tutti ei fatti è tutti ei detti di ciascuno uomo. E alcuni sono, che anno troppo gran difalta NEL CONVERSARE co le genti, si come sono ei malvagi e quellino che sono battaglieri, e tenzonieri; e questi fanno contra a ragione. Chè neuno die volere essere si piacevole nè si compagnevole, ch’elli ne do venti o ne sia lusinghieri, e piacere a tutti gli uomini, nė neuno die essere si pieno di contenzione e di noia, che li con venga cessare della compagnia delli uomini, ma quelli è da lodare che si sa mezzanamente portare e secondo ragione, nel CONVERSARE. Donde la virtù che l’uomo chiama piacevolezza cessa la contenzione dell'uomo e tempera il lusingare, e quello per lo quale l'uomo vuole a tutti gli uomini piacere. E perciò che l'uomo è per natura compagnevole, si come dice il filosafo, si conviene dare una virtù per la quale ne le parole e nei fatti sappia CONVERSARE COOPERATIVAMENTE E convenevolmente e secondo ragione. E questa virtù che l'uomo chiama piacevolezza, tutto sie cosa che, tutti quelli che vogliono essere piacevoli e vivare in cooperazione, compagnia ed in comunità con l’altro, conviene ch'elli abbiano, acciò che siamo cortesi e piacevoli, non perciò debbiamo essere si cortesi ne si piacevoli ad uno come un altro: chè la dritta ragione insegna, che, secondo la diversità dei due conversatori, l'uomo si die portare in maniera appropriata con l’altro. E perciò che troppa amistà e troppa gran compagnia mostrare ad ogni uomo fa l’uomo ispiacevole e vile; il gentile uomo si debbe più alteramente contenere che l’altro, acció che l'uomo lor porti più onore e più reverenza, e che la dignità de la loro grandezza non sia abbassata nè avvilata. Donde il filosafo dice che i re e i prenzi debbono mostrare ch’ellino sieno persone degne d’onore e di reverenza. Chè si come noi vedemo che alcuna vianda fuôra soperchio a uno infermo che non basterebbe ad uno sano, cosi è nell'essere piacevole e cortese, che alcuna piacevolezza s’aviene a’re secondo ragione, che non s’aviene cosi ad un’altra persona comune. L’Enciclopedia italiana cura l’edizione critica del “Il regime del principe”, testimoniato da nove manoscritti, tra cui il codice della Biblioteca di Firenze (sig, che si distingue sia per motivi cronologici (nell’explicit reca la data) sia per la veste linguistica, in prevalenza senese, verosimilmente molto vicina a quella dell’originale, ciò che lo rende un documento di lingua privilegiato rispetto alle coeve attestazioni di varietà toscane non fiorentine tra fine Due- e inizio Trecento. L’opera discende dal “Il regime del principe”, composto da Colonna filosofo tra i più autorevoli della sua epoca, nato a Roma. Dedicato a un principe, di cui Colonna fu tutore e ispirato alla Retorica, la Etica, e la Politica di Aristotele, esuddiviso in tre libri concernenti la “morale», ossia l’etica (disciplina dell’individuo), l’oeconomia (della casa), e la politica (della città o reame o villa) - è il più corposo trattato basso-medievale sul regime del ‘gentile uomo’ ed ebbe non solo una straordinaria fortuna in Italia fino a tutto il XV secolo come elogio della cavalleria. Esercita una notevole influenza sul Convivio, sul “De vulgari eloquentia” e sulla “Monarchia” di Alighieri. “E lasciando lo figurato che di questo diverso processo dell’etadi tiene Virgilio nello Eneida, e lasciando stare quello che Egidio eremita [il filosofo appartenne all’Ordine degli Eremitani di Sant’Agostino ne dice nella prima parte dello Regime del Gentile Uomo. L’ampia Introduzione, oltre a tracciare il profilo biografico di Egidio illustrando contenuto, fonti e storia della ricezione del suo capolavoro, esamina nei dettagli il debito di Alighieri, la fortuna figurative o iconografica del trattato (l’affresco giottesco della Cappella degli Scrovegni di Padova, precisamente nella Virtù; l’Allegoria ed Effetti del Buono Governo realizzata da Lorenzetti a Siena, specie nella particolare raffigurazione della giustizia commutativa e la giustizia distributiva alla sinistra dell’affresco -- i rapporti tra il De regime e il Livre dou gouvernement (una drastica riduzione non sempre perspicua, di cui sono noti trentasei manoscritti) e tra questo e il Livro del governamento, la prima traduzione, pur parziale, di opere che solo successivamente furono volgarizzate nella loro interezza, ad opera di un anonimo senese, come avevano già ipotizzato, tra gli altri, Segre e Castellani. Inoltre si auspica - e intanto s’imposta in modo acuto e pregnante - un commento dedicato alle fonti del “Regime”, ormai indispensabile alla luce della ri-valutazione della filosofia nel vernacolare tra Medioevo e Rinascimento portata avanti dalla bibliografia più recente. Grazie infatti agli studi degli ultimi due decenni, siamo oggi più informati sui modi in cui la cultura vernacolare interagì con quella antica, bolognese, tradizionalmente ritenuta ‘più alta’, e sul diverso pubblico, dichiarato o reale, cui si indirizzava la trattatistica filosofica dei secoli dal XIII-XIV in avanti. Infine, si passano in rassegna le altre versioni del De regimine (quella senese è bensì la più antica, ma non l’unica: se ne conoscono almeno altre cinque). Nella parte prima della Nota al testo si dà conto della tradizione manoscritta dei testimoni completi e dei testimoni parziali (descrizione esterna, descrizione interna, bibliografia), offrendo dati preziosi sulla tradizione a stampa del De regimine e sulle edizioni del Governamento. Nella parte seconda si indicano i criterî di edizione e gli usi del copista. L’appendice prima alla Nota al testo raccoglie le aggiunte inter-lineari e marginali al Governamento del manoscrito fiorentino, mentre in una seconda appendice si riportano alcune annotazioni sulle relazioni fra i testimoni del Governamento. La prima e fondamentale caratteristica della tradizione è che tutti i mss. paiono al tempo stesso testimoni molto vicini tra loro tanto che è dimostrabile la presenza di un archetipo a monte della tradizione, ma non per questo facilmente classificabili nei loro rapporti reciproci, principalmente perché spesso contaminati dal ricorso alla versione nella lingua antica. Il secondo volume è interamente dedicato allo spoglio linguistico sistematico sull’intero testo, tendente per quanto possibile «all’esaustività delle allegazioni per ciascuna forma»: grafia, fonetica, morfologia, sintassi. Chiudono il volume un ricco repertorio bibliografico e gl’indici onomastico, toponomastico, dei nomi e dei manoscritti. Grice: “Poor Ockham is known as Ockham – god knows, but he is not telling, what his surname was, if any! On the other hand, the rather pompous Romans have Egidio as a ‘Colonna,’ even if, as the Treccani notes, ‘the links with the Roman family are unclear’!” -- Romano: Egidio Romano, arcivescovo della Chiesa cattolica Filip4 Gilles de RomeEgidio Romano e Filippo il Bello (miniatura di un codice medievale). Template-Archbishop.svg Incarichi ricopertiArcivescovo di Bourges Roma Nominato arcivescovo25 aprile 1295 Deceduto22 dicembre 1316, Roma. C., latinizzato come C., indicato anche come C. (Roma), filosofo. Generale dell'Ordine di Sant'Agostino. Dopo la sua morte, gli sono tributati i titoli onorifici di Doctor fundatissimus e Theologorum princeps. È discepolo d’Aquino a Parigi, dove insegna, prima di diventare generale degl’agostiniani e arcivescovo di Bourges. È inoltre il precettore di Filippo il Bello per il quale scrive il trattato De regimine principum, sostenendo l'efficacia della monarchia come forma di governo. -- è considerato tra i più autorevoli filosofi di ispirazione agostiniana, attivo anche nella vita intellettuale e politica in un contesto culturale ed istituzionale travagliato da frequenti ed aspre polemiche sul problema del rapporto tra potere temporale e potere spirituale. Questo filosofo è generalmente ricordato, insieme al prediletto allievo VITERBO (si veda), per il contributo nella redazione della celebre bolla Unam Sanctam di Bonifacio e per il ruolo significativo che assunse il maestro degl’eremitani d’Agostino quale autore del De Ecclesiastica potestate e, dunque, quale teorico famoso e autorevole della plenitudo potestatis pontificia. In C. rileviamo subito una compresenza del duplice atteggiamento dottrinale e politico. Infatti è possibile rintracciare il De regimine principum, scritto per Filippo il Bello e di ispirazione aristotelico-tomista (AQUINO (si veda)) inerente alla naturalità dello stato italiano, erigendola a difensore della potestas regale. Nel De Ecclesiastica potestate, invece, C. afferma la superiorità del sacerdotium rispetto al REGNVM, distinguendosi quale rappresentante della teocrazia papale. La riscoperta del LIZIO e l'agostinismo politico In seguito alle condanne di Tempier. C. difende la tesi d’AQUINO, per la sua qualifica di bacca-laureus BACCA-LAVREVS -- formatus, ma, proprio a causa delle condanne stesse, viene sospeso dall'insegnamento. Gl’avversari del papato trovano nel pensiero del LIZIO gli strumenti per svolgere un'analisi politica che mette in discussione la sacralità del potere. Dall'altra parte troviamo l'influenza della corrente speculativa dell'agostinismo politico (ossia quel fenomeno di compenetrazione fra stato italiano e Chiesa, all'interno del quale Agostino viene a giocare un ruolo fondamentale dal momento che l'apporto teorico del suo De Civitate Dei conduce a confusioni inevitabili fra il piano spirituale della Civitas Dei Cælestis e il piano temporale della vita terrena che è ROMA CIVITAS PEREGRINA), che ripropone la teoria delle due città e riafferma la superiorità del sacerdotium rispetto al REGNVM, costituendo un vero e proprio partito del Papa. C. rivendica la plenitudo potestatis come proprietà costitutiva dell'auctoritas del papa in quanto homo spiritualis. C. sostituisce al concetto agostiniano di ecclesia, quello di REGNVM al fine di estendere gl’ambiti del potere del SOVRANO ecclesiastico. Il SOVRANO ecclesiastico, il papa, dove esercitare la sua sovranità anche sul POTERE TEMPORALE al fine di garantire l'ordine mediante una forma di DOMINIVM che coincida con la sua stessa missione spirituale. Opere: Frontespizio delle In secundum librum sententiarum quaestiones L'edizione critica dell'opera omnia è stata intrapresa, per Leo S. Olschki, (Aegidii Romani opera omnia, collana Corpus Philosophorum Medii AeviTesti e Studi), dal gruppo di ricerca di Francesco Del Punta. Quaestio de gradibus formarum, Ottaviano Scoto (eredi), Boneto Locatello, In secundum librum sententiarum quaestiones, 1, Francesco Ziletti. In secundum librum sententiarum quaestiones, Ziletti, Opere, Antonio Blado, In libros De physico auditu Aristotelis commentaria, Ottaviano Scoto (eredi), Boneto Locatello, De materia coeli, Girolamo Duranti, Quodlibeta, Domenico de Lapi. TreccaniEnciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Lambertini, Giles of Rome, Zalta, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Center for the Study of Language and Information (CSLI), Stanford,. Briggs e Eardley, A Companion to C., Leiden, Brill,. Silvia Donati, Studi per una cronologia delle opere di Egidio Romano: I. Le opere prima: I commenti aristotelici. "Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale", Gian Carlo Garfagnini, Egidio Romano, in Il contributo italiano alla storia del Pensiero: Filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. Francesco Del Punta-S. Donati-C. Luna, C., in Dizionario biografico degli italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Filippo Cancelli, Egidio Romano, in Enciclopedia dantesca, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Papa Bonifacio VIII Teocrazia C. su Treccani Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Ugo Mariani, C., in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Egidio Romano, su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. su ALCUIN, Ratisbona. Opere di Egidio Romano, su openMLOL, Horizons Unlimited srl. su Egidio Romano, su Les Archives de littérature du Moyen Âge. C., in Catholic Encyclopedia, Robert Appleton Company. Cheney, Egidio Romano, in Catholic Hierarchy. Lambertini, Giles of Rome, in Edward N. Zalta, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Center for the Study of Language and Information, Stanford. Biografia a cura dell'associazione storico-culturale S. Agostino, su cassiciaco. Predecessore Arcivescovo metropolita di BourgesSuccessoreArchbishopPallium PioM.svg Simone di Beaulie Raynaud de La Porte. NUMISMATIC NOTES AND MONOGRAPHS. ITALIAN ORDERS OF CHIVALRY AND MEDALS OF HONOUR GILLINGHAM THE NUMISMATIC SOCIETY Wonr nl PUBLICATIONS The Journal of Numismatics. With many plates, illustrations, maps and tables. Less than a dozen complete sets of the Journal remain on hand. Prices on application. The numbers necessary to complete broken sets may in most cases be obtained. An index to the first fifty volumes has been issued as part of Volume LI. It may also be purchased separately. The American Numismatic Society. Catalogue of the International Exhibition of Contemporary Medals. March. New and revised edition. The Numismatic Society. Exhibition of Colonial Coins. NUMISMATIC NOTES et MONOGRAPHS Numismatic Notes and Monographs is devoted to essays and treatises on subjects relating to coins, paper money, medals and decorations, and is uniform with Hispanic Notes and Monographs published by The Hispanic Society of America, and with Indian Notes and Monographs issued by the Museum of the American Indian Heye Foundation. Publication Committee Baldwin Brett, Chairman Russell Drowne Reilly, Jr. Editorial Staff Noe, Editor Wood, Associate Editor Earle, Assistant . Italy (savoy) Order of the Most Sacred Annunciation Plaque ITALIAN ORDERS OF CHIVALRY AND MEDALS OF HONOUR. GILLINGHAM. THE NUMISMATIC SOCIETY Press of The Lent et Graff Co. ITALIAN ORDERS OF CHIVALRY AND MEDALS OF HONOUR Gillingham. Students have always found the coinage of Italy of more than passing interest, and the country of the early Romans is still a far from exhausted field of numismatic research. Few sections of Europe have had such a varied history. Few have been more ought over. Greeks, Romans, Vandals, Goths, Franks, Germans, Normans, Spaniards, Austrians and the Papal Authorities have had a hand in the mismanagement of the country’s affairs, and all have left traces of their influence, but nowhere more definitely than in the field of numismatics. The changing coinage has always been interesting, and the publication of the Corpus Nummorum Italicorum, undertaken by His Majesty, Victor Emmanuel III, is a magnificent demonstration of the value of numismatic research. In the time of OTTAVIANO, Italia is divided into sections. In the feudal period many of these had been governed for centuries by members of the same family. It is a normal condition for these clans to wage war one upon the other, and this state of affairs exists almost uninterruptedly until the middle of the Nineteenth Century. The destinies of Italy were decided in the cabinets and on the battle-fields of Northern Europe—a Bourbon at Versailles, a Haps- burg at Vienna or a thick-lipped Lorrainer, with the stroke of his pen, wrote off province against province, regarding not the population who had bled for him or thrown themselves upon his mercy.” Through it all, the Papacy has exerted a powerful influence. In the early period such a shifting of control was not to the best interests of the inhabitants. The Kingdom of Italy, as we know it today, did not exist, of course, until 1870. With the fall of the French Empire under Napoleon III, the assistance of France was no longer available, and Rome came under the dominion of Victor Emmanuel. All of that gieat mountainous peninsula was united and free. For over seventy years the country has been governed by a Prince of the House of Savoy. Its population has prospered more during that period than for many preceding centuries. These changing conditions were not without effect upon the organisations which we class as Orders of Knighthood. Many of the Orders of Chivalry founded by the Ducal or Princely rulers of Italy were named for their patron saints. It has seemed expedient in this article to treat of the Orders and Decorations of all of these changing principalities separately. Insofar as is possible, any repetition which this course involves has been avoided. Lucca, the most northern province of Tuscany, lies between the Apennines and the Mediterranean Sea. Its principal city, Lucca, on the River Sarchio, is famous for a remarkable bridge which is said to have been built about 1000 A.D. From the time of the Narses, in the Sixth Century, Lucca was an important city. Here and at Pisa, the earliest Italian school of painting flourished in the Twelfth and Thirteenth Centuries. Lucca became an autonomous commune from the death of Matilda (1115). In 1314 Uguccione della Faggiola seized the reins of Government, but later he was superseded by the powerful Castruccio Castracani. Louis of Bavaria, after having occupied it by his troops, sold it to a Genoese banker, Gherardo Spinola; it was seized by John, King of Bohemia, pawned by him to the Rossi of Parma, sold to Florence, relinquished to Pisa, nominally liberated by Charles IV (Emperor of Germany, 1346- 1^78) and governed by his vicar. Lucca, MEDALS OF HONOUR 5 subjected to endless vicissitudes, managed first as a democracy and after 1628 as an oligarchy, to maintain its independence, alongside of Venice and Genoa, and painted the word “Libertas” on its banner until the French Revolution. In 1805, Napoleon I gave Lucca to his sister Eliza, who had married Bacciochi. It was occupied by the Neapolitans in 1814, and from 1816 to 1847 it was the Duchy of Maria Louisa of Parma (who married her cousin, Charles IV of Spain), and was ruled by her son, Charles Louis. It later formed one of the provinces of Tuscany. Under the rule of the Lombard Dukes, Lucca possessed a coinage of its own. MILITARY ORDER OF SAINT GEORGE OF LUCCA. Duke Charles Louis Ferdinand, a Spanish Bourbon, founded this Order on June 1, 1833. It was called Or dine di San Giorgio per il Merito Militare, and was awarded for military services to the Duchy. It was also issued to officers and privates whose service exceeded three years. The Decoration is a Maltese cross, enam¬ elled white. It is edged with gold for the first class, with silver for the second, while for the third class it is silver without the enamel. In the centre is a white medallion, upon which there is a gold figure of St. George slaying the dragon, surrounded by the words AL MERITO MI LI TARE on a green band. The reverse shows the initials of the founder, C.L., crowned, and the date 183J. The ribbon is bright red with a white stripe. ORDER OF SAINT LOUIS. Founded on December 22, 1836, by Duke Charles Louis, and awarded for civil merit. It was reorganized in 1849 by his son, Charles III, Duke of Parma, a Bourbon, for Civil and Military service; it is, therefore, classed with the Orders of Parma also. See page 19. The badge of the first class is a white- enamelled cross, with heavy gold lines and with a large fleur-de-lis at the tip of each cross-arm. The obverse bears a shield upon which is an effigy of Saint Louis in golden armour; the reverse has a shield bearing the Bourbon crest of three lilies. The second class cross is of silver and white enamel, NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. 1 Parma Order of Saint Louis while the third is all silver but without the crown. The ribbon is blue with a yellow stripe on either side. MEDAL FOR MILITARY SERVICE. Created on June i, 1833, for officers who had served over thirty years, and called the Medaglia di Anzianita. The obverse bears a gilt Maltese cross with the initials C.L. and a crown above; on the reverse are the Roman figures XXX, denoting the years of service. The ribbon is blue, with yellow stripes— four of the former and three of the latter. CIVIL MEDAL OF MERIT. This Dec¬ oration was also instituted by Duke Charles Louis. It is of silver and bronze. The initials of the founder, C.L. intertwined, ap¬ pear on the obverse, and the reverse has inscribed thereon the words, AI BEN EME¬ RITI DELLA SALUTE PUBBLICA. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR. Mutina, as Modena was then called, was a Roman colony. For more than twelve centuries there were constantly changing rulers. In 1288 A.D. Obizzo II (1240-1293), of the princely house of Este, received the lordship of Modena. The Este family was one of the oldest of Northern Italy, dating back to about 917 A.D. Through the marriage of an heiress of the house of Welf, of Bavaria, with a younger son of the house of Este, this family became connected with the houses of Brunswick and Hanover, from which are descended the Sovereigns of England, through the house of Guelph. At various periods, the Estensi received the sovereignties of Ferrara, Modena and Reggio. The male branch of the family lost the duchies of Modena and Reggio on the death of Hercules Rinaldo, who died in 1803. His only daughter, Maria, married Ferdinand of Austria, son of Francis I and Maria Theresa. Their son, Francis IV, in 1816 became the first Hapsburg duke of AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS Modena. He died in 1846, and when his son Francis V died in 1875, the male line of the Austrian Estensi became extinct and the title passed to Francis, son of Archduke Charles Louis. Members of the Este family and their descendants had held the Duchy of Modena almost continuously from 1288 until i860. In that year the territory by a plebescite was declared part of the King¬ dom of Italy. ORDER OF THE EAGLE OF ESTE. Founded by Francis V on December 27, 1855, and awarded for military and civil merit. The number of the members of the Order was limited to 20 for the Grand Cross, 40 for the Commander Class and 120 for the Class of the Knights. The decoration was surrendered on the death of the Knight. The insignia is a gold Maltese cross with gold knobs at the points, white-enamelled and edged with blue. Between the arms of the cross are gold scrolls, and the letters E.S.T.E. are distributed in the angles. On the blue medallion is the white-crowned eagle of the house of Este, surrounded by a NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. J L Modena Order of the Eagle of Este white-enamelled band, inscribed PROXIMA SOLI MDCCCLV. The reverse centre of white enamel bears the figure of Saint Con- tardo holding a cross. It is surrounded by a blue-enamelled band bearing three stars and inscribed S. CON TARDUS ATESTI - NUS. The ribbon is white, edged with blue stripes. When awarded for military merit, the cross is surmounted by a trophy of arms; for civil merit, by an oak wreath. MILITARY MEDAL FOR LOYALTY. Francis IV, the first Hapsburg duke of Mo¬ dena (1816-1846), caused a medal to be struck and awarded to those of his troops who re mained faithful during the riot of February 4, 1831. This disturbance was organized by Ciro Menotti, and forced Francis IV to flee from his capital. It was thought by some that the Duke was in league with Menotti, but as the Duke caused Menotti to be put to death when the Revolution was suppressed, this is doubtful. The silver medal given to his supporting troops bears the inscription FIDELI MILIT 1 MDCCCXXXI. Within a wreath of laurel, NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 1 3 and below are two crossed swords. The reverse is inscribed FRA NCI SC US IV DUX MUTINAE. The ribbon has three stripes, equal in width; the middle one white, the side ones blue. CROSS FOR SERVICE. Authorized by Francis V, May 16, 1852. This medal was awarded to officers who had served 25 years under the banner of the house of Este. It is a silver cross with a gilt edge. In the centre is the white eagle of Este, surmounted by a crown and the letters F. V. The reverse bears the Roma n figures XX V. The cross is surmounted by the ducal crown, and the ribbon is white, edged with blue. MILITARY MEDAL OF MERIT. This decoration was created in 1852 for the junior officers and privates. It is silver. On the obverse appears a bust of the duke facing left, and the legend FRANCESCO V DUCA Dl MODENA EC. EC. ARCIDUCA D’AUS¬ TRIA ESTE EC. EC. On the reverse, within a laurel wreath, PEL MERITO MI LI TARE. The ribbon is blue, edged with white. AND MONOGRAPHS MEDAL OF FIDELITY. Francis V ap¬ pears to have been in a struggle with his subjects during most of the thirteen years of his reign. He was compelled to seek refuge in Austria in 1849, but he returned to Modena after the battle of Novara on March 24th of the same year. Ten years later he was again forced to flee. In i860 Modena became part of United Italy. To reward those of his subjects who had remained faithful to him during his exile, he created the Medal of Fidelity in 1863. It is bronze, 32mm. in diameter. On the obverse it bears the effigy of the duke and the inscription FRANCESCO V AUST. ATESTENUS DUX MUT 1 NAE ; on the reverse, the words FI DELI TATI ET CONSTANTIAE IN ADVERSIS MDCCCLXIIL surrounded by a wreath of oak leaves. The ribbon is of blue and white horizontal stripes, edged with blue and white. PARMA. Parma was the Eastern section of Gallia Cispadane at the time of Constantine. It lies in the Lombard plain, north of the Apennines, south of the River Po and west of Modena. For the first fifteen centuries of the Christian era, the many rulers of Parma were of various nationalities. The duchy came into the possession of the Far- nese family during the early part of the Six¬ teenth Century. Eight dukes of that family ruled over the destinies of its people. From Antonio, who died childless in 1731, the duchy passed to Charles of Bourbon (Don Carlos), Infante of Spain, who became King of Naples in 1735. Both Austria and Spain governed it at various times. At the Con¬ gress of Vienna in 1815, the duchy was granted to Marie-Louise (daughter of Fran¬ cis I of Austria), second wife of Napoleon I. She died in 1847. Spanish and Austrian rulers again came into possession. Charles III, a Bourbon and the grandson of Victor Emmanuel I of Sardinia, reigned until his assassination. During the regency of his son Robert, Parma was incorporated in the Kingdom of Italy. ORDER OF CONSTANTINE. Authori¬ ties differ with regard to the date of the insti¬ tution of this Order. It has been said that it was founded by Constantine the Great about the year 313 A.D. Others give credit to thle Byzantine Emperor Isaac II (Isaac Angelus Comnenus), and fix the year as 1190. This seems the more probable date. The Order is also called the Order of Saint Angelus, the Order of the Golden Chevaliers, and the Military Order of Constantine of Saint George, it being under the patronage of that Saint and Martyr. Late in the Seventeenth Century its control appears to have been sold to Francis I (Francis of Farnese), Duke of Parma, who became the Grand Master. The Order came into high repute because of the rules he observed in its distribution, and also because of the large domains he conferred upon it, including the church of the Madonna della Steccata at Par¬ ma. Clark attributes its revival to Charles V. In 1734 or 1735, after the extinction of the male line of the Farnese family, the heir to the Duchy of Parma, Infante Don Carlos (son of Philip V of Spain and Elizabeth Far¬ nese), became the Grand Master. He trans¬ ferred the Order to Naples when he ascended that throne. It was abolished in Naples by Joseph Bonaparte in 1806 but continued in Sicily. Revived in 1814, it remained in existence until the unification of Italy. Owing to its transfer to Sicily, it is fre¬ quently classed among the Orders of the Two Sicilies. The members of the Order consist of Senators, Commanders, Knights, Serving- brothers and Squires. On August 8, 1922, the Count d’Caserta of the Austrian line of Bourbons, and a dis¬ tant cousin of the King of Italy through the female line, honoured one Michael Cangiano, the official Interpreter of the Superior Court of Cambridge, Massachusetts. Signor Can¬ giano was made a Knight of the Order of Constantine of Saint George of Parma and of Sicily. This indicates that the Order has been continued as a Family Order by the old rulers of those Duchies Pl. Ill Parma Order of Constantine MEDALS OF HONOUR 19 The insignia is a red-enamelled gold cross, fleurv. On the arms are the letters I.H.S. V. (In hoc signo vinces). In the centre is the Labarum, or Standard. Greek letters X and P crossed,and A (Alpha) and et (Omega). Harold Bayley, in his book entitled Lost Language of Symbolism, London, 1913, writes,—“The Latin P has the same form as the Greek letter named Rho. One of the most famous emblems of early Christianity— known as the Labarum, the seal of Con¬ stantine, or the Chi-Rho monogram—is the letter X surmounted by a P. The two letters Chi and Rho are assumed to read Chr, a contraction for the name Christ, but the symbol was in use long ages prior to Chris¬ tianity.” The first class members of the Order wear a gold figure of Saint George slaying the dragon, suspended from the cross. The ribbon is light blue moire. ORDER OF SAINT L OUIS. Charles III, Duke of Parma, revived this order at Parma, August 11, 1849, as an award of merit. His father Charles Louis (or Charles II) had originated the order in Lucca in 1836. There are five classes and the insignia is a cross, composed of four fleurs-de-lis, bound together by their leaves. On the centre of the obverse in a blue-enamelled shield are three gold lilies. On the reverse is a figure of St. Louis, surrounded by the motto DEUS ET DIES (God and light). The Grand Cross and that for Commanders and Cava¬ liers of the first class have a gold figure of St. Louis surmounted by a gold crown. The cross for the second class Cavaliers has a silver figure with a silver crown, and the fifth class is of enamelled silver without a crown. The ribbon is light blue and yellow. MEDAL OF MERIT. Founded during the reign of Marie Louise. Marie Louise was the mother of the Little King of Rome who, fortunately for Italy, never reigned. The medal is silver, 20 mm., and bears on the obverse, AI BENEMER- ENTI DEL PRINCIPE E DELLO STATO. On the reverse is the head of Marie Louise and the inscription, M. LOUIS ARCID. D. D. AUSTRIA DUCA DI PARMA PIAZ. E. GUAST. The ribbon is light blue and light red. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR # 21 SAN MARINO. When Marinus, the Dalmatian monk, and his companions settled in the Eastern Apennines, in the third century, they little thought they were establishing a community with such a future. For a long time San Marino was something like a buffer state, between hostile Italian dynasties in that vicinity. In 1631, the Independence of San Marino was acknowledged by the States of the Church. Napoleon I preserved its sep¬ arate existence in 1797, and Napoleon III protected it from the designs of Pope Pius IX in 1854. At the unification of Italy, 1859-1860, San Marino was still allowed its independence, and today it is the smallest Republic in Europe. ORDER OF CHIVALRY OF SAN MA¬ RINO. Sometimes called the Equestrian Order of San Marino, created on August 13, 1859, by the Council of the Republic, in commemoration of the fifteenth century of its foundation. The purpose of its founda- AND MONOGRAPHS ITALIAN DECORATIONS f Pl. IV San Marino Order of Chivalry of San Marino MEDALS OF HONOUR tion was to reward those who were promi¬ nent in the welfare of the country and its people. There are five grades: Grand Crosses, Grand Officers, Commanders, Offi¬ cers and Chevaliers. The badge or cross, which is surmounted by a gold crown, is a gold-edged, white-enamelled cross moline with a gold ball at the end of each arm. Be¬ tween the arms are four gold towers. The obverse centre bears the effigy of Saint Marino to left, surrounded by a blue band, inscribed SAN MARINO PROTETTORE. The reverse bears on a gold shield, in the cen¬ tre, the arms of the country—the three towers. The shield is surrounded by a blue band bearing the words MERITO CIVILE E MI LI TARE. The ribbon is of seven equal stripes, four of blue and three of white. The writer has four specimens of this cross. Two have full-faced busts of San Marino, with white hair and beard. One has a younger face to the left, with black beard and hair, while the fourth has a bust in gold, facing to the left, but on a white-enamelled field. Two of the specimens bear on the reverse MERITO CIVILE. Elvin and AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND Lawrence-Archer give the inscription as “Merito Militare,” while the Catalogue Musee de VArmte has it “Merito Civile.” Cappelletti and Puca, the Italian authori¬ ties, give the former wording, and the figure of San Marino facing to the left; and this, no doubt, is correct. MEDAL OF MERIT. Instituted on March 22, i860. This is octagonal in form and of gold, silver and bronze, according to the importance of its award. In the centre of the obverse is the Arms of the Republic, the three towers, within an oak and laurel wreath, below which is the word LIBERT AS; around this is, REPUBBLICA Dl SAN MARINO. On the reverse, within an oak wreath, is the word ANZIANITA if the pur¬ pose of the reward is military, or MERITO, if for civil award. The ribbon is light blue, edged with red. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 25 SARDINIA, SAVOY AND THE KINGDOM OF ITALY. Sardinia, one of the islands of the King¬ dom of Italy, is known to have been settled by the Carthaginians in 512 B.C. Thence¬ forward Romans, Vandals, Goths, Saracens, and the Genoese ruled the island. In the year 1325 A.D, the king of Aragon took pos¬ session. From that time until 1403 Sardinia was an Aragonese province. After the union of Aragon and Castile, it became Spanish and so remained until 1713, when it was ceded to Austria by the treaty of Utrecht. In 1720 it w r as given to Victor Amadeus II (1666-1732), Duke of Savoy, in exchange for the island of Sicily, and he became King of Sardinia; the title of King of Savoy was con¬ ferred upon him the same year. This title of King of Sardinia and Savoy continued until the unification of Italy in 1859-1860. MEDAL OF VALOUR. Created in 1793 by Victor Amadeus III (1727-1796), King of Sardinia. It is of gold and silver, 38 mm. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS in diameter, and bears on the obverse a bust of the king facing to right and VITTORIO-AM ADEJJS III. The reverse has a wreath of oak leaves, within which is a tro¬ phy of arms and flags, and the words AL V A LORE. The ribbon is dark blue. About 1404 Amadeus VIII, (the first Duke of Savoy), extended his provinces. The teriitory over which he later reigned extend¬ ed from the Lake of Geneva to the Mediterranean Sea, and from the River Saone (in France) to,the River Sesia in Italy. The Duchy of Savoy also included Nice. This section remained almost continually in the possession of the house of Savoy until i860. It is said that Napoleon III had a secret treaty with Count Cavour, the Italian states¬ man, before the French army went to assist the Sardinians to drive the Austrians from Northern Italy. At the Peace table, Savoy, the cradle of the house of that name, as well as Nice, was given to France. Of this set¬ tlement, Garibaldi is reported to have said, “That man (Cavour) has made me a foreigner in my own house.” Inasmuch as the Kingdom of Italy has NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 27 been ruled by princes of the house of Savoy, it seems proper to describe, in the subsequent pages, the decorations generally known as Italian Orders of Chivalry and Medals of Distinction. ORDER OF THE MOST SACRED ANNUNCIATION. This Order is the high¬ est in rank and most important of all the Italian Decorations. It ranks with the Golden Fleece of Spain and the Garter of England. Authorities differ as to its origin, though many of them give the year 1362 as the date of its foundation. In that year, the Order of the Neck Chain 01 Order of the Collar of Savoy was founded by Amadeus VI, Count Verde of Savoy. His grandfather, Amadeus V, called the Great, assisted the Knights of the Order of Saint John of Jerusalem at Rhodes, and compelled the Turks, under Mahomet II, to abandon their siege of that island in 1310 or, as some state, in 1315. For this service Amadeus V was presented with a collar, bearing the let¬ ters F.E.R.T. Fortitudo ejus Rhodum tenuit (By his bravery Rhodes was held). He was also granted for his Arms, the use of the white cross of the Crusaders, which later became the Cross of Savoy (H. W. Finch- am’s “Order of St. John of Jerusalem in England”). Although authorities differ as to the exact meaning of these letters F.E.R.T., the above is the more generally accepted explanation, and is that given by Bernardo Giustinian, the Italian authority, in 1692. In 1518, new statutes were formu¬ lated for the Order by Charles III, Count of Savoy. At that time the name was changed to the Order of the Most Sacred Annuncia¬ tion. Several changes in the Order have been made by various Counts of Savoy since that time, among whom were Victor Emman¬ uel II in 1869 and Humbert I in 1889. There is but one class of Members—Chevaliers or Knights, whose number, exclusive of the Sovereign and Church Dignitaries and Princes, is limited. They must also be of the Roman Catholic faith. The insignia consists of a gold medallion on which is a representation of the Annunciation, above which is a dove, symbolising the Holy Spirit. This is surrounded by a group of symbolic NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy (savoy) Order of the Most Sacred Annunciation 30 ITALIAN ORDERS knots of ribbon (lacs d’amour), on which are numerous roses, a possible reference to the Mystic Rose. The whole is suspended from a gold chain, composed of alternate knots of ribbon and roses, with the letters F.E.R.T. interwoven. The plaque, or star, is similar to the badge, surrounded by eight rays of flame, with the letters F.E.R.T. on the sides. The ribbon is blue moire. (Frontispiece.) ORDER OF SAINT MAURICE AND SAINT LAZARUS. The Order of St. Mau¬ rice was instituted in 1434, at Ripaille, near the lake of Geneva, by Amadeus VIII (13^3-1450), Count and first Duke of Savoy. The Order took its name from the patron saint of Savoy. Amadeus VIII conferred this Order on ten of his courtiers when they accompanied him to his retreat at the priory of Ripaille. He was elected Pope in 1439, taking the name of Felix V, but he resigned in 1448 and retired to the solitude of Ripaille, where he died in 1450. He is buried at Lausanne. Shortly after his death, the Or¬ der became dormant. It was revived in NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy (savoy) Order of St. Maurice and St. Lazarus 1572 by Duke Emmanuel Philibert of Savoy, to encourage the Catholics to resist the Cal- vinistic reforms attempted in Savoy. The Dukes of Savoy were Grand Masters. The Order of Saint Lazarus was gen¬ erally supposed to have been founded about the year 1060, during the earlier crusades, although there was a Fraternity of Ecclesias¬ tical Knights who as early as 366 A.D. founded a hospital at Jerusalem to care for the lepers. These were known as the Knights of St. Lazarus. Elias Ashmole, in his “History of the most noble Order of the Garter,” London, 1715, writes—“At length, through the incursion of the Barba¬ rians, and Injury of Time, it (the order) lay extinguished, but was revived when the Latin Princes joyned in a Holy League to recover the Holy Land. . . . For in that Time the Monks of this Order added Martial Discipline to their Skill in Physick; and for their Services against the Infidels, begat a great Esteem from Baldwin II, King of Jerusalem, and some of his Successors.” The Order was inactive for a long period. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 33 In 1490 it was united with the Hospitallers of St. John at Rhodes, but in 1565 Pope Pius IV restored it and granted additional privi¬ leges. In September, 1572, Pope Gregory XIII, at the request of Emmanuel Philibert, Duke of Savoy, restored the Order of Saint Maurice and united it with that of St. Lazarus, under the title of the ORDER OF SAINT MAURICE AND SAINT LAZARUS. Pope Gregory XIII also appointed the Dukes of Savoy Hereditaries and Masters, and as Ashmole writes—“oblig’d them to furnish out two Gallies for the Service of the Papal See, to be employ’d against Pyrates.” There have been many changes in the Or¬ der by the various sovereigns, but at present there are five grades: Knights of the Grand Cross, Grand Officers, Commanders, Officers and Chevaliers. The number of the last grade is unlimited. Many foreigners have been decorated with this grade. The pres¬ ent form of decoration was established by Duke Charles Emmanuel I (1562-1630). The badge consists of a white-enamelled cross, treflee, of St. Maurice, conjoined at the * AND angles with the green Maltese cross of St. Lazarus, which is ball-tipped at the points. The badges of the four higher grades are sur¬ mounted by a Royal crown, the size of the cross and of the crown indicating the par¬ ticular grade. It is suspended by a bright green watered ribbon. The eight-rayed star of the Order is silver. In the centre is a reproduction of the badge or cross, without the crown. MEDAL OF SAINT MAURICE. Insti¬ tuted for Military services by King Charles Albert, 1 King of Sardinia, on July 19, 1839. It was intended as further recognition of those officials who had received the cross of the Order of St. Maurice and St. Lazarus, and who had served under the flag 11 per la durati di died lustri” (lustri meaning a five year enlistment, and died lustri, therefore, fifty years). The Medal is gold, bearing on the obverse the equestrian figure of the pa¬ tron saint of Savoy, St. Maurice, holding the flag of the Order in his right hand. Around this are the words S. MAURIZIO PRO- NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR TETTORE DELLE NOSTRE ARMI. The reverse is inscribed as below, AL C A V A LI ERE MAU RIZIA NO PER DIECI LUSTRI NELLA CARRIERA MI LI TARE BENEM ERITO space being reserved for the name of the recipient. There are two sizes of the medal. The larger, 55 mm. in diameter, is for Gen¬ erals or Admirals who had received the higher decoration of the Order of St. Maurice and St. Lazarus, and the smaller, 39 mm., for officers who had received the lower grades of the same Order. The ribbon is green, the same as for the Order. ROYAL MILITARY ORDER OF SAVOY. Founded at Genoa, on August 14, 1815, by Victor Emmanuel I (1759-1824). Its pur¬ pose was to reward acts of valour and magnanimity. The Order was modified on September 28, 1855, by Victor Emmanuel II, later king of Italy, who also changed the decoration to the present form. There are five classes: Knights of the Grand Cross, Grand Officers, Commanders, Officers and Chevaliers. The cross, which is white- enamelled with curvilinear tips, is edged with gold. It rests upon a wreath of laurel leaves. On the red background of the medal¬ lion is the white cross of Savoy, around which on a circular band are the words AL M ER 1 TO MI LI T A RE. The reverse medal¬ lion of red enamel has two crossed swords, points up, above which is the date 1855, and on either side, the initials V. E. The cross of the first three classes is surmounted by a Royal crown, that of the fourth class by a trophy of flags and arms, while the fifth class cross has but the suspension ring. The ribbon is blue moire, with a red band in the centre. The star, which is of silver, has eight rays; in the centre is a duplication of the obverse of the decoration, without the crown. Prior to 1855, the star or plaque bore the motto AL MERITO ED AL VALORE. CIVIL ORDER OF SAVOY. Founded at Turin, on October 29, 1831, by Charles Pl. VII Italy (savoy) Military Order of Savoy 38 ITALIAN ORDERS Albert (1798-1849), King of Sardinia and Savoy. During most of his reign of eighteen years, he was at war with Austria. Follow¬ ing the revolution of 1848 in France, he began war for the Independence of Italy but was compelled to abdicate in 1849 after his defeat by the Austrians at Novara. The object of the Order was to rewaid ‘those of other professions, not less useful than that of the army, who have become through long and profound study the ornaments of the State to which they have rendered important service.’ There is but one class to the Order, known as Knights, and it is seldom conferred on foreigners. The decoration is a light blue Savoy cross edged with gold. The medallion on the obverse is white with a gold rim; in the centre are the intials of the founder, C. A. The reverse has AL MERITO CIVILE 1831, in gold lettering on a white field, on the centre medallion. The moire ribbon is of three equal stripes—light blue with white either side. ORDER OF THE CROWN OF ITALY. Created on February 20, 1868, by Victor Pl. VIII Italy (savoy) Civil Order of Savoy ITALIAN ORDERS Emmanuel II (1820-1878), the first King of United Italy, to commemorate the annexa¬ tion of Venice to that kingdom. This is sometimes called the Order of the Iron Crown. Doubtless the origin of the name arose from the fact that at the coronation of Agilif, King of the Lombards (592-615), a crown was used, composed of gold and precious stones, inset with a band of iron which was said to have been forged from a nail of the true Cross. Tradition says that this crown was kept in the Cathedral of Monza and removed to Mantua in 1859. When Napoleon I became King of Italy in 1805, it is said he was crowned with this crown. The Order of the Iron Crown of Italy, founded by Napoleon I in 1805, was abolished in 1814, although revived in Austria in 1816 by Francis I as the Austrian Order of the Iron Crown. The first distribution of the Order of the Crown of Italy, as founded by King Victor Emmanuel II, occurred on April 22, 1868, when the heir-apparent, Humbert, married Princess Marguerite of Savoy. There are five classes of the Order—Grand Pl. IX Italy Order of the Crown of Italy Cordons, Grand Officers, Commanders, Officers and Knights. The grade of Knight or Chevalier is frequently conferred on foreigners. The insignia is a white-enam¬ elled cross-pattee edged with gold, and convex, with knots of gold cord connecting the arms. In the blue-enamelled medallion is a gold crown. On the reverse medallion is the crowned eagle of Savoy. On its breast is a red shield, bearing the white cross of Savoy. The ribbon is of red with a white stripe in the centre. The star of the order, for the highest grade, is of eight silver rays, on the centre of which is a gold crown on blue field, encircled by a white band, in¬ scribed VICTORIUS EMMANUEL II REX I TALI A E MDCCCLXVI. This device is surmounted by a crowned eagle bearing the Arms of Savoy on its breast. The star of the Grand Officer is an eight-pointed silver star, on which is a reproduction of the Cross. ORDER OF INDUSTRY. By a decree of May 9, 1901, Victor Emmanuel III created a Decoration called the “Cavalieri del Lavoro” (Knights of Industry). It is awarded to those prominent or proficient in the Industrial, Commercial or Agricultural work of the Kingdom or of its Colonies. The decoration consists of a green-enamelled Savoy cross, edged with gold. On the obverse is a white medallion, bearing the words AL MERITO/DEL/LAVORO/1901 The reverse medallion bears the initials of the founder, V. E., in gold on a white field. The rib¬ bon is dark green with a red stripe in the cen¬ tre. There is but one class to this order, and its award carries with it no particular privileges. COLONIAL ORDER OF THE STAR OF ITALY. Founded in 1911 by King Victor Emmanuel III. Its purpose was to reward those deserving of especial recognition who were prominent in the work of the Colonies. There are five classes to the Order: Knights of the Grand Cross, Grand Officers, Com¬ manders, Officers and Chevaliers. The decoration consists of a white-enamelled star of five points, edged with gold and ball- tipped. On the obverse medallion of red, is the gold monogram (V. E.) of the founder, with crown above. A green-enamelled circle AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS has at the bottom of it 1911. On the reverse red medallion are the words AL/ ; MERI TO /COLO NI ALE in gold letters. The ribbon is red, with narrow white and green bands on either side. All grades of the star have a crown above, except that of Chevalier, which is plain. The plaque, j which is worn by the first and second classes only, consists of thirty-five silver rays, on which is the uncrowned star described above. MILITARY CROSS FOR SERVICE. On November 8, 1900, Victor Emmanuel III authorized a cross for long and faithful service, called the “Croce per anzianita di servizio Militare.” It is of gold for Officers, and of silver for the troops. The decoration is a Maltese cross; on the obverse, a medallion bearing the Royal cipher V E crowned, and on the reverse Roman characters, denoting years of service —XXV for the Officers and XVI for the troops. If the officers have served forty years and the troops twenty-five years, the Roman characters vary accordingly, and the cross has a crown above. The ribbon is green, with a wide white stripe in the centre. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. X Italy Colonial Order of the Star of Italy 46 ITALIAN ORDERS MILITARY MEDAL OF VALOUR. As early as 1793, during the war between Pied¬ mont and France, Victor Amadeus III, King of Sardinia (1727-1796), created a Medal of Valour. This was awarded for individual acts of bravery, and was struck in gold and in silver. Victor Emmanuel I revived the award in 1815, at the time of the downfall of Napoleon I, but abolished it in August of that year when he created the Military Order of Savoy. When Charles Albert was King of Sardinia and Savoy, he reinstituted the medal in 1833, for acts of valour not sufficiently important to war¬ rant the M ilitary Order of Savoy. From the time of its inception to 1887, it was always awarded in gold or silver, but in that year Humbert I decreed that a bronze medal should be given for acts of valour of a lesser degree. This medal ranks in Italy almost as highly as does the Victoria Cross in Great Britain or the Medal of Honour in this country. It is frequently called the Sar¬ dinian Medal of Valour. The earliest model was 38 mm. in diameter, having on the obverse the bust of the king facing to the NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy (savoy) Military Medal of Valour ITALI AN ORDERS AND right and the words VITTORIO AMADEUS III. The reverse had a wreath of oak leaves, within this is a trophy of arms and flags and the words AL V A LORE. About the time of the Crimean war, the design was changed. The size was reduced to 33 mm. The obverse has the Arms of Savoy, surmounted by a crown in an oval. Below are a palm and laurel branch, tied at base with a ribbon; and around the whole, the words AL V A LO¬ RE MI LI TARE. The reverse has two laurel branches tied with a ribbon, with a space in the centre for the recipient’s name. The name of his campaign is placed on the outer edge. The ribbon has always been a dark blue moire. Victor Emmanuel II caused a number of these medals, in both gold and silver, to be given to the British and French troops who took part in the Crimean war. Two of these are in my collection, and have been awarded to Frenchmen. The reverse has the name and title of the recipient en¬ graved at the centre, while around the outer edge of one are the words SPEDIZIONE D’ORIENTE 1855-1856, in relief. The second specimen has the same words en- NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR graved. The Musee de VArm'ee of Paris has a medal with the recipient’s name engraved and GUERRE DTTALIE 1859 in relief. This was for the war with Austria. Another has in relief CAMP A GNA DELLA BASS A ITALIA 1860-1861 . Mr. C. S. Gifford, of Boston, has in his collection a variant of this Medal of Valour. It is but 25 mm. in diameter. The reverse has around the edge, outside the wreath, in relief, the words GUERRA CONTRA VIMPERO D’AUS¬ TRIA. Many of these medals have been awarded to the men of other countries who have assisted Italy in her campaigns. It was a Military Medal of Valour, of gold, which General Diaz placed upon the grave of the un¬ known American soldier at Arlington on Nov¬ ember 11,1921, by order of the King of Italy. CIVIL MEDAL OF VALOUR. Au¬ thorized by King Victor Emmanuel II on April 3, 1851. It was given in gold, silver and bronze. Under a decree of April 29, 1888, Humbert I authorized a bronze medal also. These are awarded to civilians for per- AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND sonal acts of courage and valour, such as rescues at fires and at sea. The medal is 34 mm. in diameter, bearing on the obverse the Arms of Savoy in an escutcheon, with a Royal crown above. Around this at the top are the words AL VALORE CIVILE. The r everse has a wreath of oak leaves, with space in the centre for the recipient’s name. The writer’s medal is engraved D’ONOFRIO GIO. ANTONIO CERVINARA (AVEL- LINO) 22 XBRE. 1868. The ribbon for this medal is of the Italian National colours. Three equal stripes—red, white and green. NAVAL MEDAL OF VALOUR. Insti¬ tuted in March, 1836; modified in 1847, and again by Victor Emmanuel II in i860, to reward the men of the Navy for heroism. In 1888, Humbert I established three grades, gold, silver and bronze, according to the character of the award. The obverse bears the Arms of Savoy on a shield, with a crown above, and encircled by a palm and laurel branch tied at the bottom; and round the outer edge is the motto AL VALORE DI MARINA. On the reverse is an oak NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR wreath (less full than that of the Military medal of Valour) with a reserve in the centre for the name of recipient and mention of the act for which the medal is awarded. The ribbon is dark blue moire, with one wide and one narrow white stripe at each side. MEDAL OF MERIT FOR PUBLIC SAFETY. This decoration was first insti¬ tuted on September 13, 1854, by Victor Emmanuel II and was called “La Medaglia di Benemerenza per i Benemeriti della salute pubblica” Its purpose was to reward the services of volunteers in epidemics of contagious diseases and those who took part in other ways beneficial to the health and safety of the public. It is given in gold, silver and bronze. On the obverse is a bust of the King to left, around which is inscribed UMBERTO I RE D'IT ALIA. On the reverse are oak and laurel branches, surrounded by the words SALUTIS PUBLICAE BENEMERENTI- BUS. A reserve at the centre is left for the name of the recipient. On the earlier models the bust and title of Victor Emmanuel AND MONOGRAPHS II appeared on the obverse, and the reverse motto read AI BEN EMERITI DELLA SALUTE PUBBLICA . The ribbon is light blue, edged with black. MEDAL FOR VETERANS GUARDING THE TOMB OF THE KINGS. This medal was authorized on July 14, 1879, and altered on January 1, 1880. It was established to honour the veterans of the war of 1848-1849 who guarded the tomb of Victor Emmanuel II. It is 30 mm. in diameter and of silver. The ribbon is blue with a white stripe in the centre, with one edge green and the other red. The first model has on the obverse a wreath of laurel with a superimposed, five- pointed star bearing at the centre the bust of the King and the words UMBERTO 1° RE D’lTALIA; on the reverse, VETERAN! 1848-49 / GUARDI A D’ONORE / ALLA TOMB A DEL RE / VITTORIO EMA- NUELEII. After the death of Humbert I, Victor Emmanuel III altered the medal. The obverse bore his own bust and title, and the reverse read / AI/VETERA Nl 1848-1870 /GUARDIA D’ONORE / ALLE TOMBE NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XII Italy Veteran Guard of the Tomb of the Kings 54 ITALIAN ORDERS DI RE / VIT TO RIO EM AN UELE II / E UMBERTO I. A specimen of this design is in my collection. LIFE SAVING MEDAL. Authorized by Royal Decree on March 8, 1888 . This decoration is awarded to those, not in the Navy, who have risked their lives to save others from drowning, or shipwreck, or for other forms ot personal valour at sea. It is issued by the Ministry of the Marine. The medal is in silver and in bronze only and is not to be worn on the person. The obverse bears the effigy of the King, facing left, and the inscription VITTORIO EMANUELE III RE D J IT ALIA. The reverse has two circles, one within the other; in the outer circle occur the words MIN1STERO DELLA MARIN A, while the inner one is left blank for the name of the recipient, the date and the statement regarding the occasion of the award. MEDAL OF MERIT. Authorized by a Decree of May 6, 1909. This medal was awarded to all persons, including many NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XIII Italy Medal of Merit 56 ITALIAN ORDERS AND foreigners, who from philanthropic or charitable motives went to the relief of the inhabitants of Sicily and Southern Calabria at the time of the earthquake of December 28, 1908. It is 34 mm. in diameter, and was issued in gold, silver and bronze. The obverse bears the effigy of the King, facing left, and the words VITTORIO EMA- NUELE III. On the reverse, the inscription TERREMOTO / 28 DICEMBRE 1908 /IN CALABRIA / E IN SICILIA, sur¬ rounded by a wreath of oak leaves. The ribbon is green with a white stripe on either side. A variation of this medal was issued, bearing on the obverse the bust of the king surrounded by the inscription VITTORIO EMANUELE III RE D’I TALI A. The reverse reads MEDAGLIA/COMMEMO- RA TI V A / TERREMOTO / C ALABRO SICULO/28 DICEMBRE /1908. The ribbon for this has 5 stripes, alternately white and green. The writer possesses an interesting medal, for the official issuance of which no authority has been found. It is of silver, 33 mm. in diameter. The obverse bears the head of NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 57 the King of Sardinia and Savoy, facing left, with A CARLO ALBERTO at the sides. Under the bust, the letters S.J. (probably standing for Stephano Johnson). The reverse reads I VETERANI/ITALIANI /IN/PELLEGRINAGGIO /ALLA SUA TOMB A /A SUP ERG A . The ribbon is dark blue with a yellow stripe each side. It is believed that these medals were given to the veteran soldiers of Charles Albert who made the pilgrimage to his last resting place. The Abbey of Superga was founded by Victor Amadeus III near Turin. In its church rest the remains of the Princes of Savoy. Charles Albert (1789-1849) died at Oporto in 1849. His body was buried on the heights of Superga. Italy later recognized his devotion, and pilgrims still journey to his tomb. CRI MEAN M EDAL. Italy was not back¬ ward in awarding what are commonly known as Campaign or Service Medals but which the Italian authorities style “Medaglie Commemorative.” That for the Crimean war was the first. It was authorized on October 22, 1856, and was issued to the Piedmont AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND troops serving during that campaign under General La Marmora. The medal is of silver, 35 mm. in diameter. On the obverse appears the effigy of the King, facing left, and the inscription VITTORIO EM AN U ELE II. The reverse has in large letters, in relief, CRIMEA/1855-1856. The ribbon is light blue with a narrow gold edge. Some authorities assign a ribbon of the Italian National colours—red, white and green. MEDAL FOR THE LIBERATION OF SICILY. This medal was issued to com¬ memorate the dethronement of Ferdinand II and the union of the ancient Kingdom of Sicily with the Kingdom of Italy. As a result of that insurrection, Garibaldi with his thousand troops landed at Marsala, and in three weeks was master of Messina. The medal (30 mm.) is of silver and bronze. On the obverse is the bust of the king and the words VITTORIO EM AN U ELE; below the bust, the initials S.J., probably standing for Stephano Johnson, the maker. The re¬ verse is inscribed IT ALIA / E CASA DI SA VOIA / LIBERAZIONE DI / SICILIA NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR. The ribbon is red, with one white and one green edge. STAR OF THE THOUSAND. Here might appropriately be mentioned a unique dec¬ oration. On January 9, 1861, General Turr went to the island of Caprera to carry to that great Italian patriot, General Giuseppe Garibaldi (1807-1882), the Star of Honour which his famous thousand companions had offered him. It is a gold star of seven points, loosely set with diamonds. In the centre on a blue-enamelled field in letters of gold is ARTURO (a star which is said to protect any one with an ideal). On this is super¬ imposed a gold Trinacria, the emblem of Sicily. This is surrounded by an enamelled band of white, green and red, inscribed in letters of gold I MILLE AL LORO DUCE (The thousand to their chief). This was the only decoration which that great General consented to wear; and after his death at Caprera on June 2, 1882, the star was given by his sons to the Quirinal Museum in Rome where it may now be seen. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS MEDAL OF THE THOUSAND, or MARSALA MEDAL. Issued by the city of Palermo, and authorized by the Italian government in 1865. It was presented to the troops of Garibaldi who entered the City in i860, and is called LA MEDAGLIA DEI MILLE. The obverse has in the centre an eagle with raised wings, standing on a fillet inscribed S. P. Q. R. Around this are the words AI PRODI CUI FU DUCE GARI¬ BALDI (To the brave men who were led by Garibaldi). On the reverse within a wreath of laurel is IL MUNICIPIO/PALERMI- TANO / RI VENDICA TO / MDCCCLX. Around this, outside the wreath are the words MARSALA CALATAFIMI PALERMO. The medal was issued in silver and in bronze. The ribbon is bright red, with a gold stripe each side, and on the face of the ribbon is fastened a silver Trinacria, the emblem of Sicily. MEDAL OF ITALIAN INDEPENDENCE. This decoration was authorized in 1862. It is of silver, and 32 mm. in diameter. On the obverse is the head of the king, to left, NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XIV Italy Medal of the Thousand 62 ITALIAN ORDERS around which are the words VITTORIO EMANUELE II RE D’I TALI A The reverse depicts a standing female figure, symbolizing Italy, holding in her right hand a spear, and in the left, a shield with the Arms of Savoy. Around the whole is in¬ scribed GUERRE PER LTNDIPENDENZA E V UNIT A D’IT ALIA. The ribbon is composed of six narrow stripes of the National colours—green, white and red. Bars or barrets are issued in silver to be attached to the ribbon, as follows: 1848- 1849 (war with Austria), 1855-1856 (Cri¬ mean War), 1859 (war with Austria), 1860- 1861 (Garibaldi’s expedition in Sicily and the Campaign in central Italy), 1866 (war with Austria), 1867 (Campaign against Rome), and 1870 (Capture of Rome). MEDAL FOR UNITED ITALY. This medal was authorized in 1883. It is 32 mm. in size, and of silver and bronze. On the obverse is the effigy of the King and the words UMBERTO I RE D’lTALIA. On the reverse, within a laurel wreath the in¬ scription UNITA/D’ITALI A/1848-1870. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XV Italy Medal of Italian Independence ITALIAN DECORATIONS Pl. XVI Italy Medal for United Italy MEDALS OF HONOUR 65 The ribbon has a broad green stripe with a white and a red stripe on both sides. Unlike the British campaign medals, few of the Italian medals are inscribed on the edges. The writer has a group of three medals, inscribed PHILIP FIGYELMESY COM ANDANTE USSERI UNGHERESI. These are for the Campaign of United Italy, Liberation of Sicily, and for Italian Inde¬ pendence. MEDAL FOR AFRICA. Created on November 3, 1894; sometimes called the “Medal for Abyssinia.” It was awarded to the forces of the Army and Navy which took part in the operations in Abyssinia, especially in that portion bordering on the Red Sea, called Eritrea. This included the campaign of 1887-1897 against Menelik II, who was the Negus of Abyssinia. The medal was issued in bronze, 32 mm., and bears on the obverse the crowned head of King Humbert I, facing right. On the reverse, within a laurel wreath, are the words CAMPAGNE D } AFRICA. The ribbon is red with blue borders. Silver bars, suitably inscribed, AND MONOGRAPHS 66 ITALIAN ORDERS were issued to the troops taking part in the following expeditions, viz: Campagna 1887- 1888, Saati, Dogali Saganeiti, Keren, Asmara, Adua, Agordat (1890), Halat, Serobeti, Agordat (1893), Kassala, Halai, Coatit, Campagna 1895-1896 and Cam¬ pagna 1897. MEDAL FOR THE FAR EAST. Au¬ thorized on June 23, 1901, and also known as the “Medal for China/’ or the “Medal for the Boxer Uprising.” At the time of that unfortunate affair, when so many of the Nations went to the relief of their lega¬ tions at Pekin, Italy was among the first. To all those taking part in this expedition, and to those who remained as guardians of the territory until the end of the year 1901, this medal was given. It is of bronze, 32 mm., and bears on the obverse the effigy of the King facing left and the words VIT- TORIO EMANUELE III RE D’lTALIA; on the reverse, within a wreath of laurel, CINA 1900 - 1901 . The ribbon is yellow, with four dark blue stripes. Another medal for China is exactly like the above, excepting NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XVII Italy Medal for Africa ITALIAN ORDERS that the reverse bears the word CINA only. This was given to the troops and sailors who served in China from December 31, 1901 to April 1, 1908. The ribbon is similar. MEDAL FOR THE TURKISH WAR OF 1911 - 1912 . But a few years ago Italy and Turkey were fighting desperately for the control of Tripoli, a section of Northern Africa which had been under Turkish rule for several centuries. It was at this time that Germany all but precipitated a Euro¬ pean war by insisting upon certain methods of settlement. Fortunately conflict was averted by the treaty of Lausanne. To commemorate the triumph over Turkey and to honor those engaged there, a silver medal of 32 mm. was authorized on November 21, 1912. The medal was issued to all men of the Army and Navy who took part in the operations against the Ottoman Empire, whether in Africa or in Turkish territory. On the obverse of the medal is the head of the King, facing right, and the inscription, VITTORIO EM A N V ELE. III. RE NUMISMATIC NOTES Pl. XVI 11 Italy War Cross ITALIAN ORDERS D* I TALI A. On the reverse, within a wreath of laurel, the words GUERRA / ITALO-TURCA,/ 1911 - 1912 . The ribbon is of six narrow blue and five narrow red stripes of equal width. MEDAL FOR THE WAR IN LIBYA. The treaty of Lausanne did not stop all war operations on the part of Italy. The tribes of the newly acquired Colonial possessions continued to make trouble. To reward the troops taking part in such campaigns, a silver medal of 32 mm. was authorized on September 6, 1913. This was identical with the Turkish war medal, except that the re¬ verse bears the words GUERRA/IN LIBIA. The ribbon is of the same design and colour. WAR CROSS OF ITALY. Authorized in 1918. It was awarded to those worthy of official recognition during the World War, but whose service was not of sufficient im¬ portance to warrant the Medal of Military Valour. The Decoration is of bronze, 38 mm., in the form of the Savoy Cross. On the obverse is inscribed MER 1 T 0 Dl NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XIX Italy Medal for the World War 72 ITALIAN ORDERS GUERRA, above which is the King’s crowned monogram, V. E. and III. On the lower arm of the cross is an upright sword entwined with a branch of oak. The reverse has a. star in the centre surrounded by rays. The ribbon is dark blue with two white stripes. MEDAL FOR THE WORLD WAR. Created on July 29, 1920 and made from captured Austrian cannon. It is bronze, 32 mm. On the obverse appears the hel- meted bust of the King, encircled by the inscription, GUERRA PER V UNIT A D' I TALI A 1915-1918 and three branches of oak leaves. The reverse has an allegorical figure of Victory, standing on a support borne by two helmeted soldiers, and the inscription CONIT A NEL BRONZE N E- MICO (Coined from enemy bronze). The ribbon has eighteen narrow stripes of green, white and red—six of each colour. Bars were issued to be worn on the ribbon to designate the years of service in the war. These bear the dates. NUMIS M ATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy Medal of National Gratitude 74 ITALIAN ORDERS VICTORY MEDAL. Created on De¬ cember 16, 1920, but not issued until 1922. The medal is bronze, 36 mm. As with the Victory medals of the other allies, the winged Victory is the dominant feature. This figure stands facing on a triumphal chariot drawn by four lions. The reverse shows a tripod above which two doves of peace are to be seen. At top the inscription GRANDE- G VERRA-PER-LA-Cl VILTA . In field, at each side of tripod MCMXIV-MCMXVIII, below, in two lines, AI COMBATTENTI BELLE NAZIONI/ALLEA TE ED ASSO¬ CIATE. The badge is suspended by the rainbow ribbon as are all the Victory medals. MEDAL OF NATIONAL GRATITUDE. This medal is awarded to mothers who lost sons in the World War. The obverse shows an allegorical figure presenting a wreath to a fallen warrior. Standing alongside is another female in an attitude of grief. The reverse has an inscription in eight lines IL FIGLIO / CHE TI NACQUE / DAL DOLORE / TI RINASCE “0 BEAT A” / NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Italy Victory Medal ITALIAN ORDERS AND NELLA GLORIA / E IL VIVO EROE / “PIENA DI GRAZIA” / E PECO. The ribbon is grey with center composed of narrow green, white and red stripes. MEDAL FOR WAR ORPHANS. This medal has also been authorized but no information has been received concerning it. ITALIAN UNITY MEDAL. This medal has not as yet been distributed and details concerning it are lacking. It is to be sold and the money received is to go to the widows and mothers of those killed in the war. MEDAL FOR WAR VOLUNTEERS, Notice has been received that a medal will be issued shortly to those who volunteered in the World War. CROWN OF MERIT. At this writing, and before any confirmation could be secured, advices have come that the Councils of Ministers have proposed a decoration to be awarded to clerks and workingmen who have remained faithful to their employers for NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR twenty-five years or more. Presumably this medal is intended to stimulate a spirit of co¬ operation between the employed and em¬ ployer. No decision as to the design has been announced. Several of the municipalities of Northern Italy issued medals to honor those who aided in the efforts to free that country during the strenuous days of 1848-1849. None of these medals of the cities are official medals, and consequently few if any of the authori¬ ties mention them. They are inserted here in order that the numismatist may have some facts relating to them. Como had a medal inscribed on the ob¬ verse, COMO LIBERATA NELLE GLORI- OSE GIORNATE 18-22 MARZO 1848 . The reverse bears the Arms of the city and the words AL VALORE DEL CITTADINO. Bologna issued a medal inscribed VIT¬ TORIO BOLOGNA 8 ./ 8 .  . On the reverse, QUANDA IL POPOLO SI DESTA DIO SI PONE ALLA SUA TESTA. Livorno’s medal bears on the obverse AI V A LOROSI DIFENSORI DI LIVORNO 10 E 11/5 18 49. The reverse bears the AND MONOGRAPHS 78 ITALIAN ORDERS AND Arms of the State and the words MUNICI- PIO DI LIVORNO. The ribbons for the above medals are red and white. Milano likewise had a medal to show her appreciation of the efforts of her citizens for freedom. It bears on the obverse a figure of Victory and the dome of the Cathedral. The reverse has the Arms of the State and the inscription COMMUNE DI MILANO. The ribbon is red and yellow. Cadore, Vicenza and Brescia are also said to have issued medals, but a dependable description has not been obtainable. During the war of 1848-1849 against Austria, and the several Principalities of which Italy is now composed, Rome, too, became involved. At the time of the Insurrection of 1848, Pope Pius IX fled to Gaeta, where he remained until 1850. On February 9, 1849, Rome was declared a Republic. To those who took part in the Insurrection, and who aided in the formation of the short-lived Republic, as well as for connection with subsequent events, Rome awarded several medals. As with the others, authentic information is difficult to obtain. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 79 MEDAL OF MERIT. Issued for the battle of Vicenza on June io, 1848. This medal was of both silver and bronze, and 30 mm. in diameter. On the obverse within a wreath of oak leaves, the Arms of the city of Rome—a crowned shield, bearing the letters S. P. Q. R. (Senatus Populus que jRoman us —The Senate and the people of Rome). Around this device is the inscription ALMAE VRBIS COSS BENEMERENTI. On a plain reverse is the motto, P VGNA STRENVE / AD VICETIAM/PVGNA TA / IV.EIDVS VINIAS / M.DCCC. XL VIII. The ribbon is of equal stripes of magenta and yellow—the colours of Rome. MEDAL OF MERIT (Rome). Issued in silver and bronze. The obverse has in the centre, the she-wolf with Romulus and Remus. Around this is BENEMERITO DELLA PATRIA, with an oak and olive branch beneath. The reverse has in the centre a group of flags and a trophy of arms, surrounded by the inscription INDIPEN- DENZA ITALIAN A 1848 . The ribbon is similar to the preceding. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS MEDAL OF MERIT. Struck in silver and bronze, and is said to have been issued by the Republic of Rome to those who dis¬ tinguished themselves during the Insurrec¬ tion of 1848. It is 30 mm., and has on the obverse the she-wolf with Romulus and Remus, standing on a pedestal, bearing the letteisS. P. Q. R . The reverse reads AL MERITO, surrounded by an oak wreath. The ribbon is magenta and yellow. Another medal is described by one au¬ thority as a reward to the combatants. It is 23 mm., bronze, and bears on the obverse an allegorical female figure, holding a spear in her right hand and a cornucopia in her left. At her feet is a globe surmounted by an eagle. Above is a rayed .star. On the edge is inscribed REPUBLIC A ROM AN A. On the reverse is the motto ALLA VIRTU CITTADINA within an oak wreath. This is surrounded by the inscription LA PATRIA RICONOSCENTE. No ribbon is described. According to Padiglione still another Medal of Merit was issued in commemora¬ tion of September 20, 1870, when Rome was NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXII Rome. Battle of Vicenza Rome. Medal of Merit 82 ITALIAN ORDERS AND admitted into the Kingdom of Italy. Scul- fort, a French writer, says this medal was given to commemorate the proclamation of the Republic of Rome in 1848; although preference is here given to the Italian authority’s version. The medal was issued in silver and bronze, 30 mm. in diameter. On the obverse is a shield bearing the Arms of the City, surmounted by the she-wolf with Romulus and Remus. This device rests upon two crossed battle axes and an oak wreath. The reverse bears within an oak wreath ROMA /RIVENDICA TA,/AI SUOI/LIBERATORI, surmounted by a star. The ribbon has narrow alternating stripes of magenta and yellow. Some rib¬ bons have nineteen stripes; others have eleven. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR THE TWO SICILIES Even more so than with Italy proper, Sicily has been a battle-ground from the earliest times. And this condition, as is usually the case, has made the numismatics of Sicily of great importance. Before the period of coinage, the Sikels dwelt in the land. Later the Carthaginians disputed with the Greeks for its control, both yielding ultimately to the Romans. In addition to the struggles between the Normans and the Spaniards for its possession, it had to with¬ stand the onslaught of the Saracens. Sicily, especially in the mediaeval period, has shared the fate of the kingdom of Naples, or, as they came to be known, the Kingdom of the two Sicilies—a title which in itself is a commentary of the relative importance of Naples. After the Lombard rule in the nth century, the Normans,under Count Roger, brought about a consolidation of Naples and Sicily. The conquest dates from 1130 A.D., when he assumed the title AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND of King of Naples and Sicily. There were two periods of separation—1282 to 1442 and 1458 to 1504, but after the last-named year the two kingdoms remained under one crown until the unification of Italy in 1861. It is unnecessary here to dwell upon the constantly changing rule for the two king¬ doms more than to mention the conflict between the House of Anjou and of Aragon through the 14th and 15th centuries. Under Charles VIII (from 1494), the French ruled, while between 1504 and 1707 the Spanish were in control. They were followed by the Austrians (until 1720). After that date Spanish Bourbons held possession. The Napoleonic rule on the mainland dates from 1805, while Ferdinand IV con¬ trolled the island of Sicily. The downfall of Napoleon at Waterloo saw the two kingdoms again united under the Bourbons. The wars for the independence of Italy, and the efforts of Garibaldi in 1859 and i860, finally brought both sections into the Kingdom of Italy and under the rule of the house of Savoy. NUMISMATIC NOTES M EDALS OF HONOUR 85 ORDER OF THE SHIP. In 1269, St. Louis founded in France the Order of the Ship or of the Double Crescent. Upon his death in 1270, his brother, Charles d’Anjou, established this order in the Kingdom of Naples. Owing to the design of the collar, this order is sometimes given a third name— The Order of the Sea Shell. The insignia was a gold collar of scallop shells, alternating with double crescents. From this was suspended a medal with a ship as its design. The motto is NON CREDO TEMPORI. Clark, an Eng¬ lish writer, describes an order founded in 1382 by Charles III, King of Naples, called the “Order of St. Nicholas,” while Elias Ashmole styles it “The Order of the Argonauts of St. Nicholas.” Both give the motto as NON CREDO TEMPORE Apparently, therefore, this is a survival or a later form of the Order of the Double Crescent. ORDER OF THE CRESCENT. Favine states that this order was founded in An- giers, France, in 1464, by Rene, Duke of Anjou, King of Jerusalem and Sicily. Ashmole quotes St. Marthes as giving 1448 AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND as the date for its foundation. Rene was unable to hold his island kingdom very long. The order was not popular, and those honoured with it were afraid to wear the badge. The insignia consisted of three gold chains from which is suspended a gold crescent, bearing three letters in red, L.O.Z., which signify, according to Favine, L’oz en croissant (Praise by increasing). To the crescent were attached gold tags indicating the battles and feats of honour in which the knights had been engaged. 2 Aragon controlled the Island Kingdom of Sicily from 1282 to 1442. In 1351 Louis I, King of Sicily, founded the ORDER OF THE STAR to replace that of the CRESCENT MOON. This insignia was a Maltese cross, in the centre of which is an eight- pointed star. This Order seems to have been discontinued in 1394. Giustinian, the Italian writer in 1692, gives a list of eighteen Grand Masters of the Order of the Crescent Moon and of the Star from 1268 to 1667. This would seem to indicate that the Orders described above were connected or continued by the several rulers under different titles. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR OO ^4 ORDER OF THE SPUR. Founded in 1266 by Charles d’Anjou, King of Naples and Sicily, to commemorate his triumph over Manfred near Benevento. The insignia is a white-enamelled cross, each of the arms having double points. A spur is attached at the base. The Order was shortlived. ORDER OF THE KNOT OF NAPLES. Created in 1351 by Louis of Taranto when he married the Queen of Naples. This was also termed the “Order of the Holy Spirit of the Right Desire.” It ceased to exist after the death of the founder. The insignia is a knot of cord entwined with i gold thread. ORDER OF THE REEL AND LIONESS (Naples). This Order, of short duration, was instituted by partisans of the house of Anjou, during the troubles of 1386-1390. The insignia is a yarn reel and a lioness, the significance of which is difficult to learn. Clark, writing in 1784, states that the followers of Louis II, Duke of Anjou, were divided into two factions, one of which wore AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND on its arms an embroidered reel as a sign of contempt for Queen Margaret, widow of Charles III, who desired to hold the reins of government. This faction took the name of “Knights of the Reel.” The other, the Knights of the Lioness, wore on its breast the figure of a lioness with feet tied, indi¬ cating that it looked upon Queen Margaret as one tied by the leg. ORDER OF THE ERMINE (Naples). Founded in 1463, by Ferdinand I (1423- 1494) Aragon, King of Naples, at the end of the war which he had been waging against John of Anjou, Duke of Calabria. He was led into this war by his brother-in-law, Marinus Marcianus, Duke of Sesso, who conspired to murder Ferdinand. Marinus Was not only pardoned for his treachery but was admitted into this Order. The motto was MALO MORI QUAM FOEDARI (Death is preferable to dishonor), and the patron was St. Basil. The badge is a gold ermine suspended from a gold chain. Au¬ thorities differ as to the exact date of both the creating and discontinuance of this Order. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 89 ORDER OF THE GRIFFIN (Naples). Attributed to Alphonse by Perrot and by De Genouillac. The date of its founding is given as 1489. As Alphonse died in 1458 and was succeeded by his son, Ferdinand I, who reigned until 1494, it may, therefore, have been instituted by Ferdinand. No description of the insignia can be found. ORDER OF SAINT MICHAEL (Naples). This Order is likewise attributed to Ferdi¬ nand I, and the insignia is described by Ashmole as an oval, bearing the word DECORUM . No other record has been found. ORDER OF SAINT JANUARIUS (of the Two Sicilies). Founded on July 6, 1738, by King Charles of Sicily (1716-1788), to cele¬ brate his marriage with Princess Amelia, daughter of Augustus III of Poland. Charles was of the Spanish Bourbons, and second son of Philip V. His army had conquered Sicily, and he became its King in 1735 at the age of eighteen, having previously borne the titles of Duke of Parma and Grand-Duke AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS of Tuscany. In 1759 he became Charles III of Spain, at which time he resigned his Neapolitan and Sicilian Kingdom in favor of his son, Ferdinand. Charles formed the Noble Order of the Immaculate Conception of the Virgin Mary, often also called “The Order of Charles III of Spain.” It was he who, as King of Spain, joined France in sending assistance to the American Colonies in their war of Independence. At the Peace Treaty following that conflict, he recovered Florida for Spain from England, to whom it had been ceded in 1763. Saint Januarius (San Genaro), for whom this Order is named, was the Patron Saint of Naples. Relics of this Saint, to whom miraculous cures are attributed, are pre¬ served in the cathedral named for him in that city. When the French invaded Naples in 1806, the Order was abolished in that country, though it continued in Sicily, whither Ferdinand had fled. It was revived after 1814. At the present time it is classed among the non-active Orders of Italy. There are two classes: Knights and Honor¬ ary Knights. The badge of the Order is a NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Two Sicilies Order of Saint Januarius ITALIAN ORDERS AND gold Maltese cross, enamelled red with white edges; gold Bourbon lilies in the angles. The obverse centre has a figure of the patron saint, San Genaro, clad in a red robe and hat, with an open book in the left hand. The reverse shows an open book and two receptacles partly filled with the mirac¬ ulous blood of this martyr. The ribbon is bright red. The plaque is of silver, the same design as the cross, and bears the words IN SANGUINE FOEDUS (the Covenant in Blood). ROYAL MILITARY ORDER OF SAINT CHARLES. Instituted by Royal Decree of October 22, 1738, by King Charles, its purpose was to reward citizens and members of the army and navy who had shown exceptional zeal and fidelity to the crown. This Order supposedly never received the Apostolic confirmation of the Pope, and according to an Italian writer, Ruo, was shortlived, all record of its existence having been lost when Charles, its founder, assumed the throne of Spain in 1759. The decoration is a fou r-armed cross, each NUMISMATIC MEDALS OF HONOUR 93 arm terminating in the form of a lily, and the whole surmounted by a royal crown. The centre medallion bears the image of Saint Charles. No description of the reverse is given. The ribbon is violet. ORDER OF SAINT FERDINAND and OF MERIT. Founded on April i, 1800 by Ferdinand IV, King of Naples (also Ferdi¬ nand III of Sicily and I of the Two Sicilies). It was instituted in commemoration of his having been restored to his Kingdom after the defeat of the French by the united forces of England, Austria, Russia and I Turkey. The object of the Order was to reward the Neapolitans who had remained faithful to the King and his monarchy. Lord Nelson, Duke of Bronte, was one of the first foreigners to have this Order bestowed upon him. He was made a Knight of the Grand Cross. Like the Order of Saint Januarius, this was suppressed in Naples when the French under Joseph Bonaparte controlled that country. It was continued in Sicily until 1814 but is said to have been definitely abolished in i860. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS There were three classes: Knights of the Grand Cross, Commanders and Chevaliers. The cross of this Order is a gold star of six branches, in the form of rays. In the angles are Bourbon lilies. The whole is surmounted by a crown of gold. The gold-centred medallion bears a figure of St. Ferdinand in Royal robes and crowned, holding a laurel wreath in the left and a sword in his right hand. The encircling blue-enamelled band is inscribed FI DEI ET MERITO. The reverse centre of gold is inscribed FERD. IV. INST. ANNO 1800 . The plaque of the Order is similar to the obverse of the cross, without the crown. A dark blue ribbon with red edges is used for suspension of the cross. MEDAL OF HONOUR. By a decree of July 25, 1810, Ferdinand IV added a gold and silver Medal of Honour. This was 33 mm. in diameter, with the obverse similar to the cross. The reverse was inscribed FI DEI ET MERITO. This was worn with a similar ribbon. Officers and privates of the Army and Navy were awarded this medal for distinguished services. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXIV Two Sicilies Medal of Honour 96 ITALIAN ORDERS AND MEDAL OF MERIT FOR LOMBARDY. Ferdinand IV instituted a medal of silver for the Neapolitan troops who assisted him in the campaign in Lombardy against the French in 1796. This was 38 mm., bearing on the obverse the helmeted effigy of the king and the title, FERDIN. IV UTRI SICILIAE REX P.F.A. ( P-Pio, devout, F-Forte, brave, A-Augusto, august). On the reverse, within a laurel wreath, FI DEI/ REGIAE DOM US / PA TRIAE / PROPUG- NA TORI /OB / EG REGIA FACTA . In the exergue, E. V.A/MDCCXC VI. MEDAL OF MERIT FOR SIENA. This medal was of gold and awarded by Ferdi¬ nand IV to the troops who distinguished themselves in the Siena campaign in 1797. On the obverse is the helmeted effigy of the king and his title FERDIN AN DUS IV UTRIUSQ. SICILIAE REX P.F.A. On the obverse is an allegorical figure of a woman crowning a soldier with a laurel wreath. Surrounding this, an inscription reads MI LI TIB US BENE DE REGE AC PATRIA MERIT 1 S. In the exergue is NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR E. V.A./MDCCXC VII. The ribbon is blue and white, edged with narrower stripes of blue (Sculfort, p. 176). MEDAL OF HONOUR FOR THE SIEGE OF GAETA. When Napoleon I sent his brother Joseph Bonaparte to rule over the kingdom of Sicily, Ferdinand IV fled to Gaeta. This fortress was gallantly de¬ fended in 1806 against the French under Marechal Massena, but was finally forced to capitulate, and Ferdinand fled to the island of Sicily. To reward those who valiantly assisted him to hold his kingdom, Ferdinand IV instituted this Medal of Honour. It is 35 mm., and was struck in both gold and silver, and is suspended from a deep red ribbon. The obverse of the medal has a bust of the king facing to right, the head wearing a helmet, laurel wreathed and surmounted by a dragon. The inscription is FERDI- NANDUS IV. D.G. SICILIARUM REX. The reverse has in the centre a view of the fortress of Gaeta, surrounded by the motto, MERITO ET FI DEI CAJETAE DEFENSORM AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND ROYAL ORDER OF THE TWO SICI¬ LIES. Created on February 24, 1808, by Joseph Napoleon, when King > of Naples It was issued in three classes: Grand Officers, Commanders and Chevaliers. Joachim Mu¬ rat, when ruler, modified the Order in 1811; its purpose was to reward those who had assisted in the conquest of the country. The decoration is a red-enamelled star of five points, ball tipped and with gold edges. Above this is the Imperial eagle surmounted by a crown. In the centre medallion is the Arms of Sicily, a Trinacria or Triquetra, having a face in the centre. This me¬ dallion is surrounded by the title, JOS. NA- POLEO SICIL. REX INST 1 TUIT. The reverse medallion bears a prancing horse, the Arms of Naples, encircled by a blue- enamelled band inscribed PRO RENO V A TA PATRIA. The ribbon is dark blue with a red stripe in centre. Following the death of Murat on October 13, 1815, the Kingdom was restored to Ferdinand IV, who changed the design of the above decoration. The star was at¬ tached to the surmounting crown by a lily N U M I S M ATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 99 (replacing the eagle). The obverse medal¬ lion contained the Arms of Sicily and of Naples, surrounded by the inscription FERDINANDUS BORBONIUS UTRI- USQUE SICILIAE REX P.F.A. (Pio Forte Augusta). The reverse medallion had in the centre a Bourbon lily and the motto FELICITATE RESTITUTA X. KAL.JUN. 1815 . The ribbon was changed to azure blue with a red stripe in the centre. This Order was finally abolished in 1819 and replaced by the “Order of Saint George of the Reunion.” MEDAL OF HONOUR FOR THE PRO¬ VINCIAL LEGION. On March 29, 1809, Joachim Murat, instituted this medal for the Provincial Legion. It is of silver and bronze, and bears on the obverse the effigy of the King, facing to left, encircled by the words GIOACCHINO NAPOL. RE DELLA DUE SICIL. On the reverse is a group of fourteen flags and a royal crown, the outer flags bearing, respectively, the words SICUREZZA/INTERNA. Around this device is the inscription ALLE LEGIONI AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND PROVINCIALI 26 MARZO 1809 . The ribbon is light blue moire. Ruo, the Italian writer, states that the inscription on the obverse is Gioacchino Napoleone, but the previous description is taken from a medal and various French authorities. MEDAL OF HONOUR FOR NAPLES. Murat authorized another Medal of Honour on November i, 1814, to reward the guard of Naples for its devotion to his cause. It is of gold and silver, in the form of a wreath of oak and laurel leaves, tied with a ribbon and surmounted by a crown. Superimposed on the wreath are two crossed flags, enam¬ elled in the colours of the kingdom. On the obverse centre medallion of white is the bust of the king, facing to left, and the title GIOACCHINO NAPOLEONE (or GIO¬ ACCHINO RE DI NAPOLI ). On the re¬ verse medallion are the words ONORE ET FEDELTA. The ribbon is magenta. The Medal for Civil Merit is similar to the above, except that the reverse is inscribed ONORE ET MERITO. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR IOI MEDAL OF HONOUR. After the death of Murat at Pizzo, a medal of 38 mm. was authorized by Ferdinand IV. It was issued in gold and silver, and worn with a bright red ribbon. On the obverse is a crowned effigy of the restored king, facing to left, and the inscription FERDINANDUS IV UTRI USQUE SICILIA E REX P.F.A. The reverse has in the centre a large Bourbon lily, surrounded by the inscription OB EGREGIAM URBIS PITH FIDELITA- TEM. In the exergue, POSTRIDIE NO¬ NAS OCTOBRIS/ANNI R. S./MDCCCXV. MEDAL OF HONOUR (Sicily). By de¬ crees of August 9 and 30, 1816, bronze medals were authorized and awarded to soldiers and sailors who were faithful to the cause of Ferdinand IV. This is a green- enamelled Maltese cross with gold Bourbon lilies in each angle. The centre medallion bears the effigy of the king to right, and the words FERDINANDO IV INSTITUI 1816 . The reverse has in the centre a lily and the inscription CONSTANTE ATTACCA- MENTO. This was worn with a red ribbon. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS SECURITY GUARD MEDAL. Created on May 30, 1816, and issued in gold and silver; it was worn with a Bourbon red rib¬ bon. The medal is surrounded by a wreath of oak leaves and surmounted by a crown, attached by laurel branches. On the obverse is the effigy of the king surrounded by the title FERDINANDO IV RE DELLE DUE SI Cl LIE P.F.A. The reverse bears a lily and the motto ALLA GUARDI A Dl SICUREZZA. In the exergue, PER LA GIORNATA DE 22 MAGGIO 1815 . ROYAL MILITARY ORDER OF SAINT GEORGE OF THE REUNION. This order was created on January 1, 1819, by Ferdinand IV. It commemorated the reunion of Naples and Sicily, and was awarded for valour, military distinction and loyalty. There are four classes: Knights of the Grand Cross, Commanders, Officers and Chevaliers, the decoration varying in size according to the grade. This Order was discontinued in i860, with the formation of the present Kingdom of Italy. The insignia is a red-enamelled cross, fleuree, with i NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXV Two Sicilies Order of Saint George of the Reunion ITALIAN ORDERS AND concave arms. Two gold swords cross at the angles, and a wreath of green-enamelled laurel connects the arms of the cross and the swords. The medallion bears a figure of Saint George slaying the dragon; around this is a blue-enamelled band inscribed IN HOC SIGNO VINCES. The reverse is the same, with the word VIRTUTI above. The ribbon is light blue moire. The decora¬ tion of the Knights of the Grand Cross is distinguished from the other grades by a gold pendant of St. George and the dragon. The Chevalier’s cross has no such pendant; and on the reverse is the word MERITO. MEDAL OF ST. GEORGE. In addition to the “Order of Saint George of the Re¬ union,” gold medals were awarded for heroism in war, and in silver for continued service. These are 28 mm., bearing in the centre the figure of St. George slaying the dragon, encircled by a wreath and the words VIRTUTI or MERITO according to the purpose of the award. The obverse and reverse are the same. The ribbon is blue with yellow edges. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR ORDER OF CONSTANTINE, (described on page 18). Instituted in Naples and Sicily by Don Carlos in 1734. Joseph Bonaparte abolished it in 1808, although it continued in the island of Sicily. Upon the return of Ferdinand IV to Naples in 1814, it was restored in both Kingdoms. ROYAL ORDER OF FRANCIS I. Francis I, upon the death of his father, Ferdinand IV, became King of the Two Sicilies on January 4, 1825. He was of the Neapolitan branch of the Bourbon family. On September 28, 1829, he founded the Royal Order of Francis I. Though usually conferred as a reward for Civil Merit, the army was not debarred from its honours. There are five classes: Grand Cross, Com¬ manders, Officers, Knights and Chevaliers. The fourth and fifth classes receive, re¬ spectively, the gold and silver medals, described later. This Order was discon¬ tinued in i860 when the Kingdom of the Two Sicilies became part of Italy, though, as a family Order, it was continued for a while longer. The decoration is a four-armed, AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND double-pointed cross of white enamel with gold edges, surmounted by a gold crown. Bourbon lilies of gold are in each angle. The medallion is larger than in most of the other Orders. In the centre, on a field of gold, appear the initials of the founder, F.I., with crown above. These are surrounded by a laurel wreath of enamel. On the blue encircling band are the words, DE REGE OP TIME MERITO. The reverse bears the inscription FRANCISCUS PRIMUS IN- STITUIT MDCCCXXIX, within a green wreath. The ribbon is bright red with blue edges. The star or plaque of the order is a silver cross without the crown, and with the same centre medallion. The gold and silver medals, worn by the fourth and fifth classes, are 36 mm. in diam¬ eter, bearing on the obverse the portrait of the founder, within a laurel wreath, and the inscription FRANCISCUS I.D.G.UTRIUSQUE SICIL. ETHIER. REX. The reverse has three Bourbon lilies in the centre within a wreath, and the motto DE REGE OPTIME MERITO 1829 . The ribbon is dark red with blue edges; not as wide as that for the Cross. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXVI Two Sicilies Order of Francis I io8 ITALIAN ORDERS AND MEDAL OF CIVIL MERIT. Authorized by royal decree of December 17, 1727. It is of gold and silver and worn with a red ribbon. The obverse bears an effigy of the king, and the title FRANCISCUS I.D.G. REGNI UTRIUSQUE SICIL. ET HIER. REX. On the plain reverse is engraved the name, date and cause of award. A medal similar to this was awarded during the reign of Ferdinand II and may be found with either of the following inscriptions: FERDI- N AN DUS II REGNI UTRIUSQUE SI CI¬ LIA E ET HIERUS. or FERDINANDO II RE DEL REGNO DELLE DUE SICILIE. Another MEDAL OF CIVIL MERIT was issued, 44 mm. in size. On the obverse are busts of Francis I and Queen Maria Isabella, facing to right, surrounded by branches of laurel. On the reverse is a Bourbon lily, crowned. MEDAL FOR MESSINA. Francis I was succeeded in 1830 by his son, Ferdinand II, who died in 1859. Ferdinand II instituted the Medal for Messina for troops faithful to him, in that city, during the Revolution NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR 109 of 1847. It is of bronze, and 30 mm. On the obverse, within a wreath of oak and laurel leaves, is the word FEDELTA with one Bourbon lily. The reverse reads, MESSINA 1 SEPTEMBRE 1847 . The ribbon is light blue and white. A variant of this medal has on the obverse the effigy of the king and the words FERDINANDO II RE DEL REGNO DELLE DUE SICILIE; and on the reverse the word FEDELTA. LONG SERVICE MEDAL. Ferdinand II also created a bronze medal for Long Service. It is 38 mm. and bears on the obverse the king’s bust on a pedestal, surrounded by implements of war and flags. Above is FERDIN ANDO II. The reverse reads LODEVOLE SERVIZIO MI LI TARE DI 25 ANNI. The ribbon is red. MEDAL FOR THE SIEGE OF MES¬ SINA. After the long siege of the citadel of Messina in 1848 by Ferdinand II which resulted in his reconquest of Sicily, a com¬ memorative medal was authorized by the king. This was to reward the troops who AND MONOGRAPHS no ITALIAN ORDERS had taken part in the campaign. The medal for the senior officers was of gold and enamel, 35 mm. in diameter. On the obverse within a green-enamelled laurel wreath, is a pentagonal fort; in the corners are five bombs, the flames of which rest upon the wreath. In the centre is the fleur-de-lis of the Bourbons, in relief. The reverse is similar, except that in the centre of the pentagon is the legend, ASSEDIOJ DELLA 1 CITTADELLA / DI MESSINA / 18 ^ 8 . The ribbon is red. For the junior officers and soldiers the medal was of bronze and of the same size, without enamel. Obverse and reverse are identical, and the medal was worn with a red ribbon. A variant of this medal has a plain reverse, no fort, or bombs, but with the same inscription in relief. MEDAL FOR SICILY. Created for the troops who, under the leadership of Filan- gieri, suppressed the Insurrection of 1848- 1849. This is of bronze-gilt, and displays the effigy of Ferdinand II facing to right within a wreath of oak leaves. Outside, the wreath are two draped flags, the whole is NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Two Sicilies Siege of Messina Long Service Medal, Ferdinand II 112 ITALIAN ORDERS surmounted by a Bourbon lily. The plain reverse has CAMPAGNA DI SICILIA 18 J/. 9, in relief. The ribbon has three equal stripes of light blue and white. MEDAL FOR CAMPAIGN OF 1860 . Francis II came to the throne of Sicily in 1859, about the time of the Garibaldi campaign for the Independence of Italy. His reign was short. The Medal for the Campaign of 1860 was created by him for those troops who were loyal to him and opposed to Garibaldi. It is bronze, 37 mm., and bears on the obverse the effigy of the king, facing to left, within a wreath of oak leaves. Surrounding this is FRANCESCO II RE DELLE DUE SI Cl LIE. The reverse bears the words, TRIFRISCO, CAIAZZO, S.MARIA,S. ANGELO, GARIGLIANO, sur¬ mounted by three Bourbon lilies. Around this inscription appear the words, CAM¬ PAGN A DI SETT. OTT. 1860 . The ribbon is red with a blue stripe in the centre. CAMPAIGN OF EASTERN SICILY. Authorized in i860. It bears on the obverse NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXVJ1I Two Sicilies Medal for Sicily, Ferdinand II the effigy of Francis II facing to right, and the words SICILIA OCCIDENT ALE/ APRILE E MAGGIO/1860. On the reverse, within a wreath of laurel, the words AL V A LORE. This is bronze, and 27 mm. in diameter. A variant of this medal was issued without the likeness of the king on the obverse. MEDAL FOR THE DEFENSE OF CATANIA. The obverse bears the effigy of Francis II, a trophy of arms, and the words CATANIA 31 MAGGIO 1860; the reverse, within a wreath of laurel, the words AL V A LORE. MEDAL FOR GAETA. Issued to the refugees who fled to Gaeta with the Royal family in 1860-61 when Garibaldi entered Naples. The medal is silver, 36 mm., having on the obverse the jugated busts of the King and Queen Maria Sophia of Bavaria and the words FRANCESCO II—MARIA SOFIA. The reverse shows a view of the city of Gaeta, with GAETA 1860-1861 in the exergue. A variation of this medal has NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl.Two Sicilies Medal for Gaeta, Francis II on the reverse the fortress of Gaeta only, with the same inscription in the exergue. After the Garibaldi campaign of 1860- 1861 for the freedom of Sicily, and after the Royal family had given up the Kingdom of Sicily, Francis II by a decree dated March 12, 1861, authorized medals for all his soldiers who took part in the second siege of Messina. It appears that dies were made but only one medal is known to have been struck. That rests in the famous Ricciardi collection in Naples. The writer is in¬ debted to Sig. Guido de’Mayo’s article in the May-June 1922 issue of Miscellanea Numismatica, which describes this medal. It is silver, 35 mm., and bears on the obverse the jugated busts of the King and Queen, facing to left (similar to the Gaeta Medal), and the titles, FRANCESCO II— MARIA SOFIA. The reverse has a design of the pentagonal fortress of Messina; in the corners of the pentagon are five bombs, the flames of which rest on the wreath which surrounds the fort. In the centre is the Bourbon fleur-de-lis. The exergue reads CITTADELLA DI MESSINA. The ribbon is given as red with blue stripes. MEDAL FOR SICILY. This is said to have been awarded to those who took part in the uprising against Ferdinand II in 1848, in the movement for a United Italy, but the purpose of this award cannot be verified from the several authorities consulted. It was issued in silver and bronze, 30 mm., and suspended from a ribbon of the Italian National colours—three equal stripes of green, white and red. On the obverse is an allegorical figure of Sicily, armed with a sword; at her feet is a shield with the Arms of Sicily, while in the sky, a brilliant sun bears the Arms of Savoy. In the distance is Mt. Aetna in eruption. The reverse has in the centre SICILIA/1848. Around this is the inscription, INIZIO DEL RISORGIMBNTO D’lTALIA. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND TUSCANY Tuscany, the ancient Etruria, lies south of the Apennines. On the east it was bounded by the districts of Umbria and the Marches, while to the south lay the section known in Classical times as Latium, but which later, with the rise of the Church, was usually known as the Papal States. None of these provinces had boundaries that were fixed for any great length of time, and their geographical history is very com¬ plicated. Between the ioth and 16th Centuries, Tuscany was composed of several self- governed communes or Republics, the most important of which were Lucca, Pisa, Florence and Siena. The Medici family was a dominant factor in the government for a long period. In 1735 the country came under Austrian rule. Francis, Duke of Lorraine and afterwards Emperor of Aus¬ tria (1708-1765), became Grand Duke of Tuscany. He succeeded John Gaston, the last of his line, and thus the Duchy passed NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR from the control of the Medici and into that of the Hapsburg family. This had been arranged by treaty. The Hapsburgs continued in control until the entrance of the French in 1799 under Napoleon I, though the battle of Waterloo in 1815 brought back once more their rule in the domain. Ferdinand III (1769-1824) was succeeded by his son, Leopold II, who lost the Duchy of Tuscany when the constit¬ uent Assembly voted for its inclusion in the Kingdom of Italy on August 16, i860. From that time all the Orders of Tuscany have been discontinued. ORDER OF SAINT STEPHEN. This Order was founded at Pisa in 1561 or 1562, by Cosimo I de’ Medici, Duke of Florence, afterwards the first duke of Tuscany, to commemorate his victory over the French at Siena. The battle took place on St. Stephen’s day, August 2, 1554 (or August 6 accord¬ ing to some historians). The inhabitants of the city and the troops under Henry II, after withstanding a siege of fifteen months, finally capitulated. In 1567, Pope Pius V AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS granted Cosimo the title of the first Grand Duke of Tuscany. The Order was named in honour of Stephen IX, Pope and martyr, once bishop of Florence, on whose festival Cosimo de’ Medici gained his victory. It is said to have been discontinued in 1565, but Elias Ashmole states that new statutes were approved in 1590. He also lists it as one of the Orders extant in 1715; though Hugh Clark informs us that the Order was “revived in 1764 and put on a respectable footing.” Whatever its status in the interval may have been, the Order was reorganized in 1817 by Ferdinand III, Grand Duke of Tuscany (1769-1824), and its regulations were altered by him at that time. The insignia is a red-enamelled, gold- edged cross, similar to that of the Knights of Malta. In the angles are golden fleurs- de-lis and above the cross is a ducal crown of gold. The ribbon is bright red. ORDER OF SAINT JOSEPH. Founded by Ferdinand III on March 19, 1807, when as Grand Duke of Wurtzburg he was ad¬ mitted to the Confederation of the Rhine. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. XXX Tuscany Order of Saint Stephen Upon the downfall of the Napoleonic control of Tuscany in 1814, Ferdinand restored the Order in Tuscany when he again assumed control of the Duchy. The Order was for meritorious service and was awarded to civilians, ecclesiastics and the military, whether native or foreign. Generally the honour was confined to those of the Roman Catholic faith. There are three classes: Grand Cross, Commanders and Knights. The Decoration of the first class is silver, a double-pointed, six-armed cross, with rays between the arms. An oval medallion in the centre bears the figure of St. Joseph; around this on the band, likewise of silver, is the motto UBIQUE SI MI LIS (Everywhere the same), with a branch of laurel and oak. In the lower centre of the band is the letter F. The cross of the second class is gold, and similar to the star of the first class, though smaller. It has white-enamelled arms, and the rays and the medallion band are of red enamel. It is surmounted by a gold crown and a suspension ring for the ribbon, which is bright red, with a white stripe at each edge. The reverse medallion NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Tuscany Order of Saint Joseph AND has in the centre S.J.F .1807 (SanctoJosepho Ferdinando —Dedicated by Ferdinand to Saint Joseph). The third class cross is smaller and worn with a narrower ribbon. ORDER OF THE WHITE CROSS. Instituted by Grand Duke Ferdinand III in 1814. This was a decoration solely for the military faithful to him. It is sometimes called the “Cross of Loyalty.” A MEDAL OF HONOUR was also founded in 1816 for those who had distinguished themselves in the Duchy. No description of these two insignia is obtainable from the several authorities consulted. MILITARY MEDAL. Authorized in 1815 for distinguished service. It was awarded only to junior officers and soldiers. This medal is silver, bearing on the obverse a bust of the founder facing to right, and the title FERDINANDO III.A.D.A.GRAND. DI TOSCANA. The reverse has in relief AI PRODI E FED ELI TOSCANI 1815 . (To the brave and faithful Tuscans.) The ribbon is half red and half white. LONG SERVICE MEDAL. Founded in 1816 and issued to junior officers and sol¬ diers. It is bronze, 37 mm., and bears on the obverse two crossed swords, with a shield bearing the letter F superimposed. Above this device is a crown, and below is 1816, the date of its creation. The reverse reads, in relief, AL LUNGO E FED EL SERVIZIO. The ribbon is half red and half white. MEDAL OF MILITARY MERIT. This was founded by Leopold II on May 19, 1841, and bears the effigy of the Duke and the words LEOPOLDO II GRANDUCA DI TOSCANA. The reverse has in relief FI DELTA E V A LORE. The ribbon is half red and half black. ORDER OF MILITARY MERIT. In¬ stituted on December 19, 1853, by Leopold II. The decoration is a five-armed white- enamelled cross of gold on a gold laurel wreath, which is surmounted by a gold crown. The obverse medallion is inscribed L II. surrounded by the words MERITO AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS MILITARE. On the reverse medallion, 1853 records the date of its creation. The ribbon is of red and black in equal stripes. MEDAL OF 1848 . Founded by Leopold II for the war of Italian Independence. This was a service medal for his troops taking part in that campaign. It is bronze- gilt, and bears on the obverse the effigy of the Grand-duke and title LEOPOLDO II GRANDUCA DI TOSCANA. On the re¬ verse within a laurel wreath is the inscription GUERRA/DELLA/INDIPENDENZA / ITALIANA/18^8. The loop for the ribbon is a wide bar-like affair, similar to that for many of the Italian medals. The ribbon is blue, bordered with two red stripes. MEDAL OF MERIT. Attributed by but one authority to Ferdinand IV. Issued in five classes; gold, of 40 mm. and 30 mm.; silver, of 49 mm. and 30 mm., and bronze, 45 mm. in diameter, according to the impor¬ tance of the award. On the obverse is a bust of the Grand-duke and FERDINANDO IV GRANDUCA DI TOSCANA. The re- NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Pl. Tuscany Order of Military Merit, Leopold II verse bears the inscription AL MER1T0 within a wreath. The ribbon is dark blue with black stripes at the sides. LONG SERVICE MEDAL. Instituted by Leopold II in December, 1850, for officers of the Army who had served at least thirty years. It is 36 mm., a gilt Maltese cross, having in the centre medallion of silver the head of Leopold II to left, encircled by LEOPOLD II G. D. DI TO SC. On the reverse medallion is the word ANZIANITA, with a crown above. No information concerning the ribbon is obtainable. NUMISMATIC NOTES ITALIAN DECORATIONS Plate Venice. Defence of Venice Tuscany. Long Service Medal. At the time of Augustus, there was no city of Venice, and Padua was the chief city of the district which has since come to be known as Venetia. This district occupied the Northeastern section of that country from the Alps on the North and East to the Adriatic Sea, and to the River Po on the West. From the Sixth and Seventh Cen¬ turies, after the foundation and the growth of Venice, it developed a considerable com¬ merce with its island domains and became a great maritime power. For many centuries an independent Republic was maintained, governed by a Senate and a Doge, elected by the people; his authority, however, was limited. Constant wars with neighboring peoples and with the Turks did not exhaust the wealth of Venice; and until the Eight¬ eenth Century Venice wielded great in¬ fluence in European politics. The Republic was unable to withstand the French army, however, and on October 17, 1797, was divided—one half of the territory going to NUMISMATIC Austria and the other half to the Cisalpine Republic. The Ionian Islands go to France. For years the Venetian Republic maintains its independence, and exhibits a form of government which commands universal admiration. GIUSTINIANO (si veda) states that Leoni was the first Grand Master of the Ordine di San Marco. He also lists a number of the Grand Masters from that date to 1688, and gives several authorities. Other writers fix the date of its origin as 828, when the remains of Saint Mark were taken from Alexandria to Venice. No exact information is obtainable as to the discontinuance of the Order, though Ashmole indicates its existence in 1672, as does Clark in 1784. The insignia is a gold chain to be worn around the neck. From this a gold medal¬ lion is suspended. On the obverse is the Arms of Venice —the winged lion of St. Mark, seated with a sword in the right paw, and with the left paw resting on an open book, on which is the motto PAX TIBI MARCE EVANGELISTA MEUS (Peace to thee, Mark, my Evangelist). The reverse is believed to have been plain, although Ashmole asserts that it had the name of the Doge then living as well as a portrait—if that is what may be understood by his words “a particular impress.” This Order was conferred by the Senate or by the Doge, and later was called the Order of the Doge of Venice. On late forms, the insignia was changed to a blue-enamelled cross, on the centre of which was a medallion with the above described Arms. The reverse bore the effigy of the reigning Doge, sometimes represented as on his knees receiving a standard from the hands of St. Mark. All recipients of this Order had to show records of noble birth and were known as the Knights of Saint Mark. MEDAL FOR THE DEFENCE OF VENICE. This medal was issued in 1849, during the second year of the short-lived Republic of Saint Mark —as Venice was at that time called. It was of silver and bronze, 27 mm., bearing on the obverse the Arms of the Republic. Around this are the words INDIPENDENZA ITALIAN A. On the reverse is the cross of St. Maurice surrounded by VESSILLO DI VIT TORI A 18^8. The ribbon is crimson with a narrow gold stripe at each side. (PI. XXXIII.) MEDAL FOR BRAVERY. Also issued in 1849. It was of silver and bronze, but 32 mm. in diameter. The obverse has the lion of St. Mark and GOVERNO PROVISORIO. On the reverse, within an oak wreath, are the words DI FEN SORE DI VENEZIA. The ribbon is red with gold stripes at the sides. MEDAL FOR THE CIVIL GUARD. Authorized. It was silver and bronze gilt, oval in form, 40 mm. by 34 mm. On the obverse appear two crossed flags and the words GUARDI A Cl VIC A VENETA. The reverse reads VV/ VI TALIA. The ribbon is yellow. OBSOLETE ORDERS The following Orders listed by the several authorities consulted, as having been formed in Italy, have long been discontinued. Order of the Golden Star of Venice, date not given. Order of the Golden Stole, date not given. Order of the Royal Crown of Mantua, was, according to Genouillac, created by Prince Louis of Gonzaga (son of Witikind, King of Saxony), in honour of his marriage with Adalgise of Lombardy, daughter of Gisulf, due de Frioul. Order of the Eagle of Italy. Created February 15,941, by Hugo II of Gonzaga, to perpetuate the memory of his marriage with Princess Elizabeth of Gonzaga and Lombardy. New statutes were formed for the Order in 968. Order of Holy Mary, Mother of God. Founded in Italy in 1233. Its creation is attributed to Bartholomew, Bishop of Vincenza. The purpose of its foundation was to quell the discords which arose NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR between the Guelphs and the Ghibellines and also to defend and support the Roman Catholic religion. It was approved by Pope Martin IV, who placed the knights under the protection of St. Augustin. It was called by some the “Order of the Brothers of the Jubilation,” later the “Order of St. Mary of the Tower,” and the “Order of the Chevaliers of the Mother of God.” Towards the end of the Sixteenth Century the Order had entirely disappeared. Order of the Black Swan of Italy, founded in 1350 by Amadeus VI and other Italian Princes, for the purpose of preventing feuds, then so prevalent. Order of St. George of Genoa. Founded by Frederick III of Germany. It was to reward the Genoese for the reception he received during his journey to Rome, where he received the Imperial Crown. The Order was short-lived. The badge is a plain red cross suspended from a gold chain. This Order is not to be confused with the Order of St. George of Austria, founded by the Emperor Frederick. and monographs Order of St. George of Ravenna. Founded in 1534 by Alexander of Farnese (then Pope Paul III). Its award was confined to those who defended the city and its vicinity from the attack of the Moslems or Corsairs. On the death of its founder it ceased to exist. Cappelletti says it was suppressed by Gregory. The insignia was a red-enamelled star of eight points, over which was a gold ducal crown. Order of the Lily. Founded in 1546 by Alexander of Farnese. Order of the Lamb of God of Tuscany. Founded in 1568 by John III. Order of the Redeemer or of the Precious Blood of our Saviour. Founded by Vincent Gonzaga, Duke of Mantua. It was in honour of the marriage of his son Francis with the Princess Marguerite, the daughter of Charles Emmanuel I, Duke of Savoy. The Order survived about a century and lapsed in 1708 on the death of Ferdinando Gonzaga, Duke of Mantua. An attempt was made to revive it but without success. The insignia was an oval medallion, in the centre of which were two angels in adoration. Around this was the motto NIHIL HOC TRISTE RECEPTO. Order of the Conception. Instituted on September 8, 1617, by Ferdinand 1 of Gonzaga, Duke of Mantua, in honour of the conception of the Virgin and placed under the protection of St. Michael the Archangel. Like many other Orders founded about this time, the members swore allegiance to the Church and agreed to fight against the infidels. Order of the Virgin or the Order of the Virgin Mary the Glorious. Created in Italy by three gentlemen of Spella, named Peter, John the Baptist, and Bernard, surnamed Petrignani. The Order was approved by Pope Paul V in 1618, and placed under the protection of the holy Virgin. The members agreed to defend and uphold the Roman Catholic religion and make war on the in¬ fidels. No record has been found of the discontinuance of the order. Order of Saint Rosalie of Palermo. Founded by Alderon de Carreto. Charles Albert was of the line of Savoy-Carignano which was founded by Thomas Francis, son of Charles Emmanuel the Great. Carignano, a town in the province of Turin, was bestowed by Charles Emmanuel I upon his son Thomas Francis, who was known as the Prince of Carignano. The present reigning king of Italy is of this house. Ency. Brit. At this Crescent was fastened as many' small Pieces of Gold fashion’d like Columns and enamell’d with Red, as the Knights had been engag’d in Battels and Sieges; for none could be adopted into this Order unless he had well trod the Paths of Honour.” Ashmole, E., Hist, of Order of the Garter. Ashmole. ‘‘It was approved and confirmed by Pope Urban, and the Rule of St. Dominick prescribed to the Knights.” Armani, E. Insegne Cavaileresche e Meda- glie del Regno d'ltalia. Rome, Ashmole, Elias. The Institution, Laws and Ceremonies of the Most Noble Order of the Garter. London. Ashmole, Elias. The History of the Most Noble Order of the Garter. London NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR Burke, Sir Bernard. The Book of Orders of Knighthood and Decorations of Honor. London Cappelletti, Licurgo. Ordini Cavalle- reschi. Livorno 1904. Cibrario, Luigi. Descrizione e Storica degli Ordini Cavallereschi. 2 vols. Torino Clark, Hugh A. A Concise History of Knighthood. London. Cuomo, Raffaele. Ordini Cavallereschi antichi e moderni. 2 vols. Naples 1894. Elvin, C. N. Handbook of the Orders of Chivalry. London 1893. Favine, Andrew. The Theatre of Honour and Knighthood. London.—Translated from a French Edition of Genouillac, H. Gourdon de. Diction- naire historique des ordres de Chevalerie. Paris. Genouillac, H. Gourdon de. Nouveau Dictionnaire des ordres de Chevalerie. Paris Giorgio, Florindo de. Dellc cerimonie Pubbliche della onorificenze della nobilta e de'Titoli e degli Ordini Cavallereschi net Regno delle Due Sicilie. Naples Giustinian, Bernardo. Historic degli Ordini militari, etc. Venezia. AND MONOGRAPHS ITALIAN ORDERS AND J. S. The History of Monastical Conventions and Military Institutions, etc. London. Lawrence-Archer, Major J. H. The Orders of Chivalry. London. Mennenii, Francisci. Deliciae Eqyestrivm sive Militarivm Ordinvm et Eorundem Origines, etc. Coloniae Agrippinae Perrot, A.-M. Collection J Historique des Ordres de Chevalerie. Paris. Puca, Antonio. Gli ordini cavallereschi del Regno dTtalia. Naples. Ricciardi, Eduardo. Medaglie delle due Sicilie. Naples. Ruo, Raffaele. Ordini Cavallereschi instituti nel regno delle Due Sicilie. Naples. Saint Joachim. An accurate historical account of all the Orders of Knighthood, by an Officer of the Chancery of the Order of Saint Joachim. London 1802. (Said to be by Sir L. Hamon). Sculfort, Lieut. V. Catalogue; Decorations et Medailles du Musee de VArmee. Paris Trost, L. J. Die Ritter- und Verdienst Or den, Ehrenziechen und Medaillen aller Sou- ver'dne und Staaten. Wien et Leipzig 1910. NUMISMATIC NOTES MEDALS OF HONOUR Lucca Civil Medal of Merit. 8 Military Service Medal. 8 St. George, Order of. 5 St. Louis, Order of. 6 Modena Cross for Service. 13 Eagle of Este, Order of. Fidelity Medal. Military Medal for Loyalty.Military Medal of Merit. 13 Parma Constantine, Order of. 16 Medal of Merit. 20 St. Louis, Order of. San Marino Medal of Merit. 24 Order of Chivalry. 21 Sardinia, Savoy and Kingdom of Italy Africa, Medal for. 65 Boxer Uprising, Medal for (Medal for Far East). 66 China, Medal for (Medal for Far East). AND MONOGRAPHS Civil Medal of Valour. Civil Order of Savoy. Colonial Order of the Star of Italy. Crimean Medal. Crown of Merit. Crown of Italy, Order of. Far East, Medal for. Industry, Order of. Italian Independence Medal. 60 Italian Unity Medal. Liberation of Sicily, Medal for. Life Saving Medal. Marsala Medal (Medal of the Thousand). Medal of Merit. Medal of Merit (Battle of Vicenza). Medal of Merit (Rome). Medal of Merit (“S.P.Q.R.”). Medal of the Thousand. Military Cross for Service. Military Medal of Valour. Most Sacred Annunciation, Order of. National Gratitude, Medal of. Naval Medal of Valour. Public Safety, Medal of Merit. Royal Military Order of Savoy. St. Maurice, Medal of. St. Maurice and St. Lazarus, Order of. Star of the Thousand. NUMISMATIC NOT E S MEDALS OF HONOUR Turkish War of 1911-1912. 68 United Italy, Medal for. 62 Valour Medal. Veterans Guarding Tomb of the Kings Medal. Victory Medal. War Cross of Italy. War in Lybia Medal. War Orphans Medal. 7War Volunteers Medal. World War Medal. 72 See also Obsolete Orders. 134 The Two Sicilies Campaign of 1860. 112 Civil Merit, Medal of. 108 Constantine, Order of. Crescent, Order of the. Defence of Catania, Medal for the. Double Crescent (Order of the Ship). Eastern Sicily, Campaign of. Ermine (Naples), Order of the. 88 Francis I, Royal Order of. 105 Gaeta Medal. Griffin (Naples), Order of the. Holy Spirit of the Right Desire (Order of the Knot). 8 7 Knot (Naples), Order of. Lombardy, Medal of Merit for. 96 AND MONOGRAPHS Long Service Medal. 109 Medal of Honour. 94 Medal of Honour Medal of Honour (Sicily). Messina, Medal for. 108 Naples, Medal of Honour for. Provincial Legion, Medal of Honour for the 99 Reel and Lioness, Order of. 87 St. Charles, Royal Military Order of. St. Ferdinand, Order of, and Order of Merit. 93 St. George, Medal of. 104 St. George of the Reunion, Royal Military Order of. St. Januarius, Order of. St. Michael (Naples), Order of. 89 Security Guard Medal. Ship, Order of the. Sicily, Medal for (Ferd. II.). no Sicily, Medal for (Nationalist). Siege of Gaeta, Medal of Honour for the. . 97 Siege of Messina, Medal for the. Siena, Medal of Merit for. 96 Spur, Order of the. Two Sicilies, Royal Order of the. 98 Tuscany Long Service Medal. ^5 Long Service Medal (Leopold II). NUMISMATIC NOTES Medal of 1848. 126 Medal of Merit. 126 Military Medal. Military Merit, Medal of. 125 Military Merit, Order of. 125 St. Joseph, Order of. 120 St. Stephen, Order of. White Cross, Order of the (Cross of Loyalty). See also Obsolete Orders. Venice Bravery, Medal for. 133 Civil Guard, Medal for the. 133 Defence of Venice of 1848, Medal for the. . 132 St. Mark, Order of. 131 Obsolete Orders Black Swan of Italy, Order of the. 135 Conception, Order of the. 137 Eagle of Italy, Order of the. 134 Golden Star of Venice, Order of the. 134 Golden Stole, Order of the. Holy Mary, Mother of God, Order of the. . 134 Lamb of God of Tuscany, Order of the. Lily, Order of. 136 Precious Blood of Our Saviour (See Order of the Redeemer). 13b Redeemer, Order of the. AND MONOGRAPHS 146 ITALIAN ORDERS Royal Crown of Mantua, Order of the. St. George of Genoa, Order of. St. George of Ravenna, Order of. 136 St. Rosalie of Palermo, Order of. 137 Virgin, Order of the. NUMISMATIC NOTES Numismatic Notes and Monographs Noe. Coin Hoards. plates. Newell. Octobols of Histiaea, plates. Newell. Alexander Hoards Introduction and Kyparissia Hoard. 1921. 21 pages. 2 plates. 50c. 4. Howland Wood. The Revolutionary Coinage plates. Westervelt. The Jenny Lind Medals and Tokens. plates. Baldwin. Five Roman Gold Medallions. plates. Sydney P. Noe. Medallic Work of A. A. Weinman. plates. Gilbert S. Perez. The Mint of the Philippine Islands. pages. 4 plates. 50c. 9. David Eugene Smith, LL.D. Computing Jetons. plates. Newell. The First Seleucid Coinage of Tyre. plates. Numismatic Notes and Monographs (Continued) 11. Harrold E. Gillingham. French Orders and Decorations. 1922. no pages. 35 plates. $2.00. 12. Howland Wood. Gold Dollars plates. Whitehead. Pre-Mohammedan Coinage of N. W. India. plates. $2.00. 14. George F. Hill. Attambelos I of Characene. 1922. 12 pages. 3 plates. Vlasto. Taras Oikistes (A Con¬ tribution to Tarentine Numismatics). 1922. 234 pages. 13 plates. $3.50. 16. Howland Wood. Commemorative Coin¬ age of United States. 1922. 63 pages. 7 plates. $1.50. 17. Agnes Baldwin. Six Roman Bronze Medallions. 1. 39 pages. 6 plates. $1.50. 18. Howland Wood. Tegucigalpa Coinage plates. Newell. Alexander Hoards— II. Demanhur Hoard. 1923. 162 pages. 8 plates. $2.50. Nome compiuto: Egidio Colonna. Colonna. Egidio Romano. Keywords: conversazione cortese, conversazione gentile, padre/figlio, amore naturale, principe, cavalleria, cavaliere, cavalier attitude, cavalier implicature. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Colonna” – The Swimming-Pool Library. Colonna.

 

Luigi Speranza -- Grice e Colonnello: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della voce di Boezio – vox significativa – voce che e segno – parola usata metaforicamente – nome, voce che e segno – significativa – scuola di Benevento – filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Benevento). Filosofo campanese. Filosofo italiano. Benevento, Campania. Grice: “I like Colonnello; as a typical Italian philosopher, he has philosophised about ‘all,’ from, first, of course, Croce, to the ‘tedesci’! – But also about ‘guilt,’ and my favourite, the ‘transcendentale,’ which in Italian, for lack of ‘n’ becomes ‘trascendentale’ – how many? Colonnello thinks more than one, if the plural is of any guide!”  Insegna a Callabria. Privilegia l'arco tra criticismo trascendentale e fenomenologia, esistenza, ermeneutica di Pareyson, storicismo di Croce, Nicol, Dussel. La sua proposta è verificare l'interazione, in chiave storico-critica, del kantismo, della fenomenologia e la filosofia dell'esistenza.  Altre opere: “Esistenzialismo kantiano” (Studio Editoriale di Cultura, Genova); “Croce e i vociani” (Studio Editoriale di Cultura, Genova); “Tempo e necessità” (Japadre, L'Aquila-Roma); “Tra fenomenologia e filosofia dell'esistenza” (Morano, Napoli); “Ermeneutica esistenzialista del concetto di ‘colpa” (Loffredo, Napoli); “Percorsi di confine: esistenza e libertà” (Luciano, Napoli); Croce (Bibliopolis, Napoli); “Ragione e rivelazione” (Borla, Roma); “Melanconia ed esistenza” (Luciano, Napoli); “Storia esistenza liberta. Rileggendo Croce, Armando, Roma);  Martin Heidegger e Hannah Arendt, Guida, Napoli); “Orizzonte del trascendente e dell’immanente, Mimesis, Milano); “Inter-soggettivita riflessiva” L’itinerario dei corpi” (Mimesis, Milano). Corpo, mondo, Fenomenologia (Mimesis, Milano); Fenomenologia e patografia del ricordo, Mimesis, Milano Udine).  Primum oportet constituere, quid nomen et quid verbum, postea quid est negatio et adfirmatio et enuntiatio et oratio. sunt ergo ea quae sunt in voce earum quae sunt in anima passionum NOTAE et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce. et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec voces eaedem. quorum autem haec primorum NOTAE, eaedem omnibus passiones animae et quorum hae similitudines, res etiam eaedem.de his quidem dictum est in his quae sunt dicta de anima, alterius est enim negotii. est autem, quemadmodum in anima aliquotiens quidem intellectus sine vero vel falso, aliquotiens autem cui iam necesse est horum alterum inesse, sic etiam in voce; circa conpositionem enim et divisionem est falsitas veritasque. Nomina igitur ipsa et.verba consimilia sunt sine conpositione vel divisione intellectui, ut homo vel album, quando non additur aliquid; neque Titulus ex   nisi quod de  gr. in lat. om. hic, hahet in suhscriptione. enim adhuc verum aut falsum est. huius autem SIGNUM hoc est: hircocervus enim significat aliquid, sed nondum verum vel falsum, si non vel esse vel non esse addatur, vel simpliciter vel secundum tempus. Nomen ergo est vox significativa secundum placitum sine tempore, cuius nulla pars est significativa separata. in nomine enim quod est equiferus ferus nihil per se significat, quemadmodum in oratione quae est equus ferus. at vero non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet etiam in conpositis. in illis enim nullo modo pars significativa est, in his autem vult quidem, sed nullius separati, ut in equiferus ferus. secundum placitum vero, quoniam naturaliter nominum nihil est, sed quando fit nota. nam designant et iuhtterati soni, ut ferarum quorum nihil est nomen. Non homo vero non est nomen. at vero nec positum est nomen, quo illud oporteat appellari. neque enim oratio aut negation est, sed sit nomen infinitum. Catonis autem vel Catoni et quaecumque talia sunt non sunt nomina, sed casus nominis. ratio autem eius est in aliis quidem eadem, sed diifert quoniam cum est vel fut vel erit iunctum neque verum neque falsum est, nomen vero semper; ut Catonis est vel non est, nondum enim neque verum dicit neque mentitur. Verbum autem est quod consignificat tempus cuius pars nihil extra significat, et est semper eorum quae de altero dicuntur nota. dico autem quoniam consignificat tempus, ut cursus quidem nomen est currit vero verbum, consignificat enim nunc esse. et semper eorum quae de altero dicuntur nota est, ut eorum quae de subiecto vel in subiecto. Non currit vero et non laborat non verbum dico. consignificat quidem tempus et semper de aliquo est, differentiae autem huic nomen non est positum; sed  sit in finitum verbu, quoniam similiter in quolibet c.est, vel quod est vel quod non est. similiter autem vel curret vel currebat non verbum est, sed casus verbi. differt autem a verbo, quod hoc quidem praesens consignificat tempus, illa vero quod conplectitur. Ipsa quidem secundum se dicta verba nomina sunt et significant aliquid. constituit enim qui dicit intellectum et qui audit quiescit. sed si est vel non est, nondum significat;  neque enim esse signum est rei vel non esse, nec si hoc ipsum est purum dixeris. ipsum quidem nihil est, consignificat autem quandam conpositionem, quam sine conpositis non est intelleger. Oratio autem est vox significativa; cuius partium aliquid significativum est separatum, ut dictio, non ut adfirmatio. dico autem, ut homo significat aliquid, sed non quoniam est aut non est, sed erit adfirmatio vel negatio, si quid addatur. sed non una hominis syllaba. nec in eo quod est sorex rex significat, sed vox est nunc sola. in duplicibus vero significat quidem, sed non secundum se, quemadmodum dictum est. Est autem oratio omnis quidem significativa non sicut instrumentum, sed, quemadmodum dictum est, secundum placitum. enuntiativa vero non omnis, sed in qua verum vel falsum inest. non autem in omnibus, ut deprecatio oratio quidem est, sed neque vera neque falsa.et ceterae quidem relinquantur; rhetoricae enim vel poeticae convenientior consideratio est; enuntiativa vero praesentis est speculationis. Est autem una prima oratio enuntiativa adfirmatio, deinde negatio; aliae veroconiunctione unae. necesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse vel casu. etenim hominis ratio, si non aut est aut erit aut fuit aut aliquid huiusmodi addatur, nondum est oratio enuntiativa. quare autem unum quiddam est et non multa animal gressibile bipes neque enim eo quod propinquedicunt ur ununi erit, est alterius hotractare negotii. est autem una c. oratio enuntiativa quae unum significat vel coniunctione una, plures autem quae plura et non unum vel inconiunctae. nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere sic aliquid significantem voce enuntiare, vel aliquo interrogante vel non, sed ipsum proferentem. harum autem haec quidem simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo, haec autem ex his coniuncta velut oratio quaedam iam conposita. est autem simplex enuntiatio vox significativa de eo quod est aliquid vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt. Adfirmatio vero est enuntiatio alicuiusde aliquo, negatio vero enuntiatio alicuius ab aliquo. quoniam autem est enuntiare et quod est non esse et quod non est esse et quod est esse et quod non est non esse et circa ea quae sunt extra praesens tempora similiter omne contingit quod quis adfirmaverit negare et quod quis negaverit adfirmare: quare manifestum est, quoniam omni adfirmationi est negatio opposita et omni negationi adfirmatio. et sit hoc contradictio, adfirmatio et negatio oppositae. dico autem opponi eiusdem de eodem, non autem aequivoce et quaecumque cetera talium determinamus contra sophisticas inportunitates. Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa vero singillatim; dico autem universale quod in pluribus natum est praedicari, singulare vero quod non, ut homo quidem universale, Plato vero eorum quae suntsingularia: necesse est autem enuntiare quoniam ines aliquid aut non aliquotiens quidemeorum  alicui quae sunt universalia, aliquotiens autem eorum quae sunt singularia. si ergo universaliter enuntiet in universali quoniam est aut non, erunt contrariae enuntiationes. dico autem in universali enuntiationem universalem, ut omnis homo albus est, nullus homo albus est. quando autem in universalibus non universaliter, non sunt contrariae, quae autem significantur est esse contraria. dico autem non universaliter enuntiare in his quae sunt universalia, ut est albus homo non est albus homo. cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enuntiatione. omnis namque non universale, sed quoniam universaliter consignificat. in eo vero, quod praedicatur universale, universale praedicare universaliter non est verum; nulla enim adfirmatio erit in qua de universali praedicato universale praedicetur, ut omnis homo omne animal est. opponi autem adfirmationem negationi dico contradictorie, quae universale significat eidem, quoniam non universaliter, ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est nullus homo albus est, est quidam homo albus; contrarie vero universalem adfirmationem et universal negationem, ut omnis homo iustus est, nullus homo iustus est. quocirca has quidem inpossible est simul veras essehis vero oppositas contingit in eodem, ut non omnis homo albus est est quidam homo albus. quaecumque igitur contradictiones universalium sunt universaliter, necesse est alteram veram esse vel falsam et quaecumque in singularibus sunt ut est Socrates albus, non est Socrates albus; quaecumque autem in universalibus non universaliter, non semper haec vera est, illa vero falsa. simul enim verum est dicere quoniam est homo albus et non est homo albus, et est homo pulcher (probus) et non est homo pulcher (probus). si enim foedus (turpis, et non pulcher (probus); etfit aliquid, et non est. videbitur autem subito inconveniens esse idcirco quoniam videtur significare non est homo albus simul etiam quoniam ut om. esfet est © (xat habent Arist. codices praeter duos) pro v.aX6q et cctaxQos in editione prima posuit pulcher et foedus, in editione secunda probus et turpis jiemo homo albus. hoc autem neque idem significat neque simul necessario. Manifestum est autem quoniam una negatio unius adfirmationis est; hoc enim idem oportet negare negationem, quod adfirmavit adfirmatio, et de eodem, vel de aliquo singularium vel de aliquo universalium, vel universaliter vel non universaliter. dico autem ut est Socrates albus, non est Socrates albus. si autem aliud aliquid vel de alio idem, non opposita, sed erit ab ea diversa. huic vero quae est omnis  homo albus est illa quae est non omnis homo albus est, illi vero quae est aliqui homo albus est illa quae est nullus homo albus est, illi autem quae est est homo albus illa quae est non est homo albus. Quoniam  ergo uni negationi una adfirmati opposita est contradictorie et quae sint hae dictum est et quoniam aliae sunt contrariæ et quae sint hæ et quoniam non omnis vera vel falsa contradictio et quare et quando vera vel falsa. Una autem est ADFIRMATIO et negatio quæ unum de uno SIGNIFICAT vel cum sit universale universaliter vel non similiter, ut ‘OMNIS HOMO ALBVS EST’ – Grice: (x) all --, ‘NON EST OMNIS HOMO ALBVS,’ ‘EST HOMO ALBVS,’ ‘NON EST HOMO ALBVS’, ‘NVLLVS HOMO ALBVS EST, ‘EST QUIDAM HOMO ALBVS’ – Grice : Ex: some (at least one) --, si album (‘shaggy’) unum SIGNIFICAT. sin vero duobus unum Vel—singularium om. postremum vel om. T aliquis MT est homo albus ed. II. Ar.: h. a. est codices (hæ) Mc locus in paucis admodum codicibus exstat; habent lianc falsam versionem ex BOEZIO expositione natam: Manifestum ergo quoniam una negatio uuius affirmationis est. quoniam aliae sunt contrariae, aliae contradictoriae et quae sint hae dictum est. duplicem versioncm et superiorem veram et lianc falsamexhibent solam veram D, falsam omisso initio: Manifestum — aff. est. E, veram in marg. Xsint edictum et om. BE uel quoniam uel quando E est homp a. non est h. a. om. nomen est positum, ex quibus non est unum, non est una adfirmatio, ut si quis ponat nomen tunica homini et equo, est tunica alba haec non est una adfirmatio nec negatio una. nihil enim hoc differt dicere quam est equus et homo albus. hoc autem  nihil  differt quam dicere est equus albus et est homo albus. si ergo hae multa significant et sunt phires, manifestum est quoniam et prima multa vel nihil significat; neque enim est aliquis homo equus. quare nec in his necesse est hanc quidem contradictionem veram esse, illam vero falsam. In his ergo quae sunt et facta sunt necesse est adfirmationem vel negationem veram vel falsam esse, in universalibus quidem universaliter semper hanc quidem veram, illam vero falsam, et in his quae sunt singularia, quemadmodum dictum est; in his vero, quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse; dictum autem est et de his. in singularibus vero et futuris non similiter. nam si omnis adfirmatio vel negatio vera vel falsa est, et omne necesse est vel esse vel non esse. nam si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum estquoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum, si omnis adfirmatio vera vel falsa. utraque enim non erunt simul in talibus. nam si verum est dicere quoniam album vel non album est, necesse est esse album vel non album, et si est album vel non album verum est vel adfirmare vel negare; et si non est, mentitur, et si mentitur, non est. quare necesse est aut adfirmationem aut negationem veram esse. nihil igitur neque est neque fit nec a casu nec utrumlibet nec erit nec non  erit, sed ex necessitate nomen quod(quod est M) affirm. una una neg. differre et om. E dicere equus est MT est autem MT6 veram esse vel falsam D Ar. omnia et non utrumlibet. aut enim qui dicit verus est aut qui negat. similiter enim vel fieret vel non fieret; utrumlibet enim nibii magis sic vel non sic se habet aut habebit. amplius si est album nunc, verum erat dicere primo quoniam erit album, quare semper verum fuit dicere quodlibet eorum quae facta sunt, quoniam erit. quod si semper verum est dicere quoniam est vel erit, non potest hoc non esse nec non futurum esse. quod autem non potest non fieri, inpossibile est non fieri; quod autem inpossibile est non fieri, necesse est fieri. omnia ergo qua futura sunt necesse est fieri. niliil igitur utrumlibet neque a casu erit; nam sia casu, non ex necessitate. at vero nec quoniam neutrum verum est contingit dicere ut quoniam neque erit neque non erit. primum enim cusit adfirmatio falsa, erit negatio non vera et haec cum sit falsa, contingit adfirmationem esse non veram. ad haec si verum est dicere quoniam album est et magnum, oportet utraque esse; sin vero erit cras esse cras; si autem neque erit neque non erit cras, non erit utrumlibe, ut navale bellum; oportebit enim neque fieri navale bellum neque non fieri navale  bellum. Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et huiusmodi alia, si omnis adfirmationis et negationis vel in his quae in universalibus dicuntur universaliter vel in his quae sunt singularia necesse est oppositarum hanc esse veram, illam vero falsam, nihil autem utrumlibet esse in his quae fiunt, sed omnia esse vel fieri ex necessitate. quare non oportebit neque consiliari neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit hoc, si veroho, non erit.nihil enim prohibet in millensimum annum hunc quidem dicere hoc et quod hnp. 1et cum liaec oportet esse cras ut est oportet E aHa om. affirmatio et negatio oppositarumj oppositionem eorum quidem futurum esse hunc vero non dicere. quare ex necessitate erit quodlibet eorum verum erat dicere tunc. at vero nec hoc differt, si aliqui dixerunt contradictionem vel non dixerunt; manifestum est enim, quod sic se habent res, et si non hic quidem adfirmaverit, ille vero negaverit; non enim propter negare vel adfirmare erit vel non erit nec in millensimum annum magis quam in quantolibet tempore. quare si in omni tempore sic se habebat, ut unum vere diceretur, necesse esset hoc fieri et unumquodque eorum quae fiunt sic se haberet, ut ex necessitate fieret. quando enim vere dicit quis, quoniam erit, non potest non fieri et quod factum est verum erat dicer semper, quoniam erit. Quod si haec non  sunt possibilia: videmus enim esse principium futurorum et ab eo quod consiliamur atque agimus aliquid et quoniam est omnino in his quae non semper actu sunt esse possibile et non, in quibus utrumque contingit et esse et non esse, quare et  fieri et non fier. et multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc vestem possibile est incidi et non incidetur, sed prius exteretur. similiter autem et non incidi possibile est. non enim esset eam prius exteri, nisi esset possibile non incidi. quare et in ahis facturis, quaecumque secundum potentiam dicuntur huiusmodi: manifestum est, quoniam non omnia ex necessitate vel sunt vel fiunt, sed alia quidem utrumlibet et non magis vel adfirmatio vel negatio, alia quare quod quare quoniam praedicere habeat habeanfc E et si non ego: etiamsi non b: uel si (om. non) codices neg. ille vero aff. G alt. in om. E habeatest erat habere et in quibus sese ©Tincidetur — exteretur b: inciditur — exteritur codices facturisque {om.cumque futuris quaecumque negatio uera est Tvero magis quidem et in pluribus alterum, sed contingitfieri et alterum, alterum vero minime. Igitur esse quod est, quand es, et non esse quod non est, quando non est, necesse est; sed non quod est omne necesse est esse nec quod non est necesse est non esse. non enim idem est omne quod est esse necessario, quando est, et simpliciter esse ex necessitate. similiter autem et in eo quod non est.et in contradictione eadem ratio. Esse quidem vel non esse omne necesse est et futurum esse vel non; non tamen dividentem dicere alterum necessario. dico autem ut necesse est quidem futurum esse bellum navale cras vel non esse futurum, sed non futurum esse cras bellum navale necesse est vei non futurum esse futurum autem esse vel non esse necesse est. quare quoniam similiter orationes verae sunt quemadmodum et res, manifestum est quoniam quaecumque sic se babent, ut utrumlibet sint et contraria ipsorum contingent necesse est similiter se habere et contradictionem. quod contingit in his, quae non semper sunt et non semper non sunt. borum enim necesse est quidem alteram partem contradictionis veram esse vel falsam, non tamen hoc aut illud, sed utrumlibet et magis quidem veram alteram, non tamen iam veram vel falsam. quare manifestum est, quoniam non est necesse omnis adfirmationis vel negationis oppositarum banc quidem veram, illam vero falsam esse. neque enim quemadmodum in bis quae sunt, sic se habet etiam in his quae non sunt, possibilibus tamen esse aut non esse, sed quemadmodum dictum est. Quoniam autem est de aliquo adfirmatio signifi- ut add. b: om. codices necesse est post cras MT futurum quidem eorum A omnes adfirmationes uel negationes codices et b (Arist.) oppositionum esse post quidem illam autem hic ficans aliquid, hoc autem est vel nomen vel in nomine, unum autem oportet esse et de uno hoc quod est in adfirmatione (nomen autem dictum est et in nomine prius; non homo enim nomen quidem non dico, sed infinitum nomen; unum enim quodammodo significat infinitum, quemadmodum et non currit non verbum, sed infinitum verbum), erit omnis adfirmatio vel ex nomine et verbo vel ex infinito nomine et verbo. praeter verbum autem nulla adfirmatio vel negatio. est enim vel erit vel fuit vel fit, vel quaecumque alia huiusmodi, verba ex his sunt quae sunt posita; consignificant enim tempus. quare prima adfirmatio et negatio est homo, non est  homo, deinde est non  homo, non est non homo; rursus est omnis homo, non est omnis homo; est omnis non homo, non est omnis non homo. et in extrinsecus temporibus eadem ratio est. quando autem est tertium adiacens praedicatur, dupliciter dicuntur oppositiones. dico autem ut est iustus homo; est tertium dico adiacere nomen vel verbum in adfirmatione. quare idcirco quattuor istae erunt, quarum duae quidem ad adfirmationem et negationem sese habebunt secundum consequentiam ut privationes, duae vero minime. dico autem quoniam est aut  iusto adiacebit aut non iusto, quare etiam negatio. quattuor ergo erunt. intellegimus vero quod diciturex his quae subscripta sunt. est iustus homo, huius negatio non est iustus homo; est non iustus homo, huius negatio non est non iustus homo. est enim hoe loco et non est iusto et non iusto adiacet. haec igitur, quemadmodum in resolutoriis dictum est, sic sunt innomine ego ex ed. II: in nominat Qm vel innominabile codices item quodammodo significat et (ut add. S) non uerbum est inf. nom. et uerbo erit MTES vel fit om.cons.—tempus om.consignificat T) ergo erunt] enim sunt huius disposita. similiter autem se habet et si universalis nominis sit adfirmatio, ut omnis est homo iustus, non omnis est homo iustus; omnis est homo non iustus, non omnis est homo non iustus. sed non similiter angulares contingit veras esse.contingit autem aliquando hae igitur duae oppositae sunt, aliae autem ad non homo ut subiectum aliquid addito, ut est iustus non homo, non est iustus non homo; est non iustus non homo, non est non iustus non homo. magis plures autem his non erunt oppositiones. hae autem extra illas ipsae secundum se erunt ut nomine utentes non homo. in his vero in quibus est non convenit, ut in eo quod est currere vel ambulare, idem faciunt sic posita ac si est adderetur, ut est currit omnis homo, non currit omnis homo; currit omnis non homo, non currit omnis non homo. Non enim dicendum est non omnis homo sed non negationem ad homo addendum est. omnis enim non universale significat, sed quoniam universaliter. manifestum est autem ex eo quod est currit homo, non currit homo; currit non homo non currit  non  homo. haec enim ab illis difiPerunt eo quod non universaliter sunt. quare omnis vel nullus nihil aliud consignificat nisi quoniam universaliter de nomine veladfirmat vel negat. ergo cetera eadem oportet adponi. Quoniam vero contraria est negatio ei quae est omne est animal iustum illa quae significat quoniam  nullum est animal iustum, hae quidem manifestum est quoniam numquam erunt neque verae simul neque in eodem ipso, his vero oppositae erunt aliquando ut non omne animal iustum est et est aliquod animal affirmatio sithaec ac uero non om. non ullus T ergo et opponi apponi E ut E, om. ceteri et om. quoddam et est iustum om.B c. iustum. sequuntur vero hae: lianc quidem quae est nullus est homo iustus illa quae est omnis est homo non iustus illam vero quae est est aliqui iustus homo opposita quoniam non omnis est homo non iustus. necesse est enim esse aliquem. manifestum est autem, quoniam etiam in singularibus, si est verum interrogatum negare quoniam  et adfirmare verum est, ut putasne Socrates sapiens est? non; quoniam Socrates igitur non sapiens est. in universalibus vero non est vera quae similiter dicitur, vera autem negatio, ut lO putasne omnis homo sapiens? non. omnis igitur homo non sapiens. hoc enim falsum est. sed non omnis igitur homo sapiens vera est; haec autem est opposita, illa vero contraria. Πρῶτον δεῖ θέσθαι τί ὄνομακαὶ τί ῥῆμα, ἔπειτα τί ἐστιν ἀπόφασιςκαὶ κατάφασις καὶ ἀπόφανσις καὶ λόγος. Primum oportet constituere quid sit NOMEN et quid verbum, postea quid est negatio et ADFIRMATIO et ENVNITIATIO et ORATIO. First we must define the terms 'NOMEN' and 'VERBVM, then the terms 'NEGATIO' and 'AD-FIRMATIO', then ‘ENVNTIATIO' and 'ORATIO'. Ἔστι μὲν οὖν τὰ ἐν τῇ φωνῇ τῶν ἐν τῇ ψυχῇ παθημάτων σύμβολα, καὶ τὰ γραφόμενα τῶν ἐν τῇ φωνῇ καὶ ὥσπερ οὐδὲ γράμματα πᾶσι τὰ αὐτά, οὐδὲ φωναὶ αἱ αὐταί• ὧν μέντοι ταῦτα σημεῖα πρώτων, ταὐτὰ πᾶσι παθήματα τῆς ψυχῆς, καὶ ὧν ταῦτα ὁμοιώματα πράγματα ἤδη ταὐτά. Sunt ergo ea quæ sunt in voce earum quæ sunt in anima PASSIONVM NOTÆ, et ea quæ scribuntur eorum quæ sunt in voce. Et quem admodum nec litteræ omnibus eædem, sic nec eædem voces. Quorum autem hae primorum notæ, eædem omnibus PASSIONES ANIMÆ sunt, et quorum hæ SIMILITVDINES, res etiam eædem. A spoken word is the SYMBOL of a mental experience and a written word is the symbol of a spoken word. Just as all men have NOT the same writing, so all men have NOT the same speech sounds. The mental experiences, however, which these directly symbolize, are THE SAME for all, as also are those THINGS (res – Locke, way of things) of which our experience is the image. περὶ μὲν οὖν τούτων εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς, ἄλλης γὰρ πραγματείας De his quidemdictum est in his quæ sunt dicta de anima -- alterius est enim negotii. This matter has, however, been discussed in the essay about the soul, for it belongs to an investigation distinct from that which lies before us. ἔστι δέ, ὥσπερ ἐν τῇ ψυχῇ ↵ ὁτὲ μὲν νόημα ἄνευ τοῦ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι ὁτὲ δὲ ἤδη ᾧ ἀνάγκη τούτων ὑπάρχειν θάτερον, οὕτω καὶ ἐν τῇ φωνῇ περὶ γὰρ σύνθεσιν καὶ διαίρεσίν ἐστι τὸ ψεῦδός τε καὶ τὸ ἀληθές. Est autem, quemadmodum in anima aliquotiens quidem intellectus sine vero vel falso, aliquotiens autem cum iam necesse est horum alterum inesse, sic etiam in voce; circa compositionem enim et divisionem est falsitas veritasque.As there are in the mind thoughts which do not involve truth or falsity, and also those which must be either true or false, so it is in speech. For truth and falsity imply combination and separation. τὰ μὲν οὖν ὀνόματα αὐτὰ καὶ τὰ ῥήματα ἔοικε τῷ ἄνευ συνθέσεως καὶ διαιρέσεως νοήματι, οἷον τὸ ἄνθρω↵πος ἢ λευκόν, ὅταν μὴ προστεθῇ τι• οὔτε γὰρ ψεῦδος οὔτε ἀληθές πω. σημεῖον δ’ ἐστὶ τοῦδε• καὶ γὰρ ὁ τραγέλαφοςσημαίνει μέν τι, οὔπω δὲ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος, ἐὰν μὴ τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι προστεθῇ ἢ ἁπλῶς ἢ κατὰ χρόνον.Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt sine compositione vel divisione ↵intellectui, ut 'homo' vel 'album', quando non additur aliquid; neque enim adhuc verum aut falsum est. Huius autem signum: 'hircocervus' enim significat aliquid sed nondum verum vel falsum, si non vel 'esse' vel 'non esse' addatur vel simpliciter vel secundum tempus.Nouns and verbs, provided nothing is added, are like thoughts without combination or separation; 'man' and 'white', as isolated terms, are not yet either true or false. In proof of this, consider the word 'goat-stag.' It has significance, but there is no truth or falsity about it, unless 'is' or 'is not' is added, either in the present or in some other tense. Ὄνομα μὲν οὖν ἐστὶ φωνὴ σημαντικὴ κατὰ συνθήκην ↵ ἄνευ χρόνου, ἧς μηδὲν μέρος ἐστὶ σημαντικὸν κεχωρι- σμένον• ἐν γὰρ τῷ Κάλλιππος τὸ ιππος οὐδὲν καθ’ αὑτὸ σημαίνει, ὥσπερ ἐν τῷ λόγῳ τῷ καλὸς ἵππος .Nomen ergo est vox significativa secundum placitum ↵sine tempore, cuius nulla pars est significativa separata; in 'equiferus' enim 'ferus' nihil per se significat, quemadmodum in oratione quae est 'equus ferus'. By a noun we mean a sound significant by convention, which has no reference to time, and of which no part is significant apart from the rest. In the noun 'Fairsteed,' the part 'steed' has no significance in and by itself, as in the phrase 'fair steed.' οὐ μὴν οὐδ’ ὥσπερ ἐν τοῖς ἁπλοῖς ὀνόμασιν, οὕτως ἔχει καὶ ἐν τοῖς πεπλεγμένοις• ἐν ἐκείνοις μὲν γὰρ οὐδαμῶς τὸ μέρος ση↵μαντικόν, ἐν δὲ τούτοις βούλεται μέν, ἀλλ’ οὐδενὸς κεχωρισμένον, οἷον ἐν τῷ ἐπακτροκέλης τὸ κελης.At vero nonquemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet et in compositis; in illis enim nullo modo pars significativa est↵, in his autem vult quidem sed nullius separati, ut in 'EQVIFERVS' <'FERVS'>.Yet there is a difference between simple and composite nouns; for in the former the part is in no way significant, in the latter it contributes to the meaning of the whole, although it has not an independent meaning. Thus in the word 'pirate-boat' the word 'boat' has no meaning except as part of the whole word. ↵τὸ δὲ κατὰ συνθήκην, ὅτι φύσει τῶν ὀνομάτων οὐδέν ἐστιν, ἀλλ’ ὅταν γένηται σύμβολον• ἐπεὶ δηλοῦσί γέ τι καὶ οἱ ἀγράμ- ματοι ψόφοι, οἷον θηρίων, ὧν οὐδέν ἐστιν ὄνομα."Secundum placitum" vero, quoniam naturaliter nominum nihil est sed quando fit nota; nam designant et inlitterati soni, ut ferarum, quorum nihil est nomen.The limitation 'by convention' was introduced because nothing is by nature a noun or name-it is only so when it becomes a symbol; inarticulate sounds, such as those which brutes produce, are significant, yet none of these constitutes a noun. τὸ ↵ δ’ οὐκ ἄνθρωπος οὐκ ὄνομα• οὐ μὴν οὐδὲ κεῖται ὄνομα ὅ τι δεῖ καλεῖν αὐτό, —οὔτε γὰρ λόγος οὔτε ἀπόφασίς ἐστιν ἀλλ’ ἔστω ὄνομα ἀόριστον.↵ 'Non homo' vero non est nomen; at vero nec positum est nomen quod illud oporteat appellari -- neque enim oratio aut negatio est -- sed sit nomen infinitum.The expression 'not-man' is not a noun. There is indeed no recognized term by which we may denote such an expression, for it is not a sentence or a denial. Let it then be called an indefinite noun. ↵τὸ δὲ Φίλωνος ἢ Φίλωνι καὶ ὅσα (16b.) τοιαῦτα οὐκ ὀνόματα ἀλλὰ πτώσεις ὀνόματος.'Catonis' autem vel 'Catoni' et quaecumque talia sunt non sunt nomina sed casus nominis.The expressions 'of Philo', 'to Philo', and so on, constitute not nouns, but cases of a noun. λόγος δέ ἐστιν αὐτοῦ τὰ μὲν ἄλλα κατὰ τὰ αὐτά, ὅτι δὲ μετὰ τοῦ ἔστιν ἢ ἦν ἢ ἔσται οὐκ ἀληθεύει ἢ ψεύδεται, —τὸ δ’ ὄνομα ἀεί,— οἷον Φίλωνός ἐστιν ἢ οὐκ ἔστιν• οὐδὲν γάρ πω οὔτε ἀλη↵θεύει οὔτε ψεύδεται.Ratio autem eius est in aliis quidem eadem sed differt quoniam, cum 'est' vel 'fuit' vel 'erit' adiunctum, neque verum neque falsum est, nomen vero semper; ut 'Catonis est' vel 'non est' -- nondum enim aliquid neque rerum dicit neque mentitur.The definition of these cases of a noun is in other respects the same as that of the noun proper, but, when coupled with 'is', 'was', or will be', they do not, as they are, form a proposition either true or false, and this the noun proper always does, under these conditions. Take the words 'of Philo is' or 'of or 'of Philo is not'; these words do not, as they stand, form either a true or a false proposition. ↵Ῥῆμα δέ ἐστι τὸ προσσημαῖνον χρόνον, οὗ μέρος οὐδὲν σημαίνει χωρίς• ἔστι δὲ τῶν καθ’ ἑτέρου λεγομένων σημεῖον. VERBVM AVTEM EST QVOD CONSIGNIFICAT TEMPVS cuius pars nihil extra significat. Et est semper eorum quæ de altero prædicantur nota. A verb is that which, in addition to its proper meaning, carries with it the notion of time. No part of it has any independent meaning, and it is UN SEGNO of something said of something else. λέγω δ’ ὅτι προσσημαίνει χρόνον, οἷον ὑγίεια μὲν ὄνομα, τὸ δ’ ὑγιαίνει ῥῆμα• προσσημαίνει γὰρ τὸ νῦν ὑπάρχειν. καὶ ἀεὶ ↵ τῶν ὑπαρχόντων σημεῖόν ἐστιν, οἷον τῶν καθ’ ὑποκειμένου. Dico autem quoniam consignificat tempus, ut ‘cursus’ quidem NOMEN est, 'currit' vero VERBVM -- consignificat enim nunc esse -- ; et semper eorum quæ de altero dicuntur nota est, ut eorum quae de subiecto vel in subiecto. I will explain what I mean by saying that it carries with it the notion of time. 'CVRSVS' is a noun, but 'is ‘CVRRIT' is a verb. For, besides its proper meaning, it indicates the PRESENT existence of the state in question. Moreover, a verb is always a sign of something said of something else, i.e.,of something either predicable of or present in some other thing. τὸ δὲ οὐχ ὑγιαίνει καὶ τὸ οὐ κάμνει οὐ ῥῆμα λέγω προσσημαίνει μὲν γὰρ χρόνον καὶ ἀεὶ κατά τινος ὑπάρχει, τῇ διαφορᾷ δὲ ὄνομα οὐ κεῖται• ἀλλ’ ἔστω ἀόριστον ῥῆμα, ὅτι ὁμοίως ἐφ’ ὁτουοῦν ὑπάρχει καὶ ὄντος καὶ μὴ ὄντος. 'Non CVRRIT' vero et 'non LABORAT' non verbum dico. Consignificat quidem tempus et semper de aliquo est, differentiæ autem huic nomen non est positum. Sed sit infinitum verbum, quoniam similiter in quolibet est vel quod est vel quod non est. Such expressions as 'NON CVRRIT', 'NON LABORAT', I do *not* describe as verbs. For,though they carry the additional note of time, and always form a predicate, there is no specified name for this variety [cf. Grice, UN-PUBLICATION]; but let each be called an indefinite verb, since it applies equally well to that which exists and to that which does not. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ὑγίανεν ἢ τὸ ὑγιανεῖ οὐ ῥῆμα, ἀλλὰ πτῶσις ῥήματος• διαφέρει δὲ τοῦ ῥήματος, ὅτι τὸ μὲν τὸν παρόντα προσσημαίνει χρόνον, τὰ δὲ τὸν πέριξ. Similiter autem vel 'CVRRET' vel 'CVRREBAT' non verbum est sed *casus* verbi. Differt autem a verbo quoniam hoc quidem præsens SIGNIFICAT TEMPVS, illa vero quod complectitur. Similarly 'CURRET' or 'CVRREBAT' is not a verb, but a *case* of a verb. The difference lies in the fact that the verb indicates present time. The CASVS of the verb indicates a different time which lies outside the present. αὐτὰ μὲν οὖν καθ’ αὑτὰ λεγόμενα τὰ ῥήματα ὀνόματά ↵ἐστι καὶ σημαίνει τι, ἵστησι γὰρ ὁ λέγων τὴν διάνοιαν, καὶ ὁ ἀκούσας ἠρέμησεν, ἀλλ’ εἰ ἔστιν ἢ μή οὔπω σημαίνει• οὐ γὰρ τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι σημεῖόν ἐστι τοῦ πράγματος, οὐδ’ ἐὰν τὸ ὂν εἴπῃς ψιλόν αὐτὸ μὲν γὰρ οὐδέν ἐστιν, προσσημαίνει δὲ σύνθεσίν τινα, ἣν ἄνευ τῶν συγκειμένων οὐκ ἔστι νοῆσαι. Ipsa quidem secundum se dicta verba NOMINA sunt et SIGNIFICANDI aliquid -- constituit enim qui dicit [Grice, UTTERER] intellectum, et qui audit [Grice, RECIPIENT] quiescit -- sed si est vel non est non dum significat. Neque enim 'esse' SIGNVM est rei vel 'non esse', nec si hoc ipsum 'est' purum dixeris. Ipsum quidem nihil est, CONSIGNICANT autem quandam compositionem quam sine compositis non est intellegere. A verb, in and by itself, is substantival and has significance, for he who utters such an expression arrests his addressee's mind, and fixes his attention. But iy does not, as it stands, express any judgement, either affirmative or negative. For neither is 'ESSE' or 'NON ESSE' the participle 'EST' significant of any fact, unless something is added. For it does not itself indicates anything, but IMPLIES a copulation, of which we cannot form a conception apart from the things coupled. Λόγος δέ ἐστι φωνὴ σημαντική ἧς τῶν μερῶν τι σημαντικόν ἐστι κεχωρισμένον ὡς φάσις ἀλλ’οὐχ ὡς κατάφασις. ORATIO autem est vox SIGNIFICATIVA cuius partium aliquid significativum est separatum -- ut dictio, non ut affirmatio. A sentence is a significant voice, some parts of which have an independent meaning, that is to say, as an utterance, though not as the expression of an affirmation. λέγω δέ οἷον ἄνθρωπος σημαίνει τι, ἀλλ’οὐχ ὅτι ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν ἀλλ’ ἔσται κατάφασις ἢ ἀπό↵φασις ἐάν τι προστεθῇ ἀλλ’οὐχ ἡ τοῦ ἀνθρώπου συλλαβὴ μία οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ μῦς τὸ υς σημαντικόν, ἀλλὰ φωνή ἐστι νῦν μόνον. Dico autem ut 'HOMO' significat aliquid -- sed non quoniam est aut non est; sed erit affirmatio vel negatio, si quid addatur -- sed non una ‘HOMO’ -- 'HOMINIS' syllaba. Nec in hoc quod est 'SOREX' 'REX'  SIGNIFICAT sed vox est nunc sola. Let me explain. The word 'HOMO' [cf. Grice, ‘shaggy’] *has* meaning, but does not constitute a proposition, either affirmative or negative. It is only when aother word is added that the whole forms an affirmation or denial. But, if we separate one syllable of the word 'HOMO' from the other – HO HO HO – Santa Claus – You called her a prostitute three times --, it has no meaning. Similarly in the word 'SOREX', the part 'REX' has no meaning in itself, but is merely a sound – cf. PIROT.  – or the fart of a voice, as Occam prefers – vocis flatus. ἐν δὲ τοῖς διπλοῖς σημαίνει μέν, ἀλλ’οὐ καθ’ αὑτό ὥσπερ εἴρηται. In duplicibus vero significat quidem sed non secundum se, quem admodum dictum est. In composite words, indeed, the parts contribute to the meaning of the whole. Yet, as has been pointed out, each part has not an independent meaning. ἔστι δὲ λόγος ἅπας μὲν σημαντικός οὐχ ὡς ὄργανον δέ, ἀλλ’ὥσπερ εἴρηται κατὰ συνθήκην ἀποφαντικὸς δὲ οὐ πᾶς ἀλλ’ἐν ᾧ τὸ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι ὑπάρχει οὐκ ἐν ἅπασι δὲ ὑπάρχει οἷον ἡ εὐχὴ λόγος μέν ἀλλ’οὔτ’ἀληθὴς οὔτε ψευδής. Est autem ORATIO omnis quidem significativa non sicut instrumentum sed (quem admodum dictum est) secundum placitum. Enuntiativa vero non omnis sed in qua verum vel falsum inest. Non autem in omnibus, ut deprecatio oratio quidem est sed neque vera neque falsa. Every sentence has meaning, not as being the natural means by which a physical faculty is realised, but, as we have said, by convention. Yet, every sentence is not an enunciative sentence. Only such is a proposition as has in it either truth or falsity. Thus, a prayer is a sentence, but is neither true nor false. οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ἀφείσθωσαν, ῥητορικῆς γὰρ ἢ ποιητικῆς οἰκειοτέρα ἡ σκέψις, ὁ δὲ ἀποφαντικὸς τῆς νῦν θεωρίας. Et cæteræ quidem relinquantur (rhetoricæ enim vel poeticæ convenientior consideratio est. ENUNTIATIVA vero præsentis considerationis est. Let us therefore dismiss all other types of sentence but the enuntiative sentence, for this last concerns our present inquiry, whereas the investigation of the others belongs rather to the study of, not dialectics, but rhetoric or of poetry. Ἔστι δὲ εἷς πρῶτος λόγος ἀποφαντικὸς κατάφασις, εἶτα ἀπόφασις οἱ δὲ ἄλλοι συνδέσμῳ εἷς. Est autem una prima ORATIO ENUNTIATIVA AFFIRMATIO, deinde negatio; aliæ vero coniunctione unæ. The first class of simple propositions is the simple affirmation, the next, the simple denial. All others are only one by conjunction. ἀνάγκη δὲ ↵πάντα λόγον ἀποφαντικὸν ἐκ ῥήματος εἶναι ἢ πτώσεως καὶ γὰρ ὁ τοῦ ἀνθρώπου λόγος, ἐὰν μὴ τὸ ἔστιν ἢ ἔσται ἢ ἦν ἤ τι τοιοῦτο προστεθῇ οὔπω λόγος ἀποφαντικός διότι δὲ ἕν τί ἐστιν ἀλλ’ οὐ πολλὰ τὸ ζῷον πεζὸν δίπουν, οὐ γὰρ δὴ τῷ σύνεγγυς εἰρῆσθαι εἷς ἔσται, ἔστι δὲ ἄλλης τοῦτο πραγματείας εἰπεῖν.Necesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse vel casu. Et enim, HOMO hominis rationi si non aut 'EST' aut 'ERIT' aut 'FVIT' aut aliquid huiusmodi addatur, nondum est oratio enuntiativa. Quare autem unum quiddam est et non multa 'ANIMAL RESSIBILE BIPES -- neque enim eo quod propinque dicuntur unum erit -- est alterius hoc tractare negotii. Every proposition must contain a verb or the tense of a verb. The phrase which defines the species 'HOMO', if no verb in past (FVIT), present (EST), or future (ERIT) time be added, is not a proposition. It may be asked how the expression 'a risible animal with two feet' can be called single; for it is not the circumstance that the words follow in unbroken succession that effects the unity. This inquiry, however, finds its place in an investigation foreign to that before us. ἔστι δὲ εἷς λόγος ἀποφαντικὸς ἢ ὁ ἓν δηλῶν ἢ ὁ συνδέσμῳ εἷς, πολλοὶ δὲ οἱ πολλὰ καὶ μὴ ἓν ἢ οἱ ἀσύνδετοι. Est autem una oratio enuntiativa quae unum SIGNIFICAT vel coniunctione una, plures autem quæ plura et non unum vel inconiunctæ. We call those propositions single [ATOMIC] which indicate a single fact, or the conjunction of the parts of which results in unity. Such a proposition, on the other hand, is separate and comprises many an atomic proposition in number, which indicate more than one fact, or many facts, or whose parts have no conjunction. τὸ μὲν οὖν ὄνομα καὶ τὸ ῥῆμα φάσις ἔστω μόνον ἐπεὶ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν οὕτω δηλοῦντά τι τῇ φωνῇ ὥστ’ἀποφαίνεσθαι, ἢ ἐρωτῶντός τινος, ἢ μὴ ἀλλ’αὐτὸν ↵προαιρούμενον. Nomen ergo et verbum DICTIO sit sola, quoniam non est DICERE sic aliquid SIGNIFICANTEM voce ENUNTIARE, vel aliquo INTERROGANTE [Grice: ?p] vel non sed ipsum proferentem. Let us, moreover, consent to call a noun or a verb an expression only, and not a proposition, since it is not possible for a man to speak in this way when he is expressing something, in such a way as to make a statement, whether his utterance is an answer [?q] to a QUESTION [?p]  or an act of his own initiation. τούτων δ’ ἡ μὲν ἁπλῆ ἐστὶν ἀπόφανσις, οἷον τὶ κατὰ τινὸς ἢ τὶ ἀπὸ τινός, ἡ δ’ ἐκ τούτων συγκειμένη, οἷον λόγος τις ἤδη σύνθετος. Harum autem haæ quidem simplex est ENVNTIATIO, ut aliquid de aliquo vel aliquid ab aliquo, hæc autem ex his coniuncta, velut oratio quædam iam composita. To return: of propositions one kind is simple, i.e. that which asserts or denies something (“shaggy”) of something (“Fido”), the other composite [MOLECULAR], i.e. that which is compounded of simple propositions. Ἔστι δ’ ἡ μὲν ἁπλῆ ἀπόφανσις φωνὴ σημαντικὴ περὶ τοῦ εἰ ὑπάρχει τι ἢ μὴ ὑπάρχει, ὡς οἱ χρόνοι διῄρηνται. Est autem simplex ENUNTIATIO (“Fido is shaggy”) vox significativa de eo quod est aliquid vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt. A simple proposition (“Fido is shaggy”) is a statement, with meaning, as to the presence of something (shagginess) in a subject -- or its absence or privation --, in the past, present, or future, according to the divisions of time. Κατάφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσις τινὸς κατὰ τινός, ἀπόφασις δέ ἐστιν ἀπόφανσις τινὸς ἀπὸ τινός. Affirmatio vero est enuntiatio alicuius de aliquo, negatio vero enuntiatio alicuius ab aliquo. An affirmation is a positive assertion of something about something, a denial a negative assertion (“It is not green” – Grice, “Negation”). ἐπεὶ δὲ ἔστι καὶ τὸ ὑπάρχον ἀποφαίνεσθαι ὡς μὴ ὑπάρχον καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον καὶ τὸ ὑπάρχον ὡς ὑπάρχον καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον ὡς μὴ ὑπάρχον, καὶ περὶ τοὺς ἐκτὸς δὲ ↵τοῦ νῦν χρόνους ὡσαύτως ἅπαν ἂν ἐνδέχοιτο καὶ ὃ κατέφησέ τις ἀποφῆσαι καὶ ὃ ἀπέφησε καταφῆσαι ὥστε δῆλον ὅτι πάσῃ καταφάσει ἐστὶν ἀπόφασις ἀντικειμένη καὶ πάσῃ ἀποφάσει κατάφασις. Quoniam autem est enuntiare et quod est non esse et quod non est esse et quod est esse et quod non est non esse, et circa ea extrinsecus præsentis temporis similiter omne contingit quod quis affirmaverit negare et quod quis negaverit affirmare; quare manifestum est quoniam omni affirmationi est negatio opposita et omni negationi affirmatio. Now it is possible both to affirm and to deny the presence of something which is present or of something which is not, and since these same affirmations and denials are possible with reference to those times which lie outside the present, it is possible to contradict any affirmation or denial. Thus, it is plain that every affirmation has an opposite denial.Similarly, every denial has an opposite affirmation. καὶ ἔστω ἀντίφασις τοῦτο, κατάφασις καὶ ἀπόφασις αἱ ἀντικείμεναι λέγω δὲ ἀντικεῖσθαι τὴν τοῦ αὐτοῦ κατὰ τοῦ αὐτοῦ, μὴ ὁμωνύμως δέ, καὶ ὅσα ἄλλα τῶν τοιούτων προσδιοριζόμεθα πρὸς τὰς σοφιστικὰς ἐνοχλήσεις. Et sit hoc contradiction (~p – Grice, “Lectures on negation”), affirmatio et negatio oppositæ. Dico autem opponi eiusdem de eodem, non autem æquivoce et quæcum quecætera talium determinamus contra sophisticas importunitates. We will call such a pair of propositions a pair of contradictories. An affirmative proposition and a negative proposition are said to be contradictory which have the same subject (Fido) and predicate (‘shaggy’). The identity of subject and of predicate must *not* be equivocal (He is in a grip of a vice, but he is not in the grip of a vice). Indeed there are definitive qualifications besides this, which we make to meet the casuistries of sophists. Ἐπεὶ δέ ἐστι τὰ μὲν καθόλου τῶν πραγμάτων τὰ δὲ καθ’ ἕκαστον, λέγω δὲ καθόλου μὲν ὃ ἐπὶ πλειόνων πέφυκε ↵κατηγορεῖσθαι, καθ’ ἕκαστον δὲ ὃ μή, οἷον ἄνθρωπος μὲν τῶν καθόλου Καλλίας δὲ τῶν καθ’ ἕκαστον, ἀνάγκη δ’ἀποφαίνεσθαι ὡς ὑπάρχει τι ἢ μή ὁτὲ μὲν τῶν καθόλου τινί ὁτὲ δὲ τῶν καθ’ἕκαστον. Quoniam autem sunt hæc quidem rerum universalia, illa vero singillatim (dico autem universale quod in pluribus natum est prædicari, singulare vero quod non, ut 'HOMO' quidem universale, 'PEGASVS' vero eorum quae sunt singularia, necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid aut non, aliquotiens quidem eorum alicui quæ sunt universalia, aliquotiens vero eorum quæ sunt singularia. Some things are universal, others individual. By universal I mean that which is of such a nature as to be predicated of many subjects, by individual that which is not thus predicated. Thus 'HOMO' is a universal, 'CICERO' or ‘PEGASVS’ an individual. Our proposition necessarily sometimes concern a universal subject, sometimes an individual. ἐὰν μὲν οὖν καθόλου ἀποφαίνηται ἐπὶ τοῦ καθόλου ὅτι ὑπάρχει ἢ μή, ἔσονται ἐναντίαι ↵ἀποφάνσεις, λέγω δὲ ἐπὶ τοῦ καθόλου ἀποφαίνεσθαι καθόλου οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός  ὅταν δὲ ἐπὶ τῶν καθόλου μέν, μὴ καθόλου δέ, οὐκ εἰσὶν ἐναντίαι, τὰ μέντοι δηλούμενα ἔστιν εἶναι ἐναντία, λέγω δὲ τὸ μὴ καθόλου ἀποφαίνεσθαι ἐπὶ τῶν καθόλου, οἷον ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος, οὐκ ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος καθόλου γὰρ ὄντος τοῦ ἄνθρωπος οὐχ ὡς καθόλου χρῆται τῇ ἀποφάνσει τὸ ↵γὰρ πᾶς οὐ τὸ καθόλου σημαίνει ἀλλ’ὅτι καθόλου. Si ergo universaliter enuntiet in universali quoniam est aut non, erunt contrariæ enuntiationes (dico autem in universali enuntiationem universalem ut 'OMNIS HOMO ALBVS EST', 'NVLLVS HOMO ALBVS EST’). Quando autem in universalibus non universaliter, non sunt contrariæ, quæ autem SIGNIFICANTVR est esse contraria (dico autem non universaliter enuntiare in his quæ sunt universalia, ut 'EST ALBVS HOMO', 'NON EST ALBVS HOMO’. Cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enuntiatione; 'OMNIS' namque non universale sed quoniam universaliter CONSIGNIFICAT. If, then, a man states an affirmative and a negative proposition of universal character with regard to a universal, these two propositions are contrary. By a proposition of universal character with regard to a universal, such a proposition as 'OMNIS HOMO ALBVS EST', 'NVLLVS HOMO ALBVS EST' are meant. When, on the other hand, the affirmative proposition and the negative proposition, though they have regard to a universal, are yet not of universal character, they will *not* be contrary, albeit the meaning intended is sometimes contrary. As an instance of such a proposition made with regard to a universal, but not of universal character, we may take the proposition 'EST ALBVS HOMO', 'NON EST ALBVS HOMO'. 'HOMO' is a universal, but the proposition is not made as of universal character. The word 'OMNIS' does not make the *subject* a universal, but, rather, gives the proposition a universal character. ἐπὶ δὲ τοῦ κατηγορουμένου τὸ καθόλου κατηγορεῖν καθόλου οὐκ ἔστιν ἀληθές• οὐδεμία γὰρ κατάφασις ἔσται ἐν ᾗ τοῦ κατηγορουμένου καθόλου τὸ καθόλου κατηγορηθήσεται, οἷον ἔστι πᾶς ἄνθρωπος πᾶν ζῷον. In eo vero quod prædicatur universaliter universale prædicare universaliter non est verum. Nulla enim affirmatio erit, in qua de universaliter prædicato universale praedicetur, ut 'OMNIS HOMO OMNE ANIMAL'. If, however, both predicate and subject are distributed, the proposition thus constituted is contrary to truth. No affirmation is, under such circumstances, true. The proposition 'OMNIS HOMO OMNE ANIMAL EST' is an example of this type. Ἀντικεῖσθαι μὲν οὖν κατάφασιν ἀποφάσει λέγω ἀντιφατικῶς τὴν τὸ καθόλου σημαίνουσαν τῷ αὐτῷ ὅτι οὐ καθόλου, οἷον πᾶς ἄνθρωπος λευκός—οὐ πᾶς ἄνθρωπος λευκός, οὐδεὶς ἄνθρωπος λευκός ἔστι τις ἄνθρω↵πος λευκός• ἐναντίως δὲ τὴν τοῦ καθόλου κατάφασιν καὶ τὴν τοῦ καθόλου ἀπόφασιν, οἷον πᾶς ἄνθρωπος δίκαιος οὐδεὶς ἄνθρωπος δίκαιος. Opponi autem affirmationem negationi dico contradictorie quæ universal SIGNIFICAT eidem quoniam non universaliter, ut 'OMNIS HOMO ALBVS EST', 'NON OMNIS HOMO ALBVS EST' – Grice: “(x), all” --, 'NULLVS HOMO ALBVS EST,' 'QUIDAM HOMO ALBVS EST' – Grice: “(Ex), some (at least one)” -- ; contrarie vero universalem affirmationem et universalem negationem, ut ‘OMNIS HOMO IVSTVS EST,’ ‘NVLLVS HOMO IVSTVS EST.’ ;An affirmation is opposed to a denial in the sense which I denote by the term contradictory, when, while the subject remains the same, the affirmation is of universal character and the denial is not. The affirmation 'OMNIS HOMO ALBVS EST' is the contradictory of the denial 'NON OMNIS HOMO ALBV EST, or again, the proposition 'NVLLVS HOMO ALBVS EST' is the contradictory of the proposition 'QUIDAM HOMO ALBVS EST'. But two propositions are opposed as contraries when both the affirmation and the denial are universal, as in the sentences 'OMNIS HOMO ALBVS EST', 'NVLLS HOMO ALBVS EST', 'OMNIS HOMO IVSTS EST’, ‘NVLLVS HOMO IVSTVS EST.  Grice: “I used ‘body’ informally in my ‘Personal identity’, where I suggested, that “I fell down the stairs” could be replaced by “MY body fell down the stairs” – there is yet an essential indexical. Different if two wrestlers unison say, ‘Both our bodies are oiled” – where again the dual “both our” is used. We have not the second person but the FIRST PERSON dual. “Our bodies” “Both our bodies”. Nome compiuto: Pio Colonnello. Colonnello. Keywords: la voce, rivista La Voce, Croce e i vociani, patografia, German for ‘body’ Lieb, cognate with ‘life’ so that ‘Das Leib ohne Leben’ would be odd. The Anglo-Normans solved the problem with ‘corpse’, corpus, vita, corpore, vita, vivere, German ‘leben’, ‘live’ meaning with ‘remain’, creature construction, thing, living thing, living body, personal human living being. Bodily movement. Method in philosophical psychology, manifestation in behaviour, bodily behaviour, brain state, different from bodily movement, voce, ‘vox significativa’ ‘voce significativa’, voce che e segno di… la voce dei animali, uso metaforico di ‘voce’ – the voice of Alighieri, la voce di, la voce di Mussolini, la voce di, voice, etimologia di voce. phone, phonic, suono – voce e suono – immagine acustica del suono, riconoscimento della voce, voce come sinonimo di parola, o espressione – una ‘voce toscana’ --  ‘la voce umana’ – ‘sine voce’ – the voiceless – voce come schema distintivo – voiced and voiceless – nome come voce, verbo come voce, predicamento. Voce come SIMBOLO dell’afezione dell’animo, ma SCRITTURA come SEGNO della voce --. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Colonnello” – The Swimming-Pool Library. Colonnello.

