GRICE ITALO A-Z C CH
Luigi Speranza -- Grice e Cherchi:
la ragione conversazionale e implicatura sarda – filosofia sarda – scuola di
Oschiri – filosofia sarda -filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di
Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Oschiri). Filosofo italiano. Filosofo sardo. Oschiri, Sassari, Sardegna. Grice:
“Cherchi demonstrates that Jersey exists – if a philosopher is from Jersey we
wouldn’t call him English – neither would he! Cherchi is from ‘Sardinia,’ and
he philosophises mainly about that – which is very fun! My favourite of his
tracts is one on the circle and the ellipse as it relates to Vinci’s ‘homo
vitruviano.’ Anda
a scuola al liceo Siotto Pintor a Cagliari. Placido Cherchi studiò a Cagliari
con Ernesto De Martino e Corrado Maltese, interessandosi contemporaneamente di
studi e problemi etno-antropologici e storico artistici. Come autore di
importanti lavori sul pensiero di Ernesto De Martino e sui problemi
dell'identità e della cultura sarda, fu un membro attivo della Scuola
antropologica di Cagliari, dovuta alla presenza all'Cagliari di maestri come
Ernesto de Martino e Alberto Mario Cirese, come pure di loro allievi quali
Clara Gallini, Giulio Angioni e lo stesso Cherchi. Morì nel
all'età di 74 anni a causa di un'emorragia cerebrale. Altre opere: “Paul
Klee teorico, De Donato, Bari); Sciola, percorsi materici, Stef, Cagliari); “Pittura
e mito in Giovanni Nonnis, Alfa, Quartu S.E.); Nivola, Ilisso, Nuoro); C. Martino: dalla crisi della presenza alla
comunità umana, Liguori, Napoli); “Il signore del limite: tre variazioni
critiche su Martino, Liguori, Napoli); “Il peso dell'ombra: l'etnocentrismo
critico di Ernesto De Martino e il problema dell'autocoscienza culturale,
Liguori, Napoli); “Etnos e apocalisse: mutamento e crisi nella cultura sarda e
in altre culture periferiche, Zonza, Sestu); “Manifesto della gioventù eretica
del comunitarismo e della Confederazione politica dei circoli, organizzazione
non-partitica dei sardi, coautori Francesco Masala ed Eliseo Spiga, Zonza,
Sestu); “Il recupero del significato: dall'utopia all'identità nella cultura
figurativa sarda, Zonza, Sestu); “Crais: su alcune pieghe profonde dell'identità,
Zonza, Sestu); “Il cerchio e l’ellisse. Etnopsichiatria e antropologia
religiosa in Ernesto De Martino: le dialettiche risolventi dell’autocritica,
Aìsara); “La riscrittura oltrepassante, Calimera, Curumuny); “Per un’identità
critica. Alcune incursioni auto-analitiche nel mondo identitario dei sardi”
(Arkadia. Silvano Tagliagambe: Giulio
Angioni, Una scuola sarda di antropologia?, in
(Luciano Marrocu, Francesco Bachis, Valeria Deplano), La Sardegna
contemporanea. Idee, luoghi, processi culturali, Roma, Donzelli,, 649-663 Addio a C., il ricordo di Angioni: "Fu
ideologo del neo sardismo" Archiviato in. Notizie. tiscali È morto Placido Cherchi, vicepresidente della
Fondazione Sardinia Fondazione sardinia.eu
Scuola antropologica di Cagliari Ernesto de Martino Angioni, In morte di C., sito "il
manifesto sardo". Carta, Che cosa è C.? Due o tre cose, per decidere di
essere sardi Po arregordai a C. Enrico Lobina, su enricolobina.org. Silvano
Tagliagambe, L'eredità preziosa di C. La colonizzazione e la penetrazione
romana nell'isola furono oltremodo intense e furono facilitate da
affinità di razza, per cui si può dire che lo spirito latino g-iunse
nell'intimo dell'anima del popolo sardo. Pinza, IMonuineiiti
prUìiHivi della Sardegna in Monumenti Antichi, pubblicati per cura della
Reale Accademia dei Lincei. Taramelli, nel recente lavoro sulla questione
nu- ragica (Arch. Stor. Sardo), ritiene che il carattere prevalentemente
guerresco della schiatta sarda, l'accanimento delle lotte interne
dapprima, poi con lo straniero invasore, abbiano nuociuto allo sviluppo
artistico, che in germe aveva la stessa disposizione che presso altre
genti del Mediterraneo. Quando le legioni romane, in seguito alle
fiere lotte sostenute contro i montanari Olaesi o Iliesi ebbero assoluta
padronanza dell'intera isola, l'arte sarda scomparì con questa che
può definirsi l'ultima ribellione dell'antica civiltà nuragica, e
di essa non rimasero che vaghe reminiscenze presso gli artefici più umili, le
quali perdurarono attraverso il medio evo fino ai nostri giorni.
Nel periodo glorioso dell'impero romano la fusione fra l'elemento
latino ed indigeno fu così intima da potersi asserire che le nostre
sono manifestazioni della civiltà derivante da Roma; le grandi
opere pubbliche mostrano una regione che assurse ad alto grado di fiorimento
civile ed economico; non v'è paese, né plaga nell'isola che non
abbiano traccia dell'opera meravigliosa svolta dai Romani. Nelle regioni
più inaccessibili, in quella stessa Barbagia che raccolse gli
ultimi difensori della civiltà indigena, e che mostrossi. Statuetta
preistorica 1 Museo di Casa;! i a sempre indomita e ribelle
ad ogni forma di potere, sono strade, ponti, ed altri segni
palesanti ima florida colonizzazione romana, tanto intensa da
perdiu-are in molte manifestazioni e iiello stesso linguaggio,
attraverso secoli di bar- barie e di dominazione. Oreficeria punica
nel Museo di Cagliari. gran parte Nello sfasciarsi della romana
potenza lo spirito conservatore delle genti sarde custodì gelosamente la
bella tradizione latina. Mentre nel tempo che segnò il passaggio dall'evo
antico all'evo medio, d'Italia, come scrive Solmi, soggiacque a una
lunga, trasformativa dominazione germanica, la Sardegna fu invece fra le
scarse regioni italiane che ne restarono quasi pienamente immuni,
dando così un nuovo, singolare atteggiamento alla sua storia, che
fu lenta e spontanea elaborazione degli elementi indigeni e latini. La
furia distruggitrice della conquista vanda- lica, assai breve e poco
estesa, non lasciò traccia alcuna d'arte e di vita e paralizzò
quell'ascensione alle più nobili conquiste, che la Sardegna avea
iniziato con la signoria di Roma. Una completa oscurità avvolge in questo
fu- nesto periodo ogni azione isolana, che non siano le fasi di
quelle guerre che dilaniarono l'isola. Tur- bini di barbarie la dovettero
ridurre in un vasto campo funebre e quando cessarono le irruenze
degli invasori, l'opera degli architetti e degli ar- tisti si svolse come
se nel naufragio delle romanità questi avessero perduto la memoria d'ogni
bella forma. La conquista di Belisario ed il riordinamento
amministrativo di GIUSTINIANO, assicurando la Sardegna al dominio degli
imperatori d'Oriente, consentirono lo spontaneo sviluppo degli elementi
latini. Artehci che trassero la loro arte da Bisanzio
svolsero nell'isola quell'architettura, che derivò da armonica fusione di
forme orientali e di bellezze classiche, sparse quest'ultime con
profusione nella terra che vide erigere l'Acropoli e scolpire la X'enere
di Milo. Furono greci gli artisti che scol- Statuetta ienicia nel
Museo di Cagliari. fase. Arrigo Solmi, La Sardegna e gli studi
storici wnW Arcìiivio Storico Sarda, Cagliari, Dessi. pirone bassorilievi,
iscrizioni ed altre forme ornamentali, che recenti indagini hanno messo
in evidenza e che sistematiche ricerche renderanno indubbiamente tanto
copiose da darci modo di determinare entro limiti detiniti l'influenza
artistica che Bisanzio svolse nell'isola dandole carattere e forme
stilisticamente rilevanti. ampacla cristiana rinv Chic a di
S. Giovanili tli Siiiis in territorio di Cabras nell'antica Tarros. L'arte
romana per opera di greci artefici divenne arte bizantina, la (jLiale
rappresenta non un nuovo stile, ma ima trasformazione dello spirito
latino a contatto delle forme orientali. F.d in Ravenna, in Grado, in
Sicilia, nelle Puglie sorsero quelli edifici, rudi e disadorni
all'esterno, che inter- namente brillano di ricchi mosaici, in cui l'oro
e le gemme preziose sfaccettano in mille raggi la tenue luce
diffondentesi dalle arcuate finestre. Anche nella nostra isola dovettero
svolgersi queste forme architettoniche giacché dal primo trentennio del secolo
VI e per non breve corso di tempo la Sardegna fu una provincia
dell'impero di Bisanzio. Xè questa signoria fu solo nominale, ma
tanto si compenetrò nella vita e nelle istituzioni che l'infiuenza greca
nel linguaggio, nella diplomatica, nel dritto apparisce evidente anche nel
secolo XI, quando la Sardegna erasi già sottratta di nome e di fatto al dominio
degli imperatori di Oriente e ne reggevano le sorti da più che un secolo i
regoli o giudici nazionali. La nostra cattedrale conserva in una sua
cappella una Madonna, splendente d'oro e di bellezza. Intorno ad essa
fiorisce una fine e pia leggenda, comune del resto a molti altri antichi
simulacri d'Italia. Vuoisi che la vaga madonnina sia stata scolpita da S. Luca
e da Costantinopoli trasportata a cura del Cagliaritano Eusebio, vescovo
di Vercelli, alla città di Cagliari, con nave guidata da una corte di
angeli e di cherubini. Il simulacro è indubbiamente opera del XIV secolo,
ma la tenue leggenda può interpretarsi come un poetico simbolo del
tra- [Stele puniclie nel Museo di Cagliari.] piantarsi dell'ellenismo
nell'isola, perpetuato dal nostro popolo attraverso gli oggetti suoi pili
cari. Ed infatti molti frammenti decorativi ed epigrafici nonché
parecchi edifici attestano dell'inlluenza dei costruttori bizantini neh'
architettura dell'alto medio evo in Sardegna. Tale è la Chiesa di S.
Giovanni di Sinis, nell'agro di Cabras in vicinanza ad Oristano e presso
le rovine dell'antica e fiorente città di artp: preromanica Tarros.