 

Luigi Speranza -- Grice e Colorni: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della diadologia – scuola di Milano – filosofia milanese – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Milano). Filosofo milanese. Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice: “To understand the passion in Italian philosophy, as the pasdsion I experienced with Austin in the postwar and with Hardie on the golfcourse in the good old days, one has to understand Colorni – he was a socialist, and thus an empiriociritic! He found opposition in the Gentileians. Oddly, Colroni’s main interest is the ‘monad,’ but he also explored what we would at Oxford call ‘science’ – rather than philosophy. Lay the blame on his tutor at Milano!”. Promotore del federalismo europeo. Mentre era confinato a Ventotene, su saggio, “Manifesto per un’Europa libera e unita”. Figlio di Alberto Colorni, di Mantova, e Clara Pontecorvo, milanese di famiglia pisana (zia di Pontecorvo, del regista Gillo, del genetista Guido e del giurista Tullio Ascarelli). Studia al ginnasio di Milano. Si appassiona al Breviario di estetica di Croce. La sua formazione adolescenziale, come raccontò egli stesso nella “Malattia filosofica”, fu influenzata dal rapporto intrattenuto con i cugini Enrico, Enzo ed Emilio Sereni, tutti più grandi di lui. Fu Enzo, che era un convinto socialista ad esercitare su di lui una forte influenza ideale. Studia sotto Borgese e Martinetti. Si laurea sotto Martinetti con “Il concetto di individuo”. Strinse amicizia con Guido Piovene, che però verrà interrotta per via di certi articoli anti-semitici scritti da Piovene su L'Ambrosiano. Partecipa nel gruppo goliardico per la libertà di Basso e Morandi. Saggio sull'estetica d’Ardigò. Si accosta alla divisione milanese del “Giustizia e Libertà”. Collabora in seguito col nucleo giellista torinese, che fece capo prima a Ginzburg e poi a Foa. Incontra Croce, con il quale conversa a lungo. Saggi per Il Convegno, La Cultura, Civiltà Moderna, Solaria e la Rivista di filosofia di Martinetti, e presso la società editrice "La Cultura" di Milano, uno studio critico su L'estetica di Croce. Saggio sulla monada e la diada, vinse il concorso per l'insegnamento di storia e filosofia nei licei. Dopo una prima assegnazione al liceo Grattoni di Voghera, ottenne la cattedra di filosofia a Trieste. Qui conobbe e frequentò, fra gli altri, Saba (ritratto poi in Un poeta) ed anche Gambini, Pincherle ed Curiel. Nella collana scolastica che Giovanni Gentile diresse per Sansoni, pubblica “Diadologia”. La diadologia lo costrinse ad affrontare studi di logica e semantica. Riparte da Kant e dalla problematica kantiana, e medita sulle conseguenze che la fisica quantica e la psicanalisi potevano avere per la dissoluzione di impostazioni filosofiche tradizionali. Quando, come si legge in Un poeta,Saba gli domanderà, ‘Perché fa filosofia?’, Colorni concluse che da quel giorno, ‘io non faccio più filosofia’. Non e la filosofia che rifiuta, ma un orientamento legato a quell'idealismo di cui erano seguaci Croce come Gentile e Martinetti. In occasione di un congresso di filosofia a Parigi, incontra Rosselli eTasca. In quanto ebreo e rinchiuso a Varese. I giornali pubblicarono la notizia con gran risalto, sottolineando che egli “di razza ebraica, manteneva rapporti di natura politica con altri ebrei residenti in Italia e all'estero”. La sottolineatura sul “complotto ebraico” serviva a giustificare la legislazione anti-semita appena varata in Italia dal regime, per potersi così allineare alla linea politica seguita dagli alleati nazisti. Confinato a Ventotene, dove prosegue i suoi studi filosofici, e conversa intensamente con gli altri compagni confinati, Rossi, Doria e Spinelli. Un'eco fedele di quelle discussioni si ritrova in “Conversazioni di Commodo”. Risale a questo periodo la sua adesione alle idee federaliste europee, stesurando il Manifesto per un’Europa libera e unita. Saggio: Problemi della Federazione Europea, che raccoglieva il Manifesto ed altri scritti sul tema. Nella sua "Prefazione" al Manifesto, auspicò la nascita di una politica federalista europea di respiro “universalista”, come scenario democraticamente praticabile dopo la catastrofe della guerra. In tale ottica, la creazione di una federazione di stati europei era da lui considerata come condizione indispensabile per un profondo rinnovamento sociale, anche per iniziativa popolare, che partendo dagli enti territoriali avrebbe coinvolto tutta l’Italia e, quindi, l’intera Europa. Circa le dinamiche che portarono alla stesura del Manifesto, è generalmente ricondotto ai soli Spinelli e Rossi il contributo maggioritario del testo, sebbene, alcuni recenti studi storiografici, abbiano seriamente rivalutato il suo ruolo. Di trinità si tratta, e lo spirito santo della situazione è lui, che partecipa alle discussioni preparatorie alla stesura del Manifesto assieme a poche altre persone, ed ebbe una parte di rilievo, soprattutto nella funzione di stimolo e di critica, dal suo punto di vista di socialista autonomista, verso i due autori del documento, fino al suo trasferimento a Melfi, benché comunque i contatti non cessassero del tutto. Grazie anche all'intervento di Gentile, riusce ad essere trasferito a Melfi, in provincia di Potenza, dove, nonostante lo stretto controllo della polizia, riusce ad avere contatti con alcuni degli anti-fascisti locali. Assieme con Geymonat, elabora il progetto di una rivista di metodologia scientifica. Riuscì a fuggire da Melfi, rifugiandosi a Roma, dove visse da latitante. Dopo la capitolazione di Mussolini si dedica all'organizzazione del Partito Socialista Italiano di Unità Proletaria, nato dalla fusione del PSI col gruppo del Movimento di Unità Proletaria. Partecipò, assieme a Spinelli, Rossi, Doria, Braccialarghe e Foa, in casa di Rollier a Milano, alla riunione che diede vita al Movimento Federalista Europeo. Il movimento adottò come proprio programma il "Manifesto di Ventotene". Svolse nella capitale un'intensissima attività nelle file della Resistenza. Prese parte alla direzione del PSIUP e s'impegna a fondo nella ricostruzione della Federazione Socialista Italiana e nella formazione partigiana della prima brigata Matteotti. “Io ero da poco stato nominato segretario della Federazione Socialista per suggerimento e per decisione di Pertini, che era membro della segreteria del partito in quell'epoca. Avevamo organizzato una chiamiamola brigata, anche se era un gruppo armato che era comandato da Colorni che poi è assassinata alla vigilia della liberazione di Roma. Fu redattore capo dell'Avanti! Clandestine. Così Pertini ricorda il suo impegno per la stampa del giornale socialista: «Ricordare l'Avanti! clandestino di Roma vuol dire ricordare prima di tutto due nostri compagni che a forte ingegno unevano una fede purissima, entrambi caduti sotto il piombo fascista: C. e Fioretti. Ricordo come C., mio indimenticabile fratello d'elezione, si prodiga per far sì che l'Avanti! uscisse regolarmente. Egli in persona, correndo rischi di ogni sorta, non solo scrive gli articoli principali, ma ne cura la stampa e la distribuzione, aiutato in questo da Fioretti, anima ardente e generoso apostolo del socialismo. A questo compito cui si sente particolarmente portato per la preparazione e la capacità della sua mente, C. dedica tutto se stesso, senza tuttavia tralasciare anche i più modesti incarichi nell'organizzazione politica e militare del nostro partito. Amava profondamente il giornale e sogna di dirigerne la redazione nostra a Liberazione avvenuta e se non fosse stato strappato dalla ferocia fascista, sarebbe stato il primo redattore capo dell'Avanti! in Roma liberata e oggi ne sarebbe il suo direttore, sorretto in questo suo compito non solo dal suo forte ingegno e dalla sua vasta cultura filosofica, ma anche dalla sua profonda onestà e da quel senso del giusto che ha sempre guidato le sue azioni. Per opera sua e di Fioretti, l'Avanti! era tra i giornali clandestini quello che aveva più mordente e che sapeva porre con più chiarezza i problemi riguardanti le masse lavoratrici. La sua pubblicazione veniva attesa con ansia e non solo da noi, ma da molti appartenenti ad altri partiti, i quali nell'Avanti! vedevano meglio interpretati i loro interessi. Nella Roma occupata dalle forze naziste, in una tipografia nascosta di Monte Mario, fece stampare 500 copie di un libriccino di 125 pagine intitolato Problemi della Federazione Europea, contenente il "Manifesto di Ventotene". Pochi giorni prima della liberazione della capitale, venne fermato in via Livorno da una pattuglia di militi fascisti della famigerata banda Koch. Tenta di fuggire, ma fu raggiunto e ferito gravemente da tre colpi di pistola. Trasportato all'Ospedale San Giovanni, muore sotto l’identità di ‘Franco Tanzi’. Indomito assertore della libertà, confinato durante la dominazione fascista, evadeva audacemente dedicandosi quindi a rischiose attività cospirative. Durante la lotta antinazista, organizzato il centro militare del Partito Socialista Italiano, dirigeva animosamente partecipandovi, primo fra i primi, una intensa, continua e micidiale azione di guerriglia e di sabotaggio. Scoperto e circondato da nazisti li affrontò da solo, combattendo con estremo ardimento, finché travolto dal numero, cadde nell'impari gloriosa lotta. Tre lapidi esistenti, una, posta dalla III Circoscrizione del Comune di Roma è semilleggibile perché scurita dal tempo, un'altra, posta dal Partito Socialista Italiano, è spaccata in due e un'ultima, posta sempre dalla III Circoscrizione del Comune di Roma, contiene un errore. Foto delle tre lapidi. Altre opere: “Scritti, Norberto Bobbio, la Nuova Italia, Firenze); “Il coraggio dell'innocenza, Luca Meldolesi, La Città del Sole (Istituto Italiano per gli Studi Filosofici), Napoli); “Un poeta” (Il Melangolo, Genova); “La malattia della metafisica” (Einaudi, Torino). Dizionario Biografico degli Italiani. L'itinerario politico di C., in Id., Il socialismo riformista tra politica e cultura, Il socialismo federalista di Eugenio Colorni, tesi di laurea, Università degli studi di Firenze, Anno Accademico, Gaetano Arfé, Eugenio Colorni, l'antifascista, l'europeista, in, Matteotti, Buozzi, Colorni. Perché vissero, perché vivono, Franco Angeli, Milano, Sandro Gerbi, Tempi di malafede. Una storia italiana tra fascismo e dopoguerra. Piovene e C., Einaudi, Torino e Hoepli, Milano,. Geri Cerchiai, L'itinerario filosofico di Eugenio Colorni, in «Rivista di Storia della Filosofia», Stefano Miccolis, C. e Croce”. Talvolta non si distingue debitamente fra l’emergere originario di un testo nell’opera di un filosofo e il suo riemergere, o diffondersi, in altri tempi o contesti. In tal modo, proprio la tragedia del Novecento ha spostato spesso, rispetto alla composizione, la diffusione di scritti intrisi di attualità. Poche volte, come nel Novecento, è stato così vistoso il fenomeno delle letture differite. Ora, e al di là della nota di polemica che affiora da un montaggio tendenzioso fino al limite delle falsificazione – questo è quanto è all’incirca avvenuto per Colorni: scoperti (o riscoperti), dopo la morte dell’autore, in quel particolare contesto del quale si sono nutrite le due stesse riviste, “Analisi” e “Sigma” – che, insieme con «Aretusa», li hanno per prime pubblicati, a tale contesto sono rimasti giocoforza legati, venendo così ad essere proiettati all’interno di una tradizione e di un dialogo almeno parzialmente diverso dal loro, condotto in un altro linguaggio. Si è parlato, a proposito di tale linguaggio, dello spirito del ’45, e sovente si è visto in esso, da parte degli stessi animatori, una vera e propria prosecuzione, in campo culturale, delle istanze portate avanti dalla Liberazione. Alla “dittatura dell’idealismo”– il cui [Razionalismo e prassi a Milano: La cultura milanese vive profondamente quello “spirito del ’45” fatto anche di semplificazione e di attivismo, di fiducia ingenua nell’anno zero, nella svolta politico-sociale in corso, ma soprattutto di un nesso inscindibile con la liberazione e la Resistenza. La dittatura dell’idealismo è il titolo dato da Cantoni ad un articolo apparso sul Politecnico di Vittorini. Espressione di un comune sfondo sociale e di una comune struttura economica, le filosofie di Croce e Gentile si sarebbero unite, nella prospettiva di Cantoni, in una sorta di convergenza sociologica con il regime, riuscendo così a rimediare una posizione di singolare monopolio per la cultura idealista. Certamente, e una grossolanità speculativa e un errore storico identificare il destini del fascismo col destino dell’idealismo, anche se questa identificazione di fatto si verifica nella persona del maggior rappresentante filosofico dell’idealismo italiano, Gentile. In realtà, molti idealisti, dal Croce al De Ruggiero, staccarono, prima o dopo, le loro sorti da quelle del regime. Eppure, al di sotto della dichiarata e sincera avversione, un filo, inconscio spesso ma tenace, lega tra loro gli avversari e ne permetteva una, sia pure scomoda, convivenza. Questo filo era costituito dal loro comune, e inconfessato carattere *conservatore*. Lo spiritualismo idealista agì come una dittatura logica. Avendo in mano cattedre e riviste, gli idealisti facevano il bello e il cattivo tempo nella filosofia, facendo decadere al piano della non-filosofia gli avversari positivisti ed logico-empiristi. Alcune opinioni sul crocianesimo che, oltre ad essere meno drastiche, risultano per certi aspetti accostabili ad analoghi spunti della critica colorniana. Vale la pena di rimettersi a una revisione intelligente dell'idealismo italiano, rimanendo idealisti] filosofia viene assimilata alla sorte del regime – si è così tentato di opporre una filosofia più aperta al dibattito contemporaneo ed internazionale, fosse esso identificabile con le correnti fenomenologico-esistenziali o con quelle più strettamente epistemologiche ispirate al positivismo o empirismo logico del Circolo di Vienna. Quest’ultimo, d’altro canto, viene in Italia presentato da Geymonat con parole quanto mai indicative del clima che ne accoglieva i principi. L’indirizzo filosofico, che qui viene esposto difeso e sviluppato è e vuole essere un vero e proprio razionalismo, sebbene non attribuisca alla ragione un valore assoluto e dogmatico come gli antichi indirizzi che vantano il medesimo nome. Gli è che il razionalismo deve essere ben più agguerrito e penetrante di quelli che caratterizzarono i secoli passati. Deve essere: critico, ossia capace di tenere nel dovuto conto le obiezioni mosse contro la pura ragione dalla filosofia mistica e decadente; costruttivo, cioè in grado di soddisfare le esigenze di ri-costruzione e di logicità caratteristiche della nuova epoca; aperto, cioè capace di affrontare i problemi sempre nuovi che la scienza e la prassi pongono innanzi allo spirito umano. Gli Studi per un nuovo razionalismo, che raccoglievano le ricerche di un intero ventennio (il testo più datato, Le idee direttive del neo-empirismo, era stato pubblica Ciò che si può apprezzare in Croce, da questo punto di vista, è il suo tentativo di sciogliere il pensiero dai legami colla filosofia metafisica per avvicinarsi a una filosofia intesa come chiarificazione dell’esperienza, intesa cioè come trapasso dalla metafisica alla metodologia. Croce si sarebbe in tal modo inserito nella corrente più viva della filosofia, non riuscendo tuttavia (e in questo consisterebbe il suo maggior limite) a rompere completamente i ponti con la metafisica specuativa. Croce non ha quindi tanto combattuto la metafisica speculativa quanto sostituito alla metafisica trascendente la metafisica immanente. Per una ricostruzione più esaustiva delle diverse posizioni di Cantoni su Croce, si rimanda a R. Franchini, Remo Cantoni critico di Croce, in C. Montaleone e C. Sini (a cura di), Remo Cantoni, filosofia a misura della vita, Milano, Guerini, Cfr. Bobbio, Introduzione, in C., Scritti, Firenze, La Nuova Italia. Avviene la crisi dell’idealismo, cui segue la ricerca di nuove vie, proprio ad opera della generazione di C. le vie battute per uscire dalla crisi sono soprattutto due: quella che passa attraverso una riflessione sulle trasformazioni avvenute in seno al sapere scientifico e che dà origine a una filosofia scientifica, risolutamente anti-metafisica, qual è il positivismo logico, cui aprono la strada gli studi di Geymonat; e quella che passa attraverso l’esistenzialismo (Abbagnano, il primo Luporini)». Geymonat, Studi per un nuovo razionalismo, Torino, Chiantore. Come ha fatto notare Mario Dal Pra, e a conferma di quanto si scriveva di sopra, l’accostamento in questo passaggio dei termini “ricostruzione” e “logicità” sembra diretto a far pensare che «l’avversione alla metafisica del neoempirismo e l’avversione alla dittatura fascista da parte del movimento di liberazione abbiano per Geymonat una comune radice» (M. Dal Pra, Il razionalismo critico, in Bausola, Bedeschi et al., La filosofia italiana dal dopoguerra a oggi, Roma-Bari, Laterza. Geri Cerchiai 4 to per la prima volta con il titolo Nuovi indirizzi della filosofia austriaca), fu significativamente fatto uscire con la medesima data di stampa del giorno della Liberazione di Milano; e in quello stesso mese di aprile apparve il primo numero della rivista «Analisi» che, come si è accennato, contribuì fra le prime, con la pubblicazione del frammento intitolato Filosofia e scienza, alla diffusione dell’epistemologia colorniana9. Ed è proprio da una lettura di «Analisi» e «Sigma» che è possibile sommariamente inquadrare il contorno di quel periodo storico al quale si deve la prima scoperta dell’epistemologia colorniana. Voluta da Fachini, «Analisi» fu stampata per cinque numeri, mutando il nome, nel corso delle pubblicazioni, in quello di «Analysis». L’«esperienza personale che io avevo fatto», racconta Fachini circa la nascita della rivista, mi aveva convinto della necessità di una piattaforma di incontro interdisciplinare. Allora in Italia mancava qualcosa di simile. La guerra spezzò agli inizi i miei tentativi. Gli eventi bellico-politici stessi, per conto loro, mi portarono a profonda solidarietà mentale con Gratton. Nasce così l’idea di «Analysis»: con ambizioni editoriali infantilmente dissonanti col momento. Trovammo poi nel Buzzati-Traverso un biologo “fisicalista” ma aperto ad ogni esperienza. Tra i filosofi professionali (a formazione cioè tradizionalmente filosofico-letteraria) Banfi, cui mi ero rivolto, mi indica l’allievo suo Preti, come fornito di interessi e preparazione fisico-matematica, allora rara nel filosofo. Per inciso, ricordo i miei contatti con un altro filosofo con preparazione e interessi analoghi: C. I temi portati avanti dalla rivista furono sostanzialmente due: l’interesse per la metodologia delle scienze – attraverso la quale indagare la possibilità di un fondamento comune alle diverse discipline – e la volontà di mantenersi all’interno di un’impostazione strettamente antimetafisica. La collaborazione fra 8 In «Rivista di filosofia». Cfr. C., Filosofia e scienza, in «Analisi». D’ora innanzi si indicheranno gli scritti raccolti in questa edizione col solo titolo seguito dal numero di pagina. Di «Analisi» e «Sigma», con specifico riferimento alla figura di C., si è occupato M. Quaranta, La scoperta di C. nelle riviste del secondo dopoguerra. Gli scritti sulla relatività, in Cerchiai e Rota (cur.), C. e la cultura italiana fra le due guerre, Manduria-Bari-Roma, Lacaita. “Analysis”: testimonianza di Fachini, in Analisi. Milano, riletta da Quaranta, con testimonianze di Fachini, Ceccato, Geymonat, Gratton, Poli, Bologna, Forni. Aggiunge Fachini, a proposito della sua formazione, che l’impulso a uno sforzo collettivo interdisciplinare era sorto in me dai primi contatti con l’ambiente mentale del neopositivismo logico», ma che la soluzione positivista, verso cui ero in un primo tempo quasi costretto, mi si rivelò presto insoddisfacente per l’irrigidimento formale, verso cui stava avviandosi. Il «periodico», si affermava nel Programma pubblicato sul primo numero, era «inteso ad offrire un luogo di libera discussione a quanti abbiano interesse ai problemi di metodologia e di critica della scienza, nello sforzo di purificare ed universalizzare il linguaggio Cinque scritti metodologici di C. 5 scienziati e filosofi fu uno degli aspetti qualificanti della pubblicazione, ma fu anche d’impedimento ad un’armonica composizione delle sue diverse anime, concorrendo in definitiva alla conclusione dell’esperienza. L’incontro con i fondatori e la rivista, racconta a questo proposito Ceccato, avvenne per chiamata gentile. Io mi trovavo in parabola positivistica o logico-empiristica discendente. Il filone che comincia ad interessarmi era ormai piuttosto quello di Bridgman e Dingler, comunque un filone operativo. Questo difficilmente avrebbe permesso una intesa con i filosofi del gruppo, Geymonat e Preti. Una collisione non poteva tardare anche con il più aperto filosofo ufficiale, Banfi, più storico, più umanista. Un certo divario di lavoro si venne a creare anche con gli scienziati in quanto per lo scienziato di discipline assestate e floride, come la fisica, la biologia, l’anatomo-fisiologia, etc., la metodologia si può aggiungere come ornamento, come divertimento. Ma non per me. Così terminate le pubblicazioni di «Analisi», la sua eredità venne raccolta, in quello stesso anno, dalla rivista romana «Sigma», fondata da Somenzi e Giuseppe Vaccarino. Il periodico – che riporta il sottotitolo di «Conoscenza unitaria» – si propone di riunire, come si legge nella seconda di copertina, una limitata quantità di elementi atti a determinare una concezione unica della conoscenza. La nota di presentazione della rivista precisava poi i confini all’interno dei quali si intendevano muovere i curatori: «si va facendo evidente che esaurire la scienza nel tecnicismo dello specialista è dannoso – non solo ai fini della costituzione di un sistema unitario della conoscenza scientifica, ma anche nei riguardi degli stessi progressi tecnici nei singoli settori. Da qui specialistico verso una comune impostazione dei modi fondamentali, pur essi comuni, con cui si edifica e modifica il sapere scientifico». Unico limite, in tal senso, era quello di non «travalicare di là dalla metodologia in una sistematica della scienza [per] fare della metafisica insaputa e inutile» (Il programma, in «Analisi»). “Analysis”: testimonianza di Ceccato, in Analisi. Milano. In una lettera a Vaccarino, Somenzi rilegge la storia di «Sigma»: “Sigma” è nata con la modesta intenzione di pubblicare il vecchio materiale tuo, di C. e Cotone, mio. E di esaurirlo coi primi numeri. Poi si è visto che, se non altro dato il costo della carta e stampa, conveniva pubblicare un tentativo di sintesi organica, sia pure provvisoria, del tuo – e limitare quello dei due C. e mio a ciò che può avere ancora interesse dal punto di vista filosofico. Infine è sorta l’idea, con la crisi di “Analisi”, di prenderne il posto con il programma serio di Metodo. Già l’impostazione dei primi due numeri ci alienerà le simpatie dei Castelli, Blanc, Fantappié ecc., ma anche dei Filiasi e Geymonat (l’interessamento di quest’ultimo è condizionato alla possibilità di una nostra conversione al materialismo dialettico/razionalista tipo “La Pensée”). Attualmente spero solo nei Servadio e magari Spirito, Savinio e stop» (“Sapienza” Università di Roma, Biblioteca del dipartimento di Fisica, Fondo Somenzi, Attività professionale, Carte di lavoro non organizzate, Collaborazione con Vaccarino, b. 1, Vaccarino. Da ora in avanti, il Fondo sarà abbreviato con la sigla “FS”, seguita dall’indicazione dei riferimenti completi d’inventario. La conoscenza unitaria, in «Sigma». Scriveva Vaccarino a Somenzi riguardo a questa nota. Rileggendo la tua edizione riveduta della conoscenza unitaria penso che possa andare come presentazione anonima, specie se sarà da Geri Cerchiai 6 avrebbe anche dovuto discendere il ruolo della ricerca metodologica, che – comprendendo un discorso più largamente critico-filosofico – avrebbe dovuto fissare le norme dirette ad unificare in sistema le scienze particolari o la conoscenza in genere. Come «Analisi», anche «Sigma» ha però vita breve, e dopo sei numeri una nota editoriale ne annunciava la confluenza nella rivista «Methodos». Questo fu dunque lo sfondo culturale che vide nascere l’interesse per la filosofia colorniana, un interesse che, attraverso la pubblicazione di alcuni testi del filosofo milanese, richiamava alla ricostruzione della filosofia empiristica italiana (come la proposta del ebraico-britannico Ayer a Oxford) come tradizione anti-metafisica e anti-idealistica e capace di attuare un profondo rinnovamento negli orientamenti teoretici nazionali. D’altra parte, che il pensiero di Colorni fosse in certa misura vicino alle posizioni espresse da «Analisi» e «Sigma» è testimoniato, oltre che dalle singole scelte di politica editoriale delle due riviste, da quanto raccontato dagli stessi protagonisti: «Ricordo con precisione», ha scritto ad esempio Fachini sul secondo numero di «Analisi», le conversazioni di quell’epoca: credo di poter affermare, per esperienza personale, che C. sia stato tra i primi italiani di preparazione filosofica a tentare di accogliere e di comprendere, in modo serio, le nuove affermazioni epistemologiche. La più gran parte dei suoi saggi sono inediti: molte pregevoli cose egli ha lasciato: e forse potrebbe indicarci vie nuove. Gli amici di «Analisi» auspicano di poter far conoscere in cerchio vasto il suo lavoro, a vantaggio della ricerca metodologica e in omaggio alla sua memoria Somenzi, a sua volta, scrivendo a Vaccarino della pubblicazione degli scritti colorniani su «Sigma», afferma: Per Sigma convinciti che i nostri scritti, incomprensibili per virtù proprie dalla maggioranza dei competenti, l’hanno irrimediabilmente “condannata” e che quelli di C. sono ancora i migliori che potessimo o possiamo esibire, oltre che i più vicini al nostro ordine di idee. “Fisica teorica e filosofia” di Colornimerita senz’altro la pubblicazione sul numero che spero di riuscire a dedicare a questo argomento. Rievocando poi il Progetto di una rivista di metodologia scientifica – da C. discusso fra gli altri con Geymonat durante gli anni della guerra – ante ulteriormente ampliata. Effettivamente rileggendo il mo testo subito dopo averlo scritto non avevo avuto una buona impressione. Ma ora mi è piaciuto» (FS, sez. 5, Corrispondenza, gen. 28, serie 1, Corrispondenza scientifica, gen. 28, 135, Vaccarino. La conoscenza unitaria. Cambi, Razionalismo e prassi a Milano, G. Fachini, C., in «Analisi». Si tratta di C., Critica filosofia e fisica teorica. Lettera di Somenzi a Vaccarino. Alcuni inediti riconducibili a tale progetto sono presentati in M. Quaranta, La scoperta di C., cit., cfr. in part. le pp. 126-130. Per i testi di FS destinati alla rivista metodologica. Saggi metodologici di C. 7 cora Somenzi ha sottolineato come esso corrispondesse «nella sostanza a molte realizzazioni degli ultimi quarant’anni, da riviste come “Analysis” a collane di volumi di filosofia della scienza e di storia della scienza quali quelle impostate a Milano e Torino dallo stesso Geymonat e da Rossi. A partire da queste premesse, appare evidente come la storia della riscoperta colorniana nel dopoguerra possa concorrere a gettare luce su alcuni fondamentali aspetti dello stesso pensiero dell’autore; essa ne evidenzia difatti la novità di prospettiva e la conseguente, connaturata disposizione a dialogare coi più avanzati ambienti filosofico-culturali del nostro Paese. Ciò che tuttavia rende affatto esemplare la filosofia colorniana, concorrendo a fare di essa un importante «contributo alla comprensione del travaglio della filosofia italiana al momento del declino della preponderanza idealistica, non è soltanto la particolare modalità della sua ricezione, ma anche la complessiva parabola intellettuale seguita dal giovane studioso per giungere alle posizioni metodologiche degli ultimi anni. C. è allievo di Borgese e Martinetti a Milano. Nel raccontare della formazione universitaria di c., Tagliacozzo scrive. Va ricordata l’influenza che sui suoi studenti ha allora una personalità come quella di Borgese, che C. e compagni chiamano scherzosamente G.A. Era uno di quei pochi professori che non disdegnano allora di soffermarsi a discutere dopo la lezione con i propri studenti. Altra influenza determinante per i suoi studenti quella dell’austero Martinetti che spiega Kant alle otto del mattino. Martinetti avvia gli studenti al rigorismo dell’etica kantiana, mentre il brillante G.A., più alla mano, discute di estetica e letteratura comparata. I debiti con l’insegnamento di Borgese, d’altro canto, sono resi espliciti dallo stesso C., che in un suo curriculum universitario afferma: Durante i miei studi mi sono occupato specialmente di problemi filosofici ed estetici e, sotto la direzione del Borgese, ho redatto lavori su L’estetica d’Ardigò. 21 V. Somenzi, C. filosofo della scienza, in «Filosofia e società», Bobbio, Introduzione, cit., p. VI. 23 Tagliacozzo, L’uomo C., in «Tempo presente». Prosegue poi Tagliacozzo nella pagina seguente: «Martinetti indusse [Eugenio] ad approfondire Kant, amò Spinoza dopo la prima infatuazione per l’idealismo italiano. E chi in quegli anni non lesse Croce e Gentile, ma specie Croce? Eugenio conobbe Hegel, ma non è mai hegeliano. Studiò dal punto di vista filosofico Marx, ma non fu mai marxista. Dopo un’esercitazione sul positivismo – e si noti l’influenza borgesiana nell’approfondimento dei problemi estetici – si indirizzò verso Leibniz» (ivi, p. 54). Geri Cerchiai 8 gò e del positivismo italiano, L’estetica bergsoniana e L’estetica di Croce. Quest’ultimo studio è stato pubblicato più tardi a Milano dalla casa editrice “La Cultura”24. Più complesso, e forse maggiormente studiato, è il rapporto di C. con Martinetti, col quale l’autore si laurea su Sviluppo e significato dell’individualismo leibniziano. Il primo, fondamentale impulso all’approfondimento di Leibniz; l’introduzione alla filosofia di Kant; il rifiuto del metodo dialettico; l’urgenza di rinvenire una nuova, diversa organizzazione del nesso fra individuale ed universale, sono elementi che stringono C. al magistero martinettiano e che risultano fondamentali per la più generale formazione del filosofo milanese. Al di sotto di tutti è poi presente l’esigenza di individuare il corretto rapporto fra l’analisi della realtà e la sua organizzazione sistematica, esigenza il cui movimento e la cui parabola all’interno della propria maturazione intellettuale sono così descritte, ne La malattia filosofica, dallo stesso protagonista: 24 Curriculum vitae di Colorni, s.d., in Archivio Hirschmann, Roma, citato in Gerbi, Tempi di Malafede. Guido Piovene e C.. Una storia italiana tra fascismo e dopoguerra, nuova edizione Milano, Hoepli. Cfr.: C., L’estetica di Croce. Studio critico, Milano, La Cultura; Id., Ardigò, in «Pietre», firmato con lo pseudonimo di Carlo Rosemberg; per una storia di questa pubblicazione rinvio ad Vigorelli, Antifascismo: il caso di “Pietre”, in Eugenio C. e la cultura italiana, a cura di G. Cerchiai e G. Rota); lo scritto sul bergsonismo è tuttora inedito. È lo stesso C., ne La malattia filosofica, a raccontare come si svolgevano, durante le lezioni di Borgese, le esercitazioni dalle quali è nato ad esempio lo studio su Croce. All’università si dà continuamente battaglia contro Croce. Ogni settimana, uno studente sale sulla cattedra per discutere coi compagni e col professore. Salire anche lui su quella pedana, gli piacerebbe tanto: ma per che dire? Tenterà, ad ogni modo» (C., La malattia filosofica). Sul rapporto fra C. e Borgese rimando a Riosa, Borgese e C. tra letteratura e politica, in Cerchiai e Rota, C. e la cultura italiana. Nello stesso periodo nel quale si laurea C., altri due allievi di Martinetti, Barié e Gadda, venivano indirizzati dal maestro allo studio del filosofo di Lipsia. Si veda, a mero titolo di esempio, quanto lo stesso Martinetti scrive a Gadda: «Se fra tre o quattro anni Ella potesse uscire con una bella esposizione di Leibniz (non tema d’avere concorrenti in questo argomento!) la via dell’università (per storia della filosofia) Le sarebbe aperta» (Lettera di Martinetti a Gadda; in Martinetti, Lettere a Gadda, a cura di Lucchini, in «I quaderni dell’ingegnere. Testi e studi gaddiani», Cfr. anche: Cerchiai, Due inediti di Emanuele su Leibniz, in «Rivista di storia della filosofia»; C. lettore di Leibniz, in C. e la filosofia italiana. Si veda la testimonianza di Tagliacozzo riportata poco sopra. Per il clima nel quale poteva essere riletto Kant durante le lezioni martinettiane (con particolare riferimento alle vicende relative a C.), si rimanda a S. Gerbi, Tempi di malafede, cit., p. 39. 27 Una delle poche citazione dirette di C. presenti nel libro sull’estetica crociana rinvia proprio allo scritto di Martinetti intitolato Il metodo dialettico,Rivista di filosofia, là dove C. scrive: «perché, per quale forza o per quale principio questa implicazione dei contrari debba presentarsi quasi come una generazione dell’uno da parte dell’altro, è difficile a intendersi. Perché si deve dire che il Non-io, il quale è, per la sua stessa definizione, inseparabile dall’Io, sgorga, si svolge, si origina da esso? Che il particolare nasce dall’universale?» (C., L’estetica di Croce). Cinque scritti metodologici di C.. Il problema che lo occupa è sempre il posto, la collocazione delle facoltà nel mondo dello spirito. A un certo punto, gli balena la possibilità che questi elementi di cui cercava con tanto accanimento l’ordine e la collocazione, non patiscano alcun ordine: possano vivere così, separati, paralleli, autonomi. L’idea lo entusiasma. Gli sembra di avere ora fatto veramente un passo innanzi. E non pensa più tanto a definire e a ordinare, quanto a descrivere. Ma questo procedere dovrà pure avere una sua giustificazione teorica, dovrà pure inquadrarsi in una visione del mondo, avere un suo nome che termina in -ismo. Pierino [alter ego di C.] si butta sui pluralisti, sugli empiriocriticisti: studia Mach e Avenarius, si addentra nel labirinto di Leibniz. Su queste basi, si può dire che quello che altrove ho definito il “problema dell’ordine” divenga, talvolta anche solo per contrasto, uno dei fili conduttori dell’intera riflessione colorniana: impostato fin da L’estetica di Benedetto Croce, esso cercherà una prima, instabile sistemazione nella filosofia di Leibniz, per trovare poi nella rilettura metodologica ed epistemologica del criticismo kantiano una soluzione – o, come potrebbe dirsi: dissoluzione – affatto originale. Al fine di seguire il movimento del pensiero di Colorni da questo punto di vista, può essere utile rileggere le parole dell’autore stesso. C., La malattia filosofica; cfr. anche ibidem, n. 19 del curatore. Di Leibniz dirò in seguito, in questo stesso paragrafo. Per quanto riguarda l’accenno agli empiriocriticisti, si rimanda a quanto scritto da Guzzardi, il quale, esaminando precisamente la radice dei riferimenti colorniani a Mach, Avenarius e Schuppe, ne ha riconosciuto l’origine proprio nell’insegnamento di Martinetti. C., spiega Guzzardi, trova una valutazione positiva di questo pluralismo, nonché delle filosofie dell’esperienza di Schuppe, Avenarius e Mach, nell’Introduzione alla metafisica di Martinetti. D’altra parte, M. indirizza allo studio di Mach, Avenarius e Schuppe, un allievo, Pelazza. Tali circostanze, secondo Guzzardi, fanno ritenere», insieme con altre che dovrebbero essere approfondite, che l’interesse originario di C. per l’empirio-criticismo sia da collegare a Martinetti e Pelazza (Guzzardi, Lo specchio della natura. C. e la cultura del suo tempo, in C. e la cultura italiana, a cura di Cerchiai e Rota). Prosegue Guzzardi. Non solo Schuppe e Avenarius vengono citati da C. nella recensione all’Introduzione alla metafisica. Qui si trova pure accennato fra i meriti di Martinetti quel concetto di esperienza pura e obiettiva che egli sembra indicare come via di uscita dalle difficoltà in cui il pensiero moderno si trova impigliato” – e l’esperienza pura [reine Erfahrung], attorno a cui Pelazza ha costruito la propria presentazione dell’empirio-criticismo, aveva costituito il punto d’approdo della filosofia di Avenarius. La recensione Sull’“Introduzione alla metafisica” di Piero Martinetti si trova nell’edizione Einaudi degli scritti colorniani. A tutto ciò si può aggiungere che C. accostò all’empirio-criticismo anche la filosofia di Croce. L’individualismo del Croce non è necessariamente in contrasto col suo idealismo: risolve piuttosto il principio dell’auto-coscienza – che è essenziale all’idealismo – in una coscienza del pensiero nella effettualità del suo pensare; identifica il punto di partenza soggettivo col suo necessario correlato oggettivo, l’universale col particolare. In questo senso si avvicina piuttosto a forme di contingentismo e di empirio-criticismo; e in questo senso appunto è giustificabile il suo tenersi al dato e partire da esso: in quanto questo dato non può essere inteso che come uno stato d’animo, un’esperienza che debba essere vissuta intensamente, e da cui si debba trarre a volta a volta l’assoluto. C., L’estetica di Croce. Cfr. Cerchiai, L’itinerario filosofico di C., in «Rivista di storia della filosofia, Cerchiai. Nel libretto su Croce, il problema dell’ordine è inquadrato a partire dalla questione del rapporto fra la «soprastruttura» 30 dialettica del sistema e l’effettivo valore delle singole osservazioni: «Ciò che sta sotto l’organizzazione esteriore», scrive C., è nel crocianesimo il vero sistema, non ancora chiaro e formulato, ma agile e ricco di molteplici possibilità. Ricercare tale ricchezza sotto un’impalcatura in gran parte insoddisfacente è il compito che s’impone a chiunque viva quel pensiero come un’esperienza della propria vita. E seguirne la possibilità di sviluppo anche di là dalla forma che ha dato a se stessa, ci pare il miglior omaggio che si possa rendere a una filosofia31. Se il “metodo individualistico” così identificato nella filosofia di Croce conduce C. a liberare le singole osservazioni «dall’interpretazione che Croce stesso ne ha data allo scopo di adattarle ad un suo schema presupposto di organizzazione», per cercare di «renderle di nuovo pure» e «ravvisare» di conseguenza «in esse» un sistema «non imposto in precedenza, ma derivante e identico coi dati stessi forniti»32, non può stupire l’interesse teorico nutrito dal filosofo milanese per il secondo dei suoi “auttori”, ossia per il pensiero di Leibniz. Quest’ultimo, infatti, pare offrire precisamente la possibilità di chiudere in un circolo coerente l’analisi empirica del particolare e l’organizzazione sistematica del tutto. Scrive C. Leibniz non parte mai con l’intento esplicito di costruire un sistema. La sua attività filosofica si presenta a tutta prima come una grande raccolta di prese di posizione particolari. Eppure il sistema non manca in esse: è anzi continuamente presente. I singoli problemi si mostrano a poco a poco connessi l’uno all’altro; le soluzioni convergono, si giustificano e confermano a vicenda. Il sistema non è una pura esteriorità, un concordanza sopravvenuta; è anzi l’anima di ciascuno osservazione, attraverso cui tutto si spiega e si giustifica33. Per tali motivi, Leibniz rappresenta quasi il contraltare dello storicismo crociano o, meglio ancora, il rimedio alle sue lacune; «Leibniz», infatti, «differisce [proprio] in questo da altri pensatori, apparentemente più coerenti e organizzati, ma la cui ricchezza va cercata al di là del sistema, nelle varie formulazioni particolari: vi differisce cioè per il fatto che, come si è visto, il suo sistema si C., L’estetica di CROCE (si veda), cit. Scrive ancora C.: «chi parta dal mondo stesso e, rendendo eterno e universale ciascun dato di questo, voglia costruire una scienza delle forme possibili di questa universalizzazione e di qui giungere ad una visione complessiva dei modi eterni della realtà e delle loro reazioni reciproche, non pone il sistema all’inizio, come premessa della sua ricerca; ma ad esso giungerà al termine ideale del suo cammino. C., Nota bio-bibliografica, in G. W. von Leibniz, La monadologia, preceduta da una esposizione antologica del sistema leibniziano, a cura di C., Firenze, Sansoni. Il riferimento sembra rinviare precisamente alla critica della filosofia crociana. Cinque scritti metodologici di C.11 sviluppa spontaneamente dalle singole osservazioni e l’insieme si mostra nella sua completezza attraverso il complesso dei suoi aspetti. E tuttavia, lo scacco della prospettiva leibniziana giungerà a sua volta quando, muovendo da simili presupposti, Colorni dovrà constatare il carattere prettamente soggettivo del tentativo di sistematizzazione da quella realizzato: Leibniz, spiega così C. nel suo ultimo scritto sull’argomento, applica all’ordine spirituale quella continuità, quel passaggio ininterrotto, quel procedere da ogni legge ad una legge più vasta, che egli crede di scorgere come l’essenza più profonda del mondo naturale. Che questa stessa continuità e questo allargarsi sia, più che una legge della natura, un’esigenza dello spirito nella considerazione della natura stessa, egli non sospetta36. L’insuccesso del punto di vista leibniziano consentirà però anche a C. di schiudere un più libero sguardo, sciolto ormai dai condizionamenti delle diverse scuole filosofiche, sul criticismo kantiano e sugli strumenti da questo forniti per lo studio dei meccanismi di funzionamento del pensiero. C. aveva anticipa le due linee – leibniziana e kantiana – della propria filosofia, là dove aveva scritto, in Di alcune relazioni fra conoscenza e volontà, che la monade di Leibniz avrebbe dovuto completarsi con la dottrina kantiana, di modo che l’«universalità della monade, intesa come realtà cosciente, puo coincidere con la trascendentalità del conoscere, inteso come conoscenza reale»37. L’effettivo passaggio ad un più maturo kantismo segna tuttavia per Colorni un punto di svolta fondamentale o, come afferma l’autore stesso, una vera e propria «operazione di cataratta»38, capace di conquistare una diversa prospettiva sul mondo: esso, infatti, consente al giovane studioso di voltare le spalle alla “conoscenza filosofica” e di approdare infine a quella particolare metodica ch’egli presenta come conoscenza prettamente scientifica, intesa cioè come padronanza di un processo. La domanda impossibile (senza senso) della filosofia, spiega così Colorni, pur nella loro rigida formulazione teoretica, sono sempre espressione di qualche tendenza, di qualche profonda esigenza dell’animo. La risposta si dà dunque divenendo padroni del meccanismo psicologico mediante cui la domanda viene posta; essendo capaci di riprodurlo, di seguirlo nelle sue fasi, di variarlo all’infinto. Al problema della realtà, si risponde fabbricando animi per cui l’expressione “realtà” non ha senso. Alla domanda se esiste un mondo in sé in cui la somma degli angoli di un triangolo non sia uguale a due angoli retti, si risponde costruendo una geometria in cui tale somma sia effettivamente maggiore o minore di due retti, e mostrando che tale geometria non è né più né meno vera di quell’altra; ma è, rispetto all’altra, essenzialmente nuova C., Libero arbitrio e grazia nel pensiero di Leibniz, C., Di alcune relazioni fra conoscenza e volontà. C., Critica filosofia e fisica teorica, C., Filosofia e scienza. C., Critica filosofia e fisica teorica; Cerchiai 12 È in questo contesto, all’interno del quale Colorni ritiene di essere definitivamente guarito dalla sua «malattia filosofica»41, che vanno collocati i titoli di seguito trascritti e conservati presso la “Sapienza” Università di Roma, Biblioteca del dipartimento di Fisica, Fondo Vittorio Somenzi. Di tali scritti, e degli altri pubblicati dalle riviste «Aretusa», «Analisi» e «Sigma», è lo stesso Somenzi a raccontare la storia nel già citato testo su C. filosofo della scienza. 3. La metodologia colorniana negli scritti del Fondo Somenzi «Nel 1945», scrive difatti Somenzi, comparve sulla rivista «Aretusa» un Ricordo di C. scritto dall’amico Guido Morpurgo-Tagliabue, accompagnato da due inediti stimolanti: Il bisogno dell’unità e Sul complesso di Edipo. Altri inediti mi pervennero attraverso la rivista «Analisi» […], e di questi una parte venne pubblicata su «Analisi» e sulla rivista romana «Sigma» che ad essa si affiancò per iniziativa di Giuseppe Vaccarino e mia. Dal carteggio fra Vaccarino e Somenzi emergono altre importanti informazioni sui dattiloscritti conservati in FS, che con ogni evidenza i due fondatori di «Sigma» si inviavano in reciproca lettura. Di quanto scriveva Somenzi a Vaccarino nel maggio del ’47 si è già reso conto nel § 1. Il 27 gennaio di quel medesimo anno, è Vaccarino a dire a Somenzi di sperare «tra qualche giorno di inviar[gli] i C.»; il giorno appresso, e quello successivo ancora, Vaccarino aggiunge poi quanto segue: Spero domani di inviarti i Colorni. Molto interessanti e brillanti. Comincerei con i dialoghi di “Commodo”, combinandoli in modo che abbiano tra di loro un certo legame. Ieri sera ho riletto i C., che ti rimando tranne l’ultimo, che ti invierò tra qualche giorno. “I dialoghi” si potrebbero pubblicare in 3 puntate – (La seconda notevolmente più lunga delle altre 2) – Vi è una quarta puntata sull’economia, che mi piace meno. Nel testo ho cambiato qualche parola a matita (in modo che tu possa eventualmente ricorreggere). Ho creduto anche opportuno evitare il “dialogo nel dialogo” nel primo n°, introducendo invece del “fisico ribelle” il “Curiosus” del secondo n°. L’Apologo ed il Ritorno alla natura vanno anche benissimo. Forse si potrebbero pubblicare unitamente al terzo dialogo, che è molto breve. Le idee di Colorni mi sembrano meglio espresse nei dialoghi che nel capitolo sulla fisica, data la forma brillante 41 La malattia filosofica è per l’appunto il titolo che C. diede alla sua più completa biografia intellettuale, già qui ricordata nelle pagine precedenti. Somenzi. Prosegue poi Somenzi citando di fatto alcuni dei titoli dei quali si sta qui discutendo: «La rivista doveva contenere articoli di fondo dedicati a problemi come: il concetto di esperienza, costanti universali e unità di misura, l’illusione finalistica nella fisica e nella biologia, l’illusione realistica nella fisica, geometria ed esperienza, l’assiomatica dei principi della meccanica, l’assiomatica della teoria della relatività e quella della meccanica quantistica, fisica puntuale e fisica di campo, il concetto di istinto, la polemica tra meccanicismo e vitalismo, la costruzione di una economia indipendente da premesse psicologiche. dell’espressione. In quanto alle opinioni espresse (l’io, la storia, l’amore, ecc.) non c’è coincidenza con la metaconoscenza, anzi piena opposizione43. Su «Analisi», uscì Filosofia e scienza44, mentre un più consistente numero di titoli apparve su «Sigma»; si trattava, in particolare, dei testi seguenti: Apologo su quattro modi di filosofare; Della lettura dei filosofi; Del finalismo nelle scienze; Dell’antropomorfismo nelle scienze; Sugli idoli della scienza fisica; Critica filosofica e fisica teorica; Il ritorno alla natura; Filosofi a congresso45. Oltre a questi – e presumibilmente appartenenti al medesimo gruppo di testi del quale Somenzi afferma di aver pubblicato solo una parte – in FS sono conservati altri dattiloscritti, di cui sono qui trascritti quelli maggiormente compiuti46. I primi tre scritti appartengono con ogni evidenza al gruppo di testi destinati dall’autore alla rivista di metodologia scientifica progettata con GEYMONAT (si veda). Questa, oltre a note di varietà, rassegne e recensioni, avrebbe infatti dovuto ospitare una sezione dedicata ad «Articoli e saggi», fra i cui titoli C. indica per l’appunto Geometria ed esperienza e Assiomatica delle leggi della meccanica. Il testo intitolato II: Relatività generale è, come mostrato dalla numerazione romana, il secondo paragrafo di Sull’assiomatica della teoria della relatività (anch’esso menzionato nel Progetto di una rivista di metodologia scientifica), il quale comincia proprio con l’indicazione di un paragrafo (I) La relatività ristretta. Tutti e tre i testi fanno riferimento al discorso intorno all’idea di esperienza che per C. discende dalla scoperta del carattere relativo delle categorie: «la coscienza che abbiamo acquistato della nostra possibilità di modificare [i] dati elementari»48 della conoscenza, infatti, costringe secondo C. sia a riformare i concetti di a priori e di a posteriori, sia a rivedere coerentemente la nozione di esperienza. «A priori», spiega così C., «non significa più della ragione. A posteriori non significa più dei sensi. Sia i dati della ragione, sia i dati dei sensi, ap43 Lettere rispettivamente del 28 e del 29 gennaio 1947; quest’ultima è scritta di seguito all’epistola del giorno precedente, sul medesimo foglio. Il 17 gennaio 1947, Vaccarino aveva informato Somenzi del suo scritto sulla metaconoscenza, col quale confronta qui gli scritti colorniani: «Avevo preparato uno scritto sui rapporti tra la conoscenza e la religione, il quale in definitiva risultò troppo lungo ed infarcito di considerazioni metagnosologiche. Ho pensato perciò che è meglio direttamente attaccare la questione della metaconoscenza». Tutte le lettere sono in FS, sez. 5, Corrispondenza, gen. 28, serie 1, Corrispondenza scientifica, Vaccarino Giuseppe. Il “fisico ribelle” è probabilmente il Fisico che Colorni inserisce quale interlocutore (appunto: quasi come dialogo nel dialogo) in Del finalismo nelle scienze, e che nella stampa definitiva su «Sigma» non viene poi effettivamente sostituito dal Curiosus interlocutore di Dell’antropomorfismo nelle scienze. Il testo comprende parzialmente anche: Sul concetto di esperienza e Intorno al principio di identità. Cfr. infra, la Nota del curatore. C., Filosofia e scienza. Cerchiai 14 paiono come elementi in cui il fattore soggettivo e quello oggettivo si presentano mescolati, ma di cui è in nostro potere, mediante un procedimento logico e psicologico insieme, modificare la struttura»49. L’esperienza, a sua volta, «anziché rivelare leggi naturali», dovrà suggerire, secondo le contingenti necessità degli studiosi, «determinate forme di definizione e di misura», utili a proseguire nel lavoro di ricerca scientifica51. Siamo qui di fronte a quel progetto di “liberazione” della fisica «dalle premesse realistiche-finalistiche» che deve per Colorni rappresentare non solo «uno degli scopi essenziali della rivista»52, ma anche il fine ultimo della sua stessa critica epistemologica. Di tale progetto il più lungo e strutturato Programma contribuisce a tracciare ulteriormente i contorni teorici. Il nucleo dello scritto ruota intorno alla considerazione secondo la quale la «filosofia odierna dovrebbe anzitutto esaminare le chiavi che abbiamo in mano, cioè i criteri di ricerca, i metodi d’indagine. Criteri che, ormai ciò è chiaro a tutti, trasformano radicalmente la realtà, operando una scelta che ci fa scorgere solo ciò che da essi può essere afferrato». La constatazione del carattere condizionato della realtà diviene in tal modo, e nuovamente, il punto di partenza – tutto kantiano – della metodologia di C.. Il criticismo trascendentale, aggiunge però l’autore, «ha messo tutti sul chi vive», sì che «la curiosità di vedere al di là del velo di Maja delle categorie si è fatta sempre più intensa»; sarà tuttavia soltanto la capacità della conoscenza scientifica di disubbidire all’«ammonimento di Kant» per trascurare «i limiti» da questo imposti che consentirà, ancora una volta, di compiere il secondo, decisivo passo lungo la strada già intrapresa dalla Critica della ragione pura: «La domanda da porsi», chiarisce Colorni in un passo cruciale di Critica filosofica e fisica teorica, Non [è]: “È il mondo del nostro pensiero, o non è, quello reale?”; bensì: “Come potrebbe essere conformato un mondo di pensiero diverso dal nostro?”. La prima domanda parte da quella esigenza di sicurezza e stabilità che è sempre collegata col pensiero del reale [e che appartiene all’atteggiamento filosofico]. La risposta che essa cerca è una risposta che assicuri tale sicurezza e stabilità in un modo qualsiasi; nel reale, o in qualche cosa che lo sostituisca. La seconda domanda [propria dell’atteggiamento scientifico] muove invece da una esigenza di novità […]. Si tratta qui del secondo passo della rivoluzione copernicana. Il primo era consistito nell’accorgersi che le leggi della realtà non sono che forme del nostro intelletto. Il secondo consiste nel domandarsi se queste forme siano proprio necessarie ed immutabili e irresolubili. Anzi, non 49 Ibid. A priori diviene perciò il «nostro potere di modificazione che si riferisce sia agli oggetti della nostra ragione, sia a quelli dei nostri sensi. Mentre poi «la geometria definisce gli oggetti su cui opera mediante i suoi assiomi, la fisica definisce quei medesimi oggetti mediante definizioni reali, cioè facendoli corrispondere a determinati fenomeni naturali. Mentre dunque la prima gode di una completa libertà nella scelta degli assiomi, la seconda è legata alle conseguenze implicite nella scelta di quelle particolari definizioni; libera però di mutare le definizioni, qualora le conseguenze non la soddisfacessero. C., Sul concetto di esperienza. Cinque scritti metodologici di C. 15 nel domandarsi se siano irresolubili (domanda che presuppone l’uso di quelle forme stesse) ma nel tentare senz’altro di scioglierle53. In tal modo, spiega C. al termine di Programma, è la conoscenza scientifica a raggiungere quell’“al di là” che alla prospettiva kantiana era negato, ma l’“al di là” al quale essa perviene «non è una negazione del “di qua”, non è un assoluto privo di categoria. È un mondo di nuove categorie», un mondo al quale si viene portati, in primo luogo, dalla consapevolezza che la «legge essenziale della natura è la ragione, e la ragione è pure la legge essenziale del mondo esterno, in quanto l’uomo non fa che proiettare fuori di sé l’essenza della propria natura»54. L’ultimo testo qui trascritto, Commodo a Ritroso, appartiene ad un gruppo di dialoghi, noto come Dialoghi di Commodo, stesi a più mani durante il periodo del confino a Ventotene55. Commodo, come ha spiegato la moglie Ursula Hirschmann in occasione dei primi tentativi di pubblicazione integrale dei frammenti colorniani, è lo stesso Colorni; Ritroso è Ernesto Rossi56. Lo scritto prende spunto da argomenti economici per chiarire alcune questioni che, venendo a teorizzare una sorta di “dilettantismo metodologico”, rendono conto della stessa natura dell’indagine colorniana. L’«appartenenza professionale», dice C. all’amico Ritroso/Rossi in uno dei dialoghi già [C., Critica filosofica e fisica teorica. 55 Racconta Altiero Spinelli nella sua autobiografia, ben descrivendo non solo la genesi dei Dialoghi di Commodo, ma anche l’atteggiamento di Colorni nelle discussioni: «Parlavamo ogni giorno delle cose più varie, di politica, di geometria non euclidea, di nostri compagni di confino, delle nostre letture, delle nostre storie personali, dei grandi della storia, ma sentivo che [Eugenio] stava sempre attento a scoprire un qualche mio coperto punto malato, che egli avrebbe messo in luce, curato e guarito – poiché la vocazione del guaritore d’anime l’aveva proprio nel sangue. Mi affascinava la precisione quasi infallibile con la quale scopriva il punto errato di un ragionamento, il punto equivoco di un atteggiamento, il momento retorico di un’espressione. Talvolta uno di noi, ripensando la sera alle parole scambiate durante il giorno, le proseguiva scrivendo un dialogo nel quale diceva la sua e immaginava quel che l’altro avrebbe risposto. Talvolta il dialogo aveva un seguito, scritto dall’altro, prima di terminare a voce» (A. Spinelli, Come ho tentato di diventare saggio, Il Bologna, Mulino). 56 Gli pseudonimi principali utilizzati negli altri dialoghi sono i seguenti: Severo è Altiero Spinelli, Manlio Rossi-Doria è Modesto, Ursula Hirschmann è Ulpia. Così scrive Landi a Hirschmann. Penso che i tempi stiano maturando per un’edizione in volume degli scritti lasciati da C.: come sono maturati, dopo tanti decenni, per la ripresentazione ai lettori italiani di quelli diVailati, che fu studioso per tanti versi affine ad Eugenio e che, rimasto quasi sepolto fin da prima della Prima Guerra Mondiale, ricomparirà ora presso Laterza e presso Einaudi su mia iniziativa». RossiLandi faceva poi riferimento alle pubblicazioni di «Analisi» e «Sigma». Ho potuto prendere visione della corrispondenza relativa ai diversi tentativi di pubblicazione degli scritti filosofici di C. (prima presso l’editore Laterza e poi per la Feltrinelli) grazie alla cortesia di Renata C., che ancora conserva una parte del carteggio e che qui debbo ringraziare per la sua disponibilità. 57 Esso va dunque letto insieme a Dello psicologismo in economia, pubblicato nella ed. Einaudi alle pp. 322-342. Per una più precisa contestualizzazione dei frammenti economici colorniani cfr infra, la Nota del curatore. Cerchiai 16 pubblicati da «Sigma» nell’immediato dopoguerra, «comporta un legame così stretto con la scienza e un interesse così diretto ai vari problemi particolari in cui la ricerca si articola momento per momento, che è difficile avere la possibilità di riprendere in esame i problemi iniziali e i principi fondamentali da cui si è partiti»58; proprio per questo, secondo Colorni, i «dilettanti e gli outsider», sono forse maggiormente in grado, attraverso l’esercizio di un «tranquillo, pacato, spregiudicato esame dei punti di partenza e delle definizioni iniziali»59, di «sconvolgere dalle fondamenta tutto l’edificio del proprio sapere»60. Certo, dovendo rispondere all’accusa di «presumere di rivedere i principî di tutte le scienze, senza averle mai praticate»61, lo stesso C. – che alla scienza è giunto passando per la filosofia – parla in qualche modo pro domo sua. E tuttavia, egli va anche a puntualizzare, in tal modo, il «arattere pragmatistico del proprio pensiero, il quale deve giocoforza confrontarsi con le più differenti discipline scientifiche. In Commodo a Ritroso, C. riprende questi medesimi argomenti, insistendo però con maggior vigore su quello spirito d’indipendenza – indispensabile ad un proficuo sviluppo dell’opera scientifica e filosofica – il cui significato teorico è già stato indagato in Programma. Scrive C.: «Anziché accostarmi a grossi trattati con fare accogliente e passivo, io parto con la lancia in resta, pieno di idee sbagliate e confuse, sfondando porte aperte ad ogni passo, desideroso di scontri e di battaglie». Emerge qui, accanto alla consapevolezza di un metodo teorico ormai chiaramente precisato, una componente particolare del carattere del giovane filosofo: quella irrequietezza, ironicamente descritta ne La malattia filosofica, che contribuisce a rendere conto della stessa, febbrile attività politica colorniana. Essa rivela una vivacità intellettuale che si mostrò sempre incapace di fermarsi ai risultati volta per volta raggiunti e che, trascorrendo dai primi studi storico-filosofici a quelli metodologici degli ultimi anni, viene a costituire l’anima, per così dire, anche dei dattiloscritti colorniani conservati nel Fondo Somenzi. C., Dell’antropomorfismo nelle scienze. Com’è noto, e a dispetto della sua formazione umanistica (lit. hum.), Colorni si cimenta direttamente nella ricerca fisica, con particolare attenzione alla teoria della relatività. Cfr. nello specifico i titoli seguenti: Unités de misure et relativité; Le trasformazioni di Lorentz come caso particolare e Deduzione del campo elettromagnetico di una carica in movimento rettilineo e uniforme. 63 E. Colorni, Dell’antropomorfismo nelle scienze. Nota del curatore I testi di Colorni in FS – tutti dattiloscritti – sono per lo più approntati per la composizione a stampa, spesso con indicazione del corpo e della impaginazione da utilizzarsi. Alcune correzioni e integrazioni, la segnalazione «a penna» talvolta riferita ai titoli o alla firma, i commenti a margine sulla opportunità o meno della pubblicazione, fanno supporre che ci si trovi per lo più di fronte a trascrizioni battute a macchina dagli originali. Salvo che dove diversamente segnalato (come ad esempio – per i motivi lì esposti a pié di pagina – in Programma), ci si è generalmente attenuti al criterio di integrare le eventuali sviste od errori ortografici direttamente nel testo, senza ulteriore indicazione. Ugualmente ci si è comportati per le correzioni e gli interventi a penna o a macchina. Il dattiloscritto di Programma presente in FS conserva la conclusione, che risulta invece assente nelle precedenti edizioni in volume. Oltre ai titoli qui riportati, e a quanto si dirà qui appresso, in FS sono conservati anche i testi seguenti: Il bisogno dell’unità; Sul complesso di Edipo; I primitivi e le categorie dello spirito; Filosofi a congresso; Sul concetto di esperienza; Costanti universali e unità di misura; Sull’assiomatica della teoria della relatività. I. Relatività ristretta, tutti già raccolti nelle diverse edizioni dei frammenti colorniani. A partire da Sul concetto di esperienza, le pagine sono numerate, a mano o a macchina, in sequenza, sì da creare un complesso unico comprendente anche: II. Relatività generale (da inserirsi dopo Relatività ristretta), e di seguito: Sull’assiomatica delle leggi della meccanica e Geometria ed esperienza. In FS sono inoltre presenti due ulteriori scritti di argomento economico: Batti, ma ascolta! e Ritroso a Commodo: meno compiuti degli altri, essi saranno da me trascritti in un volume di prossima uscita. Già nella nota introduttiva a Dello psicologismo in economia, pubblicato nella edizione Einaudi alle pp. 322-342, si ricostruiva, anche grazie agli elenchi dei titoli stesi da Ursula Hirschmann per Rossi-Landi, la genesi degli scritti economici colorniani, che qui ci si limiterà dunque ad integrare con quanto emerge dai titoli presenti in FS. Dello psicologismo in economia risulta composto da tre blocchi. Il primo, intitolato È possibile costruire una scienza economica indipendente da premesse psicologiche e sociologiche?, è citato anche nel Progetto di una rivista di metodologia scientifica fra i possibili «Articoli e saggi», e prosegue dall’inizio del dialogo fino al terzo capoverso: sarebbe una differenza di grado e non di natura. Del secondo (Robbins considera), che comincia subito dopo il primo e termina in ivi, E m’invita a prendere tutto l’argomento non troppo sul serio»), è conservato in FS il solo ultimo foglio, del quale così scriveva Silvio Ceccato a Somenzi il 5 febbraio del 1943: «Ho guardato fra le carte di Colorni. Spaiato trovo un foglio, numero 5, che mi sembra appartenere al dialogo fra Commodo e Severo [che in effetti è l’interlocutore di quella parte del dialogo]. Se vuoi te lo mando, o lo do a Vaccarino. Altro non c’è, mi sembra, che possa interessarti. Stampa pure. Quando hai ben deciso, fammelo però sapere, che, per cortesia, ne avvisi la sorella» (FS, sez. 3, Attività professionale, 1929-2003, serie 2, Carte di lavoro non organizzate, 5, Riviste, enciclopedie e progetti editoriali, 1, Sigma Analysis, b. 5, Analysis Methodos (Ceccato). Il terzo blocco, Vedo che riprendi (cfr. C., Dello psicologismo in economia), rappresenta il nucleo centrale e la con- Geri Cerchiai 18 clusione del dialogo. Per quanto riguarda i titoli di FS: Ritroso a Commodo – come si evince dai numerosi riferimenti a Vedo che riprendi – prosegue il dialogo già iniziato in quest’ultima parte di Dello psicologismo in economia; Commodo a ritroso è la risposta a Vedo che riprendi; Batti ma ascolta è l’«accluso foglietto» menzionato in Commodo a Ritroso. Le note in calce ai testi sono tutte del curatore. Desidero Ringraziare Giovanni Battimelli, Responsabile del Fondo Vittorio Somenzi, e Libutti, Direttrice della Biblioteca del Dipartimento di Fisica (“Sapienza” Università di Roma), per la disponibilità e cortesia che mi hanno dimostrato durante la consultazione dell’Archivio. G. C. Cinque scritti metodologici 19 II. Relatività generale1 Se vogliamo estendere quanto si è detto per la relatività ristretta3 al caso di sistemi in movimento qualsiasi4, il problema della relatività generale diverrà quello di determinare le misure spazio-temporali per un osservatore in movimento qualsiasi rispetto ad un sistema inerziale nel quale valga la geometria euclidea. La determinazione di tali misure sarà fatta di nuovo assumendo come fissa la distanza fra due punti5, e come costante la velocità della luce. In linea generale risulterà che la geometria tridimensionale del sistema in questione non sarà euclidea. Viceversa dovrebbe essere dimostrabile che se le misure assunte da un osservatore col metodo di cui sopra, danno luogo ad una geometria non euclidea, si potrà sempre trovare un sistema i cui punti siano mossi rispetto all’osservatore in questione in modo tale che la sua geometria sia euclidea. In tale sistema non vi sarà alcun campo gravitazionale. Una tale impostazione del problema differisce un poco da quella classica della relatività generale. Non si tratta qui di trovare una formulazione delle leggi di natura che sia invariante rispetto a trasformazioni qualsiasi, e quindi di attribuire ad ogni sistema la geometria richiesta dal campo gravitazionale in esso vigente, ma piuttosto di trovare le trasformazioni che permettono di passare da un sistema ad un altro qualsiasi6, avendo assunte per tutti i sistemi determinate convenzioni7 riguardo alle misure spazio-temporali; e questo senza fare alcuna ipotesi riguardo alla forma delle leggi naturali. 1 FS, sez. 3, Attività professionale, serie 2, Carte di lavoro non organizzate, 5, Riviste, enciclopedie e progetti editoriali, Sigma Analysis, b. 6, Articoli, Il titolo è cancellato nel dattiloscritto, così come è barrata la numerazione “5” (a penna) della pagina, numerazione che, insieme con quella romana, segnava il foglio come seguito di C., Sull’assiomatica della teoria della relatività. I. Relatività ristretta (cfr. la Nota del curatore), del quale lo scritto è il secondo paragrafo. 2 All’inizio del dattiloscritto sono inserite a penna delle virgolette basse (chiuse al termine del terzo capoverso), che spiegano l’intervento del quale si rende conto infra, n. 4. 3 Il riferimento è a Sull’assiomatica della teoria della relatività, che infatti è numerato: La relatività ristretta. A penna è stato qui aggiunto: «prosegue C.». 5 Cfr. E. Colorni, Sull’assiomatica della teoria della relatività. Anziché assumere come unità di misura fondamentali una lunghezza o un intervallo di tempo per poi dedurne le altre grandezze cinematiche, si potrebbe assumere come unità primitive la distanza fra due punti dati e la velocità di propagazione di un dato fenomeno». 6 Si tratta qui precisamente dell’idea di revisione del concetto di esperienza in relazione a quello di definizione che costituisce uno dei nuclei del programma metodologico colorniano. 7 Sono molti i riferimenti di Colorni al carattere convenzionale della scienza e delle sue definizioni. Riporto, per il suo carattere “generale”, quanto affermato nella Postilla al programma della rivista di metodologia scientifica (in M. Quaranta, La “scoperta” di C.): «Si tratta, in breve, di partire da una concezione “convenzionalistica” o “idoenistica” della scienza; non limitandola però, come fa in sostanza la scuola di Vienna o anche il Gonseth, alla interpretazione filosofica dei fatti scientifici; applicandola invece ai concetti basilari su cui poggia l’edificio della scienza, e mostrando come un chiarimento rigoroso delle ipotesi che sono implicite nell’assunzione di tali concetti possa trasformare effettivamente e rendere più chiare molte formulazioni scientifiche, e forse risolvere alcuni dei problemi più scottanti della scienza moderna». C. 20 Formulando in questo modo il problema, si giungerebbe probabilmente alle medesime conclusioni della relatività generale riguardo alla gravitazione; ma la nuova impostazione permetterebbe forse di aggredire in maniera diversa da quella consueta altri problemi (in particolare quello dell’elettromagnetismo). Non si tratterebbe più in questo caso di formulare le leggi del campo elettromagnetico in forma invariante rispetto a trasformazioni qualsiasi, ma di rendersi ragione della loro struttura, studiando sistematicamente il comportamento di cariche in movimento, mediante “Transformation auf Ruhe”. Questo saggio si riferisce a studi ancora in corso e ben lungi dalla conclusione8 ). 8 L’ultimo capoverso è barrato a penna nel dattiloscritto. L’inciso fra parentesi riprende quello analogo – non riportato nelle edizioni dei testi colorniani, ma presente nei dattiloscritti di FS – posto al termine di Sull’assiomatica della teoria della relatività. I.- Relatività ristretta, il quale recita nel modo seguente: «Questo saggio si riferisce ad un lavoro già terminato, in cui lo sviluppo qui descritto viene eseguito» (FS, sez. 3, Attività professionale, serie 1, Carte organizzate da Vittorio Somenzi, Scatole grigie, 1, C. e Cotone, b. 3, C.). Sull’assiomatica delle leggi della meccanica. Il principio d’inerzia è notoriamente una definizione camuffata. Esso definisce come non soggetto ad alcuna forza il corpo dotato di movimento uniforme; quindi come soggetto ad una forza il corpo dotato di movimento non uniforme. È possibile considerare i principi della conservazione della quantità di movimento e dell’energia come delle estensioni del principio d’inerzia, cioè anch’essi come delle implicite definizioni della forza? Crediamo di sì. Consideriamo infatti un sistema di due corpi. Diremo che il sistema non è stato sottoposto all’azione di alcuna forza, non solo quando i due corpi proseguono nel loro moto rettilineo ed uniforme, ma anche quando hanno modificato tale loro moto dopo essersi urtati. Ciò che dovrà essere rimasto immutato nel sistema non sarà dunque più il moto dei due corpi, ma una funzione di tale moto; funzione che si tratta di determinare, ponendole delle condizioni derivanti da esigenze plausibili. Anzitutto si può richiedere che il mutamento provocato dall’urto nello stato di moto di uno dei due corpi sia misurato dal mutamento provocato dal medesimo urto nell’altro corpo: cioè che ciò che rimane costante nel sistema sia la somma delle funzioni in questione riferite a ciascun corpo. Individuato poi ciascun corpo mediante una costante caratteristica di esso (la sua “massa”), si può richiedere che il cambiamento provocato in un corpo successivamente da due altri corpi di uguale massa e uguale velocità, sia identico al cambiamento provocato da un corpo di massa doppia e di uguale velocità: il che equivale a dire che la nostra funzione dovrà essere della forma mf(v). Si potrà poi osservare che la funzione in questione deve poter esprimere sia un mutamento nel valore assoluto della velocità di ciascun corpo, sia un mutamento nella sola direzione: le funzioni in questione devono cioè essere due, l’una vettoriale, l’altra scalare. Infine si osserverà che, poiché due corpi in movimento uniforme rispetto ad un sistema inerziale lo sono pure rispetto a qualsiasi altro sistema inerziale, la costanza delle nostre funzioni deve essere invariante rispetto a trasformazioni di Lorentz. Tutte queste condizioni limitano la scelta delle nostre funzioni in modo da determinarle univocamente; e ne risultano le espressioni relativistiche della quantità di movimento e dell’energia. Ciò è stato mostrato da Langevin2, il quale parte però da premesse un po’ diverse. Gli sviluppi precedenti possono avere un’importanza per il seguente motivo: la teoria della relatività giunge alle sue espressioni dell’energia e della quantità di movimento, partendo dalle equazioni di Maxwell, che suppone assicurate dall’esperienza. Ma il controllo sperimentale di tali equazioni suppone che si 1 FS, sez. 3, Attività professionale, serie 1, Carte organizzate da Somenzi, 2, Scatole grigie, 1, C. e Cotone, Nel dattiloscritto, le pagine riportano la numerazione, a penna in rosso, da 6 a 7 (cfr. supra, II. Relatività generale, n. 1, e la Nota del curatore). Langevin e un fisico francese che, non diversamente da Eddington – altro autore colorniano e griceiano – fu abile divulgatore scientifico. disponga di una definizione dell’energia e della quantità di moto. Inoltre, quando si siano definiti i principi fondamentali della meccanica indipendentemente dall’elettromagnetismo, rimane aperta la possibilità di dedurre le leggi stesse dell’elettromagnetismo servendosi di alcuni risultati della relatività, e raggiungendo così una più profonda comprensione di quelle leggi. (Anche questo articolo si riferisce a studi in corso, di cui la prima parte, riguardante la relatività ristretta e l’elettromagnetismo, è terminata; ma avrebbe carattere troppo tecnico per la rivista4.) 3 Assente nel testo. 4 Per un’analisi degli scritti colorniani sulla teoria della relatività, si rinvia a M. Quaranta, La “scoperta” di C. sulla teoria della relatività. Per l’inciso fra parentesi, cfr. supra, II. Relatività generale. La rivista è la progettata rivista di metodologia scientifica, sulla quale si rimanda ancora a quanto scritto supra, § 3. Cinque scritti metodologici 23 Geometria ed esperienza1 Gli assiomi della geometria sono delle definizioni implicite, o meglio rappresentano delle limitazioni imposte alla nostra libertà di definire gli oggetti ai quali essi si riferiscono. Tali oggetti però possono essere di due tipi: o sono tali che per ottenerne una rappresentazione concreta è necessario immaginarli realizzati da un fenomeno fisico (p. es. la linea retta realizzata dalla traiettoria di un raggio luminoso nel vuoto); in tal caso la definizione implicita negli assiomi è una definizione “reale” (Zuordnungsdefinition2 ), e gli assiomi limitano il numero degli oggetti o dei fenomeni che possono essere assunti per realizzare fisicamente quel determinato ente geometrico. Oppure l’ente geometrico in questione è tale da poter essere definito mediante un’opportuna combinazione di altri enti precedentemente definiti (p. es. l’angolo uguale ad un angolo dato può essere definito senza ricorrere ad alcuna sovrapposizione, quando sia stata definita precedentemente la distanza fra due punti); e allora gli assiomi limitano il numero degli accorgimenti che noi possiamo usare per definire quel determinato ente geometrico. Agli scopi della costruzione fisica di un sistema galileiano, è opportuno distinguere questi due tipi di definizione; e può essere utile studiare da questo punto di vista le “Grundlagen” di Hilbert3. Non è detto che si possa sempre trovare un insieme di fenomeni fisici capaci di realizzare contemporaneamente tutti gli assiomi di una geometria. Per esempio, se si vuol realizzare la geometria mediante raggi luminosi assunti co1 FS, sez. 3, Attività professionale, serie 1, Carte organizzate da Somenzi, 2, Scatole grigie,1, C. e Italo Cotone, b. 3, C., . Numerato a penna 8 (cfr. supra, II. Relatività generale, n. 1, e Nota del curatore). Il titolo è anch’esso sottolineato a penna con l’indicazione: a mano. A margine, scritto a matita in rosso e cancellato, alcune segnalazioni per il tipografo: «Corpo 10/10 tondo // Giustezza 27». Scrive Colorni in Filosofia e scienza. Ora, mentre la geometria definisce implicitamente gli oggetti di cui tratta, mediante gli assiomi, la fisica li definisce direttamente, mediante definizioni reali (Zuordnungsdefinitionen). Con queste parole, C. richiama il concetto reichenbachiano di Zuordnungsdefinition, per cui cfr. H. Reichenbach, Axiomatik der Raum-Zeit-Lehre, Braunschweig, Vieweg et Sohn Akt.-Ges.,; Id., Philosophie der Raum-Zeit-Lehre, Berlin- Leipzig, W. de Gruyter et Co. In una lettera firmata da Hirschmann (ma in realtà scritta da Colorni) e indirizzata a GEYMONAT (si veda) per il tramite della moglie Virginia, l’autore afferma di possedere il primo dei due titoli, e a questo rinvia per la comprensione del proprio pensiero. Noi abbiamo qui l’importante saggio di Reichenbach, “Axiomatik der relativistischen Raum-Zeit-Lehre”, che mette le cose da un punto di vista molto affine a quello che Eugenio vorrebbe sviluppare. La lettera, conservata nel Fondo Geymonat presso la Biblioteca del Museo civico di storia naturale di Milano, è citata da M. Quaranta (La scoperta di Eugenio Colorni), il quale commenta: «Ora, se è rintracciabile in Kant una nozione rigida dell’a priori, letture kantiane sviluppate in quegli anni da Cassirer e Reichenbach, in Italia da Preti, vanno nella direzione di accogliere la fecondità del “metodo trascendentale”; le indagini epistemologiche di Colorni si inseriscono in questa linea di ricerca. Questo capoverso, da Agli scopi fino a Hilbert, è cancellato a penna nel testo dattiloscritto. Il riferimento è ai Grundlagen der Geometrie (Fondamenti della geometria) di Hilbert. me rettilinei e di velocità di propagazione uniforme, non è detto che risulti verificato l’assioma di Euclide; e questo assioma, se è verificato per il sistema costruito da un determinato osservatore, necessariamente non è verificato per il sistema costruito da un altro osservatore, dotato rispetto al primo di movimento non uniforme. Cinque scritti metodologici Programma1 Supponiamo che l’uomo viva in un palazzo le cui porte sono tutte chiuse. Egli non ha le chiavi. Cioè egli ne possiede un mazzetto, ma non sa se esse si adattino alla serratura, né quale chiave a quale serratura. Prova, riprova, si costruisce nuove chiavi nella continua speranza di potere un giorno abitare tutto il palazzo. Lo scienziato è un uomo al quale è riuscito di aprire una porta. Una chiave, per sua fortuna, o per sua abilità, ha girato nella toppa. Egli apre, e trova nella camera immensi tesori, li utilizza3, li mette a disposizione degli altri uomini che lo ringraziano ammirati. Da quel momento4 la camera è accessibile a tutti. Entusiasmato, lo scienziato vorrebbe aprire tutte le porte comincia ad acquistare manie di grandezza. Vorrebbe aprire tutte le porte5. La chiave comincia a diventare uno strumento pericoloso nelle sue mani. Egli la vuole usare dappertutto. Il risultato è che sfonda le serrature. Ci vorrà6 poi una gran fatica per accomodarle e per trovare o costruire una nuova chiave che permetta di aprirle (Fuor di metafora: p. es. la medicina è stata rovinata per secoli dall’ossessione del metodo meccanicistico, che aveva fatto meraviglie nel campo della fisica. E si è voluto risolvere tutto a base di anatomia, di rapporti e di modificazioni di tessuti. Nella maggioranza dei casi non si è cavato un ragno dal buco). Il filosofo, invece, cosa fa? Egli non ha avuto la fortuna o l’abilità di aprire una porta, ma anche lui è preso dall’ossessione di aprirle tutte. Con la chiave9 dello scienziato o con un’altra di sua fattura. La sua ossessione è forte, meno pericolosa10 che quella dello scien1 FS, sez. 3, Attività professionale, serie 1, Carte organizzate da Vittorio Somenzi, 1929- 2000, 2, Scatole grigie, 1, C. e Italo Cotone, b. 3, Colorni. Nel dattiloscritto un primo titolo, barrato, recita come segue: «SCIENZA E MATERIALISMO // È un caso che tutti gli scienziati tendano ad essere materialisti? // PROGRAMMA». A margine, scritto a penna, il titolo è fissato così: «SCIENZA E REALISMO». Un asterisco rimanda alla seguente nota manoscritta: «(V[edi]. l’“Apologo su quattro modi di filosofare”, altro inedito di C., in Sigma. Sempre a margine, si ha l’indicazione di stampa, a penna: «Corpo 10 tondo 11 // giustezza – 10 su 12. Poiché lo scritto si discosta spesso – nella forma, mai nella sostanza – dalle precedenti edizioni (nelle quali esso risulta per altro incompiuto), è parso utile indicare in nota le differenze fra le diverse versioni. Per questo stesso motivo ho talvolta esplicitato le correzioni e gli interventi sul dattiloscritto. La sigla FS rimanda al testo presente fra le carte di Somenzi; la sigla E a quello dell’edizione Einaudi. Benché sia barrato, e per consentire una più chiara identificazione, si è preferito mantenere il titolo Programma. 2 per sua fortuna, o per sua abilità FS: per sua fortuna o per sua abilità E. 3 immensi tesori, li utilizza FS: immensi tesori. Li utilizza Di seguito nel testo di E. 5 lo scienziato vorrebbe aprire tutte le porte comincia ad acquistare manie di grandezza. Vorrebbe aprire tutte le porte FS: lo scienziato vorrebbe aprire tutte le porte E. 6 le serrature. Ci vorrà FS: le serrature, ma ci vorrà E. 7 (Fuor di metafora FS: di aprirle. (Fuor di metafora E 8 Il filosofo, invece, FS: Il filosofo invece, E aprirle tutte. Con la chiave FS: aprirla con la chiave E. 10 è forte, meno pericolosa FS: è forse meno pericolosa E. Eugenio Colorni ziato, ma più intensa. Per lo scienziato essa è necessaria accessoria11. Il massimo sforzo è già stato compiuto12 nel trovare la chiave. Il tentativo di allargamento è spesso solo abbozzato. Il filosofo, invece, è tutto fatto di questo bisogno. Egli è abbastanza accorto per avvedersi che il correre da una parte13 all’altra con la medesima chiave si risolve in un danno e in un disordine. Egli vuole soddisfare alla sua esigenza in un modo sistematico, che non lasci residui. La sua ossessione è che il palazzo sia completamente abitabile, aperto in tutte le camere, dai saloni ai ripostigli. Che cosa fa per soddisfarsi? Si costruisce un palazzo a suo uso e consumo, simile il più possibile a quello vero, in cui tutte le serrature siano apribili con una sola chiave, o con le varie chiavi che ha a sua disposizione. Lì si rinchiude; lì15 gli sembra di vivere tranquillo. Ma il palazzo è di cartapesta. In poco tempo crolla. Le camere sono identiche a quelle dell’altro palazzo, ma sono vuote. Il poterle aprire non dà all’uomo maggior ricchezza e maggior17 potenza. A volte avviene che nel lavoro di costruire, al filosofo venga fatto di scoprire o inventare una chiave nuova, che gli altri uomini possono usare, e provare nelle varie serrature. In questo caso egli sarà ammirato e studiato solo per questa invenzione fortuita o strumentale, che nelle sue intenzioni non doveva essere che un dettaglio del grande edificio. E il grande edificio scompare. Dopo un secolo nessuno ci crede più, nessuno può più abitarvi dentro. Lo si considera come un bel rudero, come l’interessante documento di un’epoca; lo si apprezza per un certo impulso che indirettamente, nei coi suoi contorni, ha dato alle lotte e alle ricerche dell’umanità. Gli storici, gli esegeti, cominciano a scuoterlo per vedere se, non potendosene più servire in blocco, non si trovi del buono fra il materiale della costruzione. E cominciano a distinguere “ciò che è vivo e ciò che è morto” e a manipolare il sistema ai propri fini. Ne risulta che ogni pensatore viene, di regola, apprezzato dai posteri per motivi che egli non avrebbe immaginato e che sono estranei alle sue intenzioni fondamentali. Quello che egli aveva creduto il suo vero apporto alla cultura e alla civiltà viene considerato inutile. Il dispendio di energie è enorme. Vediamo gli uomini più intelligenti dell’umanità dirigere tutti i loro sforzi per raggiungere mete che andranno poi completamente perdute; e 11 necessaria accessoria. FS: accessoria, sopraggiunta. E. già stato compiuto FS: già compiuto E. parte FS: porta E. 14 sola chiave, o con FS: sola chiave o con E. 15 Lì si rinchiude; lì FS: Là si rinchiude, là E. 16 di cartapesta. In poco tempo crolla. Le FS: di cartapesta, non di mattoni veri. In poco tempo crolla, si disfa. Le E. 17 ricchezza e maggior FS: ricchezza o maggior E. scoprire o inventare FS: trovare E. 19 possono usare, e provare nelle varie FS: possono usare nelle varie E. 20 rudero FS: rudere E. 21 nei coi suoi FS: nei suoi E. scuoterlo FS: smontarlo E. ogni pensatore viene, di regola, apprezzato FS: ogni pensatore (come spesso anche ogni poeta) viene di regola apprezzato E. 24 immaginato e che FS: immaginato, e che E. Cinque scritti metodologici: 27 siamo costretti a racimolare con fatica alcuni residui del loro lavoro. Nella25 scienza le cose sembrano andar meglio. Siamo per lo meno nel palazzo vero, dove le camere sono piene di ricchezze; e là dove la chiave ha aperto la porta, la potenza dell’umanità ne è stata infinitamente aumentata. Ma se la porta non si apre? Dai Greci al Rinascimento, per duemila anni, gli uomini si sono affaccendati a costruir26 chiavi di tutti i generi e magnifici palazzi di cartapesta. Ma nessuna porta dell’edificio vero si è aperta ai loro sforzi. Da Galilei e Bacone27 in poi, alcune sembrano cedere. Una, quella28 del meccanicismo fisico si è addirittura spalancata. Ma quante restano ancora chiuse[!]?29 Quale sarà per esse la chiave giusta? L’abbiamo già in mano o dobbiamo ancora costruircela? E come sfuggire alla continua tentazione di usare per ogni porta quella che ha fatto una volta buona prova, col rischio di rovinare tutto? La filosofia odierna, anziché costruire bei palazzi di cartapesta, dovrebbe proporsi il compito di affacciarsi a questi problemi, e tentare di mettere un certo ordine, allo scopo di evitare sforzi inutili e raggiungere risultati il più possibile concreti. Dovrebbe anzitutto esaminare le chiavi che abbiamo in mano, cioè i criteri di ricerca, i metodi d’indagine coi quali noi affrontiamo il reale e cerchiamo di renderlo utile ai nostri usi. Criteri che, ormai ciò è chiaro a tutti, trasformano31 radicalmente la realtà, operando una scelta che ci fa scorgere solo ciò che da essi può essere afferrato. Ciò che noi chiamiamo realtà è evidentemente condizionato non solo dai nostri sensi, ma da tutto l’insieme delle forme, delle categorie, dei criteri associativi e interpretativi senza dei quali non ci è possibile di pensare e di percepire alcunché. Criteri che noi potremo studiare, scomporre, modificare; senza però poter mai uscire dal campo di un’attività del soggetto costitutiva della realtà stessa. Noi34 non possediamo, allo stato attuale delle nostre conoscenze, alcun nesso mezzo per eliminare il sole lato35 soggettivo della nostra nozione della realtà; anzi abbiamo seri elementi per propendere a ritenere che la nozione di una realtà oggettiva, da noi indipendente,36 sia un’ipostasi della nostra mente,37 do25 A capo in E. costruir FS: costruire E. Da Galilei e Bacone FS: Da Galileo a Bacone E. Una, quella FS: Quella E. 29 Chiuse[!]? FS: chiuse! E. 30 d’indagine a penna nel testo FS: ermeneutici E. che, ormai ciò è chiaro a tutti, trasformano FS: che – ormai ciò è chiaro a tutti – trasformano E. Queste righe, e quelle immediatamente successive, rappresentano una sorta di compendio della filosofia colorniana, ossia del ruolo essenzialmente critico-metodologioco che, muovendo «dalla grande scoperta kantiana» (E. Colorni, Filosofia e scienza, p. 240), essa dovrebbe svolgere. A capo in E.Di seguito in E. alcun nesso mezzo per eliminare il sole lato a mano nel testo FS: alcun mezzo per eliminare il polo E. 36 oggettiva, da noi indipendente, FS: oggettiva da noi indipendente E. 37 mente, FS: mente E. C. vuta ad un nostro fondamentale bisogno di contrapporre alcunché a noi stessi, di urtarci contro qualche cosa, di polarizzare il contenuto della nostra coscienza in un passivo ed un attivo. Vedi Fichte (Trascendenza interna)38. Ciò che chiamiamo realtà non è dunque né l’oggetto né il soggetto39, ma alcunché nella costituzione del quale il soggetto, con i suoi criteri e le sue categorie, ha una gran parte e41 che noi, per comodità di studio, consideriamo per un istante come dato di fronte a noi, coscienti che con ciò noi poniamo di fronte a noi qualche cosa cui partecipiamo noi stessi. Ora questo “qualche cosa” gli uomini si sforzano di manipolarlo ai loro usi, di penetrare nella sua costituzione, di prevedere il suo divenire, di costruire in base alle previsioni. A seconda che si accentui il carattere oggettivo o soggettivo di questo lavoro, lo consideriamo un “penetrare nelle leggi della natura” oppure un estrarre dalla natura un certo numero di elementi regolari per usarli a loro vantaggio, un cedere alla natura” o un “farle violenza”, e si chiamano positivisti o pragmatisti. Ma questa distinzione riguarda il significato metafisico dell’attività umana, non la sua conformazione, i suoi procedimenti, il suo fine: che è ciò che c’interessa qui di indagare per contribuire al progresso dell’umanità46. Lo scienziato non conosce concretamente un problema del carattere pratico e teorico47 della sua attività. Egli non si domanda mai, seriamente, se ciò che lo spinge alla ricerca sia il “bisogno di sapere” inteso come fine a sé stesso, o la speranza che gli uomini possano ricavare un utile dalla sua scoperta. Egli si dedicherà secondo la sua attitudine ad un campo più vicino alla ricerca pura o più vicino alle applicazioni. Ma nella sua mente ricerca e applicazione costituiscono un tutto unico di cui solo per comodità di studio e per la necessità della divisione del lavoro egli scinde a volte le parti. La scoperta si considera come la naturale, evidente premessa dell’invenzione:51 l’invenzione come la conseguenza della scoperta. L’antitesi positivismo-pragmatismo non ha senso per lo scienziato, e non moVedi Fichte (Trascendenza interna) FS: (Vedi Fichte, Trascendenza interna) E. Su questo aspetto della metodologia colorniana, si legga quanto affermato da Ferruccio RossiLandi, che rileva fra l’altro, negli scritti colorniani, la presenza di «quel disimpegno dalla visione realistica del mond che è merito della migliore critica idealistica, soprattutto negli sviluppi dell’attualismo» (Su i saggi di C., in «Rivista critica di storia della filosofa né l’oggetto né il soggetto FS: né il soggetto né l’oggetto il soggetto, a mano nel testo FS: l’uomo parte e FS: parte; e E. A capo in E. un estrarre dalla natura un certo numero di elementi regolari per usarli a loro vantaggio, FS: un “estrarre dalla natura un certo numero di elementi, regolarli per usarli a loro vantaggio”; E. 44 “un cedere FS: un “cedere E. 45 violenza”, e FS: violenza”. E E. 46 per contribuire al progresso dell’umanità FS: per raggiungere risultati utili e teorico FS: o teoretico sé FS: se E. 49 dedicherà secondo la sua attitudine ad FS: dedicherà, secondo le sue attitudini, ad E. Ma nella sua mente ricerca FS: Ma, nella sua mente, ricerca dell’invenzione: dell’invenzione; E. Cinque scritti metodologici: difica in nulla il suo agire. Lo scienziato lavora insomma su qualche cosa che egli ha di fronte a sé e della quale sono elementi costituenti alcune “forme” e “categorie” che provengono dalla sua mente, incorniciano la realtà e gliela rendono comprensibile e afferrabile. Di queste forme o categorie egli ne considera alcune come appartenenti alla realtà, esistenti assolutamente al di fuori di sé. Quali sono? Sono quelle cui egli si sente necessariamente legato, di cui non può in alcun modo fare a meno, senza le quali gli sarebbe impossibile vedere e pensare. Kant ne ha elencato5 alcune: spazio, tempo, causalità, numero ecc. Egli ha riconosciuto sì che esse vengono imposte alle cose dallo spirito dell’uomo; ma col dare ad esse un carattere necessario ed a priori, ha ammonito gli uomini sulla impossibilità di uscire da esse. Infatti gli uomini comuni, senza preoccuparsi della loro provenienza e accontentandosi del fatto che di quelle categorie non si può fare a meno, le attribuiscono senz’altro alla realtà. Ma l’osservazione di Kant ha messo tutti sul chi vive; e la curiosità di vedere al di là del “velo di Maja” delle categorie si è fatta sempre più intensa.Si può dire che la filosofia si sia scissa a questo proposito in due opposte direzioni, a seconda che l’ammonimento di Kant sia stato seguito o no. Fra quelli che l’hanno seguito, gli scienziati60 hanno continuato a considerare le categorie come reali, e a lavorare in un mondo costruito sulla base di queste categorie, contentandosi a volte di mantenere nello sfondo l’ombra di un inconoscibile (Spencer, positivisti), oppure62 di acquisire coscienza della relatività dei loro sforzi, limitando63 il compito della scienza alla costruzione di ipotesi semplici e maneggevoli (Poincaré, pragmatisti). Su questa via essi hanno continuato ad ottenere un buon numero di successi, proseguendo quell’indagine e quello sfruttamento della natura che era cominciato con Galilei e Newton, e che consisteva nell’uso sistematico di quelle categorie che poi Kant elencò. Ma si ha già da qualche tempo l’impressione che il campo stia per esaurirsi e che non restino da fare in questa direzione se non scoperte particolari di importanza ristretta. I filosofi invece, insofferenti di qualsiasi dualismo o relativismo, e preoccupati di saldare l’unità del reale, preferiscono eliminare la tentazione del52 A capo in A capo in E. 54 impossibile FS: assolutamente impossibile E. elencato FS: elencate E. spazio FS: Spazio E. numero ecc. FS: numero, ecc. E. A capo in E. filosofico FS: filosofico scientifico E. 60 no. Fra quelli che l’hanno seguito, gli scienziati FS: no. (I) Fra quelli che l’hanno seguito gli scienziati E. categorie, contentandosi FS: categorie; contentandosi positivisti), oppure FS: positivisti); oppure E. sforzi, limitando FS: sforzi; limitando E. 64 Newton, e FS: Newton e di FS:, di I filosofi invece, FS: (b) I filosofi, invece, C. 30 la “cosa in sé” col negarne addirittura l’esistenza; e attribuire realtà assoluta al pensiero nella sua forma universale68. In tal modo essi soddisfecero contemporaneamente all’esigenza Kantiana69 di non uscire dalle leggi del pensiero e al bisogno tipicamente filosofico di risolvere senza residui il problema della realtà; incuranti d’altronde se questo loro sistema li conducesse o no a un qualsiasi risultato apprezzabile che non si limitasse alla soddisfazione del loro bisogno di completezza. Coloro invece71 che “hanno disubbidito” sembrano a tutta prima disprezzare l’ammonimento di Kant e trascurare i limiti da lui posti: ma in realtà sono essi suoi figli molto più che gli ubbidienti. Quel limite, quella barriera appunto li ha eccitati ad andare al di là: ha indicato loro la direzione verso cui rivolgersi Cominciamo74 questa volta dai filosofi. a) - Il filosofo vuol gustare il frutto proibito. Ma egli sa oramai che non potrà mai raggiungerlo con le categorie, con75 le quali Kant gli ha indicato così chiaramente i limiti. Egli abbandona per sempre le illusioni della metafisica e della teologia, cioè i tentativi di afferrare la realtà assoluta con gli strumenti della ragione; ed76 è alla continua ricerca di un altro strumento che gli permetta di raggiungere il suo scopo. Volontà, fede, intuizione, ispirazione: in una parola l’irrazionale è ciò cui egli si affida. Ad esso egli attribuisce tutte le possibilità che mancano alle categorie della ragione. Con esso egli afferma di poter aprire tutte le porte del palazzo. Ma che garanzie gli dà la nuova chiave? Semplicemente di non essere79 la vecchia. Ogni interpretazione irrazionalistica del mondo, là dove non consista in esplosioni di entusiasmo, è una polemica contro l’impotenza della ragione. Polemica spesso acuta e giusta, ma che non costituisce un motivo bastante per accettare come criterio definitivo tutto ciò che ragione non è. Le80 esplosioni d’entusiasmo81, invece, sono a volte più interessanti e fruttifere. Esse ci permettono di penetrare, sia pure in modo confuso, nella costituzione interna di queste attività irrazionali; di conoscere un po’ meglio quali siano i loro procedimenti. Ciò che ha paralizzato però tale indagine e non le ha permesso di dare finora se non scar e FS: ed E. Evidente riferimento all’idealismo nei suoi diversi modelli. 69 Kantiana FS: kantiana E. 70 se FS: che E. 71 Coloro invece FS: (2) Coloro, invece, E. disubbidito” FS: disubbidito”, E. appunto FS: appunto, E. 74 Di seguito in E. 75 categorie, con FS: categorie delle E. 76 teologia, cioè i tentativi di afferrare la realtà assoluta con gli strumenti della ragione; ed FS: teologia – cioè i tentativi di afferrare la realtà assoluta con gli strumenti della ragione – ed E. 77 parola FS: parola, E. 78 A capo in E. essere FS: esser E. A capo in E. d’entusiasmo FS: di entusiasmo E. Cinque scritti metodologici: 31 sissimi risultati,82 è che tali attività sono sempre state descritte appunto col presupposto e con l’esigenza di attribuire ad esse un valore assoluto, molto superiore a quello della ragione. Preconcetto il quale ha naturalmente deformato la descrizione ed ha impedito qualsiasi seria indagine sull’uso che di questi atteggiamenti si potrebbe eventualmente fare. Anche qui la fretta di chiudere il circolo e il bisogno filosofico di rinchiudersi in un edificio abitabile in tutte le sue parti ha impedito di compiere qualsiasi vero progresso. E le interpretazioni irrazionalistiche della realtà si sono succedute l’una all’altra senza condurre l’umanità ad alcuna conquista stabile. È questo un fenomeno che si ripete da secoli; ché la constatazione delle insufficienze della ragione e il tentativo di affidarsi ad attività irrazionali non data da Kant, ma è vecchio, si può dire, quanto la nostra civiltà. E la massa di esperienze che si è venuta raccogliendo è83, se non ordinata, pure imponente; e dà l’impressione di una grande miniera inesplorata85 in cui il materiale prezioso è unito con le scorie. Siamo qui ad uno stadio di evoluzione e di sfruttamento molto meno sviluppato che nel campo della ragione. Il materiale della ragione è stato esplorato a fondo, inventariato, ordinato dal pensiero greco e dalla scolastica. Con Galilei e Newton ha trovato il campo cui applicarsi, conducendo ai vastissimi risultati che conosciamo. Kant infine88 ne ha tracciato i limiti segnando insieme (forse un po’ in anticipo) l’esaurirsi della miniera dal89 quale esso traeva ricchezze. Il campo dell’irrazionale probabilmente comprende regioni infinitamente più vaste che quelle della ragione, contenenti materiale dal carattere più eterogeneo, atto agli usi più disparati. Il fatto solo che siamo abituati a classificarlo secondo la rubrica negativa del “non rientrare nella ragione” ci mostra lo stato disordinato delle nostre conoscenze al proposito. Ordinare questo mondo in modo che ci possa servire, analizzarlo con mente tranquilla e senza preconcetti entusiasmi od avversioni, liberarlo dal continuo incubo del confronto con la ragione ed infine tentare se alcuni dei dati così ottenuti ci possono90 servire come criterio per risolvere qualche problema, come chiave per aprire qualche porta: ecco il compito che s’impone oggi alla nostra indagine91. Va92 da sé che i metodi da usarsi non saranno i medesimi che si sono usati per il mondo razionale: e che l’ordine ottenuto non assomiglierà neppure da lontano a quello che noi conosciamo nel campo logico-matematico. La parola 82 risultati, FS: risultati E. raccogliendo è, FS: raccogliendo, è, E. 84 imponente; FS: imponente: E. 85 inesplorata FS: inesplorata, E. 86 unito FS: misto E. 87 A capo in E. 88 Kant infine FS: Kant, infine, E. dal FS: dalla possono FS: possano Nietzsche», afferma C. in Critica filosofica e fisica teorica aveva indicato, con acredine iconoclasta, il cammino. Ci fu chi lo seguì col pacato distacco dell’indagatore, ove il riferimento è chiaramente al metodo psicoanalitico. Di seguito in E. Eugenio Colorni stessa “ordine” non vuole avere qui che un significato analogico. Si tratterà di attingere nel mondo stesso dell’irrazionale per trovare in esso dei punti intorno a cui quella materia possa coagularsi e offrirci dei punti di appiglio per essere da noi usata. Sarebbe assurdo e avventato dare qui direttive e indicazioni. La riuscita di questo lavoro dipenderà dalla fantasia e dal fiuto di chi lo compie, dalla sua capacità di servirsi liberamente di esperienze fatte in altri campi senza lasciarsene suggestionare, dalla mobilità e ricchezza della sua facoltà di combinazione. Il risultato massimo sarà di mettere l’umanità in possesso di una o più nuove chiavi capaci di scoprire nuove leggi del reale o, se preferite, di costruire nuovi sistemi di concordanze che si offrano al nostro uso e ci permettano di soddisfare alcuni nostri bisogni. b) - Lo scienziato che dalla messa a punto kantiana ha ricevuto l’impulso ad andare al di là delle categorie, non s’indugia però nella ricerca dell’irrazionale, che non offre, finora, alcuna presa ai suoi metodi. La sua mentalità è ancora imperniata completamente sul razionalismo logico-matematico, che ha permesso ai secoli scorsi di compiere le grandi scoperte di cui vive la nostra civiltà. Ed il superamento che egli vuol compiere non98 è un superamento di principio, trasportandosi di un salto in un mondo completamente diverso, ma graduale, volta a volta seguendo le esperienze che non sono giustificabili mediante le leggi finora conosciute. Egli non si domanda quale sia la realtà assoluta che si cela agli occhi degli uomini dietro il velo delle categorie; ma piuttosto come sia possibile apprendere e organizzare il materiale secondo categorie che siano diverse da quelle finora usate. In questo senso egli è molto meno realista che il del filosofo idealista o mistico o che lo dello scienziato positivista. E in questo senso si può quasi dire che egli porti una conferma sperimentale, se non alla necessità a priori delle categorie kantiane, almeno alla dottrina kantiana delle categorie. Lo scienziato di regola non ha letto Kant. dei FS: quei E. campi senza FS: campi, senza E. concordanze FS: concordanza E. E. logico-matematico, che FS: logico-matematico che compiere non FS: compiere, non E. di un FS: d’un E. e FS: ed E. che il del FS: che il E. 102 che lo dello FS: che lo E. Proprio in questo comune punto di arrivo», scrive Colorni in Critica filosofica e fisica teorica trattando delle diverse forme della filosofia e della epistemologia postkantiane, «in questa medesima esigenza, in questa eguale preoccupazione di raggiungere una base stabile cui si possa attribuire un valore obbiettivo, tali diversi modi di procedere riconoscono forse tra di sé quella parentela di premesse e di fini che permette loro di attribuirsi il nome comune di filosofia. La scienza, al contrario, e precisamente perché figlia della rivoluzione kantiana, rifiuterà al contrario di operare secondo il criterio delle affermazioni di verità per muoversi attraverso un procedimento di composizione e scomposizione della propria materia. sperimentale, se FS: sperimentale se E. 105 Kantiane FS: kantiane E. Kantiana FS: kantiana E. Cinque scritti metodologici. Ma l’atmosfera diffusa del Kantismo e la nozione stessa della categoricità del reale gli suggeriscono di porsi, di fronte ad una nuova esperienza inspiegabile, nell’atteggiamento di colui che attribuisce tale inesplicabilità alla violenza che le categorie tradizionali operano sulla ricerca organizzando ogni dato secondo le loro forme. Dal quale atteggiamento deriva direttamente il tentativo di modificare le categorie e provarle di nuovo, così modificate, sul metro della interpretazione scientifica. Modificare, ho detto, non abolire. Qui si mostra la modestia dello scienziato, il suo voler provare una dopo l’altra le chiavi, il suo volontario limitare il proprio orizzonte. Da quando egli si è accorto di usare delle categorie nella formulazione delle sue leggi, è continuamente tentato di provare che cosa avverrebbe se queste categorie fossero fatte altrimenti. Come si comporterebbero i fenomeni in uno spazio che non sia quello euclideo? Materia, energia, sostanza, causalità. Che aspetto avrebbe un mondo in cui queste categorie si presentassero con caratteri diversi da quelli che hanno finora avuto? L’elemento a priori del reale, divenuto cosciente nell’uomo, comincia ad eseguire un gioco di spostamenti, di retrocessioni, di modificazioni tale da trasformare completamente l’immagine della realtà sulla quale gli uomini lavorano: come un obbiettivo che abbia imparato ad aprirsi e a chiudersi, a mettersi a fuoco a seconda delle esigenze dell’oggetto da ritrarsi. E se da un lato si può dire che questo accomodamento delle categorie viene imposta dalle modalità della ricerca scientifica, cioè dalle esperienze e dalle osservazioni che non è possibile far rientrare nelle categorie finora usate (cioè quelle dell’universo newtoniano), d’altro lato è avvenuto forse che gli scienziati, tratti dalla vaga sensazione di essere sul punto di crearsi nuovi strumenti per l’apprensione del reale, fossero attratti appunto da quelle esperienze che dei nuovi strumenti potessero aver bisogno. L’esperienza non è mai evidentemente qualche cosa di puramente passivo, e vi è sempre un motivo perché lo sperimentatore raccolga la sua attenzione su di un fatto piuttosto che su di un altro108. Comunque se la conformazione delle singole categorie è stata fortemente modificata dalla scienza moderna, non è stata modificata, anzi è stata rafforzata la coscienza della categoricità del reale. Il filosofo può giungere con ragione alla conclusione che le nuove teorie fisiche non hanno intaccato la concezione Kantiana del mondo. Noi diremmo che esse hanno tratto da quella concezione le uniche conseguenze che aprono alla mente umana nuove indefinite prospettive di ricerca. Le quali non consistono in una vaga e problematica evasione dalle categorie, ma in una tranquilla accettazione del fatto che non è possibile prescindere da una “categoricità”. Accettazione che permetta però la continua revisione delle esistenti. Kantismo e la nozione stessa FS: kantismo e la nozione stessa E. Da questo punto comincia la conclusione assente nelle precedenti edizioni del testo. Sulla revisione colorniana del concetto di esperienza, cfr. supra § 3. 109 C. non si astiene mai dal sottolineare, nei suoi scritti metodologici, «quanto vantaggio derivi alla scienza stessa dall’eliminazione del suo substrato metafisico-finalistico» (C., Del finalismo nelle scienze. Cfr. p.e. Id., Critica filosofica e fisica teorica. Non c’è miglior propaganda per un nuovo atteggiamento intellettuale e morale che il fatto che esso si dimostri una chiave capace di aprire molte porte nel campo della scienza e della conoscenza». C. 34 categorie; cioè di quelle categorie dalle quali la mente umana al suo stato attuale non può prescindere. Non è forse inutile precisare che tale revisione non ha nulla a che fare con quelle discussioni sulle classificazioni delle categorie di cui i filosofi così spesso si dilettano. Non si tratta affatto di discutere se le categorie siano dodici o dieci, o quattro o una. Se il “finalismo” costituisca una categoria a sé o rientri in un’altra. Se l’“economico” e l’“estetico” siano modi autonomi o meno di considerare le cose. Non si tratta di organizzare le forme conosciute del pensiero, e accordarsi su quali si debbano considerare originarie, quali derivate. Il lavoro da compiersi è molto più profondo e creativo. Si tratta di dare allo spirito umano la possibilità di vedere le cose in modo completamente diverso da quello usato finora; di fornirlo di un nuovo senso, mediante il quale egli possa scoprire cose finora sconosciute, risolvere problemi finora insolubili. L’atteggiamento “critico” in senso kantiano si mostra così come l’ultima fase di tutta un’epoca e di un modo di prendere contatto col reale. La scienza messa nella possibilità di prendere piena coscienza non solo dei propri metodi, ma delle premesse necessarie di ogni sua costruzione, riceve da ciò l’impulso a superare tale necessità ed a crearsi premesse nuove. Il lavoro che qui compie lo spirito non ha solo i caratteri di una ricerca intellettuale. Ne fanno parte alcuni atteggiamenti che possiamo raccogliere sotto il nome generico di morale. Si tratta di uno sforzo violento contro un modo di considerare le cose cui tutto ci tiene legati, di tendenze alla liberazione, di salti fuori dal mondo cui si apparteneva. Si cerca di rifarsi una “nuova mentalità”, di vedere le cose con occhi diversi, di ritornare semplici, di rifiutare le costruzioni già fatte. Ci si affida alla fantasia, all’invenzione, all’intuizione, per immaginarsi mondi diversi da quello che siamo abituati a vedere. Tutti questi movimenti di conversione dello spirito, che siamo abituati [ad] attribuire al mistico o all’uomo desideroso di purificazioni o di visio. È questo il tema affrontato fra l’altro nel dialogo di Commodo dedicato a Dell’antropomorfismo nelle scienze, là dove C., stabilendo la necessità di rovesciare l’umana tendenza a ricreare una natura fatta a propria immagine e somiglianza, distingue due differenti forme di antropomorfismo, a seconda che si sia o meno consapevoli – e si sappia quindi controllarne i risultati – della nostra impossibilità di prescindere dalla “categoricità del reale”: il primo antropomorfismo è «una constatazione, o meglio una necessità, dalla quale non siamo riusciti a uscire, l’altro è invece una esigenza. Ora io odio le esigenze. Non ho nemmeno alcun motivo di amare le necessità, ma da queste non vedo alcun modo per liberarci, se non illusoriamente. Evidente riferimento allo storicismo crociano, su cui Si mostra qui, in tutta la sua originalità, il senso più profondo che Colorni attribuisce al kantismo all’interno della storia del pensiero filosofico e scientifico della modernità. C., Critica filosofica e fisica teorica, ove si sottolinea il carattere essenzialmente morale che caratterizza il primo impulso alla scoperta scientifica: «alla base di ogni grande scoperta, di ogni rivoluzione nel campo della scienza, c’è una conquista morale; l’abbattimento di un idolo saldamente insediato e abbarbicato fra le pieghe della nostra anima, di cui è estremamente difficile accorgersi, estremamente doloroso liberarsi; idolo fatto per lo più di un cieco ed infantile amore per noi stessi, di un bisogno di sentirsi circondati da forze a noi congeniali, di veder ripetuto nell’universo, nella realtà oggettiva, ciò che sperimentiamo nel nostro intimo». Cinque scritti metodologici: 35 ni, non devono essere stati estranei a chi si è sforzato per il primo di immaginare la terra rotonda anziché piana, o il sole immobile e non la terra in mezzo ai pianeti, o lo spazio a quattro e non a tre dimensioni. Solamente che mentre il mistico suole descrivere molto accuratamente il processo della conversione, ma si ferma solo ad esso e non ci dà alcuna garanzia quando comincia a parlare di ciò che egli trova “al di là”, lo scienziato invece compie la conversione silenziosamente, spesso quasi inconsciamente; ma giunto al di à, cioè al nuovo punto di vista, è sollecito ad occuparsi solo di ciò che sia non dico vero in senso assoluto, ma usabile, cioè organizzabile in un ordine, in una legge. E per giungere a ciò escogita esperimenti e controlli che gli diano la garanzia di camminare su un terreno sicuro, sul quale sia possibile ai suoi strumenti di far presa. L’“al di là” non è affatto una negazione del di qua, non è un assoluto privo di categoria. È un mondo di nuove categorie che pretendono di essere più vaste, di comprendere in sé anche le vecchie. Rotondo anziché piano, meccanismo anziché finalismo, probabilità statistica anziché determinazione causale. La validità delle nuove chiavi è determinata dal loro uso, cioè dalla maggiore o minore possibilità che esse offrano di spiegare fenomeni, di risolvere problemi, di formulare leggi. La maggiore difficoltà consiste nell’abituarsi al nuovo modo di vedere. Non esiste neppure un vocabolario che permetta di esprimere le cose nei termini delle nuove categorie, e si è comunemente costretti a ricorrere a metafore tratte dal mondo vecchio. Gran parte del lavoro, nei primi tempi, consiste nell’escogitare una formula di trasformazione che permetta di passare agevolmente dai termini delle vecchie categorie a quelli delle nuove. Come le leggi della prospettiva mi permettono di rappresentare su un piano ciò che ha un volume nello spazio, così le “trasformazioni di Lorentz” mi permettono di usare gli strumenti a mia disposizione (calcolo, misura, ecc.) nello spazio normale, per il nuovo spazio einsteniano; analogamente la psicanalisi tenta di tra Il dominio della natura è divenuto così il prezzo dell’incredulità. È come se la grazia venisse a toccare proprio colui che ha cessato di sperarla. Il coraggio di riconoscersi abbandonato da Dio, di rinunciare ad essere il centro e lo scopo dell’universo, apre immediatamente l’occhio agli uomini, li arricchisce d’un immenso patrimonio. A bella posta abbiamo espresso queste cose in un linguaggio mistico. Quando Kant parla di rivoluzioni dovute all’ardimento di un sol uomo, di illuminazioni subitanee, di vie improvvisamente aperte a chi brancolava alla cieca, c’è in lui sicuramente la coscienza che una vera grande conquista conoscitiva è sempre frutto – più che di uno sforzo logico o di uno sviluppo dialettico – di un capovolgimento affettivo e morale; di una inversione di valori, di una vittoria conquistata contro se stessi e contro ciò cui con più profondi e tenaci ed inconsci vincoli siamo legati. Chi compie per primo un capovolgimento deve anzitutto combattere nel suo intimo una lotta non molto diversa da quella che combatte l’uomo che voglia raggiungere lo stato di perfetta passività ed umiltà di fronte al suo dio. Molinos diceva che non bisogna chiedere nulla a Dio, neppure la propria salvazione. Lo scienziato deve pure rinunziare all’idolo di una natura che parli il suo medesimo linguaggio, di un mondo organizzato in vista dei suoi bisogni e dei suoi organi. Solo questa assoluta vuotezza e purità, questa mancanza di anticipazione gli permetterà di aprire gli occhi su se stesso e sul mondo». L’osservazione rientra pienamente nell’antirealismo della metodologia colorniana. D’altra parte, risulta di particolare interesse il tentativo di delineare le caratteristiche che dovrebbero assumere le nuove categorie rispetto a quelle che volta per volta si vanno ad abbandonare. Eugenio Colorni sformare in termini della coscienza ciò che è inconscio. Mediante tali trasformazioni si aiutano anche gli altri uomini a trasportarsi sul nuovo piano; si forniscono loro, per così dire, gli occhiali che permettono di vedere con la nuova illuminazione, finché non si sarà tanto avvezzi da poter fare a meno di occhiali, ed usare un linguaggio diretto. Ma il linguaggio appunto serba sempre le tracce di ciò, e le etimologie documentano spesso tali mutamenti di registro. Tale è, presso a poco, lo stato delle cose attualmente. Si veda, fra i riferimenti colorniani alla psicoanalisi e a mero titolo di esempio, quanto è dall’autore affermato nel dialogo intitolato Della lettura dei filosofi. La psicanalisi è una scienza ad uno stadio che corrisponde circa a quello dell’astronomia prima di Copernico, e dell’alchimia prima della chimica. Ha individuato in modo vago, mitico, pieno di pregiudizi e di troppo rapide generalizzazioni, delle relazioni e dei rapporti finora inosservati. Ha abbozzato una parvenza di metodo di ricerca: metodo talmente incerto e malsicuro che il più delle volte conduce a risultati opposti a quelli che si volevano ottenere. Ma insomma, si muove in un campo completamente sconosciuto, e il materiale che sta portando alla luce è di un tale interesse, che il rifiutarlo solo perché non è stato ancora capace di organizzarsi secondo gli aurei schemi del metodo scientifico mi sembra il colmo del filisteismo professorale». L’accenno alla possibilità di una condurre una vera e propria analisi categoriale attraverso lo studio del linguaggio è forse uno degli aspetti più interessanti ed originali di queste pagine Cinque scritti metodologici Commodo a Ritroso Vedo che non sei sazio di facili vittorie. Se il tuo scopo era di dimostrare che tu sai l’economia e io no, l’hai raggiunto pienamente, a tua perenne gloria e soddisfazione. Ma se io volessi ritorcere le tue intimazioni sulla mia abilità nelle scienze di cui mi occupo, ti direi che, con tutta la tua bravura, non sei stato neppure capace di chiarire il mio dubbio. Non te lo dico, perché sono sicuro che ci saresti riuscito facilmente, solo che ti fossi occupato di capire attraverso gli sbagli e le imprecisioni, quello che ho cercato di dire, anziché limitarti a sfogare a tua rabbia. Se un dilettante o un principiante di teoria della scienza mi viene a parlare di corpo rigido in un senso errato e diverso da quello usato dai fisici, io cerco di capire quale concetto egli cerchi di adombrare dietro al termine improprio; e mi guardo dal cedere alla meschina soddisfazione di prenderlo in castagna ad ogni parola. Il fare così, con tua buona pace, si chiama in italiano pignoleria. Io non voglio prendere sul serio questo tuo modo di discutere che è probabilmente solo una reazione alla mia aggressività, e il riflesso di arrabbiature prese non in questa ma in altre discussioni. E non ho ancora perso la speranza di trovare in te un esperto ed aperto iniziatore ai problemi dell’economia, anziché un geloso e gretto sacerdote del tempio della scienza. Questo metodo, hai ragione, è supremamente irritante e presuntuoso; ma a me è molto utile, perché mi permette, fra l’altro, di appropriarmi i concetti fondamentali con maggiore consapevolezza, senza subirli, e mantenendo rispetto alle scienze quel certo distacco che è pur necessario al critico e al metodologo. Una nozione si forma molto più salda nella mia mente, quando ha resistito vittoriosamente ai miei ripetuti attacchi, che quando l’ho dovuta imparare dalle pagine di un manuale. 1 FS, sez. 1, Carte personali, serie 2, Documenti diversi, b. 3, Inediti di C. Per la storia di questo scritto in relazione agli altri dialoghi economici colorniani, si rinvia alla Nota del curatore. Così si rivolge Commodo a Ritroso in C., Dell’antropomorfismo nelle scienze. Mi pare che tu sia un po’ troppo attaccato, o Ritroso, alle prerogative professionali. Sei proprio sicuro che l’aver frequentato una scuola ufficiale e aver letto molti trattati, e avere una lunga consuetudine coi ferri del mestiere, sia una condizione assolutamente necessaria per capire qualche cosa dei principî fondamentali di una scienza? Non vi è mai capitato di dover dire a una persona una di quelle cose scottanti, dopo le quali non si ha più il coraggio di guardarsi negli occhi? Ebbene, se voi scegliete il partito di prenderlo in disparte con tono mansueto e fraterno, mostrandogli comprensione ed affetto, e lo consolerete, e cercherete di addolcirgli in tutti i modi la pillola; se farete questo, siete dei volgari istrioni, innamorati di voi stessi, infatuati della vostra funzione, incapaci di comprendere e di amare l’amico. Voi vorreste assestargli il colpo che darà inizio per lui a una dolorosa lotta contro se medesimo, e in più avere la sua gratitudine, la sua ammirazione. Vorreste, nel momento in cui egli si sente basso e spregevole, apparirgli voi come l’arcangelo liberatore, il puro, il disinteressato, l’immacolato. Se vi prende a calci, è il meno che possa fare. Ditegli invece le medesime cose in un accesso di rabbia, in una lite violenta, in cui voi avrete almeno altrettanto torto quanto lui. Buttategli in faccia queste verità come veleno che schizzi dalla vostra lingua; dategli un appiglio per difendersi, un’occasione di odiarvi, di considerare tutto ciò che gli dite come falso e malvagio. Il vostro C. Non so se questo possa servire agli occhi tuoi da giustificazione. Non credere che questo metodo sia in me qualche cosa di cosciente e di voluto. Me ne accorgo oggi per la prima volta, cercando di analizzare perché le tue accuse mi colpiscono e insieme non mi colpiscono. Delle tue osservazioni incasso senz’altro la lezione sulla matematica; io non avevo avuto altra intenzione che di riinventare per conto mio quell’ombrello; e naturalmente l’ho inventato più brutto, più goffo e confuso di quello che c’è già. Il solo punto che non mi è ancora chiaro è quello indicato nell’accluso foglietto. Mi basta che tu risponda a monosillabi e credo che non ci perderai più di un quarto d’ora. Da principio mi sono preso una solenne arrabbiatura, e ti avevo già risposto una lettera piena d’insolenze. Poi, nel rileggere tutto insieme a mente più calma, ho visto che in fin dei conti hai tutte le ragioni. Ma, poiché le tue accuse mi toccano solo in un certo speciale modo, vorrei spiegarti quanto segue a puro titolo di chiarimento personale: Da uno che si avvicina ad una scienza che non conosce è giusto di pretendere che lo faccia “con le ginocchia della mente inchine” pronto ad apprendere anziché a criticare. Gli s’impone, e ben a ragione, un lungo e silenzioso noviziato, solo finito il quale gli si potrà accordare voce in capitolo. Tutto questo è giusto (e lo dico senza la minima ironia). Ma il risultato è che un uomo, di solito, di questi noviziati ne fa uno solo, e vi resta legato per tutta la vita. Si specializza in una materia, e da essa non esce, salvo che per excursus curiosi e dilettanteschi. Ora a me questo non è concesso, giacché i miei interessi più specifici si rivolgono alla metodologia delle scienze. E dato che mi farebbe schifo risolvere il mio problema dall’alto, escogitando un paio di criteri filosofici e applicandoli poi come chiavi capaci di aprire tutte le porte6; sono costretto ad avvicinarmi a insegnamento allora penetrerà nel suo cuore in modo umano, lieve, benefico. Egli sarà libero di accoglierlo come cosa sua, e avrà modo di stimare se stesso per non avervi serbato rancore. Nella sua accettazione ci sarà il senso di fare una conquista, di costruire qualche cosa. Non vi temerà. Che sia questo il senso del mito di Nereo, l’indovino col quale bisognava azzuffarsi perché si decidesse a profetare?». Su questa immagine del mito di Nereo, rinvio ad A. Cavaglion, «Il mio poeta». Colorni, Saba e la psicoanalisi, in G. Cerchiai e G. Rota, C. e la cultura italiana fra le due guerre, Cfr. quanto spiegato nella Nota del curatore. Citazione a senso da Vergine bella, che di sol vestita, dal Canzoniere di Petrarca. E. C., Giustificazione, Colorni disprezza coloro che chiamano filosofia l’aver trovato una formula per interpretare il mondo. La metafora della chiave è spesso utilizzata da Colorni per indicare precisamente l’errore di scambiare la ricerca filosofico-scientifica con la scoperta di un criterio esplicativo unico ed onnicomprensivo. Su tale metafora cfr. anche Programma. ciascuna scienza, non per esserne genericamente informato, ma con l’impegno di osservarne con occhio critico gli interni meccanismi e cavarne conclusioni non genericamente filosofiche, ma che possono aiutare il procedere della scienza stessa. Se voglio far questo è chiaro che non posso pretendere di sfuggire al noviziato più severo, in ciascuna delle scienze cui mi avvicino. E non mi sogno di sfuggirvi. Posso però cercare di rendermelo più piacevole. Il metodo che, inconsciamente, ho trovato, è questo: Anziché accostarmi a grossi trattati con fare accogliente e passivo, pronto ad imparare e ad adagiarmi nell’ordine della loro esposizione, io parto con la lancia in resta, pieno di idee sballate e confuse, sfondando porte aperte ad ogni passo, ed inventando ombrelli, desideroso di scontri e di battaglie. Da ogni scontro esco ammaccato e contuso (come da questo con te) ma con un’idea più chiara. Ogni knoch out subito mi fa fare un passo avanti nella comprensione della scienza. Così non evito naturalmente, lo studio; e della lettura dei trattati non posso certo fare a meno: ma mi riesce più piacevole leggerli come appassionati combattenti, piuttosto che come amorosi pedagoghi. A patto, s’intende, di non impuntarsi mai, e di essere pronto a riconoscere la sconfitta. Laboratorio dell’ISPF. Geri Cerchiai ISPF-CNR, Milano. Laboratorio dell’ISPF. Saggi di Colorni conservati presso la “Sapienza” Università di Roma, Biblioteca del dipartimento di Fisica, Fondo Somenzi. In essi Colorni espone alcuni dei punti chiave della propria metodologia, delineando una proposta epistemologica destinata ad essere riscoperta e apprezzata dopo la caduta del regime fascista, nel secondo dopoguerra. Carlo Rosenberg. ‘G. Rosenberg’. ‘Agostini’. ‘Franco Tanzi’. Oggettivismo e armonia. - L a filosofia leibniziana ha ai suoi inizi un carattere nettamente oggettivistico. Intendiamo 'lire con questo che non si trova al cent ro di essa alcun problema che riguardi la maggiore o minor validità della nostra conoscenza delmondo esterno, nè in genere che tratti dei rapporti fra conoscente e conosciuto. 11 relativismo che deriva al sofista dall’osservazione che « l’uomo è misura di tutte le cose » è estraneo a Leibniz: egli studia il reale in sè stesso, nella sua essenza divina od umana, secondo le sue leggi razionali o empn iene. Egli parte dal dato di fatto del mondo in tutti i suoi aspetti, che vuole scrutare, comprendere, ridurre a unità, a formule semplici e facilmente apprendibili, trasportando nel campo filosofico e metafisico l’atteggiamento onde i suoi grandi predecessori o contemporanei, Copernico, Galileo, Newton, ave\uno improntato la loro indagine del mondo fìsico: un tentativo di visione complessiva, armonica, coerente di tutti i latti presi a studiare; una ricerca di ipotesi che diano una spiegazione del tutto, quanto più omogenea e lineare possibile. A un tale atteggiamento egli si avvicina, piuttosto che a quello di Cartesio, il quale vuole dedurre il mondo con le sue leggi da un solo principio posto inizialmente come unico valido. . me ! ltre con la filosofia cartesiana molti saranno i rapporti di Leibniz nella formulazione e nello sviluppo dei vari proficui 1, egli se ne differenzia però fondamentalmente per la sua concezione essenziale del mondo come un complesso a sè stante, di cui si debba ricercare un principio unificatore, e non come qualche cosa di inizialmente problematico, la cui esistenza e le cui leggi debbano venir dimostrate e dedotte. Se in quest'ultimo atteggiamento si vuol far consistere la linea direttrice del moderno gnoseologismo e in genere della filosofia moderna, bisognerà dire che da tale direzione Leibniz si discosta, tenendosi piuttosto per questo riguardo sulla linea del pensiero greco, in un atteggiamento che potremmo avvicinare a quello di Aristotele. La filosofia (sapientia) consiste essenzialmente nella conoscenza perfettissima della natura. E da che cosa, se non dalla filosofia, sono dimostrate con tanta evidenza non solo l'essenza e le funzioni della natura, ma la cura speciale che essa ha per ogni singola cosa, e il fatto che essa non si è limitata a creare ima volta le cose dal nulla, ma continuamente le crea e risuscita ? Devo dire che, quando ebbi compreso tutta la forza di questi ragionamenti, esultai e mi rallegrai per la filosofìa, la quale sembra finalmente volersi l’appacificare con la religione; con la quale, non per sua colpa, ma per le opinioni e i giudizi temerari degli uomini, o anche a causa di espressioni e termini mal scelti, sembrava male conciliarsi. Cessino dunque gli uomini pii e accesi dallo zelo della gloria divina, di aver timore della ragione; basta che si studino di raggiungere la ragione retta.... E i filosofi, dal canto loro, tralascino di riferire tutto all' immaginazione e a figure, e di accusare come vanità o impostura tutto ciò che si oppone a quelle nozioni crasse e materiali, nelle quali taluni credono di poter circoscrivere tutta la natura. (Dialogo Pacidius Philalelhi). Questo studio oggettivo della natura nelle sue leggi, e questo sforzo di una visione unitaria del tutto, conduce Leibniz a complessi e armonici panorami, in cui fede e ragione, mondo divino e mondo umano, scienze naturali e scienze metafisiche si organizzano in un ordine omogeneo. L'arniomo è ciò cui egli tende con tutte le sue forze di scienziato e di pensatore. Fin dai suoi anni giovanili, il miraggio di un'armonia universale è al centro dei suoi pensieri. L fisici dei nostri tempi, ricercando le cause materiali delle cose, trascurano quelle razionali. E invece la sapienza dell Autore supremo riluce principalmente nell’aver così costruito I orologio del mondo, che tutto ne derivasse come per necessità, per la suprema armonia dell’ universo. Vi è dunque bisogno li filosofi naturali che non introducano soltanto la geometria nel campo delle scienze fisiche (dato che la geometria manca di cause finali) ma rendano anche manifesta nelle scienze naturali un’organizzazione, per così dire, civile. 