Le origini e le vicende di questa chiesa ci sono ignote; si volle veder
in essa la cattedrale di Tarros cristiana, ma ciò non è che una
congettura, giacché nessun documento veramente ineccepibile ci dice
quando la città venne abbandonata e se essa perdurò fino all'epoca che
gli elementi costruttivi e stilistici permettono d'assegnare all'antico
tempio. L'aver i presuli d'Oristano assunto il titolo di abate di S.
Giovanni di Sinis fa presumere che a questa chiesa originariamente
fosse annesso un monastero. Essa presentemente è a tre navate
Testa di irrito rin\enuta in Cagliari Punica. coperta da volta a botte e
comunicante per mezzo di arcate poggianti su massicci pilastri. Anche i
due muri |jerimetrali e laterali hanno la struttura a pilastri ed archi,
chiusi questi ultimi posteriormente. Il prospetto, sormontato da
im frontone che segue l'andamento della volta a botte, non ha
ornamentazione alcuna e la porta che in esso è aperta è
rettangolare, semplicemente contornata da una fascia di marmo. La navata
centrale è terminata da un'abside circolare e sopra le ul- JNIaschera
rinvenuta in Tarros Punica. D. SCANO storia
dell' Ai le in Sardegna. time quattro pilastrate si svolge il tamburo,
sostenente la piccola volta a bacino, costituente la cupola.
La forma di questa chiesa è basilicale e non differenzia da quelle
di tante altre chiese medioevali sarde, del XI o XII secolo, se non che
alcune forme costruttive come la cupola e la volta a botte inducono a ritenere
che originariamente dovea avere tutt' altra struttura. Mancando
ogni qualsiasi elemento decorativo, giacché la chiesa ha le pareti nude
senza frammenti di pittura, di scultura o di semplice ornamentazione, che di
solito guidano lo studioso nei riscontri stilistici, procedetti per
identificare le forme primitive ad un esame tecnico delle parti
architettoniche. I risultati confermarono la prima impressione,
giacché potei riscontrare: La volta che copre la navata centrale è
relativamente moderna; I muri della navata centrale e delle
navatelle furono eretti posteriormente al nucleo centrale, su cui
poggia il cupolino. Della struttura originaria della Chiesa non
resta che detto nucleo centrale e le braccia trasversali.
Ridotte in tal modo le parti originarie ed eliminate le aggiunte
posteriori è facile completare l'iconografia primitiva, partita in quattro
braccia a modo di croce, che s'intersecano secondo quattro piloni sostenenti il
tamburo su cui poggia la cupola per mezzo di quattro pennacchi. Di più i
piloni hanno gli angoli rientranti in modo da permettere il collocamento
in dette pilastrate di quattro colonne, che ora più non esistono. Questa
particolarità costruttiva è degna di nota, giacche la ritroveremo in altra
chiesa, colla quale S. Giovanni di Sinis presenta molte affinità.
Nei muri terminali delle braccia trasversali della croce sono
aperte i nnvc-mita 111 Cai^l influenza greca). iri
l'ui due finestre bifore, in cui la colonnina è sostituita da un semplice
pilastrino in pietra da taglio senza capitello e senza base. Abbiamo la
forma iniziale di quelle bifore, che posteriormente vennero rese più
eleganti e più svelte dalle colonnine col pulvino, permettente agli archi
un'imposta corrispondente allo spessore della muraglia. Questa forma
arcaica conferma l'origine pre-romanica di S. Giovanni di Sinis. Alle
forme costruttive di questa chiesa dovettero infiuire le catacombe
di S. Salvatore, le quali ne distano circa quattro chilometri.
Queste catacombe poste presso ad alcune rovine romane, malgrado non
siano state ancora ne studiate, né menzionate, sono interessantissime e
costituiscono il più pregevole ed interessante monumento isolano
dei primi tempi del cristianesimo. La chiesetta soprasuolo è
relativamente moderna e non presenta niente d' interessante . Ai
sotterranei s'accede mediante una gradinata svolgentesi in uno
stretto passaggio coperto da un voltino a botte. In
quell'andito sono aperte due porte, una di fronte all'altra, per le quali
si perviene a due camere rettangolari di m. 4,30 X 3,26 ciascuna, coperte
ancor esse con volte a botte. Lo stretto passaggio fa capo ad un vano
circolare, coperto da volta a bacino ed illuminato dall'alto, che
costituisce il nucleo centrale delle catacombe, comunicando esso con
altre due camere laterali terminate da absidi e con altra circolare, che
è l'ultima [Busto di a rinveiiutu in Tarros Punica influenza
jj;reca). dell'edificio sotterraneo. Si ha una disposizione planimetrica,
che ricorda i più antichi edifici cristiani: la struttura è prettamente
romana con muratura di laterizi opportunamente collegata con altra di pietrame
informe. Ceramica punica nel Museo di Caigliari. Le pareti delle
diverse camere sono intonacate a stucco lucido, const'ivante tutt'ora traccia
di antiche pitture. Più che pitture sono schi/zi, Sarcofago romano nel
Museo di Cagliari.figure eseguite a caso, alcune abilmente, altre con tecnica
ed arte infantili. In ima parete di una camera absidale sono traccie di un
gruppo interessantissimo rappresentante una lotta fra un leone ed un uomo
dalle forme erculee. Nelle altre i)areti e; nell'abside della stessa
camera sono schizzate alcune nax'i, due leoni, un Eros e diverse figure di
donne delineate con maestria dal tipo classicamente pagano. Esse vennero
eseguite al di là di (iualun<[ue preoccu[)azione mistica e sono di
gentile arte, piene di grazia voluttuosa e di vita. L'na di esse dalle
linee formose, che rievoca la Venus (ìcnitri.w solleva con ima mano i
veli che le coprono i turgidi seni e le belle forme. l'"ra ([uesti
schizzi e queste figure di donne ricorre sjx'sso il mouogramiua RI e sono
intercalate frasi scritte in greco corsivo, la di cui esatta
interpretazione potrà portare non lieve luce sulle origini di (|ueste
forme pittoriche. Non un simbolo cristiano, non il monogramma di Cristo
che attestino la fede di chi rese nelle pareti, con [Sarcofajj:o romano
nel Museo di Ca.sjliari. decise linee, figure voluttuose di belle donne.
D'altra parte l'iconografia dei sotterranei segue la disposizione delle
prime chiesette cristiane specialmente nelle forme absidali delle due cappelle
laterali e della camera terminale. E vero che nelle costruzioni cimiteriali più
antiche le tetre muraglie coprivansi di scene tratte dalla vita reale e
molto spesso dalla mitologia pagana tanto che nelle catacombe di
Pri.scilla e di Domitilla, nelle quali meglio che altrove si possono
studiare le origini della pittura primitiva cristiana, cjuesta è
stranamente impregnata di paganesimo; ma se la tradizione è pagana, nell'antica
forma l'arte si penetra di spirito cristiano. Qui no, forma e spirito
sono schiettamente inspirate al paganesimo più libero e più licenzioso.
Statua di Bacco rinvenuta In Cagliari. Queste contradizioni non permettono ora
di poter dare un sicuro o^iudizio su questo interessantissimo monumento:
forse l'ipotesi che più concilia ((ueste forme cozzanti tra loro è quella
dell'orij^i'ine pagana dei sotterranei, costrutti ed usati come carceri e
poscia serviti come rifugio nei primi tempi del cristianesimo. Con ciò si
spiegherebbero la disposizione a celle, poste sotto il livello del suolo e gli
schizzi delineati da (jualche artista, che nel tedio della prigionia
volle rievocare senza una direttiva pittorica immagini impure e dar forma
d'arte a sogni libertini. Oualun([ue sia l'origine di queste, che
vengono chiamate catacombe. è certo che esse furono nei primi secoli, forse
nel IV^ secolo, adibite al culto cristiano. Non ritengo la
costruzione cimiteriale, mancando qualsiasi indizio di loculo o di
pittura funeraria. Nel nucleo centrale è un pozzo, poco profondo, in cui è
perenne una fresca lama d'acqua. Questo può spiegare la destinazione che dai
primi cristiani venne data a questi sotterranei, qualunque sia la loro
origine. A mio parere essi dovettero servire di battistero in tempi di
persecuzione. Infatti non è spiegabile con l'ordinario uso degli edifici
di culto la presenza del pozzo nella parte centrale della chiesa
sotterranea. Inoltre la poca profondità del fondo, la presenza
ininterrotta di una fresca lama d'acqua e le traccie di alcuni fori, per
cui mediante tavole potevano i convertiti scender s^nù nell'acqua,
rendono attendibile questa destinazione, la quale ha molti riscontri e
molte analogie colle prime forme battisteriali. Ai primi
tempi del cristianesimo non aveasi altri battisteri che le rive dei fiumi
e le fontane. Ancor oggi nella prigione Mamertina a Roma ARTE
PREROMANICA esiste il [)ozzo miracoloso, in cui, secondo un'antica
tradizione, S. Pietro e S. I^iolo battezzarono i loro (guardiani. In
alcuni battisteri ])riniiti\'i rac(iua era fornita da pozzi come nelle
catacomlje di S. balena o da sorbenti naturali come in ([uelle di Priscilla e
di Callista. I*\i solo colla cessa/ione delle persecuzioni al tempo di COSTANTINO
che si commcia a costrurre battisteri snò dio, editici s[)eciali, che non
differivano dalle chiese propriamente dette se non per la loro
destinazione. La cripta di S. .Sahatore forse in oriu-ine ebbe altra
inxocazione, oiacchè era fre([uente dedicare i battisteri al precursore
di Cristo. Ad Avanzi di \ille romane in Cagliari. ot^ni modo
ciò che non |)U() essere messo in dul)bio si è che i sotterranei di S.
Salvatore, per le forme costruttive, i)er le pitture e per le iscrizioni
costituiscono un monumento d'arte cristiana di rrancle interesse e merita
uno studio ampio e speciale più di (pianto io abbia fatto in questi cenni
brevi e riassuntivi. L'oratorio di S. Giovanni d'Assemini fu ancor
esso elevato con forme costruttive bizantine, come può desumersi da
un'attenta disamina. La più antica memoria riflettente questa chiesetta si
conserva in un diploma dell'archivio Capitolare della Chiesa di S. Lorenzo
di Genova, con cui Trogotorio di Gunale, giudice di Cagliari, e suo
figlio Costantino concedono nel 1108 alla Cattedrale di Genova la Chiesa di S.
Giovanni e rinnovano la promessa annua di una libra d'oro: Ego Indice
Trogotori de Giinali cinti, filio meo doninu Costantini fazo dista carta
prò S. Ioaiinc de Arseiuin, qui dabo ad sancto Lanreìizio de lamia
prò Deus et prò anima mca ecc. ecc. La facciata non ha niente di notevole
ed è posteriore alla fondazione della Chiesa. Nell'interno due navate larghe m.