11 mondo è infatti come una grande repubblica in cui gli spiriti corrispondono agli uomini liberi (cittadini o nemici) le altre creature agli schiavi. (Lettera al Thomasius). In questa su prema armonia tutte le scienze, tutti i modi di considerazione del mondo si conciliano ed unificano. Risolvere inizialmente il labirinto del continuo e del movimento, che avvolge nelle sue complicazioni tutti gli ingegni, è impresa di grande importanza per stabilire i fondamenti delle scienze e rintuzzare la vanagloria degli scettici ; per dare una solida base alla geometria degli indivisibili e alla aritmetica degli infiniti, generatrici di tanti e così importanti teoremi; per elaborare un" ipotesi fisica di coerenza universale; infine, e questo è l'essenziale, per arrivare a dimostrazioni assolutamente geometriche, e finora mai raggiunte, sull intima essenza del pensiero e sull eternità dello spirito (1) e sulla causa prima. Di qui sgorgano le fonti della bontà e dell’equità, del diritto e delle leggi, così chiare e limpide, così piccole d’estensione e insieme profonde di contenuto, da poter valere come grandi volumi, e da poter bastare alla soluzione di qualsiasi problema, con una compendiosita stupefacente per []. CON LA PAROLA ‘SPIRITO’ TRADURREMO IL TERMINO LATINO “MENS”] chi ne faccia uso, e di cui il volgo, io erodo, non ha neppure 1’ idea (1). (Hgpothesis phyaica nova, T /noria motus abstracti, pref.). A quest’ idea della coincidenza di ogni forma di realtà e di ogni metodo d’ indagine nella suprema armonia e coerenza della natura, si riallacciano i progetti, perseguiti da Leibniz lungo tutta la sua carriera, di un’organizzazione sistematica delle scienze, di un’ Enciclopedia in cui di tutto il sapere si desse una visione complessiva, concordante e concaten antesi in tutte lo sue parti; progetti, questi, che richiamano alla Pansofia eomoniana e per realizzare i quali Leibniz si fece promotore di società scientifiche e fondatore di accademie. Quest'armonia, però, come si è visto, non deriva in alcun modo da un concepire tutte le scienze come prodotto dello spirito umano, quindi soggette alle leggi di esso; essa è l’espressione di una realtà divina oggettiva, a sè stante, con le sue leggi concordanti e armoniche. La scienza scopre questa unità noi mondo, attraverso lo leggi dello spirito, che corrispondono, in virtù dell armonia stessa, alle leggi del mondo. Verità di ragione e di fatto. - Questa realtà oggettiva può presentarsi sotto due aspetti : come verità di ragione « verità di fallo ; anno questi i due modi di essere del reale, retto ciascuno da leggi proprie, ciascuno con proprie inconfondibili caratteristiche, cui corrispondono poi anche i due diversi modi di apprensi one del reale: razionale e sensibile. Ecco due definizioni di questi due tipi di verità, prese da due opere distantissime per data e per argomento: Le verità di ragione sono necessarie, quelle di fatto sono contingenti. Le verità primitive di ragione sono (1) Quale sia il significato (lei termini .j ni adoperati (continuità, indivisibile, infinito, pensiero, ecc.), si vedrà in seguito. Comenio, noto principalmente nel campo della pedagogia per la Bua Dì*ìar.tica Magne r, concepì il sapere come un'organizzazione di ogni elemento della conoscenza secondo leggi universali (Pansofia), trasformando il concetto di enciclopedia da quello di una semplice raccolta di dati, a quello di una sistemazione unitaria dei dati stessi. Leibniz conobbe ed apprezzò grandemente le sue opero. quelle che io chiamo con nome generale identiche, poiché sembra che esse non facciano che ripetere la medesima cosa, senza insegnarci nulla. Esse sono affermative o negative. Le affermative sono sul tipo delle seguenti: Ogni casa è ciò che è. e in qualsivoglia esempio A è A, lì è B; io sarò quel che sarò; ho scritto quel che ho scritto. Le proposizioni copulative, le disgiuntive, e altre, sono pure suscettibili di tale identità; e io considero affermativa anche la seguente: Non-A è nou-A; e l'ipotetica: se A è non-B, ne segue che A è non-B. Similmente se non-A è BC, ne segue che non-A è BC. Vengo ora a parlare delle identiche negative che sono rette o dal 'principio di con trad izione (1) o da quello dei disparati. Il principio di contradizione è in generale il seguente: una proposizio-ne è vera o falsa. Il che contiene due enunciazioni vere: l una che il vero e il falso non sono compatibili nella medesima proposizione, ovvero che una proposizione non può esser vera e falsa contemporaneamente ; l'altra che l’opposto o la negazione del vero e del falso non sono compatibili, ovvero che non vi è via di mezzo fra il vero e il falso; o, in altri termini, che non è possibile che una proposizione non sia nè vera nè falsa (2). Óra. tutto ciò è vero anche in tutte le proposizioni particolari immaginabili, come: ciò che è A non potrebbe essere non-A,... Quanto ai disparati, sono quelle proposizioni che dicono che I oggetto di un’ idea non è l’oggetto di un’ altra idea; per esempio, che il calore non è la medesima cosa che il colare, oppure che uomo e animale non sono la medesima cosa, per quanto ogni uomo sia mi animale. Tutto questo si può stabilire indipendentemente da qualsiasi Leibniz, come molti altri, chiama « principio rii contradizionc >; quello che dovrebbe essere chiamato più esattamente « principio di non contradizionc ». È questo il principio che si suole chiamare del «terzo escluso», prova o dalla riduzione all' assurdo o al principio di contradizione, quando tali idee siano abbastanza evidenti da non aver bisogno di analisi: ma in caso contrario c’è pericolo d’ ingannarsi: infatti, dicendo che triangolo e trilatero non sono la medesima rosa, si cadrebbe in errore: perchè, a ben considerare, si vede che i tre lati e i tre angoli vanno sempre insieme. Dicendo che il rettangolo quadrilatero e il rettangolo non son la medesima cosa, si sbaglierebbe ancora, perchè solo il poligono a quattro lati può avere tutti gli angoli retti. Tuttavia si può sempre dire in astratto che il triangolo non è il trilatero, o che le ragioni formali del triangolo e del trilatero non sono le medesime, per dirla coi filosofi. Sono espressioni diverse della medesima cosa. Taluno, dopo aver ascoltato con pazienza ciò che abbiamo detto finora, la perderà infine, e dirà che noi ci divertiamo a fare frivole enunciazioni, e che tutte le verità identiche non servono a nulla. Ma un tale giudizio dipeli derrebbe dal non aver abbastanza meditato su queste materie. Le dimostrazioni di logica, per esempio, procedono dai principi dell - identità : e i geometri hanno bisogno del principio di contradizione nello loro dimostrazioni per assurdo. Contentiamoci qui di mostrare l’uso delle proposizioni identiche nelle dimostrazioni degli sviluppi di ragionamento. Segue lo sviluppo di queste tesi e altre considerazioni sulI applicazione del principio di contradizione ai procedimenti logici. Ciò mostra che anche le pili pine e apparentemente inutili fra le proposizioni identiche, sono di grande utilità TI tonnine è scolastico-aristotelico, come del resto tutti i concetti logici di cui si parla in questo brano. nei procedimenti astratti e generali: e ci può insegnare che non si deve disprezzare nessuna verità. Quanto alle verità primitive di fatto, sono le esperienze immediate interne di una immediatezza di sentimento. (Nuovi saggi). Bisogna avvertire che tutta l'arte combinatoria si rivolge a teoremi, o proposizioni di verità eterna, che hanno validità non per arbitrio di Dio, ma per loro propria natura. Quanto alle proposizioni singolari e per cosi dire storiche, come p. es. « Augusto fu imperatoredei Romani ». o alle osservazioni cioè alle proposizioni clic sono sì universali, ma la cui verità non si fonda sull’essenza ma sull’ esistenza, e che sono vere quasi per caso, cioè per arbitrio di Dio. come p. es. « tutti gli uomini adulti in Europa hanno cognizione di Dio»; di tali proposizioni non si dà dimostrazione, ma induzione, salvo il caso in cui sia possibile dedurre un’osservazione da un'altra osservazione attraverso un teorema. A tali osservazioni si riferiscono tutte le proposizioni particolari che non siano inverse o subalterne di una universale (2). È chiaro da ciò in qual senso si soglia dire che dell’ individuale non si dà dimostrazione, e per qual ragione il profondissimo Aristotele abbia collocato nella Topica i luoghi degli altri argomenti in cui le proposizioni sono contingenti e le ragioni probabili, mentre il luogo delle dimostrazioni è uno solo: la definizione (3). Ma quando di una cosa si deve dire ciò che non si desume dalle sue stesse viscere, I/artc combinatoria, cui questo passo si riferisce, verrà presa in considerazione in seguito. Inverse o subalterno di una universale sarebbero per esempio le prò posizioni particolari dei sillogismi, le quali hanno sempre carattere analitico. (3) Aristotele tratta nei libri Topici dei «luoghi » (TÓ7tot)o aspetti sotto i quali ciascuna cosa può venir considerata. Ivi tiene anche conto dei criteri di probabilità, di induzione; mentre la dimostrazione e il sillogismo venzono trattati nei due Analitici. p. es. che Cristo è nato a Betlemme, nessuuo potrà arrivare a tali proposizioni attraverso le definizioni, ma la materia sarà fornita dalla storia, e i testi sovverranno alla memoria. (Ars Combinatoria). Lo verità di ragione si fondano dunque su puri principi logici ; quelle di fatto invece sull’esperienza. Le une riguardano 1 'essenza, le altre V esistenza-, quelle il necessario, queste il contingente. Le verità di ragione sono analitiche. Esse non tanno ohe sviluppare ciò che è già contenuto nelle viscere di ciascun concetto, non aggiungono cioè nulla alla nostra conoscenza delle cose; costituiscono la base del ragionamento deduttivo. Le scienze che da esse derivano sono le logiche e matematiche; i principi su cui si fondano sono quelli di non còntradizione, del terzo escluso, che poi si riducono tutti al principio di identità. Le verità di fatto sono empiriche. Nelle proposizioni che da esse derivano il predicato non è, come in quelle di ragione, già contenuto nel soggetto: vi si aggiunge come qualche cosa di nuovo, che lo aumenta ed arricchisce, ma che non gli appartiene necessariamente per la sua stessa essenza; la cui presenza deve invece essere concretamente constatata, sperimentata volta per volta. Ad esse si applica 1’ induzione ; di esse si occupano le scienze naturali, quello storiche, tutte le indagini che partono dal dato concreto e contingente. Si reggono, queste verità, sul principio di causalità odi ragion sufficiente. (Ofr. p. 17 ss.). LE VERITÀ di ragione come possibili. Le v erità di ragione hanno dunque su quelle di fatto il vantaggio della assoluta certezza e necessità, o dell’ impossibilità del contrario; esse costituiscono una incrollabile base su cui tutta la realtà poggia, un punto di riferimento assoluto e infallibile. D’altra parte, però, hanno una staticità che non permette loro alcuno sviluppo nè variazione: rimangono immobili nella loro fissità. Le verità di fatto, invece, sono bensì casuali, contingenti; non dipendono da nessuna legge a priori ; ma appunto questo carattere di non poter venir dedotte da principi già conosciuti, quindi di non essere mai dimostrabili, ma solamente percepibili attraverso i sensi, fa di esse lo portatrici di ciò che è nuovo, imprevisto, mutevole; le pone come l’espressione della realtà del mondo nel suo concreto divenire. Si potrebbe dire che le verità di ragione costituiscono l’ordine necessario di relazioni, di rapporti entro cui tutte le cose avvengono, quasi la cornice, la forma della realtà: e le verità di fatto il contenuto, la realtà stessa in tutti i suoi particolari. E infatti, le verità di ragione vengono da Leibniz concepite piuttosto come relazioni che come cose-, il che egli esprime col dire che le verità di ragione, necessarie, ci dànno la sola 'possibilità delle cose, che non implica ancora affatto la loro realtà effettiva. Infatti, se ogni possibile, e tutto ciò che ci si può immaginare (anche se assolutamente biasimevole) dovesse avvenire un giorno, se ogni favola o finzione fosse stata o dovesse divenire storia effettiva, in tal caso non vi sarebbe nuli’ altro che la necessità e non vi sarebbe nè scelta nè provvidenza. (Polemica pubblicata nel Journal de# Savants). Questo mondo delle possibilità, datoci dalle verità di ragione, può assumere infiniti aspetti, conformarsi in infinite guise, che rappresentano tutte le forme in cui potrebbe manifestarsi la realtà; la quale poi concretamente si manifesta in una sola di esse. Ciò che noi vediamo e sperimentiamo è la realtà d[ fatto, che si svolge e manifesta entro l’ambito segnatole dai principi della ragione (infatti qualsiasi fatto concreto non potrebbe derogare al principio di non contradizione). Tali principi però potrebbero inquadrare infinite altre forme di realtà, diverse da quella di questo mondo, concretamente esistente. È questo il principio dell’ infinità < lei mondi possibili, cioè dell’ infinità delle possibilità che sono racchiuse nelle verità di ragione, schemi logici necessari entro cui si svolge ogni e qualsiasi realtà. Quando dico che vi è un’ infinità di mondi possibili, intendo che non implichino contradizione, così come si possono fare romanzi che non si effettueranno mai e che sono tuttavia possibili. Per essere possibile basta che una cosa sia intelligibile. (Lettera al Bourguet). È chiaro quale sia un’ idea vera e quale falsa. Vera è un’ idea, quando la nozione ne è possibile, falsa quando implica contradizione. La ]x>ssibilità di una cosa. poi. la conosciamo a priori o a posteriori. A priori, quando risolviamo una nozione nei suoi elementi, cioè in altre nozioni di riconosciuta possibilità e sappiamo che in esse nulla vi è di contradi ttorio...; a posteriori quando sperimentiamo attualmente resistenza della cosa: infatti ciò che esiste o è esistito attualmente, è senz'altro possibile (I). E ogni qualvolta si ha una conoscenza adeguata, si ha la conoscenza della possibilità a priori; condotta poi l'analisi a termine, se non si manifesta alcuna contradizione, la nozione è certamente possibile. (i Meditai iones de Cogitinone, Ventate et 'de in, 1684, G. IV, 425). Alle verità di ragione c di fatto corrispondono anche i due modi di conoscenza razionale e sensibile. Ma quelle verità appartengono anzitutto - all'ordine oggettivo del reale. In questo senso si deve intendere l’opposizione di Leibniz alle idee chiare e distinte poste da Cartesio come criterio delle verità di ragione. Tale criterio non consiste per lui in una qualsiasi evidenza conoscitiva, ma nella possibilità e non contradizione. Egli [Cartesio] aveva posto come criterio della verità la nostra percezione chiara e distinta. Cioè, la verità del fatto che il circolo sia la figura di massima area con dato perimetro non sarebbe secondo lui altrimenti riconoscibile se non attraverso la chiara e distinta percezione che noi abbiamo ili tale sua proprietà. E se Dio avesse conformato la nostra natura in modo che noi avessimo chiara e distinta percezione del contrario, il contrario sarebbe vero. Questa è la sua opinione, che io non approvo punto. E non è assolutamente vero quel suo principio metafìsico universale, che di tutte le cose che pensiamo o di cui ragioniamo sia necessariamente in noi l' idea, p. es. del po li) Oiòsignilìca che resistenti) deve rientrare nelle leggi della possibilità, ma cho queste leggi possono anche andare molto al ili fuori dal campo dell’attualmente esistente. ligono di mille lati o dell'ente sommamente perfetto: principio col quale, come armato dello scudo di Achille, egli disprezzo non senza arroganza tutti coloro che dubitarono delle sue dimostrazioni dell'esistenza di Dio. Con tale argomento, egli avrebbe certo potuto facilmente far sì che in noi fosse anche 1' idea di cose impossibili, p. es. del movimento sommamente veloce; fra le quali cose impossibili, coloro che vogliono opporsi alle sue dimostrazioni porranno anche l'ente sommamente perfetto, lo so, per parte mia. clic altro è l'ente sommamente perfetto e altro il movimento sommamente veloce: ritengo però che i ragionamenti di Cartesio siano imperfetti, e che chi li voglia condurre a compimento, vi debba aggiungere molto di suo. (Frammento). Dio e i,e verità di ragione e di fatto. - Con queste affermazioni, Leibniz sottomette de idee chiare, e distinte al criterio oggettivo della pos sila 1 ita logica, o «non cont ra dizio ne ». E a questo criterio sottomette anche il concetto dell’ente sommamente perfetto, sul quale si fonda la cartesiana prova ontologica dell esistenza di Dio (2). L' idea dell’ente sommamente perfetto, egli dice, potrebbe essere contradittoria, come quella della velocità massima o del numero più grande di tutti (iflee contradittorie, queste, perchè sarà sempre possibile concepire una velocità o un numero maggiori di una qualsiasi altra velocità o numero presi a piacere: quindi non si potrà mai giungere al massimo) v J)eirente perfettissimo, dunque, non basta aver l’idea: bisogna anche dimostrarne la possibilità, dimostrare cioè che esso non appartiene solo al mondo delle nostre rappresentazioni, ma anche al mondo delle verità eterne di ragione. Questa data mi 6 stata gentilmente comunicata dal prof. Ritter, direttore della Commissione leibniziana dell'Aceademia delle Scienze di Berlino. (2) La prova ontologica, clic Cartesio ha ripreso da Anseimo d'Aosta (1033-1109), afferma che Tessere sommamente perfetto deve contenere, fra le sue perfezioni, anche resistenza: quindi esiste. Tale prova considera quindi l’esistenza come un attributo dell'essenza dell’essere perfettissimo. L'obiezione di Leibniz contro la prova ontologica si ferma generalmente a questa dichiarazione di incompletezza; e non mancano poi in lui le affermazioni che l'ente sommamente perfetto sia effettivamente possila le e implichi la propria esistenza. Tuttavia in lui già è chiaro il concetto che le verità di ragione e quelle di fatto appartengono a due sfere diverse e - per cosi dire - incommensurabili, sì che non sia possibile far rientrare l’una nel campo dell’altra. Ma in generale non si può dire che Leibniz si preoccupi troppo di provare resistenza di Dio. Abbiamo già visto che il suo problema non è tanto di dimostrare e dedurre i concetti fondamentali del suo sistema, quanto di organizzarli in unità armonica. Dio è una premessa dalla quale Leibniz parte, non una conclusione cui egli arrivi. Quale ora il rapporto fra Dio e le verità di ragione c di fatto ( Anche a questo proposito la posizione di Leibniz si contrappone a quella di Cartesio ; il (piale, dedotta a priori l'esistenza di Dio, fa poi discendere da Dio, per un atto libero della sua volontà, tutto il mondo delle verità, sia di ragione, sia di fatto (1). A questa dipendenza delle verità di ragione dall'arbitrio divino, Leibniz si oppone recisamente. Per lui sono rappresentato, in queste verità, relazioni assolute regolatrici dell’ univorso, tali ohe in esso si devono inquadrare perfino i decreti della volontà divina. Si è già visto che le verità di ragione valgono «non per l'ar bitrio divin o ma per loro propria natura»; e tale opinione circola in tutti gli scritti di Leibniz, fin dalla sua prima giovinezza. È necessario che tutto si rifaccia ad una qualche ragione, nè ci si deve fermare finché non si arrivi alla prima. C'fr. per esempio, Meditazioni metafisiche, Risposte alle seste obbiezioni,!). U: «...lo dico che è impossi bile che una tale idea [del bene o del vero] abbia preceduto la determinazione della volontà di Dio.... in modo che questa idea del bene abbia portato Dio a scegliere l'una cosa piuttosto che l’altra. Por esempio, non per aver visto cho era meglio che il mondo fosse creato nel tempo piuttosto cho dall’eternità, egli ha voluto crearlo nel tempo; o non ha voluto cho i tre angoli di un triangolo fossero uguali a due retti per aver visto cho non poteva essere altrimenti, etc. Ma all'opposto: per il fatto che egli ha voluto creare il mondo nel temilo, per questo ò meglio così che se fosse stato creato dall'eternità; e solo perchè egli ha voluto che i tre angoli di un triangolo fossero necessariamente uguali a due retti, ciò è ora vero o non può essere altrimenti; e così di tutte le altre cose». E iiuale. è dunque l’ultima ragione della volontà divina? L’ intelletto divino. Quale la ragione dell' intelletto divino? L’armonia delle cose. Quale dell'armonia delle cose ? Nulla. Per esempio, della proposizione 2:4=4 : 8 non si può dare alcuna ragione, neppure attraverso la stessa volontà divina. Quella verità dipende dall'essenza stessa o idea delle cose. i (Frammento De resurrectione corporum). L’ intelletto divino è insomm a determinato dalle verità di ragione, e la volontà divina non può agire se non nell’ambito segnato da esse. La volontà divina, ora, si esplica nelle verità di /atto. Esse, ed esse sole, sono create da Dio per un atto libero della sua volontà. Dio è la ragione prima delle cose : poiché quelle che sono limitate, come tutto ciò che noi vediamo e sperimentiamo. sono contingenti e non hanno nulla in sé che renda la loro esistenza necessaria; essendo chiaro che il tempo, lo spazio e la materia, uniti e uniformi in sé stessi, e indifferenti a tutto, avrebbero potuto ricevere movimenti e figure totalmente diversi e in tutt' altro ordine. Bisogna dunque cercare la ragione dell esistenza del mondo, che è tutto l'insieme delle cose contingenti: e bisogna cercarla nella sostanza che contiene la ragione della sua esistenza in se stessa (1), e che, per conseguenza, è necessaria ed eterna. Bisogna pure che tale causa sia intelligente: poiché dato che questo mondo che esiste è contingente, essendo egualmente possibili ed egualmente pretendenti all'esistenza per così dire al pari di esso una infinità di altri mondi, bisogna che la causa del mondo abbia avuto rapporto e riguardo a tutti questi mondi possibili, por determinarne uno. E questo riguardo o rapporto di una Tale sostanza è Dio. Cfr. la prima definizione dell’ FI tea di Spinoza: Per caiuiam e ui intelligo id, cujus esse alia invaivi t existenliam; vive id, cujus natura non potest concipi, nini existensv. sostanza esistente con semplici possibilità, non può essere altro che 1‘ intelletto che ne ha le idee; e a determinarne una non può essere altro che l'atto della mhmtà che sceglie. Ed è la potenza di questa sostanza che ne rende la volontà efficace. La potenza tende all'essere, la saggezza o l' intelletto al vero, la volontà al bene. E questa causa intelligente deve essere infinita in tutti i modi, e assolutamente perfetta quanto a potenza, saggezza e bontà, poiché essa tende a tutto ciò che è possibile. E siccome tutto è connesso. non vi è ragione di ammetterne più di una. 11 suo intelletto è la fonte delle essenze, la sua volontà è l'origine delle esistenze. Ecco in poche parole la prova di un Dio unico con le sue perfezioni e, per suo mezzo, l'origine delle cose. (Teodicea). Le verità di ragione sono dunque il contenuto fieli intelletto di Dio, le verità di f atto il prodotto della sua volontà, fra le infinite possibilità che potrebbero realizzarsi entro gli schemi del principio di non contradizione, Dio ne sceglie una, e la pone in atto. Anche in questo, Leibniz si oppoue a Cartesio, il quale ritiene che la materia assuma tutte le forme possibili. Egli cita, per confutarlo, questo passo dei Princip { rii Filosofia (parte III, art. 47): a Poiché la materia assume successivamente tutti' le forme di cui è capace, se consideriamo ordinatamente queste forme, giungeremo infine a quella che appartiene a questo nostro mondo, in modo che non sia da temere alcun errore per colpa di una eventuale falsa i potesì. Leibniz risponde: Non credo che si possa enunciare una proposizione più pericolosa di questa. Poiché, se la materia riceve successivamente tutte le forme possibili, ne deriva che non si Cartesio ò costretto alla concezione che tutti i mondi possibili siano effettivamente esistenti, dal suo impegno di dedurre il mondo dalle sole idee chiare e distinte o di ragione. Leibniz, col suo principio di una netta separazione Ira la possibilità c l’esistenza, può esimersi da questo passaggio per tutte le forme della possibilità, e risolvere il problema dell origine del mondo sensibile con un diretto ricorso al principio delle verità di fatto. VERITÀ DI RAGIONE E DI FATTO possa immaginare nulla di tanto assurdo nè di tanto bizzarro e contrario a quello che noi chiamiamo giustizia, che non sia accaduto o che non debba accadere un giorno.... È questo, a mio avviso, il 7rpwxov tpeòSoq (primo inganno) e il fondamento della filosofia atea, la quale non tralascia mai, in apparenza, di dire belle cose di Dio. Ma la vera filosofia deve darci ben altra nozione della perfezione di Dio, che possa servirci tanto nella fisica, quanto nella morale. (Lotterà al Philippi). Il principio di ragion sufficiente. La realtà contingente posta in atto da Dio è il mondo sensibile che noi sperimentiamo. Per la giustificazione di esso, le immutabili leggi della logica non sono sufficienti. TI mondo, la realtà di fatto è, ma potrebbe anche non esserci, o essere diverso da quello che è. Esso non deriva da nessuna verità assoluta. 11 principio logico clic si dovrà applicare per rendersi conto di esso, non è il principio di non conti-a dizione, ma quello di ragion sufficiente, quel principio cioè per cui da un dato di fottìi si risale alla sua causa, e da essa di nuovo alla causa, e cosi fino alla causa jprima, cioè Dio. 11 principio universale nihil esse sine catione (1) risolve quasi tutte le discussioni metafìsiche.... Is’ulla avviene, del cui esser stato prodotto piuttosto che non essere stato (cur factum sit polius quam non sii) Dio, se voglia, non possa render ragione. (Frammento sulla Selenita Media). È il principio di ragion sulKcicnle. Non bisogna far confusione fra questo, che Leibniz chiama a volte anche semplicemente - principio di ragione », e le verità di ragione. 11 pri n c imo d i rag ione è la forma generalo che regola lo verità di fatto. Le verità di ragione si contrappongono invece a queste ultimo, e si fondano sul principio di non contradizione. La somiglianza di due termini dal significato così differente e quasi opposto, deriva ila un diverso uso del termino « ragione ». Nella locuzione principio di ragione » osso equivale a « motivo, causa ». Ora bisogna elevarsi alla metafisica, servendoci del gran principio, comunemente poco impiegato, il quale afferma che nulla si verifica senza una ragione sufficiente, cioè che nulla accade senza che sia possibile a colui che conosca sufficientemente le cose, di dare una ragione che basti a determinare perchè è così e non altrimenti. Posto questo principio, la prima domanda che si avrà il diritto di porre, sarà : Perchè ri è qualche cosa piuttosto che nulla ? poiché il nulla è più semplice e più facile che il qualche cosa. Inoltre. supposto che cose debbano esistere, bisogna che si possa rendere ragione del perchè esse debbano esistere così, e non altrimenti. Ora questa ragione sufficiente dell esistenza dell universo non si può trovare nell' ordine delle cose contingenti, cioè dei corpi e delle loro rappresentazioni nelle anime : poiché, essendo la materia indifferente in sè stessa al movimento e al riposo e a questo movimento o ad un altro, non si può trovare in essa la ragione del movimento e ancor meno di questo movimento. E. benché il movimento attuale che è nella materia derivi dal precedente, e questo ancora da un precedente, non si avanzerà affatto, per quanto lontani si possa andare: poiché resterà sempre la medesima domanda. Così bisogna che quella ragione sufficiente che non ha più bisogno di un'altra ragione, sia fuori di questo ordme di cose contingenti, e si trovi in una sostanza che ne sia la causa o che sia un essere necessario il quale porti con sè la ragione della sua esistenza : altrimenti non si avrebbe mai una ragione sufficiente, alla quale arrestare il processo. E questa ultima ragione delle cose è chiamata Dio. ( Principe# de la nature et de la grane). La causa FINALE E il « mkiliore ». Dio è dunque la causa o ragion sufficiente rii tutte le verità di fatto, cioè del mondo sensibile. Ma con quale criterio ha egli scelto, nella sua creazione, fra le infinite possibilità che gli si offrivano, proprio questa e non un altra? Che cosa lo ha guidato nella scelta? Nulla avviene senza un perchè sufficiente, o senza una ragione determinante. In virtù di questo principio, che ci conduce oltre i limiti raggiunti dai nostri predecessori, Dio non cambia mai volontà e operazione senza averne qualche valida ragione. E quando la cosa di cui si tratta è di natura uniforme e semplice, siamo in condizione di giudicare (per quanto povere creature si sia) se vi può essere una ragione o no. Quando la volontà di Dio è impiegata da sola, senza che nella natura delle creature vi sia la ragione di questa volontà, nè il modo del suo operare, si tratta di un puro miracolo : criterio poco opportuno in filosofia, come se Dio volesse (per esempio) che i pianeti si muovessero in linea curva senza essere spinti da altri corpi Ogni volta che noi conosciamo qual che cosa delle opere di Dio, vi troviamo dell' ordine. (Lettera allo Hartaoekcr). II principio della ragion sufficiente, dunque, come vale per risalire attraverso le cause dai dati esistenti lino a Dio, cosi lieve essere applicato a Dio stesso, il quale, creando questo mondo, non ha agito arbitrariamente, ma è stato guidato da un criterio della sua azione. Non ha agito, neppur lui, senza una ragione del suo agire; e questa ragione che. determina la sua volontà, è i l criterio del massimo be ne, della massima perfezione. A q uest o criterio Dio si è ispirato nel creare il mondo, e a questo criterio si deve ricorrere dunque come alla ultima ragione di tutta la creazione. Il bene e la perfezione come motivo dell esistenza delle cose, viene chiamato A n '\{ è±. Io ritengo che, ben lungi dal dover escludere le cause finali dalla considerazione fisica, come pretende Descartes nei Principi di Filosofia, parte 1, art. 28, sia piuttosto per mezzo di esse che tutto si debba determinare, poiché la causa efficiente delle cose è intelligente, avendo una volontà e perciò tendendo al bene. (Lettera al Philipp!, 1080, 0. IV, 281). Dio mette in opera, dunque, uno solo degli infiniti mondi possibili ; ma è retto da un criterio in tale creazione. Questo criterio fa sì che il mondo da luf scelto sia il migliore fra i mondi possibili. Questa infinita saggezza, unita ad una bontà non meno infinita, non ha potuto fare a meno di scegliere il migliore; poiché, come im male minore è, in certo senso, un bene, cosi mi minor bene è, in certo senso, un male, se fa ostacolo ad un bene più grande: e vi sarebbe qualche cosa da correggere nelle azioni di Dio, se vi fosse modo di far meglio. E come in matematica, quando non vi è nè massimo nè minimo e nulla, insomma, di distinto, tutto avviene ugualmente, o, quando ciò è impossibile, non avviene addirittura nulla ; si può dire lo stesso a proposito della perfetta saggezza, la quale non è mono regolata che la matematica : che, se non ci fosse stato il migliore (optimum) fra tutti i mondi possibili, Dio non ne avrebbe prodotto nessuno. Chiamo mondo tutta la serie e tutto 1 insieme di tutte le cose esistenti, affinchè non si dica che più mondi hanno potuto esistere in differenti tempi e in differenti luoghi. Giacché bisognerebbe considerarli tutti insieme come un solo mondo, o se volete, come un universo. E quando si riempissero tutti i tempi e tutti i luoghi, resta pur sempre vero che si sarebbero potuti riempire in una infinità di maniere, e che vi è ima infinità di mondi possibili, di cui Dio deve aver scelto il migliore, perchè egli non fa nulla senza agire secondo la suprema ragione. (Teodicea). Dio dunque non scoglie arbitrariamente. Anche qui egli si ispira ad un principio - il principio del migliore - che regola la sua azione nel metterò in opera la realtà del mondo. In che cosa consiste questo principio? Che cos’è il «migliore», questa causa finale deile verità di fatto? Un criterio di massima realizzazione, di massima perfezione, di massima felicità, bontà, etc. : insomma di armonia, che tende a che nei limiti della possibilità venga realizzato il massimo di esistenza possibile. Discende dalla perfezione suprema di Dio che, producendo T universo, egli abbia scelto il miglior piano possibile, nel quale vi è la massima varietà, col massimo ordine; il terreno, il luogo, il tempo meglio organati; il massimo effetto prodotto coi mezzi più semplici; il massimo di potenza, il massimo di conoscenza, il massimo di felicità e di bontà nelle creature, ammissibile nell' universo. Infatti, dato che tutti i possibili pretendono all'esistenza nell intelletto di Dio in proporzione delle loro perfezioni, il risultato di tutte queste pretensioni deve essere il mondo attuale, il più perfetto che sia possibile. Altrimenti non sarebbe possibile rendere ragione del perchè le cose siano andate così piuttosto che in altro modo. (Pricipes de la Nature et de la (brace). È un mio principio, che tutto ciò che può esistere ed è conciliabile con le altre cose, esista. Poiché la ratio exiatendi a preferenza di tutti gli altri possibili, non deve essere limitata da altra ragione, se non da quella che non tutte le cose sono conciliabili fra di loro. L' unica ragione determinante è dunque ut exislant / totiora, quae plurimum involvant realitatis. (Ii'rammonto del 1070, C. 530). Vi è una ragione in natura per cui esiste qualche cosa piuttosto che nulla. Ciò è una conseguenza del grande principio che nulla avviene senza una ragione, così come deve esservi anche una ragione per cui esista una cosa piuttosto che un' altra. Tale ragione deve essere in qualche ente reale o causa. Infatti la causa non è altro che una realis ratio, e le verità di possibilità e di necessità (cioè di cui viene negata la possibilità del contrario) non produrrebbero nulla se le possibilità non si fondassero su qualche cosa di attualmente esistente. Questo ente poi dovrà essere necessario: altrimenti si dovrebbe ricercare di nuovo (contro l' ipotesi), di là da esso, una causa per cui esso esista piuttosto che no. Quell'ente è insomma l'ultima ragione delle cose, e in una parola lo si suole chiamare Dio. Vi è dunque una ragione per cui 1 esistenza debba prevalere sulla non-esistenza. e cioè Ens necessarium est existentificans. Ma quella causa che fa sì che qualche cosa esista, cioè che la possibilità esiga l'esistenza, fa anche sì che ogni possibile abbia una tendenza all'esistenza; poiché non si può trovare in generale una ragione di restrizione all esistenza dei possibili. Così si può dire che ogni jmsibile è un inizio di esistenza ( I ) in quanto si fonda su di un ente necessario attualmente esistente, senza il quale non vi sarebbe alcuna via per la quale potesse possibilmente giungere ad attuarsi. Ma da questo non deriva che tutti i possibili esistano: ciò avverrebbe sì se tutti i possibili fossero compossibili. Ma poiché vi sono alcune cose che sono incompatibili con altre, ne segue che alcuni possibili non giungano all'esistenza. E le cose possono essere incompatibili non solo relativamente al medesimo tempo, ma anche universalmente parlando, perchè nelle cose presenti sono implicite le future. Intanto però, dal conflitto di tutti i possibili che pretendono all' esistenza, deriva questo almeno, che esista (1) Traduciamo così il termine existilurire. quella serie di cose per la quale giunge all'esistenza il massimo numero di cose, cioè la serie massima di tutti i possibili. E questa serie unica è determinata, così come tra le linee è determinata la retta, tra gli angoli l'angolo retto, tra le figure e i solidi quelle di massima capacità, cioè il circolo e la sfera. E come vediamo che i liquidi si raccolgono spontaneamente in gocce sferiche, così nell' universo esiste la serie di massima capacità. Esiste dunque la massima perfezione; e non consiste se non nella quantità di realtà. Inoltre la perfezione non si deve soltanto ravvisare nella materia, cioè in ciò che riempie il tempo e lo spazio, la cui quantità sarebbe sempre costante in qualsiasi modo, ma nella forma o varietà. Ne consegue che la materia non è ovunque simile a sè stessa, ma viene resa dissimile dalle forme; altrimenti non otterrebbe tanta varietà quanta . le è possibile.... Ne consegue anche che ha prevalso quella serie dalla quale derivava il massimo di pensabilità distinta. E la pensabilità distinta dà ordine alla cosa e bellezza a chi pensa. L 'ordine, non è altro infatti che relalio plurium dislinctiva, e confusione si ha quando sono presenti bensì più cose, ma non vi è un criterio por distinguere l una dall'altra. Cade così il concetto eli atomo e in generale di qualsiasi corpo in cui non vi sia un criterio di distinzione di una parte dall'altra. E ne deriva universalmente che il mondo è un y.óapoc. un organismo armonico, cioè fatto in modo da soddisfare massimamente chi comprenda. Il piacere di chi comprende (voluptas intelligentis ) non è altro infatti che la percezione della bellezza, dell' ordine, della perfezione; e ogni dolore contiene qualche cosa di disordinato, ma solo riguardo a chi lo percepisce, perchè, assolutamente parlando, tutto è ordinato. Così, quando alcunché ci dispiace nella serie delle cose, ciò deriva da un difetto di comprensione. Infatti non è possibile che ciascuno spirito comprenda tutto distintamente; e a chi osservi solamente alcune parti piuttosto che altre, 1’ armonia non può apparire nel suo complesso. Consegue da ciò che nell'universo è osservata anche la giustizia, non essendo la giustizia altro che un ordine o perfezione riguardo agli spiriti. (Frammento). Necessità e libertà. - Anche questo criterio di perfezione, di bontà, di armonia è, aqalogamente alle verità di ragione, assoluto, oggettivo, a sè stante, indipendente dalla volontà di Dio, imposto dalla necessità delle cose. Dio sceglie il migliore: ma non avrebbe potuto scegliere altrimenti. Siamo qui in presenza della celebre questione della conciliazione fra necessità e libertà-, la quale riguarda solo da lato il nostro argomento, e rientra piuttosto nel problema della Teodicea. Anche a questo proposito Leibniz si oppone a Cartesio. Contro coloro che sostengono che non vi è bontà nelle opere di Dio o che le regole della bontà e della bellezza sono arbitrarie. Io sono molto lontano dall'opinione di coloro che sostengona che non vi siano affatto regole di bontà e di perfezione nella natura delle cose, o nelle idee che Dio ne ha; e che le opere di Dio non siano buone se non por la ragione formale che Dio le ha fatte. Poiché, se ciò fosse, Dio, sapendo che egli ne è l'autore, non avrebbe avuto ragione di guardarle in seguito e trovarle buone, come testimonia la Sacra Scrittura (1), la quale non pare si sia servita di questo linguaggio umano, se non per mostrarci che la loro eccellenza si riconosce a guardarle in se stesse, anche se non si fanno riflessioni su questa semplice denominazione esteriore, che le riattacca alla loro causa. E ciò è Leibniz allude qui al racconto del Co p. I della Genesi, in cui a ciascun atto della creazione seeue la frase: «E Dio vide che ciò era buono». tanto più vero, in quanto proprio attraverso la considerazione delle opere si può valutare chi le ha operate. Bisogna dunque che queste opere portino in sè il suo carattere. Confesso che l'opinione contraria mi sembra estremamente pericolosa e molto vicina a quella degli ultimi novatori (1), i quali ritengono che la bellezza dell' universo e la bontà che noi attribuiamo alle opere di Dio non siano se non chimere degli uomini che concepiscono Dio a modo loro. Cosi, dicendo che le cose non sono buone per nessuna regola di bontà, ma per la sola volontà di Dio, si distrugge, mi semina, senza pensarci, tutto l'amore di Dio e la sua gloria. Infatti, perchè lodarlo di ciò che egli ha fatto, se egli sarebbe ugualmente lodevole facendo tutto il contrario? Dove sarà dunque la sua giustizia e la sua saggezza, se non rimane che un certo potere dispotico, se la volontà tiene il posto della ragione e se, secondo la definizione dei tiranni, ciò che piace al più potente è, appunto per ciò, giusto? Inoltre sembra che ogni volontà supponga qualche ragione di volere, e che questa ragione sia naturalmente anteriore alla volontà. È per questo che io trovo anche molto strana l’espressione di altri filosofi, i quali dicono che le verità eterne della metafisica e della geometria, e conseguentemente anche le regole della bontà, della giustizia e della perfezione non sono che effetti della volontà di Dio, mentre mi sembra che esse non siano che conseguenze del suo intelletto, il quale non dipende affatto dalla sua volontà, così come non ne dipende la sua essenza. Contro coloro che credono che Dio avrebbe potuto far meglio. Non posso neppure approvare l’ opinione di alcuni moderni (’.i) i quali sostengono arditamente che quello che Dio Allude agli spinozisti (cfr. l’ed. cit. del Ijestibnnk). I/opinione che Lei lini/, ha della dottrina di Spinoza, è per molti aspetti errata e turbata da preconcetti. Cartesio (cfr. ibid.). Gli scolastici del suo tempo (efr. ibid.). fa. non è l’assoluta perfezione, e che egli avrebbe potuto agire assai meglio. Poiché mi semina che le conseguenze eli questa concezione siano assolutamente contrarie alla gloria di Dio. Ufi minus malum habet ratiouem boni, ita mimi* bomttn habet rationem mali. E si chiama agire imperfettamente, agire con minor perfezione di quello che si sarebbe potuto. E trovare a ridire sull' opera di un architetto il mostrare che egli avrebbe potuto farla meglio. Questi moderni credono anche di provvedere così alla libertà di Dio; come se non fosse la piìi alta libertà quolla di agire in perfezione seguendo la ragione sovrana. Poiché credere che Dio agisca in qualche cosa senza aver alcuna ragione della sua volontà, oltre che apparire impossibile, è opinione poco conforme alla sua gloria. Per esempio, supponiamo che Dio scelga fra A e li. e che egli prenda A senza avere alcuna ragione di preferirlo a B: io dico che questa azione di Dio, per lo meno, non sarebbe affatto lodevole; poiché ogni lode deve essere fondata su qualche ragione che non si trovi già ex hypothesi . Ritengo invece che Dio non faccia nulla per cui non meriti di essere glorificato. (Discours de métaphysique). I l criterio della, bontà e del «migliore», non è dunque conseguenza della volontà divina: è piuttosto la volontà divina che si ispira a questo criterio, il «piale ha una validità oggettiva a sé stante, altrettanto come le verità di ragione. L'azione di Dio è da un lato circoscritta dai limiti della possibilitòj dati dal principio di non contradizione, nell’ambito del «piale essa si devo svolgere: dall’altro lato è determinata da epiesto finalismo, da questo principio del « migliore », della bontà, che costituisce l’oggetto necessario della sua scelta. D'ambo i lati dunque, essa si trova determinata: e questa determinazione costituisce la legge stessa «Iella sua perfezione. Necessità nelle verità di ragione, dunque, poiché i principi di esse sono inderogabili, tali che non potrebbero venir concepiti diversi da «piel che sono; necessità anche nelle verità di fatto, in quanto la loro ragion sufficiente non può non essere il principio della suprema perfezione e bontà. Ma queste due forine «li necessità onde consta l' intelletto e la volontà divina, quindi tutte le cose del mondo, non sono identiche fra di loro: se lo fossero, cesserebbe, si può dire, ogni distinzione fra verità di ragione e di fatto, e le une discenderebbero dai medesimi principi che le altre, si baserebbero sulle medesime leggi. La necessità di fatto ha invece caratteristiche sue proprie. Essa non implica quella impossibilità «lei contrario che è essenziale caratteristica della necessità di ragione. La necessità morale. - La necessità di ragione è una legge regolativa dell’ intelletto divino. La necessità di fatto e la ragion sufficiente che determina la volontà di Dio: e questa ragione è necessitante sì, ma non in modo che il contrario sarebbe impossibile. Questo secondo tipo di necessità, Leibniz lo distingue a volte dalla necessità di ragione col chiamarlo motivo inclinante (contrapposto a necessitante), necessità inorale. Bisogna distinguere tra necessità assoluta e necessità ipotetica. Bisogna pure distinguere fra una necessità che ha luogo perchè l’opposto implica contradizione, e che vien chiamata logica, metafisica, o matematica, ed una necessità olio è morale, che fa sì che il saggio scelga il migliore, e che ogni spirito segua l' inclinazione più grande. La necessità ipotetica è quella che viene imposta ai futuri contingenti dalla supposizione o ipotesi della previsione e preordinazione da parte di Dio.11 bene, sia vero sia apparente, in una parola il motivo, inclina senza necessitare, senza imporre cioè una necessità assoluta. Infatti, quando Dio, per esempio, sceglie il migliore, ciò che egli non sceglie e che è inferiore quanto a perfezione, non cessa di essere possibile. Ma se ciò che Dio sceglie fosse necessario, ogni altra scelta sarebbe impossibile, contro T ipotesi; poiché Dio sceglie tra i possibili, cioè fra vari partiti, dei quali nessuno implica contradizione. Ma dire che Dio non può scegliere se non il migliore, e volerne inferire che ciò che egli non sceglie è impossibile, è confondere i termini, la potenza e la volontà, la necessità metafisica e la necessità morale, le essenze e le esistenze. Giacché ciò che è necessario, lo è per la sua essenza, poiché l'opposto implica contradizione; ma il contingente che esiste deve la sua esistenza al principio del migliore, ragione sufficiente delle cose. Ed è per questo che io dico che i motivi inclinano senza necessitare; e che vi è ima certezza e ima infallibilità, ma non una necessità assoluta nelle cose contingenti. Ed ho mostrato a sufficienza nella mia Teodicea che questa necessità morale è felice, conforme alla perfezione divina, conforme al gran principio delle esistenze, che è quello del bisogno di una ragione sufficiente; mentre la necessità assoluta e metafisica dipende dall' altro grande principio dei nostri ragionamenti, che è quello delle essenze, cioè quello dell’ identità o della contradizione; poiché quello che è assolutamente necessario è l’unico possibile fra i vari partiti, e il suo contrario implica contradizione. (Polemica con Clarke). Bisogna distinguere tra il necessario e il contingente, quantunque determinato. E non solo le verità contingenti non sono punto necessarie, ma anche i loro legami non sono sempre di necessità assoluta, poiché bisogna riconoscere che vi è differenza, nel modo di determinare, fra le conseguenze che hanno luogo in materia necessaria e quelle che hanno luogo in materia contingente. Le conseguenze geometriche e metafìsiche necessitano, ma le conseguenze fìsiche e morali inclinano senza necessitare; avendo il fisico stesso in sé qualche cosa di morale e di volontario rispetto a Dio, poiché le leggi del movimento non hanno altra necèssità che quella del migliore. Ora Dio sceglie liberamente, benché egli sia determinato a scegliere il meglio. E, poiché i corpi stessi non scelgono (avendo Dio scelto per essi), 1’ uso ha voluto che fossero chiamati agenti necessari ; denominazione cui non mi oppongo, purché non si confonda il necessario col determinato, e non si vada ad immaginare che gli esseri liberi agiscano in una maniera indeterminata: errore, questo, che ha prevalso in alcuni spiriti e che distrugge le più importanti verità, ed anche l'assioma fondamentale che nulla accade senza ragione; assioma senza il quale nè l' esistenza di Dio, nè altre grandi verità potrebbero essere ben dimostrate. (Nuovi Saggi). Su questo argomento della necessità e libertà, come su moltissimi altri con questo comiessi (origine del male e sua giustificazione nel mondo, libero arbitrio, responsabilità etc.) si imperniano molteplici problemi, riguardanti un altro aspetto del pensiero leibniziano, che non dobbiamo qui esaminare: ([nello della Teodicea. Verità di ragione e di fatto sono dunque ciò di cui è costituita là realtà. Le une assolute, necessarie, imi versali, ma di una universalità astratta, che ha luogo solo nel mondo ideale delle possibilità, delle essenze. Le altre concrete, tangibili, esistenti, ma insieme contingenti, individuali, tali che la loro esistenza non può venire ilimostrata a priori, nè discendere matematicamente da alcuna forma inerente alla costituzione del reale. La necessità morale, basata sul principio ili ragione e finalistico, non elimina, come si è visto, la contingenza: non dà quella assoluta certezza clic appartiene alle verità di ragione e deriva dall’ impossibilità del contrario. Il problema di Leibniz è ora la ricerca di una universalità anche nel campo del contingente; o, in altri termini, la riduzione del principio di ragion sufficiente a una linea altrettanto fissa e immutabile che quella del principio di non contradizione. La sostanza individuale sarà la soluzione di questo problema: e con essa Leibniz raggiungerà a suo modo, e sempre nell’ambito della sua concezione oggettivistica della realtà, una sintesi di universale e individuale. La carattkkistica. - Miraggio di Leibniz è ili ottenere una certezza matematica in tutte le cose conosciute, in modo ila eliminare tutto ciò che si fonila sull'opinione, e di ridurre ogni ragionamento a un calcolo. È questo il fondamento di quella Scienza generale, Caratteristica, Ars inveniendi di cui egli vagheggia 1 idea, a partire dal suo saggio sull’Arte Combinatoria, fino alla fine della sua vita. Posso dire senza vanità che, tra i miei contemporanei, sono uno di quelli che pili ha approfondito la scienza matematica; ed ho scoperto metodi e procedimenti completamente nuovi, che portano questa scienza di là dai limiti che le erano stati prescritti. 1 saggi che ne ho dati hanno avuto successo in Francia ed in Inghilterra: e mi sarebbe facile darne ancora molti altri ; ma io non faccio gran caso delle scoperte particolari, e ciò che desidero maggiormente è di perfezionare l’arte d’ inventare in generale, e di dare piuttosto metodi che soluzioni di problemi; poiché un solo metodo comprende un’ infinità di soluzioni. E poiché ho avuto la fortuna di perfezionare considerevolmente l'arte d' inventare o analisi dei matematici, ho cominciato ad avere certe concezioni nuovissime, per ridurre tutti i ragionamenti umani ad una specie di calcolo che servirebbe a scoprire la verità, nei limiti ili ciò che è possibile ex datis, posto cioè quel che ci è dato o conosciuto. E quando le conoscenze date non bastano a risolvere la questione proposta, questo metodo servirebbe, come nelle matematiche, ad accostarsi il più possibile alla soluzione e a determinare esattamente ciò che è pili probabile. Un tale calcolo generale formerebbe nello stesso tempo una specie di scrittura universale che avrebbe i medesimi vantaggi che quella dei cinesi, perchè ciascuno la potrebbe intendere nella sua lingua. Ma supererebbe infinitamente la cinese in quanto la si potrebbe imparare in poche settimane, avendo essa caratteri ben collegati secondo 1 ordine e la connessione delle cose; mentre i cinesi hanno una infinità di caratteri secondo la varietà delle cose, e occorre la vita di un uomo per imparar tiene la loro scrittura. I caratteri cinesi si avvicinerebbero, secondo Leibniz, a quelli della sua caratteristica, in quanto rappresentano, così come i geroglifici egiziani, non le lettere di cui ciascuna parola ó forniate, ma l'oggetto stesso che essa Questa scrittura o LINGUA (se si rendessero enunciabili i caratteri) puo essere presto accolta nel mondo, perchè la si puo imparare in poche settimane, e fornirebbe un mezzo generale di comunicazione: il che sarebbe di glande importanza per la diffusione della fede e per 1 istruzione dei popoli lontani. Ma questo sarebbe il minore dei suoi vantaggi; giacche questa medesima scrittura sarebbe una specie di algebra geneiale, e darebbe modo di ragionare calcolando, sicché, invece di discutere, si potrebbe dire: contiamo. E si troverebbe che gli errori di ragionamento non sono che errori di calcolo, riconoscibili mediante prove, come nell’ aritmetica. Gli uomini avrebbero così un giudice delle controversie veramente infallibile. Poiché potrebbero sempre sapere se è possibile decidere la questione j>er mezzo delle conoscenze che essi posseggono già, e quando non fosse possibile soddisfarsi intieramente, potrebbero sempre determinare ciò che è più verosimile. J ci giungere dunque a questa scrittura o caratteristica, che contiene un calcolo così sorprendente, bisogna cercare le definizioni esatte dei concetti. Poiché infatti le nostre parole sono assai oscure e non ci dà imo spesso che nozioni confuse, si è obbligati a sostituire ad esse altri caratteri, la cui nozione sia precisa e determinata; ora le definizioni non sono se non un'espressione distinta dell’ idea della cosa. E avendo io studiato con cura non solamente la storia e le matematiche, ma anche la teologia naturale, la giurisprudenza e la filosofia, ho portato molto avanti questo progetto, e mi sono fatto una quantità di definizioni. Per rappresenta. Differiscono però dai geroglifici inquanto «sono forse più filone;. e sembrano fondati su considerazioni più intellettuali, come quelle chedànno i numeri, l’ordine, le relazioni ». (Lettera inedita citata in J. Bakuzi, Leibniz et l' organisation reXigieuse de la terre, Paris). esempio la definizione della giustizia per me è la seguente : La giustizia è la carità del saggio, o una carità conforme alla saggezza. La carità non è altro clxe la benevolenza generale; la saggezza è la scienza della felicità, la felicità è lo stato di gioia durevole, la gioia è un sentimento di perfezione, la perfezione è il grado di realtà. Penso di poter dare definizioni analoghe di tutte le passioni. virtù, vizi e azioni umane, quanto ve ne è bisogno. E con questo mezzo si potrà parlare e ragionare con esattezza. E siccome i nuovi caratteri comprenderanno sempre le definizioni delle cose, ne segue che essi ci daranno modo di ragionare calcolando, come ho appunto detto sopra. Ma per portare a termine un progetto di tanta importanza. il quale fornirebbe al genere umano una specie di strumento così adatto a perfezionare la vista dello spirito come gli occhiali servono a quella del corpo, occorrerà molta meditazione ed un poco di assistenza. (Lettera al Duca <li Hannover, 1 ti86 ( I ), il. Vii, 25-27). È principalmente per attuare questo vastissimo progetto che Leibniz propugnò durante tutta la sua vita la fondazione di società di scienziati ed accademie. Il progetto rimase sempre inattuato. Ma è interessante lo sviluppo che gli studi compiuti per esso dettero al pensiero di Leibniz. 11 metodo per raggiungere quegli elementi semplici o « caratteri " dalla cui composizione derivano tutti gli oggetti della conoscenza umana, è un metodo di scomposizione delle idee che troviamo di fronte a noi già composte, partendo dalle loro definizioni. Data comunicatami da Ritter. Ecco la primitiva formulazione di questo metodo nell’Arte Combinatoria: i L'analisi avviene nel modo seguente: Dato un qualsiasi termine, lo si risolva nei suoi elementi formali, cioè se ne ponea la definizione; questi clementi si risolvano di nuovo in elementi, cioè si ponga la definizione dei termini della definizione stessa, fino agli elementi semplici o termini indefinibili; poiché „ non di tutte lo cose si deve ricercare la definizione. E questi ultimi In greco nel testo: citazione da Aristotele. Con tale metodo sarà possibile qualsiasi dimostrazione. Conosciuta, infatti, 1 intima costituzione di ciascun concetto, si potrà sempre stabilire in qualsiasi proposizione se il predicato rientri nel soggetto, abbia cioè con esso in comune i suoi elementi costitutivi. Di qualsiasi cosa, nulla ci può essere dimostrato, neppure da un angelo, finché noi non conosciamo i termini costitutivi (requisita) di essa. Infatti in ogni verità tutti i termini costitutivi del predicato sono compresi fra i termini costitutivi del soggetto, e i termini dell’effetto ricercato comprendono i mezzi che sono stati necessari per produrlo. (Initia et specimina scientiae generali). termini non si comprendono più per definizione, ma per analogia. Trovati tutti questi primi termini, si pongano in una classe, e si indichino con segni qualsiasi; il più comodo sarà numerarli. Fra i termini primi si pongano non solo lo cose ma anche i modi o rapporti (**•). Poiché i termini composti variano in distanza dai termini primi, a seconda del numero di termini primi di cui si compongono - cioè a seconda dell’esponente della combinazione, - si facciano tante classi, quanti sono gli esponenti, e in ciascuna classe si pongano i termini che constano di un ugual numero di termini primi. I termini sorti da una combinazione di due non si potranno indicare altrimenti che scrivendo i termini primi di cui si compongono; c poiché i termini primi sono indicati da numeri, si scrivano due numeri che indichino i due termini. Ma i termini derivati da una combinazione di tre o anche da una combinazione di maggior esponente - cioè quelli che sono nella classe terza e seguenti - si possono indicare ciascuno in tanti modi diversi quanto sono le combinazioni che compongono il suo esponente, considerato non più come esponente, ma come numero Per esempio, siano alcuni termini primi indicati dai numeri 3, 6, 7, 9; sia un termine composto della classe terza, cioè formato da una combinazione di tre, p. es. dai tre termini semplici 3, 6, 9; e siano nella seconda classe le seguenti combinazioni: I.°) 3.6; 2.<>) 3.7; 3.°) 3.9; 4.°) 6.7; 5.®) 6.9; fi») 7.9. Pico che quel dato termine della classe terza si può scrivere o cosi : 3. 0. 9, Per analogia Leibniz e Grice intendeno un modo di apprensione più immediato e diretto che non sia il processo logico definitorio; per esempio un’ immagine sensibile. Altrove egli dice che i termini semplici si apprendono coi sensi. Questo significa che i termini semplici non si devono intendere solamente come dati concreti, di fatto, sensibili, ma comprendono anche dati astratti, relazioni ecc. Quale sia la vera natura di questi termini semplici o molto poco chiaro, o Leibniz si ò espresso in proposito sempre in modo vago e impreciso. Criterio della verità è dunque che il predicato rientri nell'ambito del soggetto; e questo rientrare è perfettamente calcolabile. Ma tale criterio vale solamente per le verità di ragione ohe sono analitiche. In esse sole il predicato è già contenuto nel soggetto, poiché solo in esse tutto ciò che si afferma (predica) a proposito di una cosa deve essere già nella cosa stessa. Se io dico che gli angoli di un triangolo sono uguali a due retti, non faccio altro che mettere in rilievo, nel concetto di triangolo, una qualità già implicita in esso. Il predicato (essere uguali a duo retti) fa parte già a priori del soggetto (angoli di un triangolo). Ma posso io affermare che nel concetto di GIULIO (si veda) Cesare, per esempio, sia già contenuta, a priori, l’azione di PASSARE IL RUBICONE? La proposizione: Cesare passò il Rubicone—GIULIO CESARE PASSA IL RUBICONE – (Grice, Actions and Evnts) non è analitica, il suo predicato cioè non è già compreso nel sog esprimendo tutti i suoi termini semplici; oppure esprimendo un semplice o, in luogo degli altri duo semplici, la loro combinazione, p. es. così ; 1 /2 -9 oppure 8/2 . 6, oppure 5 / 2 .3..Ogni qualvolta un tonnine composto viene usato fuori della sua classe, lo si scrive sotto forma di una frazione il cui numero superiore o numeratore è il numero d’ordine nella classe, e quello inferiore o denominatore il numero della classe. È più comodo, nell’ indicare i termini oomposti, di non scrivere tutti i termini primi, ma gli intermedi, per diminuirne il gran numero, e fra questi intermedi di scegliere quelli che più facilmente vengono in mente a chi consideri quella determinata cosa. Ma sarebbe più rigoroso scrivere tutti i termini primi. Stabiliti questi principi, si possono trovare tutti i soggetti 0 i predicati, sia affermativi sia negutivi, sia universali sia particolari. I predicati di un soggetto dato sono infatti 1 suoi termini primi; così pure tutti i termini composti più vicini di esso ai primi, i termini primi dei quali sono compresi nel soggetto dato. Se dunque il termino dato che viene considerato come soggetto è scritto in funzione dei suoi termini primi, sarà facile trovare quei primi che di esso si predicano, o si potranno anche trovare i composti che di esso si predicano, se si conserverà l’ordine nel formare le combinazioni. Se invece il termine dato è indicato corno una composizione di composti, o in parte di composti, in parte di semplici, tutto ciò che si può predicare dei composti che lo compongono si può predicare anche del termine dato In tal modo sara facile indagare per mezzo del calcolo tutto ciò che si può predicare di qualsiasi soggetto dato. ARS COMBINATORIA). P. es. 5/2 . 3 significa la combinazione del termine semplice 3 col termine composto che ha il quinto posto nella seconda classe; e cioò, secondo la lista indicata sopra, con 6.9. La notazione 5 /2 - 3 indica dunque il termine composto 3.6.9. Questo ò, in sostanza, lo schema dol procedimento sillogistico, in cui iò che si predica del termine più generale si può predicare anche del particolare in esso contenuto. getto, ma vi viene aggiunto per esperienza diretta, contingente. Questa proposizione appartiene alle verità di fatto. Ora, è possibile una dimostrazione rigoros.a in questo campo, se ogni dimostrazione è, come si è visto, un semplice calcolo per stabilire che i termini componenti il predicato fanno parte del complesso dei termini componenti il soggetto? Leibniz dice a volte che la dimo strazione, quanto alle proposizioni di fatto, da solo IìT PROBABILITÀ e non la certezza – cf. Grice, “Probability, Desirability, and Mode Operators”. Ma egli tenta anche di fondare in modo più rigoroso la sistemazione logica di queste verità, e di far rientrare anche esse nella regola del predicato contenuto nel soggetto. A tale scopo egli si serve del principio di causalità, cui sottostanno tutte le verità di fatto. I termini dell’effetto ricercato - si è visto comprendono i mezzi necessari a produrlo. L'effetto (measles), cioè, comprende già nella sua nozione tutte le cause (those spots) che 1’hanno determinato. E, reciprocamente, potremo dire che la nozione della causa racchiude in sè già implicitamente tutti gl’effetti – cf. Grice, CONSEQUENTIA -- cui da luogo. Ora, poiché ogni dato di fatto appartiene alla serie delle cause e degl’effetti, ed è insieme effetto e causa, si può affermare che ogni nozione individuale contiene in se le nozioni delle cause che 1’hanno prodotta e degl’effetti cui da luogo. Questa causa e questi effetti a loro volta conterranno le loro cause e i loro effetti, e così via, fino alla causa prima del tutto e causa di sè, cioè il divino. Sicché ciascun singolo dato e collegato, attraverso tali rapporti causali, con tutto l’universo. La conoscenza di tutti questi infiniti nessi causali è superiore alle forzi dell ingegno umano, il quale perciò si contenta di ricorrere all’esperienza del dato di fatto, rinunciando a dedurlo dalle sue cause. È però, in linea di principio, possibile. Le proposizioni certe per sè stesse sono di due tipi; le ime hanno la loro validità nella ragione, e cioè nel contenuto dei loro termini e io le chiamo note per sè stesse o anche identiche. L’altre sono di f'atdoT e ci sì manifestano attraverso esperienze indubitabili. Tali sono anche le testimonianze immediate della coscienza. Anche le proposizioni di fatto hanno le loro ragioni, e perciò potrebbero essere risolte nella propria costituzione. Ma noi non potremmo conoscerle a priori attraverso le loro cause, se non conoscendo la totalità dell'universo – COGNITA TOTA SERIE RENIVI -- il che supera la forza dell' intelletto umano. Perciò le apprendiamo a posteriori, sperimentalmente. Ma poiché spesso dobbiamo agire riguardo a cose per le quali manchiamo di una sicura scienza, è preferibile che almeno sappiamo di sicuro che una certa proposizione è PROBABILE. Præ-cognita <id Encyclopatdiam). L’apprensione per via sperimentale e il metodo della PROBABILITÀ derivano dalla imperfezione della conoscenza umana. In linea di principio, anche di qualsiasi verità di fatto si può avere una nozione ANALITICA A PRIORI tale che contenga in sè già sviluppati tutti i predicati, cioè tutti gl’effetti e le cause. Il segno d’una conoscenza perfetta si ha quando non c'è nulla della cosa trattata di cui non si possa render ragione, e non vi sia nessun avvenimento di cui non si possa predile l'avverarsi. Frammento De la Hagense). Ora, tale conoscenza a priori dei contingenti, se è impossibile alla mente umana, non è impossibile a Dio che li ha scelti e li ha messi in atto. Di qualsiasi verità si può rendere ragione. Infatti, la connessione del predicato col soggetto o è evidente eli per sè, come nelle proposizioni identiche (“Grice = Grice, relative to time t), oppure si deve spiegare, il che avviene con la scomposizione dei termini. E l'unico c massimo criterio della verità, beninteso nelle proposizioni astratte e non derivanti dall' esperienza, è di risolversi nell’identità – VT SIT REI IDENTICA VEL AD IDENTICAS REVOCABILIA. Di qui si possono dedurre gl’elementi della eterna verità e il metodo in ogni problema, purché si sap Oioè potrebbero essere considerate come analitiche. pia procedere in modo altrettanto dimostrativo che nella geometria. Così, tutto viene compreso da Dio a priori e al modo delle verità eterne; poiché egli non ha bisogno di esperienza, ed ogni cosa viene conosciuta da lui in modo adeguato, mentre da parte nostra quasi nessuna cosa è conosciuta adeguatamente, poche a priori, e le più per via sperimentale. E per quest'ultimo modo di conoscenza si devono usare altri principi ed altri criteri. (Ve Synthesi et Analysi universali). Qualsiasi cosa creata, dunque, nella sua considerazione a priori, così come è nella mente di Dio, contiene in sè come predicati tutti gl’altri contingenti che sono stati o saranno in una qualsiasi connessione causale con essa. In una parola, tutto il suo passato e tutto il suo avvenire. Ciò che sono i termini semplici nella costituzione dei concetti di ragione, sono, nelle verità di fatto, questa serie di cause e di effetti. Intesa ciascuna verità di fatto in questo modo, come soggetto di infiniti predicati, Leibniz la chiama sostanza individuale. Essa racchiude in sè, quando sia intesa in tutta la sua comprensione, con gl’infiniti suoi collegamenti, tutto l'universo. Per distinguere l’azioni di Dio e delle creature, viene spiegato in che consista il concetto di sostanza individuale. Poiché l’azioni e le passioni appartengono propriamente alle sostanze individuali (actiones sunt mppositorum), è necessario spiegare che cosa sia u mutale sostanza. E pur vero che quando si attribuiscono piìi PREDICATI ad un medesimo soggetto, e questo soggetto non si attribuisce come predicato a nessun altro, lo si chiama sostanza individuale. Ma ciò non è sufficiente, ed una tale spiegazione non è che nominale. Bisogna dunque considerare che cosa significa l'essere attribuito veramente ad un certo soggetto. Ora è evidente che ogni vera predicazione ha qualche fondamento nella natura delle cose, e quando una proposizione non è identica, quando cioè il predicato non è compreso espressamente nel soggetto, Insogna che vi sia compreso virtualmente: ed è ciò che i filosofi chiamano in-esse, dicendo che il predicato è nel soggetto. Così occorre che il termine del soggetto comprenda sempre quello del predicato, in modo che colui che intende perfettamente la nozione del soggetto, giudicherebbe anche che il predicato gli appartiene. Posto ciò, possiamo dire che la natura di una sostanza individuale o di un essere completo è che la sua nozione è così compiuta, da bastare a comprendere e a farne dedurre ogni predicato del soggetto cui questa nozione si attribuisce. Mentre l’accidente è un essere la cui nozione non comprende affatto tutto ciò che si può attiibuire al soggetto (GRICE – HAZZING AND IZZING) al quale si attribuisce questa nozione. Così la qualità di re che appartiene ad Alessandro Magno – o GIULIO (vedasi) CESARE, o meglior, ROMOLO, facendo astrazione dal soggetto, non è abbastanza determinata ad un individuo, e non comprende affatto le altre qualità del medesimo soggetto, nè tutto ciò che è compreso nella nozione di quel principe o dittatore. Mentre Dio, vedendo la nozione individuale o /«eccetto* d’Alessandro o GIULIO (vedasi) CESARE, o meglior ROMOLO (vedasi) vi vede nello stesso tempo il fondamento e la ragione di ogni predicato che gli si possono veramente attribuire, come per esempio che egli vince Dario e Poro – o ch’è assassinato da suo proprio figlio – o ch'assassina a suo proprio fratello --, fino a conoscervi a priori, e non per esperienza, se egli è morto di morte naturale o per veleno o coltello – o come sacrifizio dai sequaci di Numa; cose che noi non possiamo sapere se non dalla storia della ROMA ANTICA. Inoltre, quando si consideri bene la connessione delle cose, si può dire che vi sono d’ogni tempo nell’anima d’Alessandro o GIULIO CESARE o ROMOLO resti di tutto ciò che gli e Cioè, nelle proposizioni identiche (analitiche) il predicato è contenuto nel soggetto per la conformazione del soggetto stesso (espressamente). Nelle proposizioni di fatto, invoee il predicato è contenuto nel soggetto in quanto collegato ad esso da una relazione di causa ad effetto (virtualmente)] accaduto, e segni di tutto ciò che gli accadrà, perfino tracce di tutto ciò che accade nell’universo; benché non appartenga che a Dio di riconoscerle tutte (Discours de métaphysiqtu:,-- hence ‘God knows’ – cf. Kenny, The god of the philosophers, the Wilde Oxford lectures on natural religion). A questa stregua possiamo dire che l’atto di PASSARE IL RUBICONE – essempio di Grice, “ACTIONS AND EVENTS” -- non si aggiunge alla nozione di GIULIO (vedasi) Cesare come qualche cosa di nuovo, di contingente, d’imprevisto. GIULIO (vedasi) Cesare, per chi intenda questa nozione in tutti i suoi collegamenti, contiene in sè già a priori tutto lo sviluppo della sua personalità, COMPRESSO L’ATTO DI PASSARE IL RUBICONE -- il quale, quando si attuerà, non è che la CONSEQUENZA (Grice, CONSEQUENTIA) necessaria delle cause che 1’hanno prodotto, quindi lo sviluppo ili ciò che è già contenuto in esse. Libertà e causalità. Sorge qui di nuovo, analogamente a ciò che si è visto poc’anzi a proposito della determinazione di Dio a scegliere il migliore, il problema della libertà – cf. Grice on FREE FALL in “Actions and Events”. Se ogni fatto contingento È presente nella mente di Dio, non cessa esso di essere contingente? Non è per ciò stesso necessario, pre-determinato? E non cade così anche qualsiasi libertà nell azione dell’uomo, la quale si svolge nel campo delle verità di fatto? E insieme con essa, ogni responsabilità umana nel biute e nel male? Anche a proposito di questo problema, strettamente collegato con l'altro citato, Leibniz fa una distinzione fra connessione necessaria e inclinante. Poiché la nozione individuale d’ogni persona comprende una volta per tutte ciò che mai le accade, si redono in essa le prove a priori dell’avverarsi di ciascun avvenimento, o le ragioni per cui è avvenuta una cosa piuttosto che un’altra. Ina queste verità, benché sicure, nondimeno sono contingenti, in quanto fondate sul LIBERO ARBITRIO di Dio o delle CREATURE – cf. Grice/Pears/Thomson, Freedom of the will, the Oxford seminars --, la cui scelta dipetuie sempre da ragioni che inclinano senza necessitare. Bisogna cercare di risolvere una grave difficoltà che può nascere dai fondamenti che abbiamo fissato qui sopra. Abbiamo detto che la nozione di una sostanza individuale comprende una volta per tutte tutto ciò che le può mai accadere, e che, considerando tale nozione, vi si può vedere tutto ciò che si potrà veramente enunciare di essa, come possiamo vedere nella natura del circolo tutte le proprietà che se ne possono dedurre. Ma semi ira che venga con ciò distrutta la differenza fra le verità contingenti e le necessarie, che non vi sia più alcuna libertà umana, e che una fatalità assoluta venga a regnare su tutte le nostre azioni come su tutto il resto degli avvenimenti del mondo. Al che io rispondo che bisogna fare distinzione fra ciò che è certo e ciò che è necessario: tutti sono d'accordo che i futuri contingenti sono assicurati, poiché Dio li prevede; ma non si riconosce, dicendo ciò, che siano necessari. Ma, si dirà, se qualche conclusione si può dedurre infallibilmente da una definizione o nozione, essa sarà necessaria. Ora. dato che noi sosteniamo che tutto ciò che deve accadere a qualsiasi persona è già compreso virtualmente nella sua natura o nozione, così come nella definizione del circolo sono comprese le sue proprietà, la difficoltà sussiste ancora. Per risolverla in modo plausibile, dico che la connessione o consecuzione è di due specie : l’ una è assolutamente necessaria, e il suo contrario implica contradizione (e questo modo di deduzione ha luogo per le verità eterne, come quelle di geometria). L’altra non è necessaria che ex hypothesi e, per così dire, accidentalmente, ma in sè stessa è contingente: e ha luogo quando il contrario non implica contradizione. E questa connessione è fondata non sulle pure idee e sul semplice intelletto di Dio, ma anche sui suoi liberi decreti e sull'ordine dell’universo. Veniamo ad un esempio: poiché Giulio Cesare diverrà dittatore perpetuo e capo della repubblica, e rovescerà la libertà dei Romani, tale azione è compresa nella sua nozione, poiché noi supponiamo che la natura di una tale nozione perfetta di un soggetto sia di comprendere tutto, affinché il predicato vi sia compreso, ut possit inesse subjecto. Si potrebbe dire che non è in virtù di questa nozione o idea che egli deve commettere questa azione, poiché essa non gli conviene se non perchè Dio sa tutto. Ma si insisterà che la sua natura o forma risponde a questa nozione, e poiché Dio gli ha imposto questa parte, gli è ormai necessario sostenerla. Io potrei rispondere invocando l’analogia dei futuri contingenti, i quali non hanno ancor nulla di reale se non nell’ intelletto e nella volontà di Dio, e poiché Dio ha dato loro inizialmente questa forma, bisognerà in ogni modo che vi rispondano. Ma preferisco risolvere le difficoltà che giustificarle con l’esempio di altre difficoltà simili; e ciò che dirò, servirà a chiarire sia l una sia l'altra. È dunque ora il momento di applicare la distinzione fra le connessioni; ed io dico che ciò che accade conformemente a questi precedenti è sicuro, ma non necessario: e se qualcheduno facesse il contrario, non farebbe nulla d’ impossibile in sé, quantunque sia impossibile (ex hypothesi) che ciò accada. Poiché, se qualche uomo fosse capace di portare a termine tutta la dimostrazione in virtù della quale potrebbe provare questa connessione del soggetto che è Cesare col predicato che è la sua fortunata impresa, mostrerebbe effettivamente che la dittatura futura di Cesare ha il suo fondamento nella sua nozione o natura: che vi si vede una ragione per cui egli ha deciso di passare il Rubicone piuttosto che di arrestarvisi, e per cui egli ha vinto piuttosto che perso la giornata di Farsaglia, e si vede pure che era ragionevole e perciò sicuro che ciò sarebbe accaduto, ma non che ciò fosse necessario in sé stesso, nè che il contrario implicasse contradizione. Press’ a poco come è ragionevole e sicuro che Dio farà sempre il migliore, benché ciò che è meno perfetto non implichi affatto contradizione. Infatti si troverebbe che tale dimostrazione di questo predicato di Cesare non è altrettanto assoluta che quella dei numeri o della geometria, ma che essa presuppone l’ordine delle cose che Dio ha scelto liberamente, e che è fondato sul primo Ubero decreto di Dio - il quale comporta di fare sempre tutto ciò ohe è più perfetto - e sui decreto che Dio ha fatto (in seguito al primo) riguardo alla natura umana, cioè che l’uomo farà sempre (per quanto liberamente) ciò che parrà il migliore. Ora ogni verità che sia fondata su questa specie di decreti è contingente, benché sia certa; poiché questi decreti non cambiano affatto la possibilità delle cose e, come ho già detto, benché Dio scelga sempre sicuramente il migliore, ciò non impedisce che ciò che è meno perfetto non sia e non resti possibile in sé stesso, sebbene non accadrà ; perchè non è la sua impossibilità, ma la sua imperfezione che lo fa respingere. Ora nulla è necessario, di cui sia possibile l’opposto. Si sarà dunque in condizione di risolvere queste specie di difficoltà, per quanto grandi appaiano (ed infatti esse non sono mono impellenti a questo riguardo che tutte le altre che si sono mai riferite a tale materia), purché si consideri bene che tutte le proposizioni contingenti hanno ragioni per essere piuttosto così che altrimenti, oppure (ciò che è lo stesso) che esse hanno delle prove a priori della loro verità, le quali le rendono certe e mostrano che la connessione del soggetto e del predicato di queste proposizioni ha il suo fondamento nella natura dell’ imo e dell'altro: ma che esse non hanno dimostrazioni di necessità, poiché queste ragioni non sono fondate che sul principio della contingenza o dell'esistenza delle cose, cioè su ciò che sembra il migliore fra varie cose ugualmente possibili : mentre le verità necessarie sono fondate sul principio di contradizione e sulla possibilità o impossibilità delle essenze stesse, senza riguardo, in ciò, alla volontà libera di Dio o delle creature. ( Discour « de métti physique). D’altra parte, Leibniz usa anche altri argomenti per salvare la libertà e la responsabilità in questa connessione causale universale. Libertà non è sempre necessariamente un contrapposto di determinazione causale. Quanto al libero arbitrio, sono dell' opinione dei tomisti (1) e di altri filosofi, i quali credono che tutto sia predeterminato: e non vedo ragione di dubitarne. Ciò però non impedisce che noi abbiamo ima libertà esente non solo dalla costrizione, ma anche dalla necessità: ed in ciò la nostra situazione è analoga a quella di Dio stesso, il quale è pure sempre determinato nelle sue azioni, poiché non potrebbe fare a meno di scegliere il migliore. Ma se egli non avesse da scegliere, e se ciò che egli la, fosse 1 unico possibile, egli sarebbe sottomesso alla necessità. Piu si è perfetti, più si è determinati al bene, ed anche più liberi nello stesso tempo. Poiché si ha una facoltà e conoscenza tanto pili estesa ed una volontà tanto più rinchiusa nei limiti della perfetta ragione. (Lettera al Bayle). Quantunque tutti i fatti dell’universo siano ora certi in rapporto a Dio. o (ciò che è poi lo stesso) determinati in sé stessi ed anche legati fra di loro, non ne viene di conseguenza che il loro legame sia sempre di una vera necessità. cioè che la verità la quale stabilisce che un fatto è conseguenza dell altro, sia necessaria. Ed è questo principio che bisogna applicare particolarmente alle azioni volontarie. Quando ci si propone una scelta, per esempio di uscire o di non uscire, il problema è se, con tutte le circostanze interne od esterne, motivi, percezioni, disposizioni, impressioni. passioni, inclinazioni prese insieme, io sia ancora in istato di contingenza, o se io sia necessitato a scegliere, per esempio, di uscire. Cioè è da domandare se la proposizione vera ed effettivamente determinata: « in tutte queste circostanze prese insieme io sceglierò di uscire », sia con- Il principio ohe il mondo sensibile sia retto dalla leggo di causalità appartiene alla tradizione ari»toteliea, ricevuta da Leibniz attraverso la scolastica. tingente o necessaria. A ciò io rispondo che è contingente; perchè nè io nè alcun altro spirito più illuminato di me potrebbe dimostrare che l'opposto di questa verità implichi contradizione. E supposto che per libertà il' indifferenza et intenda una libertà opposta alla necessità (come ho or ora spiegato), io accetto tale concetto della libertà. Poiché sono effettivamente d'opinione che la nostra libertà, così come quella di Dio e degli spiriti beati, è esente non solo da coazione, ma anche da una necessità assoluta; benché essa non possa essere esente dalla determinazione e dalla certezza. Ma io penso che in questo argomento sia necessaria una grande precauzione, per non cadere in una concezione chimerica che urta contro i principi del buon senso: la quale sarebbe ciò che io chiamo indifferenza assoluta o di equilibrio: concetto che taluni introducono nella libertà, e che io ritengo chimerico. Bisogna dunque considerare che questo legame di cui ho parlato, assolutamente parlando non è punto necessario, ma che non jier questo è men vero; e che in generale, ogni volta che. in tutte le circostanze prese insieme, la bilancia della deliberazione è piìi carica da una parte che dall’altra, è certo e immancabile che questo partito vincerà. Dio, o il saggio perfetto, sceglieranno sempre il migliore conosciuto, e se un partito non fosse migliore dell'altro, essi non sceglierebbero nè l'uno nè l’altro. Nelle altre sostanze intelligenti, le passioni spesso terranno luogo di ragione, e si potrà semine dire, riguardo alla volontà in generale, che la scelta segue la jiiù grande inclinazione-, nella quale io comprendo sia le passioni, sia le ragioni vere o apparenti. So bensì che qualcuno immagina che ci si determini qualche volta per il partito meno carico di ragioni, che Dio scelga qualche volta, tutto considerato, il minor bene, e che l’ uomo scelga a volte senza motivo e contro tutte le sue ragioni, disposizioni e passioni; insomma che si scelga a volte senza che vi sia alcuna ragione che determini la scelta. Ma ciò, io lo ritengo falso e assurdo, poiché è uno dei massimi principi del buon senso che nulla accada senza causa o ragione determinante. Così, quando Dio sceglie, lo fa secondo il criterio del migliore; quando l'uomo sceglie, sceglierà il partito che l'avrà colpito maggiormente. E se scegliesse ciò che vede meno utile e meno piacevole, sarà magari perchè gli è divenuto piacevole per capriccio, per spirito di contradizione, o per analoghe ragioni di gusto depravato; le quali però non per questo saranno meno determinanti, anche quando non fossero concludenti. E non si troverà mai un esempio contrario a ciò. Così, quantunque noi abbiamo una libertà di indifferenza che ci salva dalla necessità, non abbiamo mai una indifferenza di equilibrio che ci esima dalle ragioni determinanti. C’è sempre qualche cosa che ci inclina e ci la scegliere, ma senza che ci possa necessitare. E come Dio e sempre portato infallibilmente al migliore, per quanto non vi sia portato necessariamente (se non per mia necessità morale), noi siamo sempre portati infallibilmente a ciò che ci colpisce di più, ma non necessariamente. Poiché il contrario non implicava alcuna contradizione, non era punto necessario nè essenziale che Dio creasse alcunché nè che creasse particolarmente questo mondo: benché la sua saggezza e la sua bontà ve lo abbiano indotto. (Lettera al Coste, 1707, 6. Ili, 400-102). Previsione e predeterminazione. - Posto ciò, è possib ile pensare che la previsione dei predicati contingenti da partedi Dio non contraddica alla libertà. P reveder e non significa predeterminare. Dio sceglie fra i possibili una serie nella quale soiuTdpaT contenute determinate azioni col carattere di libertà. Nello sceglierle, egli non le crea nè le determina: non fa che metterle in azione, attualizzare la loro possibilità. Nel farlo, egli vede tutta la serie, ne prevedo gli sviluppi: con ciò non ha però determinato quelle azioni, le quali mantengono, nella serie attuale come in quella possibile, la loro caratteristica di libertà. Dio inclina la nostra anima senza necessitarla ; non si ha il diritto di lamentarsi, e non si deve domandare perchè Giuda pecchi, ma solamente perchè il peccatore Giuda sia ammesso all' esistenza a preferenza di altre persone possibili. Imperfezione originale prima del peccato e gradi della grazia. Quanto all’azione di Dio sulla volontà umana, vi sono moltissime considerazioni assai difficili, che sarebbe lungo esporre qui. Ciò nonostante, ecco che cosa si può dire all' ingrosso: Dio, concorrendo ordinariamente alle nostre azioni, non fa che seguire le leggi che egli ha stabilite; egli conserva, cioè, e produce continuamente il nostro essere, in modo che i pensieri ci arrivino spontaneamente o liberamente nell'ordine determinato dalla nozione della nostra sostanza individuale, nella quale essi si potevano prevedere fin dall’eternità. In più, in virtù del suo decreto secondo cui la volontà tende sempre al bene apparente, esprimendo o imitando la volontà di Dio sotto certi aspetti particolari, riguardo ai quali questo bene apparente ha sempre qualche cosa di reale, egli determina la nostra alla scelta di ciò che sembra il migliore, senza però necessitarla. Poiché, assolutamente parlando, essa è nell’ indifferenza, in quanto la si oppone alla necessità, ed ha il potere di fare altrimenti o anche di sospendere affatto la propria azione; l'uno e l'altro partito essendo e rimanendo possibili. Dipende dunque dall'anima di premunirsi contro le sorprese dell’apparenza, attraverso una ferma volontà di fare riflessioni, e di non agire nè giudicare in determinate occasioni, se non dopo aver maturamente deliberato, fi vero però, ed anche è assicurato da tutta f eternità, che qualche anima non si servirà affatto di questo potere in una tale circostanza. Ma chi ne ha colpa? può essa lagnarsi d'altri che di sè stessa ? Poiché tutte queste lagnanze post factum sono ingiuste, quando sarebbero state ingiuste ante factum. Ora quest’anima, un poco prima di peccare, avrebbe motivo di lagnarsi di Dio come se egli la determinasse al peccato? Essendo le determinazioni di Dio in questa materia imprevedibili, d’onde sa essa di essere determinata a peccare, se non quando essa pecca già effettivamente? Non si tratta che di non volere; e Dio non potrebbe proporre condizione più agevole e piii giusta; così tutti i giudici, senza cercare le ragioni che hanno disposto un uomo ad avere una cattiva volontà, si fermano a considerare soltanto quanto questa volontà sia cattiva. Ma forse è fissato da tutta l’eternità che io peccherò? Rispondete voi stessi: forse no. E senza pensare a ciò che voi non potete conoscere e che non può darvi alcun lume, agite seguendo il vostro dovere, che conoscete. Ma qualche altro dirà : D onde consegue che quest'uomo commetterà sicuramente questo peccato ? La risposta è facile: è che altrimenti non sarebbe quest’ uomo. Poiché Dio vede dall’eternità che vi sarà un certo Giuda la cui nozione o idea posseduta da Dio contiene questa azione futura libera. Non resta dunque se non questo problema: perchè un tal Giuda, traditore, che non è se non possibile nell’ idea di Dio, esista attualmente. Ma a tale domanda non è da aspettare risposta quaggiù, se non che in generale si deve dire che, poiché Dio ha trovato giusto che Giuda esistesse nonostante il peccato che egli prevedeva, bisogna che questo male si compensi ad usura nell - universo, che Dio ne tragga un bene maggiore, e che insomma questo ordine di cose, nel quale l'esistenza di tale peccatore è compresa, sia il più perfetto fra tutti gli altri ordini possibili. Questo concetto del male come parte integrante e necessaria dell’armnnia universale, sarà il tenia fondamentale della Tendiceli. Ma spiegare sempre l' ammirevole economia di questa scelta, non si può, durante il nostro passaggio su questo mondo; e basti saperlo, senza comprenderlo. Questo è il momento di riconoscere altitudinem divitiarum, la profondità e l’abisso della saggezza divina, senza voler sviluppare problemi di dettaglio, che implicano considerazioni infinite. Si vede però bene che Dio non è la causa del male. Poiché non soltanto dopo la perdita dell’ innocenza degli uomini il peccato originale si è impossessato dell' anima, ma ancor prima vi era una limitazione o imperfezione originale connaturale a tutte le creature, che le rendeva soggette al peccato e capaci di errare. Così non vi è maggior difficoltà riguardo ai supralapsari (1) che riguardo agli altri. Ed a ciò, a mio avviso, si deve ridurre l'opinione di S. Agostino e di altri autori, che l’ orìgine del male sia nel nulla; cioè nella privazione o limitazione delle creature, alla quale Dio rimedia graziosamente col grado di perfezione che gli piace di dare. Questa grazia di Dio, sia ordinaria o straordinaria, ha i suoi gradi e le sue misure, è sempre efficace in sé stessa a produrre un certo effetto proporzionato; ed inoltre essa è sempre sufficiente, non solo a preservarci dal peccato, ma anche a condurci alla salvazione, supponendo che l’uomo si unisca ad essa per quanto dipende da lui. Ma essa non è sempre sufficiente a superare le inclinazioni dell' uomo, perchè altrimenti egli non terrebbe più a nulla; e ciò è riservato alla sola grazia assolutamente efficace, che è sempre vittoriosa; o che lo sia per sè stessa, o per l'accordo delle circostanze. (Discount de mélaphysiqne). L supralapsari sostenevano, contro gli infialapsari, che la predeterminazione divina si esercitasse anche prima del peccato originale (sujrra lapsum, prima della caduta) e che quindi il fallo di Adamo non fosse stato compiuto per un atto di libera volontà. Leibniz, con questu sua conciliazione di predeterminazione e contingenza o libertà, rende ozioso il problema, Leibniz, La monadologia. Ma a parto questi problemi di necessità, libortà, previsione predeterminazione, che rientrano piuttosto nell’ambito della Teodicea, il punto essenziale toccato qui è V universalità della sostanza indimdmle che, con lo infinite connessioni che racchiude in sè, diviene l’universo stesso visto da un particolare punto di vista. Essa comprende il proprio passato e il proprio avvenire, e insieme il passato e l’avvenire di tutto l'universo; raggiunge cioè il massimo del l'universalità: è una visione totale, complessiva del tutto. E d'altra parte conserva tutta la sua individualità. 11 punto di partenza è sempre il singolo dato di tatto, specifico, particolare, contingente. Esso non scompare nel tutto: rimane ben chiaro e visibile come capo dell’ immenso filo svolgentesi alI' infinito, al seguito di tutte le connessioni causali. Rimane e garantisce un punto di appoggio, una possibilità di percorrere ordinatamente tutto 1’ interminabile cammino. E d’altra parte ammette la possibilità di infiniti altri punti di partenza. Le sostanze individuali sono tante quanti sono i dati di fatto, cioè infinite. E ciascuna è tutto l’imiverso. Ma ciascuna da un diverso punto di vista, con diverso punto di partenza. L’universo è uno: ciascun particolare è una infinitesima parte di esso: ma da ciascun particolare si ha la possibilità di risalire alla totalità nel suo complesso. In questa unione di particolare e universale nella sostanza individuale, sta la prima grande scoperta di Leibniz, il nu cleo fon damentale del concetto di monade. Un altro campo del! attività di pensiero loibniziana è la filosofia della natura; campo ben distinto da quello che si è visto fin ora, e trattato con strumenti e metodi di tutt’altro genere. I problemi qui analizzati hanno particolare affinità con quelli dello scienze fisiche: c ostituzione della m ateria, esistenza o meno degli atomi, del vuoto, origine e funzione del movimento, dell’energia, etc. Leibniz non fa discendere la soluzione di questi problemi dai principi generali della sua filosofia metafisica: li tratta per sè stessi, secondo una tecnica ad essi propria, seguendo in questo il suo uso di entrare sempre nel vivo di ogni ricerca e di appropriarsi le caratteristiche particolari di ogni scienza. In seguito poi, una volta giunto a determinate soluzioni e ad atteggiamenti definitivi, li metterà in rapporto con le soluzioni ottenute negli altri campi, giungendo così a sintesi sempre più ricche e comprensive. La continuità e la materia. - Le idee di Leibniz nella filosofia fisica subiscono una profonda evoluzione, dalla giovanile Hypothesis physica nova, alle concezioni più mature. E nel corso di questa evoluzione si formano i suoi concetti fondamentali in questo campo. Egli comincia come atomista, al seguito del Gasa elidi, il quale rinnovava le dottrine di Epicuro e di Democrito, e concepiva la materia in tutti i suoi aspetti come formata dalla varia combinazione degli atomi nel vuoto. Ben presto però Leibniz abbandona questa teoria, la quale è inconciliabile col suo principio di continuità. È questo uno dei fondamenti del suo pensiero, e si applica non solo alla considerazione della materia, ma anche a molti altri aspetti della sua speculazione. Per esso non esistono arresti, interruzioni, distacchi nello sviluppo delle cose. Per esso natura non facil saltus. Applicato alla considerazione logica del mondo sensibile, questo principio è il fondamento del passaggio ininterrotto dalla causa all’effetto e dall’effetto alla causa, senza ammettere posto una volta il miracolo iniziale della creazione nuove creazioni ex novo, nuovi miracoli. Per questo principio tutto il mondo è comiesso in tutte le sue parti; sì che dalì’una si può, attraverso un procedimento ininterrotto, passare a qualsiasi altra. Nulla avviene ad un tratto. Una delle mie grandi massime, e delle più ricche di applicaziomi, è che la natura non fa mai salti : 1' ho chiamata legge della continuità; e l’uso di questa legge è molto importante nella fisica: essa stabilisce che si passi sempre dal piccolo al grande e viceversa, attraverso il medio, nei gradi come nelle parti, e che mai mi movimento nasca immediatamente dal riposo, nè vi giunga se non attraverso un movimento più piccolo; che non si possa mai finire di percorrere alcuna linea o lunghezza prima d’aver percorso una linea più piccola; quantunque coloro che hanno formulato finora le leggi del movimento, non abhiano affatto osservato questa legge, credendo che un corpo possa ricevere in mi istante un movimento contrario al precedente. Tutto ciò permette di stabilire che anche le percezioni evidenti^derivano per gradi da quelle che sono troppo piccole per essere osservate. Giudicare altrimenti significa non conoscere a sufficienza 1’ i mm ensa sottigliezza delle cose, che implica sempre e ovunque un infinito attuale. (Nuovi Saggi, Prefazione). Applicato alla considerazione del mondo materiale, il principio di continuità stabilisce che la materia è divisibile all’ infinito, e che non è possibile concepire un arresto in questa divisibilità, o pensare un elemento che sia indivisibile e possa rappresentare un punto ili partenza per la costituzione dei corpi. Viene così a cadere la dottrina dell’ atomo (1) come elemento primo e semplice, dalla cui composizione derivino i diversi aspetti della materia. Qualsiasi elemento materiale, sia pur piccolissimo, è concepito come composto di parti. Poiché il continuo è divisibile all'infinito, qualsiasi atomo sarà, in certo modo, come un mondo di infinite specie, e vi saramio mundi in mundis in infinitum. ( Hypothesis pkyeica nova, Theoria molli e concreti). Tutta la natura è piena di corpi organizzati, cioè animali e piante o altre specie ancora, e non vi è atomo che non contenga un mondo di creatine, poiché tutto è diviso attualmente all' infinito. (lettera a Burnott). Il movimento. La materia, dunque, non è formata di atomi: è divisibile all’infinito, continua, omogenea, tale che mai si potrà arrivare all’elemento più piccolo di essa. D’altro lato, essa non è riducibile a pura estensione, come voleva Cartesio. Tale concezione, che terrebbe conto nella materia dei soli elementi geometrici e la considererebbe solo in funzione dello spazio che occupa, non è sufficiente per Leibniz. La materia è per lui qualche cosa di più: è anzitutto compattezza, movimento, inerzia. È ciò che oppone resistenza. Che la natura normale della sostanza corporea sia costituita dall’estensione, mi pare sia affermato da molti con grande sicurezza, ma da nessuno dimostrato; certamente, non derivano dal l’estensione nè il movimento o azione, nè la resistenza o passione; e neppure le leggi della natura che regolano il movimento e l’urto dei corpi. E veramente il concetto dell'estensione non è primitivo, ma risolubile ATOfioq significa appunto indivisibile. (2) Ricordiamo che Cartesio, nella sua deduzione del mondo da Lio, prende come punto di partenza le due sostanze: ree cogitane (principio spirituale) e ree exietcne (principio della materia). in altri. Infatti, da ciò che è esteso si richiede che sia un tutto continuo in cui coesistano vari elementi. E, per dir tutto, all estensione, il cui concetto è relativo, è necessario qualche cosa che si estenda o sia continuo, così come nel latte la bianchezza, nel corpo ciò stesso che ne costituisce l’essenza. La ripetizione di questo quid (qualunque esso sia) è l’estensione. E io sono pienamente d'accordo con lo Huygens ( I ) (del quale ho grande stima in questioni naturali e matematiche), cho spazio vuoto e pura estensione siano un solo e medesimo concetto: nè, a mio giudizio, la mobilità o la dcvriTUTtla (2) possono spiegarsi con la pura estensione, ma solo con un soggetto dell’ estensione il qualo non solo determini, ma riempia anche uno spazio. (Animadvtraionee in pariem generabili Prinoipiorum eurtesianorvm, prima del 1692, G. IV, I)a che cosa derivano, ora, queste qualità della materia? Questa azione, questa resistenza etc., in cui consiste l’essenziale di essa? Nei suoi primi studi, Leibniz fa derivare tutte le qualità della materia dal movimento. La materia prima è la massa stessa, nella quale non è nuli altro che estensione e àvTiTtmta, ovvero impenetrabilità: ('estensione le deriva dallo spazio che riempie; ma la vera natura della materia consiste nell'essere alcunché di denso (crassum) e impenetrabile, e in conseguenza tale che, incontrandosi con qualche cosa d'altro, si muova (dato che l’uno dei due deve cedere). Questa massa continua che riempie il mondo mentre tutte le sue parti ri ti) Cristiano Huvobns grande scenziato olandese, autore della teoria ondulatoria della luco e primo applicatole del principio del pendolo alla costruzione degli orologi, 6 uno di coloro ohe hanno maggiormente influito sullo sviluppo dello idee scientifiche di Leibniz. La loro amicizia c corrispondenza dura da iranno della loro conoscenza a Parigi finn alla morte della Huygens. E fin dal 1669, Leibniz aveva tratto dalle leggi di Huygens sugli urti lo spanto per alcune sue idee sulla costituzione della materia. (2) Antitypia è il termine usato da Leibniz por indicare la compattezza e impenetrabilità della materia. mangono in quiete, è la materia prima, dalla quale ogni cosa deriva attraverso il movimento, e nella quale tutto si dissolve attraverso la quiete. In essa non vi sarebbe’ infatti nessuna diversità, ma una pura omogeneità, se non vi fosse il movimento.... Dalla materia passiamo ora alla forma. Se supponiamo che la forma non sia altro che figura, troveremo di nuovo una mirabile concordanza. Infatti, poiché la figura è il limite ( terminus ) del corpo, per formare le figure della materia sarà necessario un limite. E per far sorgere vari limiti nella materia, bisogna ricoiTere alla discontinuità delle parti, dato che (piando le parti sono discontinue, ciascuna di esse ha termini separati (infatti Aristotele definisce i continui come quelli il cui limite è uno (1)); ma la discontinuità, in quella massa inizialmente continua, può essere prodotta in duplice modo : o togliendole insieme anche la contiguità, il che ha luogo quando avviene una separazione fra le parti, in modo che si produca un vuoto; oppure conservando la contiguità, come quando le parti, pur rimanendo accoste, si muovono tuttavia in direzioni diverse: così per esempio due sfere, comprese l una nell'altra, possono muoversi in direzioni diverse e tuttavia rimanere contigue cessando di essere continue. Di qui è chiaro che se la massa è stata creata inizialmente discontinua o interrotta da vuoti, alcune forme devono esser state create contemporaneamente alla materia; se invece la massa è inizialmente continua, è necessario che le forme sorgano dal movimento perchè dal movimento deriva la divisione, dalla divisione il limite delle parti, dai limiti delle parti le loro figure, dalle figure le forme, quindi dal movimento derivano le forme. È chiaro da ciò che ogni tendenza alla forma è movimento: e questa è la soluzione della contrastata questione sull’origine delle forme lu greco nel tosto: uv Tà cacata sv. Ci resta da occuparci dei mutamenti. Come mutamenti si enumerano volgarmente (e giustamente) i seguenti: generazione, corruzione, aumento, diminuzione, alterazione, e mutamento di luogo o movimento. I moderni ritengono che tutti questi mutamenti si possano spiegare attraverso il solo mutamento di luogo. E la cosa è chiara quanto all’ aumento e alla diminuzione : infatti mutamento di quantità avviene, in un tutto, quando una parte muta di luogo e si aggiunge o viene tolta. Resta da spiegare attraverso il movimento la generazione e la corruzione e l’ alterazione.... E tanto la generazione e la corruzione quanto l’alterazione possono spiegarsi attraverso mi sottile movimento delle parti: per esempio, poiché è bianco ciò che riflette molta luce e nero ciò che ne riflette poca, saranno bianche le cose le cui superficie contengono molti piccoli specchi; e questa è la ragione per cui la spuma dell’acqua è bianca, constando di innumerevoli bollicine che sono altrettanti specchi.... E chiaro da ciò che i colori derivano dal semplice mutamento di figura e di situazione nella superficie ; altrettanto potremmo facilmente spiegare, se ne avessimo lo spazio, della luce, del calore e di tutte le qualità. E invero, se le qualità mutano a causa del solo movimento, per ciò stesso muterà anche la sostanza: mutati infatti tutti gli elementi (perciò anche alcuni di essi) si elimina la cosa stessa; per esempio, se elimini o la luce o il calore, avrai eliminato il fuoco. (Lettera al Thomasius). Tutto dunque deriva, nella materia, dal movimento; e senza il movimento, quando cioè sia in quiete, essa perde ogni sua solidità e consistenza, quindi ogni sua caratteristica di materia. Leibniz afferma ripetutamente « nullam esse cohaesionem seu consistenliam quiescentis. Devo dire che Cartesio ha tutt’ altra opinione, sembrando a lui che alla stabilità della coesione nei corpi non necessiti altro elemento collegante ( gluten ) che la quiete. Io sono di opinione contraria : questo glutine è il movimento. Ciò che è in quiete è spazio vuoto. (Lettera ali’Oldenburg, Ale.). Bisogna spiegare la causa della connessione maggiore o minore e quindi della eterogeneità nei corpi. Si domanda perchè i corpi abbiano le parti più o meno coerenti: affermo che non si deve cercare altra causa di ciò se non nel fatto che queste parti stanno o si muovono insieme. Si muovono insieme perchè in una così grande varietà di movimenti generali in tutta la massa complessiva era in ogni modo necessario che alcune parti si allontanassero di molto dalle loro vicine, altre poco in paragone. E la medesima causa che ha fatto sì che queste parti poco o nulla si allontanassero dalle loro vicine, fa anche sì che esse tendano a perseverare nel medesimo stato, perchè la causa permane. La causa è la combinazione stessa dei movimenti generali : e i movimenti generali permangono sempre. Li turba dunque chi muti improvvisamente un qualsiasi effetto da essi prodotto e stabilito, e nel quale tutta la natura consente. Ne deriva chiaramente che la pressione esterna è la causa prima della solidità, e che la quiete o il movimento cospirante delle parti ne è la causa prossima, ma soltanto quando deriva da una causa esterna permanente. Così dunque come la concomitanza, cioè la quiete o il movimento cospirante costituiscono il corpo solido, analogamente il movimento vario delle parti costituisce il liquido. E questo è il principio della diversità specifica nei corpi, e del fatto che alcuni sono più densi degli altri, cioè più solidi o composti di parti solide più grandi. Questa tesi è anche confermata dall’esperienza. (Lettera a zFabri, FABRI (vedasi). li. «conatcs». — L'animale o sostanza corporea, la cui unità è determinata dalla monade dominante nella macchina. (Lettera al Le Volder). E attraverso i due concetti di materia prima c seconda, si formano pine duo concetti differenti di anima. Il primo, come principio attivo insito nella monade, inseparabile dalla sua passività ; l’altro, come quella monade a carattere più strettamente spirituale, che permane in ciascun individuo, mentre le monadi formanti la massa del suo corpo variano e si trasformano. La materia, senza le anime e forme o entelechie, non è che passiva, e le anime senza materia non sarebbero che attive: poiché la sostanza corporea completa veramente una, chiamata dalla scuola unum per se (opposta all'essere per aggregazione), deve risultare del principio dell' unità, che è attivo, e della massa che costituisce la molteplicità e che sarebbe solamente passiva se essa non contenesse se non la materia prima. Invece la materia seconda o massa, che costituisce il nostro corpo, è tutta composta di parti che sono in sé sostanze complete quando sono Con la parola macchina Leibniz intende qui, come già altrove, un organismo composito, cioè formato di parti eterogenee. altri animali o sostanze organiche animate o attuate a parte. Ma l'ammasso di queste sostanze corporee organizzate che costituisce il nostro corpo, non è imito alla nostra anima se non per quel rapporto che deriva dall'ordine dei fenomeni naturali rispetto a ciascuna sostanza particolare. £ tutto ciò mostra come si possa dire da un lato che l' anima e il corpo sono indipendenti l'uno dall'altro, dall'altro che limo è incompleto senza l'altro, poiché in natura l'uno non è mai privo dell'altro. ( Additimi il l’explication <lu lyslèine noiueau, U. JY, 572-3). Le lecci del mondo materiale e del mondo spirituale. In qualunque modo la si intenda, sia come materia prima o potenza passiva, sia come materia seconda o aggregato, la natura corporea ha dunque qualche cosa di irreale. Nel primo caso essa è un’astrazione, anteriore, |>er così dire, alla monade; qualche cosa che senza la forza attiva di essa non è ancor nulla: semplice aspetto inizialmente passivo di quella che sarà un’attiva unità. Nell'altro caso è pure un'astrazione; posteriore, questa volta, alla monade: una riunione, un aggruppamento che rimanda però sempre alla monade come al suo elemento costitutivo essenziale. D’altro lato, però, la materia non è eliminabile dalla monade. Essa le si accompagna sempre, come un momento, quasi, della sua natura. Momento astratto sì, ma essenziale; attraverso il quale necessariamente si deve passare per raggiungere la vera concretezza dell’entelechia, o perfectihabies, nella traduzione di BARBARO (si veda). Questa materia che, analizzata nel fondo della sua costituzione, si dissolve e perde ogni realtà, puro ha ima parte fondamentale nel mondo concreto, naturale e umano, come se lo rappresenta Leibniz. La monade è immateriale, si è visto, eppure ritiene un suo aspetto materiale; così non vi è anima senza corpo. Affermato questo, Leibniz va più in là, dimenticando quasi le sue premesse che fanno della materia qualche cosa solo in funzione dell’anima; e cerca leggi autonome e proprie del mondo materiale, ben distinte da quelle del mondo spirituale. Egli ritorna quasi alla concezione cartesiana, che aveva sempre combattuto, dell'anima e del corpo come due sostanze separate. E, per giudtifìcare la distinzione, attribidsce al corpo la legge meccanica sella causa efficiente, all'anima la legge vitale della finalità. Questo due leggi, che abbiamo viste unite là dove il principio della ragion sufficiente, nelle verità di fatto, rimandava direttamente a Dio (1), ora sono applicate separatamente all’anima e al corpo. Ciò è giustificabile anche, in parte, con la natura della monade. Essa, si è visto, contiene in sè tutto lo sviluppo futuro dell’universo allo stato di implicazione causale: l’effetto, cioè, è già contenuto nelle cause che dovranno necessariamente produrlo. E questa connessione causale puramente meccanica e deterministica, ha carattere materiale. Per tale aspetto, la monade è materia: è cioè un punto dell’universo perfettamente e necessariamente determinato dalle cause da cui discende. D altro lato però, l’universalità si esplica nella monade come rappresentazione e appetito. La totalità dei rapporti è contenuta in essa allo stato di implicazione pregnante, cosciente e attiva. In questa percezione e appetito, che Leibniz immagina tendente al bene e retta dalla causa, finale del v migliore », egli fa consistere l’anima. Leibniz fa anche coincidere questa nuova distinzione di anima-corpo, con l’altra in cui si concepisce il corpo come percezione confusa e l’anima come percezione distinta. Tutto nei corpi avviene meccanicamente, cioè attraverso le qualità intelligibili dei corpi, quali la grandezza, la figura, e il movimento; e tutto nelle anime deve essere spiegato vitalmente, cioè attraverso le qualità intelligibili dell anima, quali la percezione e l’appetito. E nei corpi animati noi vediamo esservi una mirabile armonia tra vitalità e meccanismo, se ciò che avviene nel corpo meccanicamente viene rappresentato vitalmente nell’anima; e ciò che viene percepito esattamente nell’anima, nel corpo ottiene la sua completa esecuzione. Ne deriva che, conosciute le qualità del corpo, possiamo curare le malattie dell’anima e, conosciute lo qualità dell’anima, curare le malattie del corpo. È infatti a volte più facile sapere ciò che avviene nell’ anima che ciò che avviene nel corpo; a volte viceversa. E ogni volta che noi usiamo delle indicazioni dell’ anima per essere d aiuto al corpo, possiamo parlare di una medicina vitale : metodo questo che ha più ampia estensione di quanto non si creda comunemente, perchè il corpo non soltanto risponde al1 anima nei movimenti che vengono chiamati volontari, ma anche in tutti gli altri; quantunque, per l'abitudine che ne abbiamo, noi non ci accorgiamo che l’anima viene influenzata o consente coi movimenti del corpo, o che questi corrispondono alle percezioni e agli appetiti dell' anima. Infatti le percezioni del corpo sono confuse, in modo che la corrispondenza non appare così facilmente. E l'anima comanda al corpo in quanto abbia percezioni distinte, gli obbedisce in quanto abbia percezioni confuse. Ma pure, chiunque abbia una qualsiasi percezione nell’anima, può essere certo di avere un qualche effetto di essa nel corpo e viceversa.... E le cose avvengono in modo tale, che a volte anche nei fatti naturali noi ricerchiamo la verità attraverso le cause finali, quando non si può giungere facilmente ad essa attraverso le cause efficienti. (Frammento). Separazione dei due mondi. Ora, formulata questa distinzione, Leibniz rinuncia, in certo senso, a proseguire per quella via che, attraverso la concezione del rapporto di causa ed effetto come un rapporto di soggetto c predicato, lo aveva condotto alla sostanza individuale e gli aveva permesso la risoluzione dei concetti di corpo e spirito l’uno all’ altro. Qui egli accentua invece la distinzione: corpo e spirito divengono due mondi separati, due entità parallele ma prive di rapporti fra di loro. La loro situazione viene ad essere analoga a quella di due monadi distinte: il contenuto di ciascuna cori ispoude a quello dell altra, senza che perciò si possa dire che I una influisce sull altra. Così, ciò che avviene meccanicamonte nel corpo, corrisponde a ciò che è nella rappresentazione dello spirito: ma non per influenza dell'uno sull’altro o per una qualsiasi unificazione. 1 rapporti dovranno essere stabiliti attraverso un intervento della divinità. Cfr. sopra, p. 89 ss. Noi sperimentiamo che i corpi agiscono fra di loro secondo leggi meccaniche, e che le anime producono in sè stesse azioni interne. E non vediamo alcun modo di concepire l'azione dell'anima sulla materia o della materia sull’ anima, nè alcunché di analogo, poiché non è affatto spiegabile attraverso un qualsiasi artificio che lo variazioni materiali, cioè le leggi meccaniche, facciano nascere una percezione; nè che dalla percezione possa derivare un cambiamento di velocità o di direzione negli spiriti animali e negli altri corpi, siano essi sottili o grossi a piacere. Così, sia l' inconcepibilità di un'altra ipotesi, sia il buon ordine della natura uniforme in sè stessa (per non parlare qui di altre considerazioni), mi hanno portato alla conclusione die l'anima e il corpo seguano perfettamente la loro legge, ciascuno la sua separatamente, senza che le leggi corporee siano turbate dalle azioni dell'anima, nè che i corpi trovino finestre per far penetrare il loro influsso nelle anime. Si domanderà dunque: D'onde viene questo accordo delf anima col corpo? (Lettera a Masharn). L’armonia prestabilita. - 11 problema che sorge ora è quello di questa corrispondenza del mondo corporeo con quello spirituale. Ma una così netta distinzione dei due mondi non era necessaria alla dottrina della monade. Leibniz fu forse indotto ad accentuarla, dal fatto di trovarsi in polemica col Malebranche e con gli occasionalisti (1) e di aver trovato un’ ipotesi più plausibile per risolvere il loro medesimo problema. 11 desiderio di correggere 1' ipotesi occasionalistica e di applicare la propria, gli fece forse formulare il problema negli stessi termini che i suoi interlocutori, più di quanto non Malebranche autore della Recherete de la viri té h il rappresentante principale dell'occasionalismo, dottrina che spiegava la corrispondenza tra l'ordine corporeo e l’ordine spirituale attraverso un intervento continuo di Dio. In occasione di ciascun fatto avvenuto nel mondo corporeo, Dio, secondo questa dottrina, suscita la corrispondente rappresentazione nello spirito, e viceversa. Questo problema presuppone naturalmente una netta separazione fra l'ordine corporeo e l’ordine spirituale: separazione di marca prettamente cartesiana. Avessero riohiesto i precedenti della sua dottrina. L’ ipotesi di cui parliamo è quella famosa dell’ armonia prestabilita, di cui riportiamo qui alcune fra lo molte esposizioni lasciatene dal Leibniz. I mmaginate due orologi che si accordino perfettamente. l 'iò può avvenire in tre maniere : la prima consiste nella mutua influenza di un orologio sull’altro: la seconda nella cura di mi uomo che vi provveda: la terza nella loro propria esattezza. La prima maniera è quella dell’ influenza. La seconda maniera di far sempre accordare due orologi anche cattivi, potrebbe essere di farvi sempre provvedere da un abile operaio che li accordi ad ogni istante: e questa è quella che io chiamo la maniera dell’ assistenza. Infine la terza mainerà sarà di fare da principio queste due pendolo con tanta arte e giustezza, da potersi assiemare il loro accordo per il futuro. E questa è la via dell’accordo prestabilito. Mettete ora l'anima e il corpo al posto di questi due orologi: il loro accordo o simpatia avverrà pure in una di queste tre maniere. La maniera dell' influenza è quella della filosofia volgare; ma poiché non si possono concepire particelle materiali, nè specie o qualità immateriali che possano passare dall’ima di queste sostanze nell’altra, si è obbligati ad abbandonare questa opinione. La maniera dell assistenza è quella del sistema delle cause occasionali: ma ritengo che ciò significhi introdurre un Deus ex machina ili un fatto naturale e ordinario, nel quale, secondo ragione, egli uon deve intervenire se non nolla medesima maniera nella quale concorre a tutti gli altri fatti della natura. Così non resta che la mia ipotesi, cioè la maniera dell'armonia prestabilita attraverso un artificio divino preventivo, il quale, fin da principio, abbia formato queste sostanze in un modo cosi perfetto e regolato con tanta esattezza che, non seguendo se non le sue proprie leggi ricevute insieme col proprio essere, ciascuna si accordi tuttavia con l’altra: proprio come se vi fosse una mutua influenza o come se Dio vi mettesse continuamente la mano, oltre il suo concorso generale. (Tetterà). Vi è ordine e connessione nei pensieri, come ve ne è nei movimenti; poiché l’uno risponde perfettamente all'altro, quantunque la determinazione nei movimenti sia bruta, e sia invece libera o con scelta nell’ essere che pensa, il quale non è se non inclinato ma non costretto dal bene e dal male. Infatti l’anima, rappresentando il corpo, conserva le sue perfezioni; e, benché essa dipenda dal corpo (se ben si guardi) nelle azioni involontarie, ne è indipendente e fa dipendere il corpo da se stessa nelle altre. Ma questa dipendenza non è se non metafisica, e consiste nel riguardo che Dio ha per l’uno regolando l'altro, o più per 1’ uno che per l’ altro, a seconda delle perfezioni originali di ciascun individuo; mentre la dipendenza fisica consisterebbe in un’ influenza immediata che l’imo riceverebbe dall’altro, dal quale dipenderebbe. (Nuovi Saggi). L'armonia prestabilita fa sì che al cane entri il dolore nell' anima, quando il suo corpo è colpito. E se il cane non dovesse essere colpito ora, Dio non avrebbe dato fin dall’ inizio alla sua anima una costituzione tale da produrre attualmente tale doloro in esso, e la rappresentazione o percezione che risponde al colpo del bastone. Ma se (cosa impossibile) Dio si pentisse e, senza mutare la natura dell’anima e il corso naturale dello sue modificazioni, mutasse il corso delle nature corporee in modo tale che il colpo Abbiamo già visto come in ragione delle sue percezioni più distinte o più confuse, ciascuna monade partecipi più dello spirito o del corpo, abbi» cioù maggiore o minore perfezione. Cfr. sopra, p. 94 ss. non arrivasse, ramina sentirebbe ciò che corrisponde a questo colpo, mentre il suo corpo non lo riceverebbe affatto. Ma - dirà il signor Bayle - io comprendo le ragioni per le quali il corpo del cane è colpito dal bastone, ma non comprendo affatto come mai l'anima del cane che prova piacere mentre mangia con appetito, passi così subitamente al dolore senza che il bastone ne sia la causa (come vorrebbe la tesi scolastica), nè ne sia causa Dio in particolare (come vorrebbero gli ocxasionalisti). Ma il signor Bayle non comprende neppure come mai il bastone possa influire sull’ anima, nè come possa avvenire l'operazione miracolosa attraverso la quale Dio accorda continuamente l'anima ai corpi. Invece io ho cercato di spiegare come tale accordo avvenga naturalmente, col supporre che ogni anima sia uno specchio vivente rappresentante l' universo secondo il suo punto di vista, ed eminentemente in rapporto col suo corpo. Così le cause che fanno agire il bastone (cioè l’uomo posto dietro al cane, preparato a colpirlo mentre esso mangia, e tutto ciò che nell'ordine corporeo contribuisce a disporre quell’uomo a quell'azione) sono anche rappresentate fin da principio nell'anima del cane in modo esatto sì, ma debole, per mezzo di percezioni piccole e confuse e senza appercezione, cioè senza che il cane se ne accorga; perchè anche il corpo del cane non ne è influenzato se non impercettibilmente. E come, nell’ordine delle nature corporee, queste disposizioni conducono finalmente al colpo ben assestato sul corpo del cane, analogamente le rappresentazioni di queste disposizioni conducono nell'anima del cane alla rappresentazione del colpo di bastono: rappresentazione la quale, essendo distinta e forte (come non lo erano le rappresentazioni delle predisposizioni. poiché le predisposizioni influenzavano solo debolmente anche il corpo del cane), il cane se ne accorge ben distintamente: ed è questo che determina il suo dolore. Così non si deve affatto immaginare che l'anima del cane, in questo caso, passi dal piacere al dolore senza alcuno sviluppo e senza alcuna ragione interna. (Osservazioni al Dizionario del Bayle) Nel corpo tutto avviene meccanicamente secondo le leggi del movimento, e nell'anima tutto avviene moralmente o secondo le apparenze del bene e del male: in modo che, anche (piando si tratta dei nostri istinti o delle azioni involontarie alle quali sembra partecipare solamente il corpo, vi è nell'anima un appetito di bene o una fuga dal male che la spinge; benché la nostra riflessione non possa ben districarne la confusione. Ma se l'anima e il corpo seguono così ciascuno separatamente le sue proprie leggi, come si incontrano essi e come avviene che il corpo obbedisca all' anima, e che l'anima risenta del corpo? Per spiegare questo mistero naturale bisogna ben ricorrere a Dio, così come quando si tratta di dare la ragione primordiale dell’ordine e dell'armonia nelle cose. Ma questo ricorso non avviene che una volta per tutte, e non come se Dio turbasse le leggi dei corpi per farli corrispondere alle anime, e viceversa. Egli ha invece fatto fin da principio i corpi in modo tale che, seguendo le loro leggi e le tendenze naturali dei movimenti, essi verranno a fare ciò che l'anima chiederà quando ne verrà il momento; e d'altra parte ha fatto le anime tali che. seguendo le tendenze naturali del loro appetito, giungeranno anche sempre alle rappresentazioni degli stati del corpo. Giacché, come il movimento conduce la materia di figura in figura, così l’appetito conduce l'anima di immagine in immagine. E così l’anima è inizialmente dominante ed obbedita dal corpo nella misura in cui il suo appetito è accompagnato da percezioni distinte che la fanno pensare ai mezzi adatti quando essa vuole qualche cosa; ma è soggetta al corpo, pure fin dal1’ inizio, in misura delle sue percezioni confuse. Noi sperimentiamo infatti che tutte le cose tendono al cambiamento; i corpi per la forza movente, e l’anima per 1 appetito che la conduce a percezioni distinte o confuse, secondo la sua maggiore o minore perfezione. E non bisogna affatto meravigliarsi di quest’accordo primordiale delle anime e dei corpi, essendo tutti i corpi organizzati secondo le intenzioni di uno spirito universale, ed essendo tutte le anime essenzialmente rappresentazioni o specchi viventi dell universo, secondo la portata e il punto di vista di ciascuna, essendo essi perciò altrettanto durevoli che il mondo stesso. È come se Dio avesse variato 1 universo tante volte quanto sono le anime, o come se egli avesse creato tanti universi in compendio, accordantisi nel fondo o differenziati nell'apparenza. Non vi è nulla di così ricco come questa semplicità uniforme, accompagnata da un ordine perfetto. E si può ben pensare come ciascuna anima in sè stessa debba essere perfettamente disposta, essendo ciascuna ima particolare espressione dell'universo e come un universo concentrato; e ciò risulta anche dal latto che ciascun corpo, e quindi il nostro pure, è affetto in qualche modo da tutti gli altri, ed anche l'anima dunque vi partecipa. Ecco in poche parole tutta la mia filosofia. (Lettera alla regina Sofia Carlotta di Prussia). Tale ò l' ipotesi dell'armonia prestabilita; la quale termina e corona il sistema di Leibniz, ma non si può dire che aggiunga molto di essenziale alla dottrina della monade. TI principio qui introdotto è quello medesimo onde viene dimostrata la corrispondenza del contenuto di ciascuna monade con quello di tutte, pur senza un’ influenza reciproca. Ma l’applicarlo ai rapporti fra anima e corpo, obbliga ad una distinzione e separazione fra l’ordine corporeo e l’ordine spirituale; mentre proprio nel superamento di tale separazione e nella sintesi dei due ordini abbiamo ravvisato il valore piu specifico del concetto di monade. Ma questa separazione è posteriore idealmente a quel concetto. Nell’ applicare i principi trovati, nel far agire la sua monade come elemento costituente del mondo, Leibniz ricade a volte in posizioni da lui già inizialmente superate, e mal interpreta sè stesso. Ciò che rimane essenziale in quanto si è visto ilei suo pensiero è la struttura interna del concetto di monade : questa sintesi di universale e individuale, di materia e spirito, ili attività e passività, che è un punto di arrivo e un punto di partenza nella storia della filosofia. /La monade, di cui parleremo qui, non è altro che ima sostanza semplice che entra nei composti; semplice, cioè senza parti. 2. ° E bisogna che vi siano sostanze semplici, dato che vi sono composti; poiché il composto non è altro che un ammasso o aggrega tum di semplici. •1." ^ h-a. dove non vi sono parti, non vi è nè estensione, nè figura, nè divisibilità possibili (2). E queste monadi sono i veri atomi della natura; in una parola gli elementi delle cose. 4.° Non vi è neppure alcuna dissoluzione da temere, e non vi è alcuna maniera concepibile nella quale una sostanza semplice possa perire naturalmente. ó.° Per la medesima ragione, non v'è alcun motivo per il quale una sostanza semplice possa aver principio naturalmente; poiché essa non può essere formata per composizione. 1 m ricerca (logli eleuiyuti semplici, (la cui cleri vano per composizione tutte le altro cose, è una dello idee fondamentali di Leibniz. Applicato al campo logico, questo concetto dà luogo ai progetti di arte combinatoria, carattcristica, scienza generale, lingua universale ecc. Cfr. p. 33 s. Sul concetto di aggregato, cfr. p. 100 s. Si toglie così olla monade ogni carattere di materialità. Atomi immateriali, metafisici; non naturalmente le particelle materiali indivisibili di cui parlano gli atomisti, e che Leibniz combatteva. Così si può dire che le monadi non possono aver principio nè fine se non d un tratto; cioè esse non possono aver principio se non per creazione, ne fine se non per annullamento; mentre ciò che è composto comincia o finisce per parti (1). 7» Neppure c'è modo di spiegare come una monade possa essere alterata o cambiata nel suo interno da qualche altra creatura; poiché in essa non e possibile trasposizione, nè è concepibile movimento interno che vi possa essere eccitato, diretto, aumentato o diminuito, ciò invece è possibile nei composti, dove si danno cambiamenti fra le parti. Le monadi non hanno finestre pei le quali qualche cosa vi possa entrare o uscire. Gli accidenti non possono staccarsi nè passeggiare fuori delle sostanze. come facevano una volta le specie sensibili deg scolastici. Così nè sostanza, nè accidente, non possono entrare dall’ esterno in ima monade (2). 