2,00 disimpegnano Idinha di Atilia Pnmptilla in Cagliari. per mezzo
d'arcate quattro cappelle. All'incrocio delle due strette navate formanti
una croce greca a braccia eguali s'imposta sopra un tamburo a sezione
quadrata una piccola volta a bacino. Anche in questa chiesa dobbiamo
distinguere il nucleo originario dalle posteriori costruzioni; queste
sono costituite dalle quattro cappelle, che, coperte da un rozzo tetto a
vista, sono appiccicature evidenti e per la diversa struttura muraria e
per non essere collegate organicamente ai muri antichi. ToLA, Cod.
Dipi.] Eliminando queste aggiunte risultano in modestissime proporzioni
le stesse forme bizantine della chiesa di S. Giovanni di Sinis e di S.
Saturnino in Cagliari. Nell'altare è murata un'iscrizione in caratteri
greci, che porta imo sprazzo di luce sulla chiesetta. E contornata da una
doppia fascia di perline in rilievo, che attesta come facesse parte di
qualche monumento, probabilmente sepolcrale, dedicato alle persone in
essa ricordate. Trascrivo l'interpretazione fattane dal Prof. Taramelli:
Anlìteatro romano in Ca.uliari. O Signore, abbi pietà del tuo servo
Torcotorio, arconte di Sardegna e della serva Gè ti '.''Lo Spano ed il
Martini ritennero erroneamente come
vedremo in appresso trattarsi del
Torcotorio, che governò il giudicato di Cagliari e che donò la chiesa di S.
Giovanni d'Assemini al Duomo di Genova. A pochi metri dell'oratorio
di S. Giovanni sorge la Chiesa Parrocchiale di S. Pietro, che contiene fra le
sue mura alcuni frammenti decorativi bizantini e sulla soglia ha incisa la
seguente inscrizione in carat- [Taramelli, Iscrizioni Bizantine della
Chiesa di S. Giovanni e della Chiesa Parrocchiale d' Assemini in Notizie degli
Scavi, fase. 3. teri greci, la quale ricorda probabilmente
l'erezione e la dedicazione di detta chiesa, che è ancora oggi sotto
l'invocazione di S. Pietro: In nome del Padre, del figlio e
dello Spirito Santo, io Nispella Ochote (costrusse il tempio) in onore
dei Santi corifei gli apostoli Pietro e Paolo e S. Giovanni
Battista e della l^ergine martire Barbara, affinchè per le loro preghiere
dia a me il Signore la, liberazione dei peccati. Anche quest'
iscrizione venne dallo Spano attribuita al Torcotorio del XI se- [Erma
bacchica di fronte. In un mio studio sulla chiesa di S.
Saturnino di Cagliari trattando accidentalmente di queste epigrafi, le ritenni
anteriori al mille. Infatti le lettere, elegantemente incise, ed i pochi
motivi ornamentali sono sufficienti a determinare forme stilistiche
molto più antiche delle romaniche del mille e dei secoli susseguenti.
Inoltre la carica di protospathariìis, che si riscontra in un'altra
iscrizione coeva di Villasor, indica ancora una soggezione alla corte di
Bisanzio non concepibile nel Torcotorio, che nei suoi atti ed in ispecial
modo nella donazione fatta ai Testa di Sileno.(i| 1). SCANO, Im Cliicsa
di S. Satuvìiiuo in Ihillrltiìio /ìiò/ioorajìco Sardo, \-o\.
Ili, Cagliari, Unione Sarda. monaci di Monte Cassino esercita la sua
podestà come CJiudice e Re libero da ogni ingerenza anche nominale
dell'impero. Un'altra considerazione distrugge l'attribuzione dello Spano e
cioè il Torcotorio menzionato nell'iscrizione d'Assemini avea per moglie
Nispella, mentre quello del mille avea per consorte Vera, la pia donna,
che indusse prima il marito e poscia il figlio suo Costantino a larghe e
ricche concessioni verso gli ordini monastici ed in isj)ecial modo verso
i monaci di S. Vittore di Marsiglia: Eoo iìidigi Trocodori de Ugnnali C(im
imiliei'i mia Doìnia \ 'era et cnui filin uieiL noìiìiii
Costaiitìjm '.Queste conclusioni vennero confermate di recente dagli
studi dei Professori Solmi e Tarameli i, che pervennero a risultati
interessantissimi per la storia medioevale della Sardegna. Negli
scavi eseguiti venti anni or sono dal Vivanet presso l'antica chiesa
di S. Nicolò di Donori insieme ad interessanti resti di materiale
epigrafico d'età romana, vennero fuori frammenti decorativi ed
iscrizioni greche, che furono oggetto di un recente ed interessante
studio del Taramelli, che attribuì queste ultime ad iscrizioni funerarie
assai eleganti, di persone elevate, probabilmente del IX o X
secolo. In una casa privata di Mara sono due bassorilievi marmorei,
recanti croci greche incluse in cerchi, di fattura l)izantina, e nel
fianco della chiesa parrocchiale è murata una piccola scultura marmorea
molto corrosa, rappresentante una figura d'uomo vestite; di lunga tunica
manicata, figura che per quanto rovinata accenna ad epoche ed a forme
bizantine. Le iscrizioni della distrutta Chiesa di S. Sofia fra
Decimoputzu e [Erma di Bacco \i.sta di fianco. [ToLA, Cud. Dipi.
Sardo. Villasor presentano grande analogia coi frammenti di S. Giovanni
di Assemini e per la forma delle lettere e per la decorazione a
perline. Faccio mie senz'altro le considerazioni esposte dal Taramelli
nello studio sovradetto: « Due delle iscrizioni sono sopra una coppia di
mensole « decorate da un ramoscello di fiori a voluta, alla loro
estremità; l'altra « più lunga è incisa sopra due robusti listelli di
marmo, decorati da una « doppia fascia di perline e nodetti, i quali come
quello della iscrizione di S. Giovanni d'Assemini potevano far parte o
della decorazione della porta o di un ambone o d'altro
monumento eretto in quella chiesa « dalle persone ricordate «
dall'iscrizione e per il « motivo decorativo come per lo stile ricordano
il fregio dell'am« bone del Duomo di Torcello, riferito al secolo X circa,
alla quale età può convenire la '< grafia
dell'epigrafe, elegante ma alquanto incerta. Trascrivo,
tradotte, queste iscrizioni: O Signore, abbi pietà dei
servi di Dio, Torcotorio, reale protospatario, e di Satusio, uobilissi)}ii
arconti nostri, così sia. Ricordati anche o Signore del tuo servo
Ozzoccorre. Signore abbi pietà del tico servo Unnspete e della consorte di
Ini Soreca. È d'aggiungersi infine a questo bel nucleo di documenti
epigrafici e decorativi di carattere bizantino la seguente iscrizione,
conservantesi nell'altare della chiesa parrocchiale di S. Antioco: O
Signore abbi pietà del tuo servo Torcotorio, protospatario e di Salusio
arconte e della moglie [Ni spella. Sarcufago romano nel Museo di
Cajj;liari. [Taramelli, Iscrizioni Bizantine ecc. ecc. In una parete
esterna della chiesa è murato un bassorilievo, che reca una porzione di
figura umana, vista di fronte, con lunsj^a tunica a maniche, con colletto
ornato e con larga fascia al petto (i). Da (|uest() non indifferente
materiale epigrafico rinvenuto in una ristretta porzione dell'isola il
Prof. Solmi pervenne col suo fine discernimento di storico e di critico a
congetture, che sono sprazzi di luce nel buio che avvolge l'origine dei
giudicati '^l, Fiondandosi nell'avvicendamento del nome di Torcotorio a
quello di Salusio. il Solmi distingue il nome personale del giudice
dal lìome pubblico o di governo. Mentre ([uesto è sempre identico,
Torcotorio o Salusio, invece, il nome personale, che talora si identifica
col nome di governo, può essere qualche volta da cjuesto
essenzialmente diverso. E questo avvicendamento dei due
nomi, (qualunque sia quello privato che abbia il giudice, permette
insieme al contenuto delle iscrizioni bizantine d'integrare la serie dei
giudici, iniziandola col Torcotorio, imperiale protospatario e arconte di
Sardegna, ricordato nell'iscrizione di S. Giovanni d'Assemini. A questi,
che ebbe per moglie Geti e che regnò probabilmente intorno alla metà del
X secolo succedette il figlio Salusio, già aggregato, come risulta dalle
iscrizioni di S. Sofia al trono del padre, ed [Testa di Bacco. |i)
A. Taramelli, Iscrizioni nizantìne ecc. ecc.Solmi, Le carte volgari dell'
Arcliivio Arcivescovile di Canliari, I-'irenze, Tip. Ga lileiana, pag.
69. erede poi dei suoi titoli e del suo potere. Sulla fine del X secolo e
nei primi decenni del seguente governò il giudicato di Cagliari il Torcotorio
della lapide di S. Antioco, marito a Sinispella e contemporaneo di S.
Giorgio di Snelli, Con Mariano Salusio, menzionato in una carta greca di
S. Vittore di Marsiglia, s'inizia la serie dei giudici precedentemente
ac- certati dagli storici sardi. Questi risultati confermano il
lento ed amichevole distacco dalla Sardegna dalla dominazione di
Oriente. L'ultimo ricordo di un'effettiva dipendenza da Bisanzio
appartiene all'anno 687 e mostra l'esarca residente in Ceuta,
ancora a capo di un « Africauìis excr- citìts » e di im exercitiis de
Sardinia, costituito come corpo distinto entro l'esarcato
africano. Caduta Cartagine e Ceuta, scrive Solmi, agli ultimi del VII
secolo e mancati così gli ultimi
centri dell'antico esarcato d'Africa, l'impero Greco « lasciò in pieno
abbandono anche l'isola, che n'era parte, separata ormai « da un ampio
mare, che divenne il « campo pericoloso delle imprese saracene; ne più la
flotta greca varcò oltre « le coste della Sicilia, dove si accentrò
« l'estrema punta occidentale del dominio bizantino. Il duca di Cagliari
« restò a capo deWe.rerciins Sardiniae « sotto la signoria nominale
dell'impero f. greco; si vestì forse dei pomposi titoli « delle
alte magistrature bizantine, ma in realtà divenuta la soggezione vuota
apparenza, resa ereditaria la carica, ogni rapporto coll'impero «
bizantino venne ad essere illanguidito e sui primi anni del secolo VIII la
Sardegna sembra restare esclusa dall'organizzazione tematica Orien- «
tale e interamente libera da o^ni dominazione di Bisanzio ». Madonna detta
di nel Duomo di C; Onesto per i ris^r.ardi storici; dal punto di
vista dell'arte i numerosi tVainnieiui l)i/antini. ai ([uali fino ad ora
non si dette importanza alcuna, le Chiese di S. Ciio\anni di Sinis, di S.
Giovanni d'Assemini. di S. Sofia Chiesa di S. Ciiovaimi di Sinis
(tìanci)!. di \'iilas()r, di S. Stefano di Maracala^-onis, di S. Antioco
di Sulcis, di S. Saturnino di Cagliari, sfui^i^ite alle indai:rini de-^ii
studiosi, attestano un Chiesa di S. (Giovanni di Sinis i abside).
periodo architettonico bizantino, che <^ià si presenta intenso e che
lo sarà ma}j^_t(iormente, quando con indai^ini sistematiche si procederà
allo studio di tante strutture ora nascoste sotto gl'intonaci e gli
stucchi seicentisti I Altri franinienti bizantini rinvenni nel paramento della
chiesa inedioevale di .S. Gemi- nano in Saniassi. D. ScANo storia dell'Arte in Sardegna. Né poteva
esser altrimenti e le conclusioni storiche che traggonsi dalle iscrizioni
bizantine e le congetture che su di esse e su altre prove poterono
formarsi, rendono attendibile quest'influsso e questo fiorimento d'arte
bizantina nell'isola, che non poteva sottrarsi alle manifestazioni di
vita dell'impero che la congiungeva al mondo latino. Queste forme
greche perdurarono anche (juando venne a mancare la effettiva, se non
nominale, dipendenza agli imperatori d'Oriente. Discendenti dagli
arconti o patrizi della corte di Bisanzio, i giudici conservarono negli
atti ufficiali colle cariche bizantine le forme diploma- tiche e la
lingua greca; e come queste forme si mantennero fino al XI secolo, così
anche gli allievi ed i discendenti degli artefici greci conservarono le norme
costruttive bizantine, fino a quando si dischiuse per la Sardegna una
nuova fase col rinnovamento, che prorompe nel XI secolo al contatto delle
fresche energie delle civiltà di Pisa e di Genova. Nome compiuto: Placido
Cherchi. Keywords: implicature sarda, filosofia sarda, etnos, etnicicita
italiana, sardegna non e parte d’Italia. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Cerchi” – The Swimming-Pool Library
Luigi
Speranza -- Grice e Cheremone: l’implicatura conversazionale -- Roma –
filosofia italiana – Luigi Speranza. Filosofio italiano. Cheremone
di Alessandria. Cheremone di Alessandria è un filosofo Italiano. Cheremone,
figlio di Leonida, e sovrintendente della porzione della biblioteca di
Alessandria che si trova nel Serapeo e, in quanto custode e commentatore dei
libri sacri, appartene ai più alti ranghi del sacerdozio. E convocato a Roma,
con Alessandro di Aegae, per diventare tutore di Nerone. Può essere
identificato con il Cheremone che accompagna Elio Gallo, prefetto d'Egitto, in
un viaggio nell'entroterra. E autore di una Storia dell'Egitto, di opere sulle
comete, sull'astrologia egizia e sui geroglifici, oltre ad un trattato
grammaticale. Tuttavia, di queste opere, non restano che frammenti. Notevoli,
dall'opera sui geroglifici, 14 frammenti, riportati soprattutto da Porfirio,
che se ne serve ampiamente nel De abstinentia e nella sua Lettera ad
Anebo. Cheremone descrive la religione come una mera ALLEGORIA del culto
della natura. In tale direzione, il suo principale obbiettivo e quello di
descrivere i segreti simbolici e religiosi. Si veda la lettera dell'imperatore
Claudio, in Corpus Papyrorum Iudaicarum, ICambridge, Suda, s.v.
"Alessandro Egeo". ^ Strabone, XVII, . ^ Flavio Giuseppe, Contro
Apione, Tradotti e commentati in I. Ramelli, Allegoristi dell'età classica.
Opere e frammenti, Milano, Bompiani, Horst, Chaeremon, Egyptian Priest and
Stoic Philosopher. The fragments collected and translated, Leiden, Brill,
Ramelli, Giulio Lucchetta, Allegoria. L'età classica, Milano, Vita e Pensiero,
Ramelli, Allegoristi dell'età classica. Opere e frammenti, Milano, Bompiani,
Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana; Cheremone,
in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, V · D · M
Grammatici greci antichi Portale Antico Egitto Portale
Biografie Portale Ellenismo Categorie: Filosofi egiz iStorici
iFilosofi Storici Capo-bibliotecari della biblioteca di Alessandria Grammatici
egiziani Grammatici greci antichiStoici. Cheremone. Refs.: Luigi Speranza, pel
Gruppo di Gioco di H. P. Grice, “Grice e Cheremone,” The Swimming-Pool Library,
Villa Speranza, Liguria, Italia.
Luigi Speranza -- Grice e Chiappelli:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dell’academici –
Cicerone e il segno di Marte – scuola di Pistoia – filosofia toscana -- filosofia
italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Pistoia). Filosofo
toscano. Filosofo italiano. Pistoia, Toscana. Grice: “One of my most recent
reflections is on the distinction and striking parallelisms I draw between the
Athenian dialectic – best represented in Raffaello’s “La scuola di Atene” at
Rome – and the Oxonian dialectic – but represented in those reeky meeting at
the Philosophy Room at Merton – or better, my Saturday mornings at St. John’s
with Austin! Chiappelli provides us with a most brilliant hermeneutic of the
iconography in Raffaello’s painting – Strawson tried to emulate him with some
caricatures of Austin, Grice, and the rest of the Play Group – but his
doodlings ccouldn’t compare!” Figlio del fisiologo Francesco C., zio del
pittore omonimo, si laurea in lettere e filosofia all'istituto superiore di
Firenze ed inizia la carriera universitaria a Napoli, dove è stato titolare
della cattedra di storia della filosofia e incaricato dell'insegnamento di
pedagogia e direttore dell'annesso museo. Ha inoltre insegnato storia delle
chiese a Pisa, Bologna e Firenze. È stato membro della Società reale di Napoli,
delle accademie dei Lincei di Roma, delle scienze di Torino, pontaniana di
Napoli e della Crusca di Firenze. Consigliere comunale a Firenze è stato
incaricato di una missione di ricerche e studi negli archivi e biblioteche di
Firenze sull'arte fiorentina del Rinascimento e membro della commissione provinciale
di Firenze per la conservazione dei monumenti e delle opere d'arte. Altre
opere: “Della interpretazione panteistica di Platone, Firenze: Succ. Le
Monnier); La dottrina della realtà del mondo esterno nella filosofia moderna
prima di Kant” (Firenze, Tip. dell'arte della stampa); “Studi di antica
letteratura cristiana, Torino, Loescher); “Darwinismo e socialismo, Roma,
Forzani e C. Tipografi del Senato); Saggi e note critiche, Bologna, Ditta
Nicola Zanichelli); “Il socialismo e il pensiero moderno, Firenze, Succ. Le
Monnier); “Leopardi e la poesia della natura” (Roma, Alighieri); “Leggendo e
meditando. Pagine critiche di arte, letteratura e scienza sociale, Roma,
Società editrice Dante Alighieri); “Nuove pagine sul cristianesimo antico,
Firenze: succ. Le Monnier); “Pagine d'antica arte fiorentina, Firenze,
Lumachi); “Dalla critica al nuovo idealismo, Torino, Bocca); “Pagine di critica
letteraria, Firenze, Le Monnier); “Idee e figure moderne, Ancona, Puccini).
Dizionario biografico degli italiani. Crusca. Cicerone affronta e sviluppa la
problematica semiotica in due importanti ambiti della sua produzione teorica:
le opere di argomento retorico; le opere che parlano dei se¬ gni divinatori. Se
prendiamo in considerazione il primo di questo ambi¬ to, possiamo osservare che
l'interesse per i segni non è ugualmente centrale in tutti i testi. Infatti, da
una parte, ci sono il De oratore, I'Orator, il Brutus, il De optimo genere
oratorum che affrontano una problematica a carattere so¬ cio-politico, volta a
definire la figura deli'oratore perfetto, il suo ruolo nella società romana, la
sua posizione rispetto alla scuola attica e a quella di Pergamo; in queste
opere tut¬ to ciò che costituisce l'apparato tecnico tradizionale della
retorica (e con esso anche la problematica sui segni e sulle prove indiziarie)
appare non tanto trascurato, quanto dato per scontato: esso si confi:ura come
un vasto campo di competenza che rimane implicito sullo sfondo e affiora solo
nei termini di un uso personalissimo che ne fa l'autore, in prima persona o
attraverso i personaggi del dialogo. Dall'altra parte ci sono, poi, il De
inventione, le Partitio¬ nes oratoriae e i Topica, opere molto diverse tra
loro, ma accomunate dalla caratteristica di prendere in considerazio¬ ne e di
sistematizzare la gran massa delle nozioni che com¬ pongono l'apparato tecnico
della retorica. Un limite di que¬ ste opere, in generale, è rintracciabile
nella minuziosità del procedimento classificatorio, che raggiunge talvolta il
pa¬ rossismo, come nel De inventione, e che spesso non trova un'adeguta
giustificazione teoretica. Tuttavia è proprio ali'interno di queste opere che è
dato rintracciare gli spunti e i documenti per la ricostruzione di una teoria
ciceroniana del segno. Il "De inventione" Il De inventione di
Cicerone con¬densa l'ampia tradizione retorica che da Aristotele giunge fino a
Ermagora: è quindi naturale che al suo interno si tro¬ vino riprodotti alcuni
aspetti della concezione del segno che in quell'ambito si è sedimentata. In
particolare è presente la concezione del segno in forma proposizionale, come
an¬tecedente che permette di scoprire un conseguente. Viene poi confermata
l'attenzione verso i segni involontari (l'im¬ pallidire, l'arrossire, il
balbettare dell'imputato) come indi¬ zi di colpevolezza. Infine compare la
classica divisione degli indizi secondo la loro relazione temporale con il
fatto crimi¬ noso (anteriorità, contemporaneità, posteriorità). Questi i punti
di contatto con la tradizione. Ma bisogna anche dire che la classificazione dei
segni proposta da Cice¬rone è in larga misura diversa da quelle precedenti.