8° Tuttavia occorre che le monadi abbiano qualche qualità; altrimenti non sarebbero neppure degli esseri. E se le sostanze semplici non differissero affatto per le loro qualità, non si avrebbe modo di accorgersi d. alcun cambiamento nelle cose, poiché ciò che è nel composto non può venne se non dagli ingredienti semplici; e se le monadi fossero prive di qualità, sarebbero indistinguibili una dall'altra. giacché esse non differiscono neppure nella quantità: e quindi, ammesso il pieno, ciascun luogo non riceverebbe mai, nel movimento, se non l'equivalente (lei movimento che aveva già avuto : e uno stato di cose sarebbe y indiscernibile dall altro. deducono dall’ immaterialità delle monadi la imposeibilUtà r ^ C,t (2) a N°elS monade, soggetto eomprendentegt arnese può dire cl/e £ de™ da, di lucri, se tutto quanto le avviene è già compreso m essa. Occorre inoltre che ciascuna, monade sia differente da ogni altra. Poiché non vi sono in natura due esseri che siano perfettamente uguali, e nei quali non sia possibile trovare una differenza interna o fondata su di una denominazione intrinseca. Considero inoltre come ammesso, che ogni essere creato, e quindi ogni monade creata, sia soggetta a mutamento: e anzi che questo mutamento sia continuo in ognuna. Da quanto abbiamo detto, consegue che i mutamenti naturali delle monadi derivano da mi j)rinci]iio interno, dato che ima causa esteriore non potrebbe influire sul loro interno. Ma occorre pure che, oltre il principio del mutamento, vi sia un dettaglio (3) di ciò che muta-, il quale determini, per così dire, la specificazione e la varietà delle sostanze semplici. Tale dettaglio deve implicare una molteplicità nell'unità o nel semplice. Infatti, poiché ogni cambiamento naturale avviene per gradi, qualche cosa cambia e qualche cosa resta; e quindi bisogna che nella sostanza semplice vi sia una pluralità di affezioni e di rapporti, benché essa non abbia parti. Lo stato transitorio che implica e rappresenta una molteplicità nell’unità o nella sostanza semplice, non (1) Nei §3 8-9 è affermata la differenziazione fra le varie monadi; In quale deve fondarsi su alcunché di qualitativo, interno alla monade stessa, riguardante la sua intima costituzione, e non le sue relazioni esteriori. Questo principio intorno di ditTerenziazione è costituito dal diverso punto di vista, secondo cui ciascuna monade rappresenta l’universo. Sul principio dell’ identità degli indiscernibili, Il mutamento nolla monade consiste nello sviluppo c nella realizzazione di quanto è già implicito in essa. In questo sviluppo essa manifesta la sua facoltà attiva o quella conoscitiva: percezione c appetito. Traduciamo cosi, non trovando vocabolo migliore, la parola ilétail, che altri traduce con a particolarità » o in modo affine. Essa vuole indicare uno sviluppo completo, disteso e particolareggiato in tutti i suoi dettagli. è altro che ciò che si chiama percezione, da distinguersi y dalla appercezione o dalla coscienza, come si vedrà in seguito. A cpiesto proposito i cartesiani hanno gravemente errato, non avendo tenuto conto delle percezioni di cui non ci si accorge (2). E ciò puro li ha indotti a ritenere che i soli spiriti fossero monadi e che non vi fossero affatto anime di bestie nè altre entelechie; ed a confondere, come fa il volgo, un lungo stordimento con la morto propriamente detta: il che li ha fatti anche cadere nel pregiudizio scolastico delle anime interamente separate, ed ha pure confermato gli spiriti mal disposti nell'opinione della mortalità dell'anima. L’azione del principio interno che determina il mutamento o il passaggio da ima percezione ad un altra, può chiamarsi appetizione ; è vero che l’appetito non sempre può giungere completamente all’ intera percezione cui tende; ma ne ottiene pur sempre qualche cosa, e giunge a percezioni nuove. Noi stessi sperimentiamo una molteplicità nella sostanza semplice, quando troviamo che il minimo pensiero La percezione, questo fatto dolio spirito, permetto dunque la sintesi dell’uno e del molteplice, necessaria a conciliare l’unità e immaterialità della monade oon la varietà e mutevolezza del suo contenuto. Percepire è cogliere una molteplicità e riferirla ad un unico soggetto. 11 contenuto, diremmo noi. è molteplice, la forma ò una. Cosi è nella monade; e ciò spiega conio la varietà e mutevolezza in essa venga concepita da Leibniz in termini di percezione. Accorgersi « traduce il francese aptrCLVoir. Appercezione (aptreeptiev) significa dunque l’accorgersi, cioè il percepire coscientemente, contrapposto al percepire senza accorgersene, come nel caso delle piccole percezioni. Cartesio, che considera ogni attività conoscitiva come razionale, quindi cosciente, non può attribuire tale attività se non all’uomo, e la tiene nettamente separata da tutto ciò che è corporeo. Pi qui gli inconvenienti sopra elencati, cui Leibniz vuole ovviare col suo concetto di una percezione di cui non ci si accorge, e priva di ragione (la piccola percezione), che sia quindi attribuibile anche agli animali e che segni come un punto di contatto fra la materia e lo spirito. L’appetito ò l’altra attività della monade, secondo cui essa può passare dall’uno al molteplice. Cfr. p. 80 ss. di cui ci accorgiamo, implica una varietà nell'oggetto. Così tutti coloro che riconoscono che l’ anima è una sostanza semplice, devono riconoscere questa molteplicità nella monade; e il Bayle non avrebbe dovuto trovarvi difficoltà, come ha fatto nel suo dizionario, all'articolo Borariua. Peraltro bisogna pur riconoscere che la percezione e ciò che ne dipende, è inesplicabile mediante ragioni meccaniche, cioè mediante ligure e movimenti. E supposto che vi sia una macchina la cui struttura faccia pensare, sentire, aver percezione, si potrà concepirla ingrandita, conservando le medesime proporzioni, in modo che vi si possa entrare, come in un mulino. E posto ciò, non si troverà, visitandola al! interno, se non pezzi spingentisi vicendevolmente, ma nulla di che spiegare una percezione. E dunque nella sostanza semplice e non nel composto o nella macchina bisogna cercare la percezione. Anzi, non vi è se non questo che si possa trovare nella sostanza semplice: percezioni e i loro cambiamenti. E solo in ciò possono consistere tutte le azioni interne delle sostanze semplici. Si potrebbe dare il nome di entelechie a tutte le sostanze semplici o monadi create, poiché esse hanno in sè stesse una certa perfezione (l/oum tò è tsXéc); vi è una autosufficienza (afiràpxet*) che le rende fonti delle loro azioni interne, e, per così dire, automi incorporei. l‘J.° Se vogliamo chiamare anima tutto ciò che ha percezioni e appetiti nel senso generale che ho spiegato or ora. tutte le sostanze semplici o monadi create potrebbero essere chiamate anime; ma siccome il sentimento è qualche Nell’artieolo Korarius dei suo Dizionario, Bayle discute l’ipotesi leibniziana dell'anuouia prestabilita; e a questo proposito trova contradjttoria la. tesi cho una sostanza semplice e priva di parti sia soggetta a cambiamento. Ragioni meccaniche, lìgura, movimento sono caratteristiche della pura in viaria. Leibniz le contrappone alle cause finali, che sono proprie del mondo immateriale e spirituale. Cfr. p. 116 ss. cosa di più che ima semplice percezione, io acconsento a che il nome generale di monadi e entelechie basti per le sostanze semplici che non hanno se non la pura percezione: e che si chiamino anime solamente quelle la cui percezione è più distinta e accompagnata da memoria. Infatti noi sperimentiamo in noi stessi uno stato in cui non ci ricordiamo di nulla e non abbiamo alcuna percezione distinta; come quando cadiamo in deliquio o quando siamo immersi in un sonno profondo senza sogni. In questo stato, l'anima non differisce sensibilmente da ima semplice monade; ma siccome questo stato non è durevole, e l’anima se ne Ubera, essa è qualche cosa di più. E non ne consegue punto che in tale stato la sostanza semphee sia priva di percezione; ciò non è anzi possibile, per le ragioni suddette; poiché essa non può perire. nè può sussistere senza qualche affezione, che non è poi altro che la sua perceziome. Ma quando vi è una grande moltitudine di piccole percezioni, nelle quali non vi è nulla di distinto, si è storditi; al modo che quando si gira continuamente nello stesso senso per più volte di seguito si è presi da una vertigine che può farci svenire e che non ci permette di distinguere nulla. E la morte può determinare questo stato per un certo tempo negh animali. 22. ° E, poiché ogni stato presente di una sostanza semplice è naturalmente conseguenza del suo stato precedente, sicché il presente in essa è gravido dell’avvenire; dunque, poiché, appena desti dallo stordimento, ci si accorge delle proprie percezioni, bisogna pure che se (1) La percezione pura e semplico, incosciente o priva di appercezione tasta a costituire la monade; ma le monadi più complesse c perfette si distinguono appunto per una percezione più perfezionata, dotata di coscienza, di memoria eoe. Leibniz introduce qui incidentalmente un suo principio fondamentale: il principio di causalità o di ragion sufficiente. Ogni stalo della monade deriva da cause e produce effetti, c se si segue tale connessione causale in tutto il suo sviluppo, si va all’ infinito e si comprende tutto l’universo passato e avvenire. ne siano avute immediatamente prima, quantunque non ce ne siamo accorti ; poiché una percezione non può venire in natura se non da un'altra percezione, come un movimento non può venire in natura se non da un movimento. Si vede da ciò. che se noi non avessimo nulla di distinto e, per dir così, in rilievo e di un più forte sapore nelle nostre percezioni, saremmo sempre in uno stato di stordimento. E questo è lo stato delle monadi pure e semplici. Così noi vediamo che la natura ha dato percezioni in rilievo agli animali, dalla cura che essa si è presa di fornirli di organi che raccolgono più raggi di luce o pili vibrazioni di aria per aumentarne l'efficacia con l’unione. E vi è qualche cosa di simile nell'odorato, nel gusto e nel tatto, e forse in una quantità di altri sensi che ci sono sconosciuti. E spiegherò fra poco come ciò che avviene nell’anima rappresenti ciò che avviene negli organi. La memoria fornisce alle anime una specie di concatenazioM che imita la ragione, ma che deve esserne distinta. Noi vediamo che gli animali, quando hanno percezione di qualche cosa che li colpisce e di cui hanno già avuto anteriormente una percezione simile, si attendono, per la rappresentazione della loro memoria, a ciò che vi era unito in quella percezione precedente, e sono portati a sentimenti simili a quelli che avevano provati allora. Per esempio, quando si mostra il bastone ai cani, essi si rammentano del dolore che esso ha loro causato, e abbaiano e fuggono. Si riferisce qui al principio di continuità, secondo il quale natura non facil saliti)). Leibniz stabilisce, in questi paragrafi e nei seguenti, i tre gradi della gerarchia: lo monadi pure c semplici fornite di sole percezioni incoscienti; quelle fornite di momoria, o animali, quelle fornite anche di ragione, o spiriti. E la forte immaginazione che li colpisce e li commuove, deriva o dall’ intensità o dal numero delle percezioni precedenti. Poiché spesso un' impressione forte produce d’un sol tratto l’ effetto di una lunga abitudine o di molte percezioni mediocri ripetute. Gli uomini agiscono come le bestie, in quanto la concatenazione delle loro percezioni non avviene se non per il principio della memoria; assomigliano, per questo riguardo, ai medici empirici che hanno una semplice pratica senza teoria; e noi non siamo che empirici nei tre quarti delle nostre azioni. Per esempio, quando ci si attende che domani faccia giorno, si fa ciò empiricamente, perchè finora è sempre avvenuto così. Soltanto l’ astronomo giudica ciò per Ada di ragione. Ma la conoscenza delle verità necessarie ed eterne è ciò che ci distingue dai semplici animali e ci dà la ragione e le scienze, elevandoci alla conoscenza di noi stessi e di Dio. E ciò si chiama in noi anima ragionevole o spirito. Inoltre, mediante la conoscenza delle verità necessarie e delle loro astrazioni, noi siamo elevati agli atti riflessivi che ci fanno pensare a ciò che si chiama io, o considerare che questo o quel contenuto è in noi ; ed è così che, pensando a noi, noi pensiamo all’essere, alla sostanza, al semplice e al composto, all' immateriale e a Dio stesso, col concepire che ciò che in noi è limitato, è in lui senza limiti. E questi atti riflessivi forniscono i principali oggetti dei nostri ragionamenti. I nostri ragionamenti sono fondati su due grandi principi: quello delia contradizione, in A T irtù del quale giudichiamo falso ciò che implica contradizione, e vero ciò che è opposto o contradittorio al falso; Passa ad altro argomento: le grandi forme costitutive della realtà, c insieme i fondamentali principi logici: verità di ragione, rette dal principio di non contradizione, verità di fatto, rette dal principio di ragion suflìciente o di causalità. Cfr. p. (i ss., 17 s. e quello della ragion sufficiente, in virtù del quale consideriamo clic nessun fatto può esser vero o esistente, nessuna proposizione veritiera, se non vi è una ragione sufficiente per cui sia così e non altrimenti; benché tali ragioni il più delle volte non possano esserci note. Vi sono pure due specie di verità: quelle di ragione e quello di fatto ; le verità di ragione sono necessarie e il loro opposto è impossibile; quelle di fatto sono contingenti e il loro opposto è possibile. Quando una verità è necessaria, se ne può trovare la ragione per mezzo dell'analisi, risolvendola in idee e in verità più semplici, finché si giunga alle primitive. Così nelle matematiche i teoremi speculativi e i canoni pratici sono ridotti, per mezzo dell’analisi, a definizioni, assiomi e 'postulati, Vi sono infine idee semplici, di cui non si può dare la definizione; vi sono pure assiomi e postulati o, in una parola, principi primitivi che non possono essere dimostrati, e non ne hanno bisogno ; e sono le proposizioni identiche, il cui opposto contiene un'espressa contradizione. Ma la ragion sufficiente deve trovarsi anche nelle verità contingenti o di fatto, cioè nell'ordine delle cose diffuse nell'universo delle creature ; nel quale la risoluzione in ragioni particolari potrebbe procedere fino a un frazionamento senza limiti, a causa della varietà immensa delle cose della natura e della divisione dei corpi all' infinito. Vi è un" infinità di figure e di movimenti presenti e passati, che entrano nella causa efficiente della mia scrittura attuale; vi è un' infinità di piccole inclinazioni e disposizioni della mia anima, presenti e passate, che entrano nella causa finale. È questo il metodo ilollu « caratteristica» e « combinatoria »; cfr. p. .'iUtss(2) La causa liliale, che Leibniz usa con significati diversi secondo le occasioni, rappresenta qui, per cosi dire, una causa efficiente rivolta verso l’avvenire. ICssa dà il fine, lo scopo, l’intenzione secondo cui una determinata E siccome tutto questo dettaglio non implica se non altri contingenti anteriori o più dettagliati, ciascuno dei quali ha ancora bisogno di una simile analisi perchè se ne possa rendere ragione, per questa via non si procede affatto; e conviene che la ragion sufficiente od ultima sia fuori dell’ ordine o seriett di questo dettaglio di contingenze, * per quanto infinito esso possa essere. 38. ° E cosi la ragione ultima delle cose deve consistere in una sostanza necessaria, nella quale il dettaglio dei cambiamenti non si trovi se non in modo eminente, come in una fonte; e tale sostanza noi la chiamiamo Dio. Ora, essendo tale sostanza ragion sufficiente di tutto quel dettaglio, il quale inoltre è concatenato universalmente, non vi è che un nolo Dio, e questo Dio è suflì-V dente. È da ritenere inoltre che questa sostanza suprema, che è unica, universale e necessaria, non avendo nulla fuori di sè che sia da essa indipendente, ed essendo semplice conseguenza dell'essere possibile, debba essere incapace di limiti e contenere la massima quantità possibile di realtà. Donde consegue che Dio è assolutamente perfetto; non essendo la perfezione altro che la grandezza della realtà positiva intesa precisamente, eliminando i limiti o confini nelle cose che ne hanno. E là dove non vi sono confini, cioè in Dio, la perfezione è assolutamente infinita. cosa è avvenuta. Contribuisce quindi a determinare Je « ragioni della cosa stessa e rientra cioè nella sua ragion sufficiente. Da causa tinaie serve a Leibniz per indicare un aspetto più spontaneo, attivo, spirituale, morale del principio di ragion sufficiente. Essa si contrappone in questo senso alla causa efficiente, la quale indirà un rapporto puramente materiale e meccanico. Cfr. pp. li) s., 1 lfi ss. (1) Questa dimostrazione di Ilio è basata sul principio di rugion sufficiente. Dio è la causa prima di tutta la serie delle cose del mondo, delle verità di fatto empiriche e contingenti. Egli non può però appartenere all’ordine delle cose contingenti, altrimenti dovrebbe avere una causa fuori rii sè, e non sarebbe più causa prima. Appartiene quindi all’ordine delle essenze necessario. Ne consegue pure che le creature ricevono le loro perfezioni dall' influsso di Dio, ma che derivano le imperfezioni dalla loro propria natura, incapace di essere senza limiti. Poiché in questo appunto esso sono distinte da Dio. Tale imperfezione originaria delle creature, si riscontra nelf inerzia naturale dei corpi. È anche vero che Dio è non solo la fonte delle esistenze, ma anche quella delle essenze in quanto reali, o di quanto vi è di reale nella possibilità. Infatti V intelletto di Dio è la regione delle verità eterne, o delle idee da cui esse dipendono; e senza di lui non vi sarebbe nulla di reale nelle possibilità, e non solamente nulla vi sarebbe di esistente, ma neppure alcunché di possibile. Infatti, se vi è mia realtà nelle essenze o possibilità, o nelle verità eterne, bisogna pure che questa realtà si fondi su qualche cosa di esistente e di attuale; si fondi quindi sull - esistenza dell'essere necessario, in cui l’essenza implica l’esistenza, o cui basta di essere possibile per essere attuale. Così Dio solo, ovvero l'essere necessario, ha questo privilegio: che. se è possibile, bisogna che esista. E siccome nulla può impedire la possibilità di ciò che non implica alcun limite, alcuna negazione, quindi alcuna contradizione, ciò solo basta per riconoscere a priori la esistenza di Dio. Noi l’abbiamo anche dimostrata per Perfezione è per Leibniz il massimo di realtà, di fatto compatibile eoi principi della possibilità, determinati dalle verità di ragione. Cfr. p. 21 ss. Imperfezione è una limitazione di realtà. L’intero complesso del mondo dunque, cosi come 6 messo in opera da Dio, rappresenta il massimo di realtà possibile, ed è perfetto. Solo le cose particolari sono imperfette, in ragione appunto della loro particolarità. Questa concezione àia medesima die Leibniz svolge nella Teodicea. Questa è la prova ontologica del resistenza di Ilio. Leibniz lui aggiunto alla formulazione cartesiana di essa il criterio della possibilità. Bisogna anzitutto, secondo lui, dimostrare che il concetto dell’ente perfettissimo ò possibile, cioè noninvolve contradizione. Sia poiché esso è effettivamente possibile, ne segue che esso contiene in sé anche l'attributo dell’esistenza. Cfr. p. 13 ss. mezzo della realtà delle verità eterne (1). Ma l'abbiamo dimostrata or ora anche a 'posteriori, poiché esistono esseri contingenti, i quali non possono avere la loro ragione ultima o sufficiente se non nell essere necessario che ha in aè stesso la ragione della sua esistenza. Tuttavia non bisogna punto immaginarci, come fa taluno, che le verità eterne, essendo dipendenti da Dio, siano arbitrarie e derivino dalla sua volontà, come sembra aver inteso Cartesio e dopo di lui Poiret. Ciò non è vero se non delle verità contingenti, il cui principio è la convenienza o la scelta del migliore : laddove le verità necessarie dipendono unicamente dal suo intelletto e ne sono l'oggetto interno. Così Dio solo è f unità primitiva, o la sostanza semplice originaria di cui tutte le monadi create o derivate sono prodotti; e queste monadi nascono, per così dire, per fulgurazioni continue della divinità, di momento in momento, limitate dalla recettività della creatura, alla quale è essenziale di essere limitata. \ i è in Dio la potenza, che è la sorgente di tutto, la conoscenza che contiene il dettaglio delle idee, e la volontà che determina i mutamenti o le produzioni secondo il principio del migliore (5). E ciò corrisponde a quello che nelle monadi create costituisce il soggetto o base, la facoltà percettiva, e la facoltà appetitiva. Ma in Dio questi Teologo protestante. Questa affermazione correggo in parte quunto fc stato attenuato ai SS 43 o 44. Le verità di ragione, clic danno la possibilità delle cose, hanno pure una loro realtà di esseri possibili. Questa realtà deriva loro da Dio. Ma la loro conformazione in quanto principi regolativi dell’universo, ha una validità a sò stante, indipendente anche dalla volontà di Dio. Solo le esistenze o realtà di fatto sono messe esplicitamente in opera da lui, secondo il criterio del «migliore». L’intelletto divino Ita come contenuto le verità di ragione; la sua volontà mette in opera le realtà di fatto. attributi sono assolutamente infiniti e perfetti; e invece nelle monadi create o entelechie (o PERFECTIHABIES, secondo la traduzione di questa parola data da BARBARO (si veda)) essi non sono se non imitazioni, in ragione della perfezione di ciascuna. La creatina è detta agire verso l’ esterno in quanto essa ha perfezione, e {Mire da parte di un’altra in quanto è imperfetta. Così si attribuisce azione alla monade in quanto essa ha percezioni distinte, e passione in quanto ha percezioni confuse. E ima creatura è più perfetta di un'altra, in quanto si trova in essa ciò che serve a render ragione a priori di ciò che avviene nell'altra; ed appunto per ciò si dice che l una agisce sull’altra. 51. ° Ma nelle sostanze semplici non si tratta che di un' influenza ideale di una monade sull’altra; influenza che non può avere il suo effetto se non per 1" intervento di Dio, in quanto, nelle idee di Dio, una monade pretende con ragione che Dio, regolando le altre fin dal principio delle cose, abbia riguardo ad essa. Infatti, giacché una monade creata non può avere influenza fisica sull' interno dell'altra, solo per questa via può verificarsi una dipendenza dell’ima dall’altra. Per questo appunto, fra le creature, le azioni e passioni sono reciproche. Infatti Dio, paragonando due sostanze semplici fra loro, trova in ciascuna ragioni che l’obbligano ad adattarvi l'altra; e quindi ciò che è attivo per certi riguardi, è passivo da un altro punto di vista; attivo in quanto ciò che in esso vien conosciuto distintamente serve a render ragione di ciò che accade in un altro; e passivo in quanto la ragione di ciò che accade Filologo e filosofo italiano, tradusse in latino vario opere di Aristotele. Sulle percezioni confuse, in esso si trova in ciò che vien conosciuto distintamente in un altro. Ora, poiché vi è un' infinità di universi possibili nelle idee di Dio, e invece non ne può esistere che uno solo, bisogna che vi sia una ragione sufficiente della scelta di Dio, che lo determini a scegliere uno piuttosto che l’altro. E questa ragione non può trovarsi se non nella convenienza o nel grado di perfezione che questi mondi contengono; poiché ogni possibile ha diritto di pretendere all'esistenza, in ragione della perfezione che racchiude. E ciò appunto è la causa dell’esistenza del mondo migliore, che la saggezza fa conoscere a Dio, la sua bontà gli fa scegliere e la sua potenza gli fa produrre. Ora questo legame o adattamento di tutte le cose create a ciascuna singola, e di ciascuna a tutte le altre, fa sì che ogni sostanza semplice contenga in sé rapporti Le monadi, ohe sono senza Maestre, non possono agile l una sull’altra. Il contenuto di ciascuna corrisponde a quello di tutte le altre, in quanto ciascuna è un punto di vista preso sul medesimo universo. Ciascuna contiene nel suo intimo tutto il proprio sviluppo; e tutto le viene dal suo intorno, nulla dal di fuori. Solo in senso improprio c metaforico si può parlare d’influenza di una monade sull’altra. 11 diverso punto di vista dal quale l’ universo viene rappresentato, costituisce la particolare individualità di ciascuna monade; esso viene indicato dalla diversa sfera delle percezioni distinte che rappresentano, per così dije, la zona centrale di ogni monade, mentre le confusene rappresentano la periferia. Questa varia collocazione reciproca dei centri e delie periferie ò ciò che permette una differenziazione fra le varie monadi. Ora, se si vuol chiamare attivo il centro, incili si hanno percezioni distinte, e passiva la periferia che ha solo percezioni confuse, si potrà parlare anche di una sfera di attività in ciascuna monade, cui corrisponde una sfera di passività nelle altro; insomma di una certa azione ideale dcH’una sull’altra. I mondi possibili, cioè concepiti dall’ intelletto di Dio secondo i principi di ragione, sono influiti. Dio sceglie fra di essi uno, il migliore, cioè il piò perfetto. È più perfetto quello che, una volta attuato, cioè passato dalla pura possibilità alla effettiva esistenza, contiene il massimo di realtà. Ogni possibile, insomma, è tanto più perfetto, a quanta maggior quantità di esistenza può dar luogo. clic esprimono tutte le altre, e sia per conseguenza uno specchio vivente perpetuo dell'universo. E come una medesima città, guardata da differenti punti, sembra diversa ed è come moltiplicata in prospettiva, analogamente avviene che, per la molteplicità infinita di sostanze semplici, vi sono come altrettanti universi differenti, i quali non sono peraltro se non le prospettive di un universo solo, secondo i differenti punti di vista di ciascuna monade. ò8.° È questo il modo di ottenere il massimo di varietà possibile, ma con quanto pili ordine si può; cioè il massimo di perfezione possibile. Dunque solo questa ipotesi (che io oso dire dimostrata) esprime in modo adeguato la grandezza di Dio. Ciò fu riconosciuto anche dal Bayle, quando, nel suo Dizionario (articolo Rorarius), mosse ad essa obiezioni; fu anzi spinto a credere che io attribuissi troppo a Dio, e più che non sia possibile. Ma egli non potè addurre alcuna ragione che dimostrasse 1' impossibilità di questa armonia universale, la quale fa sì che ogni sostanza esprima esattamente tutte le altre per i rapporti che ha con esse. Si vedono fi altronde, in ciò che ho esposto, le ragioni a priori per cui le cose non potrebbero procedere diversamente. Dio infatti, regolando il tutto, ha avuto riguardo a ciascuna parte, e particolarmente ad ogni monade; la cui natura essendo rappresentativa, nulla la può limitare a non rappresentare se non una parte delle cose; benché sia vero che questa rappresentazione non è se non confusa nel dettaglio di tutto l'universo, e non può essere distinta che per una piccola parte delle cose, per quelle cioè che sono o più vicine o pili glandi rispetto ad ogni monade; altrimenti ogni monade sarebbe una divinità. Non nell’oggetto, ma nella modificazione della conoscenza dell'oggetto, le monadi sono li mitate. Esse tendono tutte confusamente all’ infinito, al tutto; ma sono Limitate e differenziate secondo i gradi delle percezioni distinte. E i composti in ciò corrispondono ai semplici. Intatti, siccome tutto è pieno (il che fa sì che tutta la materia sia concatenata), e siccome nel pieno ogni movimento opera qualche effetto sopra i corpi distanti in ragione della distanza, di modo ohe ogni corpo non solo è affetto da quelli che lo toccano e risente in qualche modo di tutto ciò che accade ad essi, ma anche per mezzo loro risente di quelli che toccano i primi da cui esso è toccato immediatamente; ne consegue che questa comunicazione va a qualsiasi distanza. E quindi ogni corpo risente di tutto ciò che avviene nell' universo; sì che chi avesse la facoltà di veder tutto, potrebbe leggere in ciascun corpo ciò che avviene ovunque, ed anche ciò che è avvenuto e avverrà; osservando nel presente ciò che è lontano, sia secondo il tempo, sia secondo lo spazio: ffup.7r.oia 7ràvTa, diceva lppocrate. Ma mi' anima non può leggere in sè stessa se non ciò che vi è rappresentato distintamente; essa non saprebbe svolgere in una sola volta tutte le sue pieghe, perchè esse vanno all' infinito. Così, quantunque ogni monade creata rappresenti tutto l'universo, essa rappresenta piii distintamente il corpo che lo si riferisce particolarmente e di cui essa costituisce l’entelechia: e siccome tale corpo esprime tutto l'universo a causa della connessione di tutta la materia nel pieno. Ciascuna monade, in quanto rappresentativa ili tutto l’universo, è analoga alla divinità. Solo la minor foiza di questa rappresentazione la rende imperfetta e la ditTerenzia dalla divinità e dalle altro monadi. In Dio tutto è chiaro e distinto. Nella monade sono distinte solo le percezioni più vicino al contro, come si è già visto. Leibniz non ammette il vuoto, per il suo principio della continuità applicato alla materia.Ecco un’altra formulazione della concatenazione universale secondo il principio di causalità, considerato questa volta nel suo aspetto fisico. i Tutto ù conspirante ». l’anima, nel rappresentare questo corpo clie le appartiene in maniera particolare, rappresenta insieme tutto runiverso. Il corpo appartenente ad una monade che ne è l’entelechia o l’anima, costituisce con l’entelechia ciò che si può chiamare un vivente, e coll'anima ciò che si può chiamare un animale. Ora questo corpo di un vivente o di un animale è sempre organico; poiché, essendo ogni monade a suo modo uno specchio dell’ imiverso, ed essendo l'universo regolato in un ordine perfetto, bisogna pure che vi sia un ordine nel rappresentante, cioè a dire nelle percezioni dell’ anima, e per conseguenza nel corpo, secondo il quale l'universo è rappresentato nell’anima. Così il corpo organico di ogni vivente è ima specie di macchina divina o di automa naturale che supera infinitamente tutti gli automi artificiali. Perchè una macchina fatta dall’arte dell' uomo non è macchina in ciascuna delle suo parti. Per esempio, il dente di una ruota di ottone ha parti o frammenti che non sono più per noi qualche cosa di artificiale e non hanno più nulla con carattere di macchina riguardo all'uso cui la ruota è destinata. Ma le macchine della natura, cioè i corpi viventi, sono ancora macchine nelle loro più piccole parti, all' infinito. Ciò determina la differenza fra la natura e l'arte, cioè fra l’arte divina e la nostra. E 1 autore della natura ha potuto operare questo artifìcio divino e infinitamente meraviglioso, perchè ogni porzione di materia non solo è divisibile all’ infinito, come hanno già riconosciuto gli antichi, ma è anche suddivisa attualmente senza fine, ogni parte in parti, ognuna LI corpo - commenta il Boutroux, attraverso lo infinite percezioni confuse relative all’univerBO che esso determina ncll’auima, ò il nesso che riunisce l’anima al resto del mondo, che fa cioè comunicare lo anime fra di loro. È questa un’altra applicazione del principio di continuità alla materia. Lkiuniz, La monadologia. delle quali ha qualche movimento proprio; altrimenti sarebbe impossibile che ogni porzione della materia potesse esprimere tutto l’ universo. Donde si vede che vi è un mondo di creatine, di viventi, di animali, di entelechie, di anime anche nella minima particella di materia. Ogni porzione di materia può essere concepita come un giardino pieno di piante, e come uno stagno pieno di pesci. Ma ogni ramo della pianta, ogni membro dell' animale, ogni goccia dei suoi umori, è ancora un giardino, uno stagno. E quantunque la terra e l'aria interposta fra le piante del giardino, o l’acqua interposta fra i pesci dello stagno, non siano punto pianta nè pesce, esse ne contengono tuttavia ancora; ma per lo più di una piccolezza a noi impercettibile. Cosi non vi è nulla di incolto, di sterile, di morto nell'universo; e non vi è caos nè confusione se non in apparenza; press' a poco come apparirebbe confusione in uno stagno, ad una distanza dalla quale si vedesse un movimento confuso, un brulichio, per così dire, di pesci, senza discernere i pesci stessi. Si vede da ciò che ogni corpo vivente ha una entelechia dominante che è f anima nell'animale; ma le membra di questo corpo vivente sono piene di altri viventi, piante, animali, ciascuno dei quali ha ancora la sua entelechia, o la sua anima dominante. Ma non bisogna immaginare, come fece taluno che aveva male inteso il mio pensiero, che ogni anima abbia una massa o porzione di materia propria o applicata ad essa per sempre, e che essa possieda quindi altri viventi inferiori, destinati sempre al suo servizio. Poiché tutti i corpi sono in un flusso perpetuo, come fiumi; e parti vi entrano e ne escono continuamente. Così l’anima non cambia di corpo se non a poco a poco, per gradi, di modo che essa non è mai spogliata ad un tratto di tutti i suoi organi; e vi è spesso metamorfosi negli animali, ma non mai metempsicosi nè trasmigrazione delle anime; non vi sono neppure anime completamente separate, nè genii senza corpo. Dio solo è staccato interamente dal corpo.Perciò anche non vi è nè generazione assoluta, nè morte perfetta, intesa rigorosamente, come separazione dall’anima. E ciò che noi chiamiamo generazione, è sviluppo e accrescimento; come ciò che noi chiamiamo morte, è involuzione o diminuzione. I filosofi sono stati molto imbarazzati sull’origine delle forme, entelechie, o anime; ma oggi che ci si è accorti, per mezzo di ricerche esatte sulle piante, sugli insetti e sugli animali, che i corpi organici della natura non sono mai prodotti da caos o da putrefazione, ma sempre dai semi nei quali vi ora senza dubbio qualche preformazione, si è ritenuto che, prima della concezione, vi fosse già non solo il corpo organico, ma anche un’anima in questo corpo, insomma l'animale stesso; e che per mezzo della concezione questo animale sia stato solamente disposto ad una grande trasformazione per divenire un animale di un'altra specie. Si vede pure qualche cosa di simile fuori del campo della generazione; come quando i vermi divengono mosche e i bruchi farfalle. La menade, elio ò assolutamente immateriale, non è però priva di un suo aspetto di materialità. La materialità viene definita da Leibniz in vari modi: come percezione confusa; come aggregato. Sempre però come un modo di essere della monade, un suo particolare « fenomeno ». Posto ciò, e dato che la monade è eterna e indistruttibile non si può a rigore parlare di morte neppure nella materia; si potrà parlare solo di aggregazione e di disgregazione, di passaggio do uno stato all’altro. Cosi non si può parlare di una materia clic sia pura materia, separata da un’anima che sia pura anima. Le teorie biologiche del suo tempo servono qui a Leibniz come sostegno e conferma delle sue concezioni metafisiche. Leibniz, La monadologia. Gli animali dei quali alcuni sono elevati al grado di animali più grandi per mezzo della concezione, possono essere chiamati spermatici-, ma quelli fra di essi che rimangono nella loro specie, cioè la maggior parte, nascono, si moltiplicano, e vengono distrutti come i grandi animali, e non vi e che un piccolo numero di eletti che passi ad un teatro più vasto. Ma questo non era che la metà della verità; ho dunque ritenuto che se 1 animale non ha mai inizio naturalmente, non avrà neppure fine naturale, e che non solo non vi sarà generazione, ma neppure distruzione intera, nè morte rigorosamente intesa. E questi ragionamenti fatti a posteriori e tratti dalle esperienze si accordano perfettamente coi miei principi dedotti a priori qui sopra. Così si può dire che non solamente l'anima (specchio di un universo indistruttibile) è indistruttibile, ma che lo e anche 1 animale stesso, benché la sua macchina perisca spesso in parte, e lasci o prenda spoglie organiche. Questi principi mi hanno dato modo di spiegare naturalmente l’ unione o conformità dell'anima e del corpo organico. L' anima segue le sue proprie leggi, ed il corpo le sue; ed essi si incontrano in virtù dell'armonia prestabilita fra tutte le sostanze, poiché le sostanze sono tutte rappresentazioni di un medesimo imiverso. Le anime agiscono secondo le leggi delle cause finali, per appetizioni, fini e mezzi. 1 corpi agiscono secondo le leggi delle cause efficienti o dei movimenti. E i due regni, quello delle cause efficienti e quello delle cause finali, sono armonici fra di loro. Cartesio ha riconosciuto che le anime non possono attribuire forza ai corpi, perchè vi è sempre la medesima Questa teoria ha il suo corrispondente nella dottrina della gerarchia delle monadi, secondo cui solo alcune di esse possono elevarsi agli stadi superiori di animale o spirito ragionevole. Sui rapporti fra le cause efficienti e le finali, cfr. la nota a] j; 3fi.quantità di forza nella materia. Pur tuttavia egli lia creduto che l’anima potesse cambiare la direzione dei corpi. Ma egli credeva ciò, perchè ai suoi tempi non si conosceva la legge naturale che stabilisce anche la conservazione della medesima direzione totale nella materia: se egli avesse notato questa legge, sarebbe giunto al mio sistema dell’armonia prestabilita. Tale sistema stabilisce che i corpi agiscono come se (ipotesi assurda) non vi fossero anime; che le anime agiscono come se non vi fossero corpi; e che entrambi agiscono come se l’uno influisse sull’altro. Quanto agli sjnriti,o anime ragionevoli, benché io ritenga, come ho detto or ora, che tutti i viventi e animali siano in fondo conformati ugualmente (cioè che l’animale e l'anima comincino col mondo e non finiscano se non col mondo stesso), vi è però di particolare negli animali ragionevoli, il fatto che i loro piccoli animali spermatici, fino a che non sono che tali, hanno soltanto anime cornimi o sensitive: ma appena quelli che sono eletti, per così dire, pervengono per ima effettiva concezione alla natura umana, le loro anime sensitive vengono elevate al grado della ragione e alla prerogativa degli spiriti. Tra le differenze che intercedono fra le anime comuni e gli spiriti, e di cui già ne ho notato alcune, vi è anche questa: che le anime sono in generale specchi Questo leggo tisica, secondo cui si oonserva anche la direzione totale (o quantità di progrosso) - cioè a qualsiasi cambiamento di direzione, in un sistema chiuso, deve corrispondere un altro cambiamento di direzione eguale o contrario-, contribuisce a fare del mondo meccanico un sistema a sè, chiuso a qualsiasi influenza elio provenga dall’esterno, por esempio dnll’aninia. Cartesio credeva alla oonsorvazione della quantità di movimento (cui Leibniz sostituisce la conservazione della forza viva); ma non conosceva la conservaziono della direzione totale. Egli pensava cioè che l'anima potesse mutare la dirozionedi un movimento, lasciando invariato il sistema. Una tale influenza dell’anima è impossibile, posta la legge di Leibniz. Anima e corpo rimangono due sistemi separati, privi di influenze reciproche, cosi come lo sono le monadi fra di loro. E il loro accordo dovrà essere stabilito attraverso l’armonia prestabilita. Sulle leggi tìsiche leibniziane, viventi o immagini dell'universo delle creatine; ma che gli spiriti sono anche immagini della divinità stessa, o dell’autore stesso della natura; capaci di conoscere il sistema dell universo e di imitarne alcunché, per mezzo di saggi architettonici; essendo ogni spirito come una piccola divinità nel suo ambito. Appunto questo fa sì che gli spiriti siano capaci ili entrare in una specie di società con Dio, e che egli sia rispetto a loro non solo quello che un inventore è per la sua macchina (ciò che Dio è rispetto alle altre creature), ma altresì quel che mi principe è per i suoi sudditi, ed anzi un padre per i suoi figli. Donde è facile concludere che l’insieme di tutti gli spiriti deve compone la città di Dio, cioè il più perfetto stato possibile sotto il più perfetto dei monarchi. 86. ° Questa città di Dio, questa monarchia veramente universale, è un mondo morale nel mondo naturale, è ciò che vi è di più di elevato e di più divino nelle opere di Dio. E proprio in essa consiste la gloria di Dio; poiché non vi sarebbe gloria, se la sua grandezza e la sua bontà non fossero conosciute ed ammirate dagli spiriti; e anche solo in rapporto a questa città divina egli è propriamente fornito di bontà, laddove la sua saggezza e la sua potenza si mostrano ovunque. Come abbiamo stabi lito pili sopra una perfetta armonia fra due regni naturali, l’uno delle cause efficienti, 1 altro delle finali, dobbiamo notare qui anche un’altra armonia fra il regno fisico della natura e il regno morale della grazia, cioè fra Dio considerato come architetto della macchina dell universo, e Dio considerato come monarca della città divina degli spiriti. Tale armonia fa sì che le coso conducano alla grazia per le vie medesime della natura, e che questo globo, per esempio, debba essere distrutto e riparato per vie naturali, nel momento in cui il governo degli spiriti lo richieda, per il castigo degli uni e la ricompensa degli altri. Si può dire ancora che Dio, in quanto architetto, soddisfa in tutto a Dio in quanto legislatore; e che così i peccati devono portare con sè la propria pena per ordine di natura e hi virtù anche della strattura meccanica delle cose; e che analogamente le belle azioni debbono attirare a sè la propria ricompensa por vie meccaniche rispetto ai corpi; benché ciò non possa e non debba avvenire sempre immediatamente. Insomma, sotto questo governo perfetto, non vi sarebbe azione buona senza ricompensa, nè cattiva senza castigo; e tutto deve risolversi nel bene dei buoni, cioè di coloro che non sono malcontenti in questo grande stato, che si fidano della Provvidenza dopo aver fatto il loro dovere, e che amano e imitano come si conviene l’Autore di ogni bene, compiacendosi nella considerazione delle sue perfezioni, secondo la natura del vero puro amore veritiero, che fa prendere piacere alla felicità di colui che si ama. E ciò fa sì che le persone sagge e virtuose lavorino a tutto ciò che sembra conforme alla volontà divina presuntiva o antecedente, e si contentino, d'altra parte, di ciò che Dio fa accadere effettivamente per mezzo della sua volontà segreta, conseguente e decisiva; riconoscendo che, se noi potessimo intendere a sufficienza bordine dell'universo, troveremmo che esso supera tutti i desideri dei piii saggi, e che è impossibile renderlo migliore di quello che è, non solo quanto al tutto in generale, ma anche La volontà presuntiva o antecedente rappresenta ciò che deriva dalla natura stessa di Dio, ohe ò connaturato con la sua essenza; la volontà conseguente e decisiva rappresenta l’atto effettivo con cui Dio ha messo in opera la realtà di fatto: atto non necessario, quindi non prevedibile, « segreto ». Questa distinzione richiama quella fra le verità di ragione, necessarie, e le verità di fatto, contingenti. quanto a noi stessi in particolare, perchè ci teniamo legati, come è giusto, all'autore del tutto, non solamente come all architetto e alla causa efficiente del nostro essere, ma anche come al nostro signore e alla causa tinaie che deve costituire tutto lo scopo della nostra volontà, e solo può procurarci la felicità. E qui accennato al concetto fondamentale della Teodicea, secondo cui tutto oiò che apparo come malo cessa di essere tale, quando venga considerato in connessione con l'arinonia del tutto, nella quale anche i lati oscuri hanno una loro funziono, e le ombreggiature contribuiscono alla perfezione del quadro. Cfr. p. 4(5 ss. Nome compiuto: Eugenio Colorni. Colorni. Parole chiave: diadologia, il concetto dell’individuo, l’idealismo filosofico como malatia, indice alla malatia metafisica, scritti filosofici curati da Bobbio, scienza unificata, ebreo-italiano, ebreo-britannico Ayer, circolo di Vienna, Reichenbach, Hilbert, Eddington. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Colorni” – The Swimming-Pool Library. Colorni

 

Luigi Speranza -- Grice e Consoli – l’italiano come lingua universale – in difesa del deutero-esperanto -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Catania). Filosofo catanese. Filosofo siciliano. Filosofo italiano. Lingua nazionale della terra. Linguaggio mondiale. Ling du mond. Ling nazionel de le ter. Vox mondiel. Il latino lingua universala, Storia della letteratura latina. Catania. Santi Consoli Sindaco di Catania Durata mandato Predecessore Salvatore Di Stefano Giuffrida Successore Salvatore Di Stefano Giuffrida C. è stato un filosofo, storico, letterato e politico italiano. Filosofo, storico e letterato, C è insegnante di letteratura latina e filosofia romana a Catania. Divenne sindaco di Catania. Organizza l'«Esposizione agricola siciliana», che venne inaugurata da Vittorio Emanuele. Termina il suo mandato e torna ad occuparsi dell'insegnamento. Scrive anche alcuni saggi sulla storia della Sicilia. Pubblica numerose opere tra cui Italiensk grammatik til brug for norske og danske, Catania, Letteratura Norvegiana, Milano, De C. Plinii Caecilii Secundi rhetoricis studiis, Catania), L’autore del De origine et situ Germanorum, Roma; Brevi annotazioni critiche alle Satire di Persio, Roma, Il neo-logismo (deutero-esperanto) in Plinio il Giovane, Palermo, Sicilia gloriosa, Catania). Santi Correnti, La città semprerifiorente, Catania. Santo Daniele Spina, Andrea D’Amico Franz, commediografo e politico in Catania, Agorà. Opere su MLOL, Horizons Unlimited.Predecessore Sindaco di Catania Successore Salvatore Di Stefano Giuffrida Salvatore Di Stefano Giuffrida. Portale Biografie: accedi alle voci di Wikipedia che trattano di biografie Categorie: Storici italiani del XX secolo Letterati italiani Politici italiani Sindaci di Catania [altre]. Ricerca Libri aiuta i lettori a scoprirci libri di tulio il mondo e conseiil c ad aulun ed edili in di ragg i ungere un pubblico più ampio, l'imi cffclluarc una ricerca sul Web nell'intero testo di questo libro da |.-.-;..-[! e. comi Jkj^àj, à?JL garbarti College li&rarg CONSTANTIUS FUND EstiblJshed by Professor Sofhoclbs of Harvard for "the purchase of Greek ud ritiri books, (the utdenl elusici) or of Arabie hook», or of books illustratine or ex. soch Greek, Latin, or Arabie t ' Will) Jii^. .1.^.0.1,. !> I I V IL NEO-LOGISMO “IMPLICATURA” NEGLI SCRITTI DI PLINIO (vedasi) IL GIOVANE Altre opere di C. ITALIENSK GRAMMATIK til "for-u.gr for IbTcrslce cgr Catania L esposte, secondo il metodo scientifico, agli alunni delle scuole secondarie classiche. Catania (E ALLO Siili) IL 1. N. Torino TJI Milano liettet*atat*a Ho^eQtena Milano. De C. Plinii Gaecilii Secanti RHRTORICIS STUDIIS. Catinae, 1897. L. 3 (esaurito). e IL NEOLOGISMO NEGLI SCRITTI DI PLINIO IL GIOVANE CONTRIBUTO AGLI STUDI SULLA LATINITÀ ARGENTEA Libero docente di letteratura e lingua latina nella R. Università di Catania PALERMO LIBRERIA ALB. REBER • r &/. X? & >RD CÓQ; Ql -VL-^./UOl-/W rfcLu-ó xu^x-oL (Catania, Via Maddem, n. 160) Tipografia editrice BARBACALLO & 8CUDERÌ , in Catania. MARGRETHE CONSOLI nata GLÒERSEN MIA DILETTA E VENERATA MOGLIE NEL III ANNIVERSARIO DELLA SUA MORTE Il ne faut point dédaigner les études qui ont pour objet d*écl«ircir méme tei ou tei petit point particulier de la langue d' un auteur. 0. RlEMANN. È noto che neiprimi tempi dell'impero romano, tanto per i inutamenti politici avvenuti quanto per il progresso lento, ma costante, del ' sermo plebeius' che tendeva a prevalere sul ' sermo urbanus ', la lingua letteraria era divenuta, a poco a poco, una lingua artificiale che ogni scrittore, non più vincolato dall'uso del linguaggio delle conversazioni colte, soleva per lo più plasmare da sé, secondo i suoi gusti e secondo i fini letterari che si era proposto di raggiungere. 1 Tale tendenza, che costituisce appunto uno dei caratteri precipui della latinità argentea, abbiamo potuto osservare in particol&r modo negli scritti che ancora ci rimangono di Plinio il giovane ; e, poiché dell' arte retorica di lui ci siamo occupati di proposito in» un nostro lavoro stampato di recente, 2 ora ci proponiamo dimettere in rilievo i neo 1 Cfr. O. Riemann, Études sur la langue et la grammaire de Tite-Live, Paris, Thorin, DeC Plinii Caecilii Secundi rhetoricis studiis, Cat'msLOy . cod. Vatic. ; F = cod. Florentin. già della bibl.- S. Marco  ; D = cod. Dresd. D 166 ; [R = cod. Riccard. 488]; p = -o :: o- I -- :Da quanto ci è dato argomentare, considerando i resti della letteratura romana pervenuti sino a noi, pare che PLINIO (vedasi) il giovane sia ricorso per il primo ai temi degl’aggettivi ' sinister ' e ' socialis per formare le due voci nuove “siriisteritas” e “socialitas.” Il SIGNIFICATO di ‘sinisteritas” non si può disgiungere da quello delle voci “stultitia” e “rusticitas;” e indica perciò “goffaggine, inettitudine,” l'antitesi, in somma, di 'dexteritas'. Se ne ha la conferma nei seguenti passi di PLINIO (vedasi): Quae tanta grauitas ? quae tanta sapientia ? quae immopigritia, adrogantia, sinisteritas ac potius amentia, in hoc totum diem inpendere, ut offendas, ut inimicum relinquas ad quem tamquam amicissimura ueneris ? ' Epist. VI 17, 3. ' Plerique autem, dum uerentur ne gratiae potentium nimium inpertire uideantur, sinisteritatis atque etiam raalignitatis famam consequuntur. ' Epist. IX 5, 2. 2.° L' altro sostantivo ' socialitas ' vale lo stesso di ' comitas ' = « affabilità , cortesia , socievolezza » : ce lo affermano i seguenti due luoghi di Plinio: ' Non remissionibus tuis eadem frequentia eademque illa soci a1 i t a s interest ? ' Pan. 49, 4. ' Primum est autem suo esse contentimi , deinde quos praecipue scias indigere sustentantem fouentemque orbe quodam socialitatis ambire. ' Epist. IX 30, 3. È nondimeno da notarsi che nelP ed. a leggesi ' societatis ' invece di ' socialitatis \  Plinio, memore forse d'un ben noto precetto oraziano sulla ' callida iunctura ' di parole note, 1 formò per il primo , a quanto pare , mediante composizione, quattro nuovi sostantivi : ' cauaedium, sesquihora, duumuiratus, laudiceni. Cauaedium ' risulta dalla fusione intimadelle due voci cauum aedium ' , che> troviamo appunto usate in stretta dipendenza tra loro, ma separate (cioè: ' cauum aedium ' ), da Varrone, 2 Vitruvio 3 e Plinio il vecchio 4 ; e vale « cortile, corte » , quello spazio nel mezzo delle case romane, dove cadeva la. pioggia dal tettò. Si può. assomigliare il ' cauaedium ' all' ' inpluuium ' , voce usata da Cicerone e. da Livio 5 ; ma se ne differenzia in i Horat. Epist II 3, 47-48. Cfr. Cic. De oraL III 38, 154. Varr. De Un. Lat V 33, 161 e 162 (Spengel). 3 Vitrvv. De arch. VI 3, 1. 4 Plin. sen. Nat hist XIX 1 (6), 24; XVII 21 (35), 166. 5 Cic. In Verr. act see. I 23, 61; 56, 147. Liv. XLIII 13, 6. ciò che T i inpluuium ' solevasi costruire nelle case piccole, mentre il ' cauaedium ' era di maggiori dimensioni, adatto alle case più grandi. 1 Plinio il giovane scrisse : Est contra medias (se. porticus) cauaedi u m hilare '. Epist II 17, 5. E nello stesso passo si ripete la voce ' cauaedium ' : ' A tergo cauaedium'. 2.° La voce i sesqui ', irrigidita, servi , prima ancora dell' età augustea, a foggiare alcune voci composte. 2 Anche gli scrittori del primo secolo dell'impero usarono nuove voci composte col numerale ' sesqui \ 3 Dovette, per ciò, Plinio il giovane sentirsi quasi abilitato dai numerosi esempi, accolti nelP uso comune, a formare la voce ' sesquihora', che vale «un' ora e mezzo »: ' Egeram horis tribus et dimidia, supererat sesquihora'. Epist IV 9,9. 3.° Dal numero delle persone elette a cooperare per uno stesso ufficio, ne venne la denominazione di alcune magistrature romane, come p. es. ' triumuiratus, quin Vedi E. Guhl und W. Koner, Dos Leben der Grieehen und Rómer nach antiken Bildwerken dargestellt, . J. Overbeck, Pompe ji in seinen Gebàuden, Alterthùm. und Kunstwerken, I, 241. 2 Ne «iano d’esempio le seguenti : ' sesquialter, sesquilibra, sesquimensis, sesquimodius, sesquioctauus, sesquiopus, sesquipedalis, sesqui pes, sesqui plex (sescuplex), sesquitertius ', etc. : per le quali voci vedasi il Georges, Ausfuhrliehes lateinischdeuisches Handwòrterbuth, 7 a ediz., Leipzig, coli. 2363-2364. Per le seguenti voci composte con * sesqui ' si hanno soltanto esempi negli scritti del primo secolo dell'impero : 'sescuncia, sescuplus, sesquicullearis, sesquicyathus, sesquidigitalis, sesquidigitus, 8esquiiugerum, sesquiobolus, sesquiopera, sesquipedaneus, sesquiplaga ', etc. queuiratus ', etc. 1 Dello stesso modo troviamo in Plinio per la prima volta la voce ' duumuiratus ' :' ' Hunc Trebonius Ruflnus... in duumuiratu tollendum abolendumque curauit. ' Epist IV 22, 1. Ma certamente il sostantivo ' duumuiratus ' dovette essere accolto prima nell'uso comune dei contemporanei di Plinio e, fors'anche, nell'uso dell' età anteriore. 2 È noto, in fatti, che Cicerone accenna, in una sua orazione, all' ufficio dei ' duumuiri perduellionis ', 3 e Cesare a quello dei ' duumuiri municipiorum \ 4 Livio, inoltre, in più luoghi fa cenno dei ' duumuiri ', distinguendoli in a) ' duumuiri nauales o ' duumuiri nauales classis ornandae reflciendaeque causa ' (IX 30, 4; cfr. XL 18, 7 e 8); b) ' duumuiri sacrorum ' (III 10, 7) ovvero ' duumuiri sacris faciundis ' (V 13, 6; VI 37, 12) o ' sacris faciendis' (VI 5, 8); e) 'duumuiri ad aedem faciendam ' (VII 28, 5 ; cfr. XXII 33, 8) o i La voce ' seruatio * riappare, più tardi, nella Vulgata, E8dr. IV 8, 21-22; e in Cael. Avrbl. Celer. uel acut pass. Ili 4,45. « Cic. In Pis. 34, 84. Vare. Rer. rust II 1, 16. Cfr. Vlpian. in Big. XLVII 14, 1, §§ 2 e 4. Calustrat. in Big. Non teniamo conto della congettura del Gièrig che legge : ' abacta hospitum iumenta cerneres ', così lon-* tana dal testo quale è stato conservato dai codici, tranne il e, e dalle più antiche edizioni del Paneg. E, dall'ai-? tro canto, la congettura dell' Ernesti : ' abactus hospitum exercèretur ' o ' exercerentur ', attenendosi all'uso passivo del verbo i exercere ', lascia intatto il neologismo 1 abactus ', a cui si riferisce la nostra osservazione. 3.° Il nome ' praelusio ' si nota nel seguente passo di Plinio: 'Tu tamen aestima, quantum nos in ipsa pugna certaminis maneat, cuius quasi praelusio atque praecursio has contentiones excitauit. Epist., 6. Perciò ‘praelusio’ s’equipara alla voce ‘prolusio,’ che “significa” – H. P. Grice – “preludio, prolusione, saggio.” Alcuni vorrebbero sostituire nel passo citato dell'epistola di PLINIO (vedasi) a ‘praelusio’ la voce ‘prolusio,’ prima usata da CICERONE (vedasi), per evitare, forse, d'attribuirsi a Plinio la novità del vocabolo ; ma si farebbe cosa inesatta, perchè alla sostituzione osta V unanime conferma della voce ' praelusio ', che vien data dai codici più autorevoli dell' epistolario di Plinio. 8 i Cic. De orai. II 80, 325; Diuinat in Caec. 14, 47. . 2 Nella tarda latinilà riappare la voce l praelusio ' : per es.: Evmen. Pro restaurandis scholis (Augustoduni) oratio, 2 : * Ibi armantur ingenia, hic proeliantur ; ibi p r a e 1 u s i o, hic pugna committitur ' (edit De la Baune, il quale nella nota a pag. 142, col. 2 a , sospetta: * praelusio forte prolusio'). Ambros. De exeidio urbis Hierosolymitanae III 8: 'Praelusio quaedam belli * ( Migne, Patrolog. curs., ser. I, toni. 15 , col. 2077 ) ; etc. Per altri esempi vedii lessici Forcellini - De Vit (tom. 4° [1868], col. 2 a ), e Georges (voi. 2° [J880J, col. 1658). > 3 Non è, forse, infondata la congettura che presume sostituire ' praeludit ' a * proludit ' nel passo vergiliano : ' Arbori^ Più per un ricordo omerico che per la simmetria della frase, pare che Plinio siasi indotto a formare, in antitesi a ' nutus ', il nome composto ' renutus ': ' Vide in quo me fastigio collocaris, cum mihi idem potestatis idemque regni dederis, quod Homerus Ioui optimo maxi mo nam ego quoque simili nutu ac renutu re spondere uoto tuo possum \ Epist I 7, 1-2. Talché ' renutus ', in opposizione a ' nutus ', vale lo stesso che ' recusatio ', cioè « far cenno di no, accennare di no , rifiutare ». l e) Plinio si avvalse anche di temi verbali per formare i due nuovi sostantivi : i unctorium ' e ' auocamentum '. * 1.° Nei bagni degli antichi Romani e' era , di solito , un luogo apposito dove i bagnanti si ungevano il corpo, dopo essersi lavati nelle vasche de' bagni. In tutte le opere degli scrittori latini , anteriori a Plinio, che sono giunte integre o a frammenti sino a noi, non c'è parola che serva ad indicare tale luogo di unzione. Primo ad indicarlo, valendosi della voce ' unctorium ', apparisce Plinio (Épist II 17, 11 ): e tuttavia pertanto tempo prima di lui si era fatto uso del luogo di unzione, sì necessario a complemento del bagno. Non sarebbe quindi improbabile che il nome ' unctorium ' fosse stato accolto nelP uso letterario in tempi anteriori a quelli di Plinio; tanto più che e Plauto e Cicerone avevano usato le voci obnixus trunco, uèntosque tacessi t | Ictibus, et sparsa ad pugnato i) r o 1 u d i t* barena ' (Ribbeck); il quale passo si nota identico in Georg. Ili 233-234 ed Aen. i Cfr, Hoic IL XVI 250. unctor, unctio, unctura ' l , derivate, come ' unctorium ', dal tema del verbo ' ungere ' o ' unguere \ 2.° Col suffisso -men-to- aggiunto al tema del verbo composto , 30. Qvintu,. //mi/, orat VI 3, 61. Martial.. Epigr. XIV 20 (Schneidewin. 19), 1; XI 58, 9. Cfr. Vlpian. in Dfg. XXXII 52, § 8 ; etc. In uo luogo di Varr. Rer. rust. I 48, 1 leggevasi un tempo la voce * theca' : 'ut grani t li e e a sit gluma et apex arista ': nella recente edi?. del Keil (Lips., Teubner, 1889, pag. 59) si legge: 'ut grani apex sit gluma et arista'. ellenismi, alcuni de' quali sono rappresentati da voci semplici, altri da voci composte. a) Alcuni de' grecismi dedotti da voci sempiici furono da Plinio latinizzati nella desinenza; altri conservarono la desinenza greca originaria. ad) Si presentano con la desinenza latinizzata : 1.° ' Baptisterium ', « bacino per bagnarsi e nuotare, bagno ». Se ne ha la conferma nei seguenti due luoghi di Plinio : Inde apodyterium balinei laxum et talare excipit cella frigidaria, in qua baptisterium amplum atque opacum \ Epist V 6 , 25. ' Inde balinei cella frigidaria spatiosa et effusa, cuius in contrariis parietibus duo baptisteria uelut eiecta sinuantur\ Epist. Nel passo che abbiamo citato per il secondo , la lezione del cod. D i duobus aptisteria ' differisce da quella comunemente accettata; ma si scorge evidente che l'amanuense fu tratto in errore da ciò che, essendo scritte neir esemplare tutte di seguito le due voci ' duo baptisteria ' in modo da formare ' duobaptisteria ', egli credette dividere il nesso in ' duob. aptisteria ', ritenendo la prima parte un' abbreviazione di * duobus \ Quanto al passo citato sopra per il primoj se si accoglie la lezione ' sphaeristerium ', che presentano lo stesso cod. D i Per gli scrittori ecclesiastici la voce ' baptisterium ' passò a significare il luogo in cui si amministra il sacramento del battesimo; ma in un luogo dell'epistola 2* del Iib. ir Apollinare Sidonio continuò a conservarne il significato pliniano: 4 Huic basiiicae appendix piscina forinsecus seu, si graecari mauis, baptisterium ab oriente connectitur ' (Migne , Pairolog. tur*., ser. I, tona. 58, col. 475). è l'ed. p, non resta menomata per nulla la nostra osservazione sulP ellenismo ' baptisterium ', che è conferà mato per neologismo pliniano dal luogo della Epist. II 17, 11. 2;° Nei seguenti passi del libro delle epistole di Plinio all'imperatore Traiano si legge per la prima volta il grecismo i buleuta % avente il significato di « senatore greco, consigliere »: ' Claudiopolitani ingens balineum defodiunt magis quam aediflcant, et quidem ex ea pecunia quam b u 1 e u t a e additi beneficio tuo aut iam obtuleruntob introitimi autnobis exigentibus conferunt\ Epist X 39 (48), 5. ' Superest ergo ut ipse dispicias, an in omnibus ciuitatibus certum aliquid omnes qui deinde b u 1 e u t a e legentur debeant prò introitu dare '. Epist. Adfirmabatur mihi in omni ciuitate plurimos .esse buleutas ex aliis ciuitatibus '. Epist X 114 (115), 3. 1 3.° ' Eranus ' significò propriamente « gradevole compagnia »; poi si disse ' eranus ' un' associazione privata in Grecia, avente lo scopo di assicurare ai suoi membri un appoggio nel caso che cadessero nella indigenza, ma a patto che il beneficato dovesse restituire all' associazione il soccorso in danaro ricevuto, ove la sua condizione economica si fosse migliorata. In conseguenza, valse poi a significare anche qualunque tassa o contribuzione o colletta imposta per venire in soccorso ai bisognosi. L'uso della voce buleuta si trova ripetuto presso Ael. Spartian. Seuer. 17, 2: * Alexandriuis ius buleutarum dedit * (Peter). Vedi i lessici Freund-Theil (tom. I [1855], pagina 368;. e Georges (voi. l.° [1879], col. 819). * Dell' ' eranus ' de' Cristiani trattò Flor. Tbrtvll. Apologet. Cicerone fa uso del vocabolo in esame, ma conservandolo tale e quale, con le stesse lettere greche * . Plinio lo latinizzò : ' Datum mihi libellum ad eranos pertinentem his litteris subieci'. Epist X 92 (93). Il vocabolo si trova anche latinizzato nella lettera di risposta dell'imperatore Traiano a Plinio, Epist. X 93 (94). Il Beroaldus fece bene a restituire nel passo di Plinio, sopra citato, la grafia legittima ' eranos ', invece della grafia ' heranos ' portata dall' ed. A. 4.° i Idyllium ' indica un genere ben noto di poesia pastorale: * Siue epigrammata siue i d y 1 1 i a siue eglogas siue , ut multi , poematia seu quod aliud uocare malueris licebit uoces '. Epist IV 14, 9. È da notarsi che la grafia della voce ' idyllium ' non è conservata costante nei codici e nelle più antiche edizioni di Plinio. Alla grafia ' idyllia ', che è presentata dai codd. M, V, e accettata dal Beroaldus, si avvicina la grafia ' edyllia ' dell' ed. p; perciocché è ben noto che nelle parole greche latinizzate il dittongo et davanti ad una vocale si rappresentò in latino tanto con e quanto con i : ma 1' uso prevalente dell' e è più antico, mentre nel primo secolo dell' impero il suono vocalico i rappresentò più spesso il dittongo greco che stiamo considerando. Da ' edyllia ' a ' edullia ', grafia accolta dall' ed. a, il passaggio era facile, stante che il suono vocalico greco o ebbe per primo suo rappresentante in latino Yu: aduers. gent. prò Christ, cap. 39 (Migne, Patrolog. cura., ser. I, tom. 1°, col. 468 e col. 470). i Cic. Epiai, ad Att. XII 5, 1. Cpiwqli II Neologismo puntano, cfr. ' cumba * e c cymba \ Solo per disaccortezza del copista si trova scritta nel cod. F la forma ' dullia ' invece di ' edullia ' : non vi si vorrà certo scorgere lina poco spiegabile aferesi. La grafia ' hedylia ' del cod. si deve attribuire all' uso inesatto del segno dell' aspirazione h ed alla riduzione abusiva del doppio suono liquido l, per la considerazione, forse, che in alcune parole era rimasta oscillante la scrittura latina tra F uso d' una sola o di due l, l Non si scorge chiaro per quale via siasi pervenuto a rappresentare ' idyllia ' con ' dugtia ' nel cod. /?. 5.° ' Poematium ' vale « breve componimento poetico, poemetto ». Veramente noi e' immaginiamo la forma del singolare ' poematium ', ma la parola ci viene presentata nella forma del plurale ' poematia ' tanto nel passo precedentemente citato della Epist IV 14, 9, in proposito del grecismo ' idyllium ', quanto nel passo seguente : ' Audiui recitantem Sentium Augurinum cum summa mea uoluptate, immo etiam admiratione. poematia appellai'. Epist IV 27, 1. 2 i Vedi la nostra Fonologia latina^ ediz. cit., n. 27, pp. 31-32. 2 La voce ' poematium ' si osserva, sempre nelle forme del plurale, in due luoghi degli Opuseula di Deg. Magn. Avson. : XVII, Cento nuptialis (verso la fine) : * Probissimo uiro Plinio in poematiis lasciuiam, in moribus constitisse censuram ' (Peiper); IX, De bissula: 'Poematia, quae in nlumnam moara luseram rudia et incohata ad do mestica e soiacium cantilenae ' (Peiper, pag. 114). Ma si deve avvertine che nel luogo citato per il primo, il cod. Laurent. 51 , 13 presenta la forma € poematis '; e in quello citato il secondo, nel cod. Tilianus o Leidensis Voss. lat. Q. 107 (prima Voss. lat 191) si preferisce la forma ' poema.ta \ Cosicché, ove si accolgano 35 Neil' ammettere ohe Plinio abbia introdotto il grecismo ' poematium ', ci siamo attenuti, tanto per il primo passo citato dell' Epist IV 14, 9 quanto per il secondo passo, ai codd. M, V. Ma la lezione ' poemata ' è ammessa , per tutti e due i passi pliniani sopra citati, dal cod. F e dall' ed, a. Anche la ed. p presenta per il passo dell' Epist IV 14, 9 la lezione ' poemata ' ; e dello stesso modo il cod. R presenta ' poemata ' per il passo cit. dell' Epist IV 27, 1. ' La lezione ' poematica ', presentata con notevole persistenza, in tutti e due i passi che abbiamo riportati sopra, dal cod, />, verrebbe a dare forma adiettiva al sostantivo 'poematia': e ci sarebbe sempre un neologismo di fonte greca, non usato da alcuno scrittore latino i cui scritti ci siano rimasti. Ma il lessico la ripudia, tuttoché la lezione ' poematica ' sia ammessa anche dalla ed. p nel passo dell' Epist. IV 27, 1. Avvertenza. Del diminutivo di fonte greca ' sipunculus ' ci siamo occupati sopra, a pag. 27. * Vb) Plinio conservò la desinenza greca nei seguenti tre grecismi, che egli per il primo introdusse nelP uso letterario latino : Buie SIGNIFICA consiglio, senato o collegio dei decurioni nelle città elleniche e in quelle città che le varianti presentate dai detti codici, non si può ammettere con oerte2za che Ausonio abbia continuato Fuso della voce » poematium \ 1 II Vallauri , che registra nel suo Lex. Latini Italique sermoni* tutti i neologismi pliniani, ommeite soltanto ' poematium \ 36 erano rette secondo le norme amministrative greche. Ne troviamo esempi nel libro delle epistole di Plinio a Traiano, nelle forme dell'accusativo e dell'ablativo del singolare: ' Qui uirilem togam sumunt uel nuptias faciunt uel ineunt magistratum uel opus publicum dedicane solent totam b u 1 e n atque etiam e plebe non exiguum numerum uocare '. Epist X 116 (117), 1. Vedi per altri esempi Epist. X 81 (85), 1; 110 (111), 1; 112 (113), 1. 2.° ' Lyristes ' significa « sonatore di lira », e osservasi per la prima volta nei segg. luoghi pliniani: Epist I 15, 2; IX 17, 3; 36, 4; 40, 2. l Quanto alla grafia sono concordi i codd., l'ed. p e le più antiche edizioni dell' epistolario pliniano : si eccettui il cod. M che, nel passo citato dell' Epist. IX 17, 3 presenta al nominativo ' lyristis ', come se ai tempi di Plinio il suono vocalico greco -q avesse avuto il valore dell' i. * 3.° i Phantasma ' significa « fantasma , spettro , visione , larva » : i Igitur perquam uelim scire , esse phantasmata et habere propriam figuram numenque aliquod putes, an inania et ùana ex metu nostro imaginem accipere '. Epist VII 27 , 1. Il Casaubonus credette sostituire a ' phantasmata ' la voce ' phasmata ', per evitare, forse, che si attribuisse a Plinio Pin ì Della voce ' lyristes ' si valse, di poi, Apollin. Sidon. Epist. Vili 11 (Migne, Patrolog. curs., ser. I, tona. 58, col. 605). 2 In proposito della pronunzia dell' ij, che Y Inama osserva essere stata oscillante fin dai tempi di Platone, leggasi la memoria d9l D* Ovidio, ' Di un luogo di Plato* ne addotto a prova dell' antichità dell' itacismo ', pubblicata negli « Atti della R. Accademia di scienze morali e politiche di Napoli o, voi. 24°, a. , . 37 troduzione del neologismo ' phantasma ' nell'idioma latino, poiché la voce greca ' phasma ' era già nota come titolo di una commedia di Menandro, * e per F indicazione di un mimo. 2 Ma contro la sostituzione proposta dal Casaubonus sta F affermazione concorde dei codici e delle più antiche edizioni delle epistole di Plinio. E da notarsi che Plinio, benché avesse introdotto Fuso della voce ' phantasma ', pure nella stessa epist. 27 , lib. VII, invece di ripetere il nuovo grecismo , si avvalse delle voci latine rispondenti a * phantasma ' : ' efflgies ' {Epist) , che nella forma mediale ha il significato di «e distribuire ». Si oppone nondimeno al legame di discendenza tra il cit verbo greco e la voqe ' diamoerie ' il tramite attico e quello della koiné, per cui le voci elleniche si trasfusero nella lingua latina negli ultimi tempi della repubblica romana e nei primi secoli dell'impero; poiché si sarebbe dovuto ottenere nella trascrizione latina della voce greca, al caso genitivo del singolare, la forma * diamoerias o * diamoeras e non ' diamoeries ' o , secondo la ed. A, ' diamories \ La grafia ' diamones ', data dall' ed. a , non si saprebbe a quale voce greca riferirla; e perciò la si deve credere il risultamento di un' inavvertita spostatura di lettere della voce ' dianomes Cosi T interpreta il Lagergren Vedi il lessico Porcellini - De Vit, tom. 2, pag. 696, col. l.« L' osservazione fu accolta dal Vallauri a pag. 207, col. 1.% del Lexicon Latini Iialique ter/noni*. s II Dizionario Georges-Calonghi, che registra tutti gli ellenismi introdotti da Plinio, non nota ' dianome ' nò ' diamone ' mentre nelT Ausfuhrl. Handioòrterb. del Georges ò registrata la voce 'dianome', coL Procoeton VALE anticamera. Deinde uel cubiculum grande uel modica cenatio, quae plurimo sole, plurimo mari lucet ; post hanc cubiculum cum proc o e t o n e , altitudine aestiuum, munimentis hibernum \ Epist. II 17, 10. Per altri esempi vedi Epist. II 17, 10 e 23. Se è vero che Terenzio Varrone nel proemio del libro secondo Rerum t+usticarum usò la voce ^ i 1 Ma in non poche edizioni dei tre libri Rerum rustìcaram di Varrone la voce ' procoetona ' del proemio del libro 2 3 resta conservata con le lettere greche , come per es. nelt* edizione * cum notife Iosephi Scaligeri, Adriani Turnebr, Petri Vicfcorii et Antonii Augustinl ; Amstelodami, 1623', pag. 56; nell'adizione ohe sotto la denominazione Les agronome» latin» è compresa nella Collection Nisard, pag» 100, col. l a ; nell'edizione di ' Ioannes Gymnicus, Coloniae, 1536 \ pag. 96 ; eto. NelF edizione del Keil (Lipsia, Teubnér, 1889, pag. 70) si trova accolta la forma in lettere latine ' procoetona \ ma in nota si avverte che nei codici consultali dall' editore si legge invece ' procoeoona considerando in primo luogo gli aggettivi di fonte nominale, poi quelli di fonte verbale , indi gli aggettivi composti, e, in fine, gli aggettivi dedotti dal greco. A. Riconosciamo come d' immediata derivazione da nomi sostanti vi i seguenti cinque aggettivi: * orarius, bellatorius, castigatorius, praecursorius , sacerdotali^ ', quantunque, eccetto il primo, gli altri quattro si riferiscano a sostantivi aventi il loro fondamento in temi verbali. 1.° ' Orarius * deriva da ' ora *, « costa, spiaggia del mare », e perciò vale ad indicare la qualità di cosa appartenente alla costa, avente, per così dire, relazione con la spiaggia o lido; quindi ' oraria nauis ' o ' oraria nauicula ' significa « piccolo naviglio da costeggiare ». Plinio si valse dell'aggettivo ' orarius * nei seguenti due luoghi: l Nunc destino partim o r a r i i s nauibus partim uehiculis prouinciam petere \ Epist X 15 (26). * Rur sus, cum transissem in orarias nauiculas, Bithy niam intraui '. Epist. X 17A (28), 2. Il Keil, pur conservando nel testo pliniano la lezione comune ' orariis nauibus ' e ' orarias nauiculas * , avverte in nota , rispettivamente , ' fortasse onerariis ' e ' fortasse onerarias ' ; ma la congettura di lui non pare accettabile : nei due luoghi citati il testo pliniano non presenta nei codici variante alcuna. E, del resto , la sostituzione dell' aggettivo i oneraritts *, se vale a rimuovere da Plinio la menda d'avere introdotto un neologismo non necessario, non rende il testo migliore di quel che è in fatto, conservandosi il neologismo ' orarius \ 2.° Da ' bellator ', « battagliero, guerriero » , Plinio foggiò P aggettivo i bellatorius \ che applicò in traslato a ' stilus ' per indicare lo « stile polemico » , proprio delle dispute; ma, riconoscendo egli stesso l'arditezza del traslato, lo mitigò con l'aggiunzione della minorante ' quasi ' : ' Scio nunc tibi esse praecipuum studium orandi ; sed non ideo semper pugnacem hunc et quasi bellatorium stilum suaserim'. Epist. VII 9, 7. Se non che è da avvertire che nel luogo citato il cod. D e V ed. p presentano la lezione .' quasi bellorum stilum \ l 3.° Plinio dedusse 1' aggettivo * castigatorius ' dal nome i castigator ', per indicare qualità propria di chi castiga o corregge; e nell'esempio seguente unì appunto la qualità indicata da ' castigatorius ' col nome ' solacium ', a fin di significare quel conforto con cui ci si studia di consolare una persona afflitta, trovando da biasimare il dolore eccessivo che la opprime. Certo è ardito associare 1' epiteto i castigatorius ' con l' idea di conforto rappresentata da ' solacium '; e però l'autore, ad attenuare lo stridente contrasto , premise , come al solito, la parola ' quasi'. Il passo è il seguente : ' Proinde siquas ad eum de dolore tam iusto litteras mittes , i Ambi. Marceli*, usò anche , ma in senso proprio , l' aggettivo ' bellatorius ' : * Ideoque hoc ni mia cauendum , quod militem colsi nominis cum bellatoriis iumentis extinxit '. (Rer. gest. XXIII 5, 13. Gardthausen). Cfr. XXXI 2, 22. Si deve riconoscere pure il significato proprio di ( bellatorius ' nel seguente luogo dell'antica traduzione latina di Irbn. Deteet et euer*. falso cognomin. agnition. seu contro, haereses IV 34, 4: 'la tantum transmutationem fecit, ut gladios et lanceas b ella torias in aratra fabricauerit ipse ' (Migne, Patrolog. curi ser. Graeca et Orientai., toni. 5, col. 985). memento adhibere solacium, non quasi castigatori u m et nimis forte, sed molle et humanum '. Epist V 16, 10. « Notisi che nel luogo cit. il solo cod. M presenta la voce ' castigatorium ' : V ed. a dà la lez. ' castigatorum ', che si potrebbe intendere nel modo stesso che si è detto sopra intorno a ' bellorum ' sostituito a 4 bellatorium \ Tuttavia , come bene avverte il Gierig, 2 il genitivo plurale ' castigatorum ' non si adatterebbe con gli aggettivi che seguono ' forte, molle, humanum \ e nocerebbe all' efficacia della frase. 4.° Un altro aggettivo , formato , come i due precedenti, da temi di ' nomina agentis ', è ' praecursorius ', da ' praecursor ', e significa « preventivo, che precorre, che precede » : ma V arditezza dell' immagine è attenuata , come nei due neologismi precedenti , dalla pa^ rola premessa ' quasi ': ' Interim ne quid festinationi meae pereat, quod sum praesens petiturus hac quasi praecursoria epistula rogo \ Epist. IV 13, 2. Così il passo di Plinio si legge nei codd. Jf, V e nelP ed. p. La lezione ' praeciirsori ' data dal D deve essere considerata come grafìa monca , poiché il dativo singolare del nome ' praecursor ' non può coordinarsi con le altre parole del testo. 1 Apollinare Sidonio fece uso più acconcio dell'aggettivo ' castigatorius ', associandolo alia voce 'seueritas': Epist. IV 1 :,' Aetatulam nostrum, mobilem , teneram , crudam , modo castigatoria seueritate decoqueret , modo mandato* rum salubritate condirei ' (Migne, Patrolog. curs., ser. I, tom. 58, col. 508). * Gierig op. cit., tom. 1°, pag. 446, col. 2. a Consoli il Neologismi) puntano, 4 Altra volta Plinio, invece di valersi del nuovo aggettivo ' praecursorius \ foggiato per esprimere la precedenza * , usò la voce greca ' pròdromos \ che HA IL VALORE di «" precorrente, che corre innanzi» 8 : v. Epist IV 9, 23. Nel luogo cit. dell' Epist. IV 13, 2, alla voce ' praecursoria ' trovasi sostituita ' praeceptoria ' nel cod. F e nelFed. a. E il Gierig 3 avverte che neicodd. Vosslail., Oxon., Arhzen. , Hamburg. ( Lindenbrogìana excerpta) , Bongars. si legge pure * praeceptoria \ Per ispìegare quest' altro neologismo ( che ' praeceptorius \ supposta l'ammissione di esso in sostituzione di 'praecursorius', sarebbe sempre un aggettivo di formazione plinlanà , sul tipo dei precedenti aggettivi derivati da ' nomina agentis * in -tor) si ricorre do alcuni commentatori di Plinio al contenuto dell'epistola di cui Si tratta ; e poiché vi si parla di ' praeceptores ', se ne trae la conclusione che i praeceptoria epistula ' dovrebbe avere il significato di epistola concernente i precettori : interpretazione inesatta, perchè nel passo cit. della Epist IV 13,2 non si accenna atìcora al concetto di i praeceptores \ che viene in seguito , do * V agg. • praecursorius ' fii adoperato nello stesso significato da Amm. Marcell. Rer. gest. XXXI 3, 6; XV 1, £; **» e da Avrel. Cassiod. In psalt expos, p$a\m. XXXIX 8; Variar. Ili epist. 51 (Migne, Patrolog. cura., ser. I, tona. 70, col. 290 ; e totù. 09, col. 606). Vedi A. Corradi , In C. Plin. Caec. Seeundum obÈeruationes ad orationem uerborumque construetìonem et usimi pertinente*; Bergamo, frat. Cattaneo, 1889; pag. té. Vedi anche il lessico Forcellini-De Vit, tom. 4 (\%m), pag.78ì, col. l a e 2*. . « V. Aeschyl. SepL adii. Thtb. w. 80, 195, SophòA. Antig. v. 108. * Gierig op. cit., tom. 1°, pag. 339, col. 1.* 51 pò che se ne rende avvertito il lettore con le parole : ' prius accipe causas rogandi \ Vi si accenna, invece, alla fretta dell'autore ed a ciò che l'autore stesso avrebbe chiesto all' amico suo Tacito, se fosse stato in presenza di lui. Ma se si vuole accettare per genuina la lezione ' praeceptoria \ bisogna darle il valore lessicale di ' praecursoria ', ricorrendo al verbo ' praecipere ' ( donde ' praeceptor ' e ' praeceptorius '), il quale per Cesare, Livio, Lucrezio, Virgilio ed altri ebbe pure il significato di « prendere prima, anticipare, prevenire ».' 5.° Dalla voce composta ' sacerdos % il cui secondo elemento si riattacca al tema del verbo ' dare ', Plinio dedusse il nuovo aggettivo ' sacerdotalis ', che , in rispondenza alla sua origine, significa « spettante ai sacerdoti, sacerdotale » : * Proximis sacerdotalibus ludis productis in commissione pantomimis \ EpisL VII 24, 6. E per ' ludi sacerdotales ' si debbono intendere quelli che davano i sacerdoti al loro entrare in carica. 2 Qui è necessario avvertire che abbiamo conservato tra i neologismi pliniani la voce ' sacerdotalis ', non ostante che l'uso di tale aggettivo si sia notato 3 nella frase di Velleio Patercolo II 124, 4: 'Proxime a nobi i Caes. De b. e. Ili 31, 2.-Liv. IH 46, 7; XXX 8, 9; XXXVl 19, 9. Lvcret. De rer. nat VI 803 e 1048. Vero. Bel. Ili 98. Val. Flac. Argon. IV 341 (ma neir ed. aldina si legge 4 praeripiunt '). Stat. Theb. Vili 328; etc. * Sveton. io Ùiu.AuQUSt. 44 parla di Mudi pontificale*;*. * la fotti, nel Dizionario Georges-Calonghi, [Torino, 1896], col. 2396, si trova notato il vocabolo ( sacerdotalis ' con l'autorità di Plinio e di Velleio Patercolo. B lo stesso osservasi nelYAmf&hrL Handtoorterb. del Georges, voi, 2.° [J880], col. 2183. _ so lissimis ac sacerd-otalibus uiris desti nari praetoribus contigit ' (Halm) ; perciocché tanto nell'apografo di Bonifacio Amerbach , (il solo che ci resti della storia romana di Velleio ; che, cohie è noto , il codice Murbacensis , scoperto da Beato Renano verso il 1515, si è perduto) , quanto nella ' editto princeps ' di Basilea, 1520, la lezione accertata, è ' sacerdoti bus uiris ' : poi, per una congettura dello Scheffer si sostituì a ' sacerdotibus' Y aggettivo ' sacerdotatibus \ Dopo Plinio, si dilagò l'uso della voce ' sacerdotalis*, massimamente negli scritti ecclesiastici : ne abbiamo eziandio una conferma in diverse iscrizioni, in luoghi di Ammiano Marcellino e di Macrobio, ! in alcune costituzioni imperiali raccolte nel Codice Teodosiano, 2 etc. B. Plinio ricorse ai temi dèi verbi ' haesito ' e ' monstro ' per formare i due nuovi aggettivi i haesitabundus ' e ' monstrabilis '. l.° ' Haesitabundus ' ha il significato del participio presente ' haesitans ', che vale « esitante, dubbioso, confuso » : ' Expalluit notabiliter, quamuis palleat semper, et haesitabundus « interrogai^, non ut tibi nocerem, sed ut Modesto » '. EpisL I 5, 13. 2.° L'altro aggettivo verbale fc iiionstrabilis' è sinonimo di ' insignis, illustris % e significa « notevole, cospicuo, illustre, insigne, chiaro » : 'Est enim probitate i Amm. Marcell. Rer. gest. XXVlII 6, 10. Màcrob. Saturn. Ili 5,6. Vedi inoltre i lessici Forcellitii-De Vit (toni. 5 [1871], pag. 288, col. 2 a ), Freund-Theil (toro. 3 [ 1865 ], pp. 143-144), Georges (voi. 2° [1880], col. 2183). * Cod. Tkeodos. XII 1, 145; XII 5, 2; XVI 10, 20 (Haenei). morum, ingenii elegantia, operum uarietate monstrabilis'. Epist. VI 21, 3. ' C. I nuovi aggettivi composti, che appariscono per la prima volta negli scritti di Plinio, hanno la maggior parte per primo elemento componente la particella negativa ' in- : due soli sono formati con la particella 4 per- premessa, ed uno con la particella ' prò- \ a) È stato giustamente osservato che nella latinità argentea, per amor di vivezza nei contrasti, si preferiva formare l'antitesi di un aggettivo col premettere allo stesso la particella negativa 'in-', invece di accompagnare all' aggettivo V avverbio ' non ' o di ricorrere a eleganti circorìlocuzioni, come l'uso prescriveva neir età aurea della prosa latina. Plinio non si allontanò dal gusto prevalente ai tempi suoi, e, oltre all'accettare P uso di aggettivi in tal modo formati da scrittori suoi contemporanei, egli stesso ne formò altri sette, premettendo la particella negativa, 'in-' a due aggettivi semplici ed a cinque aggettivi composti. aa) 1.° L'aggetti vq ,299), * ob die sogenannten senteutiae Varronis Varronisches enthalten ist ganz unsìcher*. * Cic. Tusc. diap. Ili 34, 81 ; De legib.h 11, 32. Vero. Georg. IV 94; Aen. IX 548.- Stat. Theb. IX, 109.-Tac. Agr.9; Ann. XII 14; Hiat. 1.» ' Incongruens ' significa « inconseguente, incongruente, disconvenevole *. Plinio se ne valse nel seg. passo: ' Quibus sententi^ Caepionis placuit, sententiam Macri ut rigidam durjimque reprehendunt: quibus Macri, illam alterarli dis^olutam atque etiam in congruente ni uocant \ Epkt. IV 9, 19. l 2.° D3II0 stesso modo, per indicare ' qui non reueretur \ « chi ha poca stima, i' irriverente » , il nostro autore premise la par(,ic3lla negativa ' in- ' al partieir pio presente del verho ' re-uereor ', e die origine al neologismo * inreuerens', che si legge nel luogo se^ guente: ' Sum enim deprecatus ne quis ut inreue^ r e n t e m operis arguepet, quod recitaturus \ Epist. VIH 21, 3. 2 Non nuoce alla nostra osservazione sul neologismo pliniano ' inreuerens ' il considerare che nel cod, M si trova la lezione ' ut inreuerenti ', perchè la differenza del caso, importante senza dubbio per V ordine sintattico della frase, non contrasta al valore lessicale della parola. 1 A. Gell. Noci. AH. XII 5, 5 continuò V uso dell' aggettivo * iucou^ruens ' ; e Avhkl. Avgvst. De don, perseu. 22, 01 (M-~ gne, Patrolog. eurs., §gr, }, tom. 45, col. 1030; 1' accolse n$Ua forma del grado superlativo. Vedi per altri esempi presentati da Lattanzio il Georges, Ausfùhrl. Handwòrterb., voi. 2° (1880) coi. 133. * Aleute tracce della continuazione dell* uso dell'agg. ' tnre-* uerens ' troviamo in Ael. Spartian. Carae. 2, 5 (secondo il Peter); e particolarmente in Flou. Tertvll. De orai. 16; Ad nat. I 10; Aduers. Mare. II 14 (Migqe, Patrolog. cura., ser. I, tom. 1 , col. 1173,575; tom. 2, col. 302). Vedi altri esempi nei lassici ForcelUni-Da Vit (tom. 3 [1865], pag. 623, col. 2 J ), e George* (voi. 2' [1880], col. 381). Dàlia forma participiale ' ascensus \ premessa la particella negativa ' in- ', si è formato ' inascensus ', che vale « non prima salito, dove nessuno è salito », e perciò « inaccessibile ». Plinio se ne servì per il primo nel Pan. 65, 3: 'Inascensum illum superbiae principum locum terere\ Nel riferire il passo di Plinio abbiamo seguito la lezione presentata dai codd. d, e; poiché la lezione ' inaccensum ' del cod. d non pare che possa adattarsi, per contrasto di significato, alle seguenti. parole della frase citata : ' illum superbiae principum locum \ Non contrasterebbe al concetto di tutta la frase la congettura del Lipsius, per la quale si viene a sostituire al neologismo ' inascensum ' la voce ' inaccessum ', usata da Virgilio e da altri x ; ma sarebbe grave errore posporre la lezione genuina data da codici autorevoli, la quale non contrasta col senso dell' intera frase, ad una congettura, per quanto questa possa apparire più gradita all' interprete e sia proposta da un filologo insigne. 4.° Nel seguente periodo del Pan. 4,7:' Iam firmitas, iam proceritas corporis , iam honor capitis et dignitas oris, ad hoc aetatis i n d e f 1 e x a matur itas nec sine quodam munere dèum festinatis senectutis insignibus ad augendam maiestatem ornata caesaries, nonne longe lateque principem ostentant ? ' presentasi l'aggettivo nuovo ' indeflexus ', che risulta dall'unione della particella negativa ' in- ' con una forma participiale del 1 Vero. Aen. VII 11 : Vili 195. Senec. Herc. '[furens] 606.Sil. Ital. Pun. Ili 516. -Plin. sen. Nat. hist VI 28 (32), 144; XII 14(30), 52. Tac. Hist IV 50; e altrove. Poi Macrob. Saturn. V 17, 7 ; etc. Sì verbo ' de-flecto \ E però ' indeflexus ' significa « non piegato » ; e, riferendosi ad ' aetatis maturi tas ', assume il significato di « non indebolito » , non mai di « invariabile », come inesattamente qualcuno interpreta.? Il Beroaldus, forse per evitare il neologismo, ha sostituito nel testo di Plinio a ' indeflexa '. la voce ' inflexa ', senza avvertire che V uso ha determinato un valore non negativo alla particella ' in- '• preposta al verbo ' flectere '. E, di fatto , Ivvbkal. Sii i 1, & t Vlfiak in Din XXkVll 11, 4 Cfr. Porphyr. Hor.epist 1 20, IO, citato dui Georges ne\Y Amfùhrl Handworterb., voi. 2° (18S0), col. 1212. * Vedi Cic. De orai II 80, 325; Pro Cluent 21, 58; De legibtt* Il 7, 16; Epint ad Ali. IV 16a, 2; XVI 6, 4; etc. che consideriamo, si spiega con la forma mediale del verbo greco corrispondente. l 2.° Dal tema della voce ' uber ', passato par il tramite di * ubertas ' o di * ubertus \ * Plinio formò il verbo l ubertare ', avente il significato di « fecondare, fer* tìlizzare, rendere fecondo o abbondante » : * * Et caelo quidem ftumquam benigni tas tanta, ut omnes si nini ter-* ras u b e r t e t foaeatque \ Pan. 32 , 2. Tale è la lezione del cod. A ; ì codd. d, o, d presentano la lezione i uberet % che sì adatta anche bene al concetto che Fautore volle esprimere nel luogo citato del Panegi^ fico. Ma il verbo * uberare ' non può èssere considerato come un neologismo introdotto da Plinio , poiché Puso del Verbo 'uberar^' è stato accertato in Columella 4 ; ed è noto cbe Columbia fu contemporaneo 1 L* uso del verbo ' prooemiari ' fu accolto poi da Ivl. Victv Are rhet 15, (nella ed. ORELLI (vedasi) delle opere di CICERONE (vedasi)); da Apollin. Sidon. Epìst. ad Ma* meri Claudian. (Migne, Patrolog. curs. t aer. I, tom. 53, còl 781). Vedi A. Corradi op. cit., pag. 35, nota. « L'aggettilo 'ubertus' ha per sé l'autorità di &.Oell. Noci. Att VI (VII) 14, 7. Non teniamo contò d*un passò di Solfilo fcl, & ' solo pla&ò u b e r t o q u e ', presentato dal òod* Aogetomom I, 4, 15, e dal feod. Sangallòns. 187, ma rifiutato dal Motnttisert òhe sì avvale deli* autorità di altri codici : il óod. Parisin» 68 te presenta invece : ' Pannonia solo planò uberiqufe '. • Riappare molto tardi il verbo * ubertare ' in Evmén. Ornilo*. aetio Cbnstànlino Aug. Mauienèium nomine, 9: ' Agros diuturno ardore sitiòntes expetitus uotis imber u b e r t a t ' • ( Mìgae» Pdtrótog. extra. , sar. I, toni. 8, col. 649). * Colvm. De re rtist. V 9, 11. Vedi atìcbe Pallad. De re rud. X! fòatòber) 8, 3. 64 -~ di Seneca il filosofo, è scrisse i suoi libri prima di Plinio il vecchio. * B. Di verbi nuovi, composti con preposizioni, Plinio ne presenta soltanto quattro : ' indecere, defreraere, interscribere, pertribuere '. Li considereremo successivamente come sono stati enunciati, secondo P ordine della lettera iniziale del verbo semplice. , -1.° Il verbo ' indecere _' significa « sconvenire* essere disdicevole, star male ». Non pare che Plinio sia stato il primo ad usarlo, tuttoché negli scritti di lui si osservi per la prima volta la forma verbale ' indecent \ In fatti, tanto la forma participiale ' indecens ', adoperata in senso di aggettivo, quanto la forma avverbiale 6 indecenter ' si trovano negli scritti dei contemporanei di Plinio. - Il passo pliniano che presenta il verbo ' indecere ' è il seg. ': ' Nam iuuenes confusa adhuc quaedam et quasi turbata non indecent'. Epist. Ili 1, 2. * I cQdd. M e V danno nel passo citato la lezione Mndicent', la quale non si adatta al concetto che informa 1 Thuffsl-Schwàbe, G. d. r. L. », a. 293, pag. 713, • Per la voce ' indecens ' v. Vitrvv. De arch. VII 5; Patron. Sai. 128, 3; Qvintil.- Imi orai. XI 3, 158; Martial. Epigr. II 11, 4; V 14, 7; XI 61, 13; Svlton. Diu. Claud. 30. Per Taw, 4 Indecenter' v. Qvintil. ìn$L orati 5, 64 ; Martial. Epigr. XII 22, 1 ; etc. ; e per la forma superi. * indecentiesime ': Qvintil. Imst. orai. Vili 3, 45. Cfr V Antibarb. del Krebs , y. 'indaoere'. * Osservasi il v rl>^ ' indecere * nel seguente luogo di A, G 4 bll. Noci. AtL VI  12, 2. ( Feininisque solis uestem longe late-. que diffu?am in dece re existimauervint ad ulnas cruraque aduersus oculos protegenda ' (ed. Hertz: ma sbcondo la ' lectio Gronouiana ' é da leggerti 4 decorarti * i a vece di ' indec^re '). 65 il periodo, e nemmeno corrisponde al verbo della proposizione seguente ' conueniunt '. È necessità, dunque, accogliere il neologismo ' indecent ' per non cadere in una dissonanza sintattica e in una stortura del senso del periodo. 2.° Il seguente luogo di Plinio, letto secondo il cod. M: ' Ego et modestius et constantius arbitratus immanissimum reum non communi temporum inuidia, sed proprio crimine urgere , cum iam satis primus ille impetus defremuisset et languidior in dies ira ad iustitiam redisset, .... mitto ad Anteiam ' etc. Epist IX 13, 4; ci ha dato argomento di notare tra i neologismi pliniani il verbo composto ' de-fremere % che vale « cessar di fremere »*. Ma la lezione ' deferuissèt \ presentata dal cod. D e dalle edd. p f a, e P equivalente lezione ' deferbuisset ', data dalle edd. prealdine del Laetus, del Beroaldus e del Catanaeus, non sono da trascurarsi , poiché il verbo ' deferuescere ' ( ' déferuere '), che significa « cessar di bollire, finir di fermentare », e, in senso traslato, « sbollire, quietarsi, calmarsi », si adatta meglio ad esprimere quello sbollimento d' ira, quella calma succeduta allo sdegno, che Plinio accenna in modo non dubbio con le frasi : ' primus ille impetus', ' languidior in dies ira', ' ad iustitiam redire', 2 i Ne vediamo continuato l'uso da Apollin. Sidon. Epp.l 5; IV 12; IX 9 (Migne, Patrolog. eurs., ser. I, tom. 58, coli. 455,518, 623 ). V. i lessici Freund-Theil (tom. 1° [1855], pag. 753) e Georges (voi. 1° [1879J, col 1860). 2 Nel Dizionario Georges-Calonghi non è notato il verbo 20. >•** Cfr. V 6, 21 e 6, 27. 2.° ' Cohors ', come termine tecnico militare:, valse a significare la decima parte di una legione , oonteaente tre ' manipuli ' o sei ' centuriae ' ;, si: ebbe anche il significato di « schiere ausiliarie » : ma in tutti e dite significati si riferì sempre ai soldati di fanteria- o pe* doni (' pedites '). Plinio riferì anche ' cohors ' alla cavalleria (' equites '), scrivendo: ' P. Accio Aquila, centurione e o h o r t i s sextae equestris'. Epist. X 106 (107). Ma nell& risposta dell' imperatore TrAittno st? li l Colvm. De re rust. X 362 ; XI 2, 30. renio (Epist X 107 (108): ' Libellum P. Aedi Aquilae, centurionis sextae equestris) , la voce ' cohortis ' è evitata , come ben si osserva nella ed. A: per una congettura del Beroaldus si legge la voce ' cohortis ' premessa alle parole ' sextae equestris ' nel testo della cit. epistola di Traiano. Donde s' indusse Plinio ad associare il concetto di ' cohors ' con quello di ' equites ' ? Probabilmente non dall'essere in quella sesta coorte commisti insieme cavalieri e pedoni , come suppone il Lagergren , riepilogando l'opinione del Forcellini l , (che militarmente ciò avrebbe prodotto una dannosa confusione), ma dalla necessità di dare un termine adatto ad una parte dell' i equitatus ' , ricorrendo , per somiglianza di ordinamento militare, ai nomi delle divisioni della fanteria. Cicerone aveva, però, ben chiaramente distinto 1' i equitatus' dalle 'cohortes'. 2 3.° ' Species ' nell' uso della latinità aurea ebbe o il significato attivo di « vedere, guardare », o quello passivo, di « aspetto, apparenza, figura, imagine ». Plinio se ne valse per significare « ipotesi, caso particolare », facendone un sinonimo di ' casus ' ; e con tale significato, trasmesso per tradizione, la voce ' species ' si conservò nel linguaggio dei giuristi. 3 Nei seguenti passi di Plinio abbiamo la conferma del nuovo significato del sostantivo ' species ' : ' Nam haec quoque species in 1 Lagergren, op. cit, pag. 74. Vedi il lessico ForcelliniDe Vit, tona. 2° (1861), pag. 264, col. l. a * Cic. Pro M. Marcello 2, 7 ; EpisL ad fam. XV 2, 7. 3 Vlfiàn. in Dig. cidit in cognitionem meam\ Epist. X 56 (64), 4. ' Mox ipso tractatu, ut fieri solet, diffundente se crimine plures s p e e i e s inciderunt \ Epist. X 96 (97), 4. Per quale tramite sia venuta la significazione di ' species ' adottata da Plinio, non può dirsi con certezza. Tuttavia F essersi indicato da Cicerone e da Varrone 1 con la voce ' species ' anche le « specie di un genere » ci dà una probabile spiegazione; poiché, essendo le specie come i casi particolari di un genere , si rendeva non difficile il passaggio dalla significazione di « specie » a quella di « caso ». 4.° La locuzione particolare ' uenia sit dicto *, usata tra parentesi, la quale corrisponde alF espressione italiana « sia permesso di dire, sia detto con permesso, mi si permetta di dirlo », è dovuta a Plinio : ' Vsque adhuc certe neminem ex iis quos eduxeram mecum (uenia sit dicto) ibi amisi. Epist V 6, 46. Dal passo citato si presume che Plinio abbia fatto uso della locuzione * uenia sit dicto ', per allontanare da sé r ira degli dei, che, secondo la credenza popolare romana, F avrebbe colpito , se egli immodestamente si fosse vantato. In un altro luogo per esprimere lo stesso concetto, in proposito di una convalescente da grave malattia, Plinio scrisse la frase ' inpune dixisse liceat' (Epist Vili 11, 2. 2 B. I nomi sostantivi di fonte verbale, che si ebbero da Plinio un significato nuovo, sono un ' nomen i Cic. Top. 7, 30 ; De ìnuent. I 27, 40. Varr. Rer. rust. Ili 3,3. s Lagergren, op. cit., pag. 75, 78 agenti» ' in rsor e quattro ' nomina actioois' in -Ho o l.° Il nome ' mensor ', dal verbo i metiri *, si ebbe da prima da Orazio il significato di « misuratore », in generale. 1 Poi Ovidio e Columella ne fecero un sinoniBM eli . ' deeempedator \ cioè « misuratore dei eampi, agrimensore ».* Plinio attribuì alla voce ', ehe Quintiliano adoperò al singolare* col significato di « annotazione^ nota » ; 4 ma Plinio, usandolo al plurale, attribuì ai vocabolo il significato di « osservar ùonì scritte al margine di un libro > : ' Nuno a te Mk brum urmmn cum adnotatioaibiis tuis expecto.' ìiptet; VK 30, & 3.° Il sostantivo ' excursio ', considerato come temniiie 1 HoaAT. Carnkn l. 28, % Cfr Mauxuiì, Epigr. X 17> & t Ovid. Metam. I 106. Col vm. V l. Cfr. per 'deeempedator* Cic. Philip. XIII 18,37. 3 V. in proposilo l'osservazione del Gbsner, cit, da A. Corradi, pagi 3& * Qvintil. Imi. orai X 7, 31. tecnico Al cose militari, valse ad indicare, fla dall' età aure^ cjell'idiopia Latino, la sortita da una città ( f eruptio ') *, la scorreria (• discursio milHaris ') 2 e la soarawucci$ (' prima incursio militaris 'X 3 Plinio per il pripjo attribuì al vocabolo il significato di qualsivoglia 4 qp#r$a, gita, scappata in paese »: ' An, ut solebas, Uttaglione rei farai liaris otoeundaei crebris excursiouibus a^acaris ? \ Epist. I 3, 2. Del resto , noa è estraneo fi tale accezione della voce ' excprsio ' V uso cjke in pi» Jpogttf Plinio stessa fece del verbo * excurrere \ dwde * excur^Q. \ per indicare de' viaggi intrapresi : ' Gnpa juiblicufp opus m,ea pecunia inchoaturus in Tuseos e,]fcuciirrUsera.' Epist III 4,2. 'Destino eròe», si tamen offlcii ratio permiserit, excurrere isto \ ffeist. JII 6, 6. ' Nunc uideor commodissime . po&K» in rem praesentem excurrere.' Epist X 8 (24), 3* 4 4.° Nel periodo della latinità aurea il nome ' ppaeeeptip ' significò « precetto , insegnamento * , e aocihe « preconcetto, pregiudizio ». 5 Plinio attribuì a ' praeceptio ' il significato di « prelevamento o prelevazione » di parte di un'eredità prima degli altri coeredi: 'Saturninas autem, qui nos reltquit taeredes, quadrantem rei publicae nostrae, deinde prò quadrante praeceptionem quadringentorum milium dedit'. Epist V 7,1. t Cabsl P* k a II 30, 1. « Cic. De prou. cons. 2,4; Pro * Deiói 8, 2& Liv.  VII 143. 3 Usl XXX 8, 4 ; 1 1, a XXX VII 18, 4. 4 II, giureconsulto Scovala conservò il significato pliniano di 'e;xpursp/ u^Dig. XXXIII 1, L3, in fine. 5 Cip. Pari orai. Con ciò Plinio si attenne più da vicino alla fonte della parola, che è il verbo ' praecipere '=« prendere innanzi, prendere prima »; talché, invece di dare un significato nuovo al nome ' praeceptio ', restituì allo stesso il valore lessicale originario che, a poco a poco, si era modificato nell'uso: tanto più che Plinio stesso usò il verbo ' praecipere ' nel significato di « ottenere prima, percepire innanzi , prelevare da un' eredità » , come osservasi in Epist, V 7, 1 ; X 75 (79), 2. Nella lingua dei giureconsulti romani la parola in esame conservò sempre il significato anzidetto; e. si diede appunto la qualità indicata dall' aggettivo ' praecipuus' a quella parte di eredità, prelevata, che non entrava nella divisione dell' asse ereditario; 1 mentre * praecipuum ' sostantivato aveva avuto presso Cicerone il significato di « preminenza, eccellenza, vantaggio ».* 5.° ' Praesumptio ' non fu voce accolta nella latinità aurea. 3 Plinio l' usò nel senso di « godimento prema 1 Vlpian.ìii Dig. XXXIII 4,2. Papinian. in Dig. XL 5,23, § 2; XXXI 75 e 76. Cfr. Apollin. Sidon. Epist. VI 12 (Migne, Patrolog. cur8. % ser. I, tona. 58, col. 560-561). Del resto, tale uso può considerarsi come una conseguenza del significato attribuito fin dai tempi antichi all' espressione ' pars praecipua ' o ' res praecipua'. Vedi Plavt. Rudens 188-189; Terent. Adelph. 258. * Cic. De finibus II 33, 110: 'Homini.... praecipui a natura nihil datum e3se diceraus ? ' 8 Leggevasi in un luogo di Cicerone, De diuinat. II 53, 108 : 'Praesumptio tamen.... non dabitur*. Ma in realtà i codd. Leidens. Voss. 84, Leidens. Voss. 86, Leidens. Heins. 118, Vin 189 dobon. 2Qjr danno concordemente ' praesensio ', invece di * praesumptio \ Il Pearcius vi sostituì, per mera congettura, la voce 81 turo, uso prematuro », facendone quasi un sinonimo della voce ' praeceptio \ Ma, nell' assegnare al nome ' praesumptio ' tale significato, Plinio si allontanò dall' uso che ne fecero i suoi contemporanei. Quintiliano , in fatti, P adoperò come termine di retorica, per indicare la figura ' prolepsis \ 1 D' altro canto , Seneca 2 e poi Giustino ed altri 3 attribuirono alla voce ' praesumptio ' il significato di « speranza, fiducia , aspettazione , opinione ». Plinio, invece, conservò alla voce il significato più vicino all' etimologia della stessa (' prae ' e 4 sumere '), cioè « uso o godimento anticipato » , equivalente perciò , come dicevamo sopra , a quello del nome ' praeceptio ', ma non facilmente assimilabile , come suppone il Lagergren 4 , al significato della voce ' anticipatio ', che per Cicerone vale « prenozione, prenotizia, idea anticipata ». 5 La conferma del significato pliniano del sostantivo ' praesumptio ' è data dai seguenti luoghi : ' Rerum ' adsumptio' : lo seguirono il Christ (nella 2. a ed. Orelliana, Turici, 1861; voi. 4, pag. 554), il Nobbo (Lips., 1850, pag. 1162, col. 2. a ) ed altri. i Qvintil. Inai. orai. IX 2, 16 ; 2, 18. 2 Senec. Episi. mor. XIX 8 (117), 6. Cfr. A. F. Rosengren , De elocut. L. Annaei Seneeae commentano; Upsaliae, Wahlstròm (senza data della pubblicazione, ma è, probabilmente, del 1849-1850), pag. 38. s Ivstin. Epit hist Phil III 4, 3. Spartian. Hadr. 2, 9. Si valsero anche della voce * praesumptio ', in significato simile, i giureconsulti Papin. in Dig. XLI 3, 44, § 4, e Vlpian. in Dig.  2, 30, § 4; XL 5, 24, § 8; XLIII 4, 3, § 3; etc. * Lagergren, op. cit., pag. 57. ' s Cic. De nat deor. I 16, 43; 17, 44. Consoli II Neologismo Pliniano, 6 82 quas adsequi cupias praesumptio ìpsa iucunda est'. Epist. IV 15, 11. ' Ego beatissimum esistitilo qui bonae mansuraeque famae praesumptioDe perfruitur certusque posteritatis curii futura gloria uiuit '. Epist. IX 3, 1. Il significato attribuito da Plinio al nome ' praesumptio ' si deve non al dotto arbitrio dì autorevole scrittore, ma all' efficacia che Bull* accezione di ; praesumptio ' esercitò, con molta probabilità, V uso che lo stesso Plinio fece del verbo ' praesumere ', accostando al significato primitivo di « prendere prima » anche i significati di « adempiere prima, porre prima, pregustare », che risultano dai segg. esempi: Epist. II 10, 6; III 1, 11; VI 10, 5; Vili, 11, 1; Pan. 79, 4. C. Quanto al significato dei grecismi ' cataracta , paedagogìum, sipo ', Plinio presenta delle novità che ' ne presso gli scrittori dell' età aurea, né presso i contemporanei di lui ci è dato osservare. I.° ' Cataracta ' o ' cataractes ' servì ad indicare, per antonomasia, le cascate o cateratte del Nilo. ■ Livio se ne valse per denotare le « saracinesche » alle porte delle fortezze. ! Plinio, invece, indica con ' cataracta ' o • cataractes ' la « chiavica o cateratta » che è nei fiumi por reggere il corso dell'acqua: 'Si nihil nobis loci i Vitrw. De arch. Vili >. Sknkc. Nat. quaest. IV 2, A. I'lin. sBN.'jVflt hit!. V 9 (IO), 54 e 59. * Liv. XXVII 28, 10 e 11. Cfc Vboet. Epit rei mil. IV 4. Lo slesso significato notasi in Plvtar. Anton. 76, 2 : cfr. anche dello stesso Plutarco Aratus 26, 1. 83 natura praestaret, expeditum tamen erat cataractis aquae cursum temperare. ' Epist X 61 (69), 4. l 2.° La latinità classica non si avvalse del grecismo 4 paedagogium ' 2 : cominciò a servirsene la latinità argentea. Svetonio con la frase ' ingenuorum paedagogia ' alluse alla sfrontata prostituzione e seduzione dei tempi di Nerone, se pure nel testo svetoniano non si voglia preferire alla lezione ' paedagogia ' l'altra lezione 6 proagogia. 3 Seneca e Plinio il vecchio indicarono con ' paedagogium ' , per metonimia , i fanciulli educati in un istituto, ossia la scolaresca. 4 Ma Plinio il giovane restituì a ' paedagogium ' il significato di luogo o istituto dove erano educati i fanciulli destinati ad impieghi o uffici superiori : ' Puer in paedagogio mixtus pluribus dormiebat. ' Epist VII 27, 13. L' etimologia mista greco-latina della pretesa voce ' paedagium ', la quale fu accolta dalla ed. p nel luogo cit. dell' epist. pliniana, potrebbe solo tentarsi per ispie-, gare una parola nuova che dai codici concordemente si attesti essere stata usata dal nostro autore, come, per es., la voce ' cryptoporticus ' ; ma si deve sempre rifiutare, quando con essa si voglia tentare V accettazione 1 Cfr. Rvtil. Nàmàt. Dered. suo I 481: ' Tum cataractarum claustris excluditur aequor * (Baehrens, Poetae Latin, min. voi. 5°, pag. 21 : ma nel cod. Vindobon. 277 (387; si accoglie la grafia ' catharactarum '). * Vedi per il significato della voce greca considerata: Demosth. Orai, de corona 258 (313, 10-12) ; Plvtar. Pomp. 6, 2. 3 Sveton. Nero 28. * Senec. Dial VII {De uita beata) 17, 2 ; Dial. IX (De tranquii animi) 1, 8; Epist mor. XX 6 (123), 7. Plin. sen. Nat hist XXXIII 12 (54), 152, 84 di una parola che non è accolta dai codici né registrata nei lessici, ma soltanto proposta come congettura d'interprete. Molto meno si può fare buon viso alla congettura del Lipsins ', che, movendo dal presupposto che ' paedagogium ' dovesse riferirsi soltanto alla riunione degli alunni, non mai al luogo della riunione, voleva sostituire la espressione ' puer e paedagogio ' alla lezione data dai codici ' puer in paedagogio '. 3." Il grecismo ' sipo ', che vale « corpo vuoto o cavo, sifone », penetrò nella lingua latina dopo 1' età di Cicerone -; e se ne valsero gli scrittori dell'età argentea per indicare « sifone , canale, pompa per alzar 1' acqua », oper termine di confronto a cosa somigliante 1 Ivsti Lipsi Ad Annales C. Taciti liber tommentarius, Parisiis, N. Buon, 1606; pag. 236, Ad librum XV Ann.: ' Vides ergo ubique paedagogia prò coetu et quasi collegio puerorum. prò loco non accipiò, ne epud Plinium quidem lib. VI] epist. « Puer io paedagogio mistus pluribus dormiebat ». rescriboque : « Puer e paedagogio >. intellegit enim puerum paedagogianum'. » Si è preteso riconoscere la parola 'siphone' iu un luigodi Lucilio, cit. da Cic, De flnibusll 8, 23; ma lalezkmu é incerisi Il cod. Palat., ora Vatic. 1513, presenta 'hirsizon'; l'altro cod Palat., ora Vatic. 1525, presenta 'hrysizou': gli altri codd. , come il More)., 1" Erlang. 38, il Vratisl. IV F 180 danno ' hirsiphon". Nella 1" ed. dell' Orelli, del 18;8, si legge ' hir sìpliovo '; e quasi consimile lez. ' fir siphoue' si osserva in quella del Medvig. L' Ernest! la trasformò a dirittura in ' si pitone ' ; ma 11 Bailer (2* ed. Orellian», Turici, 1861, voi. 4', pag. 103} la, restimi alta Torma 'hirsizon', data dal 1° cod. sopra cit. del secolo XI. A noi parrebbe meglio conservarsi la lez. del cod. Vatic. 1525, ' hrysizou ' p. ' hrysiazon ', part. pres. del verb') greco rhysiàio, Torse 'rhysizo. Ma, in tanta incertezza, nulla si può affermare che rispanda sicuramenle al vero. r 85 al sifone K Plinio se ne servì , attribuendo alla parola il significato di « tromba da incendio », e venne così a determinare in un caso particolare il significato generico di « tromba per acqua » : i Alioqui nullus usquam in publico sipo, nulla hama, nullum denique instrumentum ad incendia compescenda \ Epist. X 33 (42), 2. 2 Ma è probabile (e, nell'incertezza della conclusione, ci siamo indotti a notare la voce i sipo ' tra i neologismi di fonte pliniana) , che Plinio non sia stato il primo a designare con ' sipo ' la tromba da incendio ; perocché il retore Musa, citato da Seneca il retore 3 , con la frase 'caelo repluunt ', detta in proposito dei sifoni, accenna al significato in generale di tromba che schizzi l'acqua in modo che questa, ricadendo in forma di pioggia, sembri che ripiova dal cielo. 4 Sez. II. Altre parti del discorso. A. In due soli aggettivi ci è stato dato di osser 1 Senec. Nat. quaest. II 16. Colvm. De re rust. Ili 10; IX 14.-Plin. sen. Nat hist II 65 (66), 166; XXXII 10 (42;, 124. Ivvenal. Sai II 6, 310. * Anche Ulpiano accenna a ' siphones ' per gli incendi in Big. XXXIII 7, 12, § 18. 3 Senec. rhet. Controuers. X praef., 9. 4 Nel Dizionario Georges-Calonghi, v. * repluo ', col. 2341, e v. ' sipho ', col. 2500, si afferma ripetutamente, ma non sappiamo renderci convinti del motivo, che da Seneca il retore si attribuì alla voce ' sipho ' il significato di (1880), col. 2412, e riferita contemporaneamente tanto al significato eine Spritze, quanto al significato Feuerspritze. 86 vare che il significato attribuito ai medesimi da Plinio si allontana dal significato che si ebbero nell'uso dell' età anteriore e in quello dei contemporanei di Plinio stesso. Tali aggettivi sono : ' octogenarius ' e ' otiosus \ 1.° L' aggettivo ' octogenarius ' fu da Vitruvio e da Frontino adoperato a significare una misura. ' Plinio se ne valse per indicare « vecchio di ottanta anni, ottuagenario, ottogenario »: ' Femina splendide nata , nupta praetorio uiro, exheredata ab octogenario patre \ Epist VI 33, 2. 2.° L' aggettivo ' otiosus ', che significa propriamente « ozioso, inoperoso, disoccupato », ed equivale a ' uacuus muneribus ', soleva essere riferito anche a cose inanimate, p. es. a tempo, età 2 , discorso, 3 etc. A questo uso si accostò Plinio, scrivendo: 'Per hos dies libentissime otium meum in litteris conloco, quos alii otiosissimis occupationibus perdunt. ' Epist IX 6, 4. Ma nessuno prima di Plinio aveva riferito V epiteto di ' otiosae ' alle somme di danaro non date ad interesse, ' non occupatae ' : ' Pecuniae publicae, domine, prouidentia tua et ministerio nostro et iam exactae sunt et exiguntur; quae uereor ne otiosae iaceant. ' Epist. X 54 (62), 1. Anche il giureconsulto Scevola applicò alla ' pecunia ' non data ad usura la qualità di ' otiosa \ 4 i Vitrw. De areh. Vili 7 ('fistulae octogenariae';. Frontin. De aqu. urb. Rom. 58 : ' Fistola octogenaria diametri digitos X\ * Cic. Epist ad Q. fratr. Ili 8, 3 ; De seneci 14, 49. 3 Qvintil. Inst. orai Vili 2, 19; I ), 35. * Scabvol. in Dig. XXII 1, 13, § 1: « Pro pecunia otiosa usuras praestare debeat ' (Mommsen : ma nel cod, Florent. dei Digesta è scritto ' pecunia uitiosa '). Come si è già avvertito, Plinio fu parco d' innovazioni quanto ai verbi. Egli, in fatti, attribuì significato non noto agli scrittori dell' età anteriore , né , a quanto appare, accolto dai contemporanei, ai tre verbi * exseri bere, per colere, prosecare ', conservandoli sempre in senso proprio. l.° La latinità aurea presenta V uso di 'ex-scribere ' nel significato di « trascrivere, copiare », ed anche nei significato di « notare, registrare, mettere per iscritto ». 1 Plinio, invece, assegnò al verbo ' exseribere ' due signiAcati nuovi, 1' uno proprio e 1' altro figurato , che non troviamo negli scritti dei contemporanei di lui. Il significato proprio , di cui ora interessa intrattenerci , (che, al suo tempo, tratteremo del verbo ' exseribere ' in senso traslato) è: « dipingere, disegnare , rappresentare » : ' Herennius Seuerus, uir doctissimus, magni aestimat in bibliotheca sua ponere imagines municipum tuo rum petitque exseribendas pingendasque de legem '. Epist IV 28, -1. Donde tale significato ? È noto che ' scribere ' ebbe anche il significato di «e disegnare, dipingere ». 2 Plinio il vecchio, a determi^ nare meglio il lavoro di copiatura di una pittura, si valse del verbo ' transcribere \ 3 Appare probabile quindi che Plinio il giovane, attenendosi allo stesso ordine di concetti, meglio che della preposizione ' trans ' si sia servito della preposizione ' ex ', che esprime con maggiore esattezza l'idea di « trarre fuori, dedurre », e, pre l Cic. in Verr. aet. see. II 77, 189. Varr. Rer. rust. II 5, 18. * Cic. Tu8c. dìsp. V 39, 113. Catvll. Carm. 37, 10. 3 Plin. sen. Nat. hist XXV 2 (4), 8: * Veruna ot indura falla* est colori bus... multumqu 3 riamente significa « usatto, piccolo socco, calzare leggiero », che si soleva portare dalle donne e dai damerini effeminati. Ma poiché il socco era usato dagli attori comici per la rappresentazione della commedia, e quindi, per figura metonimia, venne a significare la commedia, così Plinio che, adoperando il linguaggio scenico , aveva chiamato una sua villa, presso al lago Lario, col nome ' comoedia ', ne indicò il sito basso, rasente il lido del lago, col diminutivo ' socculus \ Ecco il passo pliniano : ' Huius (lacus) in litore plures uillae meae, sed duae maxime ut delectant ita exercent. altera inposita saxis more Baiano lacum prospicit, altera aeque more Baiano lacum tangit, itaque illam tragoediam, hanc appellare comoediam soleo ; illam, quod quasi cothurnis , hanc , quod quasi s o e e u 1 i s sustinetur \ Epist IX 7, 2-3. La lezione ' oculis ' che, invece di ' socculis ', è data dal cod. D e dalle edd. p, a, non ci pare in alcun modo attendibile, prima di tutto perchè vien meno il parallelismo che l'autore vuol mettere in evidenza tra la villa chiamata ' tragoedia ' e quella che porta il nome di 6 comoedia ' ; in secondo luogo, perchè bisogna forzare il senso della frase per supporre omogeneità tra ' sustinetur cothurnis ' e ' sustinetur oculis \ Preferiamo, dunque, la lezione ' socculis ', che è presentata dal cod. IH e dalle edizioni prealdine. 97 10.? Dicevasi propriamente ' sportula ', diminutivo di i sporta ', quel canestrino di cibi, che si soleva dare dai patroni ai clienti, allorquando questi si recavano da loro per salutarli. In senso traslato, Plinio se ne valse per indicare quelle largizioni che per lo più da autori, di poco merito si solevano dare ai ' laudicene, per essere applauditi di continuo da questi durante la recitazione dei loro lavori letterari : ' Sequuntur auditores actoribus similes, conducti et redempti: manceps conuenitur: in media basilica tam palam sportulae . quam in triclinio dantur. ' Epist II 14, 4. . Pare che Quintiliano si sia accostato al concetto di Plinio con l'avvertire che è sconveniente per gli oratori ' inter moras laudationum ' il * respicere ad librarios suos,. ut sportulam dictare uideantur. ' l E da avvertirsi inoltre che il nome ' sportula ' fu anche usato, in senso traslato, dall' imperatore Claudio per indicare i « brevi giochi dati al popolo I sostantivi di fonte verbale, innovati nel loro senso traslato dal nostro autore , si possono ordinare così : a) ' nomina agentis ' formati col suffisso -tor ; b) ' nomina actionis ' col suffisso -tion ; e) sostantivi formati da temi di verbi per il tramite del tema del participio presente; d) sostantivi verbali aventi diverso suffisso. a) Non molto è da dirsi dei quattro ' nomina agentis ': i Qvintil. InsL orai. XI 3, 131. « Sveton. Diu. Claud. 21. Consoli li Neologismo puntano* 98 * * debitor, frenator, gestator, reductor, ' che nei loro significati in traslato presentano tracce d' innovazione. 1.° Il nome ' debitor' significò propriamente « chi deve una somma di danaro ad un suo creditore ». l Accolto in traslato, indicò « chi è obbligato , chi è tenuto a qualche cosa », la quale veniva espressamente enunciata, per es. * uitae , animae , uoti, etc. ' 2 Plinio accolse tale significato del nome ' debitor *, considerato in traslato, ma vi apportò la novità di adoperarlo assolutamente , cioè senza indicazione della cosa* per cui si restava obbligato : ' Cuius generis quae prima occasio tibi, conferas in eum rogo; habebis me, habebis ipsum gratissimum debitorem. ' Epist. Ili 2, 6. 2.° La voce ' frenator ' appare per la prima volta nella latinità argentea, e riferita sempre a cose materiali, per es. il giavellotto, 3 il cavallo. 4 Plinio lo riferì,, per traslato, ad argomenti morali : ' Contemptor ambitiónis et infìnitae potestatis domitor et frenator animus ipsa uetustate florescit. ' Pan. 55, 9. 3.° Quanto al nome ' gestator ', che significa « portatore per guadagno, facchino », ed è perciò sinonimo di ' baiulus ' p ' baiolus ', voce usata da Cicerone 5 , Plinio lo riferì a un delfino che portava sul dorso i figli : * Incredibile, tam uerum tamen quam priora, delphinum gestatorem collusoremque puerorum in i Cic. De off. II 22, 78. Senec. De bene/. VI 19, 5. Modestia in Dig. L 16, 108. 2 Ovid. Ex Pon. IV 1, 2; Triti. I 5, 10. Martin Epigr. IX 42, 8. 3 Val. Flac. Argon. VI 162. 4 Stat. Theb. I 27.. 5 Cic. De orai. II 10, 40 ; Parad. IL-, 2, 23. 99 terram quoque extrahi solitum harenisque siccatum, ubi incaluisset, in mare reuolui. ' Epist. IX 33, 8. 4.° Il nome ' reductor ', considerato in senso proprio, significa « riconduttore, chi riconduce » : e in tale skgniflcato T usò Livio. 1 Ma Plinio adoperò ' reductor '• nel senso traslato di « restauratore » : ' (Titinius Capito) colit studia, studiosos amat fouet prouehit, multorum qui aliqua conponunt portus sirius gremium , omnium exemplum, ipsarum denique litterarum iam senesceiitium reductor ac reformator. ' Epist. Vili 12, 1. 6) I. quattro ' nomina actionis ' : ' descensio , dispensalo , egestio , nutatio ', formati da temi verbali , presentano le seguenti innovazioni nel loro uso traslato. l.° ' Descensio ' indica propriamente « discesa, l'azione del discendere ». 2 Plinio ne preferì V uso metonimico per indicare i luoghi stessi nei quali si discende per mezzo di gradinir 'Frigidariae cellae conectitur media, cui sol benignissime praesto est; caldariae magis : pròminet enim. in hac tres descensio nes, duae in sole, tertia a sole longius, à luce non longius. * Epist V 6, 26. Talché, come bene avverte il Gierig , le ' deseensiones ' erano non le scale, ma ' lacus, in quos per gradua descendebatur. ' 3 i Liv. II 33, il. « Cic. De flnibus V 24, 70: ' Quem Tiberina descensio, festo ilio die, tanto gaudio ad feci t, quanto L. Paullum, cum regem Perseo captum adduceret, eodem flumine inuectio?' (Citiamo il passo di Cic. secondo il ood. Palat. (Vatic) 1525 e la ed. Cratandrina del 1528; che, invece di 'descensio', si legge ' dissensio ' nel cod. Morelian., e ' decursio ' nella prima ediz. dell' Orelli, 1828). 8 Giehig, op. cit., tom. 1°, pag. 409, col. l. a . 100 Che Plinio sia stato veramente il primo ad introdurre nella lingua letteraria tale uso metonimico della voce ' descensio ', c'induce a dubitare l'avvertenza del Nàgelsbach 1 , che soventi volte ad alcuni casi mancanti nella flessione dei nomi verbali in -us si suppliva coi corrispondenti casi dei nomi verbali in -io. Or , tanto in Irzio 2 quanto in Virgilio 3 , trovasi usato 'descensus' in senso metonimico di « via che discende » : e se, come nota opportunamente il Lagergren 4 , ai casi non usati della flessione di * descensus ' si dovette supplire coi corrispondenti casi della flessione di ' descensio ' , questo nome non poteva non avere il valore metonimico di ' descensus ' ; e quindi è assai probabile, sebbene non si abbia alcuna prova diretta in conferma, che il significato metonimico attribuito a 'descensio' sia anteriore all' età di Plinio. 2.° In dipendenza dal significato fondamentale proprio del verbo ' dispensare ', che vale « pesare esattamente, dividere o distribuire proporzionatamente », il sostantivo verbale * dispensatio ' si riferì a cose materiali, indicandone la distribuzione economica o l'amministra-zione o il maneggio, per es; ' dispensatio aerarii 5 , annonae '* etc. Plinio riferì la voce ' dispensatio % in senso traslato, anche a cose morali, scrivendo all'imperatore Traiano : * Iulius... Largus ex Ponto nondunr mihi uisus ac ne audi.tus quidem.... dispensationem i Naegelsbach, Lateinische Stilistik 3 , pag. 151 eg. « Hirt. De b. Gal. Vili 40, 4. 3 Vbrg. Aen. VI 126. 4 Lagergren, op. cit., pag. 56. 5 Cic. In Vatin. 15, 36. « Liv. X 11,9. Cfr. IV 12, 10. 10Ì quandam ' mihi erga te pietatis suae ministeriuniqùó mandauH. ' Epist. X 75 (79), 1. È probabile .che la via per giungere al significato pliniano della voce 4 dispensatio ' sia stata aperta dall' uso, accolto da Cicerone e poi da Livio , Seneca ed altri, del verbo 4 dispensare n riferito ad argomenti immateriali. l 3.° 4 Egestio ', sostantivo nato dal verbo 4 egerere '=» « portare fuori, condurre via », è voce che apparisce per la prima volta nella latinità argentea, col significato proprio di « trasporto », ed anche, particolarmente, di « egestione, evacuazione ».* Plinio, riferendolo per traslato ad 4 opes publicae', ne fece un sinonimo di 4 effusfo ' di danaro, voce già usata da Cicerone. 3 Il passo di Plinio è il seguente : ' Hoc tunc uotum senatus , hoc praecipuum gaudium populi, haec liberalitatis materia gratissima, si Pallantis facultates adiuuare publicarum opum egestione contingeret. ' Epist. Vili 6, 7. 4.° Il verbo 'nutare' fu gradito ai poeti dell'età augustea : a Cicerone nemmeno dispiacque farne uso nel senso traslato di « vacillare nel giudizio, essere incerto » 4 . Ciò non ostante, il sostantivo verbale 4 nutatio ' non pare che sia stato accolto dalla latinità . aurea. I contemporanei di Plinio V usarono in senso proprio di « barcollamento, vacillamento ». 5 Plinio, invece, Tado i Cic. De orai. I 3i, 142.-Liv. XXVII 50, 10; XXXVIII 47, 3. Sbnec. Dial. VI (Ad Mare, de eonsol) 11, 1 * Sveton. Diu. Claud.O. s Cic. Pro Rose. Am. 46, 134. 4 Cic. De nat. deor. I 43, 120,-Cfr. Tac. Hist. II 98; III 40; IV 52. 5 Srnkg Nat quaest. VI2, 6, Qvintil. ln*t. orai. però in senso figurato, riferendolo a ' res publica ', per indicare «decadenza, rovina dello Stato»: 'Cogi porro non poteras nisi periculo patriae et nutatione rei pùblicae. ' Pan. 5, 6. La nostra osservazione si poggia sulla premessa che, nel passo citato, la lezione ' nutatione ',' presentata dal Cuspinian. e dal cod. Liuineii, sia da preferirsi alla lezione * mutatione ', che è data concordemente dai codd. A } 6, o 9 d. • e) I due sostantivi verbali formati per il tramite del tema del participio presente sono 'audentia' e 'instantia'. 1.° Il nome ' audentia ' non fu accolto dalla latinità aurea. Nella latinità d' argento se ne fece uso per si' gnificare « arditezza, coraggio », in dipendenza dal significato del verbo ' audere ', da cui proveniva. ' Ma Plinio trasferì: il significato di 'audentia' all'uso delle parole, per indicare « ardimento -, audàcia nel dire »" : 'Si datur Homero et mollia uoeabulà et Graeca ad leuitatem uersus contrahere, extendere, inflectere, cur tibi similis audentia, praesertim non delicata sed necessaria, non detur ? ' Epist. Vili 4, 4. : 2.° Il sostantivo ' iftstantia ', conformemente al verbo ' instare ', da cui prende origine, significò « imminenza immediata ». 2 Plinio attribuì ài vocabolo, che adoperò in traslato, due significati : a) « veemenza del discorso »•* ' Habet quidem oratio et historia multa communia , sed plura diuersa in his ipsis quae communia uiden 1 Tac. Ann. XV 53; Germ. 31 e 34. Cfr. 'audentior' nei Deal de oratoribus, 14 (Halm ; ' ardentior * per il Bàhrens) e in Qvintil. Inst. orai. XII 10, 23. * Cig. De fato 12, 27. 103 # tur haec uel maxime ui amaritudine instanti e, illa tractu et suauitate atque etiam dùlcedine placet/ Epist V 8, 9-10. b) «diligenza, studio assiduo»: ' Quid est enim quod non aut illae occupationes inpedire aut haec instantia non possit efflcere ? ' Epist. IH 5, 18. Per il primo dei due significati predetti Quintiliano si era. già avvalso dell'avverbio ' instanter V d) Resta a parlare dei tre sostantivi verbali: ' iadtwcatus, motus, retinaculum \ l.° La voce i aduocatus ' nei tempi della Repubblica romana designò V uomo perito nella conoscènza del diritto, che veniva chiamato a dare i suoi coitigli in tòtano ad una questione giuridica da trattarsi dinanzi ai magistrati, e sosteneva poi co' suoi suggerimenti e fcftft la presenza una delle parti litiganti dinanzi ai wi&gl 1 strati stessi. 2 Neil' età imperiale * adiiocatufc ' tìivéhitè sinonimo di ' patronus causae ', cioè « difensore o pà* trocinatore; causidico, che assiste e conduce il pi*oc&&ò *. E di questo secondo significato di ' aduocatus ' Plinio^ al pari de' suoi contemporanei 3 , ci presenta àlquahtl esempi. 4 Ma Plinio stesso attribuì anche alla voce ' aduocatus ' un significato in traslato , riferendola non & 1 QtfitffriL. tnsì. orai. IX 4, 126: ' Vbicunque acriter erit, i nstànter, pugnaciter dicendunT (Bonnell;. « Cig. Pro Sul. 29, 81 ; Pro CluenL 40, 110; De orai il 74, 301 ; De off. I 10, 32; Epist. ad fam. VII 14, 1 ; etc. 'Aduocatus ' per « aiuto » in genere, v. Pro Caectaa 9, 20. 3 Qvintil. Inst. orai. XII 1, 13. Sveton. Dia. Claud. 15 e 33. Diàl. de oratoribus, 1. * Epist. cause ò liti o questioni giuridiche, ma alla ' abstinentia ' : ' Id uero deerat, ut cum Pallante auctoritate publica ageretur , Pallas rogaretur ut senatui cederet, ut illi superbissimae abstinentiae Caesar ipse aduocatus esset. ' Epist. Vili 6, 9. Quanto abbiamo osservato sul significato pliniano della voce ' aduocatus ', considerata in traslato , non sarebbe accettabile, se nel luogo citato, invece di ' Caesar ipse aduocatus esset', si leggesse, come si suòle comunemente: ' Caesar ipse patronus aduocaretur'. Così appunto è presentata la lezione dall' ed. a, con la ripetizione del pronome ' ipse ' dopo ' patronus ': ' Caesar ipse patronus ipse aduocaretur '. 2.° Dalla radice del verbo ' mouere ' col. suffisso -tu- si formò il nome ben noto ' motus ', che in traslato, óltre ali! indicare « il moto dèi sensi e 1' attività o energia dello spirito, la commozione dell'animo, la passione », servì a significare « i motivi, le cause, i moventi » di un dato divisamente. Plinio fu il primo ad adoperare la voce ' motus ' in tale significato: 'Audisti consilii mei motus'. Epist. Ili 4, 9. 3.° Il sostantivo i retinaculum ', non discostandosi dal significato proprio del verbo ' reti nere ', da cui deriva, servì ad indicare qualunque oggetto potesse servire a trattenere o a tener fermo; perciò, secondo i casi particolari , significò « cavezza \ gomena o fune 2 , briglia o redina 3 , vimini pieghevoli per legare le viti 4 », etc. Plinio per il primo attribuì un significato figurato alla i Horat, Sai I 5, 18. 2 Ovid. Metam. XIV 547; XV 696. 8 Vbrg. Georg. I 513. i Vbrg. Georg. I 265. 105 voce ' retinaculum ', per indicare « i legami o vincoli morali della vita » : ' Adfuit tamen deus uoto, cuius ille compos , ut iam securus liberque moriturus, multa illa uitae, sed minora r e t i n a e u 1 a abrupit.' Epist I 12, 8. Nella stessa epistola , § 4 /egli chiamò questi ' uitae retinacula', in modo più diretto , * preda uiuendi,' come li aveva detto, prima di lui, Plinio il vecchio ! ; ed al § 3, li disse * uiuendi causae '. C. I grecismi nei quali, considerati in senso traslato, si nota l'innovazione pliniana sono due: ' cratér * e ' xenium '. 1.° ' Crater ', « grande coppa, cratere, vaso da mescere », è un grecismo accolto nella lingua latina e latinizzato nella forma ' cratera*'. Passò al senso traslato per P uso particolare che ne fecero i poeti, per significare « voragine vulcanica V vaso per Polio » 3 , e anche una costellazione 4 , ete. Ma Plinio fu il primo, e forse il solo, ad usare il grecismo ' crater ' nel senso traslato di « conca o bacino d' acqua » : ' Fonticulus in hoc, in fonte crater'. Epist V 6, 23. 2.° ' Xenium ' rappresentava, secondo l'etimo greco 5 , il dono ospitale, fatto, cioè, agli ospiti o ai commen 1 Plin. sen. Nat hist. XXII 6 (7), 14: 'Addidere uiuendi pretia deliciae Juxusque * (Mayhofl). Tacito indica i ' uitae retinacula ' come 'pretia nasceadi' (Germ. 31; ma in più codici si legge * noscendi '). * Lvcrbt. De ter, nau VI 701. Ovid. Metam. V 424. Cfr. Plin. sen. Nat hist. II 106 (110), 237; III 8 (14), 88. » Verg. Aen. VI 225. Cfr. Martial. Epigr. XII 32, 12. 4 Ovid. Fast li 244. Cfr. Cic. De nat deor. II 44, 114 {Arati phaenom. 219). 5 Vedi Svidàs Lexic. Graee. et Lai, vol2°, col. 1032 (Bernhardy). Ì06 sali. E in tale significato, oltre gli esempi di Vitruvio, Marziale ed altri ', abbiamo l'esempio di Plinio stesso: ' Summo die abeuntibus nobis, tam diligens in Caesare humanitas, xenia sunt missa'. Epist. VI 31, 14. Ma Plinio assegnò inoltre al grecismo * xenia ' il significato triaslato di « dóni fatti a certe persone per ottenere da loro qualche favore », ed in particolare i doni che si facevano agli avvocati o causidici per patrocinare con maggiore impegno le cause: ' Quam me iuuat quod in causis agendis non modo pactione dono munere ùerum etiam x e n i i s semper abstinui ! ' Epist V 13 (14), 8. E, dopo P esempio di Plinio, si ampliò àncora di più il significato della voce ' xenium ', indicandosi con essa i doni che si offrivano dai provinciali ai proconsoli o ad altre autorità 2 . Sbz. ii. -^ Aggettati. Li distingueremo in aggettivi derivati da fonte nominale ed aggettivi formati con temi verbali. A. «-* 1.° L' aggettivo ' enodis ', formato dalla preposizione.' e' e dal tema del sostantivo 'nodus'» nel significato proprio vale « liscio , senza nodi ». In tale accezione 1' usò appunto Virgilio , che lo riferì quale attributo alla voce ' truncus \ 8 Plinio l'adoperò in senso traslato, riferendolo ad alcune poesie per indicarne la scorrevolezza e la facilità : ' Recitabat.. f erudit&m sane 1 Vitrvv. De afòh. VI 9. Martial. Epigr. XIII 3, ì-2 e 5-6. * Vlpiàì*. iti Dig. I 16, 6, § 3. i 'V'fcRG. Georg. Il 78 : ' Rursum e n o d e s trunci resecantur ' (Ribbeck). Cfr. Plin. sen, Nat hM, V 1, 14. ìot I luculentamque materiam. scripta elegia* erat fluentibus et teneris et e n o d i b u s , sublimibus etiam, ut poposcit locus. ' Epist Hamatus ' derivato da ' hamus ', in senso proprio significò «fornito d'amo»; e Cicerone l'usò in tale significato. l L' accezione in traslato dell' aggettivo * hamatus', per indicare cose che , insidiose come l'amo , si mettono in opera per ottenere vantaggi maggiori, si deve a Plinio, che lo riferì a ' munera ' con -P intendimento d' indicare quei doni che si fanno col fine sottinteso di ricavarne maggiori remunerazioni : i Hos ego uiscatis hamatisque muneribus non sua promere puto, sed aliena corripere '. Epist. IX 30, 2. Plinio dovette certamente venire all' uso traslatò di ' hamatus ', indottovi dal significato attribuito in traslato al nome 4 hamus ' da scrittori a lui anteriori e da scrittori contemporanei. 2 3.° ' Inamoenus ' appartiene a quella serie di aggettivi sì graditi alla latinità argentea, formati col premettere all' aggettivo la particella negativa i in- ' : significa P opposto di ' amoenus ', e perciò « spiacevole, sgraziato, disameno ». Ovidio se ne valse per indicare PAverno. 3 Plinio ne fece, per traslata, un attributo di certi lavori letterari « senza attrattiva, spiacevoli, inameni »: ' Oratiunculam unam alteram retractaui. quàhiquam id genus operis inamabile, inamoenum magisque laboribus ruris quam uoluptatibus simile '. Epist IX 10, 3. - . l Cic. Acad. priòr. II 38 121. * Huràt. Sai. II 5, 25. Martial. Epigr. V 18, 7; VI 63, 5. Vedi anche Plin. Pan. 43, 5. 3 Ovid. Metam. X 15. Cfr. Stat. Sii II 2, 3*3, Ì08 4.° L' aggettivo ' peracerbus ' vale lo. stesso di * acerbus ' con un rafforzamento indicato dalla particella preposta ' per'; significa perciò, in senso proprio, « molto aspro , molto acerbo » , come disse appunto Cicerone dell' uva immatura. ] Plinio adoperò in traslato V ag. gettivo ' peracerbus ' per significare un che di « doloroso , assai spiacevole » : '• Mihi quidem illud etiam peracerbum fuit, quod sunt alter alteri quid pararent indicati. ' Epist VI 5, 6. 5.