Essa ap¬ pare infatti all'interno della teoria della argumentatio (ar¬
gomentazione), cioè del procedimento attraverso il quale vengono addotte delle
prove per confermare una certa tesi: "L'argomentazione sembra essere
qualche cosa che si esco¬ gita da qualche genere e che rivela un'altra cosa in
maniera probabile (probabiliter ostendens), o la dimostra in un mo¬do
necessario (necessarie demonstrans)" (De inv.). Anche se non viene usato
il normale lessico semiotico, ciò che è in gioco in questa definizione è
proprio il meccanismo del segno: infatti, qualcosa che è stato trovato (un
indizio che viene depositato nel dossier deli'avvocato) rinvia a qualcos'altro.
Compare, a questo punto, la distinzione (già aristotelica) tra una forza
argomentativa debole (probabili¬ ter ostendens) e un'inferenza necessaria
(necessarie demon¬ strans). Rinvio necessario e non necessario I segni
necessari sono così definiti: "Viene dimostrato in modo necessario ciò che
non può verificarsi né essere pro¬ vato diversamente da come viene detto. Ne
sono esempi: "Se ha partorito, è stata con un uomo" (ibidem);
"Se respira, è vivo", "Se è giorno, c'è luce" (De inv.).
Come Cicerone spiega in un altro passo, in casi di questo genere l'antecedente
e il conseguente sono legati da una re¬ lazione inscindibile (cum priore
necessario posterius cohae¬ rere videtur, De inv.). Il rapporto di rinvio non
necessario viene poi cosi defini¬ to: "Probabile è poi ciò che suole
generalmente accadere, o che è basato sulla comune opinione, o che ha in sé
qualche somiglianza con questa qualità, sia esso vero o sia falso" (De
inv.). Con questa definizione Cicerone mette in evidenza due caratteri: (i)
quello probabilistico e (ii) quello doxastico; il primo di questi era da
Aristotele attribuito peculiarmente all'eikos (verisimile). E infatti i primi
due esempi sono di un tipo che Aristotele avrebbe classificato come eikos:
"Se è madre, ama suo figlio", "Se è avido, non fa gran caso del
giuramento" (De inv.). In essi compare anche il tipico rapporto di
generalizzazio¬ ne che per Aristotele definisce il verosimile (Arist., Rhet.).
C'è però un terzo esempio, "Se c'era molta polvere nei calzari, era
sicuramente reduce da un viaggio" (De inv.), che non sembra dello stesso
tipo, ma è più vicino al smeion aristotelico. La categoria di signum, poi,
compare come una sottopar¬tizione dei segni non necessari, accanto al credibile
(credibi¬ le), ali'iudicatum (giudicato) e al comparabile (paragonabi¬le). Se
le ultime tre nozioni appaiono distinte in base a crite¬ ri estrinseci (e
scompariranno nelle trattazioni successive), il signum corrisponde a una
categoria di fenomeni abbastan¬za particolare: "Segno è ciò che cade sotto
qualcuno dei no¬ stri sensi e indica (significar) un qualcosa che sembra deri¬
vato dal fatto stesso, e che può essere verificato prima del fatto, durante il
fatto, o può averlo seguito, e tuttavia ha bisogno di una prova e di una
conferma più sicura" (De inv. ). Ne sono esempi: "il sangue",
"il pallore", "la fuga", "la poivere". Si tratta,
come si vede, degli indizi, intesi come fenomeni percepibili, scarsamente
codificati e generalmente non vo¬ lontari. Qui sono presentati in una forma non
proposizio¬ nale; ma niente vieta che vengano sviluppati in proposizio¬ ni,
come dimostra il caso deli'indizio "polvere": "Se c'era molta
polvere nei calzari, era sicuramente reduce da un viaggio". Gli indizi,
infine, vengono suddivisi secondo la nota relazione temporale con il fatto
criminoso. Possiamo quindi schematizzare la classificazione propo¬ sta nel De
inventione. Le Partitiones oratoriae sono un'opera di Cicerone nella quale la
classificazione della materia semiotica presenta alcune differenze e
peculiarità rispetto al De Inventione. Innanzitutto la terminologia si sgancia
completamente da quella dei modelli greci e viene completa¬ mente latinizzata.
In secondo luogo gli indizi (qui chiamati RETORICA LATINA argumentatio
necessaria probsbilis (quod fero solet fiori élut quod in opi¬ nione positum
est") es.: .. "pallore'", ..polvere" vestigiafactl) non
compaiono più come sottopartizione di un'altra categoria, ma assumono un ruolo
autonomo. (·ea quae alitar ac discuntur nec fieri nec probari pos¬ sunt"l
es . : ·se ha partorito, è stata con un uomo'" (.,quod sub sensum aliquem
cadit, et quiddam sig nificat, quod ex ipso profectum est'") es.:
·sangue", ·ruga"', Se è madre, ama suo figlio -- signum erodibile
indicBtLm comparabile. Infine, viene accettata la distinzione aristotelica tra
luo¬ghi estrinseci, corrispondenti alle prove extra-tecniche, titechnol, e
luoghi intrinseci. corrispondenti alle prove tecniche, éntechno, che vienne
criticata nel De inventione e che invece è sviluppata nei Topica. È curioso
notare come tra i luoghi estrinseci (sine arte) trovino posto, accanto alle
testimonianze umane, anche quelle divine: gl’oracoli, gl’auspici, i vaticini, i
responsi sacri, di sacerdoti, aruspici, interpreti onirici, Part. or. Tutto ciò
è sicuramente un residuo di una concezione orda¬lica e antichissima
dell'amministrazione della giustizia. Tut¬tavia è anche un indizio di un
continuo riaffiorare del para¬digma divinatorio all'interno dei fatti
semiotici, anche quando ormai i segni si sono completamente LAICIZZATI.
CICERONE Né questo è un caso isolato in ambito giuridico. Per quel che riguarda
la cultura greca, si ricorda l’orazione per /,uccisione d’Erode, in cui
Antifonte così si esprime. Tutto quel che è provabile con indizi e
testimonianze umane l'avete udito, ma in questo caso dovete votare dopo aver
trattato indizi anche dai segni che vengono dagli dei (V, 81; Lanza. Il
verisimile e il segno caratteristico. I segni umani sono invece trattati tra
gl’argomenti intrin¬seci, in particolare tra quelli che riguardano lo stato di
cau¬sa congetturale. Infatti, la congettura può essere tratta da due tipi di
segni: i verisimilia e le notae propriae rerum. Il verisimile, come dice
CICERONE (si veda), è ciò che accade per lo più, Part. or., come a esempio, la
gioventù è incline al piacere in modo particolare. Questo tipo di segno
corri¬sponde all’eik6s del LIZIO, di cui ha il carattere probabili¬stico e
generalizzante. La nnta propria rei viene definita come una prova che non si
verifica mai direttamente e indica una cosa certa, co¬me IL FUMO INDICA IL
FUOCO, Part. or. Si tratta, evi¬dentemente, del segno necessario, come è
dimostrato anche dall'esempio e dall'uso dell'aggettivo PROPRIO, che riman¬da
alla nozione di fdion semeion, segno proprio. Per il LIZIO, il segno proprio
èla caratteristica specifica di un certo genere, come, ad esempio, il fatto che
i leoni avessero grandi estremità, segno del coraggio (An. Pr.). Per le scuole
postaristoteliche il segno proprio aveva carat¬ tere di necessità e si definiva
come quel segno che non può esistere se non esiste la cosa a cui rimanda
(Philod., De si¬gnis). Ci sono, poi, i vestigia facti, dei quali vengono dati
questi esempi: "un'arma, macchie di sangue, grida, lamenti, imbarazzo,
alterazione del colorito, discor¬ so contraddittorio, tremore, gli indizi
materiali della premeditazione, le confidenze sulle intenzioni delittuose, le
risultanze visive, uditive, rivelate" (Pari. or.). Cicerone non definisce
QUf)tO tipo di segni, se non dicendo che si tratta di ''fenomeni avvertibili
con i sensi", caratte¬ristica condivisa anche dai signa del De inventione,
in cui ricorrono esempi analoghi, e dagli argumenta di Cor¬nificio (Rhet.
adHer.). I commentatori si sono chiesti se i vestigiafacti siano più in
relazione con le “notae propriae rerum” o con il “verisimile” (Crapis). In realtà
questa sembra una categoria abbastanza autonoma non avendo la necessità dei
primi, ma nemmeno le caratteristi¬ che degli ultimi. È plausibile che essa
corrisponda alla cate¬ goria dei semefa aristotelici, diversi tanto dai
tekmoria quanto dagli eik6ta. Da un altro passo delle Partitiones oratoria,
dove ricorrono esempi analoghi, i vestigiafacti (chiamati lì anche signa)
vengono definiti come consequentia, cioè inferenze che si traggono dal
conseguente, caratteristica che definiva appunto, per Aristotele, i segni non
necessari. Ma mentre Aristotele condannava i semefa da un punto di vista
episte¬ mologico per la loro insicurezza, Cicerone è pronto a rico¬ noscerne
l'efficacia qualora si presentino in gran numero (coacervata proficiunt, 40).