° L'aggettivo ' saxeus ' propriamente significa « sasseo, di pietra ». Plinio attribuì a ' saxeus ' il significato di « insensibile », duro come di pietra, che non sente impressione di alcuna cosa bella : ' Ego Isaeum non disertissimum tantum uerum etiarn beatissimum iudico. quem tu nisi cognoscere concupiscis, saxeus ferreusque es .' Epist II 3, 7. Ma in ciò egli si avvicinò all' espressione di Ovidio : ' Mater ad auditas stupuit ceu s a x e a voces ' 2 ; nella quale l'epiteto ' saxea ' vale attonita per la meraviglia dolorosa, come se fosse divenuta di sasso. Forse, nel l'attribuire alla voce 'saxeus', in senso figurato, il significato anzidetto, Plinio ebbe presente la frase che si legge nel v. 258 del Prometti, uinctus di Eschilo. B. 1° e 2.° Tra gli aggettivi di fonte verbale, che si ebbero da Plinio un nuovo significato in traslàto, si annoverano 'adductus' e ' circumscriptus ': entrambi dotati della forma del comparativo. ' Adductus \ che propriamente significa « angusto , 1 Cic. De senect. 15, 53. * Ovid. Metom stretto », si ebbe in traslato vari significati , uno dei quali riferito in forma comparativa da Plinio air oratore, vale « più serrato, più breve nelF espressione »• Similmente ' circumscriptus ', che in senso proprio significa « circoscritto » , in senso traslato fu da Cicerone riferito alla frase, ali" ambitus uerborum M , mentre da Plinio fu riferito, anche in forma comparativa, all' oratore stesso per indicare la qualità della concisione, che fregia il discorso di lui. Eccone la conferma: ' In contionibus idem qui in orationibus est, pressior tamen et.circumscriptior et adductior'. Epist. Il significato proprio di ' incustoditus ' è ‘non custodito, senza guardie.’ La latinità argentea attribuì a ‘incustoditus’ due significati in traslato, uno considerato in passivo, ed è dovuto a TACITO (vedasi); l’altro considerato in attivo, ed è stato per la prima volta determinato da PLINIO (vedasi). Nel primo significato vale ‘inosservato,’ 2 o pure, ‘non contegnoso, non celato.’ Nel traslato attivo, secondo l'accezione di PLINIO (vedasi), ‘incustoditus’ “significa” – H. P. Grice --  “improvvido, incauto, imprevidente, senza precauzione”: Tuitus sum Iulium Bassum ut i ncustoditum nimis et incautum ita minime malum \ 4 Epist. VI 29, 10. 4.° Dal significato proprio che all'aggettivo ' inductus ' proveniva dalla sua qualità originaria di participio per 1 Cic. OraL 12, 38; cfr. 61, 204. * Tao. Ann. II 12; XV 55. 3 Tac. Ann. XII 4. * In proposito il Gierig, op. cit., tom. 2, pag. 91, col. 2% aggiunge il* commento: ' Puer enim, qui non custoditur, noglegens, remissus nimis esse solet ' . no fetta del verbo ' inducere ', Plinio, lo volse in traslato, e lo attribuì a ' sermo ' per indicare un linguaggio straniero : ' Inuidéo Graecis, quod illorum lingua seribere maluisti. neque enim coniectura eget, quid sermone patrio exprimere possis, cum hoc insiticio et i n d u ct o tam praeclara opera perfeceris \ Epist IV 3, 5, 6 Totam uillam oculis tuis subicere conamur , si nihil inductum et quasi deuium loquimur.' Epist V 6, 44. Cfr. Epist. Ili 18, 10. Nulla osta ad ammettere che Plinio si sia permesso di attribuire a ' inductus ', in senso traslato, il significato anzidetto, per aver tenuto presente che già Cicerone si era servito ad un fine consimile del verbo * inducereV 5.° Nel luogo testé citato della Epist. IV 3, 5, si osserva eziandio che Plinio per il primo adoperò in senso traslato l'aggettivo ' insiticius ' , derivato dal verbo i inserere ', a fin di significare il linguaggio importato dal di fuori, in antitesi alla lingua materna. La voce ' insiticius ' nel significato proprio di ,« innestato » era già stata accolta nella lingua letteraria, molto tempo prima di Plinio. 2 Sez. III. Verbi. I verbi ai quali, considerati in traslato, Plinio attribuì un significato nuovo, sono , eccetto uno, tutti composti ; e la ragione ne è manifesta, perchè nell'ampliare le funzioni del traslato ha molta efficacia la particella che forma il primo elemento della composizione. i Cic. Philip. XIII 19, 43. * Ne sia d'es. Varr. Rer. rasi. II 8, 1. Vedi in prcfposito la osservazione del.GESNER, riportala da A. Corradi, pag. 33. r Ili A. Esamineremo da prima i verbi composti che provengono da un tema semplice originariamente verbale , e poi i verbi composti nel cui tema si contiene un tema nominale. a) I vèrbi composti della prima serie saranno trattati secondo l'ordine alfabetico della lettera iniziale del tema verbale semplice. l. Q 11 verbo ' in-arescere ', come P incoativo 'arescere ', originariamente ' arere ', ebbe il significato proprio di « disseccarsi, inaridire » : e, oltre non pochi scrittori fioriti al tempo della latinità argentea, ne dà la conferma lo stesso Plinio : ' Buxus, qua parte defendltur tectis, abunde uiret; aperto caelo apertoque uento et quamquam longinqua aspergine maris inarescit'. Epist. II 17, 14. Ma Plinio attribuì anche al verbo ' inarescere ' il significato di « finire », riferito a oose immateriali : 'Sed quod cessat ex reditu frugalitate suppletur/ex qua uelut fonte liberalitas nostra decurrit : quae tamen ita temperanda est, ne nimia profusione inarescat. ' Epist. II 4, 3-4. La sola ed. p presenta, invece di ' inarescat', la pa^rola * marcescat ', che pare un' emendazione fatta dall' editore per fare rieritrareF espressione di Plinio nelP uso traslato del verbo ' marcescere ', che Livio e 0vidio riferirono alle voci ' desidia, otium V 2.° Il significato proprio del. verbo ' per-domare ', che vale « soggiogare, domare », si riferì costantemente ad esseri animati, come per es. ' uiri, 2 gentes,* canes, 4 l Liv. XXVIII 35, 2. Ovid. Ex Pon. II 9, 61. * Tibvl. II 1, 72. 8 Vell.' Paterc. Hist Rom. II 95, 2. Cfr. Liv. XL 41, 2. 4 Tibvl. I 2, 52. m « serpentes, tauri, l età; ovvero a regioni designate invece dei popoli che le abitano, per es. il ' Latium ', 2 la ' Britannia ', 3 una regione in generale. * Plinio applicò in traslato il verbo ' perdoniate ' al suolo che si coltiva : ' Tantis glaebis tenacissimum solum, cura primum pròsecatur, adsurgit , ut nono deraum sulco perdomet u r. ' Epist V 6, 10. Gli scrittori contemporanei avevano agevolato a Plinio la via per venire all'uso traslato del verbo ' perdonare', poiché lo avevano riferito, in generale, a cose inanimate. Così in Seneca si osserva la frase ' perdomare farinam ', che significa « dimenare la farina con l'acqua e farne una pasta » 5 ; e in Stazio, la frase 'perdomita Ceres ' 6 . Ma a Virgilio fu più gradita l'espressione figurata ' imperare aruis ' 7 per riferirla a chi ' exercet frequens tellurem '. 3.° Il significato proprio del verbo ' con-fodere ' fu « trapassare , trafiggere , ferire ». Plinio 1' adoperò in traslato per indicare quel segno fatto con una linea trasversale sulle parole d'uno scritto, che dovevano essere cancellate o emendate 8 : ' Expecto ut quaedarn ex hac epistula, ut illud « gubernacula gemunt » et « dis ma i Ovid. Heroid. 12, 163-164. « Liv. Vili 13, 8. 3 Tac. Hist. I 2. 4 Liv. XXVIII 12, 12. Martial. Epigr. IX 43, 8. 5 Senec. Episi. mor. XIV 2 (90;, 23. Stat. Theb. I 524 7 Vbrg. Georg. I 99. 8 Vedi in proposito di tale segno le *Notae XXIquae uersibus apponi consuerunt * (cod. Paris.), ripubblicate dal Keil nella collezione dei Grammatici Latini, voi. VII, pagg. 533-536. 113 ris proximus », isdem notis quibus ea de quibus scribo confodias. ' Epist IX 26, 13. La differenza tra V accezione pliniana del verbo ' confodere ', considerato in senso traslato, e il significato che allo stesso verbo attribuì, anche in traslato, Tito Livio, sta in ciò che questi lo riferi ad argomento morale o giuridico, 1 mentre Plinio lo applicò ad indicare l'azione materiale del segnare i luoghi da emendare d'uno scritto. 2 4.° Da una composizione multipla risultò il verbo ' recom-ponere ', il cui significato proprio è « racconciare, mettere in ordine ». 3 Plinio indicò con ' recomponere * il concetto di « placare, calmare, acchetare , rappattumare » : ' Quo magis quosdam e numero nostro inprobaui, qui modo ad Celsum modo ad Nepotem, prout hic uel ille diceret, cupiditate audiendi cursitabant, et nunc quasi stimularent et accenderent, nunc quasi reconciliarent ac recomponerent, frequentius singulis , ambobus interdum propitium Caesarem.... precabantur. ' Epist VI 5, 5. È uopo avvertire che la lezione ' recomponerent % nel passo citato, è data' in modo approssimativo dal cod. flf, e che presenta la parola scritta in guisa incerta: ' re omponerent\ Invece il cod. D e le edizioni p, a danno la lezione ' reconciliarent componerentque ' : la quale , se venisse accettata, renderebbe inutile la nostra osservazione, poiché il verbo ' componere ' nel senso traslato di « acchetare, pacificare, riconciliare » era stato già usato, prima di Plinio , nelle frasi : ' componere bel * Liv. V il, 12. « Cfr. Cic. Epist adfam. IX 10, 1. Horat. Epist. II ,3, 446-447. 3 Ovid. Amor. I 7, 68. Consoli Il Neologismo puntano 8 - 114 lum, 1 componere controuersias,* componere lites, 1 componere seditiones ', 4 etc. 5.° Il verbo ' ad-radere ', nel suo significato proprio di « radere , accorciare , mozzare » , si rapporta alla barba, ai capelli e anche ai rami degli alberi. Plinio lo accolse in traslato per significare il concetto di 103 » 44 » 16 » 75 » 120 > 102 una ijuaiu si nana, uei u abactus^ Pan. 20, 4. acor 3 : VII 3, 5. actiuncula t : IX 15, 2. adductus 3 : I 16, 4. adnotatio 2 : VII 20, 2. adnotator x : Pan. 49, 6. adradere 3 : II 12, 1. adsistere aduocatus aposphragisma ,: X 74 Q6Ì. 3. baptisterium t : II 17, 11; V 6, 25. bellatorius buie! IH defremere ,: IX 13, 4. » 99 descensio 3 : V 6, 26. » 116 destringere 3 : Pan. 37, 2 (cfr. Ili 5, 14). > 45 dianome,:X 1 16(1 17),2. » 100 dispensatio 3 : X 75 (79), I. 73 districte , : IX 21, 4. 11 duurauiratus,: IV 22, 1. ecclesiali 10 (111),1. egestio 3 : Vili 6, 7. eiecta { : II 17, 11. electa t : III 5, 17. enodis 3 : V 17,2. eranus t : X 92 (93). excursio 2 : I 3, 2. exscribere 2 : IV 28, 1. exsoribere 3 : V 16, 9. exsecare 3 : II 12, 3. exultantius t : III 18, 10. Pag. 98 frenator 3 : Pan. gestator à » 55 » 109 » 64 52 haesitabundus t :1 5, 13. 15 haesitator^V 10(11), %. J07 hamatus ? : IX 30, 2. 40 heliocammus^II 17,20. 38 hetaeria , : X 34 (43), 1; 96 (97), 7. 68 historice t : II 5, 5. idyllium , : IV 14, 9. inamoenus 3 : IX 10, 3. inarescere^; li 4, 4. inascensus ,: Pan. 65,3. incongruensj: IV 9, 19. incustoditus 3 :VI 29 f 10. indecere t : II J 1, 2. Pag. 56 » 25 » 109 Pag. » » Pag. » » 53 58 55 71 110 102 66 54 119 40 61 91 indeflexus ,: Pan. 4, 7. indignatiuncula x : VI 17, 1. inductus 3 : III* 18, 10; IV 3, 5; V 6, 44. ingloriosi^: 1X26, 4. inperspicuus,: 1 20, 17. inreuerens,: Vili 21,3* inreuerenter^ il 14,2; VI 13, 2. insitici us 3 : IV 3, 5. instantia interscribere,:VII 9, 5. inturbàtus { : Pan. 64, 2. inumbrare 3 : Pan. 19,1, iselasticum , : X 118, 1; 119 . iselasticus,:X 118(119) 1-2; 119 (120), iuba 3 : V 8, 10. 89 Latine , : VII 4, 9. 92 latitudo 3 : I Ì0, 5. 13 laudiceni t : II 14, 5. 120 lectkare 3 :VII 17, 4. 38 lyrica , : III 1, 7 ; VII 17, 3; IX 22, 2. 36 Jvristes , : I 15, 2; IX 17, 3; 36, 4; 40, 2. 78 mensor 2 : X I7B , 5; 18 (29), 3. 41 mesochorus t : II 14, 6. 28 mettila , : V 6, 35. 41 muniambij: VI 21,452 monstrabihs,: VI 21, 3. 68 mortifere t : III 16, 3. 104 motus . : III 4, 9. 9? muscufus % : V 8, 10. 181 Pag. 93 numeri 3 : III- 4, 5. » 101 nutatiog : Pan. octogenarius 9 :Vl 33,2. 27 offendiculuir^:IXll,l. 61 opisthographus L : III 5 17. 47 orarius , : X 15 (26) ; 17A (28), 2. 86 otiosus g: X 54 (62), 1. 83 paedagogium-, :VII 2.7, 13. 108 peracerbus 3 : VI 5, 6. 88 percolere 2 : V 6, 41. 58 pereopiosus ,: IX 31, 1. 59 perdecorus^ III 9, 28. Ili perdomare 3 : V 6, 10. 119 perseuerare 3 :VI20,19. 94 pertica , : Vili 2, 8. 66 pertribuere t : X 86B (18), 2. 36 phantasma »:VII 27, 1. 34 poematium , : IV 14 , 9; 27, 1. 79 praeceptio 2 : V 7, 1. 49 praecursorius.:IV 13,2. 21 praelusio f : VI 13, 6. 116 praesternere 3 : V8, 14; Pan. 31, 1. 80 praesumptio 2 1 IV 15, 11; IX 3, 1. 46 procoeton 4 : II 17, 10; 17, 23. 59 prominulus 4 : V 6, 15. 62 prooemiari t : II 3, 3. 88 prosecare 2 : V 6 , 10. 42 protopraxia l : X 108 (109), 1. 121 proxirae.,: I 10, 11; IV 29 1' V 7 4. 69 puellariter,: Vili 10,1. recomponere 3 : VI 5, 5. » 99 reductor s : Vili 12, 1. 71 redundanter ,: 120, 21. 118 reformare a : Pan. 53, 1. 18 reformator 1 :VHI 12, 1. 22 renutus t : I 7, 2. 117 resultare.* : VIII 4, 3; Pan. 73, 1. 104 retinaculum^: I 12, 8. » Pag. 51 » 122 Pag. 108 69 19 11 94 9 84 27 96 10 76 95 97 119 14 sacerdotalis ,:VII 24,6. salubriter 3 : I 24, 4; VI 30, 3. saxeus 3 : II 3, 7. scurriliter ,: IV 25, 3. seruatio.rX 120(121),1. sesquihora t : IV 9, 9. singultus 3 : IV 30, 6. sinisteritas x : VI 17, 3; IX 5, 2. sipo 2 : X 33 (42), 2. sipunculus t : V 6, 23; 6, 36. socculus 3 : IX 7, 3. social itas t : IX 30, 3; Pan. 49, 4. species o : X 56 (64), 4; 96 (97), 4. spoliarìum 3 : Pan. 36, 1. sportula 3 : II 14, 4. subsignare 3 : III 1, 12; X 4 (3), 4. subterraneum 4 :IV 11,9. 63 ubertare , : Pan. 32, 2. 77 ueria , : V 6, 46; Vili unctorium xenium zotheca zothecula Epist. Epist. Epist. Epist. Epist. ^»s& Epist. Epist. J^rtst Epist. Panegyr. L'AUTORE DEL LIBRO DE ONRAR BISI (ERMANOKYA RICERCHE CRITICHE Libero docente di letteratura e lingua latina nella R. Università di Catania DERE ROMA. Ermanno LoescHER & Co (Bretsehneider e Regenberg) Librai di S. M. la Regina d’Italia Catania, via Maddem MII Tipografia editrice BARBACALLO & SCUDERI, in Catania. Pad «TI AG -YC16 A RoBERTO DI CARCACI MIO ALUNNO NEGLI ANNI 1889 = 1894 Nel presente libro si compendiano i risultamenti di un lavoro paziente di ricerche, durato per più anni. Le conclusioni, alle quali siamo pervenuti, sembreranno a taluni molto ardite ; e, forse, non tutti coloro che degneranno il libro di una lettura attenta, stimeranno che si debbano fare a tali conclusioni « accoglienze oneste e liete ». Ma chiunque esamini il nostro libro con animo alieno da preconcetti, non potrà, pur dissentendo dalle conclusioni, disconoscere che le nostre indagini critiche sono state sempre obiettive e senza il disegno di far prevalere, ad ogni costo e in qualunque, modo, una tesi prestabilita. Delle osservazioni che ci saranno fatte, terremo il debito conto, ringraziando fin d’ ora i lettori benevoli. È opportuno, inoltre, avvertire che, quanto al testo di Tacito, abbiamo seguito l’ ediz. curata dal Halm ; e per la nat. Rist. di Plinio, l’ ediz. Jan-Mayhoff. Quanto al testo della Germ., abbiamo preferito attenerci alla recente ediz. di Ioannes Mueller (Wien u. Prag , F. Tempsky ; Leipzig, G. Freytag: 1900, ed. II maior). Citando di Tacito un intero capitolo o più parti d uno stesso capitolo, si è omesso di indicare il num. del rigo accanto al num. d’ ordine del capitolo. Degli autori che sono citati nel corso del libro , abbiamo conservato i testi tali quali si presentano nelle edd. consultate, senza variarne menomamente la grafia, ancorchè questa apparisca, talvolta, inesatta. TTI DT NR gi TÀ + + GND è + CHIND è + GHIND è + HD + è qu» 00: LL tt rit ‘rl eee e asi _ > _ «= ++ «mm è Malatano li sen a cut NA limiter sociali leva st E rc Dell’aureo libretto de origine et situ Germanorum 1, che indicheremo, come altri han fatto prima, con l’abbreviatura Germ., non trovasi fatta menzione nell’ antichità, sia perchè non se n’ebbe notizia dagli scrittori 1 Il tit. de origine et situ Germanorum è indicato per la prima volta dal Panormita, in una lettera dell’ aprile 1426 diretta al Guarini di Verona (vedi cod. Marciano XIV 221 f 95; cod. Classense 419, 8 f. 3: cit. dal SABBADINI, notizie storico-critiche di alcuni codici latini, in Studi italiani di filol. class. VII pp. 122-125), ed è confermato dai codd. Vatic. 1862 e Vatic. 1518. In una nota di Pier Candido Decembrio (cod. Ambros. R 88 sup. £. 112: vedi SABBADINI, il ms. hersfeldese delle opere minori di Tac., in Rio. di filol. e d' istruz. class. XXIX 262) leggesi il tit. de orig. et situ Germaniae, ripetuto dal cod. Neapol. Il cod. Leidens. dà: de origine situ moribus ac populis Germanorum : cf. WoELFFLIN, sum Titel der Germania des Tac., in Rhein. Mus. N. F. XLVIII 2, 312. CoNsoLI : L’ autore della Germania, 1 sad le cui opere sono pervenute sino a noi; sia perchè, sebbene ne avessero avuto notizia, essi credettero di mettere il libretto in non cale; sia anche perchè quanto potè essere scritto intorno allo stesso, non si conservò intatto dall’ azione del tempo. Quale di queste tre ipotesi risponda al vero o a questo più si avvicini, nello stato presente delle nostre cognizioni sull’ antichità classica, non può con certezza affermarsi. Nemmeno un cenno sull’autore della Germ. è pervenuto sino a noi; e tutto quello che ci è dato sapere in proposito si può soltanto dedurre dal contenuto della Germ. stessa 1. Nessun dubbio, però, si può avere sulla romanità del1’ autore, il quale, in tutto quanto scrive sui Germani, mostra che ha costantemente l’attenzione volta alle condizioni morali, politiche e militari di Roma, che talora gli son causa di vive inquietudini. Ma degli scrittori romani che trattarono delle relazioni, in pace e in guerra, dei Romani coi Germani, dopo quello che ne aveva scritto il ‘ summus auctorum diuus Iulius ?, ® ce ne sono parecchi, nel primo secolo dell’ impero. * Tito Livio a 4 Qualcuno, spingendo all’ estremo le conseguenze del silenzio degli antichi sul nome dell’a. della Germ., è giunto a negare l'autenticità del libro: vedi quel che scrive in proposito A. GeFFRoy, Rome et les barbares, étude sur la Germanie de Tacite, Paris 1874, pp. 55-56. 2? Germ. 28, ì. 3 Vedi W. ScHLEUSNER, quae ratio inter Taciti Germaniam ac ceteros primi saeculi libros Latinos,in quibus Germani tangantur, intercedere uideatur. Acc. loci quidam Amm. Marcellini. 1886. A. LUECKENBACH, de Germaniae quae uocatur Taciteae fontibus. Marb. 1891. A. GUDEMAN, the sources of the Germania of Tacitus, in Transactions and proceedings of the American philological association, 1909, vol. XXXI, pp. 93-111. aa veva già trattato dei Germani nel corso delle sue storie, scrivendo delle imprese di Giulio Cesare! e delle spedizioni di Druso. ? Dello stesso argomento si era certamente dovuto intrattenere l’imperatore Ottaviano Augusto, tanto nelle sue memorie, * quanto nell’elogio che egli scrisse per il figliastro Druso 4; e, dopo Ottaviano, anche Vipsanio Agrippa nella sua autobiografia *; Giulio Marato, liberto e biografo di Augusto $; e forse Cremuzio Cordo ne’ suoi libri de rebus Augusti ?: chè notevoli furono, durante l’ impero augusteo, i conflitti tra Romani e Germani. Di poi Velleio Patercolo, menzionata la disfatta di Varo, promise intrattenersi dei Germani. * Non potevasi escludere un cenno della poli l Vedi il principio dell’epit. del 1. CIV : ‘ prima pars libri situm Germaniae moresque continet ’. ? Epitomae dei Il. CKXXVII, CXXXVIII, CXXXIX e CXL. 8 Sveron. Aug. 85; Claud. 1. Cf. G. BERNHARDY, Grundriss d. r L.5 $ 46,261. TEUFFEL-SCHWABE, G. d. r. L. 5 $ 220, 3,468. 4 Vedi l’ epit. ll CXL di Livio. Sveron. Claud. 1. Cass. Dion. r. Rom. LV 2, 2. 5 Intorno all'autobiografia di Agrippa vedi la menzione che ne fa Serv. comm. in Verg. georg. II 162,235, vol. 3°, fasc. 1°, rec. Th. 6 SveToN. Aug. 79. 7 Vedi SEN. dial. VI 1, 3; 22,4; 26,1 e 5. Tac. ann. IV 34 e 35. Cass. Dion. r. Rom. LVII 24, 1-4. Sveron. Tib. 61; Calig. 16. Neli’ ed. Bonnell di QvinTIL. X 1,04, vol. 2°,163 non si fa menzione di Cremuzio Cordo; e dove alcuni pretendono leggere ‘ nec immerito Cremutii libertas '’, lo Zumpt coi migliori codd. legge: ‘nec immerito remitti ( cod. Bamb ‘ rem uti ’ ) lib., dix. uel noc. * 8 VeLL. PaTERC. A. R. II 119 ‘“ordinem atrocissimae calamitatis , qua nulla post Crassi in Parthis damnum in externis gentibus grauior Romanis fuit, iustis uoluminibus ut alii, ita n 0 s conabimur exponere: nune summa deflenda est’ (Halm). di tica romana, quanto alle relazioni coi Germani, nelle autobiografie degli imperatori Tiberio ! e Claudio * ; e di proposito si dovette trattare delle lotte, sì varie e persistenti , contro i Germani negli scritti di Cornelio Lentulo Getulico, che fu a capo delle legioni della Germania superiore 3, e nei commentarii di Cn. Domizio Corbulone , che fu anche’ a capo degli eserciti romani in Germania e mosse guerra contro i ‘Chauci?. ' Nè può presumersi che le importanti vicende delle armi romane nella Germania siano state lasciate senza alcuna menzione nelle Ristoriae di Cornelio Bocco, Servilio Noniano, Cluvio Rufo *, Fabio Rustico e di altri istoriografi, ai quali pare che si debbano riferire le affermazioni generiche ‘ memorant , ‘ quidam opinantur ’, ‘ adhuc extare ’, che si notano nel cap. 3° della Germ. Storicamente è accertato che trattarono dei Germani e delle guerre germaniche Aufidio Basso e ©. Plinio Secondo. Il lavoro di Aufidio Basso aveva per titolo belli germanici libri", e probabilmente formava parte 1 Sveron. Tib. 61; Dom. 20. 2 Sen. lud. de m. Claud. 5, 4. PLIN. n. Ah. XII 17 (39), 78 Sveron. Claud. Al. 8 Cass. Dion. r. Rom. LIX 22, 5: cf. SveToNn. Galb. 6. Ma il Jahn (Pers.CXLII) ammette che Lentulo Getulico non abbia scritto propriamente una storia, sibbene un carme sulle spedizioni contro i Germani ed i Britanni. 4 Tac. ann. XI 18 e 20. 5 Il GIORDANI, studi sopra Tac., crede che si accenni a Cluvio Rufo nel celebre elogio di QvintIL. i. 0. X 1, 104 ‘superest adhue et exornat aetatis nostrae gloriam uir saeculorum memoria dignus’, cet. Vedi opere di P.G., pubblic. da A. Gussalli, vol. 12°, pag. 215; Milano, Sanvito, 1857, 6 QUvINTIL. i. 0. X ], 103. Vea d’un altro lavoro storico più ampio, scritto da lui stesso !. Plinio Secondo narrò in libri trentuno @ fine Aufidii Bassi la storia de’ suoi tempi, in continuazione di quella scritta da A. Basso ?, e perciò vi dovette includere la trattazione delle relazioni dell’ impero coi Germani: dovette in particolar modo trattare di tali relazioni nei due libri de vita Pomponii Secundi, il quale fu legato in Germania sotto Claudio, e, per la vittoria sui ‘Chatti’ devastatori; si ebbe lo onore del trionfo. Plinio scrisse inoltre venti libri bellorum Germaniàe! o Germanicorum bellorum î, nei quali trattò (ripetiamo le parole del nipote di lui, Plinio il giovane) ‘omnia quae cum Germanis gessimus bella”.6 La storia pliniana delle guerre germaniche si conservò in Germania sino al sec. XVII; poi sparve e non se n° ebbe più notizia: ma non si è perduta la speranza che il prezioso ms. si possa ritrovare, ? 1 TEUFFEL - ScHWABE, G. d. r. L.5 S 277, 2,664. CL R. NicoLa1, G. d. r. L. Magdeb. .1881, n. 107,616, ? PLIN.n. h,, praef. 20. PLIN. epist. III 5, 6: vedi anche V_ 8,5, 3 PLIN. epist. II 5, 3. Tac. ann. XII 27 e 28, 4 PLIN. epist. III 5,4. 5 Tac. ann. I 69,6. SyYMMACH. epist. IV 18 ad Protadium, 152: ‘ enitar, si fors uotum iuuet, etiam Plinii Secundi Germanica bella conquirere”. 6 PLIN. epist. III 5, 4. La frase di Plinio il giovane è ripetuta da Suetònio :' ‘bella’ omnia, quae unquam cum Germanis gesta sunt, XX uoluminibus comprehendit’: v. C. SveTon. TRANO. deperditorum librorum reliquiae, ed. Roth, 1882, 300. i © H. F. Massmann; Germ. des C. Corn. Tac., Quedlinburg u. Leipzig 1847,179, noja 6, riferisce un passo dei monumenta ME Sicchè non sarebbe fuor di luogo il supporre che quanto si contiene nel libretto de origine et situ Germanorum avesse potuto, per intiero o in parte, in una forma identica a quella con cui è pervenuto sino a noi o alla stessa somigliante, costituire, come un’introduzione geo-etnografica o in altro modo, parte integrante dei lavori storici sulla Germania di Aufidio Basso o di Plinio Secondo; e particolarmente di quest’ ultimo che, oltre al continuare l’opera di Basso, trattò più ampiamente e, con migliore e più esatta conoscenza dei fonti e dei fatti il tema delle guerre germaniche. Se non che ad ammettere ciò pare che contrastino alcuni luoghi notevoli del testo della Germ., poichè in essi, secondo quel che comunemente affermasi, si menzionano fatti posteriori alla morte di Plinio Secondo (a. 79 d. Cr.). Infatti, nelle parole ‘ac rursus inde pulsi ( sc. Germani) proximis temporibus triumphati magis quam uicti sunt” (Germ. 37, 26) si vuol vedere un’allusione al trionfo di Domiziano sui ‘Chatti?, a. 83 d. Cr.! Si pretende riconoscere nelle parole del cap. 42, 9 della Germ. ‘raro armis nostris, saepius pecunia iuuantur ’ (sc. Marcomani et Quadi), l’usanza invalsa sotto Domi Paderbornensia del FuEeRsTENBERG: ‘Plinii XX uwolumina de bellis Germanis... quae Conr. Gesnerus Augustae Vindelicorum, alii Tremoniae in Westphalia apud Casparum Swarzium patricium Tremoniensem exstitisse tradiderunt’. La nota del Massmann è ripetuta dal Geffroy, op. cit.,85, n. 3. 1 Sveron. Dom. 6 ‘de Catthis Dacisque post uaria proelia duplicem triumphum egit’. Cf. Dom. 13, in fine. Le monete in cui si dà a Domiziano il tit. di ‘Germanicus’ sono del principio dell'a. 84. Vedi EcKkHEL VI 378; 397: e MommsEN-DE RuGGIERO, le prov. rom. da Ces. a Dioclez., Roma, 1887; cap. IV, 139, e nota 1* nella stessa pag. 7 ziano di dar danaro ai capi dei barbari per tenerseli: ubbidienti e dar loro i mezzi di accrescere il numero dei partigiani dei Romani. ! Si scorge nel cap. 45 della Germ. un accenno intorno alle notizie sulle. regioni nordiche, pervenute a Roma dopo la spedizione di Giulio Agricola ?. Osservasi inoltre che l’annessione dei campi decumati, indicata nel cap. 29, 19 Germ. con le parole ‘mox limite acto promotisque praesidiis sinus imperii et pars prouinciae habentur (sc. agri decumates)’, si compì al tempo di Domiziano o di Traiano, 3 Si fa menzione nel cap. 33 Germ. dello sterminio dei ‘ Bructeri/, che vuolsi avvenuto verso l’ a. 100 d. Cr. Infine si. adduce come prova evidentissima che la Germ.. fu scritta e pubblicata verso la fine del secolo I d. Cr., il computo degli anni presentato nel cap. 37, 6 per, indicare la durata della lotta coi Germani: ‘sescentesimum et quadragesimum annum urbs nostra agebat, cum primum Cimbrorum audita sunt arma...... ex quo si ad alterum imperatoris Traiani consulatum computemus, ducenti ferme et decem anni colliguntur *. Consideriamo l’ uno dopo l’altro i ll. citati.. I. Germ. 37, 23 ‘ mox ingentes Gai Caesaris minae in ludibrium uersae. inde otium, donec occasione discordiae nostrae et ciuilium armorum expugnatis legio 1 Cass. Dion. r. Rom. LXVII 7, 3-4 (Xiphil.). 2 Tac. Agr. cc. 10, 12 e 33 in fine. 3 Così affermasi nei comm. alla Germ: di I. F. K. Dilthey (Braunschweig 1823,187 sg.), di Th, Kiessling (Lps. 1832, 119 sg.). di U. Zernial (Berl. 1890,60), di A. Pais (Torino 1890,49), di G. Marina (Romania e Germania ovvero il mondo germanico secondo le relazioni di Tac., Trieste 1892, 97), etc. RR era num hibernis etiam Gallias adfectauere; ac rursus inde pulsi proximis temporibus triumphati magis quam uicti sunt’. Nella lotta, dunque, contro i Germani, il passo cit. ci rappresenta successivamente i sgg. fatti : a) la spedizione poco seria di Caligola; d) la sospensione di qualsiasi spedizione militare sotto Claudio e Nerone; c) l'insurrezione dei ‘ Bataui ” guidati da Giulio Civile, la quale si estese anche alle Gallie ; d) un trionfo di nessuna importanza, sui barbari. Tale trionfo non può essere altro che soltanto quello di cui menò vanto Domiziano sui ‘ Chatti ’ ? A noi pare, invece, che l’ autore abbia voluto riferirsi ai vantaggi, di poca efficacia e poco duraturi, riportati dalle armi di Vespasiano sui ‘‘Bataui’ e sugli alleati di questi. Se, in vero, l’autore avesse voluto riferirsi al trionfo di Domiziano, non avrebbe certamente tralasciato di menomarne, in un modo qualsiasi, 1’ importanza, come appunto si legge nel de uita et moribus Iulii Agricolae * e in altri scritti che menzionano o fanno allusione alla vantata vittoria di Domiziano. * Si aggiunga che l’ autore, avendo mal animo contro Domiziano ; se per Caligola disse poco prima, notando il ridicolo delle imprese di lui contro 1 Tac. Agr. 39, 3 scrive di Domiziano: ‘inerat conscientia derisui fuisse nuper falsum e Germania triumphum, emptis per commercia, quorum habituset crines in captiuorum speciem formarentur. ’ ? PLIN. pan. 16, 3 ‘accipiet ergo aliquando Capitolium non mimicos currus nec falsae simulacra uictoriae, sed imperatorem ueram ac solidam gloriam reportantem ’ e. q. s. Cass. Dion. r. Rom. LXVII 4, 1. Oros. hist. adu. pag. VII 10, 3 e 4. Loda, invece, MARTIAL, ep.IX 6; e FRONTIN. sfrat. I 1, 8; 3, 10. II 3, 23; 11, 7. IV 3, 14 (ed. Gundermann) mostra di non dubitare menomamente dell’ importanza della spedizione di Domiziano, i. Gas i Germani : ‘ ingenies Gai Caesaris minae in ludibrium uersae ’, ! avrebbe scritto parole più gravi contro Domiziano , ove avesse voluto DIADIESI alla iattanza di EI imperatore. D’ altro canto, la frase ‘ proximis temporibus triumphati magis quam wicti sunt" non può riferirsi all’ onore trionfale concesso, nell’a. 50 «dd. Cr., a Pomponio Secondo che aveva sottomesso i ‘ Chatti ’ e liberato, dopo lunghi anni di cattività, alcuni dei soldati -di Varo, caduti prigionieri nella battaglia di Teutoburg ?; poichè l’ insurrezione dei ‘ Bataui ’, dilatata nelle Gallie, alla quale si accenna con le parole ‘ expugnatis legionum hibernis etiam Gallias adfectauere ’, * è posteriore di circa venti anni alla vittoria di Pomponio Secondo. E però le parole citate del testo della Germ. ‘ proximis temporibus triumphati magis quam uicti sunt’, non possono che riferirsi al tempo in cui Vespasiano riusciva a sedare l’ insurrezione batavica; e, sebbene intorno a ciò non sia dato d’ avere dirette notizie da Tacito, perchè le historiae di lui restano interrotte nel lib. V 26, appunto quando lo storico insigne si accingeva a trattare della fine dell’insurrezione di Civile,e della vittoria riportata dalla politica di Vespasiano sulle sedizioni germaniche, pure il trionfo di Vespasiano sui ‘ Bataui? e i loro alleati germanici è indicato chiaramente dalle parole ‘ uidimus sub diuo Vespasiano Velaedam diu apud plerosque numinis loco habitam ? (Germ. 8, 8). 1 Lo stesso apprezzamento notasi in Tac. Agr. 13,11. rist. IV 15, 9. Cf. A. RIESE,der Feldzug des Caligula an der Rhein, in Neue Heidelberger Jahrbicher, vol. VI, fasc. 2. i 2 Tac. ann. XII 28. 3 Vedi anche Tac. hist. IV 17 e V 26. 40 Veleda, vergine fatidica di nazione bructera, ebbe, come è noto, una parte principalissima, insieme col suo popolo e con altri popoli germanici, nel movimento insurrezionale sollevato da Civile. ! Essa fu, dunque, veduta a Roma, non pregiata nè tenuta in onore da Vespasiano, come fu poi onorata da Domiziano la vergine Ganna, che a lei succedette nell’ arte del vaticinio ?, ma prigioniera *, probabilmente incatenata presso al carro trionfale del vincitore. 4 Un’altra ragione c’induce ad ammettere che nel passo considerato della Germ, si tratti del trionfo di Vespasiano, verso l’a. 70 d. Cr, e non di quello arrogatosi, insieme col titolo di Germanico >, da Domiziano. I popoli che presero parte all’ insurrezione di Civile furono, anzi tutto , i ‘ Bataui”, ai quali si unirono i ‘ Canninefates’, i ‘ Frisii”, i ‘ Bructeri”, i ‘ Tencteri”, etc.0 Essi prevalsero da prima, mentre Roma era dilaniata dalle guerre civili tra i pretendenti all’ impero, tanto che ‘expugnatis legionum. hibernis etiam Gallias adfectauere ?. Perciò gl’insorti, di cui immediatamente dopo 1 Tac. hist. IV 61; 65. V 22; 24. 2 Cass. Dion. r. Rom. LXVII 5, 3 (Xiphil.). 3 STAT. silu. I 4, 89 sgg. ‘non uacat Arctoas acies, Rhenumque rebellem, | captiuaeque preces Veledae, et (quae maxima nuper | gloria) depositam Dacis pereuntibus arcem | pandere’. Vedi MommsEN-DE RucGIERO, op. cit., cap. IV, pp. 132 e 135. 4 U. Zernial, commentando la voce ‘ uidimus’ del |. c.,30, dice esplicitamente: « Wir haben gesehen, n. zu Rom, auch Tacitus selber, der sich des etwa im 15. Lebensjahre gesehenen Triumphes ueber die Bataver sehr wohl erinnern konnte ». 5 Sveron. Dom. 13. 6 Tac. hist. IV 15; 16; 21. Leida sì dice ‘ rursus inde pulsi’ e. q. s., altri non sono che gli stessi ‘ Bataui ed i loro alleati, che erano stati capitanati da Civile, e dei quali poi, stante il sopravvento delle armi di Ceriale, menò trionfo Vespasiano, L° imperatore Domiziano , invece, si vantò del trionfo sui ‘ Chatti’, non sui ‘ Bataui ’. È vero che, in origine , i ‘ Batani” furono ‘ Chattorum quondam populus et seditione domestica in eas sedes transgressus, in quibus pars Romani imperii fierent’ ( Germ. 29, 3); ! ma, al tempo dell’insurrezione di Civile, erano del tutto separati dai ‘ Chatti” : e questi non si trovavano uniti coi ‘Bataui’, già abbattuti da Vespasiano, quando Domiziano fece irruzione, al dire di Suetonio, ‘ sponte in Catthos ” ?. Non puossi, inoltre, non mettere in evidenza che, se l’autore della Germ. avesse voluto riferire le sue considerazioni d’ordine politico e militare a Domiziano, non si sarebbe valuto di un’allusione generica, spiegabile solo per chi scrive in tempi di oppressione e di tirannide. Si conviene comunemente che la Germ, sia stata: scritta e pubblicata verso il 98 d. Cr., allorchè ‘rara temporum felicitate’, come scrisse Tacito stesso, ‘ ubi sentire quae uelis et quae sentias dicere licet’ } 1° imperatore Nerva aveva riunito ‘res olim dissociabiles, principatum ac libertatem’, e l’ imperatore Traiano aveva accresciuto ‘ quotidie felicitatem temporum’; sicchè ‘ nec spem modo ac uotum securitas publica, sed 1 Vedi inoltre Tac. hist. IV 12, 6 ‘ Bataui, donec trans Rhenum agebant, pars Chattorum, seditione domestica pulsî extrema Gallicae orae uacua cultoribus..... occupauere ’, 2 Sveron. Dom. 6. 3 Tac. hist. 1 1, 19. n ia ipsius uoti fiduciam ac robur adsumpserit’!: e per tanto, sein un lavoro che si suppone scritto prima della Germ., cioè nel de vita et moribus Iulii Agricolae, lo autore, non più preoccupato delle ‘conseguenze della sua franchezza di linguaggio, chè i tempi di Domiziano erano finiti per sempre, dichiara, con frase forse eccessiva, falso il trionfo di questo imperatore sui (Germani *, qual motivo poteva avere l’autore della Germ. per indicare la stessa cosa con una timida e lontana allusione, mentre si godeva da tutti piena libertà ? In generale, poi, è da avvertirsi -che la frase più volte citata ‘triumphati magis quam uicti sunt ’, se indubitabilmente è detta per i ‘ Bataui” ed i loro alleati, nel pensiero dell’ autore si doveva eziandio estendere dalla bravura dei ‘Bataui’ all’indomabile fierezza dei Germani. Dello stesso modo Floro, riferendosi al breve gaudio delle vittorie di Druso in Germania, ne concludeva in generale : ‘ quippe Germani uicti magis quam | domiti erant ’?. II. Quanto ai ‘ Marcomani’ ed ai ‘ Quadi’ si avverte, nel. cap. 42 della Germ., che avevano avuto prima i loro re della nobile stirpe di Maroboduo e di Tudro, ma che poi avevano accolto re stranieri, il cui potere fondavasi sull’autorità di Roma : questi re, si conclude nel cap. cit., ‘ raro armis nostris, saepius pecunia iuuantur, nec minus ualent’. Chi siano stati i ‘ reges externi’ imposti da Roma ai ‘ Marcomani ’ ed ai ‘Quadi ’, non ci è dato saperlo, perchè i fonti fin qui noti 1 Tac. Agr. 3, 2-6; cf. 44, 15, ? Tac. Agr. 39, 4: cf. la nota precedente. 3 FLOoR, epit. II 30 (IV 12, 30), pag. 101, ed. Halm, non soccorrono per determinare ne’ suoi particolari il pensiero enunciato dall’autore !; e di conseguenza non ci è noto in che modo e in qual tempo gli imperatori romani li abbiano giovati con armi o con danaro. Ma è inesatto affermare che l’usanza di dare ai principi dei Germani armi o danaro, per acquistare dei partigiani e sostenere l’autorità dell’ impero sopra i barbari, sia cominciata sotto Domiziano *; poichè fin dal 47 d. Cr. l’imperatore Claudio aveva mandato Italico, nipote di Arminio, a regnare sui ‘ Cherusci”, ‘auctum pecunia, additis stipatoribus’*; e al tempo dell’ insurrezione di Civile, a. 70, si osservava: ‘Germanos.... non iuberi, non regi, sed cuncta ex libidine agere; pecuniamque ac dona, quis solis corrumpantur (sc. Germani), maiora apud Romanos”.* Di modo che il passo di Cassio Dione, nel quale si dà la notizia che Domiziano mandò a Decebalo danari e operai abili nei di ! Per i tempi posteriori a quelli in cui fu scritta la Germ. si noverano soltanto i re dei ‘Quadi’ Viduarius, a. 358 (Amm. Marc. r. g. XVII 12, 21) e Gabirius, a. 873 (id. XXIX 6,5. XXX, 5,3); edi principi dei ‘Quadi’ Araharius (id. XVII 12, 12-16), Vitrodorus e Agilimundus. A qualche commentatore della Germ. (cf. i comm alla Germ. del Dilthey,265; del Kiessling,151; del Pais, p: 64; etc.) è parso di scorgere nella frase ‘iam et externos patiuntur' una probabile allusione a Vamnio, di gente queda, imposto da Druso (a. 19) come re ai ‘Suebi’ (Tac. ann. II 63. XII 29): e ciò può ben darsi, ma l'accenno sarebbe sempre riferito ad un fatto anteriore al tempo in cui imperò Domiziano. 2 V. i comm. alla Germ. del Dilthey,265; del Kiessling, 151 sg.; del Pais,64; del Marina,132. 3 Tac. ann. XI 16, 6. 4 Tac hist. IV 76, 9. Lo stesso concetto notasi in HERODIAN. de Rom. imperatorum uita et rebus, VI 7. FI Pn versi mestieri sì in pace che in guerra, devesi coordinare ermeneuticamente coi ll. citati sopra, e concluderne che anche prima del 79 d. Cr. si era messa in atto dagli imperatori romani la politica dei sussidi di armi e danaro, verso i barbari. III. Nel cap. 45 della Germ. si leggono le sgg. notizie: ‘ trans Sitonas aliud mare, pigrum ac prope immotum, quo cingi cludique terrarum orbem hinc fides, quod extremus cadentis iam solis fulgor in ortum edurat, adeo clarus, ut sidera hebetet; sonum insuper emergentis audiri formasque equorum et radios capitis adspici persuasio adicit. illuc usque, si fama uera,tantum natura’.* Vuolsi che tali notizie siano pervenute dal libro de vita et moribus Iulii Agricolae, al cui autore furono riferite da Agricola stesso, reduce dalle guerre di Britannia, non prima dell’a. 85 d. Cr., cioè sei anni circa dopo la morte di Plinio Secondo. Infatti, quanto al ‘ mare pigrum ac prope immotum ’, leggesi nell’ Agr. 10, 18: ‘sed mare pigrum et graue remigantibus perhibent ne uentis quidem perinde attolli ?. Che ivi fosse il limite del mondo ‘ cludique terrarum orbem ’, riscontrasi in una frase del discorso di Agricola ai soldati: ‘nec inglorium fuerit in ipso terrarum ac naturae fine cecidisse’ (Agr. 33, 26). E il fenomeno che osservasi nelle regioni nordiche *, cioè : 1 Cass. Dion. r. Rom. LXVII 7, 3-4 (Xiphil.). 2 Secondo la recens. Halm e la recens. Io. Mueller. 3 Alcuni commentatori della Germ. (v.il comm. di U. Zernial, 87; e l’op. cit. del Marina,138 in fine e p.. 140 in principio, censurano l'autore di essa per aver confuso il nord della Britannia con la Scandinavia; ma la censura non è giusta, Masini Ae ‘ extremus cadentis iam solis fulgor in ortum edurat, adeo clarus, ut sidera hebetet’, è accennato nel cap. 12, 9 dell'Agr.: ‘ nox clara et extrema Britanniae parte breuis, ut finem atque initium lucis exiguo discrimine internoscas ?. La rispondenza che abbiamo riportata intera tra le notizie riferite nella Germ. e le notizie consimili che presenta il libro de v. et m. I Agricolae, non porta di conseguenza che l’autore dell’una abbia attinto alle notizie esposte nell’altro libro, ma dà argomento ad ammettere che tanto chi scrisse la Germ. quanto l’autore dell’Agr. attinsero le loro notizie agli stessi fonti, che per questo ultimo furono confermati dalla narrazione fatta da ‘Agricola, al ritorno dalla Britannia. E di tali fonti comuni alcuni sono pervenuti sino a noi, e rendono agevole il riconoscere che le notizie recate in principio del cap. 45 della Germ. erano già acquisite alla coltura generale, prima ancora della spedizione di Agricola in Britannia. Il celebre viaggiatore Pytheas (a. 330 circa a. Cr.) indica il mare che nella Germ. è detto ‘pigrum ac prope immotum ’, con la designazione ‘ pepegyia thàlassa ’.! Anch’egli dovette far menzione delle chiare notti estive delle regioni settentrionali, poichè osservò che nell’ estrema Thyle si alternavano nel corso dell’anno sei mesi senza notte e sei mesi senza giorno *. perchè il fenomeno della breve durata e della chiarezza delle notti estive osservasi ugualmente tanto nell’un paese quanto nell’ altro. Cf. Ven. Bepa, hist gentis Anglorum I 1, col. 1jin operum tomus tertius, Colon. Agrip. 1612. 1 STRAB, geogr. I 4, 2 (C. 63), ed. Meineke, v. 1°,82. ? Prin. n. A. II 75 (77), 187. AE Plinio, movendo dalla osservazione sulle chiare notti estive in Britannia, cerca dare una spiegazione del fenomeno notato da Pytheas : egli scrive ‘ aestate lucidae noctes haut dubitare permittunt, id quod cogit ratio credi, solstiti diebus accedente sole propius uerticem mundi angusto lucis ambitu subiecta terrae continuos dies habere senis mensibus, noctesque e ‘diuerso ad brumam r emoto ’.' A Plinio si deve anche la divulgazione della rotizia, che poi venne, probabilmente, confermata dalla relazione orale o scritta di Agricola, sul ‘mare pigrum ac p. i.’: egli lo dice ‘mare concretum ?, ed avverte che da alcuni era chiamato ‘ Cronium ’? e che, secondo Philemon, quella parte del mare che precedeva il ‘ Cronium ’, sino al promontorio ‘ Rusbeae ’,3 era detto dai Cimbri ‘Morimarusa ’, cioè .‘mortuum mare ?’.* Ma prima di Plinio si era già osservato da Seneca padre che ai confini del mondo era l’oceano, e dopo questo il nulla”: concetto che trovasi ripetuto in parte nella frase della Germ.:* illuc usque, si fama uera, tantum natura ’; alla quale risponde la frase dell’Agr.: ‘in ipso terrarum ac naturae fine ”. Resta la difficoltà dell’inciso ‘si fama uera”’, in cui parrebbe contenersi un accenno alle notizie sull’ alto 1 Prin. n. h. L’ osservazione è ripetuta. ? PLIn. n. A. Vsque ad promunturium Rusbeas': così nei codd. Leidens. (A), Riccard. (R), Paris. 6797 (d) e nelle edd. Detlefsen (Berol. 1866), L. Jan (Lips. 1870). ‘ Roudoas’ è dovuto a correzione di seconda mano nel cod. Leidens. Lips. 7 (F). Solino (coll. r. m. 19, 2, rec. Mommsen) lo trascrive ‘ad promunturium Rubeas”’ 4 PLIN. n. Ah. IV 13 (27), 95. 5 SEN. RHET. suas. I 1,2, ed. Kiessling. = If. nord, conosciute meglio a Roma ovvero positivamente confermate da Agricola dopo il suo ritorno dalla Britannia. Nei codd. leggesi veramente ‘et fama uera’, che non pochi dei moderni edd. della Germ. hanno ripresentato. La sostituzione della cong. ‘si’ all’ ‘et’ è dovuta ad una congettura del Grozio ; cosicchè se, per tale congettura, si può presumere che l’autore voglia presentare un suo dubbio, che valga a mettersi in contrasto con le voci ‘ persuasio ’ e ‘ fides ’, con le quali si annunziano certi fenomeni naturali, quali il rumore del sorgere del sole, le forme dei cavalli e dei raggi del capo del sole stesso, e lo splendore dei raggi solari persistente fin dopo il tramonto e tanto da oscurare le stelle; ogni dubbio si elimina con la lezione ‘et fama uera’, che dà per indubitato il limite del mondo in quel ‘mare pigrum’, con cui si cinge e si chiude lo orbe terrestre. Nè da tale conclusione è possibile allontanarsi, ammettendo col Dòderlein lo spostamento delle parole ‘et fama uera’ dopo ‘natura’, di modo che l’ intera frase suoni: ‘illuc usque tantum natura, et fama uera’. Il Ritter, invece di tentare di risolvere la questione, la tronca, chiudendo tra parentesi quadre tutta la frase ‘illuc usque, et fama uera, tantum natura ’.! A noi pare che si debba, anzi tutto, tener presente l’ avvertenza del Massmann: “libri impressi iungunt vera tantum natura’.* E, d’ altro canto, 0sservando che nel cod. Rom. della bibl. Angelica (Augustinorum) Q 5,12 manca la voce ‘usque’ e stanno 1 P. Cornelii Taciti opera recensuit FRANCISCvs RITTER, Lps. 1864,651. ? MASSMANN, Op. cit.,129, nota 23 ConsoLi : ZL’ autore della Germania. : cy LA accanto ‘illuc ‘ut’, e osservando inoltre che la particella ‘‘ut’ è data ‘anche, invece di ‘ et’, dal cod. Florent. della Laur. 73,20 e dal Vatic. 655, se ne deduce evidentemente che la frase della Germ. dovette sonare: ‘ illuc, ut fama, uera tantum natura’. ! E con lo scrivere ciò l’ autore non si propose affermare alcuna cosa sulla verità o me‘‘no delle notizie attinte per fama intorno all’ argomento studiato, ma soltanto mirò ad indicare con l’espressione ‘ut fama” un concetto di limitazione a quanto si soleva affermare rispetto ai termini del mondo (‘na‘tura ’ ); concetto consimile a quello significato prima, in rapporto allo splendore ed alle parvenze del sole, con le voci ‘fides? e ‘persuasio’. Del resto, ove non si vogliano accettare le varianti ‘ dei codd. sopra citati, si può sempre pervenire alla medesima conclusione, conservando la lez. ‘illuc usque, et fama, uera tantum natura’; che vale « la natura vera, ossia il mondo reale, ? si estende fin là soltanto: tale ne è anche la ‘fama ». Talchè l’inciso ‘et fama ’= ‘et fama haec est’ vale a mostrare che era general‘ mente noto che si estendevano sino a quel punto, non oltre, i limiti della ‘natura reale. IV. Per garentire i confini dell’impero dalle in.cursioni dei barbari, si cominciò a costruire, anche dalla 1 Il Nipperdey, leggendo ‘usque et fama, ultra tant. nat. ’, conviene, in parte, nello stesso concetto, togliere, cioè, a ‘ fa‘ma’ l’epiteto ‘‘uera’. 2 ‘“Verus’ non indica soltanto la qualità di ciò che si fonda sulla ‘verità, ma rappresenta anche la qualità di tutto ciò che ha per base la realtà o, per ripetere le parole del-GEoRGES, ausfihrl. Handiob, II 3093, « in der Wirklichkeit begrindet, *wirklich », PERS (3 pe parte del Reno, un ‘limes’ o via fortificata, per lo più munita di argini (‘aggeres ’) e di stazioni di guardia (‘praesidia’)', sotto l’impero di Tiberio ®: fu continuato e probabilmente portato a compimento sotto Adriano. L’autore della Germ. dà per il primo, anzi il solo, la notizia che gli ‘agri decumates ’, siti al sud-ovest della Germania, tra l’ alto Reno e le sorgenti «lel Danubio, e sui quali il fisco riscoteva, forse, un diritto di decima dai possessori, ‘ vennero incorporati all’ impero; onde, per la difesa del territorio annesso, il ‘limes’ insieme coi ‘ praesidia’ si portò innanzì, oltre il Reno; e però i campi decumati ‘ sinus imperii et pars prouinciae habentur ? (Germ. 29, 19). Quande si fece tale spostamento ? Alcuni dei commen 1 TH. MommsEn, der Begriff des Limes, in Westdeutsche Zeitschrift fiur Geschichte u. Kunst, a. XIII, fasc. 2°. Vedi inoltre MommsEN-DE RucGiIERO, op. cit., cap. IV,115, nota l. 2 Tac. ann. I 50, 3 ‘limitemque a Tiberio coeptum”’. II 7, 11 “et cuncta inter castellum Alisonem ac Rhenum nouis limitibus aggeribusque permunita’ (a. 16 d. Cr.). 8 Cf. SPARTIAN. Hadr. 12, 6; in scriptt. hist. Aug. I p. 14, ed. H. Peter. Nell'op. cit. MomMseNn-DE RuGGIERO, cap. IV, p. 142, si fa menzione di nuove costruzioni aggiunte ai ‘ limites’ sotto i regni di Adriano, Antonino Pio e Marco Aurelio. Notasi inoltre, in un discorso del console Velio (Vettio ?) Cornificio Gordiano (a. 275), che alla morte di Aureliano i Germani ruppero il ‘ limes’ transrenano ed invasero alcune forti e ricche città dell'impero: v. Vopisc. Tac. 3, 4, in scriptt. hist. Aug. XXVII p. 187, ed. P. 4 GEFFROY, Op. cit., p. 318 sg. Ma il Mommsen giustamente avverte che « nè è linguisticamente provato che ‘decumas’ possa significare obbligato alla decima, nè simili istituzioni son note nell'impero ». Vedi MommsEN-DE RucGIERO, op. cit., cap. IV, p. 141, nota 11, ELI tatori della Germ. si affrettano ad indicare il tempo di Domiziano o, in generale, verso la fine del I sec. ed il principio del II. ! Tale indicazione porterebbe di conseguenza che l’autore della Germ. avesse atteso a scrivere il suo lavoro sotto Domiziano o nei primi tempi dell’ impero di Traiano, in ogni caso dopo l’a. 79. Ciò pare a noi inesatto. Infatti, Domiziano se, per ingannare l’ opinione pubblica, aveva celebrato pseudo-trionfi sui Germani, non ignorava, d’altro canto, che per un mero caso (cioè, la piena del Reno) aveva superato la sedizione di L. Antonio, preside della Germania superiore, ? e che ai confini i suoi eserciti erano stati sopraffatti dai barbari; * talchè, piuttosto che estendere i confini dell'impero di là dal Reno, per annettere al suo dominio gli ‘ agri decumates’, avrebbe stimato gran ventura conservare i confini di prima, senza spingere in avanti il ‘limes’ ed i ‘ praesidia ’. È supponibile che si estendano i confini del dominio, allorquando ci sia la possibilità che i nemici vinti lascino agio di spostare le antiche linee di difegno SM nuove opere militari a garentia del territorio acquistatà sl ma quando i nemici sono vincitori e minacciosi, com@nsi può mai deliberare e attuare l'accrescimento del terytorio dello Stato ? Non vi ha nemmeno notizia cha setto Traiano siano stati inclusi dentro i confini dell'im € gli “agri decu 1 Vedi i comm. del Dilthey, p. 188; dello ernia, p. 60; del Pais, p. 49; del Marina, p. 97; etc. x 2 SvETON. Dom. 6 3 Oros. hist. adu. pag. VII 10, 3 e 4. Orosio &ità in proposito la storia, che or più non abbiamo, scritta da Cornelio Tacito sulle imprese di Domiziano. Cf. Tac. ann. XI 1 4 REI (RT mates’. Se Tacito avesse scritto qualcosa in proposito, narrando la storia degli imperi di Nerva e di Traiano, come egli aveva promesso di fare, riserbando il lavoro per gli anni senili,* certo gli storici posteriori che si valsero delle storie tacitiane, lo avrebbero in un modo qualsiasi ripetuto o, almeno, accennato. Si ha, invece, un’affermazione in contrario nel seg. luogo di Orosio: ‘mox Germaniam trans Rhenum in pristinum statum reduxit’? Avendo, per tanto, Traiano restituito le cose oltre il Reno allo stato pristino, l’illazione non è dubbia, che anche gli ‘ agri decumates’, siti di là dal Reno, dovettero ridursi, in conseguenza dei prosperi eventi delle armi imperiali, alla condizione anteriore, di essere, cioè, ‘sinus imperii et pars prouinciae’. Perciò non si può non inferirne che l’ annessione dei ‘ decumates ’ all'impero dovette compiersi prima del regno di Traiano, giacchè questi si restrinse a ridurre la ‘ Germaniam trans Rhenum in pristinum statum”. E poi, se è vero che Traiano, per un sentimento di vanità indegno di un prode e glorioso imperatore, avesse fatto scolpire il suo nome sui monumenti eretti per conservare la memoria di imprese da altri anteriormente compite, ‘non ut ueterum instaurator sed conditor’, tanto che ne avesse avuto il nomignolo ‘ herba parietina ’,* certo si dovrebbe restare perplessi, ove mai nei campi decumati o altrove si trovasse qualche memoria lapidea concernente l’annessione dei campi sopra menzionati, 1 Tac. hist. I 1, in fine. ? Oros. hist. adu. pag. VII 12, 2. 3 Amm. Marc. r. g. XXVII 3, 7. Cf. ex Sexto Aur. Victore de uita et moribus Rom. imperatorum epitome, Ven. 1586, f, 185, SSR sì dovrebbe; dicevamo, restar perplessi nell’ attribuire a Traiano:ciò che prima di lui si era fatto. Se, dunque, non si può non ammettere l’annessione dei campi decumati all’ impero, anteriore ai regni di Domiziano .e di Traiano, non è fuor di luogo il supporre che l’ abbiano attuata i due primi imperatori Flavi, e probabilmente (poichè è noto che sotto Tito l’impero godè di una perfetta tranquillità.) il solo Vespasiano, il quale, come avverte Tacito in un luogo citato da Orosio; riaperse le porte del tempio di Giano un anno dopo: che egli stesso le aveva chiuse ?, avendo portato a. compimento l’impresa contro i Giudei 8. V. Nel cap. 33 della Germ. narrasi che il territorio, posseduto un tempo dai ‘Bructeri ’, era stato occupato dai. ‘ Chamaui’ e dagli ‘ Angriuarii’, posciachè i ‘ Bructeri?” erano stati ‘ penitus excisi uicinarum consensu nationum, seu superbiae odio seu praedae dulcedine seu fauore quodam erga nos deorum’; e si ag 1 Oros. hist. adu. pag. VII 9, 13. 2 Oros. hist. adu. pag. VII 19, 4: ‘quas (se. Iani portas) utrum post Vespasianum et Titum aliquis clauserit, neminem scripsisse memini, cum tamen eas ab ipso Vespasiano post annum apertas Cornelius Tacitus prodat’ (ed. Zangemeister). 3 Oros. hist. adu. pag. VII 3, 8; 9, 9. Il Mommsen ammette che la fondazione della linea di confine, per la quale si comprese nell'impero la vallata del Neckar, sia stata opera dei Flavi; ma la giunta dubitativa « principalmente forse di Domiziano », messa li soltanto perchè, non essendosi nominato nella Germ. l'autore della linea di confine « è una prova che questi (l'autore) dovè. essere Domiziano », ci pare così priva di fondamento da non potersi accogliere come notizia conforme al vero. Vedi MomwmsEN-DE RucciERO, op. cit., cap. IV, p. 142 e nota 2 in d.* P. 142. 93 giunge che di essi ‘super sexaginta milia non armis: telisque' Romanis, sed quod magnificentius est, oblectationi oculisque ceciderunt’. Onde l’autore manda, come dice il Vannucci *, un « fiero e spaventoso grido» di gioia », esprimendo un « voto inumano »:: ‘ maneat, quaeso, duretque gentibus, si non amor nostri,.at certe odium sui, quando urgentibus imperii fatis nihil iam praestare fortuna maius potest quam. hostium. discor= diam’. L’esterminio dei ‘ Bructeri’ si compì appunto, secondo l’ osservazione di qualche commentatore: della: Germ., verso l’ a. 100.* In tal modo, annunciandosi! nella Germ. fatti avvenuti verso il 100 d. Cr., il libro non potè essere scritto prima dell’ a. 79. Risponde al vero tale conclusione ? Noi sappiamo che i ‘ Bructeri’, come in’ generale tutte le altre genti di stirpe germanica, si mostrarono costantemente avversi ai Romani :? battuti prima dalle armi romane, ‘ cooperarono alla. distruzione:delle legioni di Varo;* molestarono, insieme: coi ‘Tubantes’ e gli ‘ Vsipetes ’, la ritirata di Germanico che aveva tratto orrenda vendetta dei ‘Marsi’ (a. 14 d. i C. Corn. Tacito, tutte le opere con note italiane compilate da A. VANNUCCI, Prato 1848, vol. IV, p. 274, in nota. 2 Vedi i comm. del Kiessling, p. 127; del. Marina, p. 105; etc. 8 Narra Suetonio (Tib. 19) che un Bructero commise un: attentato contro la vita di Tiberio: l'odio di nazione mutavasi in: odio contro le persone. 4 VeLL. PaTERC. A. R. II 105, 1. Cf. l'epit. L CXXXVIII di. T. Livio. 5 Vedi GEFFROY, Op. cit., p. 230. MommsEN-De RuGGIERO, Op. cit., cap. I, p. 44: cf. p. 52. Cf. anche A. Wixms, das Sehlachtfeld im Teutoburger Walde, in Neue Jahrbùcher fùr Philologie u. Paedag. CLIII p. I, fasc. 7; CLV p. I, fascec. 1, 26.3, ei) SR + gp Cr.)!; ma furono, poco dopo (a. 15), sconfitti da L. Stertinio, che tolse loro l’aquila della 19.* legione distrutta nella foresta di Teutoburg. ® E ancorchè, edotti dalla sventura e atterriti dalle armi imperiali, avessero opposto un rifiuto alle insistenti sollecitazioni degli ‘ Ampsiuarii ’, che li incitavano a partecipare alla guerra contro i Romani (a 58 d. Cr.) 3, pure non tralasciarono di unirsi con Giulio Civile, che aveva suscitato le fiamme dell’ insurrezione nella Germania e nella Gallia‘, e presero parte in diversi scontri contro i Romani. La vergine Veleda, che nell’ insurrezione di Civile seppe coi suoi vaticini accrescere l’ardore patrio degli insorti, mediante il fanatismo POMEIONA, era appunto di nazione bructera. ‘ L’insurrezione dei ‘ Bataui’ e degli altri popoli che con loro si erano levati in armi contro Roma, a poro a poco fu repressa, tra il 70 ed il 71 o 72 d. C. Nulla sappiamo della fine di Civile : forse ottenne di vivere in pace, sotto il dominio romano. Ma i compagni di lui, Classico e Tutor duci dei ‘Treueri’, e i fratelli Alpinio Montano e D. Alpinio personaggi autorevoli fra gli stessi ‘Treueri’, forse si salvarono con la fuga, i Tac. ann. I 51, 7. 2 Tac. ann. I 60, 10. Non sappiamo spiegarci perché nei loro comm. alla Germ. lo Zernial (p. 65), il Marina (p. 104), etc. vogliano indicare l'aquila della 212 legione, e il Dilthey (p. 198) l'aquila della 18°, quando le parole precise di Tac. sono: ‘interque caedem et praedam repperit (sc. L. Stertinius) undeuicensimae. legionis aquilam cum Varo amissam'. 3 Tac. ann. XIII, 56. 4 Tac. hist. IV 21, 11. 5 Tac. hist. IV 77, 2. V 18, 4. 6 Tac. hist. IV 61 e 65. _ di forse si uccisero ciascuno di propria mano '; Giulio Sabino, capo dei ‘Lingones ?’, fu mandato al supplizio ; ? e Veleda fu vista a Roma .dall’autore della Germ. *, e, come sopra si è detto ', prigioniera. Dopo il 71 o 72, i ‘ Bructeri’, vinti, dovettero sottomettersi alle condizioni imposte dai Romani vittoriosì : non avevano più per ispiratrice e guida la fatidica Veleda ‘numinis loco habita’; e della loro prostrazione morale e civile, non ancora rimarginate le ferite avute nell’ultima insurrezione batavica, non potevano non profittare i popoli vicini, emuli per armi, avidi di preda, bramosi di possedere le loro terre, e forse anche rivali per comune parentela. Fecero, difatti, lega a danno dei ‘Bructeri’, li assalirono, li sopraffecero, perchè li trovarono più deboli o impreparati; e più di sessanta mila ne trucidarono. I ‘Chamaui’ e gli ‘ Angriuarii ’, che probabilmente si ebbero 1 Tacito fa menzione di Giulio Classico in Aist. II 14. IV 55; 57; 59; 70; 79. V 19 sgg.;di Giulio Tutor in Aist. IV 55 ; 57; 59; 70; 72. V 19; 21;dei fratelli Alpinii in hist. III 35. IV 31 e 32. V 19. ? Cass. Dion. r. Rom. LXVI 16, 2 (Xiphil.). 3 Germ. 8,9. 4 Vedi la nota 3 a pag. 10. 5 Ammesso che, secondo Strabone (geogr. VII 1, 3 (C 291), p. 400 M.), vi fossero stati dei ‘ Bructeri minores”, e perciò la distinzione tra ‘B. maiores’ e ‘B. minores”, il Miillenhoff! conget= tura che i ‘Bructeri maiores’ e i ‘ Chamaui' siano stati lo stesso popolo. In tale ipotesi, i ‘ Bructeri' che si levarono in armi con Civile contro Roma, sarebbero stati i ‘B. minores '. Ammiano Marcellino (r. g. XVII 8, 5) narra che, molti anni dopo, nel 358, i ‘Chamaui’ furono, alla loro volta, sterminati dall'imperatore Giuliano, DE la parte precipua in tale guerra di sterminio, vennero ad occupare le terre dei vinti.! I ‘ Bructeri” superstiti all’immane strage, costretti a mutar sedi, restarono sempre un popolo per sè, senza confondersi con altre genti, ma si piegarono a sommissione verso l’autorità romana, tanto da sottomettersi, alcuni anni dopo, al re imposto loro da Vestricio Spurinna, legato della Germania inferiore .* Tale sommessione dovette avvenire verso l’a. 97, durante l’impero di Nerva'.3 Or, tra 1 Germ. 33, 2. Non risponde al vero l’asserzione di alcuni commentatori (v. per es. i comm. Pais p. 53, Marina p. 104, etc.) che l'autore della Germ. abbia esagerato nelle notizie date sullo sterminio dei ‘Bructeri’, poichè egli non dice soltanto ‘ Bructeris penitus excisis uicinarum consensu nationum ”, ma premette ‘ pulsis Bructeris’: talchè il popolo dei ‘ Bructeri’ non fu completamente annientato. Potrà, forse, dirsi esagerato il numero dei morti, ‘super sexaginta milia’; ma una statistica ufficiale dei caduti in battaglia, massime trattandosi di pugne tra popoli barbari, non era allora possibile. 2 PLIN. epist. Il 7, 2. 8 Così opina il Mommsen, nell' Index nominum cum rerum enarratione pubblicato in fine degli scritti di Plinio il giovane, recens. Keil, Lps. 1870, p. 429, 2* c. Arrogi la considerazione che, ammesso l'ordine cronologico nella disposizione delle epistole pliniane (cf Mommsen, aur Lebensgeschichte des jiingern Plinius, in Hermes III (1869) pp. 31-53), tuttochè contraddetto da Plinio stesso (episf. I 1, 1), le epistole del 2° lib., tra le quali si annovera quella cit. concernente Spurinna, furono scritte tra l'a. 97 e l'a. 100. Quando, però, il Mommsen afferma (vedi MommsEn - DE RucgiERO, op. cit., cap. IV, p. 135) : « questa catastrofe (la sottomissione dei ‘ Bataui’ e degli altri popoli insorti con Civile) e le ostilità coi vicini popoli fiaccarono la loro potenza (cioè, la potenza dei ‘ Bructeri’); sotto Nerone essi dovettero per forza accettare dai vicini stessi, appoggiati indirettamente dal legato romano, un re che non vo: SS, e il 71 o 72, anno in cui i ‘ Bructeri” insieme coi ‘Bataui’ soccombettero sotto le armi romane, ed il 97 passa circa un venticinquennio, nei primi anni del quale si compì la strage e l’espulsione dei ‘ Bructeri ’, colpiti dalla lega dei popoli vicini. Indichiamo i primi anni del venticinquenuio, perchè appare più rispondente al vero, in mancanza di qualsiasi documento in proposito, che lo sterminio dei ‘Bructeri’ si fosse compito appunto in un tempo più vicino al 71 o 72, quando questi erano prostrati dalla vittoria romana sui ‘Bataui’ edi loro alleati, anzichè più tardi, quando, ricostituitisi nelle nuove sedi, riannodarono relazioni di dipendenza con Roma, e si assoggettarono al re imposto dal legato romano. Non vi ha, del resto, alcun documento o alcuno accenno nelle storie antiche, che assegni l’a. 100 o altro anno anteriore o posteriore all’anno 100, all’avvenimento della distruzione dei ‘Bructeri’ ed all'immigrazione dei ‘ Chamaui ’ e degli ‘ Angriuarii’ nel territorio bructero ‘iuxta Tencteros?. Poche altre notizie restano intorno ai ‘Bructeri ?. Dopo i guai gravissimi inflitti loro dai popoli vicini, essi, come si è detto sopra, non si dispersero nè perdettero la loro nazionalità nè il nome nella storia.! Nella prima metà del sec. IV sono menzionati in due panegirici a Costantino ; ®? poi, nello stesso sec. IV e levano »; egli, se non c'inganniamo, non ha tenuto presente che la sommessione dei ‘Bructeri’ ad un re imposto dal legato Vestricio Spurinna avvenne sotto Nerva, non sotto Nerone. 41 Vedi LEDEBUR, das Land und Volk der Bructerer, Berl. 1827. 2 Incerti pan. Constantino Aug. dictus, 12. NAZARI pan. Constantino Aug. dictus, 18: in BAEHRENS, XI panegyrici Latini, VII e X, pp. 169, 227. cin B$ ‘nel V si trovano stretti in lega con quelli che erano stati nel I sec. i loro feroci persecutori, i ‘Chamaui ’ e gli ‘ Angriuarii’, e inoltre coi ‘Chatti’, gli ‘Ampsiuarii ’, i ‘ Sugambri ’, i ‘ Chasuarii ?!: formavano la potente confederazione dei Franchi.® Anche il ven. Beda fa menzione dei ‘Bructeri’, dicendoli ‘ Boruchtuarii ?.? VI. Il cap. 37 della Germ. presenta un importante computo di anni. Se dall’anno 640 di R., in cui per la prima volta si udì parlare delle invasioni cimbriche, sì giunge al secondo consolato di Traiano, ‘ ducenti 1 Vedi Jos. WoRMSTALL, ueber die Chamaver, Brukterer und Angrivarier, mit Rùcksicht auf den Ursprung der Franken und Sachsen. Neue Studien 2: Germania des Tacitus, Gymn.Progr. Miinster, 1888. Il Millenho£, cit. da U. Zernial, p. 65, opina che gli ‘Angriuarii’ (v. Tac. ann. II 8, 13; 19,7; 22, 6; 24, 15; 41,.8) e gli ‘ Ampsiuarii’ (v. Tac. ann. XHI 55, 1; 56, 4) formassero uno stesso popolo, poichè « Angrivarii ist der rein geographische Name der Anwohner der Weser oberhalb der Chauken oder spàteren Friesen, und Ampsivarii nur eine speziellere, wie es scheint, gleichfalls geographische Benennung fiir eine Abteilung des Volkes ». ? Il nome ‘Franci’, adoperato per significare in complesso più popoli, appare per la prima volta in una frase del panegirico d’ incerto autore a Costantino : ‘ terram Batauiam ..... a diuersis Francorum gentibus occupatam’ (ed. cit. Baehrens VII 5, p. 163). Ma nella Castori Romanorum cosmographi tabula quae dicitur Peutingeriana, segm. II, n. 2, in alto, si legge ‘ Chamavi. qui et Pranci” (1. Franci: la lett. c è corrosa nella parte superiore): v. Die Weltkarte des Castorius, genannt die Peutingersche Tafel: einleitender Text von Konrad Miller; Ravensburg, 1887. 3 Ven. BEDA, hist. gentis Anglorum V 10, col. 124, in operum tom. tertius, ed. cit. bh ferme et decem anni colliguntur’. È noto che Traiano fu la prima volta console nell’ a. 91; fu nominato ad un secondo consolato per il 98, nel quale anno, per la morte di Nerva, venne assunto all’ impero: perciò se ne conclude che la Germ. fu scritta in un tempo non anteriore al 98, se appunto di questo anno è fatta espressa menzione nel testo del libro. E tale conclusione si dovrebbe accettare, se non ostassero alcune considerazioni che non sono da omettersi. L’autore comincia il cap. 37 col menzionare che i Cimbri, un tempo sì potenti e di gran fama, si erano ridotti ad una ‘ parua ciuitas ’. Il nome dei Cimbri ! gli richiama alla mente le memorabili lotte che si erano combattute dai Romani contro i popoli germanici, a cominciar dal consolato di Cecilio Metello e Papirio Carbone, a. 641/113. E di qui un breve ‘ excursus ’ sulle vicende di tali lotte, che si ferma, come sopra abbiamo dimostrato, al trionfo sui ‘ Bataui ’ e sugli altri popoli insorti con essi, e che altri vorrebbe estendere sino al trionfo di Domiziano sui ‘ Chatti’ nell’ a. 83. Nessuno ? È notevole che nella Germ. non si fa alcun cenno dei Teutoni, che furono valorosi compagni dei Cimbri. Plinio tratta di loro nella n. A. IV 14 (28), 99. XXXV 4, 25. XXXVII 2 (11), 35. Tacito li menziona insieme coi Cimbri in hist. IV 73, 12: v. anche VeLL. PATERC. A. R. II 8, 3; 12, 2 e 4. Pompon. MEL. chor. III 3, 32; 6, 54. Amm. Marc. r. g. XVII 1, 14. XXXI 5, 12. Oros. hist. adu. pag. V 16, 1. 9. 14. Ma forse l’autore della Germ. si restrinse a menzionare i soli Cimbri, perché la guerra contro i Cimbri ed i Teutoni si indicò pure con la sola espressione ‘ bellum Cimbricum * (v. l’ epit. Ul. LXVII, LXVIII di T. Livio; ma in Floro epit. I 38 [III 3] ‘ bellum Cimbricum , Teutonicum ’); o forse anche- perché i Teutoni si reputavano un popolo celtico : cf. APPIAN. IV 1, 2, csf accenno vi è intorno agli avvenimenti che si succedettero sino all’ a. 98, che è il termine del computo dei 210 anni, fatto, per incidente, poco prima. E ciò diviene inspiegabile, se si considera che l’autore, avendo fissato per termine del computo degli anni di lotta coi Germani l’ a. 98, importante perchè appunto allora Traiano succedette al padre adottivo Nerva, non poteva passare sotto silenzio, tra le altre cose, il fatto che la autorità delle armi romane era a quel tempo in sì alto pregio da fare ottenere a Vestricio Spurinna, legato di Nerva, una vittoria incruenta sui ‘ Bructeri, ferocissima gens’ germanica, soltanto con la minaccia della guerra e col terrore !. Nè poteva tenere in non cale i buoni risultamenti dell’ abile direzione politica e militare di Traiano che, per assodare il dominio romano sul territorio dei ‘ Mattiaci ’ e per dar fine alle agitazioni delle tribù germaniche della regione centrale del Reno, causate dall’ imprudente scorreria di Domiziano, stette ancora per qualche tempo al comando degli eserciti sul Reno, prima di recarsi a Roma per assumervi il potere supremo. Pare, inoltre, che dissoni dalle lodi concordemente date dai contemporanei ai due imperatori Nerva e Traiano, e per il loro savio governo e per la rinnovata autorità delle armi romane, il fatto che l’autore della Germ., il quale doveva, giusta la premessa, estendere le sue considerazioni ed il suo rapido ‘ excursus’ sino al secondo consolato di Traiano, si è fermato, invece, alla desolante osservazione ‘ triumphati magis quam uicti sunt’; egli avrebbe dovuto avere sott'occhio gli avvenimenti che si compivano, sotto la 1 PLIN. epist. II 7, 2. BRL) pesi è stata nostra, e la Germania è vinta: ‘regno Arsacis acrior est Germanorum libertas ’. Oltre a ciò il tono retorico di tutta la frase fa dubitare di esservi stata un’ interpolazione. Precede e seguc al periodo notato una considerazione storica che in nulla è avvantaggiata dal periodo stesso, anzi resta da questo interrotta per dar luogo all’ espressione enfatica ‘ tam diu G. uincitur ’. Se si espungesse il periodo considerato, il pensiero dell’autore si mostrerebbe in gradato svolgimento, moverebbesi eguale a sè stesso e non interrotto sino alla conclusione ultima che, per quel certo pessimismo da cui è informata, nulla ha da fare con l’enfasi delle parole espunte. Nè vi è necessità di sostituire alla particella ‘tam ’, che nella proposizione seg. ‘ medio tam longi aeui spatio multa in uicem damna’ pare collocata in riscontro col ‘ tam’ della frase ‘ tam diu G. uincitur ’, la voce ‘ tamen’ che è data dal cod. Leid. (0) nella forma tam®! e, più chiaramente, nella forma completa tamen dal cod. Neapol. (c) ; perocchè, fatta 1’ espunzione, si regge sempre bene tutta la frase, che in origine dovette, secondo ogni probabilità, così esser letta : ‘ sescentesimum et quadragesimum annum urbs nostra agebat, cum primum Cimbrorum audita sunt arma, Caecilio Metello ac Papirio Carbone consulibus. medio tam longi aeui spatio multa in vicem damna’ e. q. s. A chi attribuirsi l’interpolazione, se interpolazione ci fu? Può ben darsi che la si debba attribuire a qualche antico grammatico , la cui glossa erudita sulla durata 1 Ma avverte il Massmann, op. cit., p. 110, nota 25, ‘ deleta abbreuiatura ‘, RARE; A delle guerre germaniche sia penetrata nel testo; può darsi anche che sia una giunta correttiva fatta da chi più tardi scrisse l’ apografo, sur un originale creduto mendoso !. Ma a noi pare di scorgere, nel testo stesso della frase che crediamo interpolata, l’ autore della possibile interpolazione. A nessuno sfugge l’enfasi della conclusione ‘ tam diu G. uincitur’; e la vittoria sulla Germania è intimamente connessa col secondo termine del computo fatto, cioè l’ ‘ alter imperatoris Traiani consulatus ’: dunque lo scopo della frase altro non poteva essere che quello di lodare l’imperatore Traiano, il cui secondo consolato aveva il merito altissimo di aver dato termine, secondo che credevasi verso la fine del sec. I, alla lotta contro i Germani , durata per più di due secoli. Chi tra gli scrittori romani vissuti in sul declinare del sec. I e nel principio del II largì più encomi agli imperatori Nerva e Traiano fu Plinio il giovane; tanto che uno dei moderni critici, che con ammirabile dottrina ha trattato della vita e dell’elocuzione di lui, non ha esitato a scrivere: ‘nemo quidem possit negare, Plinium in Panegyrico modum in nuirtutibus Traiani praedicandis transiisse (cf. pan. 30-82; 40; 57; 59-80), et tum in illa oratione tum in epistolis nonnullis (cf. epist. ud. Tr. imp. 10 (5), 2 [a. 98]; 8 (24), 1 [a. 101]; 31 (40), 1) ex Bithynia ad Traianum missis sententias inesse plenas immodicae adulationis ac paene 1 È nota la dichiarazione che leggesi nel cod. Leid. Perizon. della Germ., la quale è annoverata tra i ‘ libellos nuper adinuentos et in lucem relatos ab Enoc Asculano quamquam satis mendosos” ConsoLI: L’ autore della Germania. 3 IRE seruilis erga Traianum et Neruam reuerentiae !. Plinio, inoltre, diede in particolar modo evidenza al titolo di Germanico attribuito a Traiano *; fece menzione delle vittorie di lui nei paesi renani 3; e specialmente s’ intrattenne, con ampie lodi, del secondo consolato di Traiano ‘. L’a. 98 è per più ragioni anno notevole per Plinio: gli è conferita da Nerva e da Traiano l’importante carica di ‘ praefectus aerarii Saturni ’ 5; il suo amico e protettore Traiano è assunto all’impero, ed egli si affretta a scrivergli una breve epistola gratulatoria, esprimendo il voto: ‘ precor ergo ut tibi et per te generi bumano prospera omnia, id est digna saeculo tuo, contingant ’ $. Nell’a. 98, in fine, si reputarono dai Romani come finite, per l’ opera prudente di Traiano, le lotte bisecolari contro i Germani, con la sottomissione di questi. Non sarebbe perciò una congettura priva di fondamento l’ammettere che Plinio il giovane, rendendosi interprete de’ sentimenti suoi e de’ suoi contemporanei , sentimenti di soddisfazione e di gioia per i vantaggi apportati dagli avvenimenti dell’ a. 98 all’ impero romano, avesse inserito in una parte dell’opera dello zio, 4 J. P. LAGERGREN, de vita et elocutione C. Plinii Caecilii Secundi, Vpsaliae 1872, pp. 12-13; in Uysala universitets aarsskrift, 1871, V. ? PLIN. pan. 9, 2. 14, ). 3 PLIN. pan. 14, 1-5. 82, 4-5. PLIN. pan. 56, 3-7. Vedi Mommsen, sur Lebensgeschichte d. j. Plin. sopra cit.; e l'art. dello StoBBE nel Philologus XXVII, p. 641: donde la notizia riferita dal LAGERGREN, 0. c., p.4; e dal NicoLaI, G. d. r. L.,n. 115, p. 640. Cf. TEUFFEL-SCHWABE, G. d. r. L, © n. 340, 1, p.849; ete. 6 PLIN. epist. ad Tr. imp. 1, 2. (SISI ini BB intitolata bellorum Germaniae uiginti ll. (la quale parte sarebbe probabilmente quella stessa pervenuta a noi col titolo de orig. et situ Germanorum) la frase sopra notata del cap. 37, a fin di computare la durata delle guerre germaniche sino all’a. 98, in cui, dopo sì lungo tempo, la Germania era stata completamente vinta. Nè certamente sarebbe stato intendimento di Plinio violare con una postilla, che ora appare interpolazione, il libro del dotto scrittore, il quale era a lui zio e padre adottivo affettuoso, ma rendere il libro delle guerre germaniche meglio rispondente ai tempi in cui cominciò a farsene la pubblicazione , cioè verso la fine del sec. I. Quante volte non occorre a noi, oggidi, nel pubblicare un libro di autore antico, di aggiungere delle note nelle quali si accenni, per completare o chiarire i concetti espressi nel testo, ad avvenimenti posteriori alla vita dello scrittore ? Ma al tempo dei Romani non avevasi il mezzo odierno di distinguere le postille e le note dal testo; talchè sovente queste penetrarono nel testo stesso , dal quale indistinte si riprodussero negli apografi scritti in tempi seriori; e da ciò il lavoro, non facile nè sempre sicuro ne’ suoi risultamenti, della critica moderna, di espungere dai testi classici tutto ciò che si considera come interpolato. Un altro argomento ci conferma nella nostra congettura. Plinio il giovane nell’epistola a Bebio Macro, nella quale espone in ordine cronologico i libri dello zio, nota tra questi : ‘ bellorum Germaniae uiginti, quibus omnia quae cum Germanis gessimus bella collegit ’. ! Evidentemente, poichè l’epistola fu scritta l’a. 101, come tutte 1 PLIN. epist. III 5, 4. 36 le altre contenute nel lib. 3°, con la frase ‘ omnia q. c. G. gessimus bella’, si allude a tutte le guerre combattute contro i Germani sino a quel tempo in cui credevasi comunemente che fossero finite per l’opera sagace di Traiano, cioè sino all’a. 98; e nella voce ‘ gessimus ’ si travede il pensiero che la narrazione storica di Plinio Secondo era stata prolungata dal nipote sino a comprendere tutte le guerre germaniche ; chè, se si fosse ristretta alle sole guerre combattute mentre era ancora in vita Plinio Secondo, ed avesse conservato lo scopo precipuo per cui era stata scritta, cioè salvare ‘ ab iniuria obliuionis’ la memoria di Druso Nerone, sarebbesi detto obiettivamente ‘ gesta sunt’: nella voce ‘ gessimus’ si scorge non difficilmente la persona di chi ha scritto l’epistola a Bebio Macro. In tale argomento soccorre l’autorità di Suetonio, il quale, scrivendo di Plinio Secondo : ‘ itaque bella omnia, quae unquam cum Germanis gesta sunt, XX uwoluminibus comprebendit ’,' da un canto ripete l’espressione di Plinio il giovane ‘omnia bella ?, e dall’ altro canto con 1° uso del verbo ‘ gesta sunt” dà evidenza al tempo sino a cui erano state narrate le guerre germaniche. Si aggiunga un’altra considerazione. Plinio Secondo nella pref. alla sua nat. Rist. serive : ‘ uos quidem omnes, patrem te fratremque (sc. Vespasianum, Titum, Domitianum), diximus opere iusto, temporum nostrorum historiam orsi a fine Aufidi Bassi. ubi sit ea quaeres ? iam pridem peracta sancitur, et alioquin statutum erat heredi (cioè al figlio adottivo, Plinio il giovane) mandare, ne quid ambitioni dedisse uita iu 1 V. pag. 5, nota é. GI dicaretur”’'. Era quindi proposito di lui, a fin di evitare la facile accusa di avere alterato il vero per mire ambiziose , affidare al figlio adottivo, che, giovinetto, molto aveva appreso dalla molteplice e copiosa dottrina del suo secondo padre, l’incarico di pubblicare, dopo la sua morte, i lavori storici che gli affidava, e forse anche di limare o farvi delle opportune giunte, per rendere la pubblicazione meglio adatta ai tempi in cui essa aveva luogo. Che vale, infatti, la frase ‘ peracta sancitur’ se non, come spiega Io. Harduinus, ‘ accuratius elimatur, castigatur ° ?*? Non poteva forse il figlio adottivo , valente letterato anch’ egli, prender parte a tale ‘ limae labor ’, dopo la morte dell’ autore, avendo l’obbligo di pubblicare i libri di lui? E, dal canto suo, Plinio il giovane aveva, quanto alla storia, una certa competenza, perchè aveva atteso agli studi storîci secondo l’ es. paterno, come egli stesso dichiarava : ‘ me uero a«l hoc studium (sc. historiae) impellit domesticum quoque exemplum 5. Gli antichi non può dirsi che siano stati molto serupolosi nel metter mano sui lavori altrui, per emendarli, 1 PLIN. n. A. praef. 20. Ma il Detlefsen (ed. Berl. 1866) accoglie la lez. ‘ per acta sancitum et alioqui ’. 2 Vedi C. Plin. Sec. hist. nat. Ul XXX VII quos interpretatione et notis illustrauit IoanNES HARDVINVS, Paris. 1741, t. I, p. 4, not. 7. Ma nelle ‘ notae et emend. ad 1. I', n. VI, p. 7, spiegandosi il perchè sia stata preferita nel testo la jez. ‘ peracta sarcitur’ invece di ‘ sancitur ’, si aggiunge: ‘ hoc est, reuocatur, retractatur, accuratius elimatur, ad polituram sarcitur; uti de araneae tela Plinius ipse loquitur’ (n. A. XI 24 (28), 84 ‘ ad polituram sarciens ’.) 8 PLIN. epist. V 8, 1 e 4. 38 massime quando questi non erano stati ancora pnbblicati. Che non si disse per le commedie di Terenzio, emendate e forse preparate da Scipione l’Africano e da C. Lelio ?! Anneo Cornuto lasciò forse intatte le satire dell'amico e discepolo suo Persio Flacco ? ?. È superfluo addurre altri esempi: ci basti rammentare che, se le mani di L. Vario e di Plozio Tucca si astennero dal profanare il poema lasciato incompleto da Virgilio, ciò avvenne per espresso ordine di Augusto, cui non era lecito disubbidire ?. VII. A niuno, poi, sfugge l’ osservazione che nella Germ. non si fa cenno dei rapporti di tregua e di guerra tra i Romani ed i Germani, dopo il regno di Vespasiano. Nulla si dice della venuta in Roma, verso l’ a. 85, di* Masyos, re dei ‘ Semnones ’, e di Ganna, vergine fatidica, che succedette a Veleda: entrambi furono accolti onorevolmente da Domiziano. Trascurasi di menzionare 1’ impresa di Domiziano contro i ‘ Chatti”; chè, come si è dimostrato sopra, non può indursi un’ allusione a tale impresa dalle ultime parole del cap. 37 ‘ proximis temporibus triumphati magis quam uicti sunt’. Omettesi di far menzione della spedizione di Vestricio Spurinna contro i ‘ Bructeri’, dopo la morte di Domi 4 Vedi Cic. ad Att. VII 3, 10. QvinTIL. è. 0. X 1, 99; ed un framm. del libro de poetis di Suetonio, ed. Roth 1882, p. 293, 5-6. 2 V. la vita A. Persii Flacci de commentario Probi Valeri sublata: il Roth la omise nella sua ed. dei framm. di Suetonio. 8 SERV. comm. in Verg. Aen. I: ‘ Augustus uero, ne tantum opus (sc. Aeneis) periret, Tuccam et Varium hac lege iussit emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen’: vol. I, fasc. 1°, p. 2, ed, Th. dia ziano: ed altre omissioni potremmo aggiungere. Invece tutto ad un tratto si passa dalle notizie sopra avvenimenti occorsi durante il regno di Vespasiano al secondo consolato di Traiano ; e sì importante lacuna dà .nuovo argomento a sospettare interpolato il passo del cap. 37, del quale si è sopra a lungo discusso. Cosicchè, e per i molteplici argomenti che ci offre il testo della Germ., convenientemente interpretato, e per gli argomenti esterni sopra esposti, non puossi non riconoscere che nella Germ. non sono menzionati avvenimenti posteriori all’a. 79 d. Cr.; e però sorge spontaneo il dubbio che non Tacito, istoriografo fiorito alquanti anni dopo, ' ma Plinio Secondo (se è da non tenersi conto di Aufidio Basso, scrittore anch’egli di guerre germaniche) possa essere stato l’ autore della Germ. ; o meglio, che questa in principio abbia formato parte, come una digressione necessaria, dei venti libri bellorum Germaniae. Nè quarantasei capitoli (si direbbero meglio paragrafi) di un’introduzione o di una digressione, quanti se ne contano appunto nella Germ., si possono ritenere troppi per un lavoro storico che ha il ‘ suo svolgimento in venti libri; poichè è noto che la digressione sull’Africa è di non breve estensione nel d. Iug. di Sallustio; e similmente la digressione di Tacito sulla Britannia, nel libro de vita ef moribus Iulii 1 Il libro de wita et moribus Iulit Agricolae, primo, in ordine cronologico, dei lavori di Tacito, è dell'a. 98: diciamo primo, perchè pare ormai dimostrato che il dial. de oratoribus non sia lavoro di Tacito. Vedi L. VALMAGGI, nuovi appunti sulla critica recentissima del dialogo degli oratori, in Rio. di filol, e d'i. cl, a. XXX, fasc. 1°, p. 23. PRE (pn Agricolae, occupa non meno di sette capitoli; e l’altra digressione di Tacito stesso sulla Giudea si svolge in ben dodici capitoli sui ventisei cc. del lib. V delle Rist., il quale non ci è pervenuto completo. diri CAPITOLO SECONDO La Germania nella tradizione degli scrittori sino ai tempi del Rinascimento. Costantemente si è indicato Tacito quale autore della Germ., sin dal tempo in cui l’aureo libretto fu scoperto e rimesso in onore insieme con tanti altri tesori letterari dell’ antichità. Su quale fondamento si poggia tale indicazione ? L’ indagheremo nel presente capitolo. I. Tacito fu sempre considerato dagli scrittori posteriori, sia dell’ età antica sia del medio evo ', come ‘scriptor historiae Augustae ’ ?, o ‘ qui post Augustum usque ad mortem Domitiani uitas Caesarum triginta uoluminibus exarauit ’ 8, o semplicemente ‘ annalium scriptor ’‘, o con altra indicazione analoga; 1 Vedi EMMERICH CoRrNELIvs, quomodo Tacitus historiarum scriptor in hominum memoria uersatus sit usque ad renascentes literas saeculis XIV et XV; inaug. diss. Marpurgi Chatt. 1888. M. MANITIUS, Beitrtige sur Geschichte d. ròmischer Prosaiker in Mittelalter, II, in Philologus, N. F. I (1889), pp. 565-566. 2 Vopisc. Tac. 10,3; in scriptt. hist. Aug. XXVII p. 192, ed. P. 3 HreRoNYM. comm. in Zach. IIl 14, t. VI, coll. 913-914, ed. Vallars., Veron. 1736. 4 IoRDAN. de or. act. Get. 2, 29, p. 3, ed. A. Holder. È però probabile che Iordanis, citando con inesattezza ‘ Cornelius annalium seriptor ’, mentre ripete le notizie contenute nel libro de u. et m. Iul. Agric., cc. 10, 11, 12, riferisca osservazioni e notizie non attinte direttamente ai libri di Tacito. 5 Omettiamo l’ epiteto ‘sane ille mendacium loquacissimus ’, dato a Tacito da TERTVLL. apologet., cap. 16, pp. 47-48, Cantabrigiae 1686: le necessità della lotta rendevano talvolta ingiusti i primi apologisti del Cristianesimo. ii dI e in generale, anche quando non fu indicato, in forma di epiteto aggiunto al nome proprio, il genere letterario da Tacito coltivato, si citarono i luoghi degli annali o delle istorie, talvolta nominandosi Tacito autore, talvolta omettendosi il nome di lui. Il nome dell’autore non sempre è indicato nello stesso modo. Tertulliano ', Vopisco ?, San Girolamo *, Orosio 4, Apollinare Sidonio *, etc. lo nominano ‘ Cornelius Tacitus ’. Lo stesso nome ‘ Cornelius Tacitus” osservasi in uno scolio di Giovenale © e in un luogo degli annales Fuldenses di Rudolf, monaco di Fulda, il quale si valse della prima parte degli ann. di Tacito per la sua compilazione storica che va dall’ 838 all’ 863 ?; si nota an 1 TERTVLL. apologet. |. l1.: egli cita Tac Rist. V 3; 4; 9. ? Vopisc. Auretian. 2, 1. Tae. 10,3; in seriptt. hist. Aug. XXVI, XXVII, pp. 149,192, ed. P. Sul 1° luogo di Vopisco, che nota di menzogna Livio, Sallustio, Tacito e Trogo Pompeo, il Petrarca osserva: ‘notat ystoricos, immeriter puto, precipue (sic) primos duos’. Vedi P. pe NoLHac, Petrarque et l’humanisme d'aprés un essai de restitution de sa bibliothèque, Paris 1892, p. 258. 3 HiERoNYm. l. l. sopra, in nota 3, pag. 4l. 4 Oros. hist. adu. pag. I 5,1 (cf. Tac. hist. V 7). VII 3,7 (cita un luogo delle Aist. di Tac., forse del lib. VI o VII, non pervenuto a noi). VII 10, 4 (cita un luogo di Tac., che si è perduto: cf. Tac. hist. III 46. Cass. Dion. r. Rom. LXVII 6, 1; 7, 2; etc.). VII 19, 4 (la notizia che dà nel ]. c. non è in quel che ci resta dei libri di Tac.). VII 27, l (cf. Tac. Rist. V 3, sgg.). 5 APOLLIN. SIpon. carm. 23, 153 sg. ‘et qui pro ingenio fluente nulli, | Corneli Tacite, es tacendus ori’: ed. Luetjohann, in monum. Germ. hist., Berl. 1887, t. VIII, p. 253. 6 Schol. Iuuenal. V 14,101 ‘cuius (sc. Moysis) Cornelius etiam Tacitus meminit’: cf. Tac. hist. V 3. 7 Ann. Fuld. a. 852 ‘super amnem quem Cornelius Tacitus, 49-= che in un’ epistola di Pietro di Bluis! e (tralasciando di menzionare Frekulf, monaco di Fulda e poi vescovo di Lisieux, Giovanni di Salisbury, Vincenzo di Beauvais, i quali, come ormai è accertato, conobbero Tacito solo di nome ?) in un’ epistola e altri Il. degli scritti del Boccaccio 3, nel comentum super Dantis Aldigherij co scriptor rerum a Romanis in ea gente gestarum, Visurgim, moderni uero Wisaraha uocant’: in PERTZ, monum. Germ. hist. vol. I, p. 368. Vedi per le citazioni tacitiane negli annali di Fulda e nelle res gestae Saronicae di Widukind, monaco di Corwey, la diss. cit. del Cornelius, p. 38. 4 PETRI BLESENSIS Bathoniensis in Anglia archidiaconi opera omnia, Paris. 1667, epist. 101 ad R. archid. Nannet, p. 158, col. 2° ‘ profuit mihi frequenter inspicere...... Corn. Tacitum, Titum Liuium' e. q. s. Ma A. HorTis, studj sulle opere latine del Boccaccio con particolare riguardo alla storia della erudizione nel m. evo e alle letterature straniere, Trieste 1879, p. 425, dubita che « Pietro di Blois conoscesse più in là del nome di Tac. ». Consente in ciò F. RamorINO, Corn. Tac. nella st;ria della coltura, 2* ed., Milano 1898, p. 91, nota 38. Vedi la diss. c. del Cornelius, p. 41. ? Vedi HoRTIS, op. cit., p. 425, nota 3, e le monografie, ivi menzionate, di E. Grunauer sui fonti della storia di Frekulf, dello Schaarschmidt su Giov. di Salisbury, dello Schlosser su Vinc. Bellovacense. Il Petrarca non scrisse mai il nome di Tac., che tuttavia egli non poteva ignorare, poichè l’amico suo Guglielmo da Pastrengo ne aveva fatto cenno nel libro de orig. rer., f. 18: v. P. pE NoLHAC, op. cit., chap. VI, p. 266. 3 Boccaccio, epist. ad Nic. de Montefalcone : ‘ quaternum quem asportasti Corn.i Tac.i quaeso saltem mittas ': v. FR. CORAZZINI, le lettere edite e inedite di messer G. B. trad. e comm. con nuovi documenti, Firenze 1877. La lettera porta la data ‘ Neapoli XIII kal. februarii’, ed è del 1371: v. Gustav KoERTING, G. d. Litterat. Italiens im Zeitalter der Renaissance ; II (Boccaccio *s Leben u. Werke), Leipz. 1880, cap. I, pag. 47. Il Boc i d4 moediam di Benvenuto de Rambaldis da Imola !, nel liber Augustalis?, nello scritto de wiris claris di Domenico Bandini aretino ®, in una lettera del 1395 di Coluccio Salutati , 4 etc. .5- Anche del solo nome ‘ Ta caccio ripete il nome Cornelio Tacito altre due volte nel cap. IV, p. 201 e p. 253, del comento sopra la Commedia di D. A. iv. opere di m. G. B. cittadino fiorentino, con le annotazioni di A. M. Salvini, vol. V, Firenze 1724); ed una sola volta nel libro gen. deorum, INI 23, f. 28, ed. Parigi 1517. I detti luoghi del Bocce. si riferiscono ai luoghi di T'ac. ann. XV 57 e 60-65. hist. Il 2-3. 1 Comentum Inferni, c. IV, t. I, p. 152 ‘sicut patet apud Cor-° nelium Tacitum': ed. Jac. Phil. Lacaita, Florentiae 1887. Vedi per la citaz. tacitiana concernente Cleopatra (c. VI) le considerazioni del Ramorino, disc. c, p. 93, nota 43. ? Liber Aug.c.5 ‘de... Messalina scribit Cornelius Tacitus ’; in FREHER-STRUVE, rerum Germanicarum scriptores, t. II, p. 6. Ha dato evidenza alla citaz. il MANITIUS, Beitrige zur G. d. r. Pr. im Mittelalter sopra cit., p. 566. 3 Il Bandini scrive di Tacito: ‘ Cornelius Tacitus orator et hystoricus eloquentissimus’. Vedi l’ epistolario di CoLuccio SaLUTATI, edito da Fr. Novati, III p. 297, nota. 4 C. SALUTATI, epist. IX 9, vol. III, p. 76, ed. cit. 5 Ci fermiamo con le nostre citazioni alla fine del sec. XIV: non è necessario perciò ripetere le citazioni tacitiane che si notano negli scritti dei più autorevoli umanisti del sec. XV, quali Sicco Polenton, Poggio Bracciolini, Francesco Barbaro, Giov. Tortelli, Flavio Biondo, Lor. Valla, L. B. Alberti, card. Bessarione, etc. Vedi VoIGT-VALBUSA, il risorg. dell'antichità elass., Firenze 1888, v. I, pp. 250-257. R. SABBADINI, storia e critica di alcuni testi latini, in Museo it. di ant. class. ( Comparetti ), Firenza 1890, v. III, p. 339 sgg. In. notizie storico-critiche di alcuni codd. latini, in Studi ital. di filol. class., Firenze 1899, v. VII, pp. 119132. In. Za scuola e gli studi di Guarino Guarini veronese, Catania 1896, p. 101, e il doc. 16 a pp. 193-194. 45 citus’ si valsero Vopisco ! e Apollinare Sidonio ?: quest’ ultimo 1’ unì con ‘ Gaius ?.* Ma da altri si preferì l’ uso del solo nome “ Cornelius ’ ‘ : talora vi si aggiunse ‘ Gaius ?. 5 Non pochi citarono dei luoghi tacitiani senza però nominare l’ autore; così troviamo ripetuti, e talvolta quasi alla lettera, alcuni passi delle rist. e degli ann. di Ta 1 Vopisc. Prob. 2, 7;in scriptt hist Aug. XXVIII p. 202, ed. P. ‘non Sallustios, Liuios, Tacitos, Trogos atque omnes disertissimos imitarer”’. 2 APOLLIN. Sipon. epist. IV 22, 2. carm. II 192: ed. Luetjohaan, p. 73 e p. 178. 3 APOLLIN. Sipon. epist. IV 14, 1 ‘ Gaius Tacitus unus e maioribus tuis’, p. 65; ma nel cod. Paris. 9551 (F.del Luetj.) c' è ‘tacius corneli”. C£. col |. c. di Sidonio Tac. hist. V 26. 4 Oros. hist. adu. pag. I 10, 1 (cf. VII 34, 5); 10, 3 (cf. Tac. hist. V 3); 10, 5. VII 9, 7 (cf. Tac. hist. V 13. SveToN. deperditorum librorum reliquiae, ed. Roth, IX, p. 287). APOLLIN. SIpon. epist. IV 22, 2, ed. cit., pp. 72-73. Sehol. Iuuenal. I 2,99 (ef. Tac. hist. libb. 1, II). IORDAN., Op. c., 2, 29. Boccaccio, com. sopra la Comm. di D. A. pp. 202, 254, vol. e ed. cit. L. BRUNI, laudatio urbis Florentinae (cf. Tac. hist. I 1. KrrNER, laud, urb. FI. L. B., Livorno 1889, pp. 19, 30). Omettiamo di citare il chron. Cas. di Petrus, che nel catal. dei libri della badia di Montecassino annovera ‘ historiam Cornelii cum Omero (sîc)', perchè, come bene avverte A. Hortis, op. c., p. 425, n. 2, la riunione del nome Cornelio con quello di Omero farebbe pensare « piuttosto allo Pseudo-Cornelio Nipote ... ben noto per le sue attinenze con le istorie troiane di Ditti e Darete ». 5 APOLLIN. Sipon. epist. IV 22, 2 ‘ cum Gaius Cornelius Gaio Secundo (se. C. Plin. Caecil. Sec.) paria suasisset’; ed. c., p. 72: cf. PLIN. epist. V 8, TRE BENE gene cito, in Sulpicio Severo , ! Orosio, ? e nello scoli aste di Giovenale. ® Vi ha una frase di Cassiodorio, che pare desunta dalle storie di Tacito.‘ Anche il Boccaccio si valse, come abbiamo veduto, di Tacito , © talvolta senza 1 SvLP. SEv. chronica quae uulgo inscribuntur hist. sacra (in S. S. opera studio et lab. Hier. De Prato, t. II, Veron. 1754) II 28, p. ì59 (cf. Tac. ann. XV 37 in fine); II 29, pp. 160-161 (cf. Tac. ann. XV 40 e 44 in fine). È probabile che quanto scrive Sulp. Sev. ‘ de Hierosolymorum supremo die’ II 30, pp. 163166, sia stato preso da un luogo ora perduto del lib. V Aist. di Tac.: v. la nota 6* a p. 164, col. 1°, ed. c. ; e inoltre BERNAYS, de chronicis Sulpicii Seueri, p. 55 sgg. Per uno strano invertimento dell’ ordine logico, P. Hochart nel suo libro de l’ authenticité des ann. et des hist. de Tac., Paris 1890, pp. 200-201, scambia l’effetto con la causa, e ammette che il presunto falsificatore di Tac. abbia copiato da Sulpicio Severo quello che in realtà costui copiò da Tac. ? Oros. hist. adu. pag. VII 4, 11 (cf. Tac. ann. IV 62 e 63); 4, 17 (cf. Tac. ann. II 85 in fine). 3 Schol. Iuuenat. 1 5, 108 : cf. Tac. ann. XV 62. 4 Casson. war. XI 3i, p. 157, 2* col., in M. A. CassioporI 0pera omnia, ed. J. Garet.,, Ven. 1729, t.I: ‘more maiorum scuto supposito "; cf. Tac. /A'st. IV 15, 10 ‘inpositusque scuto more gentis ’. 5 Il Boccaccio ebbe conoscenza di Tac. ann. Il. XII-XVI e hist. ]l. IIT-]II, perchè se ne avvalse, senza menzionare i fonti, negli ultimi capitoli del libro de claris mulieribus, per narrare la vita di Epicharis la cortigiana (c. 91: cf. Tac. ann. XV 5157), di Pompeia Paolina, moglie di Seneca (c. 92: cf. Tac. ann. XV 60; 63; 64), di Poppea Sabina, amante e poi sposa di Nerone (c. 93: ct Tac arn. XIII 45 e 46. XIV 60-63. XV 23. XVI 6), di Triaria, moglie di L. Vitelliv fratello dell’ imperatore (c. 94: cf. Tac. Aist. II 63. III 77); e aggiungiamo anchela vita di Agrippina, madre di Nerone (c. 90: cf. Tac. ann. Il. XII-XIV), sebbene le notizie possano essere state prese da SvETon. Claud. 26. 29. 39. 43. 44. Ner.6. 9. 28. 34. 35. Vedi ScHUECK, Boccaccio's RESO ge nominarlo. ? II. Quanto alla Germ. non vi è, sino al sec. IX, scrittore alcuno che ne abbia fatto menzione.o ne abbia tratto vantaggio, ripetendo o imitando qualche luogo di essa. Si è preteso scorgere un accenno alla Germ. c. 45 ed al nome dell’ autore della stessa (Cornelio) in un’ epistola di Cassiodorio *, con la quale il re Teodorico ringrazia il popolo degli ‘ Haesti ? 3 per un dono di ambra. Nell’ ep. di Cassiodorio si legge : ‘ succina quae a uobis ... directa sunt, grato animo fuisse suscepta: quae ad uos oceani unda descendens, hanc leuissimam substantiam, sicut et uestrorum relatio continebat, ex lateinische Schriften, in Jahrbb. fiur Philol. u. Pidag. CX (1874), p. 170 sgg. A. HoRTIS, op.c., pp. 425-426. G. KOERTING, Op. c., VII, p. 393. P_ pE NoLHAC, op. c., chap. VI, pp. 266-267: e Boccace et Tacite, in Mélanges de l Ecole de Rome, t. XII, 1892. RAMORINO, disc. c., p. 92, nota 4l. 1 Dal novero degli scrittori che nell'età di mezzo si valsero di Tac., senza menzionarlo, dobbiamo escludere l’autore ignoto della vita Heinrici IV, vissuto nel sec XII, non ostante che il Cornelius vi trovi delle frasi, in cui sembrano riflettersi certe espressioni che si notano negli ann. di Tac.: v. MANITIUS, Beitr. cit. p. 566; RAMORINO, disc. c., p. 91, nota 40. E si deve altresi escludere dal novero Guglielmo di Malmesbury che, in un luogo dei gesta reg. Angl. c. 68, ed. Hardy, I 95, con la frase * incredibile quantum breui adoleverit’ pare che abbia voluto riprodurre la frase tacitiana, Gist. II 73, 1 ‘ uix credibile memoratu est quantum ... adoleuerit’; poichè la stessa frase leggesi in SaLL. Cat. 6, 2 ‘incredibile memoratu est quam facile coaluerint'; e ciò avvertiva sin dal 17-III-1390 il GaABOTTO, in un art. pubbl. nella Rio. di filol. e d’i. el. XIX (1891), pp. 397-308. 2 Cassion. uar. V 2, ed. c., t. I, p. 73. 3 ‘ Aestii ’, secondo il testo della Germ. 45, 8. 48 portat; sed unde ueniat, incognitum wos habere dixerunt, quam ante omnes homines patria uestra offerente suscipitis. haec quodam Cornelio scribente legitur in interioribus insulis oceani ex arboris succo defluens, unde et succinum dicitur, paulatim solis ardore coalescere. cum in maris fuerat delapsa confinio, aestu alternante purgata, uestris littoribus tradatur exposita.’ Or, il ‘ quidam Cornelius scribens’ non è, come affermano alcuni ,' Corn. Tacito, autore delle hist. e degli ann., ma ‘ Cornelius Bocchus ?. Il Peter nota, infatti, il l. cit. di Cassiodorio tra i frammenti delle storie di ‘ Cornelius Bocchus ’ ; * ed è noto che Plinio Secondosegna questo scrittore il quarto tra gli autori i cui scritti gli servirono di fonti per compilare il libro XXXVII della sua naturalis historia :3 e appunto nel libro XXXVII trattasi del sucino o ambra ,' 1 Vedi MASSsMAnN, op. c., pp. 158-159. TH Finck, Germ. herausgegeben u. erlàutert, Gòttingen 1857, p. 14, nota 2.GEFFROY, Op. c., p. 97. A: Pars, comm. cit, p. XIX. MARINA, Op. c., p. 4; 2. RAMORINO, disc. c., p. 31. etc. ? Historic. Rom. fragmenta, ed. Peter, Lps. 1833, p. 298, n.° 8,* Vedi Mommsen, introd. ai coll. r. m. di Solino, p. XVII. 3 PLIN. n. h. I ex auctoribus l. XXXVII. Si valse anche delle opere di Bocco per compilare i Il. XVI, XXXII e XXXIV; ma in questi u'timi due si cita solo ‘ B»echus', senza il nome * Cornelius. 4 PLIN. n. A. XXXVII 3 (11), 42 e 43. Le notizie sull'’ambra, date da Bocco e raccolie da Plinio, furono poi ripetute da SoLIN. coll. r. m. 20, 9 sgg. Vedi il comm. c. del DiLTHEY, pp. 290296; e WoLFGANG HELBIG, osseroazioni sopra il commercio dell’ ambra, in Atti d. Accad. d. Lincei, 1877 : inoltre v. le pp. 184-189 della dissertazione di ETTORE PAIS, intorno alle più antiche relazioni tra la Grecia e l'Italia, in Riv. di filol. e di. cl. XX (1892). Rea GEA e vi si esprime lo stesso concetto annunciato da Cassiodorio, con parole quasi consimili. Nè vale il dire che nelle voci ‘ legitur, insulis, ex arboris succo, solis ardore’ del 1. ce. di Cassiodorio si ripetono le voci del testo della Germ. c. 45 ‘legunt, legitur, sucum arborum, insulis, solis radiis’; poichè, oltre la ripetizione del concetto, vi ha maggiore analogia di forme tra il passo cit. di Cassiodorio ed il corrispondente luogo di Plinio Secondo, nel quale luogo si ripresentano, come sì è avvertito sopra, le notizie date da Cornelio Bocco. ! Nemmeno può ammettersi che Iordanis abbia avuto notizia della Germ.?® sol perchè nel c. 2 del de or. act. Get. sì trovano le due voci ‘inaccessam, aperuit?, che si osservano usate anche nel c. 1° della Germ., ma con tutt'altro intendimento e in due periodi interamente separati e indipendenti l’ uno dall’ altro *. 1 Cassiod. ‘in interioribus insulis oceani’; cf. Plin. n. A. XXXVII 3 (11), 42 ‘in insulis septentrionalis oceani’. Cassiod. ‘ex arboris succo defluens’; cf. Plin. ibid. ‘ defluente medulla pinei generis arboribus ’; e 43 ‘ arboris sucum esse’. Cassiod. ‘unde etsuccinum dicitur ’; cf Plin.ibid. 43 ‘ ob id sucinum appellantes’ (e Solin. 20, 9 ‘sucum esse arboris de nominis capessas qualitate ’). Cassiod. ‘ aestu alternante purgata, littoribus tradatur exposita ’; cf. Plin. ibid. 42 ‘ipse intumescens aestus rapuit ex insulis, certe in litora expellitur esse concreti maris purgamentum. Che Iordanis abbia avuto notizia della Germ. l' ammette il Massmann, op. c., p. 157. 3 IorpAN. de or. act. Get. 2, 5 p. 3, H. ‘quam diu siquidem armis inaccessa m (sc. Britanniam) Romanis Iulius Caesar proeliis, ad gloriam tantum quaesitis, aperuit’. Si confronti con Germ. 1, 3 ‘cetera Oceanus ambit...... nuper co CONSOLI : L’ autore della Germania. 4 i 50 E non solamente nella Germ. occorre il v. ‘ aperire ’ nel significato di « far conoscere, dar notizia », e perciò « rendere accessibile », perocchè con lo stesso significato appare in Livio !, Mela ?, Tacito 3, etc. Similmente non è attendibile il confronto del c. 3 del lib. di Iordanis col c. 40 della Germ., ‘nei quali cc. sono comuni le parole ‘est in Oceani insula’, non ordinate però in modo identico in entrambi. Poi è da notarsi che Iordanis cita, come fonte della sua designazione geografica, il secondo libro dell’opera di Tolomeo; nè, d’altro canto, è noto quale sia precisamente 1’ isola indicata nella Germ., nella quale era il luogo sacre alla dea ‘ Nerthus” o ‘Terra mater ’ £. Neppure il luogo del ven. Beda, che noi, trattando dei ‘ Bructeri ’, abbiamo riferito sopra (p. 28, nota 3), dà la certezza che questo scrittore, vissuto dal 674 al 735, ab gnitis quibusdam gentibus ac regibus, quos bellum aperuit. Rhenus, Raeticarum Alpium inaccesso ac praecipiti uertice ortus’ e. q. s. i 1 Liv. X 24, 5. XXXVI 17, 14. XLII 52, 14. 2 Pompon. Met. chor. III 6, 49. 8 Tac. Agr. 22, 1. hist. IV 64, 19. ann. II 70, 10. Vedi inoltre Lvcan. de b. c. IV 352. Var. FLAC. Arg. I 169. 4 ]l confronto è sostenuto anche dal Massmann, l. c. 5 IORDAN. 3, 4 p. 4, H. “est in Oceani arctoi salo posita insula magna, nomine Scandza ”. Germ. 40, 8 ‘ est in insula Oceani castum nemus ”. 6 Si discute ancora se sia Riigen, Fehmarn, Helgoland, Laaland, Bornholni, Seeland, la Scandinavia stessa , che gli antichi consideravano come isola. Il MicHELSEN, vorchristliche Kultusstatten (citato da U. Zernial, comm. p. 78, da A. Pais, comm. p. 61, e da G. Marina, op. c., p. 127) indica come più probabile Alsen.« mit dem heiligen Walde Hellewith und dem heiligen See Hellesò ». pe =. bia avuto notizia diretta della Germ. Si asserisce, è vero, che i nomi di popoli ‘ Fresones, Rugini, Boruchtuarii, Anglii’ egli non poteva ad altro fonte attingerli che alla Germ., perchè appunto nei cc. 34, 44 (43), 33, 40 della Germ. si tratta di essi !, Ma ciò è inesatto, perchè troviamo fatta menzione dei ‘ Frisii ’, che il Beda chiama ‘ Fresones *, in Plinio Secondo, Cassio Dione, nel panegyr. Constantio Caesari, oltrechè in Tacito. * Dei ‘ Rugii ’, detti dal Beda ‘ Rugini ?, si fa menzione nell’appendice excerpta Valesiana alle storie di Ammiano Marcellino ; inoltre in Iordanis, Procopio, Paolo diacono. ? Quanto ai ‘ Bructeri ’, che con lieve mutazione .il Beda chiama ‘ Boruchtuarii ’, è opportuno aggiungere che di loro si fa cenno non solamente da Velleio Patercolo, Plinio il giovane, Nazario e dall’autore del panegirico a Costantino Augusto, dei quali sopra si è tenuto discorso, ma anche da Strabone, Claudiano, Gregorio di Tours, etc. * Degli ‘Anglii’, che nel sec. V passarono nella Britannia, leggesi un cenno in Tolomeo 5; e lo stesso Beda spiega l’ etimologia del loro 1 Vedi MassMann, op. c., p. 159. 2 Pcin. n. A. IV 15 (29), 101: qualcuno legge anche la voce ‘ Frisii’ premessa a ‘gens tum fida’ in XXV 3 (6), 21. Cass. Dion. r. Rom. LIV 32. Incerti pan. Const. Caes. 9; in BAEHRENS, XII pan. Lat., V, p. 138. Tac. Agr. 28, 14. hist. IV 15, 12; 18, 26; 56, 15; 79,8. ann. I 60, 6.IV 72, 1; 74, 1. XI 19,3. XIII 54, 2. 3 Excerpta Vales. 10, 48 p. 292, 2° vol., ed. Gardthausen. IorDAN. de or. act. Get. 54,7 p. 64, H. PrRocoP. de db. Goth. II 14. PavL. pIac. de gest. Langobard. I 19, in rer. Ital. scriptt. del MURATORI, t. I, -pp. 415-416. Cf PTOLEM. geogr. II 11. 4 STRAB. geogr. VII 1, 3-4 (C. 290-292), pp. 398-401, ed. M. CLAVDIAN. de IV cons. Hon. 451. GRrEGOR. TvRENS. II 9. 5 ProLem. geoyr. II 11. Un antico trad, di Tolomeo li disse vi BO nome: ‘porro de Anglis, hoc est de illa patria quae Angulus (per altri, Anglia) dicitur.’ ! L'angolo sarebbe il territorio che si estende da Flensburg sino all’ Eider, a sud-ovest dello Schleswig. * III. Le prime e sicure tracce della Germ. appariscono nel sec. IX, in un libro intitolato franslatio S. Alexandri?, che fu cominciato da Rudolf, monaco del monastero di Fulda, nell’a. 863, e, per la morte di costui avvenuta nell’ 865, continuato e portato a fine da un altro monaco dello stesso monastero, Meginhard. Rudolf, trattando, nelle prime pagine del suo lavoro, dei costumi dei Sassoni, riproduce alla lettera diversi luoghi dei cc. 4, 9, 10, 11 della Germ., rendendone alcune espressioni più adatte al gusto letterario de’ suoi tempi; ma non nomina mai l’autore del libro. Valgano i sgg. confronti, nei quali sono trascritte in corsivo ‘ Sueui Angili, qui magis orientales sunt quam Longobardi '; Col. Agrip. 1584, p. 27, col. 1°. 1 Ven. BEDA, hist. gent. Angl. I 15, col. 11, t. III, ed. c. 2 Si noti eziandio che il ven. Beda dovette attingere le notizie sui ‘Saxones’, dei quali fa cenno nel l. c., non soltanto alla geogr. di Tolomeo, ma anche ad altri fonti, p. es. AMM. Marc. r. g. XXVI 4,5. XXVII 8, 5. XXVIII 2, 12; 5, 1e4. XXX 7, 8. PacaT. DREPAN. pan. Theodos. Aug. 5; in BAEHRENS, X// pan. Lat. XII, p. 275. Oros. hist. adu. pag. VII 25, 3; 32, 10. IORDAN. de or. act. Get. 36, p. 43, ed. H. 3 Pubbl. nei monum. Germ. historica, t. II, p. 675 sgg., ed. Pertz. 4 Il RITTER, Op. c., praef. p. XVI, n., dimostra evidente l’errore in cui incorsero il Massmano, op. c., p. 224 sgg. e il Haupt (comm. Germ.) di attribuire a Meginhard quella parte della transl. S. Alex, che era stata scritta da Rudolf, le parole e parti di parole della Germ. identicamente ripetute nella dransl. S. Alexandri: Rudolf: ‘nec facile ullis aliarum gentium... conubiis infecti, propriam et sinceram et tantum sui similem gentem facere conati sunt. unde habitus quoque... corporum...in tanto hominum numero, idem pene omnibus’: cf. Germ. 4, Rudolf: ‘marime Mercurium venerabantur, cui certis diebus humanis quoque hostiis litare consueuerant. Deos suos neque templis includere neque ullae humani oris speciei adsimilare ex magnitudine... caelestium arbitrati sunt: lucos ae nemora consecrantes deorumque nominibus appellantes secretum illud sola reuerentia contemplabantur’: cf. Germ. 9. Rudolf: ‘auspicia et sortes quam maxime obseruabani : sortium consuetudo simplex erat. uirgam frugiferae arbori decisam in surculos amputabant eosque notis quibusdam discretos super candidam uestem temere ac fortuito spargebant. mox, sî publica consultatio fuit, sacerdos populi, sì priuata, ipse pater familias precatus deos coelumque suspiciens ter singulos tulit, sublatosque secundum inpressam ante notam interpretatus est. sî prohibuerunt, nulla de eadem re ipsa die consultatio : si permissum est, euentuum adhue fides exigebatur. auium uoces uolatusque interrogare proprium gentis illius erat; equorum quoque praesagia ac monitus experiri, hinnitusque ac fremitus obseruare; nec ulli auspicio maior fides, non solum apud plebem, sed etiam apud proceres habebatur. erat el alia obseruatio auspiciorum, qua grauium bellorum euentus explorare solebant: eius quippe gentis, cum qua bellandum fuit, captiuum quoquo modo interceptum cum electo popularium suorum, patriis quemque armis, committere et uictoriam huius uel illius pro iudicio habere ’: cf. Germ. 10. Rudolf: ‘quomodo autem certis diebus, cum aut inchoatur luna aut impletur, agendis rebus auspicatissimum initium crediderint...... praetereo ’: cf. Germ. 1l. Si osservano anche tracce della Germ.in più luoghi di Adamo di Brema, scrittore del sec. XI: in essi si PES gra fa menzione della ‘Sueonia” e dei ‘ Sueones ’;! ed è noto che in nessuno scritto, greco o latino, lasciatoci dall’antichità classica, e anteriore alla Germ. (c. 44), si fa parola dei ‘ Suiones ’, abitatori della penisola scandinava o della parte orientale di essa. ? Iordanis menziona la ‘ gens Suethans” e i ‘ Suethidi, cogniti in hac gente reliquis corpore eminentiores 7.3 Ma Adamo di Brema dovette ricavare dalla trans. S. Alex., non dalla Germ. direttamente, quelle poche frasi del suo lib. V, le quali sono consimili ad alcune frasi che si leggono nei ce. 4, 9, 10, 11 della Germ. Lo stesso può dirsi del chronicon Vraugiense del sec. XII, per quelle espressioni che paiono imitate dalla Germ. e, invece, furono desunte dalla stessa Zransl. S. Alex. 4 Il Cornelius, nel suo pregevole studio sulle vicende delle opere tacitiane nel medio evo, ha creduto affermare che in un luogo della vita Mathildis di Donizone (nel qual luogo si nota la facilità biasimevole, con cui i Germani ingaggiavano delle risse cruente, massime se eccitati da troppe bevande spiritose) si ripete l’ osservazione del c. 22 della Germ.: ‘crebrae, ut inter uinolentos, rixae raro conuiciis, saepius caede et uulneribus transiguntur ’. Ma il confronto appare inverisimile, perchè Donizone, piuttosto che riferirsi ad una cattiva usanza osservata dall’ autore della Germ., in 1 Descriptio insularum Aquilonis 21 (c. 230), in Micene, Patrolog. curs., t. CXLVI, col. 637; 27 (c. 235), col. 644; 26 (c. 234), col. 642. ? R. KEySER, Norges historie, Kristiania 1865, vol. I, p. 34 sg. 3 IORDAN. de or. act. Get. 3, 40; 3, 55, p.5 H. 4 V. il confronto dimostrativo fatto dal Massmann, op. c., Anhang tende dar notizia della facilità con cui a’ suoi tempi si veniva a risse sanguinose per causa dell’ubbriachezza. * Del resto, trattasi di un’ usanza, che osserviamo tutto dì nelle classi sociali che più difettano di coltura e si abbandonano al vizio dell’ ubbriachezza : molto più doveva ciò avvenire tra genti barbare, e nei tempi descritti da Donizone. * Dalle osservazioni premesse ci è dato concludere che, sino all’età del Rinascimento, sparutissime sono le tracce della Germ. nella tradizione degli scrittori: non mai Tacito venne indicato quale autore della Germ. 1 MANITIUS, Beitrige c., p. 566. RAMORINO, disc. c, pp. 91-92, nota 40. ? Tacito avvertiva: ‘nec facilem inter temulehtos consensum’ (Aist. I 26, 6) ‘ uinolentiam ac libidines, grata barbaris Il primo degli umanisti, che abbia fatto menzione della scoperta di un libro intitolato de origine et situ Germanorum, fu Antonio Beccadelli, detto il Panormita, il quale, in una lettera diretta al Guarini veronese, scriveva: ‘ compertus est Cor. Tacitus de origine et situ Germanorum. Item eiusdem liber de uita lulii Agricolae isque incipit: clarorum wirorum facta ceteraue. Quinetiam Sex. Iulii Frontonis liber de aquaeductibus qui in urbem Romam inducuntur; et est litteris aureis transcriptus. Item eiusdem Frontonis liber alter, qui in hunc modum iniciatur : cum omnis res ab imperatore delegata mentionem exrigat et cetera. Et inuentus est quidam dialogus de oratore et est, ut coniectamus, Cor. Taciti, atque is ita incipit: saepe ex me requirunt et cetera. Inter quos et liber Suetonii Tranquilli repertus de grammaticis et rbetoribus : huic initium est: grammatica Romae. Hi et innumerabiles alii qui in manibus uersantur, et praeterea alii fortasse qui in usu non sunt, uno in loco simul sunt; ii uero omnes, qui ob hominum ignauiam in desuetudinem abierant ibique sunt, cuidam mihi coniunctissimo ii dimittentur propediem , ab illo autem ad me proxime et de repente; tu secundo proximus eris, qui renatos sane illustrissimos habiturus sis ’.! Alla lettera si assegna la data dell’ aprile 1426. Con la stessa lettera si può ben mettere in confronto una epistola scritta dal 1 Studi ital. di filol. class. VII, p. 125. E Poggio al Niccoli, in data del 3 novembre dell’anno precedente. ! Il Poggio gli annunziava : ‘ quidam monachus amicus meus ex quodam monasterio Germaniae, qui 0lim a nobis recessit, ad me misit litteras, quas nudius quartus accepi; per quas scribit se reperisse aliqua uolumina de nostris, quae permutare uellet cum Nowuella Ioannis Andreae, uel tum Speculo, tum Additionibus, et nomina librorum mittit interclusa .. Inter ea uolumina est Iulius Frontinus et aliqua opera Corn. Tac. nobis ignota. Videbis inuentarium, et quaeres illa uolumina legalia, si reperiri poterunt commodo’ pretio. Libri ponentur in Nurimberga, quo et deferri debent Speculum et Additiones, et exinde magna est facultas libros aduehendi. Vt uidebis per inuentarium, haec est particula quaedam, nam multi alii restant ; scribit enim in hunce modum: « sicuti mihi supplicastis de notando poetas, ut ex his eligeretis qui uobis placerent, inueni multos e quibus collegi aliquos, quos in cedula hac inclusa reperietis La lettera del Panormita e quella del Poggio convergono nella notizia della stessa scoperta, che il primo accenna con particolari minuti, mentre il secondo, tranne per le determinazioni concernenti Frontino e Tacito, si rimette all’ inventario; e convergono anche nella notizia, che nel luogo della scoperta degli autori mentovati abbondavano libri antichi, parte già in uso e parte ancora ignoti. ® La notizia al Poggio provenne dal mo 1 La data del 1425 è segnata nell’ ed. Tonelli dell’ epistol. del Poggio, Firenze 1832. ? Panorm.: “hi et innumerabiles alii quiin manibus uersantur, et praeterea alii fortasse qui in usu non sunt, uno in loco simul sunt’. Pogg. :‘ haec est particula quaedam, nam multi haco che, appresso, è detto ‘ Hersfeldensis ° !; ma donde provenne la notizia al Panormita? quale inventario o nota di libri gli fudato di osservare, per indicare poi con tanta precisione il principio dell’ Agr., dei libri di Frontino, del dialogo de oratoribus e del libro di Suetonio de gramm. et rhetoribus? Egli fa cenno di un suo ‘ coniunctissimus ’, al quale sarebbero stati mandati i libri ‘ propediem ’, e da questo a lui ‘proxime et de repente ’. Perciò o il monaco hersfeldese, oltre all’avere iniziato delle trattative col Poggio, trattò anche dello scambio dei codd. del suo monastero coi libri che desiderava, con qualche umanista amico del Panormita; ovvero il Panormita attinse la notizia, che egli comunica al Guarini, direttamente dal Poggio, tanto più che allora egli era in sì buoni rapporti di amicizia col Poggio da mandargli, per mezzo del suo discepolo ed amico Giovanni Lamola, l’Ermafrodito, e ricevere da lui delle magnifiche lodi ® insieme con l’ avvertimento (non bene accolto) di scegliere argomenti più serii per i suoi carmi. alii restant ’; cf. epist. 1. lib. III, del 14 settembre 1426 :‘ quin etiam dedi operam, ut habeam inuentarium cuiusdam uetustissimi monasterii in Germania, ubi est ingens librorum copia’. Queste affermazioni dovettero provenire dalla frase ‘inueni multos’ e. q. s., che si legge in quella parte della lettera del monaco hersfeldese, che è ripetuta dal Poggio. 1 Poem epist. III 12 T. ‘ monachum illum ,Hersfeldensem ’. 2 Poggi epist. ll 40 T.: ‘ laudo igitur doctrinam tuam, iucunditatem carminis, iocos et sales; tibique gratias ago pro portiuncula mea, qui Latinas Musas, quae iamdiu nimium dormierunt, a somno excitas.’ L’ epistola presenta la data 3 aprile 1426, perciò è contemporanea, o forse di pochi giorni anteriore, a quella scritta dal Panormita al Guarini, Così non si può discompagnare la scoperta della Germ., indicata dal Panormita, dalle pratiche iniziate dal Poggio col monaco hersfeldese per aversi, insieme con altri codd., ‘ uolumen illud Corn. Taciti et aliorum, quibus caremus ’.! Son note, dall’ epistolario del Poggio, le vicende di tali pratiche; ® ma si ignora quali possano essere stati i risultamenti finali di esse. Si sa tuttavia con quale pertinacia insistessero i cercatori di opere classiche nell’ età del Rinascimento, e in ispecial modo il Poggio e il Niccoli; talchè non è improbabile che alla fine il monaco hersfeldese, dopo il vivo rimprovero che gli inflisse il Poggio e la minaccia di non ottenere nulla, venuto meno il favore del Poggio medesimo, quanto alla lite che a nome del suo monastero da più anni sosteneva dinanzi alla Curia, 3 si fosse indotto a portargli il cod. promesso. * Nè fa meraviglia che il Poggio, avuto il cod., ne abbia conservato assoluto silenzio nell’ interesse suo, sia a vantaggio dei 4 Poca epist. III 12 T. Il Voret (trad. VALBUSA, II 4, vol. I, P. 254) vorrebbe farla risalire alla scoperta fatta, nel 1422 in Germania, da Bartolomeo Capra, arcivescovo di Milano; e del parere del Voigt è il SABBADINI (v. Studi ital. di filolog. class. VII, p. 128 sg.). Ma danno motivo a dubitare di ciò) le osservazioni fatte dal Poggio, in riguardo a tale scoperta, nella lettera al Niccoli, del 10 giugno 1422 (epist. I 21). ? Pocair epist. III 12; 13; 14; 19; 29. 3 Pogcir epist. III 29 T. (26 febbr. 1429): ‘ monachus Hersfeldensis uenit absque libro; multumque est a me increpatus ob eam causam: asseuerauit se cito rediturum, nam litigat nomine monasterii, et portaturum librum. Rogauit me multa: dixi me nil facturum, risi librum haberemus; ideo spero ot illum nos habituros, quia eget fauore nostro”. 4 VOIGT-VALBUSA, op. c., II 4, vol. I, pp. 255-256. REN no suoi negozi librari, sia a causa delle vie tortuose e non sempre legittime allora seguite per venire in possesso di codd. preziosi. Egli stesso dichiara al Niccoli, in occasione che questi gli aveva prestato l’ esemplare allora noto di Tacito (oggi cod. Medic. II): ‘ Cornelium Tacitum, cum uenerit, obseruabo penes me occulte. Scie enim ommem illam cantilenam, et unde exierit, et per quem, et quis eum sibi uindicet, sed nil dubites, non exibit a me ne uerbo quidem.’ ! Nè osta il giudizio espresso dal Poggio, nella lettera del 17 maggio 1427, sull’ inventario portato dal monaco di Hersfeld,® cioè che questo inventario era ‘ plenum uerbis, re uacuum ’, e che nella parte del medesimo inventario, mandata al Niccoli, concernente Tacito ed altri scrittori, vi fossero ‘ res quaedam paruulae, non satis magno... aestimandae ’ ; onde egli era caduto ‘ ex maxima spe, quam conceperat ex uerbis suis.’ Perciocchè, se in realtà fosse stato di sì poca importanza e di sì minimo pregio il cod. promesso, per qual motivo avrebbe il Poggio tanto insistito per averne il possesso, come egli attesta nelle due lettere che scrisse poi al Niccoli, l’ una del 31 maggio 1427 e l’altra del 26 febbraio 1429? ® Anzi, nella prima delle due lettere citate, dichiara espressa mente di aver meglio che per altri. codd. provveduto ‘ al modo di aversi il ‘ uolumen ’ di Cornelio Tacito, ‘ quo maxime indigemus, id quidem imprimis est, quod uolo: 1 Poee epist. III 14 T. (27 settem. 1427). In conferma del silenzio che tenevasi sui risultamenti delle investigazioni e delle pratiche iniziate con mercatanti di codd. e con monasteri, v. l’epist. II 1. 2 Poca epist. III 12 T. 8 Pogeli epist. III 13; 29, in fine, T. POR; E quin mandaui isti monacho, ut uel ipse secum deferret, nam credit se rediturum brevi, uel per alium monachum curaret deferendum : alios (sc. libros) iussi portari Nurimbergam, hunc uero Romam proficisci recta uia, et ita se facturum recepit ’. Il Poggio aveva osservato, nell’ inventario presentatogli dal monaco hersfeldese, dei libri classici che erano ormai acquisiti alla repubblica letteraria ; e ne traeva argomento per mostrare l’ ignoranza del frate che, credendo nuovo per tutti quello che esso frate non sapeva, aveva infarcito l’ inventario di libri già noti, ‘qui sunt iidem (soggiunge il Poggio al Niccoli ') de quibus alias cognouisti’. Probabilmente il Poggio dovette vedere anche indicato nell’inventario del monaco hersfeldese quel tanto che già conoscevasi delle Rist. e degli ann. di Tacito, e che egli stesso aveva avuto occasione di leggere nell’esemplare, scritto ‘ litteris antiquis ’, che si apparteneva a Coluccio Salutati o ad altri, e poi si ebbe 1’ agio di osservare in un altro esemplare ( oggi cod. Medic. II ) , scritto ‘ litteris Longobardis ’, prestatogli dal Niccoli ? ed a questo restituito per mezzo di Bartolomeo de’ Bardi. * Perciò egli nutrì la speranza di venire presto in possesso anche di qualcuno dei primi libri degli annali, che forse nell’inventario erano adombrati con qualche indicazione diversa da quella data comunemente per il codice già noto; ovvero nella presunzione che il frate, ignorante di studi umanistici, non avesse saputo determinare con chiarezza il cod.posseduto, 1 Poco epist. III 12 T. ? Pogau epist. III 15 T. (21 ottobre 1427). 3 V. il poscritto della lettera del Poggio al Niccoli, in data del 5 giugno 1428 (III 17 T.) I e da ciòla possibilità che questo cod. per avventura contenesse altre parti non note dell’opera tacitiana; ovvero per qualsivoglia altra ragione che a noi non è dato investigare. In tal modo può avere una spiegazione plausibile l’insistenza del Poggio nel pretendere dal frate la consegna del ‘ uolumen Taciti ’, non ostante che prima, dato uno sguardo superficiale all’ inventario , fosse rimasto disingannato di quanto aveva sperato, e perciò avesse sì poco pregiato i libri indicati e avesse notato di trattarsi di ‘ res quaedam paruulae , non satis magno aestimandae’; chè, ‘si quid egregium fuisset ’, serive egli al Niccoli, ‘ aut dignum Minerua nostra, non solum scripsissem, sed ipse aduolassem, ut significarem ’.! Ed a rinnovellare le speranze venute meno nell’animo del Poggio avrà certamente contribuito il discorso fattogli da Niccolò da Treviri, uomo dotto ‘ et, ut uwidetur, minime uerbosus aut fallax ’, intorno ad un libro di Plinio sulle guerre germaniche. * In questo libro pliniano il Poggio dovette subodorare i primi libri degli annales, perchè, come bene avverte il Voigt, questi « non portavano più verun nome d’ autore »;? e però, mentre da un canto iniziava, sebbene con una certa dubbiezza, delle pratiche col Trevirese per aversi il cod. 1 Poggi epist. III 12 T. 2 Poca epist. III 12 T. (17 maggio 1427): ‘ de historia Plinii cum multa interrogarem Nicolaum hune Treuerensem, addidit ad ea quae mihi d.xerat, se habere uolumen historiarum Plinii satis magnum; tunc cum dicerem, uideretne esse /istoria naturalis, respondit se hunc quoque librum uidisse legisseque, sed non esse illum, de quo loqueretur; in hoc enim bella Germanica contineri '. 3 VoIGT-VALBUSA, Op. c., II 4, vol, I, p. 252. rm BI pliniano, ! dall’altro canto, per meglio riuscire nel suo intento, onorifico e al tempo stesso lucroso, è possibile che abbia sollecitato anche il monaco hersfeldese per lo stesso cod. pliniano, in cui, come si è detto, credeva di potere rinvenire i libri perduti degli ann.; ma di questa seconda pratica nulla scriveva in particolare al Niccoli, a cui soltanto prometteva, protestando la sua sincerità , di dire a suo tempo quanto potesse interessarlo ?. Le pratiche col Trevirese nel primo periodo non dovettero approdare a nulla, poichè costui, trattato malamente dalla Curia, se ne era allontanato sì malcontento da non volerne sentire più di libri o di altro; 3 onde il Poggio si propose di mandare qualcuno in Germania, che curasse di portargli i libri desiderati, 4 1 PocaIr epist. III 12 T.‘adhuc neque despero, neque confido uerbis suis (sc. Nicolai Treuerensis) litterae sunt a quodam socio suo, cui librorum mittendorum curam delegauit, se misisse libros Francofordiam, ut exinde Venetias deferrentur ’. Notisi quanto mistero in quei negoziati, forse per non suscitare i sospetti degli amministratori dei monasteri, dai quali venivano esportati, probabilmente per vie illecite, quei codd. preziosi. Era forse ad Augsburg o a Dortmund il luogo in cui conservavasi il cod, pliniano dei bella Germaniae (cf. MaAssMANN, Op. c., p. 179), ovvero nella stessa Frankfurt a/M? Hersfeld non è molto distante da questa città. 2 Pogcit epist. III 12 T. ‘ hie monachus eget pecunia: ingressus sum sermonem subueniendi sibi, dummodo ...... et nonnulla alia opera quae, quamuis ea. habeamus, tamen non sunt negligenda, dentur mihi pro his pecuniis haec tracto; nescio quid concludam: omnia tamen a me scies postea. 3 PogaIr epist. III 13 T. (31 maggio 1427): cf. epist. III 14 (27 settembre 1427). 4 Pool epist. III 13 T. ‘ ego solus uolui aliquem mittere in ns BA: n Ma dopo non guari Niccolò da Treviri riapparve nel movimento del commercio librario :! nessun vantaggio ebbe a ricavare il Poggio dal ritorno del Trevirese, in quanto al codice pliniano delle guerre germaniche e, fors° anche, in quanto ai libri di Tacito non ancora noti? Certo non viè documento, apparso fin oggi, che ci dia in proposito notizie precise. Ma il Voigt bene avverte non essere probabile che il Poggio ed il Niccoli vi avessero rinunziato, e « quel silenzio non sì spiegherebbe meno, se il codice fosse venuto in Italia per vie segrete ». ? Intorno ai risultamenti definitivi delle pratiche a lungo continuate tra il Poggio e il monaco hersfeldese, non è improbabile la congettura del Voigt, che e per le vive insistenze del Poggio stesso e per l’ efficacia indubitata del danaro mediceo, alla fine il codice (* uolumen illud Corn. Taciti et aliorum, quibus caremus’ ) sia stato portato a Roma o a Firenze; « diversamente, soggiunge il Voigt, quegli amici umanisti non si sarebbero dati più pace. Ma le vie difficili e tortuose, con cui si giunse ad averlo, spiegano abbastanza, perchè il libro sia stato tenuto nascosto per una intera generazione, dissimulandone il possesso, come quello delle due parti degli annali ».* Or, si conserva un cod. su cui si modellò la ‘ ed. princ. ’? stampata a Venezia, probabilmente da Vindelin da Spira, verso il 1469 o il Germaniam, qui curaret libros huc afferri: sed nolunt qui nolle possunt, et deberent uelle”. 1 PoccI epist. III 29 (26 febbraio di e IV 4 T. (27 dicembre 1428). 2 VoIGT-VALBUSA, Op. c., Il 4, vol. I, p. 252. 3 VoIGT-VALBUSA, Op. c., II 4, vol. I, p. 256. i È 1470: esso contiene gli. ultimi libri degli ann. uniti, mediante numerazione successiva, coi libri che restano delle Rist. ?, poi la Germ. e il dial. ; è il cod. Vindobonensis del sec. XV, di scrittura bella ma non accurata, che a Mattia Corvino, re di Ungheria, provenne, senza dubbio, da Firenze.? Il cod. Vindobon. porta la data del 1466, perciò è posteriore alla morte del Poggio‘: non putrebbe, per tanto, essere stato una copia, fatta con poca diligenza da qualcuno degli scribi del Poggio, sul cod. primitivo o sur un apografo, venuto a Roma o a Firenze, di provenienza hersfeldese? « Non è punto provato, avverte il Ramorino, che tutti i Taciti diffusisi nel 400 provenissero dal secondo Mediceo ».° Sicchè, se la nostra congettura, avvalorata dalle ricerche precedenti e non contrastata da alcun documento, è attendibile, non è forse da ammettersi che il frate hersfeldese, ottemperando alle pressanti richieste del Poggio, abbia aggiunto, 1 Seguo l'opinione del Massmann, op. c., p. 23, accolta dg Carlo Castellani, il quale, in una nota segnata sulla copertina dell'esemplare che conservasi nella bibl. V. E. di Roma, attribuisce la ‘ princeps’ a Vindelin da Spira. Vedi’ introd. all’ ed. delle opp. di Tac. fatta dal Jacob, 1885, vol. I, p. XXXV.. ? Ma delle hist. mancano gli ultimi tre capp. del lib. V, cioè 24, 25, 26 e circa metà del c. 23: si giunge sino alle parole ‘nauium magnitudine potiorem * (V 23), come nel cod. Vatic. 1863. 3 Il Massmann, il Michaelis ed altri edd. di Tac. fanno menzione del cod. Vindobon.: di proposito ne tratta il HimER, in Zeitschrift fur die bsterr. Gymn. 1878, p. 801. 4 Il Poggio mori il 30-X del 1459: v. i fonti di questa data nell’ opusc. di G. A. CESAREO, un bibliofilo del quattrocento, p. 5, 2.à eol., nota 2 (estratto dalla riv. Natura ed arte, a. I, 1891-92). 5 RAMORINO, disc. c., p. 96, nota 49. CONSOLI: L’ autore della Germania. 5 ASTRA ca Bi probabilmente in copia, al ‘ uolumen Corn. Taciti * una parte, l’introduzione forse, insomma quel che aveva potuto avere, del cod. pliniano delle guerre germaniche, nel quale il Poggio si aspettava di rintracciare i primi libri degli ann. tacitiani? Ne sarebbe così derivata, o per preconcetto del Poggio o per interessata annuenza del frate tedesco o di altri (non escluso Niccolò da Treviri) alle esigenti aspettative del Poggio, la intitolazione a Tacito di una parte dei Germanica bella di Plinio Secondo. Se, dunque, si ammette che fonte del cod. Vindobon. sia stato il cod. o l’apografo venuto dalla Germania per i lunghi e pertinaci maneggi del Poggio, e tenuto per qualche tempo accuratamente nascosto in Firenze, si spiega agevolmente il perchè fossero noti in Italia la Germ. e il dial. prima ancora che si avesse notizia dei codd. portati, sul declinare del 1455, da Enoch d’Ascoli.! 1 Nella bibl. di Cesena si conserva un ms. della Germ., che, secondo il cat. del Muccioli, appartiene forse al sec. XIV. Tale indicazione apparve inesatta al LEHNERDT (Enoche v. Ascoli und die Germania des T.s, in Hermes, vol. XXXIII, fasc. 3°, p. 504), perchè nel ms. è disegnato lo scudo e il nome di Malatesta Novellus, vicario apostolico di Cesena e fondatore di quella bibl. Veramente la data è da reputarsi molto anteriore alla vera: ma non poteva il ms. essere stato copiato sur un cod. o un apografo anteriore alla divulgazione dei libri portati da Enoch in Italia? non era forse Malat. Novello in vita ed in grande autorità prima del 1455? Un altro ms, della Germ., più corretto del precedente, è incluso nel cod. segnato D IV 112, che si conserva nella bibl. Gambalunga di Rimini; porta la data del 1426, secondo il cat. del prof. Attilio Tambellini (v. G. MAZZATINTI, inventari dei mss. delle biblioteche d' Italia, Forlì 1892, vol. IL, p. 165, n.° 23), la 607 II. Per altra via, qualche tempo dopo, gli umanisti del ‘400 ebbero di nuovo notizia della Germ. : se ne ascrive il merito ad Enoch di Ascoli. ! Era questi un mediocre erudito, ? che aveva passato alcuni anni in Firenze, prima quale maestro dei figli di Cosimo de’ Medici, e poi con l’ ufficio di ripetitore nella famiglia de’ Bardi; indi insegnò belle lettere in Ascoli e in Perugia. Sia per rapporti personali che egli aveva col papa, sia per autorevoli lettere commendatizie concesse da Cosimo de’ Medici, a cui era stato prima raccomandato dal dotto Ambrogio Traversari, generale dell’ ordine dei Camaldolesi$ fu prescelto da Niccolò V per fare delle ricerche di codd., specialmente delle deche perdute di T. Livio, nelle biblioteche delle chiese quale data il LEHNERDT (I. c., p. 505) e R. RETZENSTEIN (zur Texrtgeschichte der Germania, in Philologus vol. LVII (n. s. XI), fasc. 2°, p. 367 sg.) ritardano giustamente sino al 1476; tanto più che chi scrisse l’apografo, certo Rainerius Maschius da Rimini, dichiara di averlo scritto allorchè ‘ dicebatur oratores imperatoris et regis Gallorum et aliorum ultramontanorum uenire ad oranlum Sixtum IIII pontificem'; perciò dopo il 1471, anno in cui fu assunto alla tiara Sisto IV della Rovere. 4 Per i funti delle notizie intorno ad Enoch d'Ascoli, v. ALFREDo REUMONT, aneddoti storico-letterari, in Archivio storico italiano, serie III, t. XX (1874), pp. 188-189. VOIGT-VALBUSA, OP. C., vol. II, pp. 192-194. 2 Si deve riconoscere un encomiv esagerato in quel che scrisse di lui Gius. LENTO, clarorum Asculanorum praeclara facinora, Romae 1622, p 37: ‘ Enochus, sapienti et altiore mente praeditus, omnem mouere lapidem, donec res (cioè, la scoperta di codd. antichi) prospere scilicet cesserit. quam ob rem non solum nutantes litteras Latinas confirmauit, uerum Graecam facundiam tuendo melius propagauit latius.' 3 A. TRAVERSARII epist., p. 335, ed. Mehus. 6R e dei chiostri dell’ Europa settentrionale. Enoch partì per il suo viaggio di esplorazioni letterarie nella primavera del 1451 : visitò l’ isola di Seeland, e di là scrisse una comunicazione a Leon Battista Alberti.! Poi non diede più notizie di sè,” salvo quelle accennate dal Poggio in una lettera, con la frase sarcastica: ‘ Enoch Esculanus, qui adeo diligens fuit, ut nihil iam biennio inuenerit dignum etiam indocti hominis lectione ’.8 Probabilmente, se si accoglie la testimonianza del Filelfo,* Enoch penetrò nella penisola scandinava. Non si ha alcuna notizia intorno alla via del ritorno: è possibile che abbia percorso, per fare ritorno in patria, la Germania e vi abbia fatto delle indagini per iscoprire dei codici. Si conserva ancora nell'archivio di Kònigsberg il breve, con cui Niccolò V raccomandava al gran maestro dell’ Ordine teutonico, Ludwig von Erlichshausen, il ‘ dilectum filium Enoch Esculanum qui diuersa loca et monasteria inquirat, si quis ex ipsis deperditis apud uos libris reperiretur ’.5 Ma non è provato da alcun 1 GrroL. MANCINI, vila di L. B. Alberti, Firenze i882, p. 328 sg. 2 Onde il Poggio ironicamente scriveva: ‘ ille enim Enoch adeo solers et diligens fuit, ut ne uerbum quidem ad me adhuc scripserit’; epist. X 17 T. (22 gennaio 1452 [1453]). 3 Poca epist. IX 12: la lettera non porta data; è probabile che sia stata scritta nel 1453. 4 Nella lettera del Filelfo a Callisto III, del 19 febbr. 1456, (epist. Ven. 1502) si legge: ‘is enim Enochus in Daciam (/. Daniam) usque profectus est, et, ut referunt aliqui, in Candauiam (. Scandinauiam) usque, quae quam longissime ultra reliquas omnes insulas, de quibus exstet memoria apud priscos rerum scriptores, posita est in mari oceano e regione Germaniae ad septentrionem ’. 5 VOIGT-VALBUSA, Op. c., V ©, vol, II, p. 193, lm documento, che Enoch sia stato in Hersfeld ed abbia fatto delle ricerche in qualche monastero di quella città. E, del resto, a qual fine visitare i monasteri di Hersfeld, per i quali egli avrebbe « senza dubbio ricevuto istruzioni esatte da Poggio »,' se il monaco tedesco, con cui ebbe a trattare il Poggio per il‘ uolumen illud Corn. Taciti et aliorum ’, era, è vero, « nativo di Hersfeld », ma « stava nel convento di Niirnberg, e andava e tornava spesso da Roma per interessi del monastero »,° cioè del monastero norimberghese ? In ogni caso, non sarebbe una congettura priva di fondamento, che Enoch, nel suo viaggio di ritorno, avesse visitato qualcuno dei monasteri di Nirnberg, secondo le possibili istruzioni dategli dal Poggio. Enoch ritornò a Roma sul declinare del 1455, 5 portando seco alcuni codici ; ma non vi trovò liete accoglienze, come egli sperava, perchè Niccolò V, suo protettore, era morto, e il nuovo papa Callisto III non mostravasi benevolo verso gli umanisti e le loro ricerche letterarie. Aggiungasi che gli eruditi, tanto a Roma quanto a Firenze, non mostravano benevolenza per lo Ascolano, poichè questi si era deciso a non concedere copia alcuna de’ suoi codd., prima che fosse stato. degnamente rimunerato delle sue fatiche. Scriveva, infatti, 1 Studi ital. di filol. class. vol. VII, p. 130. ? Studi ital. di filol. class. vol. VII, p. 128. 8 « Forse nel novembre », aggiunse VITTORIO Rossi nella nota: l'indole e gli studi di Giovanni di Cosimo de’ Medici, notizie e documenti; pubblicata nei Rendiconti della R. Accad. dei Lincei, classe di scienze morali, storiche e filologiche : es= tratto dal vol. II, fasc. 19, Roma 1893. A p. 34 sg., n. 4, lo dimostra ampiamente, A] Je Carlo de’ Medici, protonotario apostolico , al fratello Giovanni: « sì che vedete se volete gettare via tanti danari per cose, che la lingua latina può molto bene fare senza esse, che a dirvi l’oppenione di molti dotti uomini, che gli anno visti, da questi quattro infuori che sono segnati con questo segno x, tutto il resto non vale una frulla ».'! Ciò non ostante Carlo de’ Medici mandò al fratello, insieme con la lettera cit., l’inventario dei codd. portati da Enocb. Su questo inventario si deter-. minò meglio l’opinione punto benevola che i dotti fiorentini si erano formata per lo scopritore : di essa si rese interprete Vespasiano da Bisticci che, per ispiegare quel che tenevasi cattivo risultamento del viaggio fatto da Enoch per investigazioni letterarie , scriveva nella sua biografia del « maraviglioso grammatico » : « istimo che procedesse per non avere universale notizia di tutti gli scrittori, e quegli che erano e quegli che non si trovavano ». # Or, come mai si può conciliare tanta noncuranza , non diciamo dispregio , per i codd. scoperti dall’ Ascolano, se tra questi era compreso quel codice hersfeldese, o meglio norimberghese, per il cui possesso si era sì lungo tempo e con tanta persistenza affaticato il Poggio, d’ accordo col Niccoli ? Non è lecito forse da questa contraddizione argomentare che il cod., che si vuol dire hersfeldese, fosse probabilmente venuto prima in possesso del Poggio? 3 Sarebbesi questi mo 1 GAxE, carteggio I, p. 163 sg. Vitt. Rossi, opusc. c., II, p. 27. La lettera del Medici porta la data del 13 marzo 1456, st. com.; 1455, st. fior. ? VESPASIANO, vile d'uomini illustri del sec. XV, ed. Bartoli, p. 511. 8 Volet-VALBUSA, Op. c., V 5, vol, II, p. 194, nota 2: suppone si strato così indifferente per le scoperte di Enoch, e avrebbe con la sua indifferenza provocato quel giudizio sì freddo e altezzoso della scuola umanistica fiorentina, sulla quale’ valeva molto la sua grande autorità, se non avesse posseduto prima del ritorno di Enoch, avendolo in un modo qualsiasi ottenuto, un esemplare del cod. che per lunghi anni aveva così vivamente ambito ? III. Enoch, disingannato per la fredda accoglienza avuta e dai dotti umanisti e dai principi mecenati , si ritirò ad Ascoli, dove poco dopo mori. Quand’ egli si ricoverò nella sua città nativa, dovette portare seco i codici che, per la forte remunerazione che si aspettava di duecento o trecento fiorini, non aveva potuto trovare occasione di cedere ad alcuno; e che egli avesse. con sè i detti codici prima di morire, c’ induce ad ammetterlo una lettera del protonotario apostolico Carlo de’ Medici, del 10 dicembre 1457, nella quale questi serive al fratello Giovanni che, avuta notizia della morte di Enoch , sì era affrettato a scrivere a Stefano de’ Nardini, da Forlì, allora « governatore di tutta la Marca », per pregarlo di mandargli, se non gli originali, almeno le copie dei codici dell’ Ascolano. ! Non si ha alcuna notizia certa intorno alle persone che vennero in possesso dei codici portati da Enoch. Quando questi giunse a Roma, dopo la sua lunga peregrinazione per i paesi nordici, dovette certamente, oltre al presentare degli elenchi dei libri scoperti, permettere anche di osservare i libri stessi; ma non permise a nes che nell’ elenco di Enoch non fossero stati inclusi gli scritti di Tacito e di Suetonio. 1 Vitt. Rossi, opusc. c., VIII, p. 30. naz suno di trarne copia, prima che gli si fosse data una degna remunerazione per la scoperta fatta.! Perciò, finchè egli fu in vita, i codici che aveva scoperti rimasero in suo potere. Aveva tentato, è vero, confortato forse dalle esortazioni dell’ Aurispa *, di offrirli a re Alfonso; ma il risultamento delle nuove pratiche non dovette essere conforme ai desideri di Enoch. Non è però improbabile che, dopo la morte di Enoch, i codici di lui siano passati, mediante gli abili maneggi di Carlo de’ Medici e la cooperazione di Stefano de’ Nardini, nella biblioteca di Giovanni di Cosimo de’ Medici , e perciò a servizio degli umanisti fiorentini. Un’ allusione a ciò pare di 1 Carlo de’ Medici scriveva al fratello Giovanni, in data del 13 marzo 1456 (1455, st. fior.): « Lui (Enoch) per insino a qui non ha voluto farne copia a persona, imperò dice non vuole avere durate fatiche per altri, e non delibera darne copia alcuna, se prima da qualche grande maestro non è remunerato degnamente, ed ha oppenione d’averne almanco 200 o 300 fiorini ». GAYE, Op. c., I, p. 163. Vitt. Rossi, opuse. c., p. 27. Sino al dicembre 1457, quando già era ‘avvenuta la morte di Enoch, nè Carlo de’ Medici né il card. di Siena avevano potuto avere gli originali o le copie dei libri nuovi lasciati dal1 Ascolano : v. lett. VIII del 10 dicembre 1457, in Virt. Rossi, opusc. c., pp. 30-31. 2 V. la lettera dell’Aurispa al Panormita, del 28 agosto 1455, in SABBADINI, biogr. documentata di Giovanni Aurispa, Noto 1890, p. 128; e v. la chiusa di un’altra lettera dello stesso Aurispa al Panormita, del 13 dicembre 1455, pubblicata nel cit. libro del Sabbadini, p. 133. Ma la data della prima lettera deve essere portata un po’ più tardi, probabilmente al 1457, come han dimostrato con validi argomenti il CESAREO, opuse. c., I, p. 4, col. 12, e il Rossi, opusc. c., pp. 34-35, nota 4. A RES scorgere in una lettera scritta da Carlo de’ Medici, il 13 gennaio 1458. ! In qual modo pervenne ad averne notizia, e come si ebbe l’agio di farne l’apografo Gioviano Pontano, il quale viveva lontano dai circoli letterari di Roma e di Firenze? Nessun documento ci aiuta, per ora, a determinare una risposta precisa e certa al quesito proposto; e nulla c’ è da spigolare nè da congetturare dalle due note attribuite al Pontano, che si leggono nel cod. Leidens. Perizon. Ma è possibile che nuove ricerche sulle vicende di alcuni codici di fonte (come credesi) pontaniana , i quali si conservano nella biblioteca di Minchen, p. es. il cod. degli Argon. di Val. Flacco , ? e il cod. che contiene il libro Andreae Floci Florentini de Romanorum magistratibus ac sacerdotiis;* e nuove indagini negli archivi di Firenze e di Napoli chiariscano le relazioni che ebbe il Pontano con gli umanisti fiorentini, dai quali probabilmente si ebbe facoltà di prender copia dei codici d’ Enoch, che egli trovava ‘ mendosos et imperfectos.’ Ma le congetture concernenti le relazioni del Pontano con la scuola umanistica fiorentina non tolgono la pos 4 Nella cit. lettera del Medici (v. Rossi, opusc. c., IX, p. 31) si legge: « Per una vostra sono avisato come aveste la lettera mi scrisse m. Stephano de Nardinis supra quelli libri di Enoc; non ho poi altro, ma non dubitate che per essere il primo che gl’abbia,non v’àanno acostare uno denaro di più ». Il Rossi tuttavia resta in dubbio « se quei maneggi sortissero l’effetto desiderato » (pag. 39). 2 Nel cod. Lat. 802 (cod. Victorin. 123) leggesi appunto l' annotazione ‘emit Florentiae Iouianus ’. 3 Nel cod. Lat. 822 (cod. Victorin. 162) c'è la nota ‘ est Iouiani Pontani. Florentiae III ', i sibilità, che egli sia venuto a conoscenza dei codici enochiani, per acquisto che abbia fatto degli stessi la corte di Napoli; sebbene, in tal caso, non ci sarebbe stato altro scopo per trarne copia, che quello di correggerne le mende numerose. Ma nessun documento nè indizio ci aiuta per affermare o congetturare ciò. Fatto certo è che il così detto cod. hersfeldese, quale fu portato da Enoch a Roma, non si conservò in nessuna biblioteca: era scritto su pagine divise in colonne, e per la Germ. presentava (se quanto afferma il Decembrio, è da riferirsi al cod. anzidetto !) la particolarità dell'uso della v. ‘inscientia ? nel cap. 16, 6, invece di ‘inscitia’; mentre, come è noto, nel sec. XV era invalsa generalmente l’ usanza di scrivere le pagine dei libri per intero, senza dividerle in colonne; e in> oltre, in nessun cod. della Germ., finora conservato, osservasi la v. ‘ inscientia ’ nel 1. c. ? IV. Quanto all’ elenco dei libri portati iu Italia da Enoch d’ Ascoli, non abbiamo testimonianze del tutto concordi nè complete. Bartolomeo Platina ne nota due: il de re coquinaria di Celio Apicio e il comm. ad Orazio di Porfirione.* Degli stessi due libri fa menzione Vespasiano da Bisticci. 4 1 Vedi SABBADINI, il ms. hersfeldese etc., in Rio. di filol. e d’i. cl., a. XXIX (1901), p. 262. ? Soltanto il cod. della bibl. Angelica (‘ Augustinorum’ ) Q 5, 12 del 1466, e il cod. Kappianus (K del Massmann) presentano “iusticia’ invece di ‘ inscitia ”. 3 PLATYNAE de uitis max. pont. hist. periocunda, Venet. (Ph. Pincio Mantuano) 1511, fol. 150, 4 VESPASIANO, l. c. Par | pes Il Panormita apprese da Teodoro Gaza che tra le scoperte enochiane erano Apicio e un Caesaris iter;! e l’Aurispa, in una lettera del 13 dicembre 1455, diretta al Panormita, enumera: a) l’Apicio, cui chiama ‘ pauperem coquinarium ’, inferiore nell’arte culinaria alla sua cuoca; b) il Caesaris iter, che ‘ prosa oratione est, non uersu’; c) il commento di Porfirione, che a lui sembra ‘ magis aestimandus quam quicquam aliud ab ipso allatum ?.* Il ‘ quicquam aliud ’ della frase dell’Aurispa può tanto riferirsi ai due libri menzionati prima, Apicio e il Caesaris iter, quanto alle altre novità librarie recate da Enoch, le quali l’Aurispa non credeva degne di essere rammentate; chè non può supporsi che egli le ignorasse, se scriveva al Panormita: ‘eum qui codices hos inuenit et Romam perduxit ad uos mittam cum omnibus musis suis”. Carlo de’ Medici chiedeva a Stefano de’ Nardini che dei codici nuovi lasciati da Enoch, morto ad Ascoli, gli mandasse: « Appicius de re quoquinaria, Porfirione sopra Oratio, Suetonio de uiris illustribus, Itinerarium Augusti ». Dovevano essere gli stessi quattro libri che avea contrassegnati nella lettera del 13 marzo 1456 a Giovanni de’ Medici; poichè il resto dei libri portati dall’Ascolano non valeva, secondo lui, « una frulla » ‘. 1 Nella lettera del Panormita all'Aurispa (v. SABBADINI, dbiogr. doc. di G. Aurispa, p. 133, n. 1) si legge: ‘ fac tecum deferas Apicium coquinarium et Caesaris « iter », nuperrime, ut refert Theodorus tuus nunciam meus, inuentos Romamque perductos ’. 2 La lettera dell'Aurispa è cit. a p. 72, nota 2.* 8 Di questo incarico dato al Nardini egli scrive al fratello Giovanni, nella lett. del 10 dicembre 1457: v. VITT. Rossi, opusc. c., VIII, pp. 30-31. 4 Vitt, Rossi, opusc, cit., II, p. 27. TR (; pere Talchè ai tre libri che già conosciamo per le testimonianze sopra indicate, bisogna aggiungere, secondo quel che scriveva Carlo de’ Medici, il libro di Suetonio de uiris illustribus (non de grammaticis et rhetoribus). Oltre questi quattro libri, null’ altro sappiamo degli altri libri portati da Enoch.' Nè a riempiere la lacuna può valere la testimonianza, testè data alla luce, di P. C. Decembrio; poichè questi non dice, nè lascia in alcun modo intendere, che i quattro libri segnati nella nota (Germ., Agr., dial. de oratoribus e Suetonio) si debbano comprendere tra le recenti scoperte di Enoch. L’a. 1455 a cui, nella nota del Decembrio, si accompagnano le parole ‘ Cornelii taciti liber reperitur Rome uisus ”, vale a indicare in qual tempo l’autore dello zibaldone ebbe notizia o vide i libri che nota nell’ elenco, non la data della scoperta di Enoch; chè, se intendimento di lui fosse stato accennare in un modo qualsiasi tale data, avrebbe certamente aggiunto qualche parolaanaloga a quelle che si osservano nella nota del cod. Leid. Perizon. ‘ nuper adinuentos et in lucem relatos ab Enoc Asculano ?. : Nulla, per tanto, osta ad ammettere che il Decembrio abbia potuto attingere le notizie che trascrive nel suo zibaldone a tutt’ altra fonte, che non a quella dei co 1 Appare inesatta l’asserzione, che nella lista di Carlo de' Medici sia notata la sola opera di Suetonio « certamente perchè essa nel cod. occupava il primo posto » (v. Studi ital. di filol. class. vol. VII, p. 130, nota 4); perocchè , argomentando da una nota di Pier Candido Decembrio (Riv. di filol. e d'’ i. cl., a. XXIX (1901), fasc. 2°, p. 268) l’opera di Suetonio occupava, invece, nel cod. l'ultimo posto. dici portati da Enoch! : probabilmente le avrà attinto al codice del monaco hersfeldese, in quanto che verso la metà del sec. XV questo cod. doveva essere già pervenuto tra le mani del Poggio. Il Decembrio, come è noto, sin dal 1450 era al servizio della Curia romana. Se, al contrario, si volesse ammettere che il Decembrio fosse stato uno dei primi, anzi risolutamente il primo ?, a vedere il così detto cod. hersfeldese delle opere minori di Tacito, portato in Italia da Enoch, si andrebbe incontro ad un’affermazione indubitata di Carlo de’ Medici, il quale scriveva al fratello: « a dirvi l’oppenione di molti dotti uomini, che gli Anno visti (cioè, i libri portati dall’Ascolano), da questi quattro infuori che sono segnati...., tutto il resto non vale una frulla » :3 e i quattro libri, l'abbiamo osservato sopra, erano Apicio, Porfirione, Suetonio e l’Itinerarium. Sarebbe stato mai possibile che i quattro libri segnati nella nota del Decembrio fossero stati giudicati per « una frulla » da quei dotti uomini, che costituivano, diremo così, il fiore della scuola umanistica romana nel sec. XV ? È da notarsi, inoltre, che il libro di Suetonio, accennato da P. C. Decembrio, ha per titolo de grammati 4 Si noti la differenza tra il tit. della Germ. segnato dal Decembrio (de origine et situ Germaniae) e quello scritto nel cod. Leid. Perizon. (de origine situ moribus ac populis Germanorum), attribuito al Pontano. Se il Decembrio e lo scrittore del cod. cit. avessero attinto la denominazione della Germ. alla stessa fonte, non avrebbero certamente mostrato alcuna discrepanza quanto al tit. del libro. ? Così opina il Sabbadini : v. Rio. di filol. e d’i. cl., a. XXIX (1901), p. 263. 3 Lett, cit. del 13-III 1456: v, Vitt. RossI, opusc, c., II, P. 27. nun E cis et rhetoribus, il quale non corrisponde al tit. de viris illustribus, che si legge nella lettera di Carlo de’ Medici. Egli è vero che il secondo tit. include in sè l’altro, come il genere contiene la specie; ma un titolo preciso, tutto proprio, doveva averselo il libro di Suetonio, portato dall’Ascolano. Nel cod. Leid. Perizon. è scritto: ‘ Caii Suetonii Tranquilli de wiris illustribus liber incipit. » de grammaticis ’; e in fine la nota: ‘ amplius repertum non est adhuc. desunt rhetores XI”. Certo, l’ indicazione del Decembrio risponde meglio al contenuto di quanto rimane del libro di Suetonio ; mentre l’ indicazione di Carlo de’ Medici si riferisce alle notizie che si avevano intorno ad un libro di Suetonio de wiris illustribus, del quale si era giovato S. Girolamo per scrivere le vite degli uomini illustri, dall'età degli apostoli sino a” suoi tempi.' E non pare perciò improbabile la congettura, che Enoch, per indicare nell’ inventario il libro di Suetonio, avesse usato il titolo de uiris illustribus, a fin di attirar meglio sui suoi codici 1’ attenzione dei dot ti; stante che allera era divulgata la leggenda, che Sicco Polenton (de’ Ricci), dopo essersi servito dell’ opera di Suetonio, per compilare il suo libro de scriptoribus linguae Latinae, 1’ avesse distrutto col proposito di togliere qualsiasi prova a chi si fosse avvisato di accusarlo di plagio.? In appoggio di tale congettura, vale molto la nota, attribuita al Pontano, che leggesi nel cod. Leid. Perizon: in essa, oltre l’ invettiva contro Sicco Polenton per la pretesa distruzio i HieroNnyM. epist. XLVII ad Desiderium, t. I, col. 209, Veron. 1734; prol. ad Dextrum praet. praef. in libr. de uiris illustribus, t. II (1735), col. 807. ? Vitm. Rossi, opusc. ne di quella parte del libro di Suetonio, ‘ quae est de oratoribus ac poetis’, si trae occasione di lamentare che Bartolomeo Fazio non avesse potuto, per l’ immatura morte (novembre 1457),' leggere lo scritto di Suetonio, mentre componeva il libro de uiris illustribus temporis sui. Di modo che, con l’ intitolare de wiris illustribus il libro di Suetonio, si volle indicare il contenuto del libro molto maggiore del vero, non tanto, forse, per trarre in inganno chi si fosse deciso a comprare il codice, quanto per avvicinare la scoperta di Enoch al libro compilato dal Polenton ed alle vite degli uomini illustri del Fazio. Non si può disconoscere che, se Enoch aveSse portato seco degli scritti di Tacito, così pregiati dai dotti umanisti del sec. XV, non avrebbe di certo tralasciato di dar loro evidenza, compilando 1’ elenco dei libri scoperti durante il suo viaggio nell’Europa settentrionale. Nè è ammissibile che alla diligenza d’ un cercatore di codici, scelto appunto per tali indagini da un pontefice di mente superiore e d’ illuminata liberalità, quale fu Niccolò V, fosse sfuggito il nome di Tacito, ove questo nome si fosse trovato scritto sul frontespizio di qualcuno dei codici o dei libri contenuti in uno stesso codice; nè l’intendimento di trarre vantaggio dal mettere in prima linea il nome di Suetonio poteva essere d’ ostacolo , che si scrivesse il nome di Tacito accanto o anche dopo quello di Suetonio, se in realtà il nome di Tacito si trovava in fronte a qualcuno dei libri portati da Enoch in Italia. L’ importanza di Tacito nei 1 ZENO, diss. Voss., Ven. 1752, p. 70 sg. 80 giudizi degli umanisti del sec. XV non era inferiore a quella attribuita a Suetonio. ! Molto meno attendibile ci sembra l’ avvertenza, che fu omessa la menzione del nome di Tacito nella lettera del Medici, 10 dicembre 1457, perchè questi vide solo al principio del codice il libro di Suetonio. ®? Appare, infatti, da un’ altra lettera di Carlo de’ Medici, con la data « Roma, 13 marzo » (1456 st. com., 1455 st. fior.),3 che egli ebbe sott’ occhio l’ inventario compilato da Enoch, non il codice, sul quale inventario contrassegnò quattro libri, i migliori secondo « l’oppenione di molti dotti uomini, che gli Anno visti ». E di più nella cit. lettera del*°10-XII 1457 non si fa elenco di codici, ma solamente di libri, e tra questi il de wiris illustribus di Suetonio occupa il terzo posto. Or, se Carlo de’ Medici vide 1’ inventario presentato da Enoch e non i codici, molto meno probabile appare la congettura, che egli abbia veduto « una semplice copia, affine al cod. Vaticano 4498, che reca tutte quattro le opere in que 1 Arrogi una considerazione: come si potrebbe conciliare la niuna menzione della Germ. nell'inventario delle scoperte dell’Ascolano, col fatto che per avidità di guadagno i cercatori e mercatanti di codici dicevano talvolta cose non vere o esageravano:quel che realmente si era scoperto? Valga d' es. il caso di Niccolò da Treviri: questi nell'inventario dei libri nuovi mandato al Poggio scrisse di avere presso di sè un ‘ uolumen in quo sunt XX comoediae Plauti' (v. Poca epist. III 29 T.); e poi, invece, ne portò sedici (v. PocaIt epist. IV 4 T.). Cosi appunto si legge in Studi ital. di filol. class., nota 4; e Rio. di filol. e d'i. cl. a. XXIX (1901), fasc. 2, p. 264. E dello stesso avviso è anche il LEHNERDT, in Hermes, vol. XXXIII (1898), p. 501. 3 GAYE, Op. c., I, p. 163 sg. Vitt. Rossi, opuse. c., II, p. 27. ASI RS st’ ordine» Suetonio de grammaticis, Tacito Agricola, dialogus, Germania ».! Aggiungasi che nella nota dello zibaldone del Decembrio il libro di Suetonio occupa l’ultimo posto, e la Germ. ha il primo parsa: anteriore, perciò, all’Agr. e al dialogus.* Altre considerazioni c’ inducono ad ammettere come probabile che, tra i libri portati da Enoch in Italia, quelli attribuiti a Tacito mancassero dell’ indicazione del nome dell’ autore. Dalla lettera del Panormita al 1 Rio. di filol. e d’i. el. 1. c. Ma in realtà il cod. Vatic. 4498 contiene Suetonius de grammaticis et rhetoribus nel terzo posto: lo precedono Frontinus de aquaeduct. e Rufus de prouinciis. 2 Perciò appare, ora, infondato, alla luce dei documenti testé scoperti, il ragionamento del LEHNERDT |. c., p. 501: « dass in Carlos Briefe nur Suetonius, nicht aber die beiden Taciteischen Schriften genannt werden, findet leicht eine Erklàrung. Wir erfuhren schon aus einem frilheren Briefe, dass Enoche mit seinen Schàtzen sehr zuritckhaltend war; so lag auch den beiden Medici nicht der Codex selbst, sundern nur das Inventar Enoches vor, in dem, wie so hàufig, nur das erste Werk der Sammelbandschrift aufgefihrt war ». La spiegazione, invece, sarebbe tutta al contrario, perchè, secondo la nota dello zibaldone di Pier Candido Decembrio, la Germ. è il primo senitto del cod.; l’ultimo è il de gramm. et rhetoribus di Suetonio. y 3 Vitt. Rossi nell'opusc. c., p. 38, nota 1, scrive: « se poi Enoch non trascrisse il cod. da lui scoperto, ma portò questo stesso in Italia, può ben darsi gli sia sfuggito il nome di Tacito, che, come nel cod. Perizoniano, dovea leggersi in fronte al secondo opuscolo contenutovi, alla Germania, e non al primo, il dialogo de oratoribus ». Ma il MASsMann, op. c., p. 7, descrivendo îl cod. Leid. Perizon. XVIII C 21, osserva che il 1° opusc. porta nel fol. I il soprascritto di colore rosso ‘ CoRCONSOLI n L’ autore detta Germania, 6 cn a Guarini veronese, citata in principio del presente capitolo, apprendiamo che solo per congettura erasi attribuito a Tacito il dialogus. Nè alla notizia precisa data dal Panormita contrasta la nota del Decembrio, per la quale si vuole riconoscere per vero « indi scutibilmente che il dialogo portava il nome di Tacito »;! perocchè l’ affermazione del Decembrio devesi riferire allo stato del codice o di un apografo del codice, ventinove anni dopo che ne avea dato l’ annunzio il Panormita. Dopo tanti anni era possibile che il Decembrio avesse veduto e descritto qualche esemplare, proveniente forse dal cod. annunziato dal frate hersfeldese, nel quale esemplare la congettura del Panormita fosse stata accolta come notizia indubitata, e si fosse ascritta a Tacito la paternità del dial. Quanto all’ Agr. manca qualsiasi testimonianza, che il libretto formasse parte del cod. portato da Enoch. Il Decembrio lo nota soltanto nell’ elenco, senza indicare espressamente che l’Agr. era incluso nello stesso cod., insieme con la Germ., il dial. e il Suetonio, e ne teneva il secondo posto. Nè havvi alcun codice, in cui si presentino riunite insieme le tre così dette opere minori di Tacito e il de gramm. et rhetoribus di Suetonio, nell’ordine stesso della descrizione che ne fece il Decembrio. Alla mancanza di testimonio per l’Agr. non può supplire, come pare a noi, il cod. Vatic. 4498; * perchè, co NELII TACITI DIALO-/gus de oratoribus incipit’: e la stessa osservazione ci è stata confermata, in una cortese lettera del 4-X 1901, dal prefetto della biblioteca universitaria di Leida sig. S. G. de Vries, alla cui gentilezza ci siamo rivolti per avere delle notiziecerte sull'argomento. 1 Rio. di filol. e d’ i. cl., 1. c., p. 264. ? V. gli Studi ital. di filol. class. vol. VII, p. 130: si ammette me sopra si è in parte avvertito, ! in questo cod. non si contengono raccolte le sole quattro opere che si dicono costituire il cod. hersfeldese, portato da Enoch in Italia, e nemmeno nell’ ordine indicato dal Decembrio (G. A. d. S.), ma vi si contengono anche: 1° Frontinus de aquaeduct.; 2° Rufus de prouinctis ;.... 4° [ Pseudo-] Plinius de viris illustribus ;..... 8° M. Iunii Nypsi de mensuris ; 9° incerti de ponderibus ; 10° Senecae apokolokyntosîs ; 11° Censorinus de die natali. Di que= sti scritti alcuni, come p. es. il de aquaeduct. di Frontino,? erano già noti prima che il cod. dell’ Ascolano fosse stato portato in Italia. V. Resta la testimonianza che dicesi del Pontano, scritta sul cod. Leid. Perizon., la quale avrebbe un notevole valore, se prima si chiarissero, mediante la scoperta di nuovi documenti, le difficoltà presentate dal Voigt * e accolte dal Teuffel,' ma da altri respinte. * Egli è vero che Vittorio Rossi è pervenuto a dimostrare, con documenti che si conservano nell’ archivio fiorentino (Med. avanti il Princip.), essere conforme al vero l’attestazione pontaniana: ‘qui (sc. Bartholomaeus Facius) ne hos Suetonii illustres uiros uidere pos appunto che al difetto di testimonianza per l' Agricola debba supplire il cod. Vatic. 4498, 1 V. , nota 1l?. ? Poe epist. III 37. IV2e4T, 3 VoIGT-VALBUSA, Op. c., II 4, vol. I, p. 255 sg., nota 3. 4 TEUFFEL-SCHWABE, G. d. r. L. 5, $ 334, 4, p. 835. 5 Vedi WuENSCH, de Tac. Germaniae codicibus Germanicis, Marburg 1893; e 4ur Texigeschichte der Germ., in Hermes vol. XXXII, fasc, 1°, p. 57. dn set, mors immatura effecit. Paulo enim post eius mortem in lucem redierunt.’ Infatti, il Fazio morì nel 1457; e dalla lettera di Carlo de’ Medici, 13 genn. 1458, risulta che sino a quella data non si era potuta ottenere copia dei libri portati da Enoch. Rimangono però senza soddisfacente risposta altre obiezioni mosse dal Voigt. Resta sempre nell’ attestazione attribuita al Pontano una certa vacuità o mancanza d’ interesse, quanto alle notizie che vi si annunziano. Egli si duole che il Fazio sia stato sorpreso da morte immatura, sicchè non si sia trovato presente quando veniva alla luce l’opuscolo di Suetonio de wviris illustribus : la ragione di tale doglianza è evidentemente quella accennata sopra, che il Fazio se ne sarebbe potuto servire nel comporre il suo libro de viris illustribus temporis sui. Ma il Fazio in una lettera al card. Enea Silvio Piccolomini, scritta nei primi mesi del 1457,! gli dà la notizia: ‘ librum quem 1 La lettera, scritta da Napoli e senza data, fu pubblicata nella raccolta assai confusa delle epistole di Enea Silvio Piccolomini, contenuta in opera quae exrtant omnia di lui, Basil. 1571, p. 778, n. 233. Nella lett. si fa menzione, fra le altre cose, di alcune lettere di congratulazione, scritte precedentemente dallo stesso Fazio, per la promozione del Piccolomini al cardinalato ; e vi si fa cenno anche del terremoto di Napoli. Or, secondo il breve di Callisto III (‘ dat. Romae apud S. Petrum  XV Kal. Ianuarii, pontificatus nostri anno II ’), riferito testualmente da Oporico RAYNALDO, in ann. ecel. el. D. Mansi, Lucae 1753, t. X, p. 99, la promozione del Piccolomini al cardinalato ebbe luogo. Il terremoto che rovinò Napoli ed altre città del Regno avvenne « la domenica mattina a di 5 di dicembre (1456), a ore dieci e mezza », e si ripeté nei giorni seguenti (v. cron. di Bologna, in MURATORI, rer. It. scriptt. t. XVIII, cc. 722, 723; giornali napolitani dal 1266 al 1478, ibid. t. XXI, c. 1132: l’INFESSURA, nel diurio della città di Roma, ibid, t. III, SE de uiris illustribus scripsi, Regi dedicaui ac tradidi*; ed aggiunge: ‘ in quo opere, ut aliquando uidebis, si non quantum uirtutum tuarum magnitudo postularet, at quantum ingenii mei paruitas potuit, quantumcumque res ipsa passa est, tibi a me tributum cognosces.’ Cosicchè, se verso la fine del 1456 il Fazio portò a compimento e pubblicò il suo libro sulla vita degli uomini illustri, e ne fece un presente ad Alfonso d’ Aragona, re di Napoli, è evidente che a nulla gli sarebbe giovata, ancorchè egli fosse vissuto sino al principio del 1458, la divulgazione del libro suetoniano, avvenuta in quel tempo. Nella stessa annotazione del cod. Leid. Perizon. si accoglie con leggerezza, come notizia indubitata, il supposto plagio di Sicco Polenton e la distruzione di quella parte del libro di Suetonio, che trattava de oratoribus ac poetis. ! Resta un’ altra difficoltà. Secondo l’ annotazione del cod. Leid. Perizon., il libro de grammaticis et rhetoribus di Suetonio si divulgò poco dopo la morte del Fazio, anzi, per i dati contenuti nella lettera di Carlo de’ Medici, non prima del gennaio 1458. Un certo tem p. II, menziona il terremoto del 24 dicembre 1456). La lettera del Fazio è, per conseguenza, posteriore al dicembre 1456. Nella raccolta cit., p. 784, n. 251, è compresa una lett. del card, Piccolomini di risposta a quella del Fazio, con la data ‘ex urbe Roma die XXV Martii 1457,’ Si può, dunque, affermare che la lettera del Fazio dovette essere scritta. 1 RIiTscHL, Parerga zu Plautus und Terena, Leipz. 1845, I p. 632. RoTH, C. Sueton. Tranq. quae supersunt omnia, Lps. 1882 ; praef., p. LI sg. ana po era, senza dubbio , necessario perchè i libri o le copie di essi, che Stefano de’ Nardini avea promesso , giungessero a Carlo de’ Medici, e da questo si mandassero al fratello Giovanni, in Firenze, il quale doveva essere il primo ad averli. ' Perciò la divulgazione dei libri portati da Enoch non poteva aver luogo prima che alcuni mesi fossero scorsi dopo il gennaio 1458. Intanto Enea Silvio Piccolomini è il primo a far menzione, sebbene in un modo poco esatto, del contenuto della Germ. nella grande epistola di risposta a Martino Meyer, cancelliere dell’ arcivescovo di Magonza ?. Il Meyer, con lettera in data del 31 agosto 1457, * si era congratulato col Piccolomini della promozione al cardinalato e nello stesso tempo , colta la propizia occasione, avevagli descritto le tristi condizioni fatte dalla Curia romana alla Germania, e l’aveva avvertito che ‘ nunc uero, quasi ex somno excitati, optimates nostri quibus remediis huic calamitati obuiam pergant cogitare coeperunt iugumque prorsus excutere et se in pristinam uindicare libertatem decreuerunt ’: sono i preludi della riforma religiosa. Il card. Piccolomini, che aveva già scritto su tale ar 1 Le precise parole scritte da Carlo de' Medici nella lett. cit. del 13 genn. 1458 (F IX, doc. 576) sono queste : « non dubitate che per essere il primo che gl'’abbia (i libri di Enoch), non v'énno a costare uno denaro di più ». ? L’epistola del card. Piccolomini è pubblicata col titolo de ritu, situ, moribus et conditione Germaniae descriptio, in opera quae extant omnia, ed. cit., pp. 1034-1086. 8 L' epistola del Meyer è pubblicata a p. 1035 delle opere di E. S. Piccolomini, ed. c.; ma, per evidente menda di stampa, porta la data erronea: ‘ex Hasthaffenburga pridie Calend, Septembris MCCCCVII ”, invece del MCCCCLVII, RT gomento al Meyer la lettera del dì 8 agosto 1457, ! tornò a scrivergli in proposito, per confutare le affermazioni di lui, altre tre lettere * ; e di ciò non contento, per dare, probabilmente, una maggiore pubblicità alle ragioni addutte in confutazione delle osservazioni del Meyer, si accinse a scrivergli una lunga epistola, che prima mandò, per averne l’ autorevole parere, ad Antonio card, di S. Crisogono, con lettera in data del 1° febbraio 1458. 3 Al Piccolomini premeva di ribattere le accuse che provenivano dalla Germania, per prepararsi i voti favorevoli nel prossimo conclave, che, difatti, lo elevò, dopo la morte di Callisto III, all’ onore della tiara; ed era importante per lui che tutti sapessero quel che egli ne pensasse intorno alle agitazioni tedesche contro la Curia di Roma. E però, per confutare gli ar© gomenti addotti dal Meyer (cui avverte ‘ nec dubitamus te perditum iri, nisi e schola erroris et officina ueneni retrahas pedem), arreca, tra le molte ragioni, i benefici fatti dalla Chiesa di Roma alla Germania, e fa un confronto tra i costumi degli antichi Germani , quali furono descritti da Cesare e Strabone, e la civiltà tedesca de’ suoi tempi; indi soggiugne (p. 1051): ‘ is igi 1 Epist. n°. 369, pp. 836-839, op. c. ? Una delle tre lettere, che è segnata nella raccolta cit. col n° 338, p. 822, porta la data ‘Romae XII Calend. Octobris a. MCCCCLVII ’. Un' altra, di n° 345, p. 827, ha la data ‘ex urbe, die uigesima Octobris’, senza indicazione dell’anno, che deve essere lo stesso 1457. La rimanente, segnata col n° 288, p. 801, non porta data, ma dal posto che occupa tra una epist. dell'11-IX 1457, e una del 3-X dello stesso anno, è probabile che sia stata scritta nella seconda metà del settembre 1457. 3 La lett. al card. di S. Crisogono è pubblicata a p. 1034, e precede immediatamente quella diretta al Meyer. =, tur fuit Germanorum status Strabonis tempore, quem usque ad Tiberium Caesarem uixisse constat. his ferociora de Germanis scribit Cornelius Tacitus, quem in Adriani tempore incurrisse perhibent. parum quidem ea tempestate a feritate brutorum maiorum tuorum uita distabat. erant enim plerumque pastores, syluarum incolae ac nemorum nec munitae his urbes erant, neque oppida muro cincta, non arces altis innixae montibus, non templa sectis structa lapidibus uisebantur. aberant hortorum ac uillarum delitiae, nulla uiridaria, “nulla tempe, nulla uineta colebantur: praebebant largos flumina potus; lacus et stagna inseruiebant lauacris et, si quas natura calentes produxerat, aquae. parum apud eos argentum, rarius aurum, margaritarum incognitus usus. nulla gemmarum pompa, nulla ex ostro uel serico uestimenta. nondum metallorum inuestigatae minerae; nondum. miseros in uiscera terrae mortales -truserat auri sitis: laudanda haec et nostris anteferenda moribus. at in hoc uiuendi ritu nulla fuit literarum cognitio, nulla legum disciplina, nulla bonarum artium studia. ipsa quoque religio barbara, inepta et, ut propriis utamur uocabulis , ferina ac brutalis. talis tua Germania fuit usque ad Adrianum Caesarem, quamuis iam ceterae orbis prouinciae excultae artibus ac mo‘ribus essent ’. Dovette, dunque, il Piccolomini aver notizia, sebbene alquanto imperfetta , della Germ. anteriormente al 1° febbraio 1458, che è la data segnata nella missiva al card. di S. Crisogono. E, se consideriamo attentamente il contenuto della lettera del Piccolomini al Meyer, in data 8 agosto 1457, appare non dubbio che egli ebbe notizia della Germ. prima di questa ultima data; poi ica chè nella lettera si contengono , riassunte senza indicazione di autori, osservazioni consimili a quelle che sui costumi dei Germani antichi sono ampiamente svolte nella grande epistola sopra cit. Leggesi, infatti, nella lettera: dell’ 8 agosto 1457 : ‘ namque si legamus uetusta tempora, inueniemus Germanos olim ritu uixisse barbaro, uestibus usos laceris; uenationi tantum et agrorum culturae dedisse operam, feroces quidem homines et belli appetentes , sed argenti prorsus inopes, quibus quippe nec uini usus erat. ipsaque Germania intra mare et Danubium rursusque intra Rhenum et Albim continebatur; nunc uero quantum transgressa sit suos limites, non ignoramus ?. e. q. s.! Perciò il Piccolomini dovette conoscere il contenuto della Germ. prima del1’ 8 agosto 1457, cioè circa sei mesi prima del tempo in cui, secondo la lettera di Carlo de’ Medici , del 13 gennaio 1458, si erano cominciati a divulgare i libri portati da Enoch; e, per tanto, appare non vera l’ annotazione del cod. Leid. Perizon., d’essere, cioè, la Germ. e gli altri opuscoli ‘ nuper adinuentos et in lucem re.latos ab Enoc Asculano ’, giacchè del contenuto della Germ. sì era avuta notizia prima che i libri portati da Enoch, in originale o in copia, fossero stati acquistati da Giovanni di Cosimo de’ Medici o da altri, e prima che se ne fosse cominciata la divulgazione. Ma per quale via sia pervenuto il Piccolomini ad avere in sue mani la Germ. non ci è dato, secondo i documenti del tempo scoperti sino ad oggi, determinarlo con certezza. Non è improbabile che il Piccolomini sia stato aiutato in tali indagini dal Poggio ? e 1 Epist. n.° 369, p. 838, ed cit. 2 Nella lettera del 4 gennaio 1457 il Poggio, congratula ndosi dal Panormita,! coi quali egli aveva relazioni di buona amicizia: ed è noto quanto ebbe a stentare il primo, nei lunghi e tediosi maneggi, per aversi il ms. del frate hersfeldese ; del secondo si sa che sin dal 1426 aveva dato notizie della Germ. nella lettera, citata sopra, al Guarini veronese. Il Lehnerdt però, per la soluzione del quesito, muove da una notizia che si legge nella lettera del 10 dicembre 1457 di Carlo de’ Medici al fratello Giovanni: « heri mandò per me il cardinale di Siena e domandomi se Enoch avesse lasanti (1. lasciati) libri alcuni nel banco nostro; dissigli che no. Lui mi domandava che via lui potessi tenere ad avere certi libri che lui aveva: io fe” col Piccolomini, per la promozione di lui al cardinalato, gli scriveva: ‘accedit ad consolationem meam et summam iocunditatem quod uir eloquentissimus (cioè il Piccolomini) optimisque artibus eruditus, fructum eloquentiae et doctrinae sit, quod perraro accidit, consecutus: in quo gloriari quodam modo mihi merito uideor posse nostri quondam ordinis uirum, hoc est eloquentiae studiis et dicendi exercitio praestantem, eo in statu esse collocatum, ut suae doctrinae aemulos extollere et eis praesidio atque ornamento esse possit'. Ed in un'altra lettera del 3 novembre (manca l'indicazione dell’anno, ma è, senza dubbio, del 1457) lo stesso Poggio profferiva i suoi servigi al card. Piccolomini, scrivendogli: ‘me penitus tuum esse ubique satisfaciendi cupidum, si qua in re mea tibi cura, studio, opere, diligentia opus esset.’ Le due lettere del Poggio sono comprese nell’ epistolario del Piccolomini, segnate l’una col n. 216, p. 771, l’altra col n. 295, p. 806: tra le due lettere è compresa la responsiva di ringraziamento del Piccolomini al Poggio, n. 293, p. 805. 1 Vedi la lettera del Piccolomini, allora ‘ episcopus Senensis ', ad Antonio Panormita, n. 407, p. 951 sg.; e la menzione del Panormita nell'epist. al Fazio, notata al n. 251, p. 784. PEN co (ROSS al giuoco del baloco. Di poi ho sentito che lui ha scritto ad Ascoli a certi sua amici; e pertanto vorria che voi medesimo scrivessi a m. Stefano che in singulari vostro servizio lui mi fessi avere o i libri di che io gli ò scritto overo la copia ».! Il Lehnerdt ne argomenta che il Piccolomini (denn niemand anders ist der betriebsame Cardinal von Siena) dovette attingere le notizie sulla Germania, annunziate nella lettera, a Martino Meyer, al ms. enochiano, di cui venne in possesso prima del Medici. ? Ma alla congettura del Lehnerdt si oppone il testo di un’altra lettera di Carlo de’ Medici, in data del 13 gennaio 1458, che sopra abbiamo riferito. Stefano de’ Nardini, sollecitato, oltre che da Carlo, anche da Giovanni de’ Medici, rispose dando promessa certa, che questi avrebbe avuto i libri di Enoch o le copie; e dovette aggiungere che lo stesso Giovanni de’ Medici li avrebbe avuti per il primo, poichè il fratello Carlo nella lettera su cennata soggiugne le sgg. parole, più volte da noi citate: « non ho poi altro, ma non dubitate che per essere il primo che gl’abbia non vanno a costare uno denaro di più. » 8 Or, se Giovanni de’ Medici doveva essere il primo ad aver i libri di Enoch, giusta l’ affermazione «di Carlo confortata dalla lettera di Stefano de’ Nardini, non è possibile che prima di lui il card. Piccolomini ne fosse venuto in possesso. E naturale poi che un certo tempo dovette trascorrere tra la lettera del 13 gennaio 1458 e la trasmissione dei libri di Enoch o di copie dei medesimi, che Gio 1 Vitt. Rossi, opusc. c., VIII, p. 31. 2 LEHNERDT, l. c., pp. 502, 504. 3 VITT. Rossi, opusc. c., IX, p. 31. vanni de’ Medici desiderava avere: così si giunge alla fine di gennaio od al principio di febbraio. Il Piccolomini, che non risulta essere stato il primo ad averli e leggerli, poteva averne avuto notizia, stante la difficoltà delle comunicazioni in quei tempi, verso la ‘metà o la fine di febbraio: dunque non era possibile che egli ne avesse avuto conoscenza prima «li scrivere la lunga lettera al Meyer; la quale lettera fu, senza dubbio, preparata e scritta nel gennaio 1458, poichè in data del 1° febbraio fu spedita per esame al card. di S. Crisogono. ! L’improbabilità che il Piccolomini avesse tratto vantaggio dai libri enochiani si rende ancor più evidente, se si bada alla conclusione cui siamo pervenuti poco prima, cioè, che per altra via il Piccolomini dovette aver notizia del contenuto della Germ., prima dell’8 agosto 1457. VI. Anche nella supposizione che la Germ. si fosse trovata unita coi libri portati da Enoch, essa non doveva presentare, come sopra sì è avvertito, il nome dell’autore, poichè non se ne fa cenno nell’inventario dei libri di recente scoperti. Il nome dell’autore dovette essere aggiunto dopo, quando si cominciò la divulgazione del libro, e si riconobbe che era identico a quello già 1 Nella lett. del Piccolomini al card. di S. Crisogono, p. 1034 ed. c., si legge: ‘ epistolam scribere institui et liber exiuit; quid dixi liber? libri exiuere. mittimus igitur ad tuum examen, ut uideas corrigasque, uel, si melius putes, igne consumas. tu solus es, cuius existimationem audiendam arbitror. ad te ergo ueluti ad fontem doctrinae uenio et ad ipsum iubar scientiarum, si condendum aut comburendum opus iudicaueris, obediam imperio tuo. si duxeris edendum, exibit liber intrepidus et nullius calumnias uerebitur, quando abs te probatus fuerit, quem omnes probant.' e. q. s. Pei 7, ME indicato dal Panormita nella lettera dell’ aprile 1426, diretta al Guarini. E per tal modo la Germ. fu annotata, ventinove anni dopo (1455), col nome di Tacito nello zibaldone di Pier Candido Decembrio. Cosicchè l’ indicazione di Tacito come autore della Germ. si riconnette, anche per il libro portato da Enoch, allo stesso fonte che abbiamo considerato sopra, trattando del codice del frate hersfeldese: la conclusione ne sarebbe la stessa. Per tale conclusione troverebbesi forse modo di coordinare l’ attestazione notata nel cod. Leid. Perizon. con le ricerche fatte anteriormente dal Poggio, e col fatto che il contenuto della Germ. era noto prima che si fossero divulgati in Italia i libri portati da Enoch; in quanto che il Pontano, che è detto autore dell’ attestazione, non deve aver letto il nome di Tacito in fronte alla Germ. che egli trascrisse, correggendone le mende, ma ve l’appose per le notizie avutene a Roma e a Firenze in quei circoli letterari, ai quali il libro era prima noto. Il vedersi, dunque, attribuita a Tacito la paternità della Germ. nei codici del sec. XV, che soli ci rimangono dell’ aureo libretto , resta sempre dovuto, come pare a noi, ad un presupposto del Poggio ed all’ annuenza non disinteressata del frate hersfeldese; se non sì vuole direttamente ammettere che tale attribuzione sì fondi sulla fede d’ un amanuense del sec. XV, fede, come bene avverte il Valmaggi in proposito del dialogo de oratoribus, che si ha da reputare dubbia « per lo meno, sino a tanto che altri documenti e prove sieno contro di lei ».! 1 L. VaLMaG6I, dial. degli oratori, Torino 1890; introduz., pagina XXXIX. Di Uno studio che avesse 1’ obietto di comparare la Germ. con gli scritti di Plinio Secondo, riuscirebbe certamente non poco utile a dare evidenza e conferma ai risultamenti delle indagini fatte nei precedenti capitoli. Ma un tale studio sarebbe, di necessità, incompleto, perchè gli scritti di Plinio, i quali si avvicinano, per analogia di argomento, alla Germ., cioè i venti libri Germanicorum bellorum, la vita di Pomponio Secondo e i libri di storia a fine Aufidii Bassi, non sono pervenuti sino a noi. Solo si può istituire il confronto tra la' Germ. e la nat. hist., determinando anzi tutto quali notizie, quali considerazioni, insomma quali concetti presentino in entrambe le opere considerate il carattere di comune origine; sì che se ne possa indurre che tanto l’una quanto l’altra debbano essere state manifestazioni, sebbene per obietti diversi, dei pensieri di una stessa mente. Seguiremo nelle nostre indagini l’ordine dei libri della nat. hist. * Restringiamo il confronto soltanto ai concetti o pensieri analoghi espressi nei due libri. Quanto al confronto lessicale, sintattico e stilistico tra la Germ. e la n. A. di Plinio, abbiamo prepa:ato un libro, che sarà pubblicato immediatamente dopo il presente lavoro, di cui può considerarsi opportuno complemento. Valga la stessa avvertenza per il capitolo sg., in cui la Germ. sarà comparata con gli scritti genuini di Tacito, = DE I. a) Una spedizione navale, capitanata da Druso, si mosse nel 742/12 dalle foci del Reno verso le regioni orientali, per fare delle scoperte ed estendere il dominio romano. Un’altra spedizione fu tentata ventotto anni dopo, nel 16 d. Cr., dal prode Germanico. Alla prima impresa si allude nella . A. II 67 (67), 167 ‘ septentrionalis uero oceanus maiore ex parte nauigatus est auspiciis diui Augusti Germaniam classe circumuecta ad Cimbrorum promunturium 7. Ad entrambe le imprese si riferisce la notizia, di cui nella Germ. 34, 6 ‘ipsum quin etiam Oceanum illa temptauimus ”.! b) Non è da omettersi che della strage di Crasso, menzionata nella Germ. 37, 15, si fa cenno nella n. A. II 56 (57), 147; e la notizia. si ripete in vari modi in V 24 (21), 86. VI 16 (18), 47: cf. XV 19 (21), 83. c) Nemmeno si deve tralasciare l’ osservazione, che il cenno sulla guerra cimbrica, fatto nella Germ. 37, 7, notasi anche nella n. A, II 57 (58), 148. * II. Nel lib. II della n. A. si osservano tre Il. di confronto. a) Dei ‘ Boi ’ Plinio dà notizia, indicando i luoghi, in Italia, in cui le loro centododici tribù furono distrutte, 1 Della prima spedizione si fece, più tardi, menzione da SveTon. Claud. 1; e da Cass. Dion. r. Rom. LIV 32,2. La seconda spedizione del 16 d. Cr. è lodata in versi da ALBINOv. PED. (v. PLM. ed. Baehrens, vol. VI, pp. 351-352: cf. SEN. suas. I 15, p. 10, ed. Kiessling); la narra Tac. ann. II 8; 23; 24. ? La notizia è poi, in diverse occasioni, ripetuta nella n. A. VII 22 (22), 86. VIII 40 (61), 143. XVI 32 (57), 132. XVII 1 (1), 2. XXII 6 (6), 11. XXVI 4 (9), 19, XXXIII 11 (53), 150. XXXVI 1 (1), 2; 25 (61), 185. ci GG i (n. h. Ill 15 (20), 116), e denotando, quali conseguenze delle loro scorrerie: in Italia, la fondazione di ‘ Laus Pompeia’ (III 17 (21), 124) e la distruzione di ‘ Melpum ? (III 17 (21), 125); indica anche i luoghi da loro abitati in Gallia (IV 18 (32), 107). Nella Germ. si denotano i luoghi occupati e poi abbandonati dai Boi o Boii, in Germania. Quanto agl’arauisci, che avevano le loro sedi nella Pannonia, sulla riva destra del Danubio, tra la Drava e la Sava, trovasi menzione nella Germ. 28, 10 e nella n. A. III 25 (28), 148: li nominò anche Tolomeo, indicando le loro sedi più a settentrione di quelle degli Scotdisci.* Vi è però una differenza nella grafia, chè nella n. A. è scritto ‘ Erauisci’, e nella Germ. ‘ Arauisci ’. Ma del nome usato da Tolomeo la lettera iniziale è A. Una simile differenza notasi nel nome ‘ Bastarnae ’, usato nella Germ. 46, 4, e ‘ Basternae ”, adoperato nella n. A. IV 14 (28), 100. ? 1 ProLEM. geogr. ll 16, 3. ? Ma si deve avvertire che la grafia ‘ Basternae' non è costante nella n. 4., come asserisce il GEORGES, ausfithrl. Handwb. I, c. 743; poichè in IV 12 (25),81 mutasi in ‘ Basternaei” e poi in VII 26 (27), 98 diviene all’abl. ‘ Bastrenis’, che nel cod. Riccard. (R. del Mayhoff) è ‘ bastenis ’, e nel cod. Leid. (F. del Mayh.) ‘ bostrenis’, Né i codd. della Germ. consentono tutti col Leid. Perizon. nel presentare nel |. c. ‘ Bastarnas ’: il cod. Vatic. VRB. 655 presenta ‘basternes ’, e con strana metatesi il Vindobon. ‘ bastranas’. Nemmeno la grafia accolta dal Leid. Perizon. può mettersi in relazione con quella che osservasi in Tac. ann. ll 65, 14, perché in questo la forma ‘ Bastarnas® è dovuta ad una congettura di Beato Renano: nel cod. è ‘ basternas’. Cf. cod. inscr. Lat. Il 2, p. 862. Ma in Strabone sempre ‘ Bastàrnai . Ri odi c) Soltanto nella Germ. 29, 17 (v. sopra, pp. 19-22) sì nominano i‘ decumates agri’. La n. A. II 4 (5), 32 fa solamente menzione di una ‘ decumanorum colonia ”. III. Il lib. IV della n. /. offre un buon numero di confronti con la Germ. a) All’ indicazione generica della Germ. 44, 20 ‘ Suionibus Sitonum gentes continuantur ’,! risponde quella più particolareggiata della 7. %. IV 11 (18), 41 ‘ circa Ponti litora Moriseni Sitonique Orphei uatis genitores optinent ’. Resta però la differenza dell’ordine flessivo tra ‘Sitones” e ‘ Sitoni ?. b) I gioghi dell’Abnoba, nella Selva nera, sono indicati, tanto nella n. %. IV 12 (24), 79 quanto nella Germ. 1, 9, come punto d’ origine del Danubio; anzi la retta grafia ‘ Abnoba ’, indicata dai codici della n. A. e quale venne accolta da Tolomeo,® fu di guida a Beato Renano per determinare, nel testo della Germ. 1. c., la forma esatta ‘ Abnobae ’ tra le varianti ‘ Arnobae ’ (cod. Vatic. 1862 e cod. Neapol.), ‘ Arbonae ’ (cod. Leid. e cod. Vatic.), ‘ Arnibae ’ (cod. Arundel.). Due iscrizioni scoperte nello Schwarzwald hanno confermato la forma ‘ Abnoba. ?. c) È data dalla n. R. IV 12 (24), 79 la notizia, che 1 Omettiamo di citare per i ‘ Sitones ’ il 1. della Germ. 45, 1, perché nei codd. si Iegge ‘trans Suionas”’ (nel Leid. ‘Suiones’). Il MEISER ha sostituito ‘Sitonas ’; e la congettura di lui è stata accolta da U. Zernial, Io. Miiller, etc. Hanno conservato la lezione dei codd. il Dilthey, il Kiessling, il Finek, il Kritz, il Halm, il Ramorino, etc. ? ProLEM. yeogr. Il 11. ConsoLI: L’ autore della Germania. 7 osi OB ci il Danubio ‘ in Pontum uastis sex fluminibus euoluitur ’; ma'non è del tutto esatta, nè conforme al cenno che prima ne avevano fatto Ovidio, Strabone e Mela,! e dopo ripeterono Solino, Ammiano Marcellino, Isidoro. ? Nella Germ. si conferma la notizia data dalla n. h., salvochè, come spiegazione dell’esclusione di una settima foce del gran fiume, si soggiugne immediatamente ‘ septimum os paludibus hauritur?. Se nessun rapporto ci fosse stato nella composizione e nell’ intendimento della n. A. e della Germ., in questa sarebbesi detto esplicitamente in modo consimile a quanto scrisse Ammiano Marcellino, l. c.: ‘ amnis Danuuius s e p tem ostiis.... erumpit in mare septimum segnius et palustri specie nigrum ?. d) Nella Germ. 1, 2 i ‘Sarmatae ’ e i ‘ Daci ’*sono indicati come confinanti coi Germani. La n. A., oltre all’indicare il secondo nome dato dai Romani ai ‘ Daci *. (‘ Getae ’), e dai Greci ai ‘Sarmatae’ (‘Sauromatae ’), determina i luoghi da loro occupati (IV 12 (25), 80: cf. VI 34 (39), 219), e mostra che presso di loro era in uso il fafuaggio aggiunge che la Germania è confinante (‘contermina ’) con la Scizia (VIII 15 (15), 38). e) Uno dei confini dei luoghi abitati dai ‘Chatti’ e 1 OvI. trist. II 189. STRAB. geogr. VII 3, 15 (C. 305), vol. II, p. 419 ed. M. Pompon. Met. chor. II 1, 8. Confrontando il Danubio al Nilo, Mela dice che quello sbocca nel mare pontico ‘ totidem quot ille (sc. Nilus) ostiis’; e il Nilo, secondo afferma lo stesso Mela, chor. I 9, 51, ‘ septem in ora se scindens singulis tamen grandis euoluitur ’. ? SoLin. coll. r. m. 13, 1} p. 90, 12 ed. M. Amm, Marc. r. g. XXII 8, 44 e 45. Is. orig. XII 21, p. 1158. 3 DO dagli ‘Heluetii” è, secondo la Germ. 30, 5. 28, 6, il ‘ sallus Hercynius” o ‘ Hercynia silua’: la stessa selva è segnata nella n. %. IV 12 (25), 80 come confine della gente pannonica dei “Carnunti’. Plinio denota anche l’importanza della selva (IV 14 (28), 100), e avverte che in essa sono ‘ inuisitata genera-alitum’ (X 47 (67), 132) e una ‘roborum uastitas intacta aeuis et congenita mundo ’ (XVI 2 (2), 6). f) Nella Germ. 46, 4 si considera la voce ‘ Bastarnae ’ come un’altra denominazione del popolo dei ‘ Peucini ”. La n. h. determina prima i luoghi occupati dai ‘ Basternaei’! (IV 12 (25), 81); poi annovera i ‘Basternae’ accanto ai ‘Peucini’ (IV 14 (28), 100). * 9g) Dei mari nordici, coi quali confina a settentrione la terra dei Germani, è data nella Germ. 1,3 una notizia indeterminata: ‘cetera Oceanus ambit, latos sinus et insularum immensa spatia complectens’. Nella n. h. la stessa notizia è presentata con maggiore determinazione: IV 13 (27), 96 ‘ mons Seuo ibi inmensus nec Ripaeis iugis minor inmanem ad Cimbrorum usque promunturium efficit sinum, qui Codanus uocatur re 1 Per la differenza grafica del nome del popolo considerato, v. sopra, p. 96, nota 2°. 2 Nel |. c. della n. A. si legge: ‘quinta pars Peucini, Basternae supra dictis contermini Dacis’. Potrebbesi, tralasciato il segna d’interpunzione messovi dall’edit. Jan, considerare ‘ Basternae’ come apposizione di ‘Peucini’: così ne sarebbe confermata l'osservazione della Germ., che fa tutto un popolo dei ‘Bastarnae’ e dei ‘Peucini’. Del resto, in nessun altro l. della n. h. si tratta dei ‘Peucini’, come di un popolo a sè, differente dai ‘ Basternae”. Cf. StRAB. geogr. VII 3, 15 (C 305); 3, 17 (C 306), p. 419 sg., ed. M. ni 100 fertus insulis quarum clarissima est Scatinauia inconpertae magnitudinis ’. h) All’ osservazione che leggesi nella n. A. IV 14 (28), 98 ‘Germania .... nec tota percognita est’, rispondono le considerazioni con cui l’autore della Germ. dà termine al suo lavoro, tralasciando ‘ cetera iam fabulosa” e quel che egli trova ‘ut incompertum ?. i) Intorno alle schiatte germaniche degli ‘ Ingaeuones’ (Germ.) o ‘ Ingyaeones ” (n. h.), degli ‘ Herminones?’ (Germ.) o ‘ Hermiones” (n. Ah.) e degli ‘ Istacuones’ (Germ.) o ‘Istyaeones ’ (n. 4.) non è fatta menzione alcuna in iscritti anteriori o posteriori alla Germ. e alla n. X.! Sembra però che nella Germ. 2, 15 sg. la distinzione delle tre schiatte sopra mentovate sia stata fatta in dipendenza dai progenitori mitologici, figli di Manno. Segue, infatti, nello stesso cap. della Germ., una distinzione di popoli germanici fatta con criterio alieno dalla leggenda (‘eaque uera et antiqua nomina’), ma, come pare, per esemplificazione, cioè : ‘ Marsi °, Gambriuii, Suebi, Vandilii ”. La distinzione appare più precisa e completa nella n. h. IV 14 (28), 99 e 100: I ‘ Vandili” 3, II ‘Ingyae A Il Georges, ausfithri. Handwb. II, c. 216, registra Ingaevones, secondo la grafia accolta nel testo della Germ. (ma ‘Ingaenones’ nei codd. Vatic. VRB. 655, Laurent. LXXIII 20, Stotgard. IV 152, Venet. misc. XIV 1); registra Hermiones (I, c. 2813), secondo la grafia della n. A.; ma nonsi cura di notare gli ‘Istaeuones'. 2 Nella Germ. nulla si dice dei ‘Marsi’ oltre del cenno del c. 2, 17. Tacito ne fa menzione negli ann. I 50, 13; 56, 20. II 25, 4. 3 ‘Vandali’, nel cod, Paris ol ones’,  ‘Istyaeones °°, Peucini °.8 Tra i ‘ Vandili” si comprendono i Burgodiones i Varinnae i ‘Charini i ‘Gutones: dei quali popoli due soltanto, cioè i Varinnae e i Gutones”, sono annoverati nella Germ. 40, 4. 44, l, forse con inesattezza, tra i ‘Suebi’; i due rimanenti, ‘Burgodiones’ e “‘Charini’, sono taciuti. Gli ‘Ingyaeones’ comprendono: a) i ‘ Cimbri’ ‘; b) i ‘Teutoni’% c)i ‘ Chauci’:3 la Germ. tace dei ‘ Teutoni ’. Sotto il nome degli ‘Istyaeones ’ sono notati i ‘Sicambri’ (‘ Sugambri’, per Strabone), dei quali non si fa alcuna menzione nella Germ. Si ascrivono agli ‘ Hermiones”: a) i ‘Suebi’; * 6) gli ‘ Hermunduri ’ !; c) i ‘Chatti ’ !!; d) i ‘ Cherusci ”. !2 I ‘ Peucini” (Basternae) sono espli 1 ‘Inguaeones’, ed. Detlef.; ‘Ingaeuones’, secondo la ‘1. uulg.’ e nell’ed. Sillig. ? ‘Istiaeones’, ed. Detlef, ; ‘Istaeuones’, secondo la ‘1. uulg.’ e nell’ed. Sillig. 3 Quanto ai ‘ Peucini’ cf. Germ. 46. 4 ‘Burgundiones’ nel cod. Paris. 6797 e nell'ed. Sillig. 5 ‘ Varine’ nel cod. Riccard.; ‘ Varini” secondo la ‘1. uulg.' e nell’ed. Sillig. : ‘ Varini’ anche nella Germ. 40, 4. 6 I ‘Cimbri’ non si devono confondere coi ‘Gambriuii’. Strabone, infatti, pone in elenco separatamente i ‘Gambriuii’ e i ‘Cimbri’: geogr. VII 1, 3 (C 291), p. 399, ed. M. 7 Cf. n. h. XXXV 4 (8), 25. XXXVII 2 (11), 35. 8 Intorno ai ‘ Chauci’ v. Germ. 35, 2. 36, 1. Cf. n. A. XVI 1 (1), 2; 1 (2), 5. 9 V. Germ. cc. 33-43; e inoltre 9, 4. Cf. n. h. IL 67, 170. IV 12 (25), 81; 14 (28), 100. 10 V. Germ. Al, 4. 42, 1. ll Dei ‘Chatti’ si ha notizia in più Il. della Germ.: 29, 3. 30, 1, 4, 15. 31, 2 e I1. 32, l e 4, 35, 5. 36, 10 7. 38, 2. 12 V. Germ. 36, 1, 6, 8. 102 citamente annoverati tra le nazioni germaniche, eliminandosi così il dubbio annunziato uella Germ. 46, 2: ‘Germanis an Sarmatis adscribam dubito’. Or,. se i ‘Marsi’ edi ‘Gambriuii’, dei quali è fatta menzione nella Germ., sono da considerarsi in dipendenza dagli ‘Ingaeuones’!; e se tra gli ‘ Herminones” son da comprendersi .i ‘Suebi’ e, in subordinazione a questi, i ‘Vandilii?,*? (poichè i.’ Varini” ed i ‘ Gotones’, che nella n. A. si annoverano tra i ‘ Vandilii”, sono compresi dall’autore della Germ. tra i ‘Suebi ’), restano a rappresentare gli ‘Istaeuones’ le due nazioni dei ‘Sugambri’’ e dei ‘ Peucini’: il che, considerati principalmente i luoghi occupati da loro, non pare possibile. Vi sono, dunque, delle incertezze e delle notizie incomplete nella Germ., che la n. &. ha interamente chiarito o completato ; talchè, se si ammette che autore della Germ. sia quello stesso che scrisse la n. A., è evidente che questo lavoro dovette essere scritto dopo la Germ.: e in ciò sì avrebbe una indiretta conferma della notizia data da Plinio il giovane, che la opera bella Germaniae (della quale la Germ. potrebbesi, secondo quanto si è osservato sopra, considerare come la parte introduttiva) fu scritta prima della x. ’. Il fiume Albis è solamente indicato nella n. /. 1 Vedi Marina, op. c., p. 33. ? Vedi Dilthey, op. c., p. 249: « es wird dadurch sehr wahrscheinlich, dass die Vandalen selbst nur Ostliche Sueven waren ». 8 Plinio il giovane, presentando nell’epist. quinta del lib. III, $ 2, l'elenco dei libri scritti dallo zio, avverte : ‘ fungar indicis partibus atque etiam quo sint ordine scripti notum tibi faciam’. L' opera della Ge rmaniae è indicata nell’ elenco prima della n. }, 103 IV 14 (28), 100 come uno degli ‘ amnes clari’ che ‘in oceanum defluunt’. La Germ. 41, 9 presenta l’indicazione dell’ ‘ Albis’ con una certa enfasi : ‘ flumen inclutum et notum olim; nunc tantum auditur ’; ne denota prima l’ origine nel paese degli ‘ Hermunduri ’. k) La menzione dei ‘Frisii’ fatta, prima d’,\ogni altro scrittore, da Plinio nella n. A. IV 15 (29), 101, si osserva nella Germ. 34, 3. 35, 3, aggiunta la distinzione dei ‘Frisii’ in ‘maiores’ e ‘minores’; e all’espressione ‘ gens tum fida’, di cui si fa cenno nella n. h. XXV 3 (6), 21, alludendosi ai ‘Frisii’?, risponde l’osservazione di Tacito: ‘ natio Frisiorum .infensa aut male fida”. * l) Le notizie intorno ai popoli della prov. Belgica, ‘Neruii’, ‘Tungri ’, ‘ Treueri ’, ‘ Heluetii”, sono comuni alla n. h. ed alla Germ.; ma il semplice cenno fatto dalla prima‘, è più particolareggiato nella seconda, per i ‘Neruii’ e i “Treueri’, per i ‘Tungri’ (2, 20) e per gli ‘Heluetii” (28, 6). 1 Sarà certamente una menda di stampa il $ 110, invece del 101, segnato nella p. 119,.n. 1, delle prov. rom. del :MommsEn, trad. De RuagieRo, Roma 1887. ? Vedi Lup. JAN, scripturae discrepantia nel vol. IV dell’ ed. della n. h., p. XVII. 3 Tac. ann. XI 19,3. De’ ‘Frisii’ tratta anche Tacito in Agr. 28, 14. hist. IV 15, 12; 18, 26; 56, 15; 79, 8. ann. I 60, 6. IV 72, le; 73, 4; 74, 1. XI 19,3. XIII 54, 2, 9, 23. Per altre notizie sui ‘ Frisii” v. Cass. Dion. r. Rom. LIV 32, 2-3; PTOLEM. geogr. II 11; e il pan. d’incerto autore a Costanzo,.$ 9; in BAEHRENS, ZII pan. Lat., V, p. 138. 4 V. n. h. IV 17 (31), 106: cf. inoltre XII 1 ;(2), :5 per gli ‘ Heluetii’ ; e XXXI 2 (8), 12 per. la fonte di acqua ferruginosa presso i ‘ Tungri Similmente le brevi notizie che dà la n. A. IV: 17 (31), 106, concernenti i ‘ Nemetes”, i ‘ Triboci ?, i ‘ Vangiones’, gli “ Vbii” (‘ colonia Agrippinensis ’), i Bataui’, (con qualche particolare, per i ‘ Bataui?, in IV 15 (29), 101; e per gli ‘ Vbii”, in XVII 8 (4), 47), sì osservano nella Germ. 28, 19 sgg. e 29, 1 sgg. IV. Il ‘ Pontus Euxinus” è indicato nella Germ. 1, 10 con l’espressione ‘ Ponticum mare ’. Dello stesso mo‘ do è indicato nella n. R. V 27 (27), 97 ‘ hine Ponti cum, illinc Caspium et Hyrcanium ?. Osservasi prima la stessa espressione in Livio e Mela !. V. Nella descrizione generale dei popoli germanici, la Germ. 4,6 dà evidenza ai sgg. caratteri: ‘ truces et caerulei oculi , rutilae comae, magna corpora ’ e. q. s. Nella n. A. VI 22 (24), 88 si annunziano quasi con le stesse parole i caratteri di alcuni popoli dell’Asia: ‘ipsos uero excedere hominum magnitudinem, ru| tilis comis, caeruleis oculis , oris sono truci ’. Trovasi, inoltre, nella n. A. XXVIII 12 (51), 191 l’avvertenza, in proposito delle ‘ rutilae comae ’,sche ad arte si otteneva o si rendeva, se naturale, più evidente tale colore «lei capelli mediante l’ uso d’ un certo sapone gallico, adoperato in Germania più dagli uomini che dalle donne. VI. a) Cesare scriveva che la maggior parte degli antichi Germani si nutrivano di latte, cacio e carne. ? Nella Germ. 23, 3 si dà una notizia analoga a quella 1 Liv. XL 21, 2. Pompon. Met, chor. II 1, 5. Cf. Tac. ann. XIII 39, 2; e, per analogia, ‘os Ponticum”’ (ann. II 54, 4). 2 Cars. d. G. VI 22, 1: cf IV 1,8. data da Cesare quanto alla carne (‘recens fera ’), ma si restringe la notizia concernente i latticini, poichè si esclude il cacio dall’ ordinario vitto dei Germani, e si indica il solo ‘lac concretum ?, cioè latte rappreso o cagliato. La restrizione che notasi nella Germ. appare confermata e più chiaramente indicata nella n. R. XI 41 (96), 259: ‘ mirum barbaras gentes quae lacte uiuant ignorare aut spernere tot saeculis casei dotem, densantes id alioqui in acorem iucundum et pingue butyrum. spuma id est lacte concretior lentiorque quam quod serum uocatur. Il pensiero laudativo per i Germani, indicato dalla frase della Germ. 23, 3 ‘ cibi simplices, agrestia poma, recens fera aut lac concretum: sine apparatu, sine blandimentis expellunt famem”’ ha complemento nell'osservazione igienica notata, in generale, da Plinio: ‘ homini cibus utilissimus simplex, aceruatio saporum pestifera et condimento perniciosior’ (n. A. XI 53 (117), ). VII. a) Quando si legge nella Germ. 9, 9 la parte notevole che avevano per il culto delle genti primitive le selve sacre: ‘lucos ac nemora consecrant deorumque nominibus appellant secretum illud, quod sola rewerentia uident’;! ricorre alla mente quel che osserva Plinio nella n. A. XII 1 (2), 3 ‘ haec fuere numinum templa, priscoque ritu simplicia rura etiam nunc deo praecellentem arborem dicant’. E un concetto simile aveva prima espresso Seneca *. 1 Cf. GERM, cc. 39, 40, 43. ? SEN. epist. IV 12 (41), Ad indicare le regioni del sud soggette a Roma, tanto nella Germ. quanto nella n. A. è adoperata l’espressione ‘orbis noster’: Germ. 2,6 ‘ Oceanus rarisab orbe nostro nauibus aditur?. n. A. XII 12 (26), 45 ‘in nostro .orbe proxime laudatur Syriacum (sc. nardum), mox Gallicum ’, e. q. s. * Inoltre, l’accenno sul balsamo nella Germ. 45, 25 ‘ Orientis secretis, ubi tura balsamaque sudantur ’, risponde alle notizie che, tra i primi, ne diede Plinio in diversi luoghi della n. %. ? VIII. Che l’espressione ‘ frugiferarum arborum impatiens ’, usata nella Germ. 5, 4, non debbasi intendere senza restrizione, non solo ci avvertono l’indicazione della maniera con cui si facevano certi sortilegi ( v. Germ. 10, 2 ‘ uirgam frugiferae arbori decisam in surculos “amputant ’) e l'avvertenza intorno ai mezzi di nutrizione degli antichi Germani (v. Germ. 23,3 ‘cibi simplices, agrestia poma ’), ma anche una notizia che osservasi nella n. &. XV 25 (30), 103, sulla presenza del ciliegio sulle rive del Reno, in tempi remoti. IX. a) La particolarità geografica della terra germanica, che è, in generale, ‘aut siluis horrida aut paludibus foeda ’ (Germ. 5, 2), ha una conferma, in par 1 Osservasi prima in VeLL. PATERC. h. R.I 2,3. Cf. Tac, Agr. 12, 9. 2 V. n. h. XII 25 (54), 111 sgg. XVI 32 (59), 135: cf. XIII 1 (2), 11. 13. 15. Vedi anche il nostro libro sui neologismi botanici nei carmi bucolici e georgici di Virgilio, Palermo 1901; LV,  sg. RES, () pg ticolare, nella descrizione che presenta Plinio (7. h. XVI 2 (2), 6) della selva ‘ Hercynia ?. ! b) Nella Germ. 17, 7 si osserva che i Germani ‘ detracta uelamina (sc. ferarum) spargunt maculis pellibusque beluarum, quasi exterior Oceanus atque ignotum mare gignit’; ma non è detto in che modo facessero i Germani per impadronirsi di tali belve marine. Possiamo argomentarlo da quel che si dice nella n. %. XVI 40 (76, 2), 203, in proposito dei predoni di mare: ‘singulis arboribus cauatis nauigant, quarum quaedam et XXX homines ferunt ’. c) L’uso druidico delle adunanze ‘ sexta luna, quae principia mensum annorumque his facit et saeculi post tricesimum annum” (n. A. XVI 44 (95), 250), osservasi esteso ad una consuetudine germanica, quella, cioè, di farsi le riunioni popolari ‘ cum aut inchoatur luna aut impletur ? (Germ. 11, 5). X. A integrare l’ osservazione che la terra germanica è ‘pecorum fecunda”’ (Germ. 5, 5), vale quello che nota Plinio sugli ottimi pascoli della Germania: ‘ nam quid laudatius Germaniae pabulis?’ (n. A. XVII 4 (3), 26). XI. a) Non appare una consuetudine particolare dei popoli germanici, che ‘ leuioribus delictis pro modo poena: equorum pecorumque numero conuicti multantur ? (Germ. 12, 7). La stessa consuetudine vigeva anche, secondo attesta Plinio, presso gli antichi Romani; 1 Cf. Pompon. Met. chor. III 3, 29 ‘ magna ex parte:siluis ac paludibus inuia ”. 108 perciocchè ‘ multatio quoque non nisi ouium boumque inpendio dicebatur’, e ‘cautum est, ne bouem prius quam ouem nominaret, qui indiceret multam’ (n. &. XVII 3 (3), 11). b) Quantunque l’ avena si fosse potuta usare per la preparazione della birra, non è da dirsi incompleta la notizia, che presso i Germani era in uso ‘ potui umor ex hordeo aut frumento, in quandam similitudinem uini corruptus’ (Germ. 23, 1); poichè, secondo la menzione che se ne legge nella n. 4., se ne avvalsero allora più per cibo che per la fermentazione della bevanda gradita: ‘ quippe cum Germaniae populi serant eam (sc. auenam) neque alia pulte uivant’ (n. %. XVIII 17 (44, 1), 149).! XII. a) Il vestiario delle donne germaniche non si distingueva da quello degli uomini, se non che le donne ‘ saepius lineis amictibus uelantur’ (Germ. 17, 10). La stessa notizia appare nella n. A. XIX 1 (2, 1), 8 ‘ uela texunt (sc. e lino) iam quidem et transrhenani hostes, nec pulchriorem aliam uestem eorum feminae nouere ’. b) La notizia data dalla n. A. XIX 1 (2, 1), 9, che in Germania facevasi il lavoro di tessitura in sotterranei : ‘in Germania autem defossae atque sub terra id opus (sc. lina texendi) agunt’, completa l’ indicazione dell’uso di quelle abitazioni sotterranee, che nella Germ. 16, 12 si dicono fatte per ‘suffuginm hiemi et receptaculum frugibus ?.* 1 Vedi, quanto ai diversi nomi con cui s' indicava la birra, n. h. XXII 25 (82), 164. 2 Pompon, MEL, chor. II 1, 10 dice lo stesso dei ‘Satarchae ’, In ciò che nella Germ. 46, 14 dicesi intorno al modo di vivere dei ‘Fenni’, ai quali era ‘ uictui herba, uestitui pelles, cubile humus”, pare di scorgere un caso particolare di quanto si considera, in generale, nella n. %. XXI 15 (50), 86, che vi sono delle ‘ herbae sponte nascentes, quibus pleraeque gentium utuntur in cibis”, ’ XIV. Dei ‘ Mattiaci’ la Germ. 29, 9 considera il popolo, sottomesso all'impero romano; la n. &. XXXI 2 (17), 20 ne menziona le fonti termali (oggi Wiesbaden). XV. La notizia data dalla Germ. 5, 18 sulla moneta antica (‘ serratos bigatosque ’), che era preferita dai Germani vicini alle province romane del Reno e del Danubio, negli scambi commerciali, è confermata, per quanto concerne i ‘ denarii bigati’, dalla n. %. XXXII 3 (13), 46: ‘ notae argenti fuere bigae atque quadrigae, inde bigati quadrigatique dicti °. XVI. L’ambra fu in origine un succo di vegetali: nella Germ. 45,22 se ne adduce la sg. ragione: ‘ quia terrena quaedam atque etiam uolucria animalia plerumque interlucent , quae implicata umore mox durescente materia cluduntur ’. Alla stessa conclusione si popolo del Chersoneso Taurico: ‘ob saeua hiemis admodum adsiduae, demersis in humum sedibus, specus aut suffossa habitant’ (Frick). 1 Sact. /ug. 18, 1 aveva prima avvertito che per i Getuli e i Libii ‘ cibus erat caro ferina atque humi pabulum uti pecoribus”, 110 perviene, per altra via, nella ». %., in cui sono addutte per prove l’opinione degli antichi e l’etimologia della parola ‘ sucinum ’ : XXXVII 3 (11), 43 ‘ arboris sucum esse etiam prisci nostri credidere, ob id sucinum appellantes ?. Nè vi è contraddizione se nella Germ. 45, 15 si afferma che gli ‘ Aestii ’, sulla spiaggia orientale del mare suebico, ‘ soli omnium sucinum.... inter uada atque in ipso litore legunt’, e che essi ‘ pretium (sc. sucini) mirantes accipiunt ’; mentre nella n. %. XXXVII 2, 35 si ripete la notizia annunziata da Pytheas : ‘ Gutonibus Germaniae gente adcoli aestuarium Metonomon nomine......, ab hoc diei nauigatione abesse insulam Abalum , illo per uer fluctibus aduehi et esse concreti maris purgamentum, incolas pro ligno ad ignem uti eo (sc. sucino) proxumisque Teutonis uendere ?’. Gli ‘ Aestii’ avevano le loro sedi accanto a quelle dei Gutones o Gotones, sulle spiagge orientali del mare suebico (Baltico); era naturale, per ciò, che l’industria | dell’ambra , così bene avviata presso gli ‘ Aestii ’, si fosse estesa, come tra popoli vicini, e forse in dipendenza l’uno dall’altro, anche presso i ‘ Gotones ’; e da ciò la notizia registrata nella n. /%., la quale toglie quella rigidezza di apprezzamento , che traspare dalla frase ‘ soli omnium ’ della Germ., riferita agli‘ Aestii ?. È, inoltre, da considerare che, se i ‘ Gutones ” facevano il commercio dell’ ambra coi vicini ‘Teutoni ”, lo vendevano a loro ‘ pro ligno ad ignem ’’; e perciò nessuna contraddizione si può notare con quanto è detto nella n. 4., se gli ‘ Aestii” facevano delle meraviglie nel vedersi pagare un prezzo per il sucino, di cui si erano cominciate a fare delle ricerche presso di loro , 11 da che il lusso romano aveva dato a tale merce un valore notevole !. 1 Un’altra relazione tra la Germ. ei lavori di Plinio avverte U. Zernial, nel suo comm. alla Germ. 3, 15 pp. 22-23, cioè, che la frase ‘adhuc extare’, usata in proposito dei monumenti e tumoli con iscrizioni greche, che allora restavano nel confine della Germania e della Rezia, si deve riferire a notizie date da Plinio nei venti libri ‘ bellorum Germaniae. A rendere completo il nostro studio sulla Germ., ci pare opportuno mettere anche in confronto il contenuto di essa con le opere genuine di Tacito. Il confronto sarà ordinato come nel cap. precedente, restringendo il nostro esame ai soli concetti che presentino un qualche indizio di dipendenza o di corrispondenza tra loro. Ci atterremo, quanto alla disposizione della materia, all’ ordine delle opere di Tacito. I. a) Che le chiome bionde o rossicce e la corporatura grande formassero uno dei caratteri fisici della nazionalità germanica è fatto cenno nell’Agr. 11, 3 ‘ rutilae Caledoniam habitantium comae, magni artus Germanicam originem adseuerant ’: risponde alla descrizione che ne presenta la Germ. 4, 6 ‘rutilae comae, magna corpora et tantum ad impetum ualida ”. Seneca aveva anteriormente fatto menzione del ‘ rufus crinis et coactus in nodum apud, Germanos”.! Quanto alla frase dell’Agr.1. c.* magni artus Germanicam originem adseuerant ’, alla quale si riattacca l’osservazione intorno ai ‘ Bataui * (‘et forma conspicui , et est plerisque procera pueritia’ Mist. IV 14, 6: cf. V 18, 2) ed ai ‘ Cherusci ’ (‘ procera membra” ann. I 64, 7), risponde la considerazione generale intorno ai Germa * Per i limiti del confronto, vedi l’ avvertenza * a pag. 94. 1 Sen. dial. V 26, 3. 113 ni, che si legge nella Gem. 20, 1 ‘in hos artus, in hacc corpora, quae miramur, excrescunt ?. Cesare aveva prima avvertito che il suo esercito era stato invaso dal timore al sentire dai Galli e dai mercatanti la notizia ‘ ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili uirtute atque exercitatione in armis esse’ !; e Mela aveva anche osservato che i Germani erano ‘ immanes animis atque corporibus ?, perchè attendevano agli esercizi guerreschi ed erano afforzati dalla ‘adsuetudine laborum maxime frigoris ”. * b) Istituendo un confronto tra la fioridezza dei Galli nei tempi anteriori e la decadenza che essi mostrarono dopo, Tacito nell’ Agr. 11, 15 avverte: ‘ Gallos quoque in bellis floruisse accepimus; mox segnitia cum otio intrauit, amissa uirtute pariter ac libertate ’. Lo stesso concetto appare nella Germ. 28, 15, allorchè, per dare evidenza al carattere nazionale dei ‘ Treueri’ e dei ‘ Neruii ’, si dice che essi ‘ circa adfectationem Germanicae originis ultro ambitiosi sunt, tamquam per hanc gloriam sanguinis a similitudine et inertia Gallorum separentur ’. La superiorità dei Galli di un tempo è attestata nello stesso 1. della Germ. 28, 1 sull’autorità di Giulio Cesare, che aveva ciò indicato nel b. G. VI 24, 1. c) La discordia tra i nemici di Roma cooperò sempre a costituire la superiorità dei Romani ; onde la considerazione che leggesi nell’ Agr. 12, 4 ‘ nec aliud aduersus ualidissimas gentis pro nobis utilius quam quod in com 1 Cars. db. G. I 39, 1. ? Pompon. Met. chor. III 3, 26. CONSOLI : L’ autore della Germania. 8 lla mune non consulunt ’. Un pensiero analogosi manifesta nell’ augurio che 1° autore della Germ. fa a’ suoi concittadini, ‘quando urgentibus imperii fatis nihil iam praestare fortuna maius potest quam hostium discordiam’ (Germ. 33, 9). Da ciò la politica, sì lodata, di Druso nelle relazioni coi Germani: egli ‘ haud lene decus quaesiuit inliciens Germanos ad discordias’ (ann. Il 62, 2).! d) Un apprezzamento punto benevolo per la spedizione di Caligola contro i Germani si legge tanto nell’ Agr. 13, 9 ‘ agitasse Gaium Caesarem de intranda Britannia satis constat, ni uelox ingenio mobili paenitentiae, et ingentes aduersus Germaniam conatus frustra fuissent ’; quanto nelle Rist. IV 15, 8, in cui si narra di un Canninefate, che ‘ multa hostilia ausus Gaianarum expeditionum ludibrium inpune spreuerat. Lo stesso apprezzamento è stato manifestato prima nella Germ. ingentes Gai Caesaris minae iu ludibrium uersae ?. e) La politica dei Romani solevasi avvalere di un mezzo più efficace delle armi, per vincere e tenere assoggettati i barbari, l’allettamento dei vizi. Nell’ Agr. 21, 10 sgg. sì deridono gli ignoranti che fanno consistere la civiltà nei ‘delenimenta uitiorum’, che sono 1 Claudio Mamertino ripeté lo stesso concetto, che le discordie intestine dei barbari erano la fortuna dell'impero: ‘ tantam esse imperii uestri felicitatem ut undique se barbarae nationes uicissim lacerent et excidant, alternis dimicationibus et insidiis clades suas duplicent et instaurent’ (Pan. genethl. Maxzimiano Aug. d., 16; in BAFHRENS, AZ/ pan. Lat. III, p. 113 sg.). 2 Severe sono anche le parole con cui Suetonio giudica l’impresa di Caligola contro i Germani (Calig. 43 e 45-47). Persio la deride (sat. 6, 43 sgg.). CÉ. Cass. Dion. r. Rom. invece strumenti di schiavitù. Similmente uno dei legati dei ‘Tencteri’ presso il ‘concilium Agrippinensium’ raccomandava, secondo racconta Tacito nelle hist. IV 64, 19: ‘instituta cultumque patrium resumite, abruptis uoluptatibus, quibus Romani plus aduersus subiectos quam armis ualent’. Lo stesso concetto è denotato nella Germ. 23, 6 ‘si indulseris ebrietati suggerendo quantum concupiscunt, hawd minus facile uitiis quam armis uincentur ”. f) L'esperienza della vita dimostra vera la sentenza che Tacito fa dire a Calgaco nell’ Agr. 30, 5: ‘ proelium atque arma, quae fortibus honesta, eadem etiam ignauis tutissima sunt’. Nella Germ. 36, 2 la si vede applicata per ispiegare la decadenza dei ‘ Cherusci ’, i quali ‘ mimiam ac marcentem diu pacem inlacessiti nutrierunt”; e l’autore, considerando che ‘id iucundius quam tutius fuit”, assurge ad un avvertimento d’ordine generale, che in nessun tempo è da trascurarsi dagli uomini di Stato: ‘inter inpotentes et ualidos falso quiescas ?. g) Nell’apostrofe di Tacito al suocero estinto, si legge: ‘ nosque domum tuam ab infirmo desiderio et muliebribus lamentis ad contemplationem uirtutum tuarum uoces, quas neque lugeri neque plangi fas est ’ (Agr. 46,3). La frase ‘ muliebribus lamentis’ richiama alla mente la sentenza della Germ. 27, 7 ‘ feminis lugere honestum est, uiris meminisse’. E probabilmente tutte e due le espressioni risalgono all’ ammonimento di Seneca: ‘ obliuisci quidem suorum ac memoriam cum corporibus efferre et effusissime flere, meminisse parcissime, inhumani animi est. hoc prudentem uirum non decet: meminisse perseueret, lugere desinat’.! Seneca, presso a morire, ripetè in parte lo stesso concetto, per confortare la consorte. La nazionalità degli ‘ Heluetii” è, secondo GIULIO (vedase) Cesare, gallica, poichè egli scrive di loro : ‘ Heluetii quogue reliquos Gallos uirtute praecedunt, quod. fere cotidianis Droga cum: Germanis contendunt’. 3 Dello stesso parere è Tacito che, considerando gli ‘ Heluetii’ quali erano divenuti a’ suoi tempi, avverte : ‘ Heluetii, Gallica gens olim armis uirisque, mox memoria nominis clara’ (Rist. I 67, 2). La medesima osservazione è confermata nella Germ. 28, 8, che considera tanto gli ‘ Falaotit ? quanto i ‘ Boii” come ‘ Gallica utraque gens ’ b) Era a nazionale dei Germani andare ala pugna coi corpi nudi a diciamo « ignudi »): lo indica Tacito nelle isf. II 22, 6 ‘cohortes Germanorum, cantu truci et more patrio nudis corporibus super umeros scuta quatientium ’. Prima di lui, ne aveva dato notizia Cesare, sebbene la sua osservazione non si restringesse ai soli usi guerreschi : ‘pellibus aut paruis renonum tegimentis utuntur, magna. corporis parte nuda ?.! E l’osservaziore di Cesare fu ripetuta nella Germ. rispetto ai combattimenti (‘ pedites et missilia spargunt.... atque in immensum uibrant, nudi aut sagulo leues Germ. 6,7), agli esercizi militari dei giovani (‘ nudi 1 SEN. epist. XVI 4 (99), 24. 2 Tac. ann. XV 63. 3 Cars. db. G. 1 1, 4. 4 CAESs. db. G. VI 21,5. Dice lo stesso dei ‘Suebi’ iunenes .... inter gladios se atque infestas frameas saltu iaciunt” Germ. 24, 2), e alla vita domestica (‘in omni domo nudi ac sordidi’ e. q. s. Germ. 20, 1: cf. 17, 2). Intorno alla provenienza dei ‘Bataui’ ed ai luoghi da loro occupati, ci informa Tacito nelle Rist. IV 12, 6 ‘Bataui, donec trans Rhenum agebant, pars Chattorum, :seditione domestica pulsi extrema Gallicae orae uacua cultoribus simulque insulam iuxta' sitam occupauere, quam mare Oceanus a fronte, Rhenus amnis tergum ac latera circumluit’. Della ‘insula Batauorum’ avevano già fatto menzione Cesare e Plinio Secondo. * Nella Germ. 29, 1 si legge: ‘ omnium harum gentium uirtute praecipui Bataui non multum ex ripa, sed insulam Rheni amnis colunt ’; e, quanto alla loro origine, immediatamente dopo si soggiugne : ‘ Chattorum quondam populus et seditione domestica in eas sedes transgressus, in quibus pars Romani imperii fierent ’.  Narra Tacito (Rist. IV 14, 10) che Civile, in occasione di un banchetto tenuto in un bosco sacro, espose ai convitati la necessità d’insorgere in difesa dei loro diritti conculcati, contro il dominio romano. L’ usanza germanica di trattare affari, sì privati che pubblici , durante i conviti è menzionata, in generale, nella Germ. 22, 9 ‘ de reconciliandis inuicem inimicis et iungendis adfinitatibus et adsciscendis principibus, de pace denique ac bello plerumque in conuiuiis consultant : e la ragione ne è spiegata ‘tamquam nullo magis tempore 1 Secondo la congettura del Walch: nel cod. si legge ‘ iuuata sit an”. ? Cars. db. G. IV 10, 1. Prin. n. A. aut ad simplices cogitationes pateat animus aut ad magnas incalescat ”. e) La disposizione dei Germani per cunei, nelle battaglie, è menzionata nella Germ. 6, 20 ‘acies per cuneos componitur ?’. La conferma appare dal modo secondo cui furono disposti i ‘ Canninefates’,i ‘ Frisii”, i ‘ Bataui ’, etc. nei combattimenti, durante l’insurrezione di Civile (rist. IV 16. V 16), e dall’ordine del ‘ Bructerorum cuneus ” (Rist. V 18, 5).! Ma l’ ordinamento dei combattenti per cunei era stato prima accennato da Cesare *. Tacito ne fa pure menzione, descrivendo la battaglia di Bedriaco 3. f) Nello stesso lib. IV delle hisé. di Tacito, si nota che i ‘ Bataui ’ furono esenti dall'obbligo di pagare ai Romani i tributi: ‘ Batauos tributorum expertes (list. IV 17, 11); ed è confermato in un altro luogo : * sibi (sc. Batauis) non tributa sed uirtutem et uiros indici ’ (hist. V 25, 9: cf. IV 12, 10). Tale esenzione è notata anche nella Germ. 29, 6 ‘ (Bataui) nec tributis contemnuntur nec publicanus atterit ’, per la ragione che essi ‘ tantum in usum proeliorum sepositi, uelut tela atque arma, bellis reseruantur ?. g) Civile, nel determinare l’ ordine della battaglia, ‘matrem suam sororesque, simul omnium coniuges par 1 Cf. Tac. hist. IV 20, 11. La disposizione dei combattenti per cunei si continuò anche dopo presso i barbari: v. Amm. Marc. r. g. XXVII 2, 4. 2 Cars. d. G. VI 40, 2: altrove lo indicò con la voce ‘phalanx *; db. G. I 52, 4. 3 Tac. hist. II 42, ]1 ‘comminus eminus, cateruis et cuneis concurrebant': v. la nota al l. c. nel comm, del VALMAGGI, p. 78, Torino uosque liberos consistere a tergo iubet, hortamenta uictoriae uel pulsis pudorem ” (Rist. IV 18, 14): si soggiugne poco dopo ‘ uirorum cantu, feminarum ululatu sonuit acies’. Consimile ordine nei combattimenti a cui preparavansi i Germani, è indicato nella Germ. 7, 11 ‘in proximo pignora, unde feminarum ululatus audiri, unde uagitus infantium ’. Ma in tutti e due i Il. citati la notizia pare che sia provenuta da quanto avevano scritto prima Cesare sulle donne dei Germani nelle pugne combattute da Ariovisto !, e Strabone intorno alle donne dei Cimbri. ° h) L’ usanza dei Germani di portare nei combattimenti effigie di animali o altri simboli rappresentanti le loro divinità protettrici o qualche attributo delle stesse, è indicata da Tacito, Rist. IV 22, 12: ‘ depromptae siluis lucisque ferarum imagines, ut cuique genti inire proelium mos est ’. Nella Ger. 7, 8 si osserva la stessa consuetudine: ‘ effigiesque et signa quaedam detracta lucis in proelium ferunt ’*. Così, ad es., gli ‘ Aestii ’ portavano per simboli divini immagini di cinghiali (‘ insigne superstitionis formas aprorum gestant’ Germ. 1 Cars. db. G. I 51, 3. ? STRAB. geogr. VII 2, 3 (C 294), p. 404, ed. M. Vedi anche PLvT. C. Mar. 19, 8, p. 497, ed. Th, Doehner. FLor. epit. I 38, 16-17, ed. Halm. 3 Tra le‘ effigies” erano notevoli il lupo e il serpente (Wadan), l’orso e il capro (Thunar), etc. ; tra i simboli o ‘ signa ’, la lancia (Wodan), il martello (Thunar), la spada (Tiu), etc. : v. F. G.BERGMANN, poémes islandais tirés de l' Edda de Scemund, Paris 1838, pp. 1-185, 243-259, 303-319; e le « notes explicatives » pp. 221 - 239, 292 300, 358 - 368; v. anche dello stesso Bergmann la fascination de Gulfi (Gylfa ginning), traité de mythologie scandinave, Strasbourg & Paris i Cimbri preferivano il toro di bronzo !. I Germani non rappresentavano in forma umana le loro divinità: ‘nec cohibere parietibus deos neque in ullam humani oris speciem adsimulare ex magnitudine caelestium arbitrantur? (Germ. 9, 7). i) Scoppiata l’ insurrezione di Civile, il danno maggiore fu recato dalle ostilità degli insorti contro gli ‘ Vbii’, ‘quod gens Germanicae originis eiurata patria Romanorum nomine ? Agrippinenses uocarentur (Rist. IV 28, 6). Dalla Germ. 28, 19 si apprende che ‘ ne Vbii quidem, quamquam Romana colonia esse meruerint ac libentius Agrippinenses conditoris sui nomine uocentur, origine erubescunt’; e da un luogo degli ann.'XII 27, 1-4 si ha la notizia più precisa, che ad istanza di Agrippina, moglie dell’imp. Claudio e madre di Nerone, si condusse una colonia romana nell’ ‘ oppidum Vbiorum’, onde il nome di ‘ Colonia Agrippina’ o solamente ‘ Agrippina’, ovvero ‘ Colonia’ che si ebbe dopo.* j) Quel che dice Tacito, isf. IV 61, 1, intorno allo adempimento di un voto di Civile, il quale ‘ post coepta aduersus Romanos arma propexum rutilatumque crinem 1 PLvr. C. Mar. 23, 6, p. 499, ed. c. ? ‘ Romanorum nomine’ è dovuto a congettura del Weissenborn. Nel cod. è ‘nom’. La lez. ‘ Romanorum nomen’, che il Gruter notò, è chiusa dal Halm, dal Ritter, dal Ramorino, etc. tra parentesi quadre. Altri preferiscono ‘ Romano nomine’, secondo la congettura del Lipsius. 3 Amm. Marc. r. g. XV 8, 19; 11, 7. XVI 3, 1. Ma Io, Harduinus, nel comm. alla n. A. di Plinio, vol. I, p. 225, nota 2?, crede che sia Agrippina la moglie di Germanico, perchè, come egli dice, ‘ ueluti mater castrorum procurabat ex eo tractu annonam militibus, qui merebant in exercitu mariti sui : quamobrem et laureato capite pingitur in achate Tiberiano ’, è patrata demum caede legionum deposuit’, appare nella Germ. 31, 3, riferito in ispecial modo ai ‘Chatti’: ‘ ut primum adoleuerint, crinem barbamque submittere, nec nisi hoste caeso exuere uotiuum obligatumque uirtuti oris habitum”.' Anche a Roma non fu, come pare, sconosciuta tale usanza, poichè Cesare, per dimostrare il suo affetto ai soldati, ‘ audita clade Tituriana barbam capillumque summiserit nec ante dempserit quam uindicasset ’. ? kh) Da uno dei legati dei ‘ Tencteri ’ si diceva: ‘quod contumeliosius est uiris ad arma natis, inermes ac prope nudi sub custode et pretio coiremus’ (Qist. IV 64, 8). Il portare le armi, e in qualunque occasione, stimavasi dai Germani un segno di valentia e di libertà. Ciò confermasi nella Germ. 13, 1 ‘ nihil autem neque publicae neque priuatae rei nisi armati agunt’; e si indica il modo con cui facevasi la dichiarazione d’idoneità a portare le armi. L’ osservazione si ripete nella Germ. 22, 5 ‘ad negotia nec minus saepe ad conuiuia procedunt armati’. Anche morto, il Germano aveva seco le sue armi (Germ.). Tale usanza, del resto, non restringesi ai soli germani. GIULIO (vedasi) Cesare la indica prevalente presso i galli.La stessa usanza presso i sassoni, in tempi posteriori, è riferita da PAvL. pIAC. de gest. Langobard. E nella storia di Norvegia è narrato il giuramento del re Harald Haarfager, di non tagliarsi i capelli nè di pettinarli prima d'avere spenti tutti i piccoli sovrani che tenevano divisa la patria sua: e dopo lotte accanite che durarono più di dieci anni, adempi quanto aveva giurato: KeysER, Norges historie, ed. c., . SveTton. diu. Iul. 67. 3 Cas, d, G. V 56, 2: cf. VII 21, 1. 122 1) Un altro segno della piena libertà di cui godevano i Germani, e che, come del resto è nell’ordine naturale delle cose, trascendeva talora in dannosi eccessi, era quel che nota Tacito nelle Rist. IV 76,9: ‘ Germanos.... non iuberi, non regi, sed cuncta ex libidine agere’. E da ciò quella lentezza nelle deliberazioni delle assemblee, che era veramente un ‘ex libertate uitium’; poichè i Germani ‘ non simul nec ut iussi conueniunt, sed et alter et tertius dies cunctatione coèuntium absumitur’ (Germ. 11, 9). Presso i Galli, nota Cesare, l’abuso era punito; e al principio della guerra, quando tutti i giovani armati dovevano adunarsi in un dato luogo, chi di loro ‘nouissimus conuenit, in conspectu multitudinis omnibus cruciatibus affectus necatur ?.! m) Nel luogo testè cit. delle Rist. IV 76, 10 si soggiugne: ‘pecuniamque ac dona, quis solis corrumpantur (sc. Germani), maiora apud Romanos. Negli ann. XI ‘ 16, 7 è detto che l’imp. Claudio si avvaleva del danaro per tenere sotto la sua dipendenza il re dei ‘Cherusci’, Italico. Or, tanto nel primo quanto nel secondo dei ll. cc., scorgesi l'applicazione del mezzo che non di rado usavano i Romani, per meglio asservire il popolo germanico: onde la considerazione che leggesi nella Germ. 15, 12 ‘iam et pecuniam -accipere docuimus’ ;? e, in particolar modo, intorno ai re dei ‘ Marcomani’ e dei ‘Quadi’ si dice: raro armis nostris, 1 CaEs. db. G. V 56, 2. 2 È noto che, per danaro, la milizie germaniche marciarono contro gli stessi Germani: v. CAPITOLIN. M. Ant. philos. 21,7; in scriptt. hist. Aug., IV p. 66, ed. P., Mi | A saepius pecunia iuuantur, nec minus ualent’ (Germ. 42, 9). ! n) I Germani ammettevano che le donne di condizione elevata fossero le più sicure garentie e i migliori ostaggi, per ottenere l’ adempimento dei patti convenuti tra popolo e popolo o tra i partiti di una stessa gente. Un caso è rammentato da Tacito, Rist. IV 79, 1:‘orabant auxilium Agrippinenses offerebantque uxorem ac sororem Ciuilis et filiam Classici, relicta sibi pignora societatis’; la quale ‘ societas’ sappiamo che era stata già ‘ nobilissimis obsidum firmata’ (Rist. 1V 28, 2). La consuetudine era stata prima indicata nella Germ. 8, 5: ‘ efficacius obligentur animi ciuitatum, quibus inter obsides puellae quoque nobiles imperantur ”. Augusto aveva tentato di trarne vantaggio, chiedendo ad alcuni capi.di nazioni vinte, per tenerli in fede e soggezione, delle donne per ostaggio. * o) Per significare 1° approvazione delle proposte discusse nelle assemblee, i Galli solevano battere le armi: ‘conclamat omnis multitudo et suo more armis concrepat, quod facere in eo consuerunt, cuius orationem approbant ?. La stessa usanza notavasi presso i Germani : ‘ sin placuit, frameas concutiunt : honoratissimum adsensus genus est armis laudare’ (Germ. 11, 17). Tacito l’accenna nelle Rist. V_ 17, 13 ‘ sono armorum tripudiisque, ita illis (sc. Germanis) mos, adprobata sunt dicta ’. III. a) La considerazione sulla maniera di com1 V. pag. 12 sg. 2 SvETON. Aug. 21. 3 Cars, db. G. VII 21, 1, Cf. Liv. battere dei ‘Chatti’, che osserviamo negli ann. I 56, 16 ‘non auso hoste terga abeuntium lacessere, quod illi moris, quotiens astu magis quam per formidinem cessit ’, appare come un’applicazione al caso particolare dell’ osservazione fatta, in generale, sul carattere, dei Germani: ‘ cedere loco, dummodo rursus instes, consilii quam formidinis arbitrantur’ Germ. 6, 20. Simile usanza presso i‘ Cherusci’ è notata negli ann. II TIA b) Tacito narra che, dopo la disfatta di Varo, i Germani sacrificarono presso le are i vinti ‘tribunos ac primorum ordinum centuriones’ (ann. I 61, 13); e la stessa notizia sui sacrifici umani egli ripete, in proposito della vittoria degli ‘ Hermunduri”’ sui ‘Chatti”: ‘ uictores diuersam aciem Marti ac Mercurio sacrauere, quo uoto equi uiri, cuncta uiua occidioni dantur’ (ann. XIII 57, 10). Analoga osservazione era stata fatta nella Germ. 9, 1 ‘deorum maxime Mercurium colunt, cui certis diebus humanis quoque hostiis litare fas habent ’; ma placavano Marte ‘concessis animalibus’. I‘ Semnones’ anch’essi ‘ caeso publice homine celebrant barbari ritus horrenda primordia’ (Germ. 39, 5); e con vittime umane si celebrava il culto della dea ‘Nerthus” o ‘Terra mater’ (Germ. 40, 19). Strabone aveva prima fatto menzione dell’orrendo rito dei sacrifici umani presso i Cimbri '; istituto religioso, del resto, comune a tanti altri popoli primitivi. Iordanis afferma che anche i Goti offrivano a Marte vittime umane; e 1 StRAB. geogr. VII 2, 3 (C 294), p, 404, ed. M. 2 IoRDAN. de or. act. Get. 5, p. 9, 23, ed. Holder: ‘ opinantes (se. Gothi) bellorum praesulem apte humani sanguinis effusione placandum. Procopio dice che l’orrendo rito si era continuato, per le divinazioni, presso i Franchi già convertiti al Cristianesimo. * c) All’ indicazione : ‘ certum iam alueo Rhenum ... Vsipi ac Tencteri accolunt’ (Germ. 32, 1), risponde la frase che si nota negli ann. II 6, 13 ‘ Rhenus uno alueo continuus’. Mela dà più chiara spiegazione, ed usa qualche parola che poi ripetè, sull'argomento stesso, lo autore della Germ.: ‘(Rbenus) mox diu solidus et certo alueo lapsus haud procul a mari huc et illuc dispergitur ?. ? d) Negli ann. II 12, 3 si fa menzione di una selva consacrata ad Ercole, luogo di convegno dei Germani. Anche di Ercole e dei canti guerreschi, con cui si celebrava quel ‘primus omnium uwirorum fortium’, si trova menzione nella Germ. 3, 1 sg.: cf. 9, 2. Evidentemente si allude al culto di Thor (Donar) che, per interpretazione romana, si era rassomigliato ad Ercole. Quanto, poi, all’espressione ‘siluam Herculi sacram?”, che si legge nel 1. c. degli ann., e al ‘ sacrum nemus ”, dove Civile riuniva i suoi (/Rist. IV 14, 10), si possono considerare come esempi della consuetudine indicata, in generale, nella Germ. 9, 9: ‘lucos ac nemora consecrant’. Dello stesso modo son da considerarsi come casi particolari della consuetudine, di cui è discorso nel presente paragrafo, la ‘silua auguriis patrum et prisca formidine sacra’, dove, nel tempo stabilito, si adunavano i ‘Semnones’ (Germ.); il ‘castum nemus’ consacrato, in un’isola dell’ oceano, alla dea \ 1 ProcoP. de b. Goth. II 25. ? Pompon. Met. chor. Ill Nertbus’ (Germ.); e quello ‘antiquae religionis lucus ’, presso i ‘ Nahanaruali” (Germ.). ! e) Nel discorso pronunziato da Germanico ai suoi soldati si afferma: ‘non loricam Germano, non galeam, ne scuta quidem ferro neruoue firmata’ (ann.) : perciò scarsezza, se non totale mancanza, del ferro presso i Germani. Il medesimo concetto è annunziato nella Germ. 6, 1 ‘ne ferrum quidem superest, sicut ex genere telorum colligitur’; ma l’asserzione di Germanico, il quale nella foga oratoria negava a tutti i Germani la lorica e l’elmo, appare mitigata dall’ osservazione che si legge nella Germ. 6, 10 ‘paucis loricae, uix uni alteriue cassis aut galea’. Egli è vero che i ‘ Cotini” conoscevano la metallurgia del ferro (Germ. 43, 6), ma i ‘Cotini’” non erano stimati Germani: ‘Cotinos Gallica ... lingua coarguit non esse Germanos, et quod tributa patiuntur’ (Germ. 43, 3). Presso gli ‘ Aestii” era ‘rarus ferri, frequens fustium usus’ (Germ. 45, 12). Nella stessa orazione di Germanico si nota che i Germani usavano per scudi ‘uiminum textus uel tenuis et fucatas colore tabulas’ (ann.): lo stesso avvertesi in generale, intorno agli scudi dipinti, nella Germ. 6, 9 ‘scuta tantum lectissimis coloribus distinguunt ’. Soltanto gli ‘ Harii” avevano il costume di portare gli scudi tinti in nero, per atterrire i nemici durante i combattimenti notturni, presentando un certo ‘nouum ac uelut infernum adspectum’ (Germ. 43, 24), ? ì V. rag 105, per la rispondenza con la n. A. di Plinio. 2 Sull'uso degli scudi dipinti v. EvrIr. Phoen. 142, vol. II, p. 402, ed. Nauck. Cic. de or. II 66, 266. 127 f) Del clima della Germania si dice negli ann. II 24, 1 ‘truculeutia caeli praestat Germania’. E l’autore della Germ. si domanda: ‘(quis) Germaniam peteret, informem terris, asperam caelo, tristem cultu aspectuque, nisi si patria sit ?° (Germ. 2, 8). Seneca fa una osservazione consimile: ‘ perpetua illos (sc. Germanos) hiems, triste caelum premit, maligne solum sterile sustentat” e. q. s.! g) I soldati di Germanico, che sopraffatti dalla tempesta, sì erano dispersi, tornati poi nei quartieri, dopo lunga peregrinazione, narravano cose meravigliose, ‘uim turbinum et inauditas uolucres, monstra maris, ambiguas hominum et beluarum formas, uisa siue ex metu credita’ (ann. II 24, 18). Simili notizie favolose sono riferite nella Germ. 46, 25 intorno agli ‘ Hellusii ’ ed agli ‘“Etiones’: “ora hominum uultusque, corpora atque artus ferarum gerere’. Ma, mentre un che di ironico traspare dalla frase ‘siue ex metu credita’, nella Ger. si. osserva che tali racconti si tralasciano, perchè sfuggono ad un esame giudizioso : ‘ quod ego ut incompertum in medio relinquam’ (Germ.). Ad una conclusione non dissimile era venuto prima Pomponio Mela, trattando degli ‘Oeonae’, degli ‘Hippopodes’ e dei ‘ Panuatii ”. * h) Alludendo ad un’età aurea degli ordinamenti sociali, in tempi antichissimi, Tacito osserva : ‘ uetustissimi mortalium, nulla adhuc mala libidine, sine probro, scelere eoque sine poena aut coercitionibus agebant’ 1 Sen. dial. | 4, 14. ? Pomp. Met. chor. Ill 6, 56. Cf. Plin. n. h. IT 108 (112), 246. IV 13 (27), 95 Sotin. coll. r. m. 19, 6-8, p. 105, ed. Mominsen. Avevstin. de civ. Dei XVI 8, vol. II, p. 135 sg., ed, Dombart. 128 (ann. III 26, 1). Simile concetto, ma col proposito di dare evidenza, mediante l’antitesi, alla decadenza morale dei Romani nell’età imperiale, è annunziato nella Germ. 19, 17 ‘plusque ibi boni mores uwalent quam alibi bonae leges ’. Al medesimo concetto avevano alluso Sallustio! e Orazio. * î) La pretensione vessatrice di Olennio, che imponeva ai ‘ Frisii’ di soddisfare il tributo di pelli di buoi con pelli di uri, offre a Tacito l’ occasione di osservare che ‘id aliis quoque nationibus arduum apud Germanos difficilius tolerabatur, quis ingentium beluarum feraces saltus, modica domi armenta sunt’ (ann. IV 72, 7). Analoga osservazione sui buoi della Germania, che erano più piccoli e meno belli de’ buoi degli altri paesi, si nota nella Germ. 5, 5 ‘ pecorum fecunda, sed plerumque improcera. ne armentis quidem suus honor aut gloria frontis’. Cesare l’ aveva anche osservato: ‘ sed, quae (sc. iumenta) sunt apud eos nata, parua atque deformia”.? j) Tacito narra che Nerone mandò in Britannia uno de’ suoi liberti, di nome ‘ Polyclitus ?, con l’incarico di rimettere la concordia tra il legato e il procuratore, e di rappacificare i barbari ribelli; ma il liberto ‘ hostibus inrisui fuit, apud quos flagrante etiam tum libertate nondum cognita libertinorum potentia erat; mirabanturque quod dux et exercitus tanti belli confector seruitiis oboedirent’ (ann.). La storia ci rammenta altri liberti potentissimi presso 1 SALL. Cat. 9, 1 “ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura ualebat’. ? Hor. carm. III 24, 35 sg. 8 CAES. db. G. alcuni imperatori romani. E però, in antitesi a quella superiorità che si riconosceva, dai Germani non sottoposti a monarchi, ai soli uomini liberi, 1’ autore della Germ. osserva: ‘ liberti non multum supra seruos sunt, raro aliquod momentum in domo, numquam in ciuitate, exceptis dumtaxat iis gentibus, quae regnantur ? (Germ. 25, 8: cf. 44, in principio). k) Argomento trito era quello dei vantaggi di cui godeva l’ ‘ orbitas ’ di vecchi ricchi. ‘ Hereditatis spes ’, scriveva Cicerone, ‘ quid iniquitatis in seruiendo non suscipit? quem nutum locupletis orbi senis non obseruat ?’!. Orazio ne fa il tema della sat. quinta del lib. II (cf. anche episf. I 1, 79); e Seneca avverte: ‘in ciuitate nostra plus gratiae orbitas confert quam eripit ?. ? Allo stesso argomento si riferisce Tacito , scrivendo: ‘ satis pretii esse orbis quod multa securitate, nullis 0neribus gratiam honores cuneta prompta et obuia haberent ? (ann. XV 19, 7); e in altri luoghi adduce per esempi Calvia Crispinilla, ‘ magistra libidinum Neronis?, la quale fu ‘ potens pecunia et orbitate, quae bonis malisque temporibus iuxta ualent” (Risé. I 73, 8); e un tale Pompeo Silvano, che ‘ ualuit pecuniosa orbitate et senecta ’ (ann. XIII 52, 7). L’antitesi sì osserva nel 1 Cic. parad. V 2, 39. 2 Sen. dial. VI 19, 2; e degli scrittori che, dopo Plinio Secondo, s'intrattennero di tale argomento, v. PLIN. epist. IV 15, 3. IvvenaL. sat. IV 12,99 sgg. PETRON. sat. 1)6, p. 539. MARTIAL. epigr. IV 56, 1-6. Amm. Marc. r. g. XIV 6, 22. 3 Ma Domizio Balbo era stato ‘simul longa senecta, simul orbitate et pecunia insidiis obnoxius L’ autore della Germania le istituzioni tradizionali dei Germani, presso i quali ‘nec ulla orbitatis pretia’ (Germ.). IV. In tutti i luoghi che nel presente capitolo abbiamo comparativamente esaminati, è agevole osservare che la somiglianza o identità di concetto proviene per lo più dai fonti comuni, donde i pensieri sono stati dedotti ; e, ove tali fonti comuni manchino ovvero non si riesca a determinarli, nulla vieta di ammettere che, essendo il tempo della composizione della Gem. anteriore a quello in cui furono scritte le opere di Tacito, questi, trattando ne’ suoi lavori storici di argomenti analoghi ad alcuni già svolti o menzionati nella Germ., si sia avvalso di considerazioni , uotizie, insomma di pensieri che erano stati espressi in questo ultimo libro. Nondimeno Tacito non si attenne sempre a tali concetti, chè talvolta di proposito se ne allontanò , o li modificò, o chiaramente li contraddisse. Valgano di conferma i sgg. esempi. a) Della notizia, data da Cesare, ! sull’ antica potenza dei Galli fa menzione la Germ. 28, 1, indicandone con lode somma il fonte: ‘ualidiores olim Gallorum res fuisse summus auctoram diuus Iulius tradit’. La medesima notizia appare nell’ Agr. 11, 15, ma senza indicazione del fonte autorevole: ‘Gallos quoque in bellis floruisse accepimus’. Anche in un altro luogo dell’ Agr., c. 10, si ripete, senza che se ne indichi il fonte, una notizia data da Cesare.* Soltanto, quando si riferiscono le imprese militari contro la Britannia, si fa 1 Cars, db. G. VI 24, 1. ? Cars. b. G. V 13, 1 sgg. Mo] 1Bl cenno di Cesare: ‘primus omnium Romanorum diuus Iulius cum exercitu Britanniam ingressus ’ (Agr. 13, 3). b) La lingua dei Britanni non era molto differente da quella gallica, perchè entrambe derivavano dallo stesso ceppo celtico: e su ciò è chiara l’ affermazione dell’ Agr. 11, 12. Ma con tale affermazione non si può conciliare quanto è detto nella Germ. 45, 9, cioè che gli ‘Aestii’, i quali abitavano sulle spiagge ad oriente del mare suebico, ed avevano costumanze e riti simili a quelli dei Suebi, adoperassero una ‘lingua Britannicae propior ”. c) La voce ‘Germania’ usata al plur. notasi nello Agr. 15, 13. 28, 1: cf. ann. I 46, 9; è evitata nella Germ., sebbene in questa si presenti non rara l’ occasione della sineddoche mediante l’uso del plur. invece del sing. ‘d) Del Norico, che è più volte nominato negli scritti di Tacito (ist. I 11, 9; 70, 16. ann. II 63, 3), non si fa menzione nel c. 1° della Germ., nel quale si descrivono i confini della Germania: appena, per incidenza, sì nota in un altro ]. che la terra germanica è ‘ uentosior qua Noricum ac Pannoniam aspicit’ (Germ. 5, 3); il che rende più evidente l’omissione fatta nel c. 1°. e) Col solo nome ‘Caesar’, Tacito indicò il dittatore GIULIO (vedasi) Cesare (Rist.): più volte premise o aggiunse il titolo ‘ dictator” (/ist. III 68, 5. ann. I 8, 27. II 41, 3. IV 34,21. VI 16, 2. XI 25,9. XIII 3, 11.); una sola volta lo fece precedere dal prenome C. (ann. IV 43, 5). Nella frase della Germ. 37, 20 ‘ Varum trisque cum eo legiones etiam Caesari abstulerunt’, si indica col solo nome ‘Caesar’ l’imperatore Augusto. ! f) Facendo menzione della vergine fatidica Veleda, la cui autorità era divenuta grande dopochè ella aveva predetto la vittoria dei Germani e la distruzione delle legioni romane, Tacito accenna ad un antico costume presso i Germani, ‘quo plerasque feminarum fatidicas et augescente superstitione arbitrantur deas’ (list. IV 61, 10). Nella Germ. si spiega il fondamento di tale credenza: ‘inesse quin etiam sanctum aliquid et prouidum putant, nec aut consilia earum aspernantur aut responsa neglegunt’ (Germ. 8, 6); ma si avverte che le donne fatidiche erano tenute ‘numinis loco’ e venerate ‘non adulatione nec tamquam facerent deas’. 9g) Per il ritorno degli ‘ Agrippinenses ’ in seno alla grande famiglia germanica, si rendono grazie ‘ communibus deis et praecipuo deorum Marti’ (Qisf. IV 64, 4). Nella Germ. 9, 1 si assevera, invece, che per i Germani il precipuo degli dei era Mercurio : ‘ deorum maxime Mercurium colunt ’. h) Nelle Rist. IV 73, 12 si fa menzione dei Teutoni accanto ai Cimbri; nella Germ. 37, benchè vi si tratti delle guerre cimbriche, si omette qualsiasi cenno intorno ai Teutoni. * i) Per l’autore degli ann. sono ‘clientes’ i compa 1 Negli ann. Augusto é detto una volta ‘Caesar Octauianus (XII 6, 14) ed un’altra ‘Caesar’ (I 2, 3), riferendosi però a tempi anteriori a quello in cui egli prese il nome di Augusto (a. 727 /27: cf. WEISSENBORN, de Titi Liuii uita et scriptis). La disfatta di Quintilio Varo avvenne nel settembre dell'a. 9 d. Cr., cioè 36 anni dopo che Ottaviano era stato insignito col titolo di Augusto, gni dei capi barbari, p. es. i ‘clientes’ di Segeste (amm.), di Inguiomero (ann. II 45, 4), di Vannio (ann. XII 30, 7); e che significhi ‘ clientela’ per Tacito si deduce dal l. degli ann. II 55,8. Nella Germ., invece, i compagni dei capi son detti, con voce più nobile e decorosa, ‘comites’ (Germ. 13,10, 12, 14, 14,7); ela loro riunione ‘ comitatus” (Ger.), non ‘ clientela”. j) Secondo la Germ. 4, 6, i Germani hanno ‘magna corpora et tantum ad impetum ualida’. Negli ann. II 14, 14 si restringe l’obietto di tale considerazione, poichè si nota che il corpo dei Germani è ‘uisu toruum et ad breuem impetum ualidum ’. i k) L’ autore della Germ. non saprebbe affermare ‘nullam Germaniae uenam argentum aurumue gignere: quis enim scrutatus est ?” (Germ. 5, 9). E nondimeno negli ann. XI 20, 11 è detto espressamente che nell’a. 47 d. Cr. Curzio Rufo ‘in agro Mattiaco recluserat specus quaerendis uenis argenti ’, tuttochè con poco profitto e per breve tempo. Se è assodato, da quanto narra Tacito negli ann. XIII 57, 2 sgg., che i Germani facevano uso del sale, non può evitarsi il contrasto con l’osservazione che leggesi nella Germ. 23, 4, cioè che i Germani si preparavano i cibi ‘ sine apparatu, sine blandimentis ?. Ed altri esempi omettiamo, per amore di brevità. Mende tipografiche . 28 mendacium 13 comunica 18 Seguo ll alle leggi mendaciorum comunicava Seguiamo alle I At/n^^'^ l^arbarli College Eibrarg FROM THE CONSTANTIUS FUND Established by Sophoclbs of Harvard University for " the purchase of Greek and Latin books, (the andent classics) or of Arabie books, or of books illustrating or ex plaining sudi Greek, Latin, or Arabie books.»» (Will} La GERMANIA comparata CON LA ''^NATÌ^RAUGHfGTOmA ' DI RDIMIO e con le opere di Tacito Altre opere del Prof. Dott. Santi Consoli : Italiensk Crammatik til brug for Norske og Danske. Catania , 1884. L. 3. (in deposito presso E. Hauffs boghandel, Kristiania in Norvegia). Istituzioni di lingua latina esposte, secondo il metodo scientifico, agli alunni delle scuole secondarie classiche. Catania, F. Tropea Introduzione allo studio del D. N. Torino, F.lli Bocca Fonologia latina Milano, U. Hoepli Letteratura norvegiana, Milano, U. Hoepli De C. Piinii Caecllii Secundi rhetoricis studiis. Catinae, C. Galatola Il neologismo negli scritti di Plinio il giovane. Contributo agli studi sulla latinità argentea. Palermo, A. Reber Neologismi botanici nei carmi bucolici e georglci di Virgilio. Contributo agli studi sulla latinità dell'evo augusteo. Palermo, A. Reber L' autore del libro " De origine et situ Cermanorum " : ricerche critiche. Roma, Loescher LA GERMANIA COMPARATA COLLA NATVRALIS HISTORIA di Plinio e cosa le opere d.i rPaclto RICERCHE LESSIGRAFIGHE E SINTATTICHE lib. doc. di letteratura e lingua latina nella R. Università di Catania Loescher Bretaehneider e Regenberg Librai di S. M. la Regina d' Italia L-t l-l'iZ.i l \ (.Ji'ù i U ta.t ^ tCu>u Y^. (Catai^a^ via MaddemfD. Ttpoffrafia editrice BARBACALLO & 8CUDERI, in Catania. Alla memòria benedetta di mia madre E DI MIA MOGLIE . Il sagio che C. sommettealla benevola attenzione dei lettori ha il solo obietto di dare evidenza ad alcune osservazioni lessigrafiche e sintattiche, più degne di nota, che risultano dal confronto della Germania con la naturalis historia di Plinio e con le opere di Tacito. Si ommettono, per tanto, tutte le particolarità, concernenti la lessigrafla e la sintassi, che presentano gli scritti comparati, in quanto che tali particolarità o casi isolati sfuggono ad un'indagine comparativa. Nelle ricerche sulla genesi e lo svolgimento delle voci e locuzioni considerate, terremo presente l'uso che ne fecero i più autorevoli scrittori latini anteriori a Plinio Secondo ed a Cornelio Tacito, e quelli ad essi contemporanei. Eviteremo, per ciò, salvo in qualche caso raro, di seguire le vicende di una data espressione o di un dato costrutto sintattico nell'uso letterario dei tempi seriori. Sarà ommessa altresì l' indagine di quei significati delle voci esaminate , i quali , non essendo stati accolti nelle opere che sono obietto delle nostre ricerche, non sembrano di alcun vantaggio per la comparazione istituita. Al nostro compito è sufficiente indagare per quale tramite la voce, la frase, il costrutto che si esaminano , sì siano introdotti nelle opere messe in comparazione. Qualche osservazione critica appare, talvolta, nelle note; che, trattandosi di indagini comparative, è necessario, anzi tutto, essere certi dei termini del confronto ed aver notizia delle vie percorse dalla critica per fissarli. Quanto al testo di Tacito, ci siamo attenuti all' edizione curata dal Halm ; e, per il testo della naturalis historia di Plinio, abbiamo seguito l'ediz. Jan-Mayhoff*. Ci è parso opportuno seguire, quanto al testo della Germania, la recente ediz. curata da Io. Mueller ( ' editio maior, II emendata, Vindobonae, Pragae, Lipsiae, MDCCCC '). Nel citare i passi di un autore, abbiamo eoa vili servato invariata l'ortografia del testo, quale è presentata neir ed. di cui ci siamo serviti : e perciò occorre, qualche volta, leggere nello stesso paragrafo o nello stesso rigo l'identica parola scritta in più modi; p. es. ' adgnoscere ' e ' agnoscere ' , ' adgnatus ' e ' agnatus ' , ' caespes ' e ' cespes ', ' conlatio ' e ' coUatio ', ' inlacessitus ' e ' illacessitus ', ' inpatiens ' e ' impatiens ', ' inputare ' e ' imputare ', ' inrumpere ' e ' irrumpere ', etc. I passi di Tacito sono designati con la indicazione del rigo , dopo il numero che rappresenta il cap. ; e per maggiore chiarezza, a fin di agevolare le ricerche ed i confronti, si è indicato , ogni volta che sia apparso necessario, anche il num. del rigo nelle citazioni dei passi di altri scrittori. Ad evitare, però, troppo curaolo di numeri, si è ommessa, nel citare i luoghi di Plinio, r indicazione dei numeri che rappresentano i capitoli e le sezioni: il luogo che si cita è indit^ato soltanto col numero d'ordine del libro e col numero del paragrafo. Arrogi che , quante volte si è trascritto il testo di un luogo della naturalis historia, il numero rappresentante il libro è stato sempre espresso con segni romani ; allorché, invece, si è citato un luogo della detta opera per semplice confronto o richiamo, senza la trascrizione del testo, si è indicato (da pag. 33 in poi) anche il numero d' ordine del libro con sole cifre arabiche. Non pare superfluo, in fine, avvertire (tuttoché, del resto , si sia chiaramente detto e ripetuto nelle prefazioni dei nostri libri sui neologismi pliniani e sui neologismi botanici nei carmi bucolici e georgici di Virgilio) che la nostra affermazione sulla novità di un vocabolo o di un costrutto sintattico nelle opere messe in confronto, o sul significato nuovo di voci anteriormente note, il quale si osserva nelle dette opere, va sempre accolta in senso ristretto , cioè in relazione al materiale letterario latino pervenuto sino a noi. Certamente né Plinio né Tacito si sarebbero serviti di voci non note ai loro contemporanei , né a voci usate prima avrebbero assegnato tali significati nuovi da non essere compresi dai Tettori delle loro opere, A fin di determinare con la maggiore chiarezza che ci sia possibile le relazioni lessicali tra i due libri considerati, pare opportuno trattare prima delle voci e frasi più notevoli, che appariscono usate dagli scrittori anteriori alTetà di Plinio Secondo, con lo stesso valore lessicale che si nota nella Oerm. e nella nat. hist Sostantivi : 1/ * aduentus ' : Ge^^m. 2, 2 ^ aliarum gentium aduentibus '. n. h. XVII 242 ' Xerxis aduentu ' : cf. XV 52, XXIX 13. Plinio riferì ' aduentus ', oltreché a persone, anche ad animali: n. h. X 30 ' ad hirundinum aduentum '. XXV 90 * florent aduentu hirundinum ' ; e a cose diverse : v. n. h. II 142. XVIII 218. XXXII 59. C0N30U, La aermania comparata. 1 2 ~ etc. : egli perciò si attenne all'uso della voce ' aduenfcus ' accolto nella latinità arcaica e nella classica. ^ 2.° ' alea ' vale « giuoco di fortuna , di rischio 5> : Germ. 24, 6 ' aleam.. sobrii inter seria exercent '. n. h. XIV 140 ' quantum alea quaesierit tantum bibit '. Per indicare, in senso traslato, 4; dubbio, incertezza » , la V. 'alea' è accolta nella 7^. ft^ praef. 7 ' M. Tullius extra omnem ingeni aleam positus '. Tanto nell' uno quanto nell'altro significato, la v. considerata ha degli esempi in tutti gli stadi della latinità. ^ 3.° ' amplitudo ' : Germ. 26, 6 ' nec enim cum ubertate et amplitudine soli labore contendunt '. n. h. VI 119 ' stadiorum LXX amplitudine ': cf. X 52 ' in magnam amplitudinem crescit '. XIV 28 ' foliorum amplitudo atque duritia ' : v. inoltre etc. Nello stesso significato proprio di « ampiezza, grandezza, estensione grande » era stata già la voce ' amplitudo ' accolta nell' uso della latinità aurea. ^ 4.*^ ' annales ' : Germ. 2, Il ' celebrant carminibus antiquis, quod unum apud illos memoriae et annali um genus est ' e. q. s. n. h. II 43 ' miraque humani ingeni peste sanguinem et caedes condere annalibus iuuat '. XXXIII 145 ' erubescant annales qui bellum ciuile illud 1 Vedi p. es. Pacvv. in Non. II p. 178 , 9 ed. Mere. ; p. 121 , a ed. Gerl.-Roth. Cic. de imp. Cn, Pomp, 5. 13. in Pis, 22, 51. p. Mil 19, 49. ad Ait XII 50. Tuse. Ili 14, 29. de nat d. \ 38, 105. NtìP. XI (Iph.) 2, 5. Sall. lug. 97, 4. etc. 2 Vedi Forcellini-De Vit, lex t. I, p. 189. Georges, ausfùhrl Handwb. I, e. 276. 3 Varr. r. r. II 4, 3. Cic in Verr. IV 49, 109. L'uso fu continuato anche da Tac. hisi. IV 22, 15. IdiaL de oraioribua 37,23}. 3 talibus uitiìs inputauere ' K Tale accezione di * annales ', per significare una narrazione storica in generale, rese possibile la confusione che Puso seriore fece di * historia ' e * annales ', malgrado le distinzioni d' ordine diverso fatte da Gelilo e Servio. ^ ò."" ' appellatio': Germ. 2, 17 * pluresque gentis appellationes '. ^ n. h. VII 59 ' se patris appellatione salutarent': v. anche II 116. XV 138. XXI 50. etc. Con lo stesso significato metonimico di « nome, denominazione, appellativo », oltreché con altri significati, la v. appellatio ' appare prima in Cicerone. * 6." * argumentum ' : Germ. 25, 12 ' apud ceteros impares libertini libertatis argumentum sunt. ' n, h. Il 111 ' haut dubio coniectatur argumento ': v. inoltre II 7; 8. III 86; 122. X 106; 107. XI 94 . XII 68. XV 12; 134. XXII 39. etc. Lo stesso significato di « argomento, segno , prova di fatto > , e talvolta « indizio » ha la V. ' argumentum ', oltre ad altri significati, presso gli scrittori anteriori. '^ 1 Cf. Tac. ann. II 88, 16. « Gfll. n, A. V 18 , 1-9. Sbrv. comm, in Verg. Aen. I 373, voi. I, fase. 1^, p. 125 sg. Th. Cf. Isid. orig. I 43, col. 856. 3 Non pare che sia degna di essere accolta la lezione congetturata da loh. Mueller : ^ plurisque gentes et appellationes '. Abbiamo preferito attenerci alla lezione data dai codd., rifiutando anche il * plurisque ' dato dal Ritter , Kritz , Haltn * , Zernial, Ramorino, etc : i codd. presentano * pluresque '. ^ Cic. de dom. s. 50, 129. ad AH, V 20, 4. Un altro es. leggesi in un I. di Tito Ampio, riferito da Sveton. diu. lui. 77, 2. Vedi anche Tag. ann. Ili 56, 5. 5 V. i numerosi ess. di Plauto, Lucrezio, Cicerone, Livio, etc nel lex. Forcbllini-De Vit, 1. 1, p. 383 e néiVausfiXhrl Handeob, del G^ORGKS, I, e. 528 sg. ~ 4 ~ 7.** ^ armentum ' : nella Germ. vale a significare in generale « branco di animali grossi domestici » : 21, 3 ^ luitur enim etiam homicidium certo armentorum ac pecorum numero '. Plinio l'adopera nella n. h. per denotare branco di cavalli (Vili 165) o di cinocefali (VII 31) di certi buoi della Frigia (XI 125) o di animali in generale (Vili 44. XI 263). Per i vari significati della V. * armentum ' si erano dati anteriormente degli ess. da Varrone, Cicerone, Virgilio, Orazio, Ovidio, etc. ^ 8.** ' ars ' : Gemi. 24, 3 ' exercitatio artem parauit , ars decorem '. n. h. XVIII 197 ' artis quoque cuiusdam est aequaliter spargere (semen) ' : v. XI 81. XVIII 32. In Terenzio la v. * ars ' aveva di già assunto il significato particolare di « abilità, destrezza ». ^ 9.* ^ bigati ', antiche monete romane con l' impronta della biga : Germ, 5, 17 ' pecuniam probant ueterem et diu notam , serratos bigatosque '. n. h. XXXIII 46 ' notae argenti fuere bigae atque quadrigae , inde bigati quadrigatique dicti '. Livio l'usò anche con lo stesso significato. ^ 10. ** ^ cassis ', t. ' cassid- ' : Germ. 6, 10 ^ uix uni al 1 Varr. r. r. II 5, 7. Cic. Phil. Ili 12, 31. ad Att VII 7, 7. de r. p, II 35, 60. Verg. bue. 2, 23. 4, 22. 6, 45 e 59. georg. I 355; 483. II 144; 195; 201; 329. III 71; 129; 150; 155; 162; 352. IV 223; 3P5. Aen, I 185. Ili 220; 540. VII 486; 539. Vili 214; 360. XI 494. XII 688; 719. Hor. carm. I 31, 6. Ili 3, 41. ep. 1 8, 6. Ovid. mei. XV 84. fasi. II 277. « Tbr. Andr. 31 (I 1, 4). adeìph^ 742 (IV 7, 24). Cf. Tag. Agr. 36, 2. « Liv. XXIII 15, 15: ò adoperata col valore primitivo di aggettivo in XXXllI 23, 7. 5 terìue cassis aut galea '. ^ Con lo stesso significato (« elmo di metallo ») la v. ' cassis ' fu adoperata dagli scrittori anteriori. Nella n. h. si presenta col significato metonimico di guerra : XIII 23 ^ ista patrocinia quaerimus uitiis , ut per hoc ius sub casside unguenta sumantur '. 11.° ^ ciuitas ': l'espressione * Hermundurorum ciuitas \ che leggasi nella Qerm. 41, 3, si riannoda direttamente ad un* espressione consimile di Cesare. ^ A tale accezione della V. * ciuitas ' si ravvicina il passo della n. h, XXXI 12 ^ Tungri ciuitas Galliae ': cf. VII 200 ' regiam ciuitatera Aegyptii, popularem Attici post Theseum (se. inuenerunt) \ 12.** * colla tio ' ; Germ. 29, 6 ' exempti oneribus et collationibus '. n. h. XXXVII 10 ' Maecenatis rana per conlationes pecuniarum in magno terrore erat '. La v. ^ collatio ' vale per ciò « contributo, sussidio »; e con significato analogo era stata precedentemente usata da Livio. ^ Ma in un altro 1. della n. h. la v. considerata conserva il significato di « confronto, paragone », con cui era stata accolta da Cicerone e da altri: * XXXVII 126 * optimae sunt quae in conlatione aurum albicare quadam argenti facie cogunt '. 13.** ' color ' : appare nel significato proprio tanto nella Germ. 6, 9 * senta tantum lectissimis coloribus 1 La differenza tra * cassis ' e * galea ' è notata da Isid. orig. XVIII 14, e. 1272. « Gaes. 6. e. IV 3, 3 * Vbii, quorum fuit ciuitas ampia atque florens *. Cf. Tac. hist. I 54, 1 * ciuitas Liiigonum *. Agr. 17, 3 ' Brigantium e. ' 3 Liv. IV 60, 6. V 25, 5. etc. 4 CiG. Tuse \y 38, 83. de natd. ni 28,70. de diu. Il 17,38. etc. 6 distingiiiint ' ; quanto in più luoghi della n. h. : Viti 193. XI 148; 151; 225. XXXV 81; 82. etc. La v. ' color' era stata prima accolta nello stesso senso da Cicerone, Cesare e dai poeti dell' età augustea. ^ 14.*^ ' conciliura ': Germ. 12, 1 ' licet apud concilium accusare '. n. h. XXXV 59 ' Amphictyones , quod est publicum Graeciae concilium '. Con lo stesso significato dì « adunanza , concilio » , appare presso gli scrittori anteriori : ' riappare negli scritti di Tacito. * 15.° ' condicio ': il significato tradizionale della voce ' condicio ' è conservato tanto nella Germ. 24, 12 ^ seruos condicionis huius per commercia tradunt ' ; quanto nella n. h. Ili 91 ' Latinae condicionis '. IV 57 ' Aegina liberae condicionis' etc; ^ salvo che nella n. h. si estende anche a cose estranee alle condizioni civili degli uomini : v. XVIII 187. XXIV 158. 16.'' ' conditor ': Germ. 2, 12 ' Tuistonem deum terra editum et filium Mannum originem gentis conditoresque '. n. h. XVI 237 ' Tiburno conditore eorum ( se. 1 V. gli ess. addotti nel lex. Forcellini-Db Vit, t. II, p. 283; e UQÌV ausfùhrl. Handwb. dei Georges, I, e. 1199. « Il lex. Forgellini-Dk Vit, t II, p. 347, e V ausfùhrl Handwb. del Georges , I, e. 1301 sg. notano, per inesattezza , che Plinio abbia indicato con la v. ' concilium ' il fiore bianco della pianta * iasine '. Nel passo della n. h. XXII 82 il fiore della ' iasine ' è rappresentato (secondo i codd. Leid. Voss., Paris. Lat. 6796 e Riccard. di Firenze) dalla v. * concylium ', che V Urlichs ( Vindie. Plinian. , Erlangae 1866, v. II 484 ) emendò rettamente • conchylium ', quale è stata accolta nella recente ediz. Mayhoff : * concilium * fu presentato dalla * uulg. * sino all*ed. del Detlefóen, Beri. 1868, voi. III. 8 Tac. hi8t. IV 64, 2. 4 Cf. Tag. ann. I 16, 13. hist. II 72, 10. tiburtum) ' : v. Vili 61. XXII 5. etc. Nella n. h. si estende ancor più il significato di ^ conditor ' , riferendosi , secondo esempi offerti da scrittori precedenti , a città : V 86, VI 92 ; 113 ; 177. XVI 216. età ; ^ alle arti : praef. 26. XXXIV 89. XXXV 199. etc. ; ^ alla storia : V 9. VII 111. XXXVI 106. etc. ; '^ alle leggi t XVI 13; a scuole filosofiche: XXVI 11. etc. * concurrunt multae opiniones ' : cosi secondo i codd. ; neir ed. Fleckeisen si accoglie la congettura ' concurrunt multa eam opinionem *. Cic. p. Rose. Am. 15, 45. etc. 5 Plavt. Men. 756 ( V 2, 4 ). Cic. Tasc. V 15, 45. Caes. b. e. hi 84, 3. Liv. IX 16, 13. Se ne valse anche Tao. hist I 79, ^ •^ SS."" ^ propìnquìtas ' : Germ. 7, 10 ^ non casus nec fortuita conglobalo turmam aut cuneum facit, sed famìliae et propinquitates ' : in traslato, per indicare « parentela », la V. * propinquitas ' era stata prima usata da Cicerone, Cesare, Livio, etc. » Nella n. h. conserva il significato proprio : II 64 ' idemque motus alias maior alias minor centri propinquitate sentitur ' : v. II 74. Il SIGNIFICATO PROPRIO di propinquitas ' osservasi prima in Cicerone e Cesare. ^ 34.*^ * quies ' : n. h. XVI 70 ' lenis quies materiae \ ^ XVIII 231 ^ uentorum quiete ' : nello stesso significato di « calma, tranquillità » Cicerone e Virgilio avevano accolto la v. ' quies '. * Ma nella Germ. ingrata genti quies ', la v. considerata vale a indicare con 1 Cic. de fin. V 24, 69. Caes 6. G. II 4, 4. Liv. IV 4, 6. Cf. Tao. ann. XI 1, 11. È usata al sing e con lo stesso eignificato nei sgg. 11.: Cic. p. Quinci. 6, 26. p. Piane. 11, 27. Nep. X (Dion) 1, ?. XVn (Ages.) 1, 3. « Cic. de inu. rhei. I 26, 38. Phil III 6, 15. de off. Ili 11, 46. Caes. 6. G. li 20, 4. VI 30, 3. b. e. Il 16, 3. etc. 3 Cosi leggiamo secondo i codd., tranne il Paris. 6795 (E del Mayh.) e TÀrundel. del museo britannico di Londra, e secondo la ' lectio uulg. ' Neired. del Sillig. voi. Ili, Hamb. e Gotba 1853 , si afj^giunge ' est ' a ' quies '. Il Mayhoff , ed. Lps. 1892 , innova radicalmente la frase , e legge ' leuisque est ', che si avvicina , nel suono della pronunzia , alla lez. * lenis qui est ', presentata dai detti codd. E e Arundel. L* Urlichs ( Vindie. Plin.y 264; Erlang. 1866) si allontana di più dai codd.,, ammettendo la congettura * leui cuiu3 '. 4 Cic. de leg. agr. 11 2 , 5 in Caiil. IV 1,2; 4, 7. p, Cael. 17. 31>. p. r. Deiot 13, 38. ex libris aeadem. ineeriis tv. 4. de fin. I 14, 46. V 20, 55. Tuse. I 41, 97. de r. p. I 4, 8. IV 1, 5. etc. Vbrg. geory. particolarità la « quiete dopo la guerra », come osservasi in Sallustio. ^ 35.° ' receptaculum ': appare, nel senso di « ricovero, rifugio, ricetto », tanto nella Germ. 46, 20 ^ hoc senum receptaculum (se. ramorum nexus) ' ; quanto nella n. h. X 100 ^ perdices spina et frutice sic muniunt receptaculum ut centra feram abunde uallentur \^ E ciò è conforme air uso fattone prima da Cicerone , Cesare , Livio '. 3 Ma nella Germ. assume anche il significato di « deposito, magazzino » per viveri: 16, 11 ^ subter raneos specus sufTugium hiemi et receptaculum frugibus ': tale significato osservasi prima in Cicerone. ^ 36.** ' reuerentia ' : Germ. 29, 9 ' protulit enim magnitudo populi Romani ultra Rhenum ultraque ueteres terminos imperii reuerentiam '. n. h. XXXVI 66 ^ hac admiratione operis effectum est ut , cum oppidum id expugnaret Cambyses rex uentumque esset incendiis ad 1 Sall. Cai. 31, 1: cf. Cic. de imp, Cn. Pomp. 14, 40. Tacito si valse della v. 'quies* tanto ìq senso metonimico, per indicare « sogno, visione » (ann. I 65, 6: cf. Cic. acad. pr. II 16, 51. de diu. I 21, 43; 24, 48; 25, 53; 28, 58; 29, 61; 43, 96; 55, 126. II 60, 124; 61, 126; 66, 135; 70, 145; etc). quanto nel senso proprio di , è adope' rata nella Gemi. 36, 7 * tracti ruina Cheruscorum et L Fosi, contermina gens '; e nella n. h. XVII 245 ' Ne |, ronis principis ruina '. Si noti, però, la differenza : nella I Germ. , come in 11. consimili di Cicerone, Sallustio, Li S vio, Ovidio, etc. ^, la v. ' ruina' si riferisce alle con p dizioni di un popolo o di uno Stato; mentre nella n. h. - concerne le condizioni di singole persone : di che si i hanno ess. in Cicerone, Orazio, Ovidio, etc. ^ Plinio si valse anche della v. ' ruina ' in senso metonimico : n. h. ^ XXXIII 74 ' flumina ad lauandam hanc ruinam iugis montium obiter duxere ' : ^ cf. XXXIII 66 ^ in ruina ;; montium '. 40.* * saeculum ' : Germ, 19, 9 ' nec corrumpere et corrumpi saeculum uocatur \ Di tal valore metonimico di * saeculum ', per indicare i costumi dominanti in un 1 Cic p. SesL 2, 5. 51, 109. 57, 121. in Vatin. 8, 21. de proo, eons. 18, 43. p. Balb. 26, 58. ep. (adfam.) V 17, 1. Sall. Cai. 31, 9. Liv. XLV 26, 6. Ovid. mei. VII! 498. Vbll. Paterg. h. R II 91, 4. etc. li Gborges, ausfiXhrl Handiob.^ II, e. 2165 , attribuisce per inesattezza a Cicerone la frase sallustiana ' iocendium meum ruina («e. rei publicae) restinguam * (^Cat 31 , 9). La frase di Cicerone (p. Mur. 25, 51) é: * respondisset, si quod esset in suas fortunas Incendium excitatum, id se non aqua, sed ruina restincturum '. « Cic. in Catti I 6, 14. eum Sen. grat. egii 8, 18. de fin. I 6, 18: cf. de prou. eons, 0, 13. de dom. s. 36,96. Hor. earm. II 17, 9. Ovid. ex Pont I 4, 5. '^ In simil modo , riferendola a città distrutte , usarono la v. * ruina' Liv. IX 18, 7. XXI 14, 2. Vbll.Patbrc. h. R. II 19, 4; ed altri. 19 dato tempo ( i Tedeschi ciò desigaano con la voce « Zeitgeist ») si hanno ess. precedenti in Terenzio, Virgilio, Orazio, etc. ^; ma il tramite per cui dovette passare, per aversi il significato metonimico su cennato, notasi , senza dubbio » conservato neir uso fattone da Plinio nel sg. 1. della n. h. XXXVII 29 ' haec fuit suprema ultio saeculum suum punientis ( se. Neronis ) ' : V. XXXVII 19. 