Possiamo quindi schematizzare la classificazione cicero¬ niana nelle
Partitiones oratoriae. Le opere sulla divinazione Molte cose collegano la
retorica giudiziaria alla divina¬ zione. Innanzitutto il fatto che entrambe si
avvalgano dei segni per arrivare alla conoscenza di fatti non direttamente
accessibili alla percezione. In secondo luogo, in entrambe viene operata una
distinzione tra aspetti che sono eminente¬ mente congetturali e altri aspetti
che sono invece naturali o trt•) (sensu percipi potest) es .sangue - uccisione·
es.: adolescenza¬ inclinazione alla libidine coniecturs verisimilie (quod
plerumque rta notse proprise rerum (quod numquam alrter frt certumque declarat)
es.: '"fumo-fuoco· vestigia fecti o signa dati: alla dicotomia retorica
tra prove tecniche (o congettu¬ rali) e prove extratecniche corrisponde la
distinzione tra di¬ vinazione artificiale (basata sull'interpretazione e sulla
con¬ gettura) e divinazione naturale. Infine, come Cicerone pole¬ micamente
rileva (De div), i segni della divinazione sono talvolta interpretati in
maniera diametralmente oppo¬ sta, proprio come avviene nel processo, in cui
l'accusa e la difesa propongono dello stesso fatto due interpretazioni di¬
verse ed entrambe plausibili. Ma Cicerone apprezza i metodi deli'indagine giudiziaria,
mentre nutre una diffidenza enorme nei confronti della di¬ vinazione. In linea,
infatti, con un vasto gruppo di intellet¬ tuali della sua epoca, educati ai
metodi di indagine della fi¬ losofia greca, a fondamento razionalistico, e
contempora¬ neamente impegnato in politica, sente l'esigenza di operare una
distinzione netta tra religione e superstizione, di cui la divinazione fa, per
lui, parte. La religione appartiene alla più antica tradizione romana e, posta
come è ai fondamenti dello stato, deve essere conservata, pena la disgregazione
dello stato stessso; la superstizione, invece, costituita dal coacervo degli
elementi spuri che inquinano e rendono poco credibile la religione stessa,
dev'essere respinta, anche per¬ ché non venga limitata la libertà del cittadino
romano nel suo impegno di gestione della repubblica. Cicerone affronta questi
argomenti nel De natura deo¬ rum, nel De fato e, soprattutto, nel De
divinatione. Que¬ st'ultima opera è scritta in forma di dialogo tra l'autore e
il fratello Quinto, il quale difende l'arte divinatoria basandosi sulle teorie
storiche che legavano la divinazione all'esistenza degli dei. Le osservazioni
di Cicerone contro la teoria soste¬ nuta da Quinto sono particolarmente
interessanti perché costituiscono una vera e propria critica a un meccanismo
semiotico settoriale e contribuiscono, in negativo, a una concezione generale
del segno. Secondo la teoria di Quinto, gli dei si pongono come fon¬ te
dell'informazione e come emittenti nei processi di comu¬ nicazione divinatoria,
dei quali gli uomini sono i destinata¬ ri. Ma, a seconda dei due specifici tipi
di divinazione, il pro¬ cesso comunicativo si struttura in modo differente. Il
primo tipo è costituito dalla divinatio artificialis, in cui l'interpretazione
dei segni è legata a un'ars, ovvero a una tecnica professionale di
decriptazione, demandata a specia¬ listi, ciascuno esperto in un settore:
extispices (esaminatori delle viscere), interpretes monstrorum et fu/gurum
(inter¬ preti dei fatti prodigiosi e dei fulmini), augures (interpreti del volo
degli uccelli), astrologi (interpreti delle stelle), in¬ terpretes sortium
(interpreti delle combinazioni di tavolette mescolate in un'urna ed estratte a
caso). In tale divinazione l'informazione proveniente dalla divinità si
materializza prima di tutto in una sostanza espressiva percepibile, a cui l'ars
permetterà di abbinare un contenuto semantico. I presupposti su cui si basano
le interpretazioni di questo tipo sono dati dalla teoria, di origine stoica,
secondo cui tutti i fenomeni sono legati tra di loro in una catena di cau¬ se
ed effetti, senza soluzione di continuità. Questa catena che ha come fondamento
primo il /6gos divino e costituisce il fato (heimarméne), non è conoscibile per
intero da parte degli uomini, dato che l'onniscienza è prerogativa della sola
divinità (De div.). Tuttavia viene prevista l'esistenza di un tempo ciclico che
"può essere paragonato con lo srotolarsi di una gomena, in quanto non dà
mai luogo a fatti nuovi, ma ripete sempre quanto prima è accaduto"
(Dediv.,l, 127).Questofasìche gli uomini, attraverso l'osservazione attenta,
colgano il mo¬ do in cui gli eventi si ripetono e, pur non potendo conoscere
direttamente le cause, possono però arrivare a coglierne gli indizi
caratteristici (signa tamc.z causarum et notas cernunt) (ibidem). Dato poi che
è possibile tramandare memoria dalle con¬ nessioni passate, si crea un vero e
proprio codice basato sul¬ la iteratività. Si può schematizzare così il
processo: emittente divino-segni di cause-eventi futuri codice basato sulla
iterattività La divinazione "naturale" Il secondo tipo di divinazione
è quello definito naturalis, in quanto indipendente da qualunque tecnica
professionale, ma derivante piuttosto da una diretta ispirazione divina, senza
passare attraverso la mediazione di un segno esterno. Fanno parte di questo
tipo le forme di preveggenza derivan¬ ti da invasamento profetico, cioè le
vaticinationes e quelle derivanti dai sogni. Il palinsesto filosofico ·a cui è
legato questo secondo tipo di divinazione è quello delle teorie peri¬ patetiche
(Dicearco e Cratippo vengono esplicitamente no¬ minati, De div., II, 100),
secondo le quali l'anima, per il suo legame naturale con la divinità, una volta
che sia spinta da una divina follia o sciolta, nel sonno, dai vincoli che la
legano al corpo, partecipa direttamente della conoscenza del dio. Il ruolo del
codice è in questo caso ridotto, se non addirittura sostituito da una parziale
identificazione tra emittente e ricevente, secondo lo schema: RETORICA LATINA emittente
divino - segno interno - evento futuro .... ricevente umano 9.2.3 .3 Critiche
"semiologiche" contro i segni divinatori Le obiezioni che Cicerone
muove ai sostenitori della divi¬ nazione si basano su argomenti specificamente
semiotici. La tesi generale, mediante la quale Cicerone nega valore alla
divinazione, è che essa non abbia veramente carattere semiotico, e cioè che i
fenomeni che essa interpreta come se¬ gni non siano veramente tali, ovvero che
non si comportino veramente come degli antecedenti rispetto a dei conse¬
guenti. Per distinguere i segni veri rispetto a quelli presunti della
divinazione, Cicerone istituisce un paragone tra le tecniche scientifiche (come
la medicina, la meteorologia, la nautica, la tecnica previsionale del contadino
e deli'astronomo) e la divinazione. In entrambi i casi è in gioco la predizione
del futuro a partire da certi indizi; ma, mentre le pratiche pro¬ fessionali
adottano una vera e propria metodologia che comporta "scienza (ars),
ragionamento (ratio), esperienza (usus) e congettura (coniectura)" (De
div., II, 14), le prati¬ che divinatorie si basano sul "capriccio della
sorte, tanto che nemmeno la divinità sembra che possa avere, fra le sue
prerogative, quella di sapere quali fatti il caso farà accade¬ re" (De
div., II, 18). Questa opposizione tra ciò che, in definitiva, è il codice
(anche se 1si tratta di legami naturali basati sulla frequenza statistica) e il
caso è del resto la stessa con cui i medici ip¬ pocratici tendevano a
distinguere la propria scienza profes¬ sionale dalla divinazione e dalla
medicina magica (Antica medicina, cap. XII). Cicerone poi si sbarazza in
termini razionalistici della teoria secondo cui anche nel caso della
divinazione tecnica si farebbe appello ali'osservazione iterata delle coincidenze,
ritenendola ridicola e insostenibile (De div., II, 28). Ma ci sono altri gravi
difetti che la divinazione presenta dal punto di vista semiotico: (i) le
interpretazioni di uno stesso segno sono spesso diametralmente opposte (De
div., Il, 83); (ii) si verificano frequentemente fenomeni di falsa
identificazione dell'antecedente, per cui un certo evento non è connesso a
quello individuato come segno prodigio¬ so, ma a ben diverse cause naturali (De
div., II, 62); (iii) l'interpretazione avviene a posteriori e così toglie ogni
ne¬ cessità di rapporto tra antecedente e conseguente (De div.); (iv) in certi
casi l'interpretazione è motivata da ragioni di faziosità politica e quindi è
priva di oggettività (De div.). Cicero composed this treatise
immediately after that on the Nature of the Gods; the two subjects being indeed
very closely connected. In the first book all kinds of divination are
represented as maintained by his brother Quintus, on the principles of the
Porch. It is an old opinion, derived as far back asfrom the heroic times, and
confirmed by the unanimous agreement of the rather superstitious Roman people,
and indeed of other nations, too, that there is a species of divination in
existence among men, which the Greeks call “xarrt/c^,” that is to say, a
presentiment, and foreknowledge of future events. A truly splendid and
serviceable gift, if it only exists in reality; and one by which our mortal
nature makes its nearest approach to the power of the gods. Therefore, as we
have done many other things better than the Greeks, so, most especially have we
excelled them in giving a name to this most admirable endowment, since our
nation derives the name which it gives to it, “divination,” from the gods
(“divis”), while the Greeks derive the title which they give it, namely,
“juavn/cr/,” from madness (juai'ia). For that is Plato's interpretatin of the
word. Now, as far as I know, there is no nation whatever, however polished and
learned, or however barbarous and uncivilized, which does not believe it
possible that future events may be indicated, and understood, and predicted by
certain persons. In the first place the Assyrians, that I may trace back the
authority for this belief to the most remote ages and countries, as a natural
consequence of the champaign country in which they lived, and of the vast
extent of their territories, which led them to observe the heavens which lay
open to their view in every direction, began to take notice also of the paths
and motions of the stars; and having taken these observations for some time,
they handed down to their posterity informa tion as to what was indicated by
their various positions and revolutions. And among the Assyrians, the
Chaldaeans, a tribe who had this name not from any art which they professe, but
from the district which they inhabited, by a very long course of observation of
the stars are considered to have established a complete science, so that it
became possible to predict what would happen to each individual, and with what
destiny each separate person was born. The Egyptians also are believed tohave
acquired the knowledge of the same art by a continued practice of it extending
through countless ages. But the nature of the Cilicians and Pisidians, and the
Pamphylians, who border on them, nations which we ourselves have had under our
government,1 think that future events are pointed out by the flight and voices
of birds as the surest of all indications. And when was there ever an instance
of Greece sending any colony into yEolia, Ionia, Asia, Sicily or Italy, without
consulting the Pythian or Dodonrean oracle, or that of Jupiter Hammon? or when
did that nation ever undertake a war without first asking counsel of the Gods 1
Nor is there only one kind of divination celebrated both in public and private.
For, (to say nothing of the practice of other nations.) how many different
kinds have been adopted by our own people. In the first place, the founder of
this city, Romulus, is said not only to have founded the city in obedience to
the auspices; but also to have been himself an augur of the highest reputation.