41.** ^ sagum ': è voce di origine celtica, usata nella Germ. ad indicare il saio o vestito dei Germani : 17 , 1 ^ tegumen omnibus sagum fibula aut, si desit, spina consertum '.^ Nella n. h. fu riferita al saio dei pastori : VIII 54 * pastoris Gaetulìae sago ' ; e ad un indumento dei Druidi: XVI 251. XXIX 52 : e ciò per analogia dell'uso fattone da Columella, che con la v. ^ sagum ' aveva indicato la veste dei contadini.^ Neil' uso classico * sagum ' si restrinse a dinotare il mantello dei soldati. ^ 42*'' ^ sata ' : in diretta provenienza dall' uso fattone da Virgilio, ^ in sostituzione della voce ' segetes ', os 1 Tbr. eun. 246 (Il 2, 15). Verg. georg. I 468. Aen. I 291. Hor. carm. III 6, 17. , che osservasi in Cicerone, ^ per il tramite dell' uso particolare fattone da Bruto. ^ 51.** * superstitio *: Germ. 39, 10 ^ eoque omnis superstitio respicit '. n. h. XXXI 95 ' superstitioni etiam sacrìsque ludaeis dicatum ' : v. inoltre VII 5. XXI 182. XXII 118. XXX 7. XXXVII 160. Si valsero prima della v. '^ superstitio ' Cicerone, Virgilio , Livio, Seneca , Columella, etc. ^ 52.** * temperantia ': Gerrn. 23, 5 ' aduersus sitira non eadem temperantia '. n. h. XXVIII 56 * multo utilissima est temperantia in cibis \ Col medesimo significato 1 CiG. de /Ia. I U, 37 *doIoris amo tic successlonem efficit udluptatis '. Ma in un fr. dell' esordio del libro Hortensius^ ri* ferito da Avqvstin. de uit ò. 26, io opp, t. I p. 308, Bened. , la V. 3. Tuse. Ili 29, 72. de nat. d. I 17, 45; 20, 55; 27, 77; 42, 117. II 24, 63; 28, 70 e 71. Ili 20, 52. de diu. I 4, 7. II 7, 19; 39, 83; 41, 85; 60, 126; 63, 129; 67, 136; 72, 148 e 149. de legihm I 11,32. II 16, 40; 18, 45. [Il fr. del 1. de legibus cit. da Serv. eomm. in Verg, Aen. VI 611, voi. II, p;ig. 85, in cui notasi la frase * auget superstitionem ', ò riferito dal Thilo al 1. cit. II 16, 40. Il Nobbe, pag. 1222, lo ascrive, invece, terzo tra i frammenti ' incertorum lib-orum de legibus']. Vedi inoltre Vero Aen. XII 817. Liv. XXVI 19, 4. SBN. ep. XX 5 (122), 16 (al quale I. si paragoni XV 3 (95J, 35). Colvm. de r. r. I 8 , p 326, 22. Cf. Tac. Agt. li. 11. hist. 11 4, 13. V 13, 2. ann. W dì «teiiiperahza, continenza, moderazione» la v. Uernperantia ' era stata accolta nell' uso degli scrittori anteriori. ' transfuga ': nel significato proprio , secondo f: l'uso accolto prima da Cicerone, Sallustio, Livio, etc. ^', si osserva nella Germ. 12, 3 ' proditores et transfugas arboribus suspendunt \ Attenendosi, invece, alla tradizione avente in prevalenza carattere poetico ^, Plinio si valse della v. * transfuga ' nel senso traslato: n. h. XXIX 17 ' solam hanc artium Graecarum (se. medicinam ).... Quiritium paucissimi attigere et ipsi statim ad Graecos transfugae '. 54.** ^ tributum ': nel significato proprio appare egualmente nella Germ. 43, 4 * Osos Pannonica lingua coarguit non esse Germanos, et quod tributa patiuatur '; e nella n. h. XXI 77 ' ceram ir\ tributa Romanis praestet': v. altresì VI 119. XII 112. etc. Del resto, la v. * tributum ', indicando cosa che ha tormentato i popoli in tutti i tempi, fu assai nota agli scrittori anteriori. ^ 55.° ' uilitas : Plinio se ne avvalse tanto nel senso r£ proprio di «poco prezzo, buon mercato», secondo gli r. 1 CiG. de or. II 60, 247. pari. or. 22, 76. ep. (ad fam.) I 9, 22. Tuae. Ili 8, 16. V 20, 57. de off. Ili 25,96; 33. 116. etc. Cf. Tac. ann. I 14, 4. 8 CiG. de dia. I 44, 100. Sall. lug. 54, 2. Liv. XXIV 30, 6. XXVII 17, 11. etc: cf. epit Z. LI. f 3 HoR. earm. III 16, 23. Lvgan. de b. e. Vili 335. l: •* Cic. m Verr. Il 53, 131; 55, 138. Ili 42, 100. p, Flaee. 9, 20. 19, 44. 32, 80. ep. (ad fam.) HI 7, 3. XV 4, 2. de off. W 21, 74; 22, 76. etc. Cabs. b. G. VI 13, 2. 6. e. HI 32, 2. Liv. IV 60, 4. XXIU 31, 1. etc. èss. presentati prima da Cicerone •: n. h. XVIII IS ' annonae uilitas incredibilis erat ': v. anche Vili 7. XIV 35; 50. XVIII 273. XXXIII 50. XXXV 47; quanto nel senso traslato di « poco valore, poca importanza »: fi. h. XX i ' nominum uilitate deceptus \ XXXVI 119 * quae uilitas animarum ista ': dello stesso modo II 26. XI 39. XIX 59. XXVI 43. XXXIV 2. A questo secondo significato, che si osserva in Plauto e in altri scrittori, ^ si avvicina 1' uso fattone nella Germ. 5, 11 * est uidere apud illos argentea uasa.... non in alia uilitate " quam quae humo flnguntur '. 1 Cic. in Verr. Ili 92, 215; 93, 216; 98, 227. de imp, Cn, Ponip. 15, 44. eum pop. graL egii 8, 18. de dom, s. 6, U e 15. 7, 16 de off. Ili 12, 52. « Plavt. eapt 230 (II 1, 37). Pbtron. sat. 118 Qvintil i. o.V 7, 23. etc. Cf, ' uilitatem uerbi * in Non. 12, p. 531, 2 ed. Mere; p. 363 a ed. Gerì, e Roth. 3 * Vllìtas ', nel 1. e. della Germ , non significa « vilipendio, spregio » ( « Geriogschaetzung », come commenta U. Zernial, o. e., p. 24), ma «poco valore, poco pregio»; sicché l'intera frase ' non in alia uilitate ' vale, secondo la giusta osservazione del Grbverus, Bemerkungen zu Taeiius' Germania, 01denb'urg 1850, p. 21, lo stesso che * eodem uili pretio*. La var. * utilitate *, presentata dai codd. Vatic. VRB. 655,- Rom. Àug. bìbl., Florent. Laurent. 73, 20, Viodobon., e sostenuta si vivamente dal Kritz, P. C. Tae. Germania, Beri. 1864, p. 42 sg, che accusa di * sententìa prorsus absurda ' la lez. ' uilitate ', probabilmente si deve a quella stessa inavvertenza dei copisti, per la quale nel 1. della n. h. XX 1 si legge nei codd. ' utilitate \ invece di 'uilitate ' che è lez. data dal solo cod. Paris. 6795, accolta dalla ' uulgata ', e ripetuta nella recente ed. del Mayhoff, voi. Ili, pag. 302, 14. ^ 26 II. Aggettivi : 1.^ * arcanus ': Germ. 40, 20 ^ arcanus bine terror '; n. h. XXIX 21 ' arcana praecepta ': cosi notasi usato da Cicerone, Virgilio, Ovidio, etc. ^ Ma nella n. h. è riferito anche, secondo V accezione di Plauto, ^ a persona : VII 178 ' petiit uti Pompeius a4 se ueniret aut aliquem ex arcanis mitteret ' ; per lo più è usato in funzione di sostantivo : n. h. Il 65. VII 150. XXV 7. XXVIII 129. XXX 9. La frase * arcana sacra ' osservasi in Orazio e Ovidio ^ prima che nella Germ. 18, 7 ^ hoc maximum uinculum, haec arcana sacra, hos coniugales deos arbitrantur '. 2.^ ^ argenteus ' : nel significato comune di « argenteo, fatto d' argento » * notasi nella Gerrn. 5, 12 ^ est uidere apud illos argentea uasa ' ; e nella n. h. XXXIIf 142 ' missa ab iis uasa argentea ^ non accepis$e ' : v. in 1 Cic. de fin. II 26, 85. Vl^rg Aen. IV 422. VI 72. Ovid mei. IX 516. etc. Cf. Tac. ann. II 54, 13. s Plavt. irin, 556 (li 4, 155): si può aggiungere il v. 518 (II 4. 117) in cui, secondo il commeuto del Cocchia, Torino 1886, p. 65, la V. * arcano ' ò agg. di cas>o dat., che concorda con ' tibi': ma nei lessici Forgbllini-De Vit., t. l, p. 361,é6B0ROES, I, e. 505, ò considerato come avverbio. 3 HoR. epocL 5, 52. Ovid meL X 436. Cf. ' fatorum sacra ' in Vero Aen. I 266. VII 123. * Tale significato osservasi in Liv. Andr. Odi9.tv. 5, in PLM ed Baehrens, voi. VI, p. 38. Varr. de l L. IX 40, 66, p. 216 Sp. Cic. in Verr, II 19, 47; 47, 115. IV 43, 93. V 54, 142. in Catil. I 9. 24. II 6, 13: cf. de nat d. III 12, 30; 34 84. etc. ^ Gli ' argentea uasa * sono prima menzionati da Cic. in Verr, IV 1, 1. Phil. II 29, 73. HoR. sai. II 7, 72 sg. etc. Plinio li disse anche ' uasa ex argento ' : n. h. XXXIII 139. oltre Vili 12. XXII 99. XXVIII 82; 126. XXIX 125. XXXIII 52; 53; 56; 151 ; 152. XXXIV 160. XXXV 4. XXXVII 105. etc. Nella n. h. valse apcbe a significare € ornato o ricoperto d'argento, inargentato » ' : XXXIII 53 ^ G. Àntonius ludos scaena argentea fecit ' : v. altresì XXXIII 144; 151. etc. ^ « argentino, del colore d'argento » : MI 90 ^ flt et candidus cometes argenteo crine ' : V. inoltre IV 31. XVI 76. XXIV 172. XXXVI 137. XXXVII 146; 147. etc. Ma nel passo della Oenn. 5, 20 ^ numerus argenteorum facilior usui est ' , assunse valore di sostantivo, come prima in Livio e poi in Vopisco, 3 per indicare certe monete d' argento , per le quali Plinio adopera le espressioni ' argenteus denarius ' (n. h. XIX 38. XXI 185) o ^ nummus argenteus ' (n. h. XXXIII 47). 3.* * ater ' : Germ. 43, 22 * atras ad proelia nootes legunt '. ^ n. h. II 79 * atram in obscuritatem ' . Nella n. h. osservasi inoltre r agg. ^ ater ' attribuito al colore: VI 190. XI 171 (cf. XVIII 4). XIII 98. XXX 16. XXXV 127; al sangue: Vili 49; alle nubi: XVIII 355; alle erbe: XVII 33 S; alla bile: XXI 176; alle ulcere: 1 Significato analogo si osserva io Cic. p. Mar. 19, 40. Liv. X 39, 13. etc. 2 Cosi in Cic. in Verr. IV 20, 42. Vbrg. Aen. Vili 655. Ovid. mei. Ili 407. eie. 3 Liv. XXX Vili 11, 8. Vopisc. Prob. 4, 5. Bonosus 15, 8 : v. seripit hist Aug. XXVIII e XXIX, voi. II, ed. Peter. 4 Cf. HoR. epod. 10, 9 ' atra nocte '. 5 Neired. Mayhoff deUa n. A., voi. Ili, p. 283, 6, leggesi per il passo XIX )26, secondo la congettura del Salmasio (PUnianae exereiiaiiones in Solini polghisiora^ Traiecti ad Rheo. 1689;, ' albae (ac. lactucaQ) ' , meotre ì codd. , eccetto il Paris. 10318 (Q del Mayh.), e la ' uulgata ' danno ' atrae '. XXtl 154; ad una qualità dì marmo: XXXVl 49. tn accezioni consimili notasi la v. ^ ater ' in Cicerone, 0razio, Ovidio, Seneca, etc. * 4.*" ^ caeruleus ' : Tespressione ' caerulei oculi ' si legge nella Germ. 4, 6 e nella n, h. Vili 74: in entrambe si scorge r imitazione della frase ciceroniana * caeruleos esse Neptuni {se. oculos) '. ^ Nella n. h. V epiteto * caeruleus ' è riferito , inoltre , a certi animali : Vili 141. IX 46. XXIX 86; a vegetali: XV 128. XXII 57. XXVII 105; a minerali: XXXVI 128. XXXVII 134; alle acque del Boristene nella stagione estiva: XXXI 56. I lessici abbondano di ess. sull'uso dell' agg. 'caeruleus' nell'età anteriore a quella pliniana. 5.** * equester ' : riferito a cavalleria, gente a cavallo, combattimento equestre , notasi , secondo gli ess. di scrittori precedenti, ^ nella Germ. 32 , 3 ' Tencteri.... equestris disciplinae arte praecellunt '; e nella n. ^. Vili 162' in libro de iaculatione equestri condito ': v. XXXIV 66. XXXV 129. XXXVII 111. etc; e per ' statua equestris ' V. XXXIV 19; 23; 28. etc. Notasi anche nella n. h. riferito all' ordine civile dei cavalieri, come in 11. simili di Cicerone, Nepote, Orazio, Livio, etc: * v. n. h. V 12. VI 181. VII 88; 177. IX 1 CiG. Phii II 16, 41. Tuse. V 39, 114. Hor. earm. II 16, 2. OviD. am. I 14, 9. met XV 41. Sen. ep. IV 2 (31), 5 Cf. Tac. hisL V 6, 19.. « Cic. de fiat d. I 30, 83. 3 Vedi Cic. in Verr, li 61, 150. PhiL IX 6, 13. de fin. II 34, 112. Caes. b, G. Ili 20, 3. Liv. Vili 7, 13. XXVII 1, 11 ; 42, 2. etc. 4 Cic. p. Piane. 35, 87. ad Q. />. I 2, 2, 6. de r. p. I 6, 10. Nep. XXV (Att.) 1, 1. HoR. sai. II 7, 53. Liv. V 7, 5. etc X solo. X 71; 141. XII 13. XVII 245. XIX 110. XXXIII 32; 34; 112. etc. dub, seì^m. XV p. 55, 2 ed. Beck. 6.** * feralis ' : Germ. 43, 22 * ipsaque formidine atque umbra feralis exercitus terrorem inferunt '. ^ n. h. XX 113 ^ defunctorum epulis feralibus ' : v. XVI 40. L'agg. * feralis', in senso traslato, è adoperato, come in Ovidio, Lucano, etc. 2, anche nella n. h. XVIII 237 ' Caesar et idus Mart. ferales sibi notauit scorpionis occasu ' : V. X 35. 7.^ ' ferax ' : Ge^'^m. 5,4' satìs ferax ( se. terra ). ' n. h. XV 100 ' minime feraces musti (se. acini) ' : v. XVII 105 ; 124. L' uso di ' ferax ' nel significato proprio , or con r ablativo or col genitivo , osservasi nei poeti deir età augustea, ^ 8.^ ' infamis ' : Germ. 12, 4 ' corpore infames caeno ac palude... mergunt ' : v. anche 14, 3. n. h. XXXIII 48 ' nec iam Quiritiu.m aliquis sed uniuerso nomine Romano infami rex Mithridates Aquilio duci capto aurum in OS infudit ' : v. IX 79. In Cicerone si notano numerosi esempi. ^ 9.^ ' infernus ' : usato nel significato generale di 1 Con significato simile osservasi V agg. * feralis * in Verg Aen, IV 462. VI 216. Ovid. irisL III 3, 81 ; 13, 21. etc. Cf. Tac. hisL I 37, 10. ann. II 31, 7. 2 Ovid. met IX 213. Lycan de b. e. II 260. Cf. Tac. hisi V 25, 15. ann. IV 64, 2. 3 Con Fablat : Verg. georg. II 222. Col genit. : Hor. epod. 5, 22. Ovid. met VII 470. Col genit. e con T ablat. : Ovid. am. U 16, 7. * Cic. p. Rose. Am. 35, 100. diu. in Caeeil 7, 24. in Verr. IV 9, 20. p. Font. Il, 34 /,. Cluent 47, 130. in Caiil. Il 4, 7. p. Cael 22, 55. in Pis. 22, 53. />. Seaur. 2, 8. FhiL XI 3, 7. de fin. U 4, 12. Cf. Tac, hist. II 56, 9. ann. I 73,7. VI 7, 6. XV 49, li. y 30 « inferiore, di èotto, basso » , osservasi nella n. h. II 128 * ille infernus (s(7. auster) ex imo mari spirat ' ; ^ e prima in Cicerone, Livio, Seneca, Lucano.^ Nella Germ. 43, 23 ^ nullo hostium sustinente nouum ac uelut infernum adspectùm ', è adoperato nel significato particolare di « infernale, d'averno », secondo gli ess. che ci è dato osservare precipuamente negli scritti poetici del tempo d' Augusto. ^ 10.^ * lineus ' : Qerm. 17, 10 ^ feminae saepius lineis amictibus uelantur \ n, h. XII 25 ^ uestes lineas faciunt folife \ XXIX 114 ' lineo panno ' : , 236. ara am. I 205. ^ 7 Cic. p. SesL 20, 46. de nat d. Il' 39, 100. Liv. I 4, 6. Cvrt. hist. A. M. IV 9 (38), J9. * multitudine pìscium fluitante ' : v. 15, 63. 16, 168. 37, 37. Nella Gemi, 17, 3 ' locupletìssimi ueste distinguuatur non fluitante ', è adoperato in traslato, secondo ess. consimili presentati da Catullo, Ovidio, etc. ^ 2.** ^ labans ' : 6r^r/n. 8, 1 * quasdam acies inclinatas iam et labantes a feminis restitutas '. n. h. XXXV 117 ' sunt in eius exemplaribus nobiles palustri accessu uillae, succoUatis sponsione mulieribus labantes, trepidis quae feruntur '. Conformi sono gli ess. che prima ne avevano dato Cicerone, Virgilio , Orazio , etc. ^ Pel significato proprio dell' agg. ' labans ', v. n. h, XXIV 119 * labantes dentesflrmant '. XXIX 37 ^ dentibus mire prosunt, etiam labantibus '. * 3.** ^ marcens ' : Germ. 36 , 1 ^ Cherusci nimiam ac marcentem diu pacem inlacessiti nutrierunt '. n. h. IX 147 ' alias marcenti similis et iactari se passa fluctu algae uice ', e. q. s. Ess. anteriori si notano in Orazio, Valerio Massimo, Seneca. ^ 4.** * auspicatus ' : Germ. 11, 5 ' agendis rebus hoc auspicatissimum initium credunt '. n. h. XIII 118 ^ nec auspicatior in Lesbo insula arbor '. XVI 75 ' comitantur et spina, nuptiarum facibus auspicatissima '. Nello stesso significato di « prospero, di buono augurio, iniziato sotto 1 Catvll. 64, 68. OviD. mei. XI 470. ars am. II 433 sg. Cf. Tac. hist III 27, 12. V 18, 3. « Cic. p. Mil 25, 68. Verg. Aen. IV 22. XII 223. Hor. carm. III 5, 45. etc. Cf. Tac. hist II 86, 8. ann. XIV 12, 21. 8 Vero. Aen, lì 463. 4 Hor. sat II 4, 58. Val. Max. f. et d. m, II 6, 3. Sen. ep. XIV l (89), 18. Cf. IvsTXN. epii. XXXIV 2, 7. auspici favorevoli » , era stato prima adoperato da Catullo , Velleio Patercolo, etc. ' Per la forma comparativa ' auspicatius ' con valore avverbiale, v. n. h. 3, 105. 7, 47. 5.'' ' contactus ': Gemi. 10, 13 ^ (equi) publico aluntur isdem nemoribus ac lucis, candidi et nullo mortali opere contacti '. Tale uso di ^ contactus ' in senso t'raslato osservasi prima in Livio, Properzio, Ovidio, Seneca. ^ In più luoghi della n, h. è accolto in senso proprio: v. 7, 17. 8, 78; 85. 9, 147; 183. 11, 193; 277. 18, 152. 28, 80. 29, 51. 34, 146. 36, 58. etc. 6.° ' effusus ': Germ. 30, 2 ' non ita effusis ac palustribus locis, ut ceterae ciuitates '. Dello stesso modo, per indicare luoghi estesi, vasti, fu usato da Orazio e Velleio Patercolo. ^ Nella n. h., oltre al conservare il significato proprio di « versato, sparso, etc. »: v. 4, 101. 6, 71. 8, 14; 161. 9, 102. 16, 2. 20, 90. 22, 145. 29, 50. etc, il quale significato osservasi prima in Cicerone, Virgilio, Livio ed altri ', passa in traslato ad indicare profusione, eccesso, esagerazione: III 42 ' Grai, genus in gloriam suam effusissimum ': v. 7, 94; eciòse J Catvll. 45,- 26. Vell. Paterc. h. R. II 79, 2. Cf. Qvintil. i. 0, X 1, 85. Col significato più generico di « inaugurato dopo presi gli auspici » apparo in Cic. p. Rab. perd. 4, II. Hor. carm. Ili 6, 10. 2 Liv. II 5, 2. IV 15, 8. VI 28, 6. XXI 48, 3. etc. Prof. I J, 2. OviD. epist ( her, ) 4 , 50. Irist III 4, 78. Sen. Phaedr. 714. Cf dial, de oraioribus 12, 8. 3 Hor. €p, I 11, 26. Vell. Paterc. A. R. Il 43, 1. 4 Cic. de diu. I 32, 69. Vero, georg. IV 288; 312; 337. Aen, VI 339; 686. X 893. Liv. I 4, 4. XXX 12, 1. etc. 37 condo gli ess. che ne avevano dato Cicerone, Nepole, etc. « 7.** ^ excìsus ': Germ. 33, 3 ^ pulsis Bructeris ac penitus excisis uicinarum consensu nationum '. Prima la V. * excisus '.era stata riferita non solo a popoli ed cserciti, ma anche a città, campi, regioni, etc. : ^ nella n. h. si attiene più strettamente al significato proprio e assume, talora, un significato pregnante: XXXIII 48 * caput eius {se. C. Gracchi) excisum '. ^ XXXIII 139 * anaglypta asperìtatemque exciso circa liniarum picturas quaerimus '. XXXVI 125 ' uias per montes excisas '. Ess. di tale accezione si osservano in Cicerone, Virgilio, Ovidio, etc. ^ 8.° ' infectus ': Germ. 4, 1 ' Germaniae populos nullis [aliis] aliarum nationum conubiis infectos '. n. h. XXX 8 ' infecto, quacumque commeauerant, mundo '. Lo stesso significato in traslato osservasi in Cicerone, Virgilio, Livio, Lucano, etc. ^ Nella n. h. appare anche usato nel significato proprio: VI 70 ' tinguntur sole po 1 Cic. p. Rose. Am. 24, 68. p. Cael. 6, 13. de nat. d. I 16 . 42. Nep. I (Milt.) 6, 2. Cf. Tac. hisL li 45, 11. ann. I 54, 8. « Cic. p. Sesi. 15, 35. in Pis. 40, 96. Cai m. 6, 18. Hor. carm. Ili 3, 67. Vell. Patbrc. h. R. Il 115, 2; 122, 2: aggiungiamo II 120, 3 Jelto secondo l'ed. prìnc. del 1520, che nell' apogp. Amerb. si legge ' occìsi exercitus ', invece di ' excisl exercitus '. Cf. Tac. hist II 38, 4. ann. XII 39, 9 3 Cosi nei codd. e nella * iiulgata', ma nel solo cod. Bamberg. e nelle edd Sillig., Jan e Mayhoff si legge * abscisum *. 4 Cic in Verr. Ili 50. 119 V 27, 68. Vero. Aen II 481. VI 42. OviD ex Pont. Ili 1, 96. V. inoltre Plin. n. h. 35, 94; 154. 5 Cic. ad A ti. I 13, 3. Vero. Aen. VI 742. Liv. XL 11,3. Lvcan. de b. e IV 736. Cf Tac. hi8t I 74, 1. ann. II 2, 7 ; 85, 13. 38 puli, ìam quidem infecti ': i v. inoltre 8, 197. 9, 18. 11, 31; 32; 154. 15, 87. 20, 25. 21, 26. 28, 83; 110. 32, 77. 35, 41. 37, 118. etc. Ess. precedenti di tale uso si notano in Virgilio, Properzio, Mela, etc. ^ 9.'' ^ ligatus ': Germ. 39, 7 ^ nemo nisi u inculo ligatus ingreditur '. n. h. IX 103 * breui nodo ligatis ': v. altresì 11, 255. 17, 115. 18, 261. Nello stesso significato proprio osservasi ' ligatus ' in Catullo, Ovidio, Seneca, Columella, Lucano. ^ 10.^ * monstratus ': Germ. 31, 11 ' iamque canent insignes et hostibus simul suisque monstrati '. n. h. XXII 44 ' hacherba dicitur sanatus, monstrata Perieli somnio a Minerua ' : v. 8, 182. Lo stesso uso di ^ monstratus ' notasi prima in Virgilio, Ovidio, Lucano ed altri. ^ 11.^ * nauigatus ': Germ. 34, 5 ^ ambìuntque immensos insuper lacus et Romanis classibus nauigatos '. n. h. XXXVI 104 ' urbe pensili subterque nauigata ': v. 6, 72. Un es. consimile si osserva in Mela: ' non nauigata maria transgressus est '; ^ es. fondato sull'uso del verbo ^ nauigare ' nelle forme passive, ^ in conseguen i Un concetto consimile, espresso anche col verbo * inflcere ', si nota in Sen. Oed. 122 sg. e Here. [OeQ 337. « Vero. Aen. V 413. VII 341. Prop. TU 11 ( 18 b ), i (23) Muell. PoMP. Mel. chor. III 6, 51 (cf. Cabs. b. G. V 14, 2). Vedi Tac. hi8t III 11, 1. 3 Catvll. 2, 13. OviD. mei. Ili 575 (cf. Liv. V 27, 9). Sen. Med. 742. CoLVM. de r. r. XI 2, p. 591, 23. Lvcan. de b, e. Vili 61. 4 Vbrg. georg. IV 549. Aen. IV 636 : cf. Aen, IV 483. Ovid. trést III 11, 53. Lvcan. de b. e. Vili 822. Cf. Tac. Agr. 13, 15. hi8i. I 88, 3. Ili 73, 14. 5 Pompon. Mei*, ehor. II 2, 26. 6 Vedi SBN. n. q. l\ 2, 22. Pun. n. h. 2, 167. 6, 175. -.89 «. 5Mi deiruso transitivo fattone prima da Cicerone, Virgilio, Ovidio, etc. » 12.** * publicatus ': Germ. 19, 7 * publicatae enim pudiciUae nulla uenia ': tale accezione in senso cattivo del part. * publicatus ' dipende dal significato con cui fu adoperato da Plauto il verbo * publicare '; - ma nella n. h. * publicatus ' assume il significato proprio di «pubblicato, reso pubblico »: XXXIII 17 ^ publicatis diebus fastis ' : » v. anche 29, 26. 35, 24. 13/ Si noti, in ultimo, ^ impatiens ', che è forma participiale con la negativa * in- ' premessa. È riferito, in traslato, a cose prive di vita tanto nella Germ. 5, 4 ' satis ferax (se. terra), frugiferarum arborum impatiens '- quanto nella n. h. XXXVI 199 ' est autem caloris inpatiens (se. uitrum) ' : v. 33, 162. 37, 26. Nella n. h. è riferito pure ad animali: v. 8, 28; 167. 10, 170. 23, 67. etc.; ed a piante: v. 14, 28. 16, 219. 18, 123. 19, 166. 21, 97. etc. Dell' estensione in traslato del significato di ^ impatiens ' si asservatto ess. anteriori in Ovidio, Curzio, etc.^ Quanto al reggimento di ' impatiens ', v. il cap. Ili, C, II, 3% *. IV. VerU : 1.° ^ absumere ' : Germ. il, 10 ^ sed et alter et tertius dies cunctatione coéuntium absumitur '. n. h. VI 103 * quia maior pars itineris conficitur noctibus propter » Ctó. de M' '1 34, use. Vbro. Aen. I 67. Ovid. mei, XV 50. « Plavt. Baeeh. S%3 (IV 8, 22). » Cf Vkl. Patbrc. h. R. Il 114, 2. * Ovid. ara am. II 60. C^rt. hiéi. A. M. ì\ 4 kìò), U. aestuus et statiuis dies absumuntur ' : cf. 5 , 58. 22 , 98. Nello stesso significato , riferito al concetto di tempo, era apparso prima in Cicerone, Livio, Ovidio, etc. ^ Nella n. h. , secondo gli ess. presentati dagli scrittori anteriori,^ appare anche ristretto al significato proprio : II 45 ^ quem (se. umorem) solis radii absumant ': V. inoltre 9, 119 ; 121. 28, 267. etc. ; e quanto alla forma passiva 'absumi ', v. 2, 184. 6, 91. 9, 153. 11, 128. 14, 33. 25, 57. 36, 131. etc. cf. 5, 56. 2.° ^ adfectare ' ; Germ. 37, 24 ' occasione discordiae nostrae et ciuilium armorum expugnatis legionum hibernis etiam Gallias adfectauere '. n. h. XXXIV 30 * Sp. Cassius, qui regnum adfectauerat ' : cf. 34, 15. Con lo stesso significato concernente l' ordine politico, appare in Sallustio, Velleio Patercolo, etc. ^ Nella n. h. si attiene anche, come osservasi negli scrittori precedenti, * ad UN SIGNIFICATO PIU GENERALE diligentiam superuacuis adfectare ': v. 7, 8. 17, 84. 22, 69. 25, 73. etc. 1 Cic. p. Quinci. 10, 34. Liv. XXII 49, 9. Ovid. irist IV 10, 114. Cf. Tac. Agr. 21, 1. ann, II 8, 9. « Plavt. Cure. 600 (V 2, 2). most 235 (I 3, 78). Ter. haut 458 (III 1, 49. Phorm. 834 (V 5, 6). Varr. r. r. IH 17, 6. CaTVLL. 64, 242. Vero. Aen. Ili 257. Hor. earm. II 14, 25. ep. I 15, 27. Liv. XXIV 47, 16. XXX! V 7, 4. Sen. de ben. VII 31, 5. 3 Sall. lug. 66y 1. />. hiat. I in Avgvstin. ciu. Dei III 17, p. 122, 19 ed. Dombart, v. I. Vell. Patbrg. h. R 1139,1. Cf. Tac. Agr. 7, 6. hiat I 23, 2. IV 17, 5 ; 66, 2. 4 Plavt. Baech. 377 (III 1, 10). Cic. p. Rose. Am. 48. 140. Seript. rhet. ad Her, IV 22, 30. Nep. XXV ( Att. ) 13, 5. Vero. georg. IV 562. Liv. I 46, 2. XXIV 22, 11. Ovid. am. Ili 8/51 (1. sospetto per R. Ehwald, praef., p. XII) ars am. Il 39. ex Pont IV 8, 59. Val. Max./, et d. m. Vili 7, ext. 1. Cvrt. hisL A.M. IV 7 (32), 31. Cf. QviNTiL. i. o. Ili 8, 61. -. 41 3.^ * adiigare * : Oerm, 24, 10 ^ quamuis ìiiuenìor, quamuis robustior adligari se ac uenire patitur \ n. h. XVI 239 * Argis elea etiaranum durare dicitur, ad quam Io in tauram mutatam Argus alligauerit' : v. altresì 12, 45. 16, 176. 17,211. 18, 241; 262; 267. 21, 166. 27, 101. 28, 93; 98. 31, 98. 32, 7; 113. etc. In tale significato era stato accolto da Catone, Cicerone, Virgilio, Seneca, etc. ^ Nella n. h. vale eziandio ad indicare, come osservasi in generale negli scritti di Seneca e Lucano, ^ un effetto di azione chimica concernente i colori : IX 134 ^ (bucinura) pelagio admodum alligatur ' . XXXII 66 ^ ita colorem alligans, ut elui postea non possit '. i."" ^ adsignare' : Germ. 13, 7 * insignis nobilitas aut magna patrum merita principis dignationem etiam adulescentulis adsignant '. n. /i. X 141 ^ quibus {se. auibus) rerum natura caelum adsignauerat '. Con lo stesso significato proprio di « assegnare » era stato usato da Cicerone , Orazio , Livio , Celso , Columella , etc, ^' Anche nel senso traslato di « attribuire , ascrivere » notasi nella Oerm. 14, 5 ^ sua quoque fortia facta gloriae eius adsignare praecipuum sacramentum est ' ; e nella n. h. VII 197 ' cui (se. Soli Oceani filio) Gellius medicinae quoque inuentionem ex metallis assignat '. i Cat. de a. e. 39, 1. Cic. in Verr. IV 42, 90. V28, 71. Tuse. Il 17, 39. Verg. Aen. I 169; cf. georg. IV 480; Aen. VI 439. Sen. dial. K 13, 6. Cf. dial. de oratoribus 13, 15. « Sen. ep. VI 3 (55), 2. Lvcan. de b. e. IX 527. 3 Cic. Phil II 17, 43. ad AH. III 19, 3. de r,p. II 20, 36. Hor ep. II 1, 8. Liv. V 7, 12; 22, 4. XXI 25, 3. XXXIX 19, 4. XLII 33, 6. Cbls. de med. Ili 18, p. 92. 3. Colvm. de r. r. XII 2, p. 622, 26. Cf. Tag. hist l 30, 19. XXV 26 ' iauentionem eius ( se. berbae ) Mercurio adsignat ' : di tale uso si hanno ess. anteriori. * 5.** ' adsimulare ' : Germ. 9, 7 ^ neque in uUam humani oris speciem adsimulare (se. deos) ex magnitudine caelestium arbitrantur \ Si notano in Cicerone, Lucrezio , Virgilio , etc. ^ ess. consimili , nei quali il verbo ' adsimulare ' è adoperato nel significato proprio di « assomigliare, fare qualcosa simile ad un'altra ». Nella n. h. appare particolarmente usato, come in molti ess. di scrittori anteriori, ^ nel senso di « simulare, fingere, prender sembianza » : Vili 106 ^ sermonera bumanum Inter pastorum stabula adsimulari {se. ab hyaenis) ' : V. inoltre 3, 43. 9, 10; 34; 113. 37, 179. etc. 6.° ^ ambiri ' : Germ. 17 , 17 ' qui non libidine , sed ob nobilitatem pluribus nuptiis ambiuntur '. n. h. XVII 266 ^ eontra urucas ambiri arbores singulas a muliere incitati mensis ' e. q. s.: v., oltre 1' es. cit. , 2, 80. 14, 11. 19, 60. 37, 203. L' espressione che notasi nel 1. e. « CiG. Bruì. 19, 74. in Verr. V 50 , 131. p. Rab. P09L 10 , 21. ad Q. fr. 14, 1. de fin. V 16, 44. de r. p. VI 15, 15: cf. ep. (adfam.) X 18, 2. Vbll. Patbrc. A. R. II 38, 6. Vedi pjr altri ess. sull'uso del v. * adsignare ' : n. h. 2, 23; 104. 15,65. 18, 64. 19, 50. 25, 60. 28, 33. 29, 2. etc. quanto alle forme dell'attivo; e per le forme del passivo: 18, 18. 22, 44. 24, 2. 25, 34 ; 87. etc. « Cxc. de inu. rhet I 28, 42. in Verr. II 77, 189. Lvgr. de r. n. II 914. Vbrg. Aen. XII 224. Cf. Tac. Agr. 10, 11. 3 Plavt. eiBt 96 ( I 1, 98 ). Epid. 195 (\\2, 11 ). mil. gì 792 (HI 1, 197). Poen. 599-600 (IH 2, 22 sg.). Stick. 84 (I 2, 27 J. Ter. Andr. 168 ( I 1, 141). haut. 888 (V 1, 15). eim. 461 (III 2, 8 ). Phorm. 128 (I 2, 78) ; 210 (I 4, 32^. Trag. ine. fr. 0. 3, io Cic. de off. Ili 26, 98. Cig. p. Cluent. 13, 36. p. CaeL 6, 14. de r. p. I 21, 34. Vbrg. Aen. X 639. Ovid. mei. XIV 656. etc. ^ 48 « della Germ. pigliò, probabilmente, le mosse dalla frase virgiliana ^ conubiis ambire Latinum \ ' 7.° * animaduertere ' : Germ. 7, 4 * neque animaduer* tere neque uincire, ne uerberare quidem nisì sacerdo* ti bus permìssum '. n. h. Vili 145 ^ cum animaduerteretur ex causa Neronis Germanici fili in Titium Sabinum et seruitia eius '. Lo stesso significato di « dannare a morte » presenta per eufemismo il verbo ^ animaduertere ' in Cicerone e Livio. ^ 8.** ' animare ' : Germ. 29, 13 ^ ipso adbuc terrae suae solo et caelo acrius animantur '. Uguale significato del verbo * animare ' (=« dotare d'un temperamento, preparare l'animo»), derivato dal tema della v. ^animus', appare prima in Plauto e Cicerone. ^ Nella n. h, * animare ' presenta il significato che si fonda sul tema della V. * anima ', cioè € dar la vita , vivificare , far vivo » : ^ VII 66 * tempore ipso animatur {se. semen) ': V. anche 10, 184 ; e per le forme del participio : 2, 155. 5, 44. 7, 1. 11, 77. 18, 4. 23, 83. etc. 9.^ * ascendere ' : Germ. 25 , 11 Mbi enim et super ingenuos et super nobiles ascendunt '. Con lo stesso significato e del medesimo modo costruito con ' super ' e Tace, il v. ^ ascendere ' era stato adoperato prima da 1 Verg. Aen. VII 333: v. Drabger, ueber Synt a. S*. d. Tae. «, p. 128. Cf. Tac. hi8t. IV 51, 6. 2 CiG. p. Cluent, 46, 128 : cf. p. Rose. Am. 47, 137. in Verr. I 33, 83. m Caiil. I 12, 30. p. Mil 26, 71. V. inoUre Liv. XXIV 14, 7; e et Tac. hisL I 46, 26; 68, 16; 85 , 3. IV 49, 26. Svbtqn. Aug. 15, 1. 3 Plavt. Men. 203 (I 3, 20). Cic. de diu. II 42, 89. ^ Tale significato si osserva ifi più 11. degli scrittori anteriori: Enn. ann. I fr. 59, ia PLM. voi. VI, p. 69, ed. Baehrens. Pagvv. irag. 91 (citato da Cic. de diu, I 57, 131). Cic. top. 18, 69. de Velleìo Patercolo. ^ La forma del passivo, secondo gli ess. precedenti di Cesare , Vitruvio, Properzio, Velleio Patercolo,- è pneferita nella n. h, XXXVI 88 ' portìcusque ascenduntur nonagenis gradibus ' ; ^ ma non è esclusa la forma attiva: IX 10 ^ ascendere eum nauigia nocturnis temporibus ' ; cf. 35, 59. 10.° ^ augurari ': Germ. 3, 4 ' futuraeque pugnae fortunam ipso cantu augurantur '. n, h. XVIII 225 ' ex occasu eius ( se. sideris ) de hieme augurantur quibus est cura insidiandi, negotiatores auari • : v. inoltre 6, 192. 10, 154. Accolto similmente in traslato e col significato generico di « profetizzare, predire », osservasi in Cicerone, Ovidio ed altri. * 11.° ' canore ' (con la penult. lunga) : Germ. 31, 11 ^ iamque canent insignes et hostibus simul suisque monstrati \^ Con un significato più ampio, a dinotare « es nat d, I 39, 110. de r. p. VI 15, 15. Lvcr. de r. n. V 145. Ovid. mei. IV 619. XIV 566. Colvm. de r. r. VI 36, p. 492, 17. Vili 5, p. 527, 20 e p. 528, JO. Scribon. Larg. conpos. 70, p. 29, 32; 95, p. 40, 26 ed. Helmreich. J Vell. Patbrc. a. R. II 53, 3. Nei deal, de oraioribus 7, 9 é preferito ' supra ' con 1* acc. Cicerone lascia V acc. semplice : p. Font. 1, 4. p, Cluent. 55, 150. p, Mur. 27, 55. de diu. I 28, 58. de off, li 18 , 62 ; ovvero T accompagna con la prep. * in ' : p. Cluent 40, HO. p. Sulla 2, 5. de dom. 8. 28 , 75. p. Mèi 35, 97. PhiL III 8, 20. de fin. Il 22, 74. Tusc. I 46, IH. Cai. m. 10, 34. Lael 23, 88. « Caes. b. e. I 79, 2. ViTRvv. de areh. Ili 4 (3) Pkop. V 3, 63. Vell. Paterc. h. R. il 53, 3. 8 Neil' ed. Jan 1. e, voi. V, p. 121, 15, e nell'ed. Maylnff, voi. V, p. 339, 6 si legge * descenduntur ', invece di * ascenduntur *. Si noti la frase * gradibus ascen Jere ' in Cic de fin. V 14, 40. 4 Cic. Tuse. I 40, 96. Ovid. mei. III 519. Cf. Tao. hisL I 50, 20. 5 Un che di simile notasi in Vero. Aen. V 416. 45 sere di color chiaro, biancheggiare », notasi nella n. h. XVIII 65 ' fortunalara Italiam frumento canere candido ' : ' ess. poetici di tale uso erano stati presentati da Virgilio, Ovidio, Silio Italico. ^ 12.*' ' cedere ' : Germ. 36, 7 ' Chattis uictoribus fortuna in sapientiam cessit'. n. h. XXIII 41 ' in prouerbium cessit sapientiam uino obumbrari '. XVIII 110 * in bonura cedit '. XXXV 91 ' cessit in gloriam artiflcis '. Analoghi ess. si notano in Virgilio , Livio , Curzio , etc. '^ Per altri usi del v. * cedere ', notati nella Germ. e nella n. h.y si osservano ess. negli scrittori precedenti. * IS.'' ^ eludere ' : Germ. 45, 22 ' terrena quaedam atque etiam uolucria animalia plerumque interlucent , quae implicata umóre mox durescente materia cluduntur '. w. h. latera cluduntur tabulis ' : v. inoltre 18, 330. 33, 25. Il verbo ^ eludere ' per ' clau 1 Cosi leggiamo secoDdo 1* ed. di Gelenio e il cod. Paris. 6795. II Detlefsen ed il Mayhoff sostitui?cono a * canere ' il v. * serere *, poggiandosi sur un* emendazioQe di seconda mano fatta nel cod. Vatic. 3861 ; ma in d^ cod. , come nei due codd. Pariss. 67U6, 6797 e nel Leid. si legge * carere *. Si potrebbe anche addurre per es. il 1. 17, 34, letto secondo Ted. Jan. 2 Vero, georg. II 13; 120. llf 325. etc. Ovid. met I \\0: fast, III 880. SiL. 1t. Pan. I 205. XIV 362. Cic. preferi la formi incoativa 'canescere*: Brut 2, 8 (òf. Qvintil. L o XI 1, 31). de legibus I 1, 1; la quale forma incoativa fu anche gradita a Plin. n. h. 7, 23. 17, 34 (letto secondo la * uulg.' e V ed. Mayhoff). 20, 262. 30, 134. 31, 106. 35, 186. 3 Vero. Aen. VII 636, Liv. VI 34, 2. Cvrt. hisi. A. M. Ili 6 (16), 18. Cf. Germ, 14, 15. 4 Cosi per Germ. 6, 20 * cedere loco *: cf. Nep. XI I (Chabr.) 1. 2. Liv. II 47, 3. Ili 63, 1; per n. h. 33, 59 e 35, 80; cf. Cic. de nai. d. II 61, 153. Cabs. 6. e. Il 6, 3. Ovip. met VI 207. 46 dere ' * è proprio della lingua popolare ; osservasi anche in alcuni scrittori anteriori all' età di Plinio. ^ 14.° ' cohibere ' : 6r^rm. 9, 7 ' nec cohibere parietibus deos ex magnitudine caelestium arbitrantur '. Lo stesso significato proprio presenta il v. ' cohibere ' nella ». h. 24, 6. 27, 93. 28, 61; 62. 29, 39; 49. 36, 29. etc; quale prima era stato usato da Plauto, Cicerone, Orazio, Ovidio, Celso, Curzio, etc. ^ 15.° ' commìgrare ' : Germ. 27, 11 ^ quae nationes e Germania in Gallias commigrauerint '. n. h. XXXV 135 ' captoque Perseo rege Athenas commigrauit ( se. Heraclides Macedo pictor) '. Lo stesso significato del v. ^ commigrare ' si osserva in Plauto, Cicerone, Livio, etc. ^ 1 Nei framm. cho ci restano degli otto libri c^uò. serm, di Plinio , si conserva costante la forma * claudere * : II e, p. 15, 7. II A, p. 19, 15, XV p. 55, 22 ed. Beck. 8 Varr. r. r. HI 3, 5. Scribon. Laro, eonpoa. 42 , secondo la ' ed. princ. Ruellii * (neired. Helmreìch p. 21, 8, Lps. 1887, sì legge ' ducenda ', invece di * cludeada ', conforme al cod; Laudan. eoncordato col testo di Marcello, edito dal Cornario). Lvcan. de h, e. Vili 59 (ma si legge * clausit * nei codd. Vossian. XIX e Bruxell. 5330). Sil. It. Pun. XV 652. Cf. Tac. hist. I 33, 7. [dial. de omioribus 30, 28]. In uni. di Cic. de nat d. II 39, 100 il Baiter legge ' cludit ' la v. * eludit ' data dai codd., che altri, p. es. Heind., Schoem., C. F. W. Mueller, leggono * alludit '. 8 Plavt. mil gì 596 (III 1, 1). Cic. p. Casi 5, 11. de nat, d. II 13, 35. de fai 9, 19. Qat m. 15, 51. Script h. Afr^ 98, 2. Hor. earm. I 28, 2. Ili 4, 80; 14, 22. IV 6, 34. 8at II 4, 14. ep. II 1, 255. OviD. mei. XIV 224. Cels. de med. VIII 4, p. 314,7. Cvrt. hist. A. M. VI 2 (5), 11. X 3 (12), 6. 4 Plavt. eisi 177 (I 3, 29;, irin. 1084 (IV 3, 77>. Cic. ad Q. fr. II 3, 7. Liv. I 34, 1. XLI 8, 7. Ommettiamodi citare Ter. adelph. 649 ( IV 5, 15 ;, perché nel cod. Bemb. ( Vatic. 3226 ) si legge * migrarant' : negli altri codd, ' co mmlgrarunt '* ^ 47 16."* ' continuare ' ; con significato indicante spazio e in forma passiva mediale, si nota nella Germ. 44, 20 ' Suiontbus Sìtonum gentes continuantur ' : così in Cicerone. * Nella n. h. presentasi anche nella forma passiva e riferito al tempo: VI 220 * dies conti uuaren tur... noctesque per uices '. XVII 13 ' si plures ita continuentiir anni ' : cf. 10, 94. 11, 103; ma talora presentasi nelle forme delPattivo: XIV 145 * biduo duabusque noeti bus perpotationem continuasset '. XVII 233 ^ si post brumam continuauere XL diebus ' : ^ ef. 3, 101. 16, 100. 18, 362. 20, 35. 30, 60. 17.* ' emergere ' : Germ. 45 , 4 ' sonum insuper emergentis (se. solis ) audiri.... persuasio adicit '. n. h. II 58 ' amplior errantium stellarum quam lunae magnitudo colligitur, quando illae et a septenis interdum partibus emergant ' : v. 2, 100; 179. Del v. ' emergere * riferito al levar degli astri si notano altri ess. in Cicerone e Livio. ^ Nella n. h. appare, inoltre, nel significato proprio di « venir su, venire a galla >: XIII 109 ^- ad exorlus solis emergere extra aquam ac florem V Cic. de nut. d. I 20, 54 II 45, 117. * CdQsitnile accezione notasi ia Gic. Ta9e. II 17, 39. Hoa 9at. II 6, 108. OviD ex Pont I 2, 26. Cf. Tag. a/i/i. XVI 5, 10. 3 É mesatta V effefoiazione del Gboroes, ausfuhrL Hnndwb,^ If, e. 2240, rrpeiuta nel Z>«fio/i. Gborgbs-Calonghf, Torino 1896, e. 924, che a Plinio e Tacito si debba Festensione del significato del V. ' emergere * • vom Aufgang der Sonne und der Gestirne » ; poiché tale estensione si osserva prima in Cic de nat di. Il 44, 113 "^ut sese ostendens emorgit Scorpios alte* (ò trad. d* UQ' passo del carme di A^ato) ; e in Liv. XLIV 37 9 , 6 ; 3 (12), 12. 3 CiG. in Verr. IV 41, 88. Ovid. mei. IH 448. 4 CiG. de leg. agr. II 32, 87. de fln, IV 15, 40. Liv. XLII 55, 10, secondo Ted. Weissenborn, Lps. 1887: nell'ed. Weissenborn, Beri. "Weidmann 1876, si legge * speratus *, iavece di ' separalus erat*. 5 V. per gli ess. di autori anteriori i 11. citati nel Lex. Forcbllini-Db ViT, t. V, p. 453, e neWausfùhrl i/anrfeo6. del Georges, II, e. 2338. Cf. Tac. Agr. 31, 21. In Tacito inoltre il v. * se pcDere* APPARE USATO NEL SENSO DI « aljontaoare, relegare, spargere ' : Oerm. 17, 7 * eligunt feras et detracia uelamina spargunt maculis pellibusque beluarum ' : in senso traslato consimile era stato adoperato da Virgilio ; ^ e, riferito ad irradiazioni luminose, si nota, oltreché in Virgilio e Ovidio, ^ e nei contemporanei di Plinio,'^ anche nella n. h. XXXVII 181 * solis gemma candida est , ad speciem sideris in orbem fulgentis spargens radios '. Appare eziandio nella n. h. in senso traslato, per significare « aspergere , inumidire », secondo gli ess. anteriori di Virgilio e Orazio : * XIII 132 ' si semine, madidum aut , si desint imbres, satum spargitur ' ; ma nello stesso tempo vi è accolto col significato proprio : ^ IV 101 ' ( Rhenus ) ab occidente in amnem Mosam se spargit.' : v. 11, 123. 12, 42. 16, 141. 24, 178. etc. ; ovvero in senso pregn.: XXI 45 ' genera enim tractamus in species multas sese spargentia '. 49.° ' superesse ' : Germ, 6, 1 ^ ne ferrum quidem superest '. 26, 5 ' arua per annos mutant, et superest ager '. n. h. XVI 224 ' pinus, piceae, alni ad aquarum ductus in tubos cauantur ;, mirum in modum for tiores, si umor extra quoque supersit ' : cf. 25, 14. 34, 36. Terenzio e Cicerone avevano prima usato il v. * su liandire »: hisL I 10, 5 (secondo i'emend. dell' Acidalio) ; 13, 17; 46, U] 88, 1. II 33, 9. ann. Ili 12, 8. 1 Vbrg. bue. 2, 41. Aen. VII 191. « Verg. Aen. IV 584. XII 113. Ovid. met. XI 309. 8 SBN. Med. 74. Petron. sai. 22, p. 74, l. Sil. It. Pan. V 56. * Vero, georg. IV 229. Hor. earm. II 6, 23. 5 Dello stesso modo in Vjprg. Aen. II 98. Hor. mì II 5, 103. LvcAj?. de b. e. Ili 64. etc. Cf. Tao. hisL peresse ' nello stesso significato di « abbondare, ridondare ». ^ 50.** * triumpbare ' : Germ. 37, 26 * rursus inde pulsi proximis temporibus triumpbati magis quam uicti sunt'. ». /i. V 36 * omnia armis Romanis superata et a Cornelio Balbo triumphata \ V uso del v. ' triumpbare ' nelle forme personali del passivo appare per la prima volta nella poesia dell' età augustea : ^ Cicerone aveva soltanto adoperato come v. impersonale il passivo dell' intrans. * triumpbare '. ^ V. Avverbi : 1.° * aliquanto ', forma ablativale in funzione di avverbio: Germ. 5, 1 * terra etsi aliquanto * specie differt '. 1 Ter. Phorm. 69 (I 2, 19> 162 (I 3, 10;: nel l* ed. Fleckeìsen ò accolta la grafia ' super erat, super est *. Cic de or, II 25, 108. in Verr. a. pr. 4, 13. ep. (ad fam.) XIII 63, 2 de dia. I 52, 118. II 15, 35. Cf. Tag. Agr, 44, 5. 45, 23. hist I 51, 9; 83, 10. an/i. I 67, 7. XIV 54, 12. « Vbrg. georg. III 33. Aen. VI 836. Hor. earm. Ili 3, 43. Ovid. am. I 15, 26. fast. Ili 732. Cf. Tac. ann. XII 19, 10. 5 Cic. de off. II 8, 28. Dopo Cicerone, se ne valse Liv. III 63, ll.XLV 38,2. •* Ad * aliquanto ', dato nel 1. e della Germ. dai codd. ', tranne il Bamberg. (B del Massmann) che presenta ' aliquando ', TErnesti sostituisce 'aliquantum '; e il Halm, che nella 2.* ed. delle opp. di Tac. (Lps. 1871, voi. II, p. 194) aveva accolto senza alcuna esitazione * aliquanto ', nella 4.» (Lps. 1883, voi. II, p. 222) dubitò che si dovesse sostituire con 'aliquantutn \ e confortò il dubbio con la frase dell' Agr. 24, 9 ' haud m u 1turo a Britannia differunt*. Il Ramorino (Cora. Taciti opera quae supersunt, Milano 1893, voi. Il, p. 210) contrappone, in sostegno di 'aliquanto*, il 1. di Plin. n. h. XXXV 80 'quanto quid a quoque distare deberef: e Tosservazione di lui ò ripetuta da Io. Mueller, ed, e. , p. 6. n. h. XXXV 56 ^ eosque, qui monochromatis pinxerint.... aliquanto ante fuisse '.^ Nella n. h, la v. ' alìquaato ' si accompagna anche coi comparativi : V 3 * e uicino tractii aliquanto excelsiore '. XXI 27 * folio aliquanto altiore ' : se ne notano ess. precedenti in Plauto, Cicerone, Nepote, Sallustio e Livio. * 2.° * ceterum ' : è assunto in più funzioni : a) per riprendere il discorso interrotto da una digressione : Germ. 3, 9 ' ceterum et Vlixen quidam opinantur ' e. q. s. n. h. V 149 ' ceterum intus in Bithynia colonia Apamena ' e. q. s. : cf. 2, 30. ^ h) per significare quasi la stessa opposizione indicata da ' sed ', in principio di una frase: Germ. 2, 19 * ce 1 Un altro es. da addarsi sarebbe presentato dal 1. della n. h, XXXV 134 * et aliquanto praefertur Athenion ' ; cosi letto secondo i codd. Riccard., Paris. 6797 e Paris. 6801: il Jan, voi. V, p. 91, 26 ed il Mayhoff, voi. V, p. 278, 6, vi sostituiscono * aliquando '. Analoga costruzione della v. ^ aliquanto ' coi verbi osservasi in Cic. de inu. rhet II 51, 154. p. Quinci, 12 , 40. p. Rose. Ara. 45, 130. in Verr. Ili 17, 44. IV 39, 85; 63, 141. p. Caeein. 4, 11. in Cam. Ili 5, 11. p. Sull. 20 , 56. de dom. s. 23 , 59. 38, 102. p. Sest. 35, 75. in Vatin. 10, 25. ep. (ad fam.) IX 26, 4 de r. p. VI 9 (1), 9. de legibus II 26, 64. de off. I 23, 81. etc. « Plavt. aul 539 (III 6, 3). Epid. 380 (III 2, 44). Cic. p. Rose. Am. 2, 7. 9, 26. diu. in Caecil. 5, 18. 15, 48. in Verr. I 1, 2; 27, 70; 54, 140. II 1, 1. Ili 38, 87; 43, 102; 47, 113; 63, 148; 64, 150; 57, 131 ; 92, 214. IV 34, 76. de leg. agr. II 2, 3. p. Rabir. perd. 3, 8. de har. resp. 22, 47. p. Cael. 3, 7. aead. pr. II 29, 93. de fin. IV 3, 7 V 2, 4. Tuse. II 27, 6, e poi qualsiasi segno divinatorio o presagio in generale, passò a significare la ^ consecratio \ come nel 1. e. della Germ. S."" ^ intumescere ' : notasi in più 11. delle poesie di Ovidio, accolto in senso proprio ed in traslato; ^ di preferenza fu usato neir età postaugustea : Oerm. 3, 8 ' obiectis ad os scutis , quo plenior et grauior uox reperoussu intumescat'. n. Ti. II 196 'sine flatu intumescente fluetu subito': v. inoltre 2, 198; 217; 232. 6, 128. 18, 359. etc. ^ Quanto all' uso del v. ' intumescere' in senso proprio, v. n. h. 2,233. 8,85. 11, 179. 13, 124 14, 82. 17, 145. 20, 51. 21, 151. 22, 136. 23, 163. 28, 218; 242. 30, 38. etc. 1 Cia in Fallii. 10, 24 ' indicem in rostris , in ilio, io^uam augurato tempio ac loco conlocaris ' ed. C. F. W. Mu^ller. « Ovio. fast l 215. II 607. VI 700. ex Pont IV 14, 34. etc. 9 Id senso trasl. l'usarono pure Colvm. de r. r. 14, p. 318, 29. Tac. ann. I 38,5: cf. hist. Considerianoo ora quelle espressioni che, sebbene usate dagli scrittori anteriori, presentano nella Germ. e nella n. h.y come in altri scritti del primo secolo d. Cr., UN SIGNIFICATO [non SENSO – H. P. Grice] NUOVO. Sostantivi.blandimentum ' : fu adoperato al plur., secondo r accezione classica , nelle sgg. frasi pliniane : n. h. VII 71 ^ fortunae blandimenta poUicentur '. XXVI 14 * alia quoque blandimenta excogitabat '. Significò « cura assidua » in un 1. della n. h. XVII 98 * hoc blandimento inpetratis radicibus Inter poma ipsa et cacumina ' ; d' altro canto, valse, per estensione, ad indicare « leccornie, ghiottornie », facendosi sinonimo di ' condimentum ' : v. Germ. 23, 4 ' sine blandimentis expellunt famem '. Questo ultimo significato notasi in un 1. del sat. di Petronio. * 2.** ' meatus ' : Germ. 1, 10 ' donec in Ponticum mare sex meati bus erumpat '. n. h. IV 75 * angusto meatu inrumpit in terras ' : v. 5, 3. 16, 184. etc. ; e cf. 19 , 85. 22, 117. 28, 197. Nello stesso significato metonimico di « via, corso », la v. ' meatus ' fu accolta dagli scrittori del tempo di Plinio. ^ Ma, per significare moto, la V. ' meatus ' fu usata da scrittori anteriori ^ e da 1 Petron. bcU. 141, p. 665, 12 ' aliqua inueniemus blandimenta, quibus saporem mutemiis '. « Val. Flacg. Ar^on. Ili 403. Cf. Tag. ann. XIV 51, 4. 8 LvcR. de r. n. I 128. Verg. Aen. VI 849. Sil. It. Pan. XII 102. etc. 73 Plinio stesso: n. ft. X 1 1 1 * aues solae uario meatu feruntur et in terra et in aere ' ; v. inoltre: 6, 83. 9, 95. 11, 264. etc. II. Verbi : 1." ' firmare ' : Germ. 39, 2 ' fides antiquitatis religione flrmatur '. Con lo stesso significato in traslato , riferito a cose religiose, appare prima in un carme cit. da Cicerone e nei carmi di Virgilio. * Nella n. h.y oltre al presentare in più 11. il significato di « fermare, rassodare, rinforzare » : v. 10, 94. 17, 206; 212. 18, 47. 20, 212. 35, 182. etc, (il quale significato osservasi prima in Cicerone, Virgilio, Livio , Curzio , Columella ^) , si attiene , come si ha es. da Celso in poi , =^ ad argomenti di medicina: v. n. h. 14, 117. 21, 180. 24, 119. etc. 2." ^ imputare ' : apparve nella latinità dell' evo augusteo, col significato in traslato di « attribuire come colpa, imputare »: * uso continuato poi da Valerio Massimo , Seneca , Plinio Secondo , e indi da Quintiliano, 1 CiG. de dia, 1 47, 106 'sic aquilae clarum fìrmault luppiter omen '. Verg. Aen, II 691. XII 188: cf. XI 330. « Cic. Tuse. II 15, 36. Verg. geonj. Ili 209. Aen. HI 659. Liv. XXVII 13, 13. CVRT. hisL A. M. IV 9 (38), 18. IX 10 (41), 18 CoLVM. de r. r. VI 27, p. 486, 38. Cf. Tag. ann, IV 73, 7. 3 Cels. de med. Vili 7, p. 320, 5.. La frase * f. aluum solutam *, che il Georges, ausfiXhrL Handwb,^ I, e. 2572 , attribuisce a Celso, appartiene invece a Plinio: v. n h, XIV 117 * est centra Lycia (8C. uua) quae solutam ( se. aluum ) firmat *. La fra^^e genuina di Cels. de med. I 3, p. 20, 3 è la sg. : * aluum firmare is, cui fusa. * * OviD. episL {her.) 6, 102. mei. II 400. XV 470. Vedi Krebs -Sghmalz, aniib. I, p. 640. T4Tacito e altri. MI v. ' imputare ' fu aftche adoperato oell' età postclassica in senso traslato , per significare « ascrivere a merito, attribuire come merito »: Germ. 21, 15'gaudent muneribus, sed nec data imputant nec acceptis obiigantur '. n. h. Vili 60 ' ut facile appareret gratiam referre et nihil inuicem iuputare '. Lo stesso significato notasi in Seneca padre, Fedro, Seneca figlio, etc. ^ Assume anche nella n. h. il significato semplice di « assegnare, indicare »: XXIV 5 ' ulcerique paruo medicina a Rubro mari inputatur '. 3."* * prouocare ' : Oerm. 35, 9 * quieti secretique nulla prouocant bella '. n. h. XXXIII 4 ' didicit homo naturam prouocare': v. 6, 208. 19, 5. Con significato consimile si nota in Cicerone , Livio , Velleio Patercolo , Lucano, etc. ^ Plinio usò pure in traslato il v. ' prouocare ' : n. h. XVI 32 ^ omnes tamen has eiusf'sc. roboris) dotes ilex solo prouocat cocco ' : v. 9, 66. 35, 94; e cf. 21, 4: tale uso fu continuato da Quintiliano, Tacito, Plinio il giovane, Suetonio, etc. ^ 4.'' ' submittere ': nel significato di : VII 112 ' fasces litterarum ianuae submisit is cui se oriens occidensque submiserat ': v. 8, 3. 10, 132. 11, 260. etc. ; ^ quanto nel SENSO TRASLATO neque enim pudor , sed aemuli pretia summittunt. Avverbi. 1.** ^ adhuc ': Germ. 19, 10 ' melius quidem adhuc eae ciuitates, in quibus tantum uirgines nubunt. ' n. h. XVIII 24 * quandoquidem qui adhuc diligentius ea tractauere ' e. q. s. L' avv. ' adhuc ', usato per particella rinforzativa col comparativo, invece della v. 'etiam' preferita nel periodo aureo della lingua latina, appare nella latinità argentea. ^ È anche postclassico l' uso di i SBN. dial XI 17, 5. ep, XIX 5 (114), 21. Plin. episL VII 27, 14. SVBTON. din, lui. 67, 12. 2 Cosi in Liv. II 7, 7. XLV 7, 5. Ovid. fast. Ili 372. 5 Lteato in trasl., appare prima in Cic. diu. in Caeeil 15, 48. p. Piane. 10, 24. Vbrg. Aen. IV 414. XII 832. Liv. VI 6, 7. Ovid. epist (her) 4, 151. Sbn. de ben. V 3, 2. ep. VII 4 {66) y 6. XIV 4 (92), 2. * SBN. ep. V 9 (49;, 3. Qvintil. e. o. I 5, 22. II 15, 28 e 29. X 1, 99. SvBTON. Tib. 17, 1. Vedi Goblzer, grammatieae in Sul-pieium Seuerum obaeruaiionea. Par. 1883, pp. 92-93. L'es. apparentemente simile, ma in realtà diverso* di uà 1. di Celio in CiG. ep. (adfam.) Vili 7, 1 ' eo magia, quo adhuc feliciua rem gessìsti *, è ben chiarito neir antib. Krbbs-Schmalz , I, p. 87. et Hand, Turs. adhuc ', invece di ' praeterea ', nei segg. 11. Germ. 10, 9 ^ sin permissum, auspiciorum adhuc fldes exigitur. ' n. h. XXXIII 37 ' sunt adhuc aliquae non omittendae in auro diflferentiae '. ^ Notasi inoltre ' adhuc ' nella n. h. col valore di ' hactenus ' : XXXVII 27 ' magnitudo amplissima adhuc uisa nobis erat ' e. q. s. ; ^ e nella Germ. in sostituzione delle espressioni classiche ' tum ', ' etiam tum ', ' tum etiam ', etc. : ^ 28 , 5 ^ occuparet permutaretque sedes promiscuas adhuc et nulla regnorum potentia diuisas '. * 2.*" ' clementer ' : Germ. 1^ 8 * Danuuius molli et clementer edito mentis Abnobae iugo effusus '. Prevalse neir età argentea della lingua latina 1' uso di riferire ' clementer ' a luoghi : ^ Plinio lo riferi ad animali, e, trattando dell' addomesticamento degli elefanti , osservò: n. h. Vili 25 ' argumentum erat ramus homine porrigente clementer acceptus (se. ab elephante) '. ^ 3.° ' hodieque ' : Germ. 3, 12 ' quod (se. Asciburgium) in ripa Rheni situm hodieque incolitur '. n. h. Ili 124 ' Nouaria ex Vertamacoris, Vocontiorum hodieque pa 1 V. ess. consimili in Sbn. n. q. IV 8. Qvintil. i. o. 11 21, 6. 2 Per la differenza tra ' adhuc ' e * hactenus ' v. Ha.nd, Turs. IH pp. 4-14. Krebs-Schmalz, antib. I, p. 587 sg. Cocghca, sint lai. § 85, XII, p. 199. 3 Gandino, sint lai. I, es. 71, n. 3, p 120. II, es. 150, n. 4, p. 97. 4 Cf. Tao. Agr, 16, 24. 37, 1. hist I 10, 1 ; 47, 8. ann, I, 5 13; 48, 2; 59, 11. II 46, 8. IV 56, 8. XI 23, 9. etc: nei quali 11. la v. ' adhuc ' ò riferita ad un* azione passata. 5 CoLVM. de r. r. II 2, p. 332, 19. Sen. Oed, 281. SiL. It. Pun. I 274, Cf. Tac. hist III 52, 2. ann. XII 33, 8. XIII 38, 13. fi Cf. Gell. n. A. V 14, 12: vi si menziona il racconto di Apion Plistonlces intorno al leone di Androclo. go, (se. orla est) ' : v. inoltre 2, 150. 8, 176. 16, 10 ; 15. 18, 65. 30, 2; 13. 36, 189. etc. L'uso di ' hodieque ' nel significato delle espressioni classiche ' hodie quoque', ' etiam hodie ', o semplicemente ' hodie ', ^ si comincia ad osservare negli scritti della età postaugustea, alcuni dei quali anteriori alla Germ. od alla n. h. ^ D L' uso delle voci, delle quali si tratta nella presente sezione, apparisce tanto nella Gerani, e nella n. h,^ quanto negli scritti, a noi pervenuti, del V sec. d. Cr. : negli scritti anteriori non si osserva traccia alcuna di tali voci, I. Sostantivi : 1.^ ' adfectatio ' : Germ. 28, 15 ' Treueri et Neruii circa adfectationem Germanicae originis ultro ambitiosi sunt '. 3 n. h. XI 154 ' tanta est decoris adfectatio ut tin 1 Vedi Krebs-Schmalz, aniìb. I, p. 597. Gandino, sint lai. II, es. 150, D. 4, p. 97. Cocchia, sint lai. § 137, rZ, p. 305. « Vell. Paterc. h. R. I 4, e e 3. II 8, 3; 25, 4; 27, 5. Val. Max. f. ei d. m. Vili 15, 1. Sen. consultum Claudianum de iure honorum Gallis dando ( tav. di Lyon ) , col. Il, 12 : vedi Dessau, insertpi. Lai., voi I, Beri. 1892, p. 53. Sen. de clem. 1 10, 2 (ma nel cod Leid. suppl. 459 [Lips. 49] si accoglie la lez. * hodie '). n. q. I proL, 3. ep. XIV 2 c90), 16 ; 25 ; 33. Cf. Qvintil. i. o. X 1, 94. dial. de oraioribus 34, 37, secondo i codd. Vatic. 1518 e Farnes. : il Halm vi accolse la lez. * hodie quoque '. 3 II FiNCK ( Tao. Germ. erìàuleri, Gòttingeii 1857 , p. 227 ), il Kritz (op. e, p. 43) ed altri, valendosi della lez. presentata dai codd. Vatic. 1862 , Vatic. 2964, Leid. , Venet. , leggono * nulla affectatione animi' nel I. della Germ. 5, 19, dove gli altri codd. danno * offcciir De '. Quanto al I. sopra cih "della Germ 28, 78 giiantur oculi quoque '. XXXIV 6 * circa id multorum adfectatio furit '. Appare con lo stesso significato in Seneca, Tacito, Suetonio: ^ l'assumono in senso retorico Quintiliano e Io stesso Suetonio. ^ 2.** ^ boraicidium ' : Germ. 21, 3 ' luitur enira etiam homicidium certo armentorura ac pecorura nunaero '. n. h. XVIII 12 ' suspensumque Cereri necari iubebant grauius quam in homicidio conuictum '. Della v. * homicidium ', invece della v. classica ' caedes ', si valsero anche Seneca padre, Petronio, Quintiliano. ^ 3.° ' intellectus ' : Germ. 26, 10 ' hiems et uer et aestas intellectum ac uocabula habent '. Con lo stesso valore passivo, ad indicare « significato, senso, concetto » di qualche cosà, appare la v. ^ intellectus ' in Quintiliano. ^ Nella n. h, presenta il significato, in generale, di « sentimento, percezione, senso »: XI 174 ' intellectus saporum ceteris in prima lingua, homini et in palato '. 15, i codd. Monac, Rom. ( Aug. bib.l. ), Hummelian., Stotgard. presentano la lez. ' affectionem * : migliore ò la lez. ' adfectationem ', data dal cod. Leid. e da altri, poichò, come nota il Dilthey {Tae, Germ. libellus vollstaendiy erlàuiert, Braunschweig 1823, p. 176) « ' affectio ' ist jede die Seele aufregende Leidenscbaft, * affectatio * hiogegen das oft ins Laecherliche getriebene Streben nach einer Sacho Letzteres steht also hier (Germ, 28, 15) an seiner Stelle. » 1 Ben. ep. XIV 1 (89), 4. Tao hi8t I 80, 7. Svkton. TU. 9, 5. 2 QVINTIL. i. O. I 6, 40. SVBTON. Tiò. 70, 3. etc. 8 Sen. rhet. conirou. IV 7, p. 270 , l. Petron. sai. 137, p. 653, 16. QviNTiL. L o. III 10, 1. 4 QviNTiL. i. 0. I 1, 28. VII 9, 2. Vin 3, 44. eie. Il 1« es. e. dì Quintiliano é a torto attribuito a Seneca nell'aus/ì^/ir^. Handwb,^ II, e. 291, del Georges, e nel dizion. lat-it. GsoRaEs-CALONOiii, ed. oit, e. XI 280 * neque enim est intellectus ullus in odore uel sapore ' : v. 2, 149. 13, 35. 19, 171. 31, 87; 88. etc. : è riferito talvolta ad animali : X 108 ' columbis inest quidam et gloriae intellectus ' ; per altri ess. v. 8 , 1 ; 3; 48; 156; 159. 9, 148. 10, 33; 43; 51; 137. 28, 19. 29, 106. etc. 4.** * repercussus ' : Germ, 3, 8 ^ quo plenior et grauìor uox repercussu intumescat '. n. h. XXXVI 99 ' turres septem acceptas uoces numeroso repercussu multiplicant. ' In altri 11. della n. h. la v. ^ repercussus ' presenta significati che si diramano dal concetto comune del fenomeno di riflessione fisica : II 45 ^ in repercussu aquae '. V 35 * solis repercussu '. V 55 ^ etesiarum eo tempore ex aduerso flantium repercussum '. XII 86 * meridiani solis repercussus '. XVI 6 ^ occursantium inter se radicum repercussu '. XXXVII 22 * colorum repercussus ' : v. inoltre 10, 43. 11 , 148 ; 225. 31 , 45. 33, 128. 35, 97; 175. 37, 76; 104; 137; 165. etc. Altri scrittori del periodo postclassico si valsero della v. ^ repercussus '. ^ II. Verbi. 1.^ * excrescere ' : Germ. 20, 1 ' in omni domo nudi ac sordidi in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt '. Lo stesso uso di ' excrescere ' si nota in Seneca. ^ Niella n. h. è, come nel de r. r\ di Colu 1 Vedi Plin. epist II 17, 17. Non è cit. eoa esattezza nel Lex, Forcellini-De ViT, t. V, p. 176 , e neWaunfuhrl. Handiob. del Georges, II, e. 2074, il passo di Flor. epit I 38 [III 3], 15, in cui legges': * ex splendore galearum aere repercusso quasi ardere caelom uideretur* (Halm). L* imitò Macrob. sat. I 7, 25. Vedi per rargomento le philologisehe Ahhandlungen di M. Hertz, Beri. 1888, p. 41. 2 CiG. p. Ro^e. Am, 22, 63. de fin. Ili 19, 62. V 14, 39. 8 Cabs. b. e. II! 92, 2. 4 Cf. Tac. Agr. 20, 7. 5 Liv. XXII 12, 7. XXXII 4, 4. Cf. Cic. de nat d. II 57, 144. 6 Pompon. Mbl. ehor, II 3, 34. Ili 1, 8 e 9 e 10 ; 8, 81. Plin. n. h IV 76. 84 etc. ,* anche nella Germ. 27, 6 ' lamenta ac lacrimas cito, dolorem et tristitiam tarde poniint '. Plinio adoperò la V. ' lamentum ' in traslato: n. h. X 155 ' lamenta circa piscinae stagna mergentibus se puUis natura duce '. S.** ' lasciuia ' : Germ. 24, 5 ' quamuis audacis lasciuiae pretium est uoluptas spectantium '. Con significati vicini a quello che si nota nel 1. e. della Germ. la v. ' lasciuia ' era stata accolta da Pacuvio, Cicerone, Lucrezio, Seneca. ^ Plinio , oltre all' adoperarla secondo l'uso comune (v. n. h. 5, 7. 9, 34. 18,364. etc), la rivolse, in traslato , a denotare quelli che a noi paiono capricci della natura : n. h. XI 123 ^ nec alibi maior naturae lasciuia '. XIV 15 ' est et illa naturae lasciuia ' : V. 8, 52. 26, 2. 36, 12. 9.° ^ nodus ' : Germ. 38, 5 ^ insigne gentis obliquare crinem nodoque substringere '. Ovidio aveva riferito ' nodus ' all'acconciatura dei capelli. ^ Similmente nella n. h. si adopera la v. ' nodus ' in senso proprio: XXVIII 63 ' uulnera nodo Herculis praeligare '; * ma vi è anche accolta in traslato, ora riferita ad argomenti zoo 1 Cic. in Pi8, 36, 89. p. Mil. 32, 86. Tuse. II 21,48. de legihus II 25, 64. Cai. m. 20, 73. Vero. Aen. IV G67.,Pergli ess. di Lucrezio e di Livio , V. i' ausfuhrl. Handwb . del Georges, II, e. 483. Cf. inoltre Tac. Agr, 29, 3. hist IV 45, 5. 8 Pacvv. in CiG. de diu. I 14, 24. Cic. de fin. II 20, 65. Lvcr. de r. n. V 1398. Sen. dial. XII 18, 5. Cf. Tac. hist. Ili 33 , 13. ann. XI 31, 14; 36, 12. 3 OviD. ars am. Ili 139. Lo ripetè, più tardi, Martial. epigr. V 37, 8. * Del * nodus Herculis ' o * Herculaneus * è fatta menzione da Sen. ep. XIII 2 (87), 38. Cf. Pavli exc. ex Uh, Pomp. Fesii^ voce • cingillo ', p. 44, 24 ed. Thewr. d. P. 85 logici: V. 11, 177; 217. 28, 99; » o botanici : v. 13, 52. 16, 158; 198, secondo ess. precedenti ; ^ ora ( e , come pare, per la prima volta) a minerali: v. 34, 136. 37, 55; 150; ovvero ad indicare tumori o indurimenti del corpo umano: v. 24, 21 ; 24. 30, 110: cf. 11, 216. 10.° ' potus ' : Gerani. 23, 1 * potui umor ex hordeo aut frumento '. n. h. XXII 164 ^ ex iisdem (se. frugibus) • fiunt et potus '. Altri ess. della v. ^ potus ' presenta la n. /^., tanto nel significato di bevanda, quanto in quello di « bere, tracannare », secondo l'accezione precedente di Cicerone, Celso, Curzio, etc. : ^ v. n. h, 8, 122 ; 162; 209. 9, 46. 10, 201. 11, 176; 283. 13, 25; 51. 14, 137; 149; 150. 16, 4. 21, 12. 23, 37. 26, 17. 28, 53; 55; 84; 197. 29, 26. 31, 33. 32, 34 ; 54 ; 57. 34 , 151. 36, 156. etc; * ma per la prima volta notasi nella n. h, nel significato di « escremento umano » : v. 9, 138. 17, 51. 11.° ' pubertas ': n. h. VII 76 ' uidimus eadem ferme omnia praeter pubertatem in Alio Corneli Taciti ' e. q. s. cf. 21, 170. Con lo stesso significato metonimico , per indicare il segno della pubertà, se ne valse Cicerone. ^ Ma la V. considerata assume il nuovo significato metonimico di 4c forza virile, virilità, facoltà di generare » nella Germ. 20, 6 * sera iuuenum uenus , coque inex ^ Cosi anche in Cabs. b. G. VI 27, 1. Vbrg. Aen. V 279. LvCAN. de h. e. VI 672. etc. * Ess. precedenti se ne osservano in Verg. bue, V 90. georg, II 76. Aen. VII 507. Vili 220. IX 743. XI 553. Liv. I 18, 7. Sen. de ben. VII 9, 2. Colvm. de arb. 3, p. 670, 5. « Cic. de diu. I 29, 60. Cels. de med. II 13, p. 56, 28. Cvrt. hi8i. A. M. VII 5 (21), 16. Cf. Tao. ann. XIII 16, 4. 4 Vedi Krbbs-Schmalz, antib., v. * polio und polus ', II, p. 308. 5 Cic. de naL d. II 33, 86. hausta pubertas': appare nella n. h.^ riferita, in traslato, alle piante : v. 23, 7. * Quanto a ^ pubertas ' in senso proprio, v. 25, 154. 12.° * raptus': valse da prima a significare « ratto, rapimento per amore » ; - nella n. h. fu usata anche per indicare « strappo mediante uno strumento , piallata »: XVI 225 ' pampinato semper orbe se uoluens ad incitatos runcinae raptus '. Nella Germ. si assunse nel significato della v. ^ rapina ', accolta dalla latinità classica, cioè « ladroneccio, rapina »: 35, 10 ^ nullis raptibus aut latrociniis populantur '. ^ 13.° ' sagitta ' : nel significato proprio di « freccia , dardo, strale, saetta », ^ osservasi nella Germ. 46, 15 ' solae in sagittis spes '; e nella n. h. VII 201 ^arcum et sagittam Scythen louis filium , alii sagittas Persen Persei filium inuenisse dicunt ': v. 11, 279. 16, 161. etc. Ma nella n. h. vale eziandio non solamente a indicare, secondo gli ess. di scrittori precedenti, una specie di sorcolo o magliuolo:^ v. 17, 156; e una costellazione : '^ v. 17, 131, 18, 309; 310; ma anche a designare (a quanto pare. 1 In un altro 1. della n. h. ò sostituita a ' pubertas ' la voce propria : 12, 131 'in prima lanugine '. 2 CiG. in Verr. IV 48, 107. Tuse. IV 33, 71. Ovid. fasi. IV 417. Sen. dial IV 9, 3. Plin. n. h. 34, 69. Cf. Tac. ann. VI 1, 15. 3 Lo stesso congiungimento di ' raptus * al plur. con * latrocinium ' o ' praeda ' si osserva in Tac. hi9t I 46, 13. ann, II 52, 4. 4 Vedi Cic. in Verr. IV 34, 74. Phil II 44, 112. aead. pr. II 28, 89. de fin, III 6, 22. Tuse. I 42, 101. II 7, 19. de nat d. I 36, 101. II 50, 126. etc. 5 CoLVM. de r. r. Ili 10, p. 384, 1-8 ; 17, p. 393, 9-10. 6 Cic. Arai phaen. cum Groti suppl. vers. 84 (325), pag. 369. Gbrman. Arai, phaen. v. 315, in PLM. voi. I, p. 166, ed. Baehrens. AviBN. Arat vv. 669, 689, 985, 1117, 1258 ed. Breysig. per ia prima volta) la pianta detta comunemente € lingua di serpente »: XXI 111 * idem (se. Mago) oiston adici t a Graecis uocari, quàm inter uluas sagittam appellamus '. ^ 14.** ' satisfactio ' : voce usata prima da Cicerone, Cesare, Sallustio per significare « discolpa, scusa ». ^ Nella Germ, conserva lo stesso significato, aggiuntovi il concetto della pena: 21, 3 ^ luitur enim etiam homicidium certo armentorum ac pecorum numero recipitque satisfactionem uniuersa domus '. Plinio la riferì agli animali e, trattando delle colombe , scrisse : n. h. X 104 * tunc plenum querela guttur saeuique rostro ictus,- mox in satisfactione exosculatio '. 15. "* ' sedes ' : in senso traslato, per indicare « soggiorno, stanza, dimora, paese, patria », secondo l'accezione classica, ^ appare nella Germ. 2, 3 ' classibus aduehebantur qui mutare sedes quaerebant ': v. 25 , 2. 30, 1. Plinio ne fece uso tanto in senso traslato, analogo al precedente: v. n. h. 2, 102. 11 , 138 ; 157. 22, 14. 33, 74. 36, 102 ; ^ quanto in senso metonimico : v. 22, 61; 143. 23, 75; 83. 26, 90 32, 104 : in questa se 1 * Oiston • legge nel 1. e. della n. h. Ose. Weise ; v. Jahrbb. del Fleckeisen, 1881, p. 512. 1 codd. Paris. 6795, Riccard., Leid. Voss. e Ted. Detlefsen (voL III, Beri. 1868) danno * pistana \ « CiG. ep. (ad fam.) VII 13, 1. Caes. 6. G. VI 9, 8. Salì.. Cat 35, 2. etc. 3 Cic. p. Cluent 61, 171. 66, 188. p. Mar, 39, 85. p. Sulla 6, 18. p. Areh, 4, 9. de proo, eons. 14, 34. p. Marcel. 9, 29. Caes. b. G. IV 4, 4. Sall. Cat 6, 1. Verg. Aen, XI 112. Ovid. mei. Ili 539. XV 22. etc. 4 Cf. Caes. 6. G. I 31, 14 ^ aliud domicilium , alias sedes... petant '. 88 conda accezione non pare che altri V abbia preceduto, le."* ' tristitia ' : nella Oerm. e nella n. h. è accolta nel significato proprio di « mestizia, tristezza », secondo l'uso che se ne era fatto dagli scrittori precedenti; ' Germ. 27, 7 ^ dolorem et tristitiam tarde ponunt '. ^ n. h, XXIV 24 ' inuenio potu modico tristitiam animi resolui': v. pure 21, 159. 23, 38. 25, 12. 35, 73. Plinio usò, inoltre, la v. ' tristitia ' in senso traslato, riferendola a cose inanimate : n. h, II 13 ' hic (se. sol) caeli tristitiam discutit '. XVIII 184 ' sarculatio induratam hiberno rigore soli tristitiam laxat temporibus uernis ': e in ciò egli seguì gli ess. analoghi presentati da Cicerone; 3 ma, probabilmente per il primo, appropriò la V. considerata ad animali : n. h. IX 34 ^ delphinorum similitudinem habent qui uocantur thursiones. distant et tristitia quadam adspectus ' : v. 11, 63 (per le api). 32, 60 (per le ostriche). Aggettivi: 1.° ' asper ': appare, usato in traslato, in un 1, della Germ, 2, 8 * Germaniam peteret , informem terris , asperam caelo ' : * nella n. h. è assunto , come in 11. di 1 CiG. de or. II 17, 72. eum sen. grai, egii 6, 13. Lvcgbivs, in Cic. ep. {ad fam.) V 14, 2. Sall. Cat 31, 1. Hor. carm. I 7, 18. OviD. mei. IX 397. Val. Max. / et d. m, 1 6, 12. II 6, 14. Sen. dial IX 15, 1. « Consimile frase * tristitiam poni ' si legge iti Ovid. ex Pont II 1, 10. 3 Cic. ad Ait. XII 40, 3. de nat d II 40, 102. de off, I 12, 37. * Vi ha analogia con Taso fattone da Ovid. me^. XI490. Vell. Patbrc. h. R. II 113, 3. 89 autori precedenti, » nel significato proprio: v. 3, 53. 6, 167. 17, 43 ; ed è anche riferito al senso del gusto : *^ V. 2, 222. 12, 27. 19, 111. 20, 97. 25, 159; e, probabilmente per la prima volta, al senso dell'odorato: XXVII 64 ^ radice longa, aequaliter crassa, odoris asperi '. ^ 2.** ' uoluntarius ' : adoperato in senso obiettivo, per indicare ciò che si compie per libera volontà, appare, come in Cicerone, Livio, Valerio Massimo, etc, ^ anche nella Qerm. 24, 9 ' uictus uoluntariam seruitutem adit '; e nella n. h. VI 66 ' uoluntaria semper morte uitam accenso prius rogo flnit ': v. 37, 3; e cf. 28, 113. Ma nella n. h. si estende alla designazione di fatti naturali: 1 Varr. r. r. II 5, 8. Cic. pari, or, 10, 36. Lvcr. de r. n. VI 1148. Vbrg. bue. X 49. georg. II 413. Liv. XXV 36, 5: cf XXXVH 16, 5. OviD. mei VI 76. 2 Cosi in Plavt. capi. 188 (I 2, 85); 496 (III 1, 37). Ter. hauL 458 (III 1, 49). Verg. georg IV 277. etc. 3 II Georges nel suo ausfùhrl. Handwb, I, e. 581, in conferma del riferimento deli'agg. * asper * ai sensi del gusto e dell' odorato, cita il 1. di Cic. de fin, II 12, 36 * quid iudicant sensus ? dulce amarum, lene asperum ', e. q. s. ; e la citazione si ripete nel dizion, laL-iL Georges-Calonghi, c. 250. Senza dubbio, r affermazione è esatta quanto al ' dulce amarum ' rife* rito al gusto; ma ci pare inesatto riferire il * lene asperum ' air odorato, perchè nei citati vocabolari, in conferma del riferimento di * asper * al senso dell' udito, si ripete , poco dopo , lo stesso 1. di Cic. ' lene asperum *, con V avvertenz% che ad * asper ' si contrappone * lenis ' : osservazione giusta questa ultima, in quanto che nel 1. e. di Cic. le antitesi sgg. * prope longe, stare mouere, quadratum rotundum ' non escludono che r antitesi * lene asperum * si possa riferire al senso dell' udito. 4 CiG. ep. iadfam.) VII 3, 3. Liv. XXVI -36, 8. XXVIII 7, 9. Val. Max. /. et d. m. I 8, 3. Cf. Tac. hisL II 45 , 3. [ deal, de oraiorihuB 41, 17]. pinguius (se. serpyllum) uoluntarium et caildidioribus foliis ramisque '. III. Verbi: 1.° * adgnoscere ' : Germ. 5, 15 ' formasque quasdam nostrae pecuniae adgnoscunt atque eligunt '. n. h. XXIX 19 ^ alienis oculis agnoscimus ' : v. 35, 89. Con tale significato il V. ' adgnoscere ' era stato usato prima * ; ma nella n. h. è riferito anche ad animali: IX 23* nomen Simonis omnes (se. delphini) miro modo agnoscunt '. 2.° ' colligere : Germ. 37, 8 ' ex quo si ad alterum imperatoris Traiani consulatum computemus , ducenti ferme et decem anni colliguntur '. n. h. XIII 85 * ad quos (se. consules) a regno Numae colliguntur anni DXXXV ': 2 cf. 6, 59; e, per la forma attiva, 2j 186. ^ Nella n. h. è riferito pure, tanto nella forma passiva quanto nella attiva, a misure di lunghezza: IV 87 ' ad OS Bospori CCLX M pass, longitudo coUigitur ' : 1 Cic. de fin. V 18, 49. Lael 27, 100. Caes. 6. e. H 6, 4. Vbrg. Aen. I 406. HI 82; 351. IV 23. Vili 155. X 843. XII 260. Ovu). fasi. V 590. Lycan, de h. e. II 193. Cf. Tag Agr. 32, 18. 8 II n.o DXXXV nel 1. e. della n. h, leggesi neir ed. Mayhoff, voi. II, p. 332, 18 ; e, in proposito del d.^ aura., non è nolata alcuna variante presentata dai cod J. Tuttavia il Georges, auifàhrl. Handùcb., J, e. 1185, e il Valmaggi, dmi. degli oratori eommenL Torino 1890, p. 66, T hanno mutato in DXXXXV: non sappiamo spiegarcene la ragione. 3 Cf. deal de oraioribus 17, 16 * centuna et uiginti anni ab interitu Ciceronis in hunc diem colliguntur*. È usato nella forma attiva in 24, 14 * cum praesertim centum et uiginti annos ab interitu Ciceronis in hunc diem [effici] ratio temporum collegerit ' : espunto 1' ' effici ' secondo la proposta del RoenBch, in Rev, de Vinsir. pubi, en Belg. 1865, p. 301. 91 V. 2, 245. 36 , 178. etc. XII 23 ' sexaginta passns pleraeque orbe colligant ' : v. 3, 132, 5, 136. 36, 77. etc. 3.° ^ eualescere ' : verbo usato da Virgilio , Orazio , Seneca, Lucano, etc. ^ fu da Plinio per la prima volta riferito a vegetali: n. h. XV 121 * quae (se. myrtus plebeia) postquam eualuit flauescente patricia ' : v. 16, 125. 17, 116. Nella Oerm. è usato tanto in senso proprio: 28, 4 * ut quaeque gens eualuerat'; quanto in traslato, per indicare la prevalenza di determinate voci neir uso comune : 2, 22 ^ ita nationis nomen, non gentis eualuisse paulatim lucrari ' : Germ. 24, 6 ^ aleam, quod mirere, sobri! inter seria exercent , tanta lucrandi perdendiue temeritate, ut ' e. q. s. Con lo stesso significato proprio il v. ^ lucrari ' fu adoperato da Cicerone e Orazio. ^ Nella n. h. acquista il significato particolare di « guadagnare mediante il risparmio » e perciò « risparmiare » : XVIII 68 ' quod {se. marina aqua subigi panem) plerique in maritimis locis faciunt occasione lucrandi salis '. Nello stesso senso pare che si debba intendere il V. ^ lucrari ' nel 1. della n. h. XXXIII 45 ^ ita res p. dìmidium lucrata est ', cioè lo Stato risparmiò la metà della spesa, accrescendo il valore di alcune monete, al tempo della seconda guerra punica. 5.** * obtendere ' : con la forma mediale assume, per la prima volta, nella Germ. e nella n. h. un signifl 1 Vero. Aen. VII 757. Hor ep. II 1, 201. Sen. ep. XV 2 (94) , 31. LvcAN. de b. e, I 505. IV 84. Cf. Qvintil. L o. II 8,5. X 2, 10. « Cf. Qvintil. l o. IX 3, 13. Tac. hist I 80, 8. ann XIV 58, 17. 3 Cic. in Verr, V 24, 61 ; 25, 62. p. Flaee. 14, 33. de off. II 24, 84. parad. 3, 1 (21). Hor. ep. II 3, 238. Quanto al senso trasl. del v. ' lucrari ', vedi Cic. in Verr. I 12, 33. Hor. earm. cato locale d' uso geografico, ed ìndica « estendersi dinanzi » : Germ. 35, 3 ^ Chaucorura gens omnium quas exposui gentium lateribus obtenditur , donec in Chattos usque sinuetur '. n. h. Y 77 ^ buie (se. Libano) par interueniente ualle mons aduersus Antilibaaus obtenditur '. * Nella n. h. presenta inoltre il significato , che notasi in Virgilio, ^ di « stendere dinanzi , porre dinanzi » : XI 153 ' omnibus membrana nitri modo tralucida obtenditur ' : v. 37, 100. e.*" ^occurrere': presentasi la prima volta con significato geografico nella Gerrn. e nella n. h.-/^ Germ, 33, 1 ' iuxta Tencteros Bructeri olim occurrebant ' n, h. Ili 95 ' quem locum occurrens Terinaeus stnus paninsulam efiìcit '. V 84 ' apud Elegeam occurrit ei {scEuphrati) Taurus mons': v. inoltre 6, 114; 128. etc. Presenta anche nella n. h, tanto il significato, in traslato, di « rimediare, essere d'aiuto », secondo gli ess. dati prima da Cicerone, Nepote, Valerio Massimo^ Persio: "* XVIII 189 ' constatque fertilitati non occurrere homines ' : v. 18, 332. 20, 225. 30, 107. 31, 118. 32, 1; 99. etc. ; quanto il significato di « presentarsi alla mente o alla vista, sovvenirsi y> quaesdonem occurrere uerisimile est omnium , qui haec noscant , cogitationi ' : cf. 24, 156. Questo ultimo significato os 1 Cf. Tao. Agr. 10, 7. « Vero, georg. 1 248 : cf. Aen. X 82. 3 A tale sigoiflcato dovette certamente pervenire per il tramite deir uso fattone da Liv. XXXVI 25 , 4 * in asperis locis silex paene inpenetrabilis ferro occurrebat*. Cf. Pompon. Mel. ehor. Ili 9, 89. Tag. Agr, 2, 9. 4 CiG. in Verr, IV 47, 105. p. CluenL 23, 63. Nep. XVI (Pel) 1, 1. Val. Max. f. et d. m. VIII 5, I. Pers. sai. 1, 62, 3, 64. 93 I servasi prima in Cicerone, Cesare, Orazio, Seneca, Cur ' zio, Columella, etc. * 7.° ^ periclitari ' : con valore intrans, pregn. di « arrischiare, essere intraprendente », appare la prima volta nella Gemi. 40, 1 ^ plurimis ac ualentissimis nationibus cincti (se. Langobardi) non per obsequium, sed proeliis ac periclitando tuti sunt ' ; cf. n. h. 18 , 302. In Cicerone e Cesare ^ ha il significato generico di ¥. fare esperimento, far prova ». In alcuni li. della n. h. conserva la qualità di v. intrans., ed è riferito , come in Celso, ^ ai pericoli causati da certi morbi : XXX 114 ' utilissima sunt in iis ulceribus, quae uermibus periclitentur '. XXXII 54 ^ cinis eorum ( se. cancrorum fluuiatilium) seruatus prodest pauore potus periclitantibus ex canis rabiosi morsu ': v. altresì 17, 217. 20, 165. 26, 112. etc. 8.** ^ praetexere ' : G^rm. 34, 4 ' utraeque nationes usque ad Oceanum Rheno praetexuntur '. n. h. VI 112 ' semper fuit Parthyaea in radicibus montium saepius dictorum qui omnes has gentes praetexunt '. Con significato consimile era stato prima adoperato da Virgilio. ^ Nella n. h. assume altresì , in traslato , il significato generico di « preporre, porre avanti »: XVIII 212 ' quos J Cic. de or. Il 24. 104. Ili 49, 191. p. Mil. 9, 25. Tuse. I 22, 51. Caes. b. G. VII 85, 2. Hor. sat. I 4, 136. Sen. deal. I 6, 4. CvRT. hisL A. M. Ili 8 t21), 21. Colvm. de r. r. Il 2, pag. 334, 34. Cf. Tac. ann. XIV 53, 22. « Cic. de off. III 18, 73. Caes. b. G. II 8, 1. 3 Cels. de med. Il 1, p. 30, 14. V 26, 24, p. 178, 37. eie. 4 Verg. bue. 7. 12. Aen. VI 5. Cf. Colvm. de r r. X 296, p579, 37. 94 (se. auctores) praetexuimus uolumini huic ': v. praef. 21. 16, 4. » 9.** ' rarescere ' : eoa l'accezione in traslato, per siguijfìcare « diminuire , divenire raro » , notasi la prima volta nella Germ. 30, 3 ' durant siquidem col les, paulatim rarescunt'.2 Nel significato proprio fu adoperato, dopo Lucrezio, Virgilio, Properzio, Columella,^^ da Plinio: n. h, XI 231 ' quadripedibus senectute (pili) crassescunt lanaeque rarescunt '. 10.° ' tolerare ' : Germ. 4, 8 ^ minimeque sitim aestumque tolerare '. n. h. XXVI 3 ' foediore multorum , qui perpeti medicinam tolerauerant , cicatrice quam morbo '. Lo stesso significato notasi in Terenzio, Cicerone, Sallustio, etc. ^ In un altro 1. la n. h. presenta il V. ' tolerare ' per il concetto di « mantenere , sostentare », secondo l'uso fattone da Cicerone, Cesare, Virgilio, Columella , etc. : ^ VII 135 ' plurimi iuuentam inopem in caliga militari tolerasse '. XXXIII 136 ^ (Ptolemaeum) octona milia equitum sua pecunia tole 1 Fu continuato tale uso da Plin. pan. 52, 1. s Si ripete , poi , nella stossa accezione da Amm. Marc. r. g. XXII 15, 25. XXVI 3, 1. 3 LvcR. de r. n. VI 513. Vero. Aen. IH 411. Prof. IV 14 (15), 33. CoLVM. de r. r. Ili 16, p. 392, 38. Cf. Sil. It. Pun. XVII 422. 4 Ter. hee. 478 (IH 5, 28). Cic. in Verr. Ili 87, 201. in Caiil. II 5, IC; 10, 23. ep. (ad fam.) VII 18, 1. ad Q. fr. I 1, 8, 25. de fin. IV 19, 52. Tuse. II 7, 18; 13, 30. V 26, 74; 37, 107. de din. II 1, 2. Caes. b. G. V 47, 2. Sall. Cai. 10,2. 20, 11. lug, 31, 11. Cf. Tac. hist n 56, 12. ann. Ili 3, 9. 5 Cic. p. Foni. 2, 13. Caes. b. G. VII 71, 4 Ccitato per inesattezza dal Georges, ausfiXhrl. Handwb. II, e. 2821, con le indicazioni 7, 41, 7). h. e. Ili 49, 2; 58, 4. Verg. Aen. Vili 409. Colvm. de r. r. Vili 17, p. 547, 19. Cf. Tac ann. II 24, 7. IV 40, 8. XV 45, 18 95 rauisse '. Ma vi si accoglie, per la prima volta , tanto nel significato di : Germ. 27, 9 ' haec in commune de omnium Germanorum origine ac moribus accepimus '. 38, 4 ' quamquam in commune Suebi uocentur ' : cf. 40, 6; altrove (5, 1. 6, 14) si preferisce l'espressione avverbiale equipollente ' in uniuersum '. n. h, XVII 9 ' quae ad cuncta arborum genera pertinent in commune de caelo terraque dicemus '. XXIII 36 ' reliqua in commune dicentur '. Di una sola voce osserviamo essersi fatto uso, perla prima volta, tanto nella Germ. quanto nella n.h.: è la v. ' glaesum ', d'origine germanica, adoperata particolarmente dai soldati per significare l'ambra: " Germ, 45, 15 * soli omnium sucinum, quod ipsi glaesum uocant, inter uada atque in ipso litore legunt '. n. h. XXXVII 42 ' certum estgigni in insulisseptentrionalis oceani et ab Germanis appellari glaesum, itaque et ab nostris ob id unam insularum Glaesariam appellatam '. Ma, come si osserva nel 1. e, la Genn. accoglie anche la v. ' sucinum ', che trovasi nella n. h. identificata con I' ' electron ' dei Greci : III 152 ' iuxta eas Electridas uocauere in quibus proueniret sucinum quod illi electrum appellant': v. 4,103.8,137. 37, 31; 33; 43-45; 204. e te. ^ J Tale uso deirespressione avv. * in commune * fu conlinuato da QviNTiL. L o. VII 1, 49. Tag. ann, XV 12, 17. « Plin. n. h. IV 97 * Glaesaria (se. insula) a sucino militiaa appellata, a barbaris Austerauia *. 3 Vedi il nostro libro sui Neologismi botanici nei earmi bu" coliei e georgiei di Virgilio, Palermo. Ad un buon numero delle relazioni lessicali si è data, di mano in mano, evidenza, mediante opportuni confronti e richiami indicati in fine delia maggior parte delle note che corredano le relazioni lessicali tra la Gemi. e la n. h. di Plinio. Restringiamo, ora, il nostro compito a dare evidenza ad alcune relazioni lessicali tra la Germ. e gli scritti di TACITO (vedasi), nelle quali non si scorge, salvo di rado e in modo indiretto, l' intermedio della n. H. Sostantivi: annus: Ge7^m. nec arare terram aut exspectare annum tam facile persuaseris \ Agr. 31, 5 ' ager atque annus in frumentum conteruntur '. Della V. ' annus ', adoperata per significare « il raccolto o provento, la produzione dell' annata », un primo accenno appare in Cicerone * : fu accolta da Properzio, e poi dai poeti e prosatori dell' età postaugustea. ^ Nella n. 1 Cic. in Verr, a. pr. 14, 40. « Prof. V 8, 14. Lvcan. de b. e. Ili 452. Stat. sii III 2, 22. Plin. pan. 29, 3. Consoli, La Germania comparala. T 98 h. la V. * annus ' conserva il significato temporale: v. 2, 13. 9, 162. 18, 211. 28,22. etc. ; e solo si può scorgere come un tramite per giungere al significato sopra notato nei sgg. 11. : XV 98 ^ fructus anno maturescit \ XVI 95 ' sunt tristes quaedam ( se. arbores ) quaeque non sentiant gaudia annorum \ 2.** * audentia': Germ. 31, 1 ' et aliis Germanorum populis usurpatum raro et priuata cuiusque audentia apud Chattos in consensum uertit ' e. q. s. 34, 10 ' nec defuit audentia Druso Germanico', ann. XV 53, 9 * ut quisque audentiae habuisset '. ' Audentia ' è voce della l^tiqità argentea : altri ess. se ne osservano in Quintiliano e Plinio il giovane. ^ Nella n. h. si notano soltanto le forme della flessione del participio ' audens '; V. 17, 222. 32, 53. 35, 61. etc. 3.** ^ copiae ' : consideriamo soltanto la forma del plur. : 6r^rm. 30, 13 ^ omne robur in pedi te, quem super arma ferramentis quoque et copiis onerant '. his£. Ili 15, 13 ' ut specie parandarum copiarum ciuili praeda milites inbuerentur. IV 22, 5 ' parum prouisum ut copiae in castra conueberentur ': V. Agr. 22, 9. Prima che nei 11. ce. la voce di forma plur. ^ copiae ', col significato di € provvisioni, provvigioni, viveri, alimenti », era apparsa in Cesare, Livio, Velleio Patercolo. ^ 4.** ' fortuna ' : Germ. 21, 9 ' prò fortuna quisque apparatis epulis excipit '. ann. II 33, 13 ' quaeque ad usum parentur nimium aliquid aut modicum nisi ex fortuna possidentis ': v. IV 23, 11. XIV 54, 9. La forma 1 QviNTiL. I. o. XII prooera. , 4. Plin. episL Vili 4, 4. « Vedi gli ess. citati dal Gboroes , ausfuhrl Handicb , I, e 1573: V. inoltre Plin. pan. sing. ' fortuna ', usata invece della forma plur. per indicare « ricchezze, beni di fortuna, averi, sostanze », osservasi accolta da Nepote, Orazio, Ovidio, poi da Quintiliano, ^ probabilmente per il tramite della frase ciceroniana : ^ cuius denique fortunae studia tum laudi et gratulationi tuae se non obtulerunt ? ' " Valgano per il confronto i sgg. 11. della n. h.i 11 118 ^ non erant malora praemia in multos dispersa fortunae magnitudine '. VII 130 * si uerum facere iudicium uolumus ac repudiata omni fortunae ambitione decernere , nerao mortalium est felix ' : ma è accolta la forma regolare del plur. in XXXVII 81 ' ille proscriptus fugiens hunc e fortunis omnibus anulum abstulit secum ', S."* ' pignora ' : consideriamo la sola forma del plur.:: Germ. 7, 11 * et in proximo pignora, unde feminarum ulula tus audiri, unde uagitus infantium ' : ann. XII 2, 3 ' baudquaquam nouercalibus odiis uisura Britannicum e^Octauiam, proxima suis pignora ': v. XV 36, 14; 57, 14. Agr. 38, 6. La forma plur. ^ pignora ' era stata accolta nella poesia dell'età augustea, '^ per significare figli, madri, mogli, insomma persone legate con intimi vincoli di parentela; donde la formola di ' obsecratio ' giudiziaria: ' per carissima pignora'; della quale fa menzione Quintiliano.* 6..'' ' suffugium ': Germ. 16, 11 ' solent et subterra 1 Nbp. XXV (Att.) 21, 1. HoR. ep, I 5, 12. Ovid. trist V 2, 57. QVINTIL. /. 0. VI 1, 50. « Cic. Phil. I le, 30. 3 Prof. V 11, 73. Ovid. meL III 134. XI 543. episL (her.) 6, 122. 12, 192. L'espressione * amoris pignora' di Liv. XXXIX 10, 1 ha un altro significato. * QviNTiL. I. 0. VI 1, 33. neos specus aperire suffugiura hiemi et receptacu lum frugibus \ 46, 17 * nec aliud infantibus ferarum imbriumque suffugium '. ann. IV 47, 7 ' sanguine barbarorum modico ob propinqua suffugia ' : v. Ili 74, 5. La V. ' suffugium ', propria della latinità argentea, * si osserva prima in Seneca e Curzio. ' Tacito se ne valse anche in genso traslato, ^ accostandosi all' es. che ne aveva presentato Quintiliano.* Aggiungiamo altri due aggettivi di forma neutra plur., assunti col valore di sostantivi : ^ I 7,** ^ ancipitia ' : Gemi. 14, 10 ' facilius inter ancipitia | clarescunt '. hisL III 40, 10 ' mox utrumque consilium aspernatus, quod inter ancipitia deterrimum est '. ^ ann. XI 26, 12 ' scelusque inter ancipitia probatum ueris mox pretiis aestimaret '. Tacito adoperò anche al sing. l'agg. ' anceps ' sostantivato: ann. I 36, 9 ' in ancipiti res publica '. IV 73, 16 ' ille dubia suorum re in anceps tractus '. Nella n. h. la v. ' anceps ' conserva la ftinzione di aggettivo: IV 10 ' ancìpiti nauium ambitu '. VII 149 ' ancipites morbi '. IX 152 ' periculum anceps \ XVII 191 ' anceps culpa '. XVIII 210 ' res anceps '. J Si ha però un es. nel carme pseudo-ovidiano * nux ', v. 1 19 * quid, nisi suffugium nimbos uitantibus essem *. 8 SBN. dial IH 11, 3. CvRT. hUt A. M. VII! 4 (14}, 7. 3 Tac ann, IV »56, 11. XIV 58, 12. 4 QviNTiL. I. o. IX 2, 78. 5 V. la monografia di Th. Panhoff, de neuiriui generis adieeiiuor. subsianiiuo usu ap. Tao. 1883. « F. RiTTBR, P. Corn. Tae. opp., Lps. 1864, p. 525, 20 espunge dal testo tacitiano le parole ' quod - est \ chiudendole tra parentesi quadre. 101 XXIII 31 ' ancipiti euentu \ XXV 16 * ratio inuentionis anceps ' : v. inoltre 10, 17. 22, 97. 23, 17 ; 20. 24, 75. 28, 21. 29, 1. etc. 8.** * missilia ' : Oerm. 6, 7 * pedites et missilia spargunt, pluraque singuli '. hist. IV 71, 24 *paulum morae in adscensu , dum missilia hostium praeuehuntur \ V 17, 14 ' saxis glandibusque et ceteris missilibus proelium incipitur '. L' uso di dare il valore di sostantivo all'agg. ' missilia ', per indicare, in generale, proiettili di guerra , come saette , pietre , etc. , appare prima in Virgilio e Livio ; ^ poi si usò con lo stesso significato anche nella forma del sing. ' missile ': - ne abbiamo un es. nel sg. 1. della n. h. XXVIII 33 ' ferunt difflciles partus statim solui, cum quis tectum, in quo sit grauida,^ transmiserit lapide uel missili ex iis, qui tria animalia singulis ictibus interfecerint '. Del resto , nella n. h. è preferito V uso di ' missilis ' come aggettivo : v. 8, 85; 125. 34, 138. etc. II. Aggettivi. Annoveriamo, per la loro funzione, tra gli aggettivi le sgg. forme participiali : 1.** ^ inlacessitus ' : Germ. 36, 1 * Cherusci nimiam ac marcentem diu pacem ini acessiti nutrierunt'. Agr. 20, 1 Vero. Aen. X 716. Liv. II 65, 4. VI 12, 9. IX 35, 5. XXVI 51, 4 XXXTV 39, 2. L'espressione * missilia fortunae ', che osservasi iu SBN. ep, IX 3 (74), 6, pare che abbia schiuso l'adito ad un nuovo significato della v. ' missilia ' (= « doni largiti al popolo »), che appare in Sveton. Aug. 98, 19. Ner. 11, 11. « Vedi LvcAN. de b. e. VII 485. Vbget. epit r. m. (ed. C. Lang) I 4, p. 9, 8; 14, p. 18, 6: in III 24, p. 117, 14 leggesi ' missibilia ', ma nel cod. Perizon. F 17 si nota ' missilia ' ; e ' missilia ' osservasi anche nel cod. Palai. 909, corretto da ' missibilia nulla ante Britanniae noua pars pari/&r illacessita transìerit '. Il part. sempl. ^ lacessitus ' notasi nella n. h. Vili 23 ' nec nisi lacessiti nocent '. 2.** ' intectus ', con la particella premessa Mn - ' di valore negativo: Germ. 17, 2 ^ cetera intecti totos dies iuxta focum atque ignem agunt '. hist Y 22, 12 ^ dux semisomnus ac prope intectus errore hostiura seruatur \ ann. II 59, 5 ^ pedibus intectis ': e nel senso traslato, per significare « aperto , schietto , fidente >, ann. IV 1, 12 * sibi uni incautum intectumque efflceret \ ' » 3.** ' promptus ' : Germ. 7, 2 ' duces exemplo potius quam imperio, si prompti , si conspicui , si ante aciem agant, admìratione praesunt '. ann, IV 17, 16 * neque aliud gliscentis discordiae remedium quam si unus alterne maxime prompti subuerterentur ': v. II 81, 7. IV 51, 16, XIV 40, 8. Con lo stesso significato di « coraggioso, audace, valoroso », appare la v. ' promptus ', nel grado superlativo, in hist. I 51, 24. II 25, 13. Ili 69, 13. IV 14, 9. Agr. 3, 12. Quanto all'agg. 'promptus' riferito a cose, V. n. h. 8, 129. 9, 112. 11, 24. 4.** ' reuerens ' : Germ. 34, 12 ' sanctiusque ac reuerentius uisum de actis deorum credere quam scir^ \ hist. I 17, 3. 'sermo erga patrem imperatoramque reuerens '. Lo stesso significato presenta la v. * reuerens ' in Properzio. ^ Cicerone conservò T usq psi^rticipiale di ' reuerens ' : * multa aduersa reuerens '. ^ Plinio vi a, anche nei sgg. 11. di Tacito: Agr. 34, 13 * transigite cum expeditionibus '. hist III 46, 14 * quod Cremonae interim transegimus '. Il tramite, per giungere al significato sopra notato, dovette essere il valore giuridico che si attribuì in principio al v. * transigere \ cioè « venire a patti , definire la pendenza con un amichevole accordo > , insomma concludere qualcosa di definitivo per dirimere le questioni. * 5.** * uocare ' : Germ. 14, 16 * nec arare terram aut exspectare annum tam facile persuaseris quam uocare hostem et uulnera mereri \ hist IV 80, 10 ' ncque ipse deerat adrogantia uocare offensas. ' ann. VI 34, 1 ' Oroden sociorum inopem auctus auxilio Pharasmanes uocare ad pugnam \ U equipollenza di ' uocare ' e * prouocare ' muove dalla frase virgiliana * uocare hostem. ' 2 IV. Avverbi : 1.*" * adductius ' : Germ. 44, 1 ' Gotones regnantur , 1 Cf., per r uso deUe forme passive di * transigere ', Cic. p. Quinci 5, 20. in Verr. a. pr. 10, 32. Tuse. IV 25, 55; e, quanto alle forme attive: p. Rose. Am. 39, 114. p. Cluent. 13^ 39. Phil. II 9, 21. etc. « Vbrg. georg. IV 76 * magnisquo uocant clamoribus hostem '. Sbrv. eomm. in Verg. georg. 1. L, voi. Ili, fase. 1*^, p. 326 Th., commenta: ' uocant hostem, prouocant '. Vedi 11 comm.del Heraeus a Tao. hist. IV 80, 10. 105 paulo iam adductius quam ceterae Germanorum gentes \ hist III 7, 4 ' Minucius lustus.... quia adductius quam ciuili bello imperitabat, subtractus militum irae ad Vespasianum missus est '. Nei due 11. citati il valore lessicale della v. ' adductius ' = « con maggior rigore, più severamente , con freno più stretto », si deve fare risalire alla frase di Cicerone ^ adducere habenas ', che è in contrapposto con V altra ' remittere habenas. ' ^ 2.*" L' espressione ^ haud perinde ', priva di valore comparativo, adempie una funzione brachilogica: Germ, 5, 10 ' possessione et usu haud perinde adficiuntur '. 34,2 ' aliaeque gentes haud perinde memoratae. ' ann, II 88, 16 ' Romanis haud perinde Celebris. ' IV 61 , 4 ' monimenta ingeni eius haud perinde retinentur. ' Alla negativa * haud ' talvolta sono sostituite altre voci negative : ' non, ^ ne-quidem, ^ nec '. ^ Per r espressione comparativa ' haud perinde quam ', invece della classica * h. p. atque ', v. hist. II 27, 1. Ili 58, 14. IV 49, 26. ann. II 1, 8; 5, 9. XIV 48, 7. XV 44, 18. Osservasi anche ^ nec perinde quam ' o ' neque p. q. ' in hist. II 39, 12. IV 72, 16. ann. XIII 21, 7. 3.** * longe ' può adempiere V ufficio di rinforzare il 1 Cic. Lael. 13, 45. 2 Tac. ann. II 63, 10. Cf. Plin. epéaé. I 8, 12. Sveton. Aug. 80, 6. Galb. 13, 1. deperdit librorum relL p. 294, 2, ed. Roth. 3 Tac. Agr. 10, 19 (secondo la congettura del Grozio: nei codd. * proinde '). Cf Sveton. Tib. 52, 3 sg. 4 Liv. IV 37, 6. - 106 comparativo, col significato di « molto » : * Germ. S, 3 ' quam (se. captiuitatem) longe impatientius feminarum suarum nomine timent'. ann, IV 40, 10 Monge acri US arsuras '. XII 2, 6 ' longeque rectius Lolliam induci '. Altri ess. ne erano apparsi in Virgilio, Fedro, Velleio Patercolo. ^ B È notevole che Tacito si valse in più luoghi de' suoi scritti di alcune espressioni o frasi che si osservano nella Germ. : daremo evidenza alle più importanti di esse, disponendone i confronti secondo l'ordine cronologico delle opere di Tacito. ^ I. Per il libro de uila et morihus lulii AgHcolae: 1.** Germ. 36, 4 ^ ubi m a n u a g i t u r '. Agr. 9, 6 * plura manu agens'. 1 L'uso classico deU'avv. Moage' si restringe a rinforzare il superlativo o ad accompagnare » per renderne più efficace la significazione, alcune voci particolari, quali * alius> aliter, diuer* sus, dissimiiis ', etc. ; e i verbi: ^abesse*, v. Cic. ep. (ad fatn) II 7, 1. ad AiL VI 3, 1 ;"* antecellere *, v. id. in Yert, IV 53, 118. p. Mxir, 13, 29; * anteponere *, v. id. de or. I 21, 98; * dissentire ', v. id. Lael. 9, 32; • praestare ', v. id* Brut. 64, 230 ; e simili. Quanto all'uso dell'avv. * longe ' col superlativo, v. inoltre Plin. n. A. 3, 5. 4, 66. 5, 70. 9, 131. 19, 146. 23, 92. 24, 125. etc. 2 Vero. Aen, IX 556 * longe raelior \ Vell. Paterg. h. R» II 74, 1 * 1. tumultuosiorem *. Phaedr. /a6. Ili 7, 6 *L fortior'. Cf. Pbtron, sat 9, p. 39, 1 ' 1. malore nisu '. 98, p. 465, 5 * 1. blaiidior '. 3 Nel confronto sarà incluso VAgr.^ tuttoché comunemente si ammetta che questo sia stato scritto prima della Germi le ra^ gioni sono state esposte a lungo nel nostro libro sopra citato, V autore del l * de origine et situ Germanorum ', Roma, 1902. 107 2.** Germ. 4, 4 ' unde habitus quoque corporum.... idem omnibus. Agr. \\^ 2 ' habitus corporum uarìi \ ' 3/ Gemi. 6, 14Mn uniuersum aestimanti plus penes peditem roboris '. Agr. 11,9 Mn uniuersum tamen a e stimanti Gallos uicinam insulam occupasse credibile est'. ^ 4.** Germ. 30, 13 ' orane r o b u r in p e d i t-e ': cf. 6, 14 ' plus penes peditem roboris '. Agr, 12, 1 M n pedite robur'. Livio preferi la frase ' lecta robora uirorum '. ^ 5.** Germ. 17, 6 ' ut quibus nuUus per commercia cultus '. 24, 12 ' seruos condicionis huius per commercia tradunt '. Agr. 28, 14^ per commercia uenumdatos '. 39, 4 * emptis per commercia'. 6.** Geì^m. 21, 12 * notum ignotumque quantum ad ius hospitis nemo disceruit '. Agr. 4:4^ 7 *quant u m a d gloriara, longissimum aeuum peregit '. Vedi inoltre hist V 10, 8. Della espressione * quantum ad ', sostituita alla comune ^ quod attinet ad ', si osserva prin^ft un es., non incensurabile, in Ovidio: lo agcolse, poi, Seneca. ^ Ma un termine dì passaggio tra le due 1 L' espressione ' habitus corporis ' fu , poi, ripetuta da Pliii. efii8t VI 16, 20 e da Svbton. deperdiL Ubrorum reli pagt ^9^ 12, e4 Ralh. Plin. n. h, U, 224 menziona i ^siqgulos anitpi habitus '. « Vedi il cap. Ili, C, III, 2^ 3 Liv. VII 7, 4: cf. Vili 10, 6. 2. 1. 4 OviD ars am. I 744 ' quantum ad Pirithoum \ Skn. ^^ XII 3 («5?, 14 ' quantum ad habitum mentis *. Un altro ea^ di Seneca è cit neWausfùhrl. Handwh. del GaoaeES, II, o. 19091. Vedi G. Leopardi , penneri di Daria filoso^ e di belln leUenklura » Firenze, suec. Le Mounier, 1898 ; voi. I, p. 256. locuzioni notasi nelle frasi dì Seneca il retore: ^ quantum ad meum stuporem attinet; quantum ad ius attinet '. ' II. Per le historiae : 1.° Germ. 25, 6 * occidere solent, non disciplina et seueritate, sed impetu et ira '. hist I 51 , 5 ' asper^fto militiam tolerauerant ingenio loci caelique et seueritate disciplinae'. La stessa frase , espressa in forma di endiadi come nella Germ,, appare prima in Cicerone e nel beli. Alex. ^ 2.** Germ. 3, 18 'ex ingenio suo quisque demat uel addat fldem '. hist. I 82 , 13 ' manipulatim adlocutl sunt ex suo quisque ingenio mi tius aut horridius '. Vi sì accosta la frase plìniana ; * uaria circa hoc opinio ex ingenio cuiusque'. "^ 3.° Germ. 13, 20 ' ipsa plerumque fama bella profi igant '. hist. II 4, 11 ' pr fi igauer at beli u m ludaeicum Vespasianus '. IV 73, 6 ' profligato bello '. La frase * proflìgare bellum ' risale a Cicerone e Livio: •* si rese d'estensione maggiore, sostituendosi a i Sen. rhet. eonirou. VII 1 (16-, 1, p. 298, 18. X 5 (34), 16, p. 509, 8, ed. e. Nella n. h. 25, 12 sì nota * in quantum *. s Cic. p. Cluent 46, 129 * magister ueleris disciplinae ac soueri tatis ' : cf. m Catil. I 5, 12. Script b, Alex. 48, 3 * mìlitarem disciplinam seueritatemque minuebant '. 65, 1 ' quae dissoluendae disciplinae seuor i t a t i s q u e essent ' (Kuebler). Cf. Liv. XXXIX 6, 5. 3 Plin. n. h. 8, 48: cf. 34, 57; e Liv. Ili 36, 1. 4 CiG. ep. dadfam.) Xll 30, 2. Liv. IX 29, 1 ; 37, 1. 40, 11. 6, 3.  38, 5. V. i commenti Orelli-Meiser, Heraeus, Valmaggi a Tag. hist. II 4. - 109 ' bellum ' gli aec. * aciem, classem, copias, hostem, iaimicos, proelium ', etc. ^ 4.° Germ. 3, 18 'ex ingenio suo quisque demat uel addat fidem'. hist II 50, 7 ' ita uolgatis traditisque demere fidem non ausim \ III 39, 3 ' a d d i d i t facinori fidem': v. ann. IV 9, 5. Si notano ess. delle locuzioni ' demere fidem ' e ' addere fidem ' in Livio e Ovidio : ^ in un 1. di Cicerone i due verbi ' addere ' e ' demere ' sono disposti in antitesi , come nel 1. e. della Oerm. ^ 5.*" Germ. 42, 8 ' sed u i s et p o t e n t i a regibus ex auctoritate Romana'. hisL III 11, 15 ' uni Antonio uisac potestas in utrumque exercitum fuit '. ** L' espressione * uis ac potestas ' del 1. e. delle hist si connette con la frase di Cicerone: ' u i m omnem deorum ac potestatem'. ^ 6.'' Germ. 36, 7 ' tracti ruina Cheruscorum et Fosi '. hist. III 29, 5 ' quae (se, ballista) ut ad praesens disiecit obruitque quos inciderat , ita pinnas ac summa i Plavt. mil. gL 230 (II 2, 75 . Cic. p. Rab. FosL 15, 42. Phil XIV 14, 37. Cabs. b. e. II 32, 11. Nep. XIV vDat.) 6, 8. Liv. Vili 8, 9. X 20, 14. XXVIII 2, li. SiL. It. Pun. XI 398. Tac. ann. XIV 36, 7. « Liv. II 24, 6. OviD. rem. am. 290. 8 Cic. aead- pr. II 16, 49. Vedi per altri e?s. di posizione in antitesi dei vv. * demere ' e ' addere * 1' ausfùhrl Handwb. del Georges, I, e. 1903. 4 u! Zbrnial, op. e, p. 81, aggiunge al confronto un 1. del dial. de oratoribus 19, 24 ' qui u i e t p o t e s t a t e , non iure aut legibus cognoscunt '. 5 Cic de nat d. III 36, 88. Cf. seripL rhet ad Her. I 5, 8 no ualli r u i n a sua t r a x: i t ' : ma nel 1. e. della Germ. ' mina ' ha significato metaforico. * 7.° Germ. 44, 1 1 ^ m u t a b i 1 e... hincuel illinc r e m i g i u m '. hist III 47, 18 ' pari utriraque prora et mutabili remigio, quando bine u e 1 illinc appellere indiscretum et innoxium est ' : v. anche ann. II 6, 7. 8.° Germ 24, 13 ' ut se quoque pudore uictoriae exsoluant '. hist III 61, 15 * p u d o r e proditionis cunctos exsoluerent'; arrogi ann, VI 44 , 20 ^pudore proditionis oranes e x s o 1 u i t '. ^ In simile accezione metaforica appare il v. ' exsoluere ' in Terenzio, Cicerone, Virgilio, Livio, etc.'* 1 Cf. la frase * tra bere ruinam' in Verg. Aen, II 465 ?g. ; 631. Vili 192. IX 712 sg. ^a costruito ^ proditur ' nella Germ. 8, 1 ' meraoriae pròdilur quasdam acies inclinatas iam et labantes a Sforni nis restitutas '. ^ Consideriamo le leggi sintattiche aventi per obtóÉto r uso dei casi. I. Accusativo : l.*' L' acc. di relazione, in dipendenza da un aig^tivo da un participio, osservasi nella Gemi. 17, 12 ' nudae brachia ac lacertos '; e nella n. h, XIII 29 ' uitilem sibi arborique indutis circulum '. Ess. consiirfli 1 Quanto alla costpuzione del v. * narratur ' con Tace, e Titifin., invece di * narra ntur * col nominativo e l'infin, per significare, come scrive G. Helmrbigh, c b e s t i m ra t e Angaba und M'itteilung, auch durch Schriftsteller, im Gegensatz zu vagem Gorùcht »: V. la recensione del l'bro del Wormstall, uebèr aie Chamaoer, Brukterer und Angrioarier ole, nel Jahreàbèrìcht ueber die Fortschritie der class. Alteri humswissensehaftyXVll (1889;, 2. Abtheilung, p. 255 (Jahresb. ueb. Tao.), « In altri 11. della n. A. ò preferita la f rma attiva * narrkht *: V. 2, 126 ; 236. 8, 35. 32, 75 etc. 3 OviD. mei. XV 311 sg. ' admotis Aihamanas aquis actiiàhdere Jignum | narratur *. 4 Un costrutto analogo osservasi in Liv. XXV 31,9 Val. Mix. /. ei d. m. II 6, 10. Cf. Caes. b. G. V 12 1. Tac. ann. Ili 65 , 9. [dial. de orato ribus 32, 27]. 136 si notano in Virgilio ^ ed altri poeti delPetli augustea: ne presenta anche la latinità argentea , i cui scrittori predilessero i costrutti poetici e di fonte greca. ^ 2.^ L'acc. ' cetera ' è assunto , talvolta , in funzione avverbiale: Germ. 17, 2 ' cetera intecti totos dies iuxta focum atque ignem agunt '. 29 , 12 ^ cetera similes Batauis '. 44, 20 ' cetera similes uno differunt '. n. h. Vili 40 ' tradunt in Paeonia feram quae bonasus uocetur equina iuba , cetera tauro similem '. XXII 133 ' est etiamnum aliud sesamoides , Anticyrae nasqens , quod ideo antiqui Anticyricon uocant, cetera simile erigerenti herbae '. La prosa latina aveva già accolto lo acc. ' cetera ' in funzione avverbiale, ^ ed anche prima r aveva accolto la poesia, che ne continuò V accezione neir età augustea. * 1 Verg. Aen, IV 558 sg. Non ó es. sicuro quello dell' Aen, I 320 ' nuda genu ', in cui ^ genu ' può essere accettato per ablativo. Per la stessa ragione il Draegkr, ueber Synt u. Si, d, Tac^y § 39, p. 19, riconosce es. noi sicuro di acc. di relazione il 1. degli ann. XVI 4, 11 * flexus genu '. 2 Vedi gli ess. in Màdvig, lai. Sprogl.'y § 203, a, Anm., p. 154. Cocchia, sint. lai., § 55, p. 1 17 sg. Valmaggi, comm. hist Tae. lib. 1, p. 134; lib. 11, p. 34. Cf. inoltre* Tag. hist IV 81, 9. ann. VI 9, 13. XV 64, 15. e te. 3 Cic. orai, 25, 83 (letto secondo il cod. Viteberg., / del Friedrich). Sall. lug, 19, 7; cf. hisL IV 9 (Kritz). Liv. I 35,6. Vell. Paterc. h. R,l\ 119, 4. Cf. Tac. Agr, 16, 10. ann, VI 15, 5; 42, 12. * Enn. ann, 1 fr. 32, in PLM. , voi. VI, p. 64, ed. Baehrens. Verg. Aen. Ili 594:  656: cf. Serv. eomm. in Aen. IX 653, p. 368, voi. 11, fase. 2.o Th. Hor. earm, IV 2, 60. ep, I 10, 2 e 50. Vedi Madvig, lat Sprogly § 203, a, p. 154. Cocchia, sint lai, , § 60, b, p. 131. IL Genitivo : ^ 1.^ Il genitivo parti ti vo trovasi in dipendenza dal relativo neutro * quod ', posposto, che funziona da soggetto della proposizione sg. : Germ. 15, 8 * conferre principibus uel a r m e n t o r u m uel f r u g u m quod prò honore acceptum etiam necessitatibus subuenit '. n. Ti. XXX 127 * feni Graeci quod III digitis capiatur '. Ess. anteriori si notano in Cesare e Livio. ^ Vi ha, però, chi nel 1. e. della Gemi.y facendo precedere al ' quod ' una virgola, trovi un costrutto ellittico, che nella sua interezza somigli ad un altro 1. della Germ. 18, 6 ' ipsa armo rum aliquid uiro adfert ', 3 simile al 1. della n. h. XXVII 130 / additur piperis aliquid et murrae '. Ma, se cosi fosse, avremmo una costruzione ellittica isolata , priva di base , se ne togli un ravvicinamento, del resto non improbabile, col passo degli ann. di Tacito XV 53, 8 ' iacentem et impeditum tribuni et centuriones et ceterorum , ut quisque audentiae habuisset, adcurrerent trucidarentque '. ^ 2.** Per l'uso del genitivo in dipendenza da un comparativo neutro plur., considerato come sostantivo, vi è rispondenza tra la Germ. 41, 1 'in secretiora Ger 1 Vedi U. Zernial, sei quaedam eap. ex genet usu Toc., Gòtt. 1864. « Caes. 6. G. Ili 16, 2. Liv. XXVIII 8, 9. Cf. Tac. hisL II 44, 20 3 U. Zernial, Germ. erkl p. 41. Cf. il comm. del Heraeus alle hisL di Tac. II 44. 4 Vedi CoNSTANs, étude s. L langue d. Tac, n.^ 81, p. 45. figli crede probabile che sì tratti di un costrutto ammesso dalla lingua popolare: non ne adduce però le ragioni. 138 maniae porrìgìtur ', ^ elsin.h. XVI 187 ' et sabuci interiora mire firma traduntur ' : cf. 6, 33. Se ne osserva qualche es. in Cicerone ^, a** Tra gli aggettivi che, tanto nella Germ. quanto nella n. h., hanno, talvolta, il loro complemento in una forma nominale di caso genitivo, si debbono annoverare i sgg. : a) ' fecundus ' : Germ. 5, 5 ' pecorum fecunda '. n. h. XXXIII 78 ^ nulla fecundior metallorum quoque erat tellus '. '^ Ma nella n. h, è ammessa anche la costruzione con r ablativo : XI 233 * numeroso fecunda parta '.* b) * impatiens ' : Germ. 5, 4 ' frugiferarum arborum impatiens '. ^ n. h.XXl 97 ' unum autem caulem rectum habet uetustatis inpatieutem '. ^ Questa costruzione appare la prima volta nella lingua poetica dell' età augustea; poi si estese alla lingua della prosa. ^ J Vedi Valmaggi, il geniiioo ipoiaitieo in Tae.\ in Boll, di ^lol class., a. IV, n.» 6, pp. 130-135. 2 Cic. ad AH. IV 3, 3. Cf. Tac. hist. II 22, 3. V 16, 5: nel secondo de' due 11. ce. il cod. dà la lez. * propiora fluminis Transrhenani tenuere ' ; il Nipperdey, il Halm, il Ritter e altri vi sostituiscono * flumìni '. 3 La costruzione col genit. notasi prima in Hor. carm. IH 6, 17. CoLVM. de r. r, IX 4, p. 552, 5 Cf. Tac. hist. I 11, 3. ann. VI 27, 16. XIV 13, 4 * V. ess. anteriori in Ovid. mei. Ili 31. X 220. Cf. Tac. hist. I 51, 26. Il 92, 6. IV 50, 22. ann. XIII 57, 2. 5 L'espressione * patiens frugum ', in antitesi a quella u^ata nella Germ. 1. e , osservasi in Tac. Agr. 12, 16. 6 V. altri ess. sopra, cap. I, A, 111, n.« 13, p. 39. 7 Vero. Aen. XI 639. Ovid. ars am. II 60. mei. VI 322. XIII 3. trist. V 2, 4. Vell. Paterc. /i. i? II 23, 1. Cvrt. hist. A. Ai. Ili 2 (5j, 17. IX 4 (15). 11. Cf. SiL. IT. Pan. Vili 4. Tao. hist. II 40, 11; 99, 7. ann. Il 64, 13. IV 3, 5; 72, 2. VI fó,8. XII 30, l. 139 e) * superstes ' : Germ. 6 , 24 * muHique «operdtites bellorum infamiam laqueo flnierunt '. n. h, VII 156 ' M. Perpennaet nuper L. Volusius Saturninus omnium... superstites fuere ' : v. 7, 134. Cicerone ne aveva dato r es.* Nella Qerm. si accoglie anche la costruzione di ' superstes ' col dativo, secondo gli ess. di scrittori precedenti : 2 14^ 3 * infame in omnem uitam ac probrosum superstitem principi suo ex acie recessisse '. Quanto al genitivo * moris ' col verbo * esse ' valgano i sgg. confronti: Germ. 13, 2 * arma sumere non ante cuiquam moris, quam ' e. q. s. 21, 13 ' abeunti, si quid poposcerit, concedere moris \ n. h. XIX 51 ' usque ad eum (se. Epicurum) moris non fuerat in oppidis habitari rura ' : v. 17, 66 ; 214. La locuzione * moris esse ' col soggiuntivo retto da * ut ' o con Tinflnito, era stata adoperata da Cicerone, Livio, Velleio Patercolo, Valerio Massimo, Seneca, etc. ; ^ poi, per il tramite di Tacito e di Plinio il giovane, * passò nell'uso 1 Cic. ad Q. fr. l 3, 1. Cf. Tac. Agr. 3, 13. ann. I 61, 14. Il 71, 11. Ili 4, 11. 8 Plavt. asin. 21 (I 1, 6). Ter. haut. 1030 (V 4, 7). Ovid. ara am. Ili 128. mei. XI 552. etc. Cf. Tac ann. V 8, 12. Nei sgg. 11. : Plavt. irin. 57 (I 2, 19); Cic. ep. {ad fam.) VI 2, 3; HoR. e. saee. 42, resta io dubbio se la v. ' superstes ' sia costruita col genit. o col dat., essendo forme dell' uno e dell' altro caso ì rispettivi complementi : ' uitae tuae, rei publicae, patriae '. 3 Cic. in Verr. I 26, 66. Liv. XXXVI 28, 4. Vell. Patbro. A. K lì 37, 5 ; 40, 3 Val. Max. /. et d. m. II 8 , 6. Sbn. disi. X 13, 8. 4 Tac. Agr. 33, 1. 39, 2 (Ietto secondo il cod. Vatic. 342(), A del Halm). 42, 19. hist I 15, 3. ann. I 56, 17 ; 80, 2. IV 39, 3. Plin. epi%t II 19, 8. Ili 21, 3. degli scrittori seriori, ^ invece della est ', preferita dalla latinità classica. ^ III. Dativo : ^ 1.° Il dat. di attribuzione trovasi, talvolta, sostituito al genitivo, in dipendenza da alcuni sostantivi: Germ, 16, 11 ' solent et subterraneos specus aperire , suf fugium hiemi ^ et receptaculum frugibus '. 44, 11 ' est apud illos et opibus honos '. n. h. XXXVI 198 ' maximus tamen honos in candido tralucentibus {se. uitris).-^ Il dativo di attribuzione osservasi , sebbene di rado, negli scritti anteriori al 1.'' secolo dell'impero : ^ dopo. 1 Cf. IvLiAN. ìq dig. HI 2, 1. Vlpian. in dig. XLVIII 19, 9. 2 Vedi Georges, ausfuhrl. Handwb. , II, e. 904. Nella n. h, si accoglie anche la locuzione classica ' mos est*: v. 4 , 33. 11 , 184. 19, 73. 25, 77. 28, 36. 29, 4. 33 , 11; 21. 34 , 16. Si nota * in more est * in 16, 13. 3 Vedi, quanto ali* uso del dat. la monografia di W. Knoess, de dat. fin. qui die. usa Tac. eornm., Vpsaliae 1878; e quella di A. CzYGZKiEWiGz, de dat. usu Taeit.y BroJy Hiemi ' ò la lez. data dai codJ. Il Reifferscheid ed il Halm congetturano * hiemis *; il Halra però dubita: * aa hieme? * Certo è che la costruzione di * suffugium * col genitivo osservasi in un altro 1. della Germ. 46, 18 * ferarum imbriumque suffugium * ; ed ò preferita da Qvintil. L o. IX 2, 78 * suffugia infirmitatis*; e da Tac aan. IV 66 , 11 * urguentium malopum suffugium •. 5 In Tac. Agr. 21, 9. hist. I 21, 6 * honor ' si accompagna col genitivo. Anche col genitivo sono costruiti ' rector* e * subsidia * nella n. h. 2, 12. 35, 102. 6 Caec. Stat. eom, rei. ll9(Ribbeck) * meae morti remedium *. Cic. de or. I 60, 255 * subsidiura... senectuti * ( ma nello stesso 1. * subsid. senectulis '). in Catll. II 5, 11 * huic..bello..ducem *. Catvll. 63, 15 * mihi comites *. Vero. Aen. V 111 * pretium uictoribus '. r uso si estese di più. * 2.° Nella Germ. e nella n, h. si accoglie T uso del ^ datiuus absolutus' : - Germ. 6, 14 * ìq uniuersurn a estimanti plus penes paditein roboris \ n. h. XVI 178 ' proxirneque aestimanti hoc uideantur esse, quod in interiore parte mundi papyrum ' : v. inoltre 15, 72. 16, 200; e cf. 36, 120. Costrutti analoghi sì notano in Cesare, Virgilio, Livio, Ovidio. '• 3.** Degli aggettivi che, tanto nella Germ. quanto nella » Vedi Tac. hisL 1 22, 11 ; 67 , 4 ; 88 , 5 ( ma ' minister ' col genit. in hisL II 99, 13: cf. Verg. Aen. XI 658). II 1 , 2. Ili 6, I. IV 19, 6; 22, 17; 61, 15 ( ma • pignus * col geoil. in hisL III 72, 4 ; 76, 4. V 8, 2. ann. I 3, 1 ; 22, 1 ; 24, 9; 56, 16. II 21, 13; 43, 27; 46, 23; 60, 18; 64, 18; 67, 12. Ili 14, 18; 40, 5 e 13. IV 60, 8; 67, 8. VI 20, 2 ; 36, 12 e 14; 37, 14. XI 8 , 4. XII 22, 10. XV 53, 5. etc. * Il Cocchia, sinL lai., § 73, IH, p. 159, lo chiama 'd«t. iudicantis '. Vedi Draeger, ueber Syni. u. Si, d. Tao. 3, § 50, p 24; e Valmaggi, comm hisi. Tac, lib. II, p.' 96 II Constans, étude 8. l lanyued Tac-y n.^ 91, p 51, nega C come lo Sghmalz, lat. Sf/ni. 426) che sia costruzione greca, e lo crede « un datif de rinterèt atlénué »: tuttavia, mentre egli ammette che nell'A/yr. II, 10 « le datif n'est pas douteux », per il 1. delUi Germ. 6, 14 dee « qu* il est trés probable »: n ^* 250, 2", p 114. 3 Caes b. e. Ili 80, 1. Verg. Aen. Vili 212. Liv.: cf. X 30, 4. Ovid. meL VI 656. VII 320. Cf. Tau Agr. 11, 10. hist II 50, 12. Ili 8, 6. IV 17, 16. V 11, 18: aggiungiamo Agr, 10, 12, conservandovi lì lez. * transgressis ', data dal cod. Vatic. 3429 (A del Halm). B Renano, seguito dal Halm ( e, nella ed. torinese deWAgr., 1886, p. 23, dal Decia) la mutò in * transgressa ': il Ritter, accogliendo la congettura del Busch, Tespunse. L'osservazione sul dat. assoluto resta ferma, ancorché si voglia accettare l'emendazione del Doederlein, che fa rientrare ' trans-^ gressis ' nella proposizione seg., dopo * sed *. 142 n. /i., reggono il dativo, ci sembrano degni di nota : aji> * diuersus ' : Germ, 46, 11 ' quae omnia diuersa Sarmatis sunt, in plaustro equoque uiuentibus '. n. h. XII 97 * pretia nulli diuersiora '. ^ Cicerone non evitò il costrutto col dat., " ma si avvalse anche di quello COR' r ablativo. ^ h).' auspicatissimus ' : Genn. 11, 5 ' agendis rebus hoc auspicatissimum initium credunt '. * n. h. XVI 75 * spina nuptiarum faci bus auspicatissima '. ^ 4.° Quanto ai verbi composti che sono usati col dat., ^ notiamo i sgg. : a) ' accedere ' : Gey^m. 4, 1 ' ipse eorum opinioni bus ^ accedo '. n. h. IX 17 ' nec me protinas huic opinioni eorum accedere haud dissimulo ' : v. inoltre 6, 213. 7, 146. 15, 14. 32, 143. 34, 8. 37, 101. etc. Ma ess., tuttoché non frequenti, ne avevano dato Ennio, Cicerone, Nepote, Orazio, Livio, Velleio Patercolo, Columella, etc. ^ 1 'Dtiiemus* è costruito col genit. in Tao. hist. IV 84,2. ann. XIV 19, 5. « Cic. de leg, agr. II 32, 87. Cf. Vbll. Paterg. h. R. II 75, 2. 3 Clc. Brut 90, 307. •* Vedi Draeger, ueber Syntu. SL d. Tao, 3 , § 206, B, b, p. 83. CoNSTANS, étude s l langue d, Tae. , n.** 95, 3, p. 54. 5 Vedi 60pra, cap. I, A, III, 4.", pag. 35. 6 Vedi Av Lehmann, de tteròf'8 compos. apud Sali, Caes., Tae. cum dat siruet, Breslau 1863. 7 II Meìser e il Halm sostituiscono * opinioni * ad *opinionibus' che ò lez. data dai codd.: ò una sostituzione che non fa venir meno 'a nostra osservazione: v. la nota 3, pag. 14. 8 Enn. ann. XIV fr 260, in PLM., voi. VI, p 95, ed. Baehrens (cf. Magrob $at VI 5, 10) Cic. ad Q. fr. I I, 1. ad Ait V 20, 3. Nbp I (Milt.) 4, 5. HoR. sai II 5, 71 sg. Liv. XXVI 50, 12. VEJ.L Patebc. h i?. I 8, 5 C0J.VM de r r III 21, p. 398, 8. Cf. -- 143 b) ' eximere ' : Oey*m. 29, 6 ' exerapti oneribus et collationibus '. n, h. XXX 51 ' canìnus (se. lien) si uiuenti exinaatur et in cibo sumatiir ', e. q. s. La costruzione col dat. era stata prima accolta da Plauto, Virgilio, Livio, Seneca, Curzio, etc. ' e) ' interuenire ': Germ. 40 , 7 ' interuenire rebus hominum '. n. h. XXI 68 * in Italia uiolis succedi t rosa, buie interuenit liliura ' : v. 18, 342. 33, 127. È costruzione classica, confermata dagli ess. di Cicerone. ^ 5.*" Il dat. appare usato per complemento di un verbo passivo air infinito o in un tempo finito semplice : ^ Germ. 16, 1 ' nuUas Germanorum populis urbes habitari satis notum est'. 39, 13 * centum pagi iis habitantur '. ^ n. h. II 247 ' quem (se. Eratosthenen) cunctis QviNTiL. L 0. IX 4, 2. Tac. hist. I 34, 2 ; 57, 7 ; 59, 8 ; 70, 4. II 33, 1 ; 58, I. etc. 1 Plavt. mere, 127 (l 2, 17). Vero. Aen. IX 447. Liv. Vili 35, 5. Sen. de ben. VI 9, 1. Cvrt. hist A. M. VII l (l), 6. È dubbio se si tratti di dativo o di ablativo nei ?gg. 11. : Hor. carm. II 2, 18. ep. I 5, 18. Liv. V 15, 3. VI 41, 2. XXVIII 39, 18. XLV 31. 12. CvRT. hist A. M. VI 3 (7», 3; 11 (43., 24. Quanto alla costiuzione col dat., cf. Qvintil. i. o. X 1, 74. Tao. ann. I 48 , 7; 64, 9. IV 35, 4. XII 56, 17. XIV 48, 9; 64. 2 (ma con Tablai. retto da * e ' in Agr. 3, 14}: vedi ilcomm. del Nipperdey ad ann. XiV 64. Per la condizione postclassica del v. 'eximere' col dat. nella prosa latina, v. Krebs-Schmalz, antib. I, p. 497. 2 Cic. de or. II 3, 14. ad Q. fr. l 2, 1,2. de fin. I 19, 63. Cf. Liv. I 6, 4 ; 48, 1. XXIII 18, 6. Ovid. met XI 708. Tac. hist IV 85, li. 3 II dat. usato col part. perf. e coi tempi composti di un verbo passivo è un costrutto più frequente, anche nei tempi della latinità aurea. Vedi Cocchia, sint lat , § 73, V, p 160. ^ Nei codd. si legge ' pagis habitantur*: noi ci atteniamo all' enoendazione del Brolier, * pagi iis habitaniur ' , accolta dal Ma^sroenn, dal Riiler,d8l Halm, dal Kritz, dal Finck, etc La. 144 probari uideo * : v. 3, 9; 54. 16, 249. 36, 12. etc. Cicerone se n' era avvalso, sebbene di rado, massime con r intendimento di significare un'azione vantaggiosa all' autore di essa. ^ IV. Ablativo: 1.** All'accusativo predicativo trovasi sostituito l'ablativo ' loco ' col genitivo : Ge?^m. 8, 9 * Velaedam diu apud plerosque numinis loco habitam '. n. h. Vili 173 ' est in annalibus nostris peperisse saepe (se. mulas), uerum prodigii loco habitum '. La sostituzione è riferita anche al nominativo : n. h. XXXIII 46 ' hic nummus {se. uictoriatus) ex lUyrico aduectus mercis loco habebatur': cf. 11, 191. Cicerone, Cesare e Bruto avevano dato i primi ess. di tale uso sintattico. ^' 2.° L'ablativo di luogo appare privo della prep. ' in ' nei sgg. 11. della Germ.: 10, 13 Msdem nemoribus.ac lucis'. 37, 3 * utraque ripa'. 40, 18 ^ secreto làcu abluitur '. etc. Lo stesso osservasi nella n. h. II 168 ' siue ea {se. palus Maeotica) illius oceani sinus est...., siue congettura deir Ernest!, ^ pagis habitaot ' , fu seguita dal Dilthey, dallo Zernial, da Io. Mueller, etc. Il Kiessiing riproduce la lez. dei codd ,* quamquam nibil', egli soggiunge, op. e, p. 143, ' adhuc ex scriptoribus Latinis afferri potuit, quod hunc huius uerbì usum confirmaret*. 1 Cic. pari. or. 5, 15 m Verr. V 45, 118. ad AH. 1 19, 4. Tuse. V 24, 68. de off. Ili 9, 38. Cai. m. 11, 38. Cf. Tag. Agr. 10, 7. hi9i. I 11, 9; 27, 9; 35, 8. II 80, 21 ann I 11, 11; 17, 23. II 57, 18. XII 1, 9; 9, 8 etc. « Cic. de inu. rhei. II 49, 144. de dom. s 14, 36. ep. (ad fam.) VII 3, 6. Caes. ò. G. vi 13, 1. Brvt. in Cic. ep. ad Brut I 17, 5. Cf Tac. hisi. II 91, 2. IV 26, 7. ann. XIII 58, 4. Vedi Cocchia, ami. laL, § 12, V, e, p. 18. 145 angusto discreti situ restagnatio \ Vili 99 ' hiberno situ membrana corporis obducta ' : y. 6, 74. 10, 62. 19, 48. 25 , 63. etc. * Nella Germ. si accoglie anche 1' uso della prep. ' in ', quando con 1' ablat. di luogo si accompagni il pron. * idem ', p. e. 12, 10 * in isdem conciliis ', che sintatticamente risponde al 1. e. sopra, 10, 13 ' isdem nemoribus '. Similmente nella n. h, 2, 205; 219 osservasi 1' espressione ' in eodena loco '. ^ Così nella Germ. 36, 1 si legge ' in latere Chaucorum ' : costrutto accolto nella n. h. 3, 22. 9, 50. 35, 22. etc. , ma rifiutato in 2, 73; 168. 4, 40; 110. 5, 72; 74. 6, 191. 24, 160. etc. ^ 3.** Gli aggettivi ' ferax ' e ' ingens ' sono usati nella Germ. con un complemento di relazione in ablativo : a) Germ. 5, 4 ' satis ferax ' : al contrario n. h. XV 100 ' qui {se. acini) minime feraces musti '. Il costrutto 1 Potremmo aggiungere n. h. XXXVII 19 * exposìta occuparent iheatrum peculiare trans Tiberim h o r t ì s ' secoado la lez. data dai codd. e dalla * uulgata ', accolla neir ed. Harduin, II, p. 767, 9, ma rifiutata dal cod. Banberg. e dalle edd. Jan (vo^ V, p. 145, 38) e Mayhoff (voi. V, p. 388, 10}, che ammettono ' in hortis •. Cf. Tao. hisL I 64, 17. II 1, 13; 43, I ; 50, 9 ; 62, 2; 66, 4. III 22, 15; 38, 3; 61, 5. V 5, 21. ann. I 61, 12; 65, 20. Ili 38, 10. IV 43, 9. XlV 61, 3. etc. 2 Negli scritti di Tac. si preferisce, in tal caso, respingere la prep. * in •; valgano d'es. hisL I 55, 10. II 45, 12. Ili 13, 16; 72, 17. IV 53, 4. ann. I 31, 12. II 24, 11. XIV 44, 12. etc. Vedi la monografia di F. Schneider, quaesL de obi. usu Tao., I, Lìgniciae 1882. 3 Tac. accolse tale costrutto in ann. III 74, 10; lo rifiutò in ann. XV 38, 17. Per V uso classico dell* ablat. di luogo senza la prep. * in ', v. Cocchia, sinL lai., § 78, I, p. 178 sgg. Consoli, La Germania comparata. 10 146 col complemento in ablat. è dato da Virgilio; ^ m&. il costrutto col genitivo è presentato da Orazio , Livio , Ovidio , e seguito da Valerio Fiacco , Tacito , etc. ^ : d' onde quella incertezza d' uso, che si osserva in Plinio il giovane, ^ salvo che si voglia attribuire quella che può parere incertezza, a difTerenza di significazione, secondo che propria o in traslato, della v. ' ferax '. b) Genn. 37, 2 * parua nunc ciuitas, sed gloria ingeas ' : cf. n. h. 23, 75. Il costrutto di ' ingens ' con r ablat. era stato adoperato da Virgilio : * Sallustio preferì, invece, il costrutto col genitivo. ^ D Le osservazioni che seguono si restringono a determinare le relazioni sintattiche concernenti 1' uso dei modi: quello che e' è da dire in rapporto all' uso dei tempi, sarà trattato in dipendenza dall' uso dei modi del verbo. 1 Vero, georg. II 222 * illa ferax oleosi ' (Ribb.) , o maglio ' oleo est \ secondo la lez. preseatata dai codd. Palat. e Rom., confermata da Nonio Marcello (p. 500, 23 ed. Mere; p. 341, 6 ed. Gerlach-Roth) e da Arusiano (VII 473 K). « HoR. e. aaee. 19. epod. 5, 22. Liv. IX 16, 19. Ovid. mei. VII 470: cf. am. II 16, 7. Val. Flagg. Argon. VI 102. Tac. ann. IV 72, 9. etc. 3 Plin. episi. IV 15, 8 * ferax... bonis artibus *. II 17, 15 * arborum .. ferax *. Vedi Draegbr, hist Synt, § 206, 3, p. 441 sg. ueber Synt u. Si. d. Tac. 3, § 71, a, p. 33. 4 Vero. Aen. XI 124; 041. Cf. Stat. sii. I 4, 71 sg. Tac. hisL I 53, 2; 61, 1. II 81, 3. ann. XI 10, 12. XV 53, 7. 5 Sall. hisi. III 10, ed. Kritz. Cf. Tac. hist IV 66, 17. ann. I 6% 4. 147 I. Indicatwo: 1.** L' indicativo retto da * dum ' conservasi anche nelle proposizioni subordinate che si trovino in dipendènza da altre subordinate: Oerm. 12, 5 ' diuersitas supplicii illuc respicit, tamquam scolerà estendi oporteat , dum puniuntur, flagitia abscondi '. Lo stesso si osserva nella n. h. XXVII 42 * uolneribus sanandis tanta praestantia est, ut carnes quoque, dum cocuntur, conglutinet addita '. ^ Cicerone ne aveva dato qualche raro es., seguito poi da Livio e da altri scrittori. ^ 2."* Risponde all' uso sintattico più corretto * prout ' con r indicativo : Germ. 3, 6 ^ prout sonuit [acies '. n. h. XII 121 ' prout quaeque res fuìt \ XXXI 58 * prout res exiget ': v. 10, 180. ^ Ma in Plinio si amplia l'uso di ' prout ', talché questo occorre anche col soggiuntivo: V. n. h. 2, 152. 5, 51. 28, 17. 29, 30. 33, 164. ^ 1 Si accompagna anche col soggiuntivo nella n. h. XXVIII 1 70 * carnesque uesci eas et, dum coquantur, oculos uaporari iis praecipiunt '. « Cic. p. Cluent 32, 89. de fin. V 19 , 50. Liv. XXIV 19, 3. CvRT. hi8i. A, M. VII 1 (3), 18; 8 (34), 14. etc. Cf. Tao. héat. I 33, 6. Ili 38, 22; 70, 12. V 17, 6. ann. II 81 , 9. XIII 15 , 24. XIV 58, 15. XV 45, 16; 59, 13. Idial de oraioribus 32, 34J. Vedi Draeger, ueher Synt a. SL d. Tao. », Cocchia, 8int lai, § 173, IH, a, Frigell, epileg. ad T, Liuii Cosi Cic. in Verr. II 34, 83. ad AH. XI 6, 7. Caes. 6. e. Ili 61, 3. Liv.  40, 14; 50, 5. Cf. Qvintil. i. o. I 7, 2. VII 2, 57. Tac. hisL I 51, 17. Il 10, 9. ann. XII 58, 9. idial de oraiorihm 31, 20]. 4 Vedi SBN. ep. XII 3 (85), 11. Tac. hist I 48, 20; 59, 5 ; 62, 15. ann. XII 6, 15. XIII 8, 12. Vedi inoltre Valmaggi , eomm. hist Tae. I, p. 22. 148 3.** La cong. causale ^ quaQdo ' è ordinata con l'indicativo: Germ. 33, 8 ' duretque gentibus, si non amor nostri, at certe odium sui , quando... nihii iam praestare fortuna maius potest quam hostium discordiam '. n. h. XVIII 126 ^quando alius usus praestantior ab iis non est': v. 17, 13; 16. 21, 1. 34, 57. etc. Numerosi sono gli ess, di tale costrutto presso gli scrittori anteriori. ^ Nella n. h, trovasi anche la cong. ' quando ' ordinata col soggiuntivo : XVII 27 ' neque fluminìbus adgesta semper laudabilis, quando senescant ^ sata quaedam aqua ' : v. 10, 58. dub. semi. XIII, p. 44, 14 sg., ed. Beck. Lo stesso costrutto col soggiuntivo si osserva in Livio e, poi, in Tacito. ^ 4.** L'espressione ' ut qui ' con l' indicativo si nota nella Qerm. 22, 2 * lauantur saepius calida, ut apud quos plurimum hiems occupat': cf. n. h, 30, 10. Nella n. h. si accoglie ' ut qui ' col soggiuntivo : XXXI 83 ^ quercus optima, ut quae per se ci nere sincero uim salis reddat ' : v. 18, 134. 36, 120. ^ Certo è che nel mi 1 Plavt. cist 116 (I 1, 118). Ter. adelph. 287 (II 4, 23;. Cic top. 5, 26. de fin. V 23, 67. Tuse, IV 15, 34. Sall. lug. 102, 9. Vero. Aen. X 366. Hor. sai. II 5, 9; 7, 5. Liv. Cf. SiL. IT. Pun. XIII 768. Tag. hi$i. I 87, 1 ; 90, 10. ann. Vedi Cocchia, Bini, lai., § 169, VI, avv. 2, 6, p. 407. * La lez. * senescant ' nel 1. e. della n. /i. ò presentata dai codd. e confermata dal Mayhoff, voi. Ili, p. 72 , 14 : nella ed. Sillig. (v. Ili, Hamb. e Gotha, 1853) si legge 'senescunt'. 3 Liv. Ili 52, 10. Tac. hisi li 34, 4. IH 8, 13. ann. IV 64, 10. XII 6, 2. 4 Agli ess. dedotti dalla n. A. si può aggiungere 31, 31, ove si voglia accogliere la lez. * ut quae *, che ò presentata dai codd. Paris. 6795 e Riccard.», e accettata dalla ' uulg. * e dalle edd. Harduin. II, p. 551, 6; Mayhoff, voi. V, p. 12, 9: il Jan, voi IV, p. 266, 2 la rifiuta. 149 -^ giior tempo della lingua latina si diede la preferenza al soggiuntivo; ^ e qualche es. contrario che osservavasi in Cicerone, è stato convenientemente emendato dagli editori moderni. ^ Negli scritti di Tacito appare costantemente la costruzione col soggiuntivo. ^ II. Soggiuntivo : 1.** Osservasi, talvolta, il presente del soggiuntivo retto da ' donec ', per indicare una circostanza reale o un'azione che si suole ripetere per abito: Germ. a) 1, 10 ' donec in Ponticum mare sex meatibus erumpat '. 35, 5 * donec in Chattos usque sinuetur '. h) 20, 5 ' donec aetas separet ingenuos, uirtus adgnoscat '. 31, 10 * donec se caede hostis absoluat ': v. inoltre 31, 16. 40, 16. Ai 11. ce. della Germ. si possono confrontare i sgg. > Cic. Phil XI 12, 30. Caes. 6. G. IV 23, 5. Livio accoglie tanto la costruzione con 1* indicativo : V 25, 9 ; quanto quella col soggiuntivo. Vedi Riemann, op. e , § 115, n. 3, p. 291. Cocchia sint lai, § 160, III, ò, p. 372 sg. s Cosi, p. es, in Cic. ad. AH. IV 16, 6 leggevasi prima • ut qui iam intellegebamus * (v. ed. Nobbe, p. 847) ; ora si legge * quod iam i. * (v. ed. Alb. Sad. Wesenberg, par. Ili, voi. II, p. 148, 10, in cui il 1. e. ò trasportato in IV 17 (18), 3). Parimente ad Ali. Il 24, 4, nel passo ' utpote qui nihil contemnere soleinus, (V. ed. Nobbe, p. 834), si ò sostituito 'soleamus' nella cit. ed. Wesenberg, voi. cit., p. 85, 20. 3 Tac. hist III 25, 4. ann. II 10, 12. IV 62, 6. etc. : perciò il Prammer sostituisce nel testo della Germ. 22, 3 ad ^ occupat ' la forma del soggiuntivo ^ occupet *. Il Halm , al contrario, estende r accezione dell* indicativo dal 1. e. anche al 1. della Germ, 17, 6, supplendo il v. «eat* nella frase ellittica * ut quibus nullus per commercia cultus ' : v. Germ ed. Halm, Lps 1883, p. 231, nota. -150 della n. h.: IX  * donec spei satis fiat, uritur liquor \ XVIII 103 ' postea operiuntur in uasis, doaec acescant ': e similmente 30, 86. 34, 122. etc. Se ne erano dati degli ess. prima da Orazio, Livio, Curzio ed altri. ^ Ma nella Germ. 37, 24. 45, 19 la v. ' donec ' si accompagna, secondo l'uso sintattico comune, con V indicativo. 2.** La deviazione sintattica di ' quamquam ' col soggiuntivo appare prevalènte nella Germ.j poiché per otto volte che tale voce è adoperata, in due si nota al principio di una proposizione principale, in funzione , come osserva il Draeger, ^ di avverbio ; ^ in un 1. (4, 5) non è seguita da un verbo di modo finito; in quattro 11. (28, 20. 29, 15. 35, 3. 38, 4) regge il presente il perfetto del soggiuntivo : in un 1. (46, 3) si accompagna col presente indicativo. Dello stesso modo osservasi nella n. h. la v. ' quamquam ' col verbo all' indicativo (etc.) o al soggiuntivo (cf. dub. serm. II i, p. 20, 13 , ed. Beck ) : si osserva anche ' quamquam ' coi participi: v. 15, 52. 18, 265. 19, 50. 25, 87. 26, 21. 30, 13. etc. ; e con gli aggettivi: V. 15, 52. 29, 1. 30, 13. etc; talvolta si riferisce ad un verbo sottinteso : v. 3, 55. 8, 120. 16, 151. 34, 62: cf. dub. serm. II e^ p. 14, 27, ed. Beck. Or, la deviazione sintattica di ' quamquam ' col soggiuntivo, la quale è notata di preferenza nell'età impe 1 HoR. ep, I 18, 63 sg. II 3, 155. Liv.  10, 3. XL 8, 18. CvRT. hisL A M IV 7 (31), 22. Cf Qvintil. L a XI 3,53. Tac. hist II 1, 8. Ili 47, 17. V 6, 21. anr^, II 6, 16. etc. Vedi RiBìfAKK, op. e, , n. 1. 2 Drabgbr, ueber Synt u. Si. d. Tacs, § 201, p. 81. 3 C£ Tac. ann.  65, 12. Idial de oratoribua 2B, 9^ 33^ Ili. riale , appunto perchè allora , per etócàcia dèi ^rlafé del volgo, sì cominciò a far confusione tra le funzióni del modo indicativo e quelle del soggiuntivOj mostrasi anche nell' età aurea della prosa latina , ma solo nel caso che il pensiero che s' intende esprimere richieda, indipendentemente dalla presenza di ' quamquam ', raso del soggiuntivo nella proposizione; come, p. es., per indicare possibilità o condizione : * talvolta, e ciò bófte avverte il Rieraann, 2 pare che la deviazione si debba attribuire ad errore di copisti. 3.** Il soggiuntivo nelle proposizioni relative , tanto consecutive quanto finali, è d'uso ordinario nel latino: Gef^m. 29, 4 ' in eas sedes transgressus, in quibus pars Romani imperii flerent '. 32, 2 * quique terminus esse sufflciat '. 35, 8 ^ quique magnitudi nem suam malit iustitia tueri \ n, h. XXXIII 84 ' remedium abluere idlatum et spargere eos, quibus mederi uelis ': v. 34, 122; 134. etc. ^ 4. Per il tramite della frase pliniana, n. h. XXXVI 113 ' cuius nescio an aedilitas maxime prostrauerit mores \ modellata sulla frase di Cicerone, de fin. V 3, 7 ^ quem... haud scio an recte dixerim principénl ', dò 1 Varr. in Gbll. n. A. XIV 8, 2. Cic. de or. II 1, 1. Ili 7, 27; 26, 101. p. Piane. 22, 53. de fin. Ili 21, 70 (v. comm. Madvig). Tuse. I 45, 109. V 30, 85 (v. comm. Kuehner). de legibus IH 8, 18. Nep. XXV (Att) 13, 6. Sall lug. 3, 2. 83, 1. Cf. Verg. Aen. VI 394. Liv. XXXVI 34, 6. Tao. Agr. 3, 1. 13, 5. hist. I 9, U. II 20, 5. Idial de oraioribus]. « RlEMANN, op. e, § 126, p. 300 sg. V. iaoltre Cocchia, slni. lai, § 181, III, p. 444. Georges, ausfuhrl. Handwb., II, e. . 8 Per la conferma con ess. di Cic. v. Cocchia, séni, lai, § 160, I e II, p. 366 sgg. Cf. Tag. Agr. 34, 12. hf'ai. I 15, 18. IV 8Ì^ 3. ann. I U, 9; XV 47, 6. etc. 152 vette, probabilmeQte, penetrare nella elocuzione della Germ. e di altri scritti dell' età argentea ^ V uso del perfetto soggiuntivo potenziale nelle proposizioni subordinate: Germ. 2, 5 ' immensus ultra utque sic d i x er i m aduersus Oceanus raris ab orbe nostro nani bus adi tur '. Infinito : 1.° Dell' infinito descrittivo si hanno ess. nella n. h. : V. 14, 6. 28, 146. etc. ^ Nella Germ. V infinito descrittivo giunge a penetrare nelle proposizioni relative improprie. 7, 11 ' et in proximo pignora, unde feminarum ululatus a u d i r i , unde uagitus infantium '. ^ Sallustio aveva ammesso l' infinito descrittivo nelle proposizioni comincianti col pronome relativo; * e l' es. di lui fu in più luoghi continuato da Tacito. ^ 1 Vedi QviNTiL. i. o. V 13, 2. Tao. Agr. 3, 13. ann, XIV 53, 13. Idial. de oraioribus 34, 8. 40, 19J. Plin. episL II 5, 6. pan 42, 3. 2 Si notino gli ess. analoghi di Vbrg. georg. I 200 (cf. Aen, II 169). Aen. IV 422.  15. 3 Cf. Tag hist. IV 80, 13. ann. VI 19, 12. Alcuni annotatori e editori della Germ. non hanno accolto la forma ' audiri ' nel 1. e, perché, come scrive il Kritz, op. e, p. 47, * infinitiuus historicus ut iam per se h. 1. ferri nequit, ita multo minus ex relatiua particula aptus esse potest ' ; ed hanno mutato * audiri * in * auditur ' ( Kritz ), ' audiunt ' (Madvig), * audias ' (Woelfflin), * audiant ' (Hirschfelder), * est audire * (Schuetz e Maehly): il Heraeus ha aggiunto * possit ' dopo * infantium *; il Ritter ha espunto * audiri '. 4 Sall. lug. 70, 5 * litteras mittit, in quis mollitiam socor diamque uiri accusare, testari deos ' e. q. s. 5 Tac. hist I 52, 16; 81, 4. Ili 63, 13. IV 84, 3. Vedi P. 153 2.** Tra i verbi che nella Germ. si accompagnano con r infinito, invece di reggere, secondo l'uso più comune per alcuni di essi, il soggiuntivo con * ut ' o * ne ', notiamo i sgg. : ' coarguere, consentire, obsistere, persuadere , quaerere, suflìcere '. Ommettiamo di trattare dei vv. ' coarguere, ' obsistere, *• sufflcere ', ^ perchè non ci è dato trovarne adatto riscontro né nella n. h. né negli scritti di Tacito : è probabile, però, V analogia di costrutto tra ' obsistere ' con l' infinito e ^prohibere ', che Plinio usò pure con V infinito. * Crbusny, de U8U inf. hiat ap. Tao. ; in Méaeel philol. liòellus, Bresiau . * Il V. 'coarguere' costruito con TinfiiL appare, oltre che nella Germ, 43, 4, anche in Qvintil. L o. IV 2, 4 e in un 1. del 6. Alex, 68, 1, che sia letto, però^ come è presentato dai codd., cioè col v. ' coarguisset * dopo T infinito * recipere *, e non come leggesi ora neir ed. B. Kuebler. Lps. 1896, p. 43, 26, col V. * coarguisset * mutato di posto. * Il V. * obsistere * con l' infìn. si nota nella Germ. 34, 11 * obstitit Oceanus in se simul atque in Herculem ìnquiri '. Presso gli altri scrittori si accompagna col soggiuntivo retto da ' ne ' o * quo minus ' ; p. es. Plavt. miì. gì 333 (. Cic. in Verr. V 2, 5. ad AH, VII 2, 3. de nai, d, II 13, 35. Nbp. I (MilL) 3, 5. etc. •* * Suflìcere * con V infin. è costrutto poetico , dato da Vero. Aen. V 21 sg. , e ripetuto nella Germ, 32, 2 * quique terminus esse suflìciat *. Plinio Secondo preferi accompagnarlo col gerundio dativo: v. n. A. 13, 79. 18, 249. 36» 57; o col gerundio accusativo retto da 'ad *: v. n. h, 24, 147. Plinio il giovane lo associò con * ut* o 'ne* e il soggiuntivo: v. epist IX 21, 3; 33, 11. 4 Plin. n. h, XXII 90 * Cleemporus nigro prohibet uesci ut morbos facìente '. Cf. Tag. hist, I 62, 13. ann,\ 69, 3. Vedi Madvio, lai, SprogU § 344 e § 350 Anm. 3, pp. 239, 244. Cocchia, 9ini, lai, , § 168, I, avv. 6, p. 391. -184 a) La oastruzione del v. ^ consentire ' con V infinito sì nota nella Oerm. 34, 9 * in claritatem eius referre consensimus \ Nella n. h. si ha tanto la costruzione con r infinito : XVII 80 ^ Graeci auctores consentiunt non altìores quìno semipede esse debere': v. 18, 312; quanto la costruzione con * ut ' e il soggiuntivo : XIV 64 * Tiberius Caesar dicebat consensisse medicos ut nobilitatem Surrentino (se. nino) darent \ La costruzione con r infinito non fu estranea a Cicerone e Quintiliano ; ^ ma nemmeno fu trascurata quella con * ut ' e il soggiuntivo. 2 h) Il V. ' persuadere ' è usato con V infinito nella Germ. 14, 16 * nec arare terram aut exspectare annum tam facile persuaseris '. La n. h. presenta * persuadere ' tanto con l' infinito : XXIII 40 ^ at nos e diuerso fumi amaritudine uetustatem indui persuasum habemus ' ; quanto con * ut ' e il soggiuntivo : XXXVII 88 * persuasimus deinde Indis, ut ipsì quoque iis gauderent '. ' e) La costruzione del v. * quaerere ' con l' infinito, nel senso di « ad oprarsi , cercare , tendere », appare gradita ai poeti: * osservasi nella Oerm. 2, 3 * classi i Cia de leg. agr. I 5, 15. Phil. II 7, 17. IV 3, 7. Qvintil. L e. Ili 7, 28. IX 1, 17. etc. Cf. Tao. ann. VI 28, 7. « Vedi Liv. XXX 24, II. ' Per la dìffereuza neiriuK) classico tra ' persuadere ' eoi ^ggìuotivo cetto da * ut ' o senza, vedi Cocchia, sint tei, g 163, X, avv. 1, a ed e, p. 380. * LvcR. de r. n. I 103, Vbrg. Aen, IV 6Sl. Hor. eai^m. ì 16, 26. OviD. am. I 8, 51. episi, (her.) 12, 176. irèst V 4, 7. Phabdr. fab^. m proL 25. IV 9, 2. ete. ^ 166 bus aduebebantur qui mutare secles qui^rebant * ^ * e nella n. h. Y 54 ^ Inter occursantis scopulos noB floere inmenso fragore quaerit sed ruere '. Vili 214 * potia» simum e monte aliquo in alium transilire quaerens*. Non è certo cbe un costrutto consimile sia stato fpi^ ma adoperato da Cicerone. Participio: 1." ^ Velut ' è usato con un participio, iaveoedi ìmm proposizione retta da * uelut si ' : Oerm, 7, 7 * uelut deo imperante', n. h. X 47 ' uelut ideo tela iigiiAta cruribus suis intellegentes '. In Livio tal^ uso notasi più di frequente. ^ Z."" Participio perfetto aoristico : Germ. 40, 11 * is adesse penetrali deam intellegit uectamque bubus feminis multa cum ueneratione prosequitur '. n. h.  54 * nunc gemmarurn confessa gea^ra dicemus ab laudatissimis orsi': v. inoltre Zy 44, 5, 54. 1 U. Zernial, commentando il 1. e. della Germ. p. 19, %vv^.rte: « quaerebant e. inf. bei Tao. nur hier >. t In un 1. di Cic. de inu. rhet II 26, 77 s? legge : ^ quaerat tamen aliquam defensionem, et facti inutilitatem aut turpitudinem cum indignatione ppoferre '. Ma i codd. Herbipolit. {H) il Paris. 7774 A (P) e il Sangall. (5) ommettoùo T infln. * proferre', che il Friedrich (Lps. 1893, par. I, voi. J,p. 201, 16-17) chiude tra parentesi quadre. Ammessa, per tanto, V Interpolazione del V. ' proferre*, si avverte nell'an^eò. Krbbs-Sghmalz, II, p. 395, che il costrutto di cui ò discorso « ist nicht nachzuahmen » ; e il Georges, ausjuhrl Handtob. , lì, e. 1896 , citando in proposito la hisi Synt III 301 der Draeger, nota che in questa è da cancellarsi Tes. di Cic. de ina. rhet , 1. e. 3 Liv. I 14, 8; 29, 4; 31, 3; 53, 5. Il 12, 13. XXV 39, 4. etc. Cf. Tao. hi8t. IV 70, 5; 71, 7. 11, 22; 187; 217. 16, 163. 30, 1. 34, 63. 36, 54. etc. L'uso del participio perfetto aoristico si nota prima in Cicerone, Cesare ed altri. ^ 3.** Participio futuro attivo nelle funzioni di una proposizione subordinata : Germ. 3,1* Herculem memorant, primumque omnium uirorum fortium i t u r i in proelia canunt '. n. h. XXXV 92 ' Apelles inchoauerat et aliam Venerem Coi, superaturus etiara illam suam priorem ' : v. inoltre. etc. L' uso sintattico di cui si è fatta menzione, fu evitato nella latinità aurea, ^ e, come è noto, cominciò a prevalere da Livio in poi. ^ 1 CiG. p. Mur. 30, 63. Gaes. ò. G. II 7, 1. V 7, 3. VII 32, 1. etc. Quanto ai confronti con 11. di Tac, v. Draeger , ueber, Synt u. St d. Tac. 3 , § 209 , p. 84. Vedi anche Madvig , lai. Sprogl, § 382, 6, p. 263. Cocchia, aint lai. , § 128, 6, IV, avv. 1.% p. 282. Ramorino, i eomm, de b. G. ili. pp. 68, 156. 2 Vedi Madvig, lai. Sprogl, § 377, Anm. 5, p. 260 sg. GandiNO, 8ini. laty I, es. 4, n. 3, p. 6 sg. 3 Cf. Tac Agr. 31, 2. hist. I 27, 17. II 53, 7. ann. 128, 1; 31, 4; 36, 5; 45, 8; 46, 7. II 17, 4. etc. Quanto ai numerosi ess. che presenta Tito Livio, v. Guethling, de T. Liuii orai, diì^puiatio^ LiegQitz 1872, cap. II, p.5 sgg. Kuehnast, die Hauptpunkte d. lioianischen Synt, Beri. 1872, p. 267 sgg. Vedi anche la monografìa di F. Helm, quaesL synt. de pariie. usa Tac. Veli. Sali , Lps. 1879 ; e la monografia di S, Lichotinsky , suir uso del participio in Tac, Kiew 1891. Relazioni sintattiche tra la Qermania e le opere di Tacito. Le più notevoli relazioni sintattiche tra la Germ, e gli scritti di Tacito sono state rese evidenti, mediante appositi confronti segnati nelle note, nel cap. precedente, in cui si sono trattate le relazioni sintattiche tra la Germ. e la n. h, di Plinio : nel presente capitolo ci restringiamo, per evitare inutili ripetizioni , a notare quelle poche relazioni sintattiche tra la Germ. e le opere di Tacito, per le quali non siamo riusciti a trovare nella n. h. dei termini sicuri di confronto. L Quanto agli usi particolari di alcune parti del discorso, notiamo : 1.** iPpron. Mpse ', in funzione appositiva al soggetto, trovasi unito con un part. perf. passivo costrutto assolutamente, par supplire alla mancanza del part. perf. attivo : Germ, 37 , 15 ' quid enira aliud nobis quam caedem Crassi , amisso et ipse Pacoro, infra Ventidium deiectus Oriens obiecerit? '. Agr. 25, 21*diuiso et ipse in tris partes e x e r e i t u incessit': cf ann.  26, 2. Analoghi costrutti presenta Livio nelle frasi : ' causa ipse prò se dieta, quindecim milibus aeris damnatur '. ' dimissis et ipse * adticis nauibus .... nauigare Aegyptum pergit '. ' È 1 Liv. IV 44, 10. XLV JO, 2: cf. XXX VIU 47, 7. Vedi Naegels3ACH, lai. Siy § 97, 2, 6, p. 262 sg. possibile che tale uso del pron. * ipse ' sia stato introdotto dopo l'uso analogo fatto da Sallustio del pronome * quisque \ * 2.** La particella comparativa ' quam ' è adoperata, talvolta, con V ellissi dell'avverbio corrispondente * potius ' ; Germ. 6, 20 * cedere loco, dummodo rursus instes, consilii quam formidinis arbitrantur'. hist. Ili 70, '6 * ctir enim e rostris fratris domura quam Auen Untim et penates uxoris petisset ? ' : v. inoltre hist IV 5B, 6; 83, 20. ann. I 58, 6. IH 17, 16; 32, 9. V 6, 10. Xin &y 16. XIV 61, 22. etc. L'ellissi di ' potius ' not»sA pure in Plauto, Nepote, etc. ^ 3.*^ Quo modo ' è usato ad esprimere paragone, coalpe *ut*: Germ. 41,2 *quo modo paulo ante Rhenura, aie ttunc Danuuium sequar '. Agr. 34 , 6 ' quo modo eiiutts saltusque penetrantibus fortissimum quodque animal centra mere, pauida et inertia ipso agrainis sono p^Ilebantur, sic acerrimi Britannorum ìam pridem ceciderunt '. ann. IV 70, 14 ' quo modo delubra^et altafìa, sic carcerem recludant ' : v. ann. IV 35, 7. XVI 31, 8; 32, 14. [dial. de oratoripus 36, 35]. Quanto alla rispondenza * quo modo - ita ', \*. hist. IV 8, 19; 1 SAll. lug, 18, 3 ' multis sibi quisque itnperium petentibus \ Pel Bignificato di ' et ipse ' in casi aualoghi, v. la monografia di J. Prammer , ' et ipse ' bei Tae. ; iù Zisehrf. f. d, oesierr. Gymn, 1881, 500; e il comm. del Valmaggi a Tae. hist I 42, J, p. 69 ; Il 33, 17, p. 62. * Plavt. rud. 1114 (IV 4, 70). Afe/i. 726 (V 1, 26). Nep. XIV (|)at.) 8, 1 ' statuii congredi quam ' cet. , secondo 1* ed. Halm ; ina accolta la congettura del Fleckeisen ' statim maluit con»gnodi^V si rendei non adatta la nostra citaxióne^ Cf. Val. Flagg. Argon. VII 428. 169 64, 18; 74, 9. ann.  54, 5. XV 21,5. XVI 16, 11.» Anche in Cicerone, oltre al significare domanda o ammirazione, osservasi V espressione ' quo modo ' adoperata in correlazione con ' sic ', di rado * ita '. '^ 4.'' La prep. ' ex ' talvolta è usata con significato modale : Germ. 7, 1 * reges ex nobilitate, duces ex uirtute sumunt ' : v. 3, 18. Agr. 40, 10 ' siue uerum istud, giue ex ingenio principis fictum ac compositum est '. hist. I 27, 16 * animum ex eaentu sumpturi ' : v. inoltre hist. 1 82, 14. II 85, 18. ann. 1 58, 4. Ili 69, 7. IV 64, 5. VI 11, 16. XllI 9, 4; 46, 19. XV 72, 3. etc. Di tale uso della prep. ^ ex ' si notano numerosi ess« presso gli scrittori precedenti. ^ 5.** La prep. * per ' ha valore modale neir espressione ' per otiura ': Germ. 15, 1 ' non multum uenatibus, plus per otium transigunt \ ann. I 31, 12 ' isdem ae^ stiuis in finibus Vbiorum habebantur per otium aufc leuia munia Notevoli ess. ne avevano 1 V. il comm. del Heraeus a Tao. hist III 77. * Cic. de leg. agr. II 1, 3. aead. pr. II 12, 38 ; 47, 146. de fin. Ili 20, 67. Tùse. I 38, 91. Ili 17, 37. IV 13, 28. V 7, 18. de legibua I 12,33. de off. I 38, 136. É inesatta, per ciò, raffermazioue delio Zernial , op. e. , p. 80 , che è « * quo modo ' =: ' ut ' im VergleìchuDgssatze wie Agr. 34, 6; bei Cic. nur in dar Frage ». 3 Tbr. haut 203 a 2, 29;. Varr. de l. L. VI 7, 64, p. 96, 12 Sp. CiG. de ina. rhei. II 45, 132. p. Quinci. S, 30 e 31. dia. in, Caeeil. r», 19. ep. (ad fam.) II 7, 3 ; 13, 4. XII 4, 2. XIII 56, 3. de fin. II 11, 34. etc. Liv. I 23, 7; 40, 6. V 14,2. XLII 23, 6; 25» 11; 30, 6, Vedi Drabgèr , hist Sini, § 287 , 2 e 6, p. 592 sgg. ; u^er Synt u. St d. Tae. 3, § 96, p. 41. ^ et A. G^RBBR, nonn» de usu praepQ8.ap. ITac, Glueckstadt 1871. 160 dato prima Cicerone e Livio. * 6.^ La rispondenza' siue -seii ', che si osserva nella Germ. 34, 8 ' siue adiit Hercules, seu quidquid ubique magnificum est, in claritatem eius referre consensimus ' ; e negli ann. XIV 59 , 1 ' siue nullam opem prouidebat inermis atque exul , seu taedio ambiguae spei ' : V. XII 8, 1 ; 26, 8 ; fu prima applicata da Virgilio: ^ e dal modo di applicazione il Woelfflin ne dedusse che € dieso Variation flndet sich nur bei ungleich gebauten Saetzen oder Satzteilen, » ^ II. Due osservazioni si debbono aggiungere quanto all'uso dei casi. * l.'' Il V. * inuidere ' costruito con l'ablativo di cosa: Germ. 33, 5 * ne spectaculo quidera proelii inuidere (se. nobis) '. ^ ann. I 22, 9 * ne hostes quidem sepultura 1 Cic. de inu. rhet I 3, 4. Liv. Il 39, 11. IV 58, 12. VI 27 , 7. XXI 28, 4; 33, 10; 55, 1. XXVII 2. 9; 46, 10. XLIV 38, 10. etc V. la monografia di F. G. Hensell, de praepos. * per ' usu Tao, Maìb. 1876. « Vbrg. Aen, IX 680. Vedi Manil. asiron. I 132-135. Caes b. G, I 23, 3 ed aJtH presentano la relazione invertita * seu siue ', che osservasi anche in Tac. ann. I 11, 9 * seu natura siue adsuetudine '. Nella n. h. di Piiaio notasi la rispondenza ' siue uel ': XVII 223 ' siue fungum placet dici uel patellam '. 8 Woelfflin, 1. cit. dallo Zbrnial, op. e, p. 67. 4 Vedi la monografia di R. Seelisgh, de easuum obi ap. Val. Max. usu Liu. et Taeiiei gen. rat. hab., Monasterii 1872. 5 Alcuni commentatori della Germ. dichiarano che * spectaculo ' nel 1. e. è dativo, come in Tac. ann. XIII 53, 12 ; e XV 63, 10 : V. Zbrnial, op. e, p. 66. Pais, op, e, p. 53. Ma anche nel 1. degli ann. XV 63, 10 la frase * non inuidebo exemplo * presenta, secondo afferma il Draeqer, ueber Synt. u. St. d, Tae.^, § 64, p. 29, l'ablativo * exemplo \ • 161 inuìdent '. Quintiliano avverte in proposito : ^ si antiquum sermonem nostro comparemus, paene iarn quidquid loquimur figura est : ut « hac re inuidere » non , ut ueteres et Cicero praecipue, « hanc rem »'. ^ Il costrutto considerato ha la conferma in alcuni 11. di Livio e di Lucano. ^ 2.° L'agg. * ferox ' con un complemento dì relazione in ablativo: Germ. 32, 9 ' prout ferox bello et melior *. Agr. 27, 1 ^ cuius conscienlia ac fama ferox exercìtus '. hisL I 51, 2 ' ferox praeda gloriaque exercitus': vedi inoltre hisL III 77, 21. IV 28, 12. V 15, 13. ann. 1 3, 20. Conformi sono gli ess. presentati da Cicerone, Sallustio, Orazio, etc. ^ Ma in altri 11. di Tacito V agg. ' ferox ' si accompagna col genitivo, * come in Ovidio; ^ oppure con la prep. ' aduersus ' e l'accusativo. ^ III. Per quanto concerne V uso dei modi e dei tempi del verbo, si deve osservare : I.v la costruzione del v. ' merere ' con V infinito : Germ. 28, 20 * (Vbii) quamquam Romana colonia esse » QviNTiL. i. o. IX 3, 1. Vedi Cic rase. Ili 9, 20. Hor. sai. 1 6, 49 sg, « Liv. Il 40, 11. LvcAN. de b. e, VII 798. Ct Plin. n, h. 35, 92. Cicerone accompagna ' inuìdeo * con V ablativo di cosa retto dalla prep. 'in * ; v. de or. II 56, 228. p. Flacc. 29, 70. Vedi Madvig, lai. Sprogl; e il coram. del Cocchia a Liv. II 40, 11; Torino 1888, p. 130 sg. 3 Cia in Vatin. 2, 4. Sall Cai, 43, 4. Hor. earm. I 32, 6. 4 Tao. hist I 35. 6. ann, I 32, 11. IV 12, 7. 5 OviD. mei, VIII 613. 6 Tac. hisL III 69, 26. Notisi il costrutto col dativo in Liv. VII 40, 8. Consoli, La Germania comparata. U . 162 mèruerint '. ann. XV 67, 7 * diim amari meruiisti ': v. *XIV 48, 14: tale costrutto fu accolto da Ovidio, Fedro, ètc; ^ mentre Cicerone ed altri, attenendosi all'uso plautiriOj'diedero la preferenza al costrutto con ' ut ' o ^ ne ' e il soggiuntivo. ^ 2.** il participio perfetto neutro usato al singolare come sostantivo, in funzione di soggetto della proposizione : Germ. 31, 1 ^ et aliis Gèrmanorum populis usurpatum raro et priuata cuiusque audenlia àpiid Chattos in consensum uertit , ut primura adoléuerint , ìc'rihem barbamque submittere'. hist I 51,23 'accessit catlide u o 1 g a t u ni , temere e r e d i t u m , decumari iegiones et promptissimum quemque centurionum dimitti '. ann. Ili 22, 3 ' adiciebantur adulteria, ùerieiia q u a e s i t u m q u e per Chaldaeós in doirium Caeàaris ' : à V. ann. Ili 9, 12. XV 58, 7. ** Tale sostantiva 1 OviD. in'sL V 11, 10. ex Pont IH 2, 20. Phaedr /dò. ìli 11, 7. Val. Flacc. Argon. I 519. V 223. Cf. Qvintil. /. o. X 1, 72 2 Plavt. Baceh. 1184 (V 2, 65). capt. 422 (II 3. 62; secondo V ed. comm. dal Cocchia). Epfd. Men. Sdcfì. il 1, ;. Teii. Andr. . hee.  (V l, 34). Cic de or, I 54. 232. ep.' (ad farà.) XÌV 6. de fin. li 22, 74. de net. d. I 24, 67. (cf. in Ver\ IV 60, ). Ckiss.'b. G. VII 17, 5. Liv. VII 21, 6. Plin. /i. /i. 35, 8. Vedi KuEBS-ScHMALz, antìb., II, p. 70. 3 II CoNSTANS ammétte da prima che nel 1. e. degli ann IH 22, 3 ci" sia Tuso del participio perf. passivo neutro comò soggetto della proposizione {éiude s l. languì d. Tac. , n.° 246); poi riconosce nello stesso pariìcipio perfetto una proposizione infinitiva e non più una sostantivaz-one do! participio (op. e, n.o 282, 12.^ p. 136): è una inesattézza dovuta a distrazione. 4 Nel citare l'es. ann. XV 58, 7 ci siamo attenuti alla * 1. ù'ulg. ': 'Taelatum erga coniuratos *. Nel cod. Med. &i legge •latatum'» 163 isione del participio perf. neutro, che manca di ess. in Cesare e Sallustio, presentasi come un costrutto sporadico in Cicerone; frequente, invece, in Livio. ' Avvertenza, Nella Germ. non osservasi alcuno esempio del perfetto soggiuntivo di conseguenza, dipendente ^a un tempo storico: tale costrutto notasi, al contrario, più volte negli scritti di Tacito. -che per il Haase diviene * non celatus tantum *, per il Halm * clam actum *, e per il Ritter ' laeta tum nerba '. Il Ramorino sospetta * iactatum erga coniuratos osculum. Cic. parL or. 33, 114. Liv.. XXVIII 26, 7. (cf. XXVII 45, 4). etc. Vedi DRA.EGER, ueber Synl. u. Si. d. Tae, 3, § 211, p. 86. RieMANN, op. e, § 22, p. 104 sgg. « Vedi Madvig, lat Sprogl, § 337, Anm. 2, p. 235. DRAEGEa, hi8t. Synt,, § 133, p. 241 sgg.; ueber Synt u. SL d, Tae, 3, § 182, p. 74. CoNSTANs, étude s. l langue de Tac. ANNOTAZIONI CRITICHE AIiIiE satire II MI e IV di Persio ^>4>^sK-V ROMA LOESCHER & C.'> (Bretschneider e Regenherg) Librai di 8. M. la Regina d'Italia 1905 Prezzo L. l. m i 'à^. SAiT'rx coM'sorii HS^a, Btevi Annotazioni Critiche alle satire II III e IV di Persio Roma Ermanno Loescher & C''. (Bretschneidei e Regenberg) Librai di S. M.la Regina d' Italia 1905, S\ pp, z8. Af. BREVI ANNOTAZIONI CRITICHE HLiLi^ satire II MI e IV di Persio ROMA LOESCHER & C:^ (Bretschneider e R^gimherg) Librai di S. M, In Reggina d* Italift IpW. \d3.T H»*v«?ti CdUgi Utwy Gìh ef Mmri* H. Morgan Jan. l Idia Proprietà letteraria dell' autore (Catania^ via Maddem, lu 160) Tipogr&iia editrice Homa dei Fratelli Per rotta, in Catania, 'imn^^'' cuy » -cg jAQO/N g» . -co^oor g» Nel cod. Moatepessulano (P) il Buecheler lesse indeciso ' patru,. ' ; più chiaramente V Owen vi lesse * patruuin ' , che, por correzione sovra pposta, osservasi, come sopra si è detto, nel Monacense M 67. A ine pare che si debba restituire nel testo di Persio la lezione ' patmuni ' presentata dal P. In fatto, tra i voti immorali che si fanno alla divinità il poeta include quello per primo, che si erediti preato dallo zio ; ma la crudezza di tale voto, che muoia presto il parente per ereditare i beni di lui, si vuole occultare con la finzione del decoro della famiglia, in modo che non si chieda ^ o si ebuUiat patruus ', ^ espressione troppo dura e volgare^ ancorché si accompagni tosto con. l' espressione vanagloriosa ' praeclarum funus ! ' ; nemmeno si chieda ' o si ebulliat patrui praeclarum funus ', frase meno cruda ^ senza dubbio , della precedente , ma che spiace perchè è sempre il funerale dello zio, che ardentemente si desidera : si chieda, invece, alladivinitàcheun ' praeclarum funus ', quando che siaj * ebulliat ' cioè dia evidenza ai meriti civili, alle qualità morali , alla distinzione della nobiltà e delle ricchezze , magnifichì insomma il nome autorevole del parente. Cosi non si avrà V impudenza di cliiedere a Giove la morte dello zio , ma con un certo eufemiemo si manifesterà il desiderio che un funerale splendido illustri, quando che sia, il nome e il casato dello zìo^ e in tal modo il desiderio della morte del congiunto appare subordinato o, dico meglio, con ipocrisia mascherato dal voto, certamente lodevole, che sia splendidamente illustrato il nome della famiglia, sebbene in circostanza luttuosa. Del resto, il V, ^ obullirc 'j usato transitivamente, ebbe sempre, anche nella In tal caso accanto ad ^ ebulliat * si dovrebbe sottintendere la voce ^ animam \ la quale, invece^ appare espressa nelle frasi : * animam ebulliit ' di Seneca, lud, de mori, Claudii 4, 2 e di Petronio, sat cap. 42 p, 189, 2; * animam ebulUui* dello e tesso Petronio, sat cap. 62 p. 313, 1 : per Ja prima volta Persio sarebbesi privato, senza ragione, di apporre V uùQ, * animam ' al v. ^ tsbuHire ' ? latinità classi cdj il sìgniricato di ^ ìactare^ ostentare^ praedicare '; od lina conferma ci è dato osservarlfty come ebbi a scrivere nelle annotazioni critiche al testo di Persio p. tì3^ nota 1, in un luogo delle Tuìsc. di Cic* III 18^ 42 ' tj^ui si uirfcntes ebollire 'uolent et sapientiaa cet, ' Restituendo^ adunque, nel testo dì Persio la voce * patrnuni ^ non solo ai farà atto dì debito omaggio all' autorità del cod, Jpf uìa, tra il contrasto dei codd. e delle edd.j si verrà a determinare la lez, in modo meglio rispondente al pensiero che il poeta volle significare nei versi 10 e segg. SaL li 52, Tutti i codd. di Perno, che finora sono stati collazionati o soltanto consultati , danno costantemente per il v. 52 la voce ^ incussaqne ^; lo stesso osservasi ncù codd, degli e^rcerpta^ noi quali è contenuto il y. citato* Un solo cod. di Persio fa eccezione ed è il P che presenta ' incusasque ' ; la coiTcttura ' incusaaquo * che notasi nello stesao, è di seconda mano, T^a Ica. ^ ineussaquo ^ fu dal Jahn (ed Ma la spiegazione data dallo scoliaste fu disapprovata anche dall' Achaintre (ed. Par.). A me pare che si debba preferire la lez. ^ laeto ' non solo perchè ha per fondamento V autorità del cod. P. , ^ ma eziandio perchè è nell' ordine naturale delle cose che , al riceversi un ricco dono,- il cuore per la grande gioia o , come dice una ^ La vecchia interpretazione dello scoliaste fu confermata dal Beniley, m Hor, carm. II 19 , 6 con le parole * pect. laeu . s. sinistra parte pectoris, ubi cor salit et sudor erumpere solet ' ; e dal Koenig * cor in laetitiam pronum in sinistra pectoris parte lacrumas tibi excutiat ipso gaudio ' : e a' nostri giorni è stata ripetuta dal prof. Geyza Nómethy nel comm. alle satire di Pers. edito a Budapest . Alla medesima attenendosi tradussero il Monti « il cor nel lato manco >; il Wagner * aus der linken Brust » ; il Kayser * unter der linken Brust » ; il Weber « zur linken Brust » ; il Binder « links aus der Brust » ; il Duentzer « die Brust dir zur Linken » ; il Hemphill « drops beneath your left breast». Sfuggi la questione il Fuelleborn (ed. Wien 1794 p. 61) , che tradusse « wie schlaegt vor uebergrosser Freude dir | das Herz empor ! Schweiss rollt von deiner Wange, | und Freudenthraenen stroemen dir herab » : e la sfuggirono anche i due traduttori francesi di Persio, F. Duboys - Lamolignière (ed. Par.: « je vois le trouble de vos sens, | et votre coeur s' épuise en longs remercfmens » ) e Vict. Develay (ed. Par. 1897 p. 1G2: « tu te pàmerais de joie et ton coeur bondirait d' allégresse ». La postilla marginale * uel leuo * (sic) del cod. P. è dovuta ad un correttore antichissimo il quale, negli emendamenti apportati alle lezioni genuine del cod. P, dovette aver presente qualche esemplare della recensione Sabiniana. ^loBsa del cod, Ottoburano , ^ ^ prac g:amlio esliìlaratuiu ' sì sprema in gocce dentro il petto , che non può non sentir la letìzia di cni eanlta il cuore. Né C' 6 ripetizione di concetto dieendoBi ^ pectore laeto ' accanto a * laetari praetrcpidum ' ^ poiché in questa ultima ea press ione è indicata soltanto una condizione o tendenza dell' animo commosso per il dono ricevuto, mentre con ^ pectore laeto ' si esprime quel che ne consegue in realtà per effetto dell' offerta dei doni. All' accoglimento della lez- * laeto ' nemmeno osta la vicinanza delle due voci * laeto ' * laetari \ in quanto che è noto che ai Romani non riuBci sgradita la prossimità di parole provenienti da una stessa radice, ^ Leggo^ per ciò^ col Pithou : I . 38i^ siano chiari e * V.^ Alattliias ^illober, eim^ neiw Handschrift der nf'chs Satìrm dfx A. Pers. FI , Augsburg 18tì^2 p, 24, col. l^ 2 VJ per es. * omnibus ]aetitiis laetam. ' Cic. df fin. Il 4^ IB ; * Ime purgati one purgatus erifc ' Cat. de a. e. 157, Vò ' gauisurum gfiudia ' Ter. Andr. 9Gi (V 5, B) ; * qvianfca gaudia. ... gattdeat CatuU. 61, llìi-116; * gaudi um gauderemuis * Cnel. ap- Cìc. fuìn. Vili 2, 1: cf. BiòL Toh, 11, 21 *cum gaudio magno gauiai sunt ' ; lùan. 3, 29 * gaudio gaudet ' ; eoe. veridici e d'efficacia maggiore quanto alla previsione del futuro, più esplicitamente egli soggiunge : « per somnia enim siue insomnia intellegit praemonstratas curationes ac ^^py-nalo^c; ». Ma il Plum bene avverte che all' interpretazione del Casaubon osta « ipsa series orationis , cura in praecedente commate non de corpore curando agitur , sed de re struenda , quae potius ad Mercurium quam ad Aesculapiura pertinet ». Ne ci si parli di sogni incatarrati o non incatarrati, da inferirne, come pensò il Turnèbe, che « pituita purgatissima » valga « maxime carentia pituita », o, come scrisse Eilhard Lubin, « omni pituita uacua et carentia, id est nera, certa, non nana et temeraria »; perocché possono bensì gli uomini essere oppressi dalla ^ pituita ' o malore catarrale, ma non i loro sogni. Lo scoliaste di Pers. 2, 57 indica chiaramente in che consista la ' pituita * ( ^ purgatio cerebri uel morbus gallinarum ' ), ma ne conclude che gli uomini gravati da essa ^ non bona somnia uideant '; sicché egli associa ' pituita ' con ' homines ', non con ^ somnia ' : e sulP avviamento dello scoliaste i commentatori moderni di Persio parlano degli uomini che ^ pituita stomachi grauantur ' (ved. Némethy op. e. p. 147 ; e cfr. Hor. sat. II 2, 75 sg.), ma evitano di congiungere in istretto legame ^ somnia ' con ' pituita '. Questo però non dovette essere il pensiero di Persio che mise in istretta relazione ' somnia ' con ' pituita ' ; e per tanto V epiteto ' purgatissima \ al quale si attengono tutte le edd. delle satire di Persio, perchè confermato da quasi tutti i codd. , non può rappresentarci la tradizione sincera di ciò che scrisse il poeta e si lesse dagli antichi sino al tempo della recensione di Tryfoniano Sabino e forse anche dopo. Per buona fortuna il cod. P, col quale concorda in questo luogo il cod. Trevirens. del sec. IX/X, rappresenta la lezione più sicura e genuina ' purgantissima ', la quale vedesi penetrare anche nelle letture del medio evo , come ce ne fa fede il vestigio ' purgantis ' presentato dal cod. B àe\V opus pì'osodiacum di Micene , verso 300 , in cui si cita appunto il veraci di Peri, 2, 57. * Or ^ con V epiteto purgantissima tutta^ a mio parare, si rende chiaro, tanto lo stretto legame eli ' somuìa ' con ^ pituita \ ostuIantea oracula per somnani '; ed è noto^ come osservava Ci e* nelle Tnsv. IV lOj 23 che ^ cum aanguis corruptus est a ut pituita redmidat aut bilis^ in corpo re morbi aegrotatlnneaque nascuntur '. Sat. II 71:5. Codici j editori e imitatori di Persio non sono di accordo sulla forma definitiva con cui debba essere fissata la voce * animxis ^ nel V. 73. La tradizione man user itta che muove dalla recensione Sabiniana afterma la lez, ^ animo \ che si osserva nei codd* A Eh sopra citati j - nei tre codd. del sec. XI Laurentianpi. LXVIII 2% Paris, no. S049j Paria, no. ^^:?72; nel Monacens, e. B del sec. XII e nel fìerolineus. no. 2 del see, XII o XIII; nel Bernens* no. 648 del scc. XIII; nei due codd. del sec. XIV Paris, no. 8050 e Rehdigeran. I; nei cinque codd. del sec. XV Berolinenss. no. *-)H e no. .-^9 , Monacenss. no. 260 e no. \y2ij^ Kehdigeran, II; ^ nel cod, Berolinens, no, 9 del aec. XVI e nel * V'^edi i Carmina Ct^nluìeiìsm p, ù^O^ moinun. Germ^ hùtt^ poeL Lat ii^ui Caroìini tom. IH ex recens, Lud. Traobe, BeroU 1B96. ^ Si scoree anche ' animo ' nella lez. ^ animimo ^ presentata dnl cod. B di fonte oabmìana ^ I due codd, della biblioteca Jiehdigerana , Turio in pergamena del sec. XIV e l'altro cartaceo del sec. XV, furono collazionati dallo TzRchirner in servizio dell' ed, del KauthaJ : della collazione usufruì il Jahn per la ' ed. maior '. 1' Erlangens. anch' esso di data recente. La tradizione degli imitatori di Persio, che si prolungò per tutto il medio evo, si attenne alla lez. ' animi ' , la quale, in fatti, si legge nelle citazioni di Lattanzio (diu.instit. II 4 p. 126 1. 1 Lut. Paris), dello scoliaste di Stazio (Theb. II 247 p. 81 Par.), di Giovanni di Salisbury (poi. V 16 p. 319 Lugd. Bat. 1639) e del Petrarca (epist. de rebus fam. VI 1 p. 309 voi. I ed. Fracassetti, Firenze); e si legge nei codd. degli excerpta Paris. , Paris.  e Vatic. Reg. 1428 (deflorationes Persii), e nei rimanenti codd. di Persio, finora noti, eccetto il cod. P ed il Monacens. no. 83 del sec. XII, i quali danno ' animos '. Nemmeno gli editori di Persio, antichi e moderni, sono concordi sulla scelta : alcuni preferiscono la lez. ' animo ' , ^ altri la lez. ' animi ' ; ^ nessuno ha scelto la lez. ' animos ' , la quale credo che debba essere restituita nel testo, perchè è genuina e meglio adatta al contesto della frase in cui è collocata. Che sia genuina, non alterata dalla recensione Sabiniana, ce ne affida V autorità del cod. P che la presenta ; che si adatti meglio alla frase risulta dalle segg. considerazioni. Il pensiero dell' autore intorno agli elementi costitutivi della santità dei costumi e della perfezione morale è evidente: col ^ compositum ius fasque ' ha voluto significare, anzi tutto, V elemento estemo e formale, ossia l'elemento giuridico-religioso, il più importante per le funzioni dell' organismo sociale róma i Vi le edd. Casaub. 1647 p. 8; Schrevel. 1648 p. 573 e 1664 p. 542 Wetsten. (1684) p. 50 ; Prateus  p. 335 ; Walth. 1765 p. 28 ; Bipontina p. 11 ; Passow  p. 13 e  I p. 24 ; Weber; Hauthal; Jahn; Jahn -Buecheler  p. 22; Owen (Oxford, senza data e senza pag. nam.); Némethy; ecc. « VM e edd. Monti; Achaintre 1812 p. 61; Casaub.  (Duebner); Duentzer 1844 p. 32 ; Hermann; Bucoiarelli; Kamorino; ecc. 11 Hermann aggiunge (praef, ed. Lps.) che * genetiuum tuebuntur etiam * uerba animi > luuen. I 4, 91 ': cf. dello stesso Hermann lect. Pera., Marb. 2» p«^lt* - 15 ilo, con ^ anim. sanctosque recessus mentis ' V eleùietito psichico o intimo ; e con 1' ' incoctura generoso pectus honesto ' V elemento etico dipendente dalla legge morale universale. Or, ciò che è enunciato nel v. 73 si presenta costituito di due parti, di cui la prima è ' compositum ius fasque ', la seconda ^ anim. sanctosque recessus mentis \ Nessun dubbio che la prima parte sia bimembre, cioè: a) ^ compositum ius '; b) ^ et fas ': perchè si conservi la disposizione simmetrica della frase, è necessario che anche la seconda parte sia pure formata di due elementi coordinati; e se uno di questi elementi è ' sanctosque recessus mentis ', V altro non può non essere costituito dall' idea espressa mediante la voce ^ animus '.' La quale , coordinandosi , quanto alla declinazione, nello stesso caso in cui sono espressi i ' sanctos recessus mentis ', come prima il ^ compositum ius fasque % deve essere nella forma dell' acc. 'animos', non del genit. 'animi' né dell' abl. ' animo ', che se, rispetto alla sintassi, possono tollerarsi, per quel che spetta alla disposizione simmetrica della frase ed all'espressione del concetto, non sono, a mio parere, sostenibili. ^ Del resto , 1' avvicinamento di ' animus' con ' mens ', che potrebbe parere una espressione sovrabbondante, per la prossimità di significato delle due voci considerate , non era per i Romani cosa insolita. Plauto scrisse (trin. 454 [II 4, 53]): ' satin tu's sanus mentis aut animi tui '; ^ e Cicerone (Cat. m. 11, 36): ' nec nero corpori solum subueniendum est, sed menti atque animo multo magis'; e Virgilio (Aen. VI 11 sg.): ' magnam cui mentem animumque | Delius inspirat uates ' ; e Orazio (epist. I 14, 8 sg.) : ' istuc mens animusque | fert '; e Stazio (silu. Per tal motivo gli edd. sono stati costretti a metterà il gen. ' animi ' o V abl. ' animo ' in dipendenza da ^ fasque ', disquilibrando cosi tutta la frase e confondendo quanto si attiene ai sentimenti deir animo con le esteriorità del formalismo religioso: cf. Servio, camm. in Verg. georg, I 269, p. 193 , voi. Ili Th. * ad religionem fas, ad homlnes iura pertinent. ' 2 Neil' ed. Ck>ccbia , Torino  p. 69, 4 è scritto: * satin tu sanu's m. a. a. t. '9g,) : ' et te iara fecerat ilH [ men^ aniinusque patroni * : altri ess, per brevità cimmetto. Leggo, per tanto, i w. 73-74 della sat. II di Persio ; * composi tuta ìus fasqae, anitnos sanctosqua recessus mentiS} et in eoe tutu generoso pdctua honesto \ Bai, II T:). Dalla recensione 8abiniana dovette prendere le mosse la lez, * adiiioueani ' che ^W editori di Persio, quasi tuttij ^ fissarono nel V* 75 della sat. II : e se noi cod. B^ di tonte, conte si è dettOj Habiniana , appare ^ adinoucani \ la quale lez, riappare circa cinque secoli dopo^ nel cod, Rebdigeran, I, ciò si deve , giusta la nota avvertenza del Criisiusj - al fatto che nei coddantichi non si distinzione chiaramente le forme del verbo ^admoucù^ da quelle del verbo ^admoneo \ La lez. *adnìoneani' trovasi semplificata in Mnoueani' nei codd. del sec. XI Pariss, nobenhavn) no* 2028, Monacens. no. Ìì80; nel cod. Ebneriano del sec* XI/XII, collazionato dal Hermann; nel Bernens. no. 048 del sec. XIIT, nel Paris, no. 80p")0 dfd : e sono variazioni dovixtc a deviazioni di copista negligfontc u troppo dotto le forme ' uoueam ' del cod. Bernens. no. f-ì98 del sec* X, * moneas ' del cod. Paris»  del sec. XI e *admoueas' del cod. Einsiedlens. no. i\2% del sec* XV. Anteriore alla recensione Sabiniana dovette essere la lez. ' admoueant ', di cui ci dà una preziosa testimonianza il cod. ' Dico n quaìi tutti > ^ perchè ho letto * advnouoant ' soltant3 nelle due edd. 1048 e 1GG4 delio Sdire veli us e uell* e^l. preparata dal Wetstenius. * Crusius , in Sueton. dia. Clmtd. 39^ (ir cf, K F. C. Wunderlich j in TiòulL IV Ij 189 Cpaneg. Mesmllat^) F^ * confermata , molto tempo dopo ^ dal cod. BeroliOp no, 49 del sec, XVI j e, nella forma semplificata ' moucant \ dal cod, Monacens, M 67 del sec* XV* La lez, del P si adatta meglio alla frase esaminata, poiché, disponendone in modo diretto le parole , bì ha ^ cedo ut admoiieant (se. homines) templi^ haec i. e. composìtum ìua fasqne, anim. sanct. ree. ment. ^ et incoct, gen* p ect. hon.j et farro litabo \ Sicché il pensiero dell' autore sarebbe: lascia che gli uomini ai accostino al tempio, avendo nell'animo i nobili sentimenti dì giustizia, di pietà, di onestà ecc., ed allora anch' io farò un sacrificio semplice e gradito di farro. Le parole ' conipositum Ìu3 fasque cet* * sono usate nel 1. cit. con la funzione sintattica di coniplcm* oggetto di * admoueant ', e la sintesi delle stesse si compendia nel pron, * haec 'ì e però non si deve distìnguere con forte interpunzione la fine del v, 74 dal principio del v. 75, dove il prou, ' liaec ' serve , come ho detto , di riepìlogo ai due versi precedenti : * basta la vìrgola, leggendosi così il testo: ' e. i. f., a. s. r. | m.^ et Ìp g, p, honesto, | haec cedo ut admoueant tempi is, et farre litabo ', II Buecheler riconosce che il /* dà ' admoueant * , ma, quasi petf confortare con la tastimoniaaza del F la le^. ^ adnioueam \ che egli ha scelta^ soggiunge che le due lettere finali nt rassomigliano alla m; ras^ somiglianza che non osservò , e perciò non ne prese nota , V Owen , il qnale^ dopo il Buecheler, riesaminò e collazionò il cod. F. Perciò segnarono inopportunamente il punto fermo dopo * honesto * il Waltbard, il Monti, il Passo w, il Casaubon (ed. Duebner, 1839), il Jahn (edd. 1851 e 1368), il Hermann, il Bucoìarelli, ecc. ; il punto interrogativo il Casaub. (od. 1647), lo Scbrevel.^ il Wetsten*, 1^ ed, Biponfc. , V A^ chaintre^ il Kamorino, ecc.; il punto interrogativo insieme con V ammirativo il Hauthal; il segno dì due punti il Prateus , il Weber , il Bue^ cheler (III ed. del 1B93), l'Owen, il NémethVj ecc. La virgola dopo la V. ' houesto ' fa segnata dal Jahn neir ed. del 1843 e dal Duentzer nell'ed. Gongoli, BreiJÌ aimot crit alle satin II, Iti e IV di Fersw, À Sat. Ili 23. La tradizione manoscritta, sia quella che muove dalla recensione Sabiniana ed ha i suoi più autorevoli rappresentanti nei codd. A B, sia quella che proviene da una recensione anteriore alla Sabiniana ed è rappresentata dal cod, P, dà concordemente per il V. 23 della sat. III la lez. ^ udura et molle lutum est': presentano anche ^ est ' il cod. reg. Londinens. e due codd. del sec. XV, cioè il Monacens. M 67 ed il Basileens. F. III. 6. Quante edd. di Persio ho avuto sott' occhio, sino alle tre più recenti, cioè Ted. inglese delPOwen, Ted. ungherese del Némethy e Ped. italiana del Ramorino, presentano costantemente, invece di *'est', la lez. ^es', la quale si osserva in alcune imitazioni della frase di Persio fatte nel medio evo, come p, es. in quello che scrissero Hildeberto, vescovo Cenomanense, nella mordi, philos. quaest. I n. 40 col. 1037 B t. CLXXI ed. Migne, e Giovanni di Salisbury nel polìcrat, lib. VII cap. 19 p,  ed, Lugd. Bat. 1639. Ma Pietro di Blois, che cita lo stesso luogo di Persio jxqW epist, LXXIV ad G. archidiaconum p. Ili col. 1* ed. Sim. Piget, Par. 1667, ommette il verbo, scrivendo ^ udum et molle lutum nunc nunc properandus, cet. '; e da tale ommissione è facile argomentare che egli abbia letto ' est ' nel testo di Persio , forma verbale più agevole a sottintendersi che non ' es '. La stessa ommissione notasi nel cod. Berolinens. no. 2 del sec. XII o XIII, che presenta ' lutum nunc es properandus ' ; sicché con ' lutum ' si chiude la prima proposizione e, cominciando con ^ nunc ' la seconda , non si può prescindere dallo accompagnare ^ es ' con ^ properandus ' anziché con ^ lutum '. Credo, per tanto, che si debba restituire nel testo di Persio la lez. presentata dai codd. PAB e da altri codd. di minore autorità, leggendosi nel 1. e. ' udum et molle lutum est ' come una considerazione in generale , che fa il censore , introdotto nel discorso dall' autore, sul tempo più opportuno per ottenere il maggior profitto dall' educazione e dall' istruzione. Poi lo stesso interlocutore, volgendosi al giovane neghittoso, lo ammonisce , come passando dalla considerazione generale al caso particolare di lui : ' nunc nunc properandus es ' ; ed insistendo neir immagine tratta dalP arte del vasellaio , soggiunge : ^ et acri fingendus es sine fine rota \ Cosi si viene a dare alle voci ' udum et molle ' una funzione predicativa di ' lutum ' {' lutum est udum et molle '), come se dicesse: la creta è umida e morbida e adatta ad essere maneggiata dal vasellaio. Quale necessità di rivolgersi all' adolescente per fare una considerazione generale e impersonale, che la creta è pronta ? E opportuno, invece, il rivolgere la parola al giovane per esortarlo a educarsi ed istruirsi , essendone in tempo. L' imbarazzo degli edd. dovette essere, se mal non mi appongo, quell'incontro di ^ udum et molle lutum est ' con le due forme participiali di gen. maschile ^ properandus ' e ^ fingendus '; e però s'indussero a fare di ^ udum et molle ' un attributo di ' lutum ' , costituendo ' tu ' soggetto sottinteso anche della proposizione che deve conservare un carattere objettivo di concetto generico e indipendente dalle condizioni degli interlocutori. Ma la difficoltà si elimina agevolmente fissando da prima una forte punteggiatura dopo ^ est ' , perchè resti nettamente determinato il concetto generale dell' età più adatta all' educazione intellettuale e morale; e poi, sulla traccia della lez. ' nunc es properandus ' presentata dal cod. Berolinens. no. 2 sopra citato , scrivendo properandu's e fingendu's. Sai. Ili 60. La lez. ' dirigis ', accolta dal maggior numero dei codd. e degli edd. di Persio, piglia le mosse dalla recensione Sabiniana e fondasi sui due codd. A B, Il correttore antichissimo del cod. P, il quale dovette avere a guida pelle sue emendazioni un esemplare di fonte Sabiniana, accetta anch' egli la lez. dirigis . Un’emendazione di seconda mano fatta sul cod. A muta dirigis in derigis, lezione approvata e accolta dai recenti edd. di Persio, Buecheler (Beri), Owen, Némethy. Il cod. P presenta, invece, In lez. dì modo soggiuntivo dirìgas, la quale, sebbene trascurata da tutti gli edd.j a me pare che debba essere restituita nel testo di Persio, in quanto clie vale a denotare la possibilità che ci sia qualche cosa verso cui si diriga l’arco, dello stesso modo come più sotto è detto securus quo pes ferat Maj perchè bene si adatti il v. dirigas in dipendenza dalla frase est aliquid, è necessario, per rispondenza simmetrica delle parti nello stesso periodo sintattico, che il verbo precedente tendis posto anch'esso in una relativa subordinata, si muti in tendas. Cosicché j ove si voglia fare lieta accoglienza alla lez. presentata dal cod, Pf è necessario che il verso citato sìa lotto : ^ est alìquìd quo tend&s et ìd quod dirlgas arcani \ JSat, III 93. Nulla avrei da osservare sulla legittimità della fonna chiusa di part. futuro ^ loturo ', che loggesi in quasi tutte le edd, di Persio nel v, cit., ne della forma aperta lauturo ^, la quale fu accolta dal Hauthat (ed. Lps.) : ^ questa ultima è presentata dai codd. del sec. XI Paris, no. 8049; Paris, no. 8272, Monaeens. F//, Monaceus, no. 330; da altri due codd. Monacensi, cioè Ìl cod. e. 3 e quello contenuto nel cod. segnato Kr/89. a ; e dal cod. Guelferbyt. Aug, 29. 12 I. La forma chiusa ^ loturo ' risale ad un' emendazione di seconda mano fatta al cod. A. , poiché tanto questo i[uantQ il cod. B hanno ^ locu}>o ' , in cui il Buecheler credette scorgere ' locnro '; ed osservasi anche nel cod. XXXVII 19 della bibl. Laurenzianaj del ecc. XI, esaminato di recente dal Kamorino. Leggesi * laturo ' nel cod. P e noi due codd. del sec, XI Paris, no, 8048 e Bemcns, no. 327: nel cod. mutilo Bernens. si legge ^ laturo ' con la lettera ù sopra- Egli però non ne addusse le ragioni nelle Anmerkufìgen ^sur drUten iSatirej scritta all' a ; e perciò la lez. si ricongiungerebbe con V emendazione antica segnata da seconda mano nel cod. A. Ma, se le forme ^ lauturo ' e ' loturo ' non sono da rifiutarsi , si può dichiarare senz' altro come inaccettabile la forma ' laturo ', scritta prima, come pare probabile, ^ luturo ' nel cod. P ? Io credo che no ; perciocché , se accanto al v. ^ lauere ' fu accolto nella lingua il v. ^ lauare ' , la forma del supino preclassica e classica ^ fu sempre ^ lauatum ' , come la forma classica del part. perfetto fu sempre ^ lautus '. Non e' è dubbio che dal tema del supino classico ' lauatum ' sia nato il part. futuro ' lauaturus ' , che si osserva in Ovid. fast. Ili 12 ^ sacra lauaturas mane petebat aquas ' : e da ' lauaturus ' , per il tramite normale laaturus, ebbe origine per contrazione la forma ' laturus ' , di cui il cod. P ed altri codd. sopra notati ci danno conferma. Non sarebbe, dunque, contrario alle leggi fonetiche dell'idioma latino l'accogliere nel testo di Persio la lez. ^ laturo ', che ha per fondamento l' autorità del cod. P : e della presente annotazione vorranno tener conto, mi auguro, i lessigrafi della lingua latina. Sat. Ili 97. Il cod. P dà ^ sepellitur istas ' per il v. 97 della sat. Ili: nei codd. ^ JS si legge ^ sepeliit urestas', che gli edd. tutti di Persio hanno interpretato ' sepeli: tu restas ' , aggiunto o non il punto interrogativo in fine. Per ispiegare la frase ^ tu restas ' , alcuni commentatori di Persio ricorrono al sottinteso ' mihi sepeliendus ' ; ^ altri equiparano ^ tu restas ' a ' uiuis adhuc et uiuis , ut mihi grauia praecipias ' ^ ovvero a ' tu A Vedi Terent. hautt. ; Hor. sat 1 3, 137. * Il Némethy, ed. cit. p. 200, a conferma delle voci da sottintendersi ^ mihi sepeliendus ' adduce il confronto con Hor. sat l 9, 28 : ' omnes conposui. felices! nunc ego resto '. 3 Vi V ed. del Prateus, Lond. iiiìlii adlmc tutor restaa ': altri ancora, come Tommaso Farnal)io itA.) , interpretano ' tu cout(?m[)tnr pliiloi^opliorum r4 p. 557 t, e dal Wetsteu. p. l>5 &. ^ V* i luoghi Gitati delle edd, SchreveL e Wetsten. J Forse per tal motivo, o non per nuovo e più diligente esame del cod. , il Jabn s^ indusse it scrivere nelle note critiche delU sua ed. 4 ' sepsi i tur istas ' C, che iìqIP ei. IBJl p* 20 aveva scritto * seppelHtur istag ' C. ^ La ragione metrica rifiuta altresì Del Inogo commentato la formu. * sepe.lil ' j morfologicamente corretta, che dmmo due codd. del sec. X, cioè il Bernens, no. 257 ed il Leìdoiis. no. 7H; due codd. del se&. XI, ossia il Bernens. no, ^J2T ed il Paria. 8070; il Behdigerdu. II del sec. XVj e inoltre il cod. reg. Londinens , la cui collazioaej fatta dal Bentley, fu pubblicata nel Chtìisk. Jouni, Il cod. Beroens, del sec. XIII, che presenta ' sepeliui * , om mette di couseguenza il ' tu ' a fin d' evitare che un piede deir esametro dattilico sia di tre sillabe lunghe. Debbo notare che vi è incertezza intorno alla parola in esame, citata da Nonio Marcello. L' ed. Aldina Vea, dà ' riisitatis *; T ed.dicativo di ^ risito ' la seconda pers. sing. dovrebbe essere stata, secondo la flessione normale, *risitas, da cui, per sincope della i breve della penultima sillaba, gradita forse nel linguaggio familiare, sarebbe nata ' ristas ' = « ridi spesso, ridi di frequente ». E però nel v. cit. di Persio ben si adatta ' tu ristas ?' per significare il pensiero del giovane avido di piaceri anche presso a morire, il quale al monitore risponde : " non essermi come un tutore ; da più tempo V ho fatto seppellire „ : e, quasi accorgendosi d' un sorriso ironico sulle labbra dell' interlocutore che lo vede morente per intemperanza, gli chiede : « tu ne rid i spesso ? » Talché il monitore, annoiato di tanta persistenza nel male, gli risponde : ^ perge, tacebo '. Concludendo, io son d' opinione che si debba rendere anche per il V. 97 il dovuto omaggio al cod. P, leggendo : ' iam pridem hunc sepeli. tu ristas ? * ' perge, tacebo '. Sai. Ili 107. Gli edd. di Persio leggono, tutti concordemente, il v. su indicato : ^ tange, miser, uenas et pone in pectore dextram ' . Non nego che si possa leggere bene cosi il v. di Persio ; ma il cod. P invece di ' dextram ' presenta ^ dextra ' : non si può in alcun modo far posto a tale lez. ? I concetti espressi nel verso sono due, ben distinti V uno dall' altro : a) tocca i polsi ; b) metti la destra sul petto : il complem. oggetto del primo verbo ^ tange ' è ' uenas ' ; del secondo verbo ^ pone ' è ^ dextram ' . Nulla però vieta che si possa intendere che i polsi si tocchino con la destra ; né e' è nulla che vieti che la destra, dopo aver tastati i luniana Antv. risitant * (e cosi è citata nel Ipssìco Forcellini-De Vit la 2^. ed. Merceriana Par. risitantis '. Carrio lesse * risitantes ', donde la congettura del Bothe ' missitantes % gradita al Georges, ausfUhrl. Handtvb, II col : al Vossio piacque congetturare ' usitant '. polsi, si poggi sul petto dell* ammalato. Può^ quindi^ il primo concetto mettersi in istretto legame col secondo mediante il aervizio comune della mano deatra j come se T autore dicesse: ^ Ungej mìser, uenas dextra ot pone («e, eam) in pectore \ E ciò può ben risultare dal verso considerato, leggendolo : tange, miser^ uenaa (et pooe in pectore) dexfcra ^ , Cosi nulla vieta che si dia posto alla lez. * dextra ' del cod. P\ sebbene da quello inciso ' et pone in pectore ' derivi , uè convengo anch' io^ un che di stenta to^ cUe^ del rcsto^ non sarebbe alieno dallo stile di Persio e di altri poeti satirici latini. SaL IV 9. Son d- opinione che nel cit. y, 9 si debba restituire il pron, ' il] ut % nella fonna appunto che è presentata dal cod» P, e la restituzione debba farai in tutti e due i luoghi^ nei quali ivi è adoperato; ^ cosicché il v, di Persio sia da leggersi: hoo puta non ìustum est^ illat male, recti ub illut ^ . Né osta all' accoglimento di ^ illnt ^ la singolarità della forma con la desinenza in -tj che non è rara , come a prima vista potrebbe parere* In fatto^ come è notOj altri ess, di ^ illut ' ci porgono i coddp Plautini ^ uetus ' o Vatìcanno (B) e ^ decurtatus ^ del se e» XI (C) al presente di nuovo in Heidelberg ; il cod. Tereuziano Bembin. o Vatican, del sec. IV/A-^ (A) ; il palinsesto torinese del sec. IV/V (orazione dì Cic. prò Tuli.) ; il palinsesto Vatican. Reg.  del sec. ^ Avverto^ in nota, che nel 2^* dei due IL indicati sostituiscono * istud ' al pron. dimostrativo che ivi è adoperato quattro codd. del sec, XI^ cioè i Monacenss, Ffl e no. 330 ed i Pari ss. no- 8048 e no* 8070 ; tre codd. del sec. XII, che sono il Monacens. no. 83, il Paris., il Berolinena, no. 2; ed altri codd, più recenti. contenente le Verrin. di Cic. ; il cod. Vatican. - Basilio . H 25 del sec. IX, in cui si contengono le Philipp, di Cic. ; ^ il cod. Paris. 5764 del s. XI/XII, che contiene i comm. de 6. ciu. di Cesare; il palinsesto veronese del sec. V delle institutiones di Gaio ; ecc. ^ Altri ess. presenta il Corpus inscr. Lat. : . ecc. Sat. Tanto il cod. P quanto i codd. A B danno concordemente ' potis est ' per il v. 13 : la stessa lez. si ripete nel florilegio contenuto nel cod. Monacens. no. 4423 del sec. XV. Una correzione di seconda mano fatta sul cod. A sostituisce ' potis es ' ; e questa lez. osservasi nel cod. Laurenziano 19 del sec. XI e, sotto cancellatura, nel cod. Paris, no. 8272 del medesimo sec. ^ Gli edd. di Persio hanno tutti accettato V emen- dazione del correttore del cod. A, scrivendo il v. di Persio : et potis es nigrum uitio praefigere theta '. Io credo che si debba ritornare alla lez. dei codd. P A B, restituendo nel testo di Persio V espressione ' potis est ' : e mi conferma in questa opinione, anzi tutto, il fatto che i dotti del medio evo lessero ^ potis est ' nel verso citato , come ne fanno fede Isidoro (sec. VI -VII) * e Giovanni di Salisbury; ^ e in secondo luogo una ragione ermeneutica. Al gio- A Vi Mai, class, auct t. II pp. 7 e . Il Neue (Formenlehre der lateinischen Sprache, III Auflage von C. Wagener, Beri. Calvary) nelP elenco degli ess. sopra menzionati trascura la lez. del cod. P di Persio. ^ Non si può tener conto della lez. , evidentemente errata , * potis e nigrum ' , che presenta il cod. Paris, no. 8048 del sec. XI. 4 Isidorus, on'g. I 23, 1 col. , 18 : * et potis est nigrum uitio prae- figere tbeta '. 5 Ioannes Saresberiensis , policrat VI 18 p. 371, 36, ed. Io. Maire ^ Lugd. Bat.: et potis est nigrum uitiis praefigere theta '. vnìm aiiibizinso, ^il qua lo * inveii ìum e è rerum prudentia Meìùi I ante pìlos neiut ' , il saggio pn^cettore dico : ^ scia etenim iu-^ ttum geuiina suspendere [unee | ancipiti^ librac '5 e tosto 90"^*i giunge : ^ rectuui diseeniis ' ; e di taile discernimento fa, quanta air obietto, tre ipotesi: a) ubi inter curmi aubit ' (^c. roc*' tuiuj , cioè, couie spiega il prof. Geyza Németh^j etiam tuTii, cum difficìlo est rectum a non recto discern^ra * ; ò) ^ nel cuui fa Hit pedo regula uaro ' , perehn il ^ aumnium iua ' è non di rad^ì ^ aumina iniurjfi \ donde la necossità di mitigare U ri- gore delle leggi eoi principi dell'equità; e) ^ et potis est Jii- gi'Uin uitio praefigere tlieta % ossia la possibilità, in generale^ di punire ì colpevoli. Questa terza ipotesi v in istretto legame, logieo e sintattico, con la precedente; e su il poeta ha preferito avvalersi generalmente de IT espressione ^ uel cum fnllit \ non potevasi, tanto per V unità di concetto quanto per la diretta di- pendenza di ^ potis ,.. ' dalla stessa espressione ' nel cum ' eli e regge il ' fallìt * precedente, non poteviisi^ dicevo^ venire al verbo di feconda pers. es ' , ma era da con servarsi, per V ob- biettività (mi si conceda V uso, qui necessario, della voce nuo- va) della considerazione generale, la stessa terza pers. che si V notata tanto in 'fallii ' quanto in * subit \ 1 jCggo , d un q ne, coi miglio r i co dfl . di Pc r sio e sccond o la tra - dizione conservata dai dntti nell'etìi di mezzo; et potis est nigrum uitio praefigere thefca, Jn tutte le edd. di Persio si leggr; ' ingetntfc ^ hoc bene sìt ' tunicatum ciirn stile mordens cae|)e ^ , Kémethy, op, eìt. p* 21% Ma il cod. P dà ' mordes ' invece di ^ mordens ' ; e , tutto- ché il correttore antichissimo vi abbia apposto V emciidazioiui ' mordens ' , fondata sulla recensione Sabiniana , io non credo che la lez. genuina del P si possa senz' altro rifiutare. Tutti i commentatori spiegano il passo cit. che V autore ci voglia pre- sentare un tristo avaro , il quale , mordendo una cipolla con sale, mormori soddisfatto ' hoc bene sit '. Secondo la lez, del cod. P appare, invece, che l'avaro non si congratuli soltanto con sé stesso del vilissimo cibo che mangia, ma ne faccia quasi un'esortazione a chi conversi con lui, sulla bontà dei cibi frugali, di poca o nessuna spesa; onde il verso dovrebbe leggersi: * ingemit « hoc bene, si tunicatum cum sale mordes caepe » ' . E in tal modo si rende necessario mutare ^ sit ' ì\\ ^ si ' ; ma con ciò io non credo che si venga a forzare la parchi per coordinarla con la lez. del P ^ mordes ' , poiché a me pare di essere nel vero ammettendo che la t finale di ^ sit ' sia dovuta air efficacia della pronunzia dejla lettera iniziale della voce seg. ^ tunicatum ' : e non é improbabile che chi scrisse il P abbia trovato, nelP esemplare da cui traeva V apografo, il nesso ^ situnicatum ' e V abbia diviso, senza ben riflettere al mordes seg. , in sit tunicatum '. Laonde non credo di essere in fallo riconoscendo per vero che Tryfoniano Sabino, quando i^i accinse ad emendare il testo di Persio, siasi trovato , recensendo il v., dinanzi alla difficoltà del ' sit ' coordinato con mordes e che abbia opinato di superarla lasciando ' sit ' e correggendo ^ mordes ' in ^ mordens ' , che poi si ripetè nei codd. che ebbero a fondamento la recensione di lui. D'altro canto, non sarebbe sintatticamente inesatto se ai lasciasse coesistere il ^ sit ' col ^ mordes ' , leggendo : ingemit « hon (bene sit !) tunicatum cum sale mordes caepe t; ma spiace quell' indicazione di un fatto come realmente avve- mitoj mediante il ^ inordos ' di modo indicativo, laddove s' intenda t* eprime re un invito o consiglio o sollecitazione a man- g"iare cipolle con sale. La restituzione della lez. presentata dal P, con la sostila- aion© della voce ^ si ' al v. * sit \ ha questo di vantaggio sulla lez. coin un eniente segui taj che, oltre al dare maggiore evidenza alla tìgura delP avaro che predica agli altri la bontà dei cibi tiomplici y naturali e di poco o nessun costo ^ ha il merito di evitare il cumolo dei due participi ' metuena ' e ^ niordens ' (o incidens come è scritto nel cod, Paris, no. 8050 dell' a. 1321} e di conservare meglio la simmetria della frase. Sat- IV 51. La lez. * est ' invece di ' es ' nel v. 51 è data tanto dal cod- P quanto dai codd, di fonte tSabiniana A B; e si osserva ripetuta nel cod* Paris, no, 80oO scr. nel sec. XTV e nel cod. Basileens. f\ III. 6 dtjl sec, XV, Olì edd, tutti l'hanno rifiu- tata, ma a torto ^ ed hanno ammesso la lez. * es ' che appare la prima volta in nn^ emendazione di seconda mano notata nel cod, A e si ripete nel cod. Laurenziano  Dico eh a gli edd. l'hanno rifiutata a torto ^ perche il pensiero dell' autore non è di consigliare il rifiuto dì ciò che una perso uà non èj ma il disdegno per tutto quello che in real- tà non t% cioè il disdegno per lo vane apjiarenze e per le cose che non hanno valore alcuno: insomuia, il contenuto del consi- glio che da 1' autore ha un* estensione objettiva maggiore chn non resti espressa col verbo in seconda persoua * es \ Io cre- do, per tanto ^ che si debba ritornare alla lez, presentata dai codd, pili autorevoli, leggendo il verso su indicato di Pera io: respue quod non estj tolUt sua muoera cerdo K\in opere del Prof. Dott. Santi CirasDli : IIuIIòitkIc sninimntlk Ul brng for Koriitke og Danske, Catania , 1BB4. L. 3. (in Oì?itu presso E. Ilaul'fs boghantlel, Krif>tiauìaj in Norvegia). MHit/Aoiil di Ihii^nm kitmti espoF^te, fieeondo il mefcoLlo scientìfico , agli al u imi dille scuole secondarie olaasicho. Ci^taaia^ F, Tropea, 18BT« L. :i, 50 (esaurito), Iiitrodii/ioue il Ilo studio del l>. K. — Torino^ Fratelli Bocca, ItiSH. L. Ci (esaurito). Fotioloiriu lutimu — 2'' ediz. riveduta e migliorata. — Milano, U. Hoepli. im-2. L. 1, 50. Lettera! lira no r ventatiMilano^ U. Hoepli De Cp Ffìiiiì CiiceilH 8ceiiiidl rlietorick s^tudll^, Catiuae , C. Galatola , 18^7, L 3 (esaurito). Il neoloferismo iioflì Berltti di Plinio lì giovane. Contributo agli studi sulla Uitiiiit^'i ar^outeti. ^ Palermo, A. Reber^ 1900. L. 3. Neidosrìsnii 1)otiimei nei earinì biieoUei e g^jorgricl di Yì Icilio, Contributo agli ytudl sulla latlcitfi dell' evo augusteo» Palermo , A* ftebor . Té* tt Ilio re ilei libro De origine et sitn (Teruiauorum ,| ; ricercke critiche, Jtioma, E. Loeseher & a-, . L. . Li Germauia, comparata con la Natni'alis lilstoria, di Plinio e eoli lo opero di Tnelto: ricerche lessigrafiche e sìutiitticbe. E orna, E. Loe^cher & C", 19(Xl L a ^^otc eritieiic e liìbilogi^Uciie di lettemtura latina^ puutata. I. Catania^ Barba gai lo Lt Scuderi A« Pernii FI aeei saturartim libtr ; recensuit, adnotatione critica instruxit, te stimolila usque ad saeculum XV addidlt Santi Consoli. Editio maior. llomae, apud Hermannurn Loescher et socium. Note eritlelio e bibUoj^i'atìclie di lettemtuni latina, puntata II. Catania, Fratelli Perrotta, MM, L 1, A. Pei-sil Flacei satnrariini Hbcr ; recensuit Santi Consoli. Editio miaor. EomaOi apud Hermann uni Loescher et socium, 19CM. L. 1, Di prossima pubblicasiione : Le fonti delie satire di Persio. Up Bf«v! afinm^lonE (critiche alle Set ì. Nome compiuto: Santi Consoli. S. Consoli. Consoli. Keywords: deutero-esperanto. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Consoli.” Consoli.

 

Luigi Speranza -- Grice e Conte: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale del sacrificio – scuola di Pavia – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Pavia). Filosofo paviano. Filosofo Lombardo. Filosofo Italiano.  Pavia, Lombardia. Grice: “Must say I love Conte – he  has almost the same talent for linguistic coinage that I do! In Italy ‘filosofia del diritto’ is much more respectable a discipline that it is at Oxford! But Conte managed to keep it philosophically interesting for the philosopher’s philosopher that I am!” “Conte proves that moral philosophy is at the heart of philosopohy qua-uni-virtue – for the critique of reason must include the buletic – and that’s all that Conte dedicates his philosophy too! Into the bargain, he expands into concepts like sacrifice, punishment, ‘fiducia’ (my principle of conversational trust), and so much more!” “He plays with language the way only Heidegger did in German and I in English!” Grice: “Conte is what I – and Italians – would call a ‘Griceian conversationali pragmaticist.’” Studia a Pavia e Padova. Si laurea a Torino sotto Bobbio con “Ius naturale.” Insegna a Pavia. Si occupa della semiotica del performativo deontico o buletico, la regola eidetico-costitutive, validità buletica – desirabilita -- deontica, modo imperativo, prammatica conversazionale – alla Grice. In che cosa consiste quell’’impero’, dal quale il modo imperativo prende il nome. Altre opere: “Interpretazione analogica. Pavia, Tipografia del Libro, “Ius ed ordine” (Torino, Giappichelli). Primi argomenti per una critica del normativismo. Pavia, Tipografia del Libro, Ricerca d'un paradosso deontico” (Pavia, Tipografia del Libro); Nove studi sul linguaggio normativo. Torino, Giappichelli); Filosofia del linguaggio normativo. I. Studi; Torino, Giappichelli, Filosofia del linguaggio normativo. II. Studi; Con una nota di Bobbio. Torino, Giappichelli); Imperativo ed ordine. Studi Torino, Giappichelli); Filosofia del linguaggio normativo. III. Studi, Torino, Giappichelli); Filosofia del diritto” (Milano, Cortina); Ricerche di Filosofia del diritto” Torino, Giappichelli); “Res ex nomine” (Napoli, Editoriale Scientifica); “Sociologia filosofica del diritto. Torino, Giappichelli); “Adelaster. Il nome del vero” (Milano, LED). È inventore del genere da lui chiamato "eido-gramma" ed autore di numerosi eidogrammi, solo parzialmente éditi:  Nella parola. Osnago, Pulcino elefante, Kenningar. Bari, Adriatica. "Per una critica della ragione deontica" (introduzione alla Filosofia del linguaggio normativo).  Pragmatica. Filosofia del diritto Logica deontica Ontologia Performativo (atto verbale) Pragmatica Semiotica Semantica.To undertake to set forth with any definiteness the  ‘religious’ – or eschatological -- ideas of ''a Roman philosopher'' – FILOSOFO ROMANO -- would be an  extremely difficult task.Those, ideas would differ  with the individual and the sect, being determined or varied by a  number of considerations and influences — by locality,  education, and temperament. SILIO would not hold  the views of SEIO. We may speak of the state religion – colto officiale -- of ROMA, as  distinct from various other ‘religions’ tolerated and  practised in different parts, but it is  scarcely possible to define the contents of that  ‘state religion’ – il SACERDOCIO. There are certain special priests  and priestly bodies who see to it that certain rites  and ceremonies are performed scrupulously in a  prescribed manner and on prescribed dates. But these  are officers of the state – LO STATO ROMANO -- whose knowledge and  functions are confined to the ritual observances with  which they have to deal. They are not persons  trained in a system of ‘theology’, nor are they  preachers of a code of doctrines or morals. They have no "cure of souls," and belong to no church. They  have no credo and no Bible or corresponding authority to which to refer. Though most well-informed  persons will know the prominent  deities in the calendar — such as IOVE or MARTE, or QUIRINO -- perhaps scarcely any one but an encyclopaedist or antiquarian could have named one-half of  the total. It is not merely that the deities on the  list are so numerous. There are other reasons for  ignorance or vagueness. In the first place, the line  between the operations of one deity and those of another is often too fine to draw, and deities originally  more or less distinct come to be confused or identified. Secondly, it is often hard, if not impossible, to  make up one's mind whether a so-called deity — such  as SPES — is supposed to have  a real existence, or whether it is simply the personification of an abstract quality. Thirdly, divinities fall out of fashion, and to a  large extent out of memory, while new ones come, or were  coming, into vogue.  The state possesses its old-established calendar of days sacred to a number of deities, and its code of  ritual to be performed in their honour. There are ancient prescriptions as to what certain priests should  wear, what they should do or avoid in their priestly  character, what victims — ox, sheep, or pig — they  should sacrifice, what instruments they should use for  the purpose, and in what formula of words they  should pray in particular connections. There is a  standing commission, with the PONTIFICE MASSIMO at this date that excellent religious authority, the emperor — at its head, to safeguard the state  religion, to see that its requirements are carried out,  and that no one ventures to commit an outrage  towards it. But the state will not tell you  with any precision that you must believe in just so  many deities and no others. It would not tell  you precisely what notions to entertain concerning  those deities whom it does officially recognise. The state  dictates no theological doctrine; neither does it dictate  any moral doctrine beyond those which you would  find in the secular law. It reserves the right to  prevent the introduction of a foreign divinity  if it finds sufficient cause; but so long as the  temples, the rites and ceremonies, the cardinal moral  axioms of the Roman ''religion,'' and the basic  principles of Roman society are respected, the state  practises no sort of inquisition into your beliefs or  non-beliefs, and in no way interferes with your  particular selection of favourite deities. Poly-theism in an advanced commimity is always  tolerant, because it is necessarily always indefinite. What it does not readily endure is an organised attack  upon the entire system, whether openly avowed or  manifestly implied. Even undisguised unbelief in  any deity at all it is often willing to tolerate, so long  as the unbelief is rather A MATTER OF PHILOSOPHICAL DIALECTICS than  anything else, and makes no attempt at a crusade.  When a state so disposed is found to interfere with a  novel religion, it will generally be easy to perceive  that the jealousy is not on behalf of the deities nor  of a creed, but on behalf of the community in its political, economic, or social aspect. Let us endeavour to realise  as best we can the religious situation among the  Roman population.  Though we are not here directly concerned with  the steps by which the Roman religion had come to  be what it was, we can scarcely hope to understand  the position without some comprehension of that  development. The Romans are a CONSERVATIVE people, and many of the peculiarities of their worship  are due to the retention of old forms which had lost  such spirit as they once possessed. In the infant days of the nation there had been no such things as gods in human shape, or in recognisable  shape at all. There were only ''powers" or "influences'' superior to mankind, by whose aid or concurrence man must work out his existence. The early  Romans and such Italian tribes - as they became  blended with were, as they still are, EXTREMELEY SUPERSTITIOUS. In a pre-scientific age they, like other  peoples, are at a loss to understand what produces  a thunder or a lightning, rain, the fertility or failure of  crops, the changes of the seasons, the flow or cessation  of springs and streams, the intoxication or exhilaration proceeding from wine, and a multitude of other  phenomena. Fire is a perplexing thing; so is  wind. The woods are full of mysterious sounds and  movements. They could comprehend neither birth  nor death, nor the fructification of plants. The  consequence is a feeling that these things are due to some unseen agency; and the attempt is made to  bring those powers into some sort of relation with  mankind, either by the compulsion of magical operations and magical formulae, or by sacrifices and offerings of propitiation, or by promises. A superhuman  power might be placed under a spell, or placated with  food and drink, or persuaded by a vow. Such  "powers" were exceedingly numerous. Greatest of  all, and recognised equally by all, was the power  working in the sky with the thunder and the rain.  Its presence was everywhere alike, and its bperations  most palpable at every season. Countless others were  concerned with particular localities or with particular  functions. Every wood, if not every tree, and also  every fountain, was controlled by some such higher  'power'; every manifestation or operation of nature  came from such an 'influence.'' There was no kind of  action or undertaking, no new stage of life or change  of condition, which did not depend for help or hin-  drance upon a similar power. At first "the ''powers"  bore no distinctive names, and were conceived in no  definite shapes. They were not yet gods. The  human being who sought to work upon them to  favour him could only do, say, and offer such things  as he thought likely to move them. But in process of  time it became inevitable that these superhuman  agencies should be referred to under some sort of  title, and the title literally expressed the conception.  Hence a multitude of names. Not only was there  the ever-prominent Jupiter or sky-father " ; there  was a veritable multitude^ of powers with provinces great and small. Among the larger conceptions the  power concerned with the sowing of seed was Saturn,  that with the growth of crops was Ceres, that with  the blazing of fire was Vesta. Among the smaller,  the power which taught a babe to eat was Edulia,  that which attended the bringing home of a bride was  Domiduca. The ability to speak or to walk was  supposed to be imparted by separate agencies named  accordingly. Flowers depended on Flora and fruits  on Pomona.   But to assign a name is a great step towards  creating a ''power'' into a ''god,'' and such agencies  began to take shape in the mind of those who named  them. This was the second stage. Jupiter, Ceres,  Satmn, and almost all the rest became "gods." The  powers in the woodlands — a Silvanus or Faunus —  became embodied, like the more modem gnomes and  kobbolds. Once imagine a shape, and the tendency  is to give it visible form in an image "like unto man,*'  and to honour it with an abode — a temple or shrine.  The earliest Romans known to us erected no images  or temples, but they were not long in creating them.  Particularly rapid was the reducing of a god to  human form when they came into close contact with  the Etruscans and the Greeks. For all the important  deities poetry and art combined to evolve an  appropriate bodily form, which gradually became  conventional, so that the ordinary notion of a Jupiter,  a Juno, a Mercury, or a Ceres was approximately that  which had been gathered from the statue thus  developed. This trouble was not taken with all the most ancient divinities. Many of the old rural and  local deities, and many of those with quite minor  provinces, were left vague and unrealised. They  were represented in no temples and by no statues. Natiu'ally as the Roman state grew from a set of  neighbouring farms into a great city, and from a small  settlement into a vast empire, the little local gods fell  into the background. The deities which concerned  the state, and to which it erected temples, were those  with the more far-reaching operations — such as the gods identified with the sky and its thunders, with  war, with fertility, with the sea, with the hearth-fire  of all Rome. The rest might well be left to localities  or to domestic worship.   From the early days of Rome there existed a  calendar for festivals to certain divinities important  to the little growing town, and a code of ceremonies  to be performed in their honour, and of formulae of  prayer to be offered to them. The later Romans, in  their characteristic conservatism, adhered to those  festivals, to that ritual, and to those formulae, even  when some of the deities had ceased to be of appreci-  able account, and when neither the meaning of the  ritual nor the sense of the old words was any longer  imderstood by the very priests who used them.   Reflect a moment on this situation. First, we  have a number of deities of the first rank, housed in  temples, embodied in statues, and recognised in all  the Roman world; next a number of minor divinities  whose operations and worship may be remotely rural  or otherwise local, and whose functions are by no  means always distinguishable from those of the  greater gods; then a series of more or less un-  intelligible ceremonials carried out by ancient rule  in honoiu" of divinities often practically forgotten ;  outside these a number of vague powers presiding  over small domestic and other actions; finally, a  peculiar Roman tendency — in keeping with the last  — to erect into divinities, and to symbolise in statues  housed in temples, all manner of abstract qualities and states, such as Hope, Harmony, Peace, Wealth,  Health, Fame, and Youth.   Reflect agam that, when the Romans, as they  spread, came into contact with Greeks, Egyptians, or  other foreigners, they met with deities whose provinces  were necessarily often identical with or closely akin Fio. . — A Sacrifice. to their own. Then remember that there is no  church and no official document to define the complete  list of Roman gods. Does it not follow, as a matter  of course, on the one hand, that the importation of  new gods was an easy matter, and on the other, that  no individual Roman could draw the line as to the  number of even the old-established deities in whom  he should or should not believe? The guardians of the public reUgion were satisfied  if the due rites were paid by the state to those deities,  on those. dates, and precisely in that manner, which  happened to be prescribed in the official religious  books. For the rest they left matters to the  individual.   So much it has been necessary to say in order to  account for existing attitudes. We must use the  plural, since the attitude of the state officials is but  one of several, and, inasmuch as the state officials  themselves were not a theological caste but only  secular servants of the community administering  the regulations for external worship as laid down in  the records, it often happened that their official  attitude had nothing to do with their individual  beliefs. Often they did not know or care whether  there was a real religious efficacy in the acts which  they performed ; sometimes all that they knew was  that they were doing what the state required to be  done properly by some one.   Cicero quotes a dictum of a Pontifex Maximus  that there was one religion of the poet, another of  the philosopher, and another of the statesman. This  is true, but it is hardly adequate. We must at least  add that of the common people. A well-known  statement of more modern birth puts the case — rather  too strongly — that at our period all religions were  regarded by the people as equally true, by the phi-  losopher as equally false and by the statesman as  equally useful. We may begin with the ordinary  people of whatever station, who were not poets nor thinkers nor magistrates. It is an error to  suppose that such Romans of the first eentiu'y were  either atheistic or indifferent to religion. Their fault  was rather that they were too superstitious, ready to  believe too much rather than too Uttle, but to beUeve  without relating their beUef to conduct. They did  not question the existence of the traditional gods,  nor the characters attributed to them; they were  ready to perform their dues of worship and to make  their due offerings, but all this had no bearing  upon their own morality. They believed with the  terror of the superstitious in omens and portents, and  in rites of expiation and purification to avert the  threatened evil. They were alarmed by thunder and  lightning, earthquakes, bad dreams, ravens seen on  the wrong side of the road, and other evil tokens.  They commonly accepted the existence of maUgn  spirits, including ghosts. They were prepared to  believe that on occasion a statue had bled or turned  round on its base; that an ox had spoken in  human language; or that there had been a rain of  blood. There were doubtless exceptions, and super-  stition was less dire and oppressive than once it  was. More than fifty years before our date Cicero  had said that even old women no longer shuddered  at the terrors of an underworld, and fifty years  after it the satirist asserts the same of children.  But both writers are speaking somewhat hyperbolically. Doubtless it had been wondered how  two augurs could look at each other without a  smile, but there is nothing to show that even a minority of augurs were acutely conscious of any-  thing to smile at.   In the multiplicity of deities the ordinary people  were prepared to accept as many more as you chose  to offer them, especially if the worship attaching to  them contained mystic or orgiastic ceremonies. By  this date the populace had become exceedingly mixed,  especially in the capital, and the cool hard-headed  Roman stock had been largely replaced or leavened  by foreign elements, especially from the East. The  official worship of the state was formal and frigid ; it  offered nothing to the emotions or the hopes. Many  among the people felt an instinct for something more  sacramental, and especially attractive was any form  of worship which promised a continued existence,  and probably a happier existence, after death. Even  the mere mysteriousness of a form of worship had its  allurements. Hence a tendency to Judaism, still  more to the Egyptian worship of Isis and Osiris.  The latter made many proselytes, particularly among  the women, and contained ideas which are by no  means ignoble but to our modern minds far more  truly ''religious'' than anything to be found in the  native Roman cults. To pass through purification,  to practise asceticism, to feel that there was a life  beyond the grave apportioned to your deserts, to go  through an impressive form of worship held every  day, and to have the emotion^-thus worked upon —  all this supplied something to the moral nature which  was lacking in the chill sacrifices and prayers to  Jupiter and the other national divinities. In vain had the authorities, in their doubt as to the moral  effects, tried on several occasions to suppress this  foreign worship; it always revived, and it now held  its established place both in the imperial city and in the provinces, particularly near the sea, for it was  especially a sailors' religion. Rome, like Pompeii,  had its temple of Isis and her daily celebrations.  There was, however, no necessary conflict between  this worship and the oflScial religion. It was quite  possible to accept Isis while accepting Jupiter. Nor, though this particular cult has required mention,  must it be taken as belonging to more than a section  of the Roman population. Most Romans would look  upon it and other deviations with acquiescence, some  with contempt, and perhaps some with a shake of the  head, while themselves satisfied with an indifferent  conformity to the more estabUshed customs of the  state.   Setting aside the devotees of the mystic, the more  ordinary point of view was that between Romans and  the established gods of Rome there is an understanding.  The gods will support Rome so long as Rome pays to  them their dues of formal recognition. Their ritual  must not be neglected by the authorities; it is not  necessary for an individual member of the community  to concern himself further in the matter. The  state, through its appointed ministers, will make the  necessary sacrifices and say the necessary words;  the citizen need not put in an appearance or take  any part. He will not do or say anything dis-  respectful towards the deities in question, and he will  enjoy the festivals belonging to them. If remarkable  portents and disasters occur, he will agree that there  is something wrong in the behavioiu* of the state,  and that there must be some public purification or  other placation of the gods. If the state orders such  a proceeding, he will perform whatever may be his  share in it. So far he is loyal to the ''religion of  the state.''   In his private capacity he has his own wants,  fears, and hopes. He therefore betakes himself to whatever divinity he considers most likely to help  him; he makes his own prayers and vows an offering  if his request is granted. Reduced to plain commercial  language his ordinary attitude is — no success, no  payment. A cardinal difference between the religion  of the Romans and our own is to be seen in the nature  of their prayers. They always ask for some definite  advantage — prosperity, safety, health, or the like.  They never pray for a clean heart or for some moral  improvement. Of more importance than the man's  moral condition will be his scrupulous observance  of the right external practices. Unlike the Greek,  he will cover his head when he prays. He will raise  his hand to his lips before the statue, or, if he is  appealing to the celestial deities, he will stretch his  palms upwards above his head ; if to the infernal  powers, he will hold them downwards. These are  the things that matter.   At home, if he belongs to the better type of  representative citizen, our Roman has his household  shrine and his household divinities, whom he never  neglects. If he is very pious, he may pray to them  every morning, or at least before every enterprise.  In any case he will remember them with a small  offering when he dines. There are the ''gods of the  stores" — his ''penates'' — certain deities whom he  has selected as guardians of his belongings, and who  have their little images by the hearth in the  kitchen. There is the household ''protector," or  more commonly there are two, who may be painted  under the form of Ughtly-stepping youths in a little niche or shrine above a small altar. To these  he will offer fruits, flowers, incense, and cakes.  And there is the ''Genius'' of the master of the  house, who is also painted on the wall, or who  may be represented by his own portrait bust or by  the pictxu-e of a snake. That "Genius" means the  power presiding over his vitality and health and well-  being. If he is an artisan and belongs to a guild, he  will pay special worship to the patron god or goddess  of that, guild — to Vesta, if he is a baker, to Minerva,  if he is a fuller. Out of doors he will find a street  shrine in the wall at a crossing, pertaining to the  tutelary god of what may be called his ''parish,'' and  this he will not neglect. Like all other orthodox  Romans he will not undertake any new enterprise —  betrothal, marriage, journey, or important business —  without ascertaining that the auspices are favourable.   In a general way he has a notion that the gods  are displeased at certain forms of crime, and that  they approve of justice and the carrying out of  compacts. The gods overlook the state, because the  state engages them so to do, and therefore to break  the laws of the state is to anger the gods of the state.  But this is rather subtle for the common man, and  there is generally no understood immediate relation  between these gods and his moral conduct, unless he has  sworn an oath by one or other of them. The purpose  of calling a god to witness is to bring upon a perjurer  the anger of the offended deity. But he entertains  no such conception as the modem one of "sin" or of  "remorse for sin." "Sin" is either a breach of the secular law or breach of a contract with a deity,  and ''remorse'' is but fear of or regret for the  consequences.   His morality is determined by the laws of the state,  family discipUne, and social custom. For that reason  his vices on the positive side will mostly be those of  his appetites, and on the negative side a want of  charity and compassion. He may be guiltless of lying  and stealing, murder and violence; he may be honest  and law-abiding ; but there .is nothing to make him  temperate, continent, or gentle. His avowed code is duty, and duty is defined by law and tradition. If this is the religious condition of the conunon-place man or woman — a blend of superstition,  formalism, and tolerance — it is by no means that of  the educated thinker. Such persons were for the  most part freethinkers. Many of them, finding no  better guide to conduct, conform to the "religion" of  the state without any real belief in its gods or  attaching any importance to its ceremonies. They  do not feel called upon to propagate any other views,  and they probably think the current notions are at  least as good fqr the ignorant as any others. If they  are poets, like Horace or Lucan, they will dress up  the mythology, mostly from Greek models, and write  fluently about Jupiter and Juno, Venus and Mercury,  either attributing to them the recognised characters  and legends, or varying them so as to make them  more picturesque and interesting — perhaps even improving them — but all the time believing no more in the stories they are telling^ or in the deities them-  selves,* than Tennyson need have beUeved in King  Arthur and Guinevere. The gods are good poetic  material and are sure to afford popular, or at least in-  offensive, reading. The poets doubtless do something  to hiunanise and beautify the popular conception of  a deity, but they seldom deUberately set out with any  such purpose. If the educated are not poets, but  pubUc men of affairs, they may beUeve just as Uttle,  and yet regard the established cult of the gods as an  excellent discipline for the vulgar and the best known  means of upholding the national principle of ''duty.''  If they are philosophers they may not, and the  Epicureans in reality do not, beUeve in the gods at all  — certainly not as they are generally conceived — and  will openly discuss in speech and in writing the ques-  tion of their existence or non-existence, and of their  character and nature if they do exist. They will  endeavour to substitute for the barren formalism of  rites and ceremonies, or the inconsistent or incomplete  traditional morality of duty, another set of principles  as a sounder guide to life and conduct. Some are  monotheists, some are simply in doubt. Says Nero's  own tutor, Seneca, ''Do you want to propitiate the  gods? Then be good. The true worshipper of the  gods is he who acts like them." "Better," remarks  Plutarch, "not believe in a God at all than cringe  before a god who is worse than the worst of men."  In the actual worship of images none of them believe.  One conspicuous writer of the time says : "To look for  a form and shape to a god, I consider to be a mark of human feebleness of mind." Concerning the schools  of thought and in particular the tenets of those Stoics  and Epicureans whom St. Paul met at Athens, and  whom he could meet in educated circles all over the  Roman Empire, we shall have to speak in a following  chapter, when sununing up the intellectual and moral  condition of the time. Meanwhile it should be under-  stood that, though a profound or anything approaching a professional study of philosophy was discouraged  among the true Romans — more than once the profes-  sional philosophers were banished from the capital —  there were few cultivated persons who did not to  some extent dabble in it, and even go so far as  to profess an adherence to one school or another.  None of these men believed in the "Roman religion"  as administered by the state, although many of  them were administering it themselves. The same  man could one day freely discuss the gods in con-  versation or a treatise, and the next he might be  clad in priestly garb and officially seeing that the  rites of sacrifice were being religiously carried out in  terms of the books, or that the auspices were being  properly taken.   It does not, however, follow at all that because  poet or public man cared nothing for the pantheon  and all its mythology, he was therefore without his  superstitions. He might still tremble at signs and  portents, at comets, at dreams, and at the un-  propitious behaviom* of birds and beasts. He might  believe in astrology and resort to its professors, called  the ''Chaldaeans." On the other hand he might  laugh at such things. It was all a matter of tempera-  ment. It certainly was not every man who dared to  act like one of the Roman admirals. When it was  reported that the omens were unpropitious to an  inuninent battle because the sacred chickens ''would  not eat," he ordered them to be thrown into the sea  so that at least they might drink. The freethinkers  were in advance of their times. "Science" in the  modern sense hardly existed, and until phenomena  are explained it is hard to avoid a perplexity or  astonishment which is equivalent to superstition. Consider now these various states of mind — that  of the people, ready to add almost any deity to the  large and vague number aheady recognised ; that of  the poet, who finds the deities such useful literary  material ; that of the magistrate or public man, who,  without enthusiasm or necessary belief, regards  reUgion as a thing useful to society; and that  of the philosopher, who thinks all the current re-  Ugious conceptions unsound, if not absurd, and  morally almost useless.   Manifestly a society so composed will be one of  unusual tolerance. The Romans had no disposition  to force their religion on the subject provinces of the  empire. Their religion was the Roman religion; the  rehgion of the Greeks might be left Greek, the Jewish  religion Jewish, and the Egyptian religion Egyptian.  Any nation had a right to the religion of its fathers.  Nay, the Jews had such peculiar notions about a  Sabbath day and other matters that a Jew was exempted from the military service which would  have compelled him to break his national laws. All  religions were permitted, so long as they were national  religions. Also all religious views were permitted to  the individual, so long as they were not considered  dangerous to the empire or imperial rule, or so long as  they threatened no appreciable harm to the social  order. If a Jew came to Rome and practised Judaism,  well and good. It was, in the eyes of the Romans, a  narrow-minded and uncharitable religion, marked by  many strange and absurd practices and superstitions,  but if a misguided oriental people liked to indulge in  it, well and good. Even if a Roman became a  proselyte to Judaism, well and good, so long as he did  not flout the official reUgion of his own country. If  the Egyptians chose to worship cats, ibises, and  crocodiles, that was theii^ affair, so long as they let  other people alone. In Gaul, it is true, the emperor  Claudius, predecessor of Nero, had put down the Druids.  Earlier still the Druids had already been interfered  with ; but that was because the Druids — those weird  old white-sheeted men with their long beards and  strange magic — are performing human sacrifices —  burning men alive in wicker frames — and such  conduct was not pnly contrary to the secular law of  Rome, but even to natural law. And when Claudius  finally suppressed them, or drove the remnant out of  Gaul into Britain, it was not simply because they  worshipped non-Roman gods and performed non-  Roman rites, but because they were, as they had  always notoriously been, a dangerous political influence interfering with the proper canying out of  the Roman government.   And when we come to Christianity it must be  remarked that, so long as that nascent religion was  regarded as merely a variety of Judaism, it was actu-  ally protected by the Roman power, and owes no  little of its original progress to the fact. In the  Acts of the Apostles it is always from the Roman  governor that St. Paul receives, not only the fairest,  but the most courteous treatment. It is the Jews  who persecute him and work up difficulties against  him, because to them he is a renegade and is weaning  away their people. To the philosophers at Athens he  appears as the preacher of a new philosophy, and  they think him a "smatterer" in such subjects. To  the Roman he is a man charged by a certain com-  munity with being dangerous to social order, to wit,  causing factious disturbances and profaning the  temple; and since he refuses to let the local author-  ities judge his case, and has exercised his citizen  privilege by appealing to Caesar, to Caesar he is  sent. And, when a prisoner in somewhat free  custody at Rome, note that he is permitted to speak  ''with all freedom,'' and that in the first instance he  is acquitted.   True, but the fact remains that Nero bimit  Christians in his gardens after the great fire of Rome,  and that certain later emperors are found punishing  Christians merely for avowing themselves such. Why  was Christianity thus singled out? It was not  through what can be reasonably called ''religious intolerance/' for, as has been said, the Romans did  not seek to force Roman religion on other peoples,  nor did they make any inquisition into the beUefs of  Romans themselves. The reasons for singling out  Christianity for special treatment are obvious enough.  The question is not whether the reasons were sound,  whether the Romans properly understood or tried to  understand, whether they could be as wise before the  event as we are after it, but whether the motive was  what we should call a religious" one. To allow  Epicureans to deny the existence of gods at all, and  to make scornful concessions to the peculiar tenets of  Jews, could not be the action of a people which was  bigoted. If there was bigotry and intolerance, it was  political or social bigotry and intolerance, not reUgious. To prevent any possible misconception let the present  writer say here that he considers the principles of  Christianity, as laid down by its Founder and as spread  by St. Paul, to have been the most humanizing and  civilising influence ever brought to bear upon society.  But that is not the point. The early Christians were  treated as they were, not because they held non-  Roman views, but because they held anti-Roman views ; not because they did not believe in Jupiter  and Venus, but because they refused to let any one  else believe in them; not because they threatened to  weaken Roman faith, but because they threatened to  weaken and even to wreck the whole fabric of Roman  society ; not because they were known to be heretics,  but because they were supposed to be disloyal; not  because they converted men, but because they appeared to convert them into dangerous characters.  As it has been put, the Christians were regarded as  the ''Nihilists" of the period. We are apt to judge  the Romans from the standpoint of Christianity  dominant and understood; it is fairer to judge them  from the standpoint of a dominant pagan empire  looking on at a strange new phenomenon altogether  misunderstood and often deliberately misrepresented.  Moreover — and the point is worth more attention  than it commonly receives — we have only to read the  Epistles to the Corinthians, to perceive that the early  Christian gatherings were by no means always such  meek, pure, and model assemblages as they are almost  always assumed to have been. Some of the members,  for instance, quarrelled and ''were drunken.". There  were evidently many unworthy members of the new  communion, and of course there were also many  manifestations of insulting bigotry on their part. The  class of society to which the Christians belonged was  closely associated in the Roman mind with the rabble and the slave, if not with criminals. What the pagan  observer saw in the new religion was "a pestilent superstition," "hatred of the human race," "a malevolent  superstition." He thought its practices to be connected  with magic. The intransigeant Christian refused to  take the customary oath in the law courts, and there-  fore appeared to menace a trustworthy administration  of the law. He took no interest in the affairs of the  empire, but talked of another king and his coming  kingdom, and he appeared to be an enemy to the  Roman power. He held what appeared to be secret meetings, although the empire rigidly suppressed all  secret societies. He weakened the martial spirit of  the soldier. He divided f amiUes — the basis of Roman  society— against themselves. He was a socialist  leveller. He threatened with ruin all the trades  connected with either the established worship — as  amongst the silversmiths at Ephesus — or with the  luxuries and amusements of Ufe. Those amusements  in circus or amphitheatre he hated, and therefore  appeared misanthropic. He not only stood aloof  from the religious observances of the state and the  household, but treated them with contempt or  abhorrence.   Moreover, at this date, he refused to acknowledge  the one great symbol of the imperial authority. This was the statue of the emperor. When that statue  was set up in every town it was not understood by  any intelligent man that the emperor was actually a  god, or that, when incense was burnt before the statue,  it was being burned to the emperor himself as deity.  But just as every householder had his attendant  Genius'' — the power determining his vital functions  and well-being — which was often represented as a  bust with the man's own features, so the statue of  the Augustus, ''His Highness," represented the Genius  of that Head of the State, and the offering of incense  was meant as an appeal to the Genius to keep the  emperor and the imperial power ''in health and  wealth long to live." The man who refused to make  such an offering was necessarily considered to be ill-  disposed to the majesty and welfare of the Head of the State, and therefore of the state itself. The Roman  attitude towards the early Christians was partly that  of a modern government towards Nihilists, and partly  that of a generation or two ago to a blend of extreme  Radical with extreme atheist. We are not here concerned with the whole story of  the persecution of the Christians, but only with the  situation at and immediately after the date we have  chosen. It is at least quite cer ain that when Nero  burned the Christians in the year 64 he was treating  them, not as the adherents of a religion, but as social  criminals or nuisances. How far his notions of  Christianity may have been influenced by Poppaea  we do not know. At least he believed he was  pleasing the populace.  Grice: “Conte quotes from Aristotle’s Soph. El. On the ‘homonimia’ of deon’ – “sometimes for the good, but sometimes for the bad.” Conte distinguishes between semantic ambiguity – surely ‘must’ or the imperative mode does not have TWO senses – and ambivalenza prammatica. Since Aristotle is refusing to use Frege’s idea of ‘Sinn’, and keep referring to ‘semeion’ (Latin segnare) rather, we may well conclude that Aristotle is just Greek Grice. Conte does not dwell much on the imperative mode. Modo imperativo is qualified. Modo is qualified as being modo verbale – the mode of the verb impero. But then the future in French has a ‘valore imperativo.’ Conte is more interested in the ‘must.’ But surely his quoting from Philippa Foot and his joint work with von Wright into Kant’s hypo versus cate is very Griceian! On top, Conte has a taste for local historical analysis and has discovered some gems in some jurisprudential philosophers of his ‘paese’!”  Nome compiuto: Amedeo Giovanni Conte. Keywords: il sacrificio, the sorry story of deontic logic, fondatore della logica deontica al Ghislieri di Pavia, il giuridico, giudicare, giuridicare, impiego, employ (as noun), employ-ment, empiegamento, Conte e Wright – Wright cited by Grice, alethic --. Wright on change cited by Grice in “Actions and Events”, Mario Casotti, Volere, Grice, Volere --. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Conte” – The Swimming-Pool Library. Conte.

 

Luigi Speranza -- Grice e Contestabile: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale di BRVNO al rogo – scuola di Teano – filosofia casertese – filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Teano). Filosofo casertese. Filosofo campanese. Filosofo italiano. Teano, Caserta, Campania. Grice: “I love Contestabile; I love a philosopher with a sense of humour! At Oxford, it has become increasingly difficult to laugh at people’s surnames! But ‘grice’ means ‘pig,’ in Norwegian! – Anyway, Contestabile contests a revisionist account of Bruno’s life – “surely he wasn’t a coward – I know because of his links with the Campanella whom my family supported in his fight against the furriners!” Cacciato con una telefonata» Intervista di Dino Martirano, Corriere della sera. Con il Psi non ho ricoperto grandi incarichi ma ho avuto l'onore di essere stato amico di Craxi. Mi mancherà la politica ma non è una tragedia. Torno ai miei studi, alla filosofia medioevale. Mi mancheranno certi momenti. Io, che ero stato nel Psi fin quando la procura della Repubblica lo ha sciolto, ricordo bene i mesi trascorsi al ministero della Giustizia: col ministro Biondi fummo i protagonisti del tentativo fallito, però generoso, di riportare la giustizia sui binari della normalità. Sciolto il partito [Psi], chi si è fatto maomettano, chi ebreo, chi cattolico. Però sempre socialisti siamo rimasti. Avvocato e politico italiano Sottosegretario di Stato del Ministero della Giustizia Presidente Berlusconi Predecessore Sorice Successore Mirone Vicepresidente del Senato della Repubblica Presidente Mancino Senatore della Repubblica Italiana Legislature Gruppo parlamentare Forza Italia Circoscrizione Lombardia Collegio Cinisello Balsamo, Vigevano Incarichi parlamentari Sottosegretario di Stato per la grazia e giustizia Sito istituzionale Dati generali Partito politico FI Titolo di studio Laurea in giurisprudenza Professione avvocato. Avvocato e politico italiano. Laureato in giurisprudenza, esercita la professione di avvocato. Entra in politica iscrivendosi al Partito Socialista Italiano (partito a cui è appartenuto fino agli eventi che hanno travolto tale formazione politica)[1]. In seguito aderisce a Forza Italia, affermando che in tale movimento politico l'area socialista era ben accolta e rappresentata. Viene eletto senatore ed è rieletto anche nelle due successive legislature. Vicepresidente del Senato. Incarichi parlamentariModifica Ha fatto parte delle seguenti commissioni parlamentari: Affari costituzionali e giustizia; Difesa. Membro, inoltre, della giunta per le elezioni e immunità parlamentari. Sottosegretario di StatoModifica È stato sottosegretario di Stato per la Grazia e giustizia nel primo governo di Silvio Berlusconi. Tutti i figli e i figliastri del garofano. su qn.quotidiano.net. Adnkronos - Psi: C. a De Michelis, noi stiamo bene in FI ^ Senato - XIII legislatura Voci correlate Modifica Governo Berlusconi I Partito Socialista Italiano C., su Senato.it - legislatura, Parlamento italiano. C., su Senato.it - XIII legislatura, Parlamento italiano. Domenico Contestabile, su Senato.it - legislatura, Parlamento italiano. Biografie Portale Biografie Politica Portale Politica Socialismo Portale Socialismo. PAGINE CORRELATE Fabrizio Cicchitto politico italiano Maceratini politico e avvocato italiano Scamarcio politico italiano Altre saggi: Bruno: una revisione contestata” – La storia della filosofia è continua revisione, e non mi scandalizzo per il revisionismo bruniano. Mi sembra però che questi non colga nel segno. La vita diBruno, dalla fuga da S. Domenico Maggiore a Napoli fino al rogo di Campo dei Fiori a Roma, è di singolare coerenza. È una vita “contro”. L’accusa implicita di opportunismo mi sembra perciò singolare. E’ vero che, durante il processo, ritratta molte sue tesi, e avrebbe avuto salva la vita se continua in questo atteggiamento. Alla fine però si stanca, e scolge lucidamente di morire. È opportunista chi cerca solo di salvare la pelle, e poi decide di morire perché ritiene che il suoi giudice ha esagerato? In quanto alla tesi sul Bruno spia elisabettiana, essa non è provata, anzi è smentita dalla comparazione tra la grafia di Bruno e quella dei biglietti di spionaggio. Infine, la tesi a proposito della relazione tra Campanella e Bruno non mi ha mai convinto. Campanella (la sua rivolta e finanziata dalla nobile famiglia C., come ricorda Firpo nel suo ottimo saggio sul processo a Campanella) vuole poi un regime “comunista”? A leggere “La città del sole” non si direbbe. (CA ui i) e iui Mia ba, VA dai ‘agi LS it Il EGR Ln i \ LA va Di = | Pome Rm Te ti n. i Li I e Aa Kt Hlirpogt] lb pi n 9 ha So Rif [a E Ji > a ILLE di pe LIS ia Giordano Bruno DRAMMA MILANO Tipografia Commercial n als dtt, TORIO EMANUELE, Carnevale.{Resta sapore PERSONAGGI BRUNO (si veda) Sig. G. SALASSA LORENZO (figlio naturale di GIORDANO BRUNO, «dot- tato:da).. ... ». > A.D'ANDRADE ROMANO DEI LOMBARDI «+. > F. MIGLIARA LEANDRO giovine patrizio. S.ra ANGIOLETTI LAURA figlia di ROMANO. >» A. Busi IL GRANDE INQUISITORE . Sig. SALVARANI ROCCO LILLE DAMIANI ANDREA. Ni agN° UNGUARDIANO) che nonparlano N. N. UN OsTE .. Ni Ni Giovani e Nobili Veneziani, Servi di Romano, Gondolieri, Seguaci di Bruno, Soldati, In- quisitori, Si Servi del S. Uffizio, Frati e Popolo. L'azione del 1.° e 2.° Atto è in Veni quella del:3.° e 4.° Atto in Re ber a pieni Sofee bi; pece SUIT ZIA PIAZZA IN VENEZIA, Un’Osteria e alcune seggiole. In fondo un canale praticabile, che traversa la scena. Sul canale un ponte, che mette in un viottolo, sull'angolo del quale sorge a destra, un magnifico Palazzo illumi minato a festa, prospiciente sul Canale. .Un in- gresso laterale, illuminato da faci fisse ai muri, con- ducedal viottolo nel Palazzo. La porta principale verso . il Canale è aperta; durante la scena seguente, visi vedono approdare gondole, dalle quali scendono persone ragguardevoli, che, ricevute dai servi, entrano nel Palazzo. Sera. i TI, GIOVANI e NOBILI VENEZIANI, parte ‘in abiti fanta- stici con mezza maschera al volto, e parte in abiti comuni, vengono da sinistra, traversano il ponte, e dalla strada entrano nel Palazzo. LEANDRO, ROCCO ed altri Giovani vanno e vengono ferman- dosi sulla Piazza, cantando e ridendo, Poi LQ- RENZO e LAURA. Leandro (accompagnandosi colla ghitarra) A te, Venezia bella, adorata, A te, mia sposa, la serenata. HEVVPETIAIAMITEREZI LIA VITE RENTAL rara rr ovinantosinezineneisevazize vecio sinioneee IVTIPRErTA:Itr rara rirevenaatos aes szereris cva:i0e vice vi’ veve’ ’avurecovio sr 0uIvI vare ri [tti STA Hocco (Volgendosi all’osteria) Leandro, scuotiti! Le mura adori?... Vieni ove brillano Divini amori, Ove donzelle Cotanto belle Potrai mirar. Coro dei nobili Al convito n’andiam! alla festa! Leandro Prima di venir alla gran festa Distruggere io vo’ un'idea funesta! Oste, su via porgetemi Vino di Cipro; a questo petto ardente Occorre del più vecchio e più potente. Vivan le belle Danzanti; volano. Gli occhi fiammeggiano Più che le stelle; Ne’ Joro vortici Mi ruban Vanima.... sui Crudo gioir! «__°’Più non mi muovo Suolo dolcissimo, ir belt r__Frrrrrr n - a-rt-rvreorosoeeriovoe nueva zeranen sonia mise eeerarmierereriiovnieteacivoteote0ie Nido mio nuovo! Muoio in tue braccia... Santo delir! | A te, Venezia bella, adorata, A te, mia sposa, la serenata, Coro AI Convito! n’andiam alla festa. (S'appressano in una gondola LAURA e LORENZO) Eaurna Sul mare immenso più non impera Nè sulla terra che la circonda.Venezia, è fango la tua bandiera! Lutto e non feste! Pianga e s’ asconda. Core (con alto di cu iosità) E un amante e la sua Della Che passeggiano alla luna; Laura sembra la sua stella, Ma egli fa poca fortuna. Seguiam tutti i vaghi amanti, E vediam, se pur n’ è dato, In fra i suoni, i balli e i canti Di trovar l’innamorato. È Lorenzo di Giordano, Che fuggì dal sacro tempio ; lì Lorenzo. il vil, l’insano Che ne porge un triste esempio. Lorenzo (con ira) . È rivolta a me l’offesa? L’alma freme, batte il core! - Già suonaron l’ultim’ ore; - E voi tutti io sfiderò. Laura E rivolta a te I’effesa; rato L’alma freme, batte il core! Già suonaron l'ultim’ ore Io con te li sfiderò. (LORENZO furente si scaglia contro ROCCO, e gli toglie la spada. Gli altri NOBILI sguainano. le proprie e si schierano în fondo) SCENA II. Detti, ROMANO dei LOMBARDI entra frettoloso dalla casa di destra, seguito da servi con torce accese, Bomano Chi grida? Chi chiama? Qual chiasso villano? Non son cîttadini, ma plebe briaca ! Lorenzo, tu?... Il ferro in mano hai snudato?.... Parla! Che avvenne! Sei pazzo ?... Ti placa! Laura (atterrita alla vista del padre) Che mai dirà Al Genitor? pa Voce non ha, Non ha più cor. Lorenzo (con timore) Che mai dirò AI Genitor?... Voce non ho, Non ho più cor. Leandro (con circospezione) Il segno di croce facciamoci... e andiam via! Quel vecchio è uno sgherro dell’ Inquisizione. Partiamo, fuggiamo La belva più ria, E un angelo a petto di questo demòne. Romane (ai Nobili) Non chiedo ragioni di vostra contesa, Fra tenebre nacque... in tenebre resti; E calmi la notte col sonno gli. ardori Di giovani folli, di stolti furori.... Partite! Or è cauto lontani restar. Coro di Nobili (infimoriti da Romano). Fuggiam dal feroce Vegliardo Romano: Col fiato ne ammorba Il truce, l’insano; nea Qui tutto è sospetto.... Amici, fuggìam. 1 NOBILI, it CORO, LEANDRO e LAURA sì riti- rano pel ponte ed entrano nel Palazzo. L’OSTE ha chiuso ed è scomparso durante la rissa, ROMANO fa un cenno ai Servi di allontanarsi. SCENA III. ROMANO e LORENZO Romano Vengo, tu il sai, da Roma; e il Santo Re e Pontefice armava il braccio mio. ‘Or sotto il ferreo terribil manto Della suprema Città di Dio L’ Inquisizione veneta sta; E a Roma solo ubbidirà. Dell’ eresia le vampe infeste Soffocherò . tutte le teste D’ un colpo all’ idra io troncherò. Lorenzo Fu il Campanella scoperto e preso? Romano Libero ei 8° agita... Ma il gran sovrano De’ rei, che Italia e il mondo ha acceso Contro la Chiesa santa, è Giordano. Presso i suoi complici quì ascoso stà! Lorenzo Odio quel uomo tanto... tel giuro. Romano Non basta odiarlo: questo io non curo; Tu quì arrestarlo ora dovrai: (Musica da ballo neil’interno del Palazzo) In fra le maschere lo scoprirai, Ed il porrat nelle mie man. Lorenzo Si chiede un atto di traditor?... Romano Queste ai novizi prove si dan. Lorenzo Tradir ricuso; son uom d’onor. Romano (con sdegno) A me tu, folle, devi? RANA RARA pinete Lorenzo Obbedienza ! Homano Ed alia Chiesa! Trema... . Lorenzo (soffocando il furore) Obbedienza! Romano Dunque ? Lorenzo (con sottomissione) Giordano io scoprirò! Eomano (ricomponendosi) Tuci giovanili e schictti Modi ti gioveran, se manca il senno Di età maggior, Tuo sguardo onestà; ispira, K assai tua voce ad ascoltarti attira. Per la grand’ opra non sarai solo, D’altri miei fidi 1’ aiuto avrai; Pronto a miei cenni sempre sarai, Uno per ‘tutti sia il mio voler. Lorenzo (con dolore) L’iniqua trama ahi mi colpisce! La terra, il cielo pur n’ hanno orror!... Vile è colui, ch’ altri tradisce, Nè v' ha pietade pel traditor. ERomano (imperioso) Come voglio, sia fatto. Or d’ altro; è m'’ odi. Dal dì che ardenti e improvidi Sguardi su Laura hai posti, Travolto dalla subita Cicca passion tu fosti; N | Una rea febbre 1° agita Tutte le membra o siolto, E vedo nel tuo volto Il fuoco del delir. Bada! io ti scruto, o giovine, E leggo il tuo desire; Guai se tal fiamma ignobile Io non vedrò svanire. Tu sogni; ma chi vigila l'e per tuo ben consiglia; Dimentica mia figlia, O trema del tuo ardir. (parte da sinistra mentre sì volge ancora con fiero sguardo su LORENZO). Lorenzo (con dolore): SO Solo alfin... solo quì sono... Piangere, impallidir, tremar t’è dato sa Povero cor! Ma dannate in eterno ei Son mie lacrime in lor foco d'inferno. Ci i . . 0 cielo, perchè l’aere Fa A ._ ©. Spargi de’ tuoi profumi? CRT a O terra perchè il giubilo. SA Delle tue stelle assumi? © nare: A me negata è l'estasi. da D’ ogni dolcezza umana, No: ae d'ogni gioia lè vana (ale EZIO Larva, che fugge ognor; TERIOS L’ amor che è riso d’ angioli, 0; Di Nel povero mio cor. i Strazio divien di dèmone, WA Delirio agitator. pr | Amar non posso... 0° AARON] eta P, ‘L'odio mi restag» SS CE ao ag Son stretto a questa to; LR 1 sur aRatalità. EI _: Vò di te vincere. | Con santo zelo, .. Servir vo’ il Cielo... E questa l’ ultima. Mia volontà. (parte con fretta per il ponte). ‘ Cala la Vela. arnie, onere ge oi SALA NEL PALAZZO LOREDANO Una splendida sala da Ballo nel Palazzo di Lore- dano a Venezia, con colonnato per modo che si possa figurare l’accesso in altre sale. Illuminazione splen- didissima. SCENA L Coro degl’Invitati ($ acc incanto dell’ebbre sale! Che ballo immenso! Sarà immortale. Quest’ è la reggia della letizia; Il, paradiso. d’ ogni. delizia. Deh! non fuggire, tempo; t’ arresta; Bearsi al lungo delir giocondo Della fatata splendida festa Tutto in. Venezia vorrebbe il mondo. {Gl’invitati s'allontanano in varie parti) SCENA ILL BRUNO entra con cautela e colla maschera in mano, poi gli amici. drrezadzanzecezanconca n ionici oc. c0100 dna enricicondiizeotentoro neo dan'ontooarcrroniòolo /Tasos signor cecanzara anee Giordano Quì ognun danza e delira Spensierato e demente. E niun ragiona, E senno e cuore ha niuno. x tutto quì è in periglio, ove il Leone Alato di San Marco Prostrato dalla Santa Inquisizione Ai piè, scordò il ruggito Di cui tremò per secoli ogni lito (volgendosi in fondo) Ecco gli amici: ma assai lenti e scarsi. Alcuni dei Primi Luce! Giordano Giustizia a tutti! E Primi E verità! Alcuni dei Secondi [venendo oltre) Luce ! Giordano Giustizia a tutti E Secondi E libertà! Giordano Grazie diletti ! Sian pochi i detti; Molta l’opra. A ingannar V'astuta Corio Dei biechi Inquisitori Ho scelto queste sale Di Loredano. È pronto ognuno ? Coro Ognuno! Giordano L’ ardir pari del vero alla grandezza? Ed uniti? Coro Siam tuoi, Giordano Bruno! Giordano e Coro Nel popol vero s’ incominci 1’ opra: S° illumini! Bugiarda è la parola Di Roma e il suo Re, che Dio si noma, Sull’ alma i Papi vogliono l’ impero Per posseder la terra; E coi libri e col braccio tt Viva facciasi ovunque eterna guerra Allo spirito, al verbo, a ogni menzogna, Con che farci suoi schiavi Roma agogna SCENA III. DETTI e LAURA che entra anelante dalla sinistra colla maschera in mano. Enura Signor, fuggite! Giordano Io? no! non fuggo. Coro (insospettito) Fuggiamo.... È pazzo! (fuggono da va»ie aio Giordano (con ira) Vili! Tu hai fede? (a Laura) ERaunna (sempre ancelante) Gran Dio! In queste sale Circondavi un estremo ‘ Periglio. Per voi tremo... Fuggite per pietà. IIIEEZZZERETET TEZIEXIZZELUPPEE PE CETO CE TI CE CES CECI ICI IA CIT ALIZICI AZIO LETO EI Va besasnza rea dI gra rirvarai tion Giordano (simulando) Fuggir?... Da chi fuggire? Laura Da tutti! I delatori, Cui fia virtù tradire, Vi cercano là fuori... Son mille a me ben noti, Fierissimi e devoti Al sacro Tribunal. Giordano (sorpreso) Mi conoscete? Eguana A Padova Vi scorsi il«dì che ardito Nel fiume vi gettaste, E un fanciullin tornaste Vivo al materno sen. L’ Inquisizion seguiavi Co’ mille sgherri suoi Per arrestarvi; e voi Tra il popolo festante Poteste in un istante Securo allor fuggir. Giordano (simulando la calma) Bruno era quegli, che allor miraste! Io non lo sono!... Mal giudicaste, i Laura (sorpresa) Credetti... ho divinato! © ; Voi siete il gran filosofo. Giordano Oh certo s’ è ingannato Il vostro giovin cor. Laura Perdonate se un lembo alzo del velo, Che a me vasconde (solleva: dl velo) Io v' ho scoperto! siete. Celarvi non potete... Giordano E chi son io? Laura Giordano Bruno, cittadin di Nola! Durante quest’ultimo colloquio, LORENZO entra da destra, LEANDRO da sinistra; si fermano in - fondo, e, non veduti funno alto di attenzione). “erimmiberarisisaorizeoeee Mi nisi bro aravrariszazazezea ripa paio : Lorenza ngi Ho. in mani, alfin 1, dai i ‘Ch’ ha Italia avvelenato; ‘Salvo da Ini mille: anime! a Il mondo mi sia. EH 9 Leandro (LormNZO | con simulata ironia) % TAL il salverài, mia “tnamo, | ) È quegli'il gran? ; Filosofo) di Il celebre Giordanb. VESTA Dal Tribunal del Dèmoni Ù 401 1 PR. E O ARNO E ‘J RARE. | Baura (| ‘801 ‘presa vi ala PISAE) | dia 39 DS IDE Lorenzo! dui GicoL.. (a o pi di te-che mai sarà? F a iI Gietiala (con dolore) Fui tradito !..-Oh cerudoltà So IV I Santo phrto) Tana ‘in Cactpnse deg Di palpiti, di ladina, Tempo,non è, mio cuore; .: .Salvarlo, fat Miracoli. DERE eo -0t devo ame l'amore. OL DI Giordano © La luce tua mi sfolgora, Fanciulla, nel pensiero; Se il mio profeta! Libero Trionferà il mio vero. poi fissando LORENZO Quel volto! V° è 1’ immagine Impressa di Teresa... Misto è quel volto... e annunziami La gioia ed il dolor! (Prendendo per mano LORENZO) Giovane, dimmi: sei tu di Roma? La tua favella mel dice... Parla! Dimmi: tua madre come sì noma? Teresa forse? Lorenzo Teresa?... Sì! In fondo appare ROMANO con SERVI e SOLDATI poi vengono gl’Invitati). Giordano L’ inquisizione! Oh quale orror! (a Lorenzo) E tu con essa? Ah traditor! o Io a te la vita diedi... e la morte - Tu, iniquo, appresti al Genitor!... A te l’ inferno schiuda le porte... Sii maledetto, vil delator. fekresrey=neoan0enencastec pregsoneeaossog @zorrorerovrse ereeeericrone cer csvpirtetronertpariosonnen contiene nanenene Lorenzo Tu... padre mio? Che mai feci io!... Padre, perdonami _Se pur ancora ‘ Merto pietà. GU INVITATI che riappariscono da destra e sinistra e detti. GI Envitati e Leandro La festa è orrenda! Fuggiamo tutti; Qual tradimenti! > > Keco distrutti --- Degl’ innocenti Gli almi piacer. HEomano Grazie, o Ciel! Nelle mie mani Or Giordane io vedo tratto! Roma esulti...! Il suo desìo Finalmente è soddisfatto. Lerenzo Orrenda infamia! Tu il. padre mio?... Ah me infelice! Che mai fec? io! Padre, perdonami... O Ciel, pietà! ERA EeIOrtitiezast:nuvo cene cen vinariesazyaza cc uPONPPA PESSANO MT RI Laura (a BRUNO) Delle amarezze il calice Berrò con te, Giordano; Già in seno il duolo squarciami Il core a brano a brano; Peno per te, pel figlio Mio primo e solo amor. Leandro Oh come ovunque penetra La santa Inquisizione ! Come sarà terribile La sua imputazione ! In lui perdiamo un figlio, Che della patria è onor. Giordano (4 LAURA) Ah no! Laura, non piangere... Giordano ha l’alma forte ! Pel Vero è pronto a vincere Il duolo pur di morte! Dio deh! ritorna il figlio A Laura e al Genitor, Lorenzo Sento nel seno piovermi D'un aspro duol le stille!... Il padre... oh! il padre scorgere ab 0); Temon le mie pupille! Com'è infelice un figlio Ribelle al genitor ! Romano Entro mi serpe un fremito, Che mi sconvolge il core, Veggendo quest’ eretico Di scismi banditore, Che, della Chiesa*figlio, Divenne traditor! Leandro Tu piangi?... Incauto, a Lui {affida Pel suo perdono; ma l’alma infida Nel suo rimorso gran pena avrà. Coro (a LORENZO) Che piangi?... Ognuno vile ti grida; Se’ un traditor; se’ un parricida! Nè Dio, nè il mondo n’avran pietà. (I SOLDATI circondano GIORDANO e cala la tela/. IITTTTAAEIAIII RA CORTI Affo Cerzo IN ROMA Sala nel palazzo dell’Inquisizione. In fondo, nel mezzo della parete una cortina nera che chiudela scena, A sinistra una finestra aperta con ferriata. In fondo un tavolo coperto con un tappeto nero, a cui siedono il grande INQUISITORE e DUE SCRIVANI; ai lati siedono gl’INQUISITORI, e, di fronte, BRUNO, R0MANO e LORENZO, Porte a destra e a sinistra. SCENA I. Romano {> iordano! Voi siete’ D’innanzi ai vostri giudici, al supremo Tribunal della terra! E qui dovete, Smésso l’antico stile, Risponder vero, obbediente, umile. “cà ra G. Inquisitore Vostro nome è Giordan Bruno? Giordano Di Nola. mrantsiorizea nano AMDI ATTI ANI ANAZANAZA NZ RATTI TIT IATA TERI ri prenpaniananan ananarenaenzana G. Inquisitore Vi conosciamo! Voi correste in terre D’eretici; lè in Praga, in Francoforte. ‘ E predicaste spesso agl’ infedeli La santissima Chiesa dileggiando Di Roma, tutti i novator germani Esaltando. D’ Iddio 1’ essenza in false Forme sponeste; come v’ inspirava Mal talento. D’ Iddio la legge in pubblici E in segreti convegni commentaste; Le coscienze fùr guaste. Giordano Mentite! Solo io dissi agli uomini Il mondo ha una visiera Di antiche, immense tenebre ; Cerchi la luce vera. Dio vuol che l’uomo spinga L’acuta sua pupilla Fin dove in cielo brilla L’eterno suo splendor. Coro d’Inquisitori D’ anime felle Empia utopia! Il tuo, ribelle, Un Dio non è. Non ha che larve - Tua fantasia; .0 et gi ver disparve ; “Se in eresia ft fo i AI fuoco, ‘al fuoco: © Sia condannato! 1 “REP carcer. poco, s ra ! tal OmpIO, egli de (Si apre la cortina’ dalla’ quale ‘escono pina DTA io GRANDE INQUISITORE, quindi ROMANO, poi gli SCRIVANI, ‘gi ISQUISITORI, ed sea pIoR-SSf DANÒ accompagnato, dalle GUARDIE. : Gala la cortina e solo LORENZO rimane în ‘scend), DÒ dt e Laura 01,3 (LAURA entra dalla' sinisird e presi itasi) di LORENZO | in atto supplichevole). SÉ Roe dia eor ATI v Rat Laura! moi (HI dÉ tia Koi i È et Loréiizo i «105 si vo MREPSRI RATA GIL Lorenzo Di ea DO Ur PA Ale 2 i sd Met: la "I Che vuoi tut ot Raid) fai I nSetdi o SERRA 2 Senti la ToRe.e. un uomo Rico tu soi. “ rE: Lorenzo Tinura! Da me che brami? Sento straziarmi il cuore... Laura Ah! tu il padre salvar déi, Se una belva ancor non sei. Lorenzo Tact Laura! Il ver dicesti È mio padre! Io lo sentìa Quando'.il labbro suo: terribile. Me colpevole maledia. È mio padre! Ancor lo sento AI perenne! e fier tormento.‘ ©’ Che m’ opprime e strazia il cor. Laura | Pietà del misero. Tuo genitor. Lorenzo L’accento tuo terribile E un dardo al traditor. ebic Laura Lorenzo. it i #1) Ma shananorazi scenza sanacenencacaee cena sane oeanconeesccnionaaceaeae@ce0cui0reò’npsQa”ncceinci’’’ ne Agp ipmpasrssssso Lorenzo Nol posso! Laura Va da me lungi, o perfido, Se nieghi al genitor Salvar la vita. E sorga il dì terribile Che ognuno, o traditor, Ti nieghi aita. Lorenzo Taci!.... e che far poss’ io? Laura Aiutarmi a salvarlo; tu lo puoi! ‘Ei fugga da quell’ orrida Fossa in serena terra, Ove su lui degli uomini Taccia sì cruda guerra. Ove un demén carnefice Non trovi nell’ amico, Nel figlio, un traditor; Ove il sovran suo spirito Onnipotente e pio Possa inalzarsi libero Di tutti al Padre, a Dio; E riabbracciar qui un figlio, Che traviò pentito, Stringendolo al suo cor. . pra, im masasena nanasasesc’poossoncostor09posporooscoesaesose® Lorenzo Quell’ardire, che in volto a te brilla, La speranza, la fede m' ispira: E una sacra, divina favilla Della fiamma, che tarde nel cor. Raura e Lorenzo (assieme) Con te nutro la credula speme, Che a giustizia il trionfo sorrida; Siamo uniti per vincere insieme Od insieme da forti morir. (partono). Muta la scena. Carcere di BRUNO con porte in fondo: dentro vedesi un giaciglio di pietra, una seg- giola ed un tavolo su cuì arde una lampada. A sinistra una scala da cui si accede agli Uftizii del- l’ Inquisizione. Giordane (seduto sul giaciglio) «Ecco, o Roma, l’eretico In questo tetro carcere rinchiuso ! Del sangue suo dissetinsi I tuoi Inquisitori Ebbri di gioia in lor ciechi furori! (Gleaso Sul rabido rogo dall’empio innalzato La fiamma divampa sanguigna e stridente, Ma in mezzo all'incendio securà possente Del martire invitto la voce s’ udrà. Il rogo non strugge la libera idea; Ma, eterna fenice risorge o sfavilla; Del vasto creato nel verbo s'inslilla Te dense tenebre del mondo a fugar. In mano ai carnefici chi, miser, mi trasse, Tu fosti, mio figlio; tu sli maledetto ' 9 Ma no maledirti, + ma no, nol poss’io: La morte è un trionfo per me, figlio mio! SCENA IV. LORENZO apre con furia la porta del fondo che mette nel carcere; indi entra anche LAURA. Entrambi «$0NO Raealii in domino nero come i servi del- V’ Inquisizione. Lorenzo (di piedi di BRUNO) Padre mio! Tuo figlio... Giordano Non sogno! Lorenzo Si, son io, ch’ hai maledetto ; Ma figlio tuo! Ripeti un altra volta La tua maledizione i Coll’ accento d’ un padre, ed al mio cuore Più cara suonerà di quel che fora Del sacerdote la benedizione ; Ah! lasciami morir a pieid tuoi. TIrCItIVISIÀ poorrcensersantisaazuztt=veSnII=TIERERA TATE conuaca riv ertaziori (apusa ra rara zar sara ra bist enaneronesane ‘Giordano Felice è un tal momento! A me t’ adusse Iddio; Ora tu sei redento! M’ abbraccia, o figlio mio. Lorenzo Padro' i] mio cuore un balsamo Nella tua voce trova! Col tuo perdon risorgere Mi sembra a vita nuova. Laura Redento il figlio, accoglierlo Ben può il paterno core; Quale inattesa grazia !.., Disparve ogni terrore. Mutti (inginocchiandosi) Gran Dio, che fra le angoscie Apri a quest’ alma il riso, E mesci ai loro spasimi In terra un paradiso. A te, che i santi vincoli Riannodi di natura, Salga da queste mura L’ inno de’ nostri cor. Giordano (STO ER Dal fondo del cor mio 2/0 SARA Grazie a te sien, gran Dio! a Pi E | re k » à, s ER wr: DETTI, e ROMANO, che presentasi in cima della >° dente. Fissa collo sguardo LORENZO, indi scende rapidamente. Lo seguono il GUARDIANO Retles va x carceri e i SERVI del S. UHEIZIO: - da si ‘Romano < È Come tu qui?... La figlia ancor Di vedo, ea Oh mio furore ' eco 3 F : x Laura e Lorenzo 00 o O qual terror! > ua | » Romano È ‘ Giiordano..- Questa ou fatale a me una figlia nn dio Spa ma a te la vita. (LEANDRO, il GUARDIANO delle carceri ei SERVI. del S. UFFIZIO mascherati ed armati si ap- d pressano). Lg i VEL 7 Pi AE Li unisoseorevrespropeosovo Romano (a BRUNO) Trencar ti voglio, qual vile stelo; Delle tue carni la terra e il Cielo Io colle fiamme consolerò. Lorenzo Ed io fidato m’ ero a tal jena ? Tutto l’inferno qui si scatena, E cielo e terra han di te orror. Laura e Leandro Sublime martire! La tua gran vita Tronca in un lampo tra l’infinita Gioia... Qual strazio sento nel cor! Giordano Del mio carnefice sul volto scritto Sta col livore il suo delitto; Solo dal Cielo giustizia avrò. Romano (a° Soldati) Innanzi al Tribunal condotto sia. Coro (Servi e Soldati) S'innalza un turbine Di guai novelli. Su de’ fratelli Tratti in error. E l’empio eretico < «N° è lavcagionez 9:13 <L Maledizione Sul corruttor! Al rogo ignifico ‘ Condotto Sia. © Chi l’eresia Tra noi portò. Legge inviolabile Il turbolento A tal tormento Già condannò. RIC FROCIO RA ATONTAITA Atto Quarto Gran sala nel Palazzo dell’Inquisizione in Roma. Nel fondo una Galleria apertà sostenuta da colonne, fra ile quali: si, aprono grandi fin:stre che lasciano tra- vedere le cupole e i colli di Roma. Porta: a de- stra e a sinistra. Nelmazzo un tavolo con quattro candelabri. Siedono al tavolo il grande INQUI- SITORE, ROMANO e ) UE SCRIVANI. DUE SERVI «ai. lati, quindi gl’ INQUISITORI, i SCENA I. Coro d'Inquisitori || |) eo nembo dall’aere piove Lupa ' Di Giordano su:l’empia cervice! "Non v'ha niun che l’appelli infelice, Non v'ha cor che si muova a pietà. Pronto è il rogo, la fiamma divampa... E pur essa la vittima è pronta ! AI gran Nome Cristiano quest’onta. Or. dal fuoco purgata sarà. } SCENA II, Giordano (appressandosi). O sommo Inquisitor! Giunta è l'estrema Ora, che me a gran prova. al rogo. appella! G. Inquisitore (alle guardie) Fuor della porta vigilate ! (le guardie e i servi partono) O Bruno Di Nola! Quest’ è 1’ ora che vi chiama Alla prova del fuoco.... a morte.... 0 a vita Lieta d'ogni uom nel mondo! E a voi concesso Ciò e’ ha nessuno fu giammai; la scelta Fra la vita e la morte! Scegliete. E in, vostre man la vostra sorte! Giordano (Mi tentan!) Che si vuol da ms? Parlate. G. Inquisitore Qui in faccia a tutti, dichiararvi figlio Della Romana Chiesa ora e in eterno E vi doniam la vita; rimarrete Prigion; ma al figlio libertà darete! Giordano. Dèmone tentator! Nol vò.... nol posso! G. Inquisitore (qa RomaANO)] Perduto! Udiste ?... La sentenza è data! (Parte coi servi, Le guardie circondano GIORDANO e partono. Romano (in preda a soffocato sdegno). Cieco sirumento io sono all’empie voglie Di costoro! Ubbidir sempre... e frattanto Spezzare di mia figlia il vergin core, Serbando la mia vita al lutto e al pianto! O Laura, tu l’adori D’averno il rio Filosofo, Che con l'accento magico Tuo cuor conquise già. Or ei morrà sul rogo!... Ma temo per mia figlia. Dal duol trafitta, all’empio Vicina ella cadrà!... Senza la figlia, il padre Più viver non potrà. To l’adoro! In lei Tiposi Ogni speme ed ogni alta; La mia luce, la mia vita Con la sua si spegnerà. Volgi, o Dio su me, su lei Un tuo sguardo protettor, E la figlia, che perdei Deh! ridona al genitor. (ROMANO parte da sinistra e nell'uscire si. moontra con LAURA). Laura (apprdssandosi ‘a ROMANO) Ah! padre caro, mi benedici! Quel divin spirto, che t’empie il core, Io pur lo sento! Odio i nemici Di quel gran ùomo;-che' giùsto muore. Ma tu, che. il puoi, deh! tu lo salva;; Se Do, «con Lui io morirò. : (Romano La rea fiamma, che in cor ti VE Per chi scuote de’ Papi l’impero, Sulla fronte il delitto’ ti Stampa Che tu svolgi nel cupo pensiero... “Salvo tu vuoi Giordano ? Iniqua ! Nol sperar... tu Il chiedi > invano. i (parte) Laura (con disperazione) Più di salvarlo non v' ha speranza! L’ ala nel tempo batte spietata! Ah! la fatale ora 8° avanza. i Con te Giordano io morirò. ( prende il veleno) A morte infame traggono. ; L’ apostolo del vero; Ma dal suo rogo. pallida; | La fiamma sorgerà. Che sovra. il cieco popolo... La luce porterà; COLERE Nè più potrassi spegnere Quel fuoco che foriero Sarà di libertà. | Coro frecta judicate filù hominum Laura Quai voci ascolto! Lugubre E questo il canto estremo, Ch’ ora al supplizio adduce- L’apostolo del Ver. Coro Recta judicate fili hominum Laura Con te Giordano! Morir voglio! Al gaudio tuo volar desio. SCENA Ve {LORENZO e LEANDRO col corteo funebre s’inol- trano nella scena. GIORDANO Tifo, le guardie si fa avanti nel mezzo). Giordano. Gran Dio! la vittima. Tu vedi pronta Il rogo a scendere \a 1 1 Per la tua, fe; CERRI TERA ee L'ira de’ perfidi, Ovunque. conta, Oggi terribile Piombò su di me. Coro Etenim in corde iniquilates operamini; Injustitias manus vestrae concinnant. Lorenzo. Si squarcino le tenebre Or dell’uman pensiero, E torni vivo a splendere Il sol di verità, Che strugga alla tirannide L’ atroce maestà, E’ incenerisca i fulmini Del mistico nocchiero Nella futura età.. Giordano e Leandro Da’ rei carnefici Il rogo ardente Pel nuovo martire E posto là; Ma la giustizia Di Dio clemente Le braccia schiudere A Lui vorrà. BRUNO circondato ddlle guardie parte col corteo. Leandro, Cero (partendo) In terra injustitias manus. vestrae concinnant. (LORENZO s’appressa a LAURA, che si troverd, vicina. a ROMANO), i Lorenzo (con disperazione) O Padre, addio. Per me l’estrema Ora fatale suonata è già? Guarda tuo figlio, che più non trema Nel vendicare la verità. A me di Laura l’amor fu tolto : Perchè un mistero buio sognai... Ah! padre, credilo, tutto: ignorai; Solo or la luce scorgo del Ver. ER omamno Lorenzo! Lorenzo [trattosi dall’ abito uu pugnale, si ferisce. Laura! Laura (riavendosi avvicinasi a LORENZO) Al gaudio Ei vola. Romane (sorreggendo LORENZO) Serbate a quanti spasimi E il povero mio cor? o aaravai -ercerecote e meriei ve oraconcorsoee «n - peacee -LilsSTFri= pone rete na dor e. Lorenzo È tardi, o padre, il piangere... . Anche Lorenzo... muor! (gli cadde ai piedi). Romano. /Odesi “una campana a lenti rintocchi; avvicinandosi a LAURA e sorreggendola/ Orribil pena mi strazia il core... Un disumano fui genitore...! Non v’ha infelice al par di me! Laura (presso LORENZO) Lieta è quest’ ora... della mia vita... Bel paradiso la via... m’ addita Giordano.... Io volo... In ciel... con tel (Da una finestra vedonsi le fiamme del rogo, ed un urlo di popolo annunzia la fine dello spettacolo. Cala la tela], op de nia - oe vr 2A SN DI LESANIA AL TR I RRIA Ji ) _ DE sa NI Ao AME Ta0 “Si 1 iL VPI, | ati Lion "Ul ci Li TR PSR = Hi (i dI - Un pi Hi 3 i si f VI % Y, ILA } 4 ” ; A Yy 4 Pi f f lo L É } 1} Ì ; A A. Nome compiuto: Domenico Contestabile. Keywords: BRVNO, nobilita italiana, la famiglia Contestabile financia la rivolta di Campanella -- filosofia medioevale, Bruno, il melodramma. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Contestabile” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza -- GRICE ITALO!; ossia, Grice e Conti: la ragione conversazionale – Luigi Speranza – filosofia italiana -- (Mairago). Filosofo