After him the other kings also had recourse to soothsayers; and after the kings
were driven out, no public business was ever transacted, either at home or in
war, without reference to the auspices. And as there appeared to be great power
and usefulness in the system of the soothsayers (haruspices),2 in reference to
the people's succeeding in their objects, and consulting the Gods, and arriving
at an understanding of the meaning of prodigies and averting evil omens, they
introduced the whole of their science from Etruria, to prevent the appearance
[Cicero had been proconsul of Cilicia, and had gained a very high reputation by
the integrity andenergy which he displayed in that government. Aruspex is
derived from the Greek word Ifptiv, and specio, to behold, because the Aruspex
prophesied from the omens which he drew from an inspection of the entrails of
the victims. Augur, from avis, and garrio, to chatter; because the omens were
drawn from the noise made by the birds in their flight of allowing any kind of
divination to be neglected. And as men's minds were often seen to be excited in
two manners, without any rules of reason or science, by their own mere
uncontrolled and free motion, being sometimes under the influence of frenzy,
and at others under that of dreams, our ancestors, thinking that the divination
which proceeded from frenzy was contained chiefly in verses of the Sibyl,
ordained that there should be ten citizens chosen as interpreters of these
compositions. And in the same spirit they have also, at times, thought the
frantic predictions of conjurors and prophets worth, attending to; as they did
in the Octavianl war in the case of Cornelius Culleolus. Nor indeed have men of
the greatest wisdom thought it beneath them to attend to the warnings of
important dreams, if at any time any such appeared to have reference to the
interests of the republic. Moreover, even in our own time, Lucius Junius, who
was consul, as colleague of Publius Rutilius, was ordered by a vote of the
senate to erect a temple to Juno Sospita, in compliance with a dream seen by
Csecilia, the daughter of Balearicus.2 III. And, as I apprehend, our ancestors
were induced to establish this custom more because they had been warned, by the
events which they saw, to do so, than from any previous conclusion of reason.
But some exquisite arguments of philo sophers have been collected to prove why
divination may well be a true science. Now of these philosophers, to go back to
the most ancient ones, Xenophanes the Colophonian appears to have been the only
one who admitted the existence of Gods, and yet utterly denied the efficacy of
divination. But every other philosopher except Epicurus, who talks so
childishly about the nature of the Gods, has sanctioned a belief in divination;
though they have not all spoken in the same manner. For, though Socrates, and
all his followers, and Zeno, and all those of his school, adhered to the
opinion of the ancient philosophers, and the Old Academy and the 1 This was the
civil war in the consulship of Cinna and Octavius, which ended in Octavius
being put to death by the orders of Cinna and Mariu?. 2 This was Quintus
Caecilius Metellua (the eldest son of Metellus Macedonians), who was consul
with T. Quinctius Flamininus: in which consulship he cleared the Balearic Isles
of pirates, and founded several cities in the islands. Peripatetics agreed with
them; and though Pythagoras, who lived some time before these men; had added a
great weight of authority to this belief and indeed he himself wished to
acquire the skill of an augur, and though that most im portant authority,
Democritus, had in very many passages of his writings sanctioned a belief in
the foreknowledge of future events; yet Dicsearchus the Peripatetic, on the other
hand, denied all other kinds of divination, and left none except those which
proceed from frenzy or from dreams. And my own friend Cratippus, whom I
consider equal to the most ancient among the Peripatetics, confined his belief
to the same matters, and denied the correctness of any other kind of
divination. But as the Stoics defended nearly every kind, because Zeno in his
Commentaries had scattered some seeds of such a belief, and Cleanthes had
amplified and extended his predecessor's observations; Chrysippus succeeded
them, a man of the most acute and vivid genius; who discussed the whole belief
in, and question about divination in two books on that subject, and a third on
oracles, and a fourth on dreams. And he was followed by Diogenes the
Babylonian, a pupil of his OATH, who published one treatise on the same
subject; by Antipater, who wrote two books, and our friend Posidonius, who
wrote five. But Pantetius, the tutor of Posidonius and pupil of Antipater, has
degenerated in some degree from the Stoics, or at least from the most eminent
men of that school; and yet he did not dare absolutelyto deny that there was a
power of divina tion, but said that he had doubts on the subject. Now if he,
aStoic, was allowed to express a doubt on a matter very much against the
inclination of the rest of that school, shall we not obtain leave from the
Stoics to behave in a similar manner with respect to other subjects'?
especially when that very question which is a matter of doubt to Paneetius, is
generally considered a thing as clear as day to the other philosophers of that
sect. However, this praise of the Academy has been confirmed by the testimony
and deliberate judgment of a most admirable philosopher. Indeed, since we are
ourselves inquiring what we are to think of divination, because Carneades
maintained a very long argument against the Stoics with great acuteness and
variety of resource, and as we wish to be on our guard against admitting rashly
any assertion which is incorrect, or the truth of which is riot sufficiently
ascertained, it appears neces sary for us to compare over and over again the
arguments on one side with those on the other, as we have done in the three
books which we have written on the Nature of the Gods. For, as in every
discussion, rashness in assenting to propositions of others, and error in
asserting such ourselves, is very discreditable, so above all is it in a
discussion where the question for our decision is how much weight we are to
attribute to auspices, and to divine ceremonies, and to religion. For there is
danger lest, if we neglect these things, we may become involved in the guilt of
blasphemous impiety, or if we embrace them, we may become liable to the
reproach of old women's superstition. Now these topics I have often discussed,
and I did so lately with more than usual minuteness, when I was with my brother
Quintus, in my villa at Tusculum. For when, for the purpose of taking walking
exercise, we had come into the Lyceum, (for that is the name of the upper
Gymnasium) I read, said he, a little while ago your third book on the Nature of
the Gods; in which, although the arguments of Cotta have not wholly changed my
previous opinions, they have undoubtedly a good deal shaken them. You are very
right to say so, I replied; for, indeed, Cotta himself ai'gues rather with a
view to confute the arguments of the Stoics, than to eradicate religion from
men's minds. Then, said Quintus, that is what Cotta himself says, and indeed he
repeats it very often; I imagine, because he does not wish to seem to depart
from the ordinary opinions; but still the zeal with which he argues against the
Stoics seems to cany him on to the extent of wholly denying the existence of
the Gods. I do not indeed think it necessary to reply to all he says, for
religion has been sufficiently defended in your second book by Lucilius; whose
arguments, as you say at the end of the third book, appear to you yourself to
be much nearer to the truth. But with reference to the point which has been
passed over in those books, because, I presume, you con sidered that the
inquiry into it could be carried on, and an argument held upon it with more
convenience if it were taken separately, I mean Divination which is a
foreknowledge and A foretelling of those events which arc usually considered
fortuitous, I should like very much at this moment, if you please, to examine
what power that science really has, and what its character is. For my own
opinion is this; that if those kinds of divination which we have been in the
habit of hearing of and respecting, are real, then there are Gods; and on the
other hand that, if there really are Gods, then there certainly are men who are
possessed of the art of divination. You are defending, I reply, the very
citadel of the Stoics, O Quintus, by asserting the reciprocal dependence of
these two conditions on one another; so that if there be such an art as
divination, then there are Gods, and if there be such beings as Gods, then
there is such an art as divination. But neither of these points is admitted as
easily as you imagine. For future events may possibly be indicated by nature
without the intervention of any God; and, even although there may be such
beings as Gods, still it is pos sible that no such art as divination may be
given by them to the human race. He replied, But to me it is quite proof
enough, both that there are Gods and that they have a regard for the welfare of
mankind, that I perceive that there are manifest and undeni able kinds of
divination. With respect to which, I will, if you please, recount to you my own
sentiments, provided at least that you have leisure and inclination to hear me,
and have nothing which you would like in preference to this discussion. But I,
said I, my dear Quintus, have always leisure for philosophical discussion; but at
this moment, when I have actually nothing whatever which I wish to do, I shall
be all the more glad to hear your sentiments on divination. You will hear, said
he, nothing new from me, nor do I entertain any ideas on the subject different
from the rest of the world. For the opinion which I follow is not only the most
ancient, but that which has been sanctioned by the unanimous consent of all
nations and countries. For there are two methods of divining; one dependent on
art, the other on nature. Be.!; what nation is there, or what state, which is
not influenced by the omens derived from the entrails of victims, or by the
predictions of those who interpret pro digies, or strange lights, or of augurs,
or astrologers, or by those who expound lots (for these are about what come
under the head of art); or, again, by the prophecies derived from dreams, or
soothsayers (for these two are considered natural kinds of divination) ? And I
think it more desirable to examine into the results of these things than into
the causes. For there is a certain power and nature, which, by means of
indications which have been observed a long time, and also by some instinct and
divine inspiration, pronounces a judg ment on future events. So that Carneades
may well give up pressing what Pansetius used also to insist upon, when he
asked whether it was Jupiter who had ordained the crow to croak on the right-
hand, or the raven on the left. For these occurrences have been observed for an
immense series of time, and have been remarked and noted from the signification
given to them by subsequent events. But there is nothing which a great length
of time may not effect and establish by the use of memory retaining the
different events, and handing them down in durable monuments. We may wonder at
the way in which the different kinds of herbs and roots have been observed by
physicians as good for the bites of beasts, for complaints of the eyes, and for
wounds, the power and nature of which reason has never explained, but yet both
the art and inventor of these medicines have gained iiniversal approval from
their utility. Let us also look at those things which, though of another kind,
still have a resemblance to divination. And often, too, the agitated sea Gives
certain tokens of impending storms, When through the deep with sudden rage it
swells, And the fierce rocks, white with the briny foam, Vie with hoarse
Neptune in their sullen roar, While the sad whistlins o'er the mountain's brow
Adds horror to the crash of the iron coast. And all your prognostics are full
of presentiments derived from occurrences of this sort. Who, then, can trace
back the causes of these presentiments 1 Though, indeed, I am aware that
Boethus the Stoic has endeavoured to do so. And indeed he has done some good to
this extent, that he has explained the principle of those occurrences which
take place iu the sea, or in the heaven. But still, who has ever explained,
with any appearance of probability, why they take place at all 1 And the white
gull, uprising from the waves, With horrid scream foretells th' impending
storm, Straining its trembling throat in ceaseless cry. Oft, too, the woodlark
from his chest pours forth Notes of unusual sadness, wnking up The morn with
grievous fear and endless plaint. When first Aurora routs the nightly dew,
Sometimes the dusky crow runs o'er the shore, Dipping its head beneath the
rising surf. And we see that these signs of the weather scarcely ever deceive
us, though we certainly do not understand why they are so correct. You too
perceive the signs of future times, Children of sweetest waters; and prepare To
utter warnings loud and salutary, Rousing the springs and marshes with your
cries. Yet who could ever have suspected frogs of having such perception 1
However, there is in rivulets, and in frogs too, a certain nature indicating
something which is clear enough by itself, but more obscure to the knowledge of
men. And cloven-footed oxen gazing up To heaven's expense, have often inhaled
the air Laden with moisture I do not inquire why all this takes place, since I
am acquainted with the fact that it does take place The mastic, ever green and
ever laden With its rich fruit, which thrice in every year Doth swell to
ripeness, by its triple crop Points out three times when men should till the
earth. Here too, again, I do not ask why this one tree should bloom three times
a year, or why it should adapt the proper season for ploughing the land to the
token given by its bloom. I am content with this, that, even if I do not know
how everything is done, I nevertheless do know what is done. And so in respect
of every kind of divination I will answer as I have done in the cases which I
have already mentioned. Now I know what effect the root of the scamniony has as
a purgative, and what the efficacy of the aristolochia is in the case of bites
of serpents, (and this herb has derived its name from its discoverer, who
discovered it in consequence o a dream.) and that knowledge is quite emnigh. I
do not know why these herbs are so efficacious; and in the same way I do not
know on what principle the omens which we draw from the signs furnished to us
by the winds and storms proceed; but I do know, and arn certain of, and
thankful for their power, and the results which flow from it. Again, in 1 All
these predictions are translated by CICERONE (vedasi) from Aratus. the same way
I know what is indicated by a fissure in the entrails of a victim, or by the
appearance of the fibres; but what the cause is that these appearances have
this meaning I know not. And life is full of such things; for nearly every one
has recourse to the entrails of animals. Need I say more 1 Is it possible for
any one to doubt about the power of thunder-storms ? Is not this too one of the
most marvel lous of marvellous things? When Summanus,1 which was a figure made
of clay, standing on the top of the temple of the all-powerful and all-good
Jupiter, was struck by lightning, and the head of the statue could not be found
anywhere, the soothsayers said that it had been thrown down into the Tiber, and
it was found in that very place which had been pointed out by the
soothsayer.But who is there to whom I may more fitly appeal as an authority and
as a witness than you yourself? For I have learnt the verses, and that with
great pleasure, which the muse Urania pronounces in the second book of your Con
sulship See how almighty Jnve, inflamed and bright, With heavenly fire fills
the spacious world, And lights up heaven and earth with wondrous rays Of his
divine intelligence and mind ; Which pierces all the inmost sense of men, And
vivifies their souls, hold fast within The boundless caverns of eternal air.
And would you know the high sublimest paths And ever revolving orbits of the
stars, And in what constellations they abide, Stars which the Greeks erratic
falsely call, For certain order and fixed laws direct Their onward course ;
then shall you learn that all Is by divinest wisdom fitly ruled. For when you
ruled the state, a consul wise, You noted, and with victims due approach'd,
Propitiating the rapid stars, and strange Concurrence of the fiery
constellations. Then, when you purified the Alban mount, And celebrated the
great Latin feast, Bringing pure milk, meet offering for the gods, You saw
fierce comets bright and quivering With light unheard of. In the sky you saw 1
This is usually understood to have been a statue of Pluto. The new consuls used
to celebrate the Ferioe Latinaj on the Albanus Mons. Fierce wars and dread
nocturnal massacre That Latin feast on mournful days did fall, When the pale
moon with di m and muffled light Conceal'd her head, and fled, and in the midst
Of starry night became invisible. Why should I say how Phoebus' fiery beam,
Sure herald of sad war, in mid-day set, Hastening at undue season to its rest,
Or how a citizen struck with th' awful bolt, Hurl'd by high Jove from out a
cloudless sky, Left the glad light of life; or how the earth Quaked with
affright and shook in every part? Then dreadful forms, strange visions stalk d
abroad, Scarce shrouded by the darkness of the night,And wam'd the nations and
the land of war. Then many an oracle and augury, Pregnant with evil fate, the
soothsayers Pour'd from their agitated breasts. And e'en The Father of the Gods
fill'd heaven and earth With signs, and tokens, and presages sure Of all the
things which have befallen us since. XII. So now the year when you are at the
helm, Collects upon itself each omen dire, Which when Torquatus, with his
colleague Gotta, Sat in the curule chairs, the Lydian seer Of Tuscan blood
breathed to affrighted Borne. For the great Father of the Gods, whose home Is
on Olympus' height, with glowing hand Himself attack'd his sacred shrines and
temples, And hurl'd his darts against the Capitol. Then fell the brazen statue,
honour'd long, Of noble Natta; then fell down the laws Graved on the sacred
tablets; while the bolts Spared not the images of the immortal gods. Here was
that noble nurse o' the Roman name, The Wolf of Mars, who from her kindly
breast Fed the immortal children of her god With the life-giving dew of
sweetest milk. E'en her the lightning spared not; down she fell. Bearing the
royal babes in her descent, Leaving her footmarks on the pedestal.1 Great
interest is attached to this passage by antiquaries, from the fact of there
being a bronze statue still at Home of a wolf suckling two children, with
manifest marks of lightning on it, which is believed to be the very statue here
mentioned by Cicero, and also in his third Oration asrainst Catiline, c. viii.;
it is described by Virgil too: Fecerat et viridi foetam Mavorf is in antro
Procubuisse lupam; geminos huic ubcra circum [Ludere And who, unfolding records
of old time, Has found no words of sad prediction In the dark pages of Etruscan
books ] All men, all writings, all events combined, To warn the citizens of
freeborn race Ludere pendentes pueros, et lambere matrem Impavidos; ilhun
tereti cervice reflexam Mulcere alternos et corpora fingere linguiL jEn. The
cave of Mars was dress'd with mossy greens ; There by the wolf were laid the
martial twins; Intrepid, on her swelling dugs they hung, The foster-dam loll'd
out her fawning tongue; They suck'd secure, while bending back her head, She
lick'd their tender limbs, and form'd them as they fed. Dryden, ^En. The statue
in its present state is beautifully described by Byron:And thou the
thunder-stricken nurse of Rome, She-wolf! whose brazen imaged dugs impart The
milk of conquest yet within the dome, Where, as a monument of antique art, Thou
standest, mother of the mighty heart, Which the great founder suck'd from thy
wild teat, Scorch'd by the Roman Jove's ethereal dart, And thy limbs black with
lightning, dost thou yet Guard thy immortal cubs, nor thy fond charge forget]
Thou dost but all thy foster-babes are dead, The men of iron ; and the world
hath rear'd Cities from out their sepulchres. Childe Harold, book iv. It may
not be out of place here, to set before the reader the beautiful description,
in the first Georgic, of the prodigies which happened at Rome on the death of
Cresar : Denique quid vesper serus vehat. unde serenas Ventus agat nubes, quid
cogitet humidus Auster, Sol tibi signa dabit : Solem quis dicere falsum Audeat?
ille etiam csecos instare tumultus Saspe monet, fraudemque, et aperta tumescere
bella; Ille etiam extincto miseratus Caesare Romam Cum caput obscurS, nitidum
ferrugine texit Impiaque rcternam timuerunt sajcula noctem, Tempore quanquam
illo tellus quoque et aequora ponti, Obsccenique canes, importunaeque volucres
Signa dabant : quoties Cyclopum effervere in auras Vidimus undantem rnptis
fornacibus Etnam, Flammarumque globos liquef'actaque volvere saxa. Armorum
sonitus toto Germania coe'.o Audiit; insolitis tremuerunt motibus Alpes. [Vox
To dread impending wars of civil strife, And wicked bloodshed ; when the laws
should fall In one dark rain, trampled and o'erthrown: Then men were warn'd to
save their holy shrines, The statues of the irods, their city and lands, Vox
quoque per lucos vulgo exaudita recentes Ingens, ei simulacra rnodis pallentia
miris Visa sub obscurum noctis; pecudesque locutae, Infandum! sistunt amnes
terrseque dehiscunt Et moestum illacryinat templis ebur, oeraque sudant:
Proluit insano contorquens vertice sylvas Pluviorum Rex Eridanus ; camposque
per omnes Cum stabulis armenta trahit; nee tempore eodcm Tristibus aut extis
fibrae apparere minaces Aut puteis manare cruor cessavit, et alte Per noctcm
resonare lupis ululautibus urbe? ; Non alias coilo cecidcruut plura sereno
Fulgura, nee diri toties arsere cometae ; Ergo, etc. Virgil, Georg. i. 488.
Which is translated by Dryden: The Sun reveals the secrets of the sky, And who
dares give the source of light the lie? The change of empires he oft declares,
Fierce tumults, hidden treasons, open wars; He first the fate of Caesar did
foretell, And pitied Rome when Rome in Caesar fell : In iron clouds conceal'd
the public light, And impious mortals fear'd eternal night. Nor was the fact
foretold by him alone, Nature her-elf stood forth and seconded the Sun. Earth,
air, and seas with prodigies were sign'd, And birds obscene and howlin g dogs
divin'd. What rocks did ^Etna's bellowing mouth expire From her torn entrails,
and what floods of fire! What clanks were heard in German skies afar, Of arms
and armies rushing to the war! Dire earthquakes rent the solid Alps below, And
from their summits shook th' eternal snow; Pale spectres in the close of night
were seen, And voices heard of more than mortal men. In silent groves dumb
sheep and oxen spoke ; And streams ran backward, and their beds forsook; The
yawning earth disclosed th' abyss of hell, The weeping statues did the wars
foretell, And holy sweat from brazen idols fell. Then rising in his might the
king of floods Uush'd through the forests, tore the lofty woods; And rolling
onward with a sweepy sway, Bore houses, herds, and labouring hinds away. Blood
From slaughter and destruction, and preserve Their ancient customs unimpair'd
and free. And this kind hint of safety was subjoin'd, That when a splendid
statue of great Jove,1 In godlike beauty, on its base was raised, With eyes
directed to Sol's eastern gate; Then both the senate and the people's bands,
Duly forewarn'd, should see the secret plots Of wicked men, and disappoint
their spite. This statue, slowly form'd and long delay 'd, At length by you,
when consul, has been placed Upon its holy pedestal ; 'tis now That the great
sceptred Jupiter has graced His column, on a well-appointed hour: And at the
self-same moment faction's crimes Blood sprang from wells; wolves howl'd in
towns by night; And boding victims did the priests affright. Such peals of
thunder never pour'd from high, Nor forky lightnings flash'd from such a sullen
sky: Red meteors ran across the ethereal space; Stars disappear'd, and comets
took their place. Which Shakspeare has imitated with reference to the same
event : Cal. Caesar, I never stood on ceremonies, Yet now they fright me: there
is one within, Besides the things that we have heard and seen, Recounts most
horrid sights seen by the watch: A lioness hath whelped in the streets, And
graves have yawn'd and yielded up their dead. Fierce, fiery warriors fight upon
the clouds, In ranks and squadrons and right form of war, Which drizzled blood
upon the Capitol: The noise of battle hurtled in the air; Horses did neigh, and
dying men did groan; And ghosts did shriek and squeak t the streets. O Caesar,
these things are beyond all use, And I do fear them When beggars die there are
no comets seen; The heavens themselves blaze forth the death of princes. Cats.
What say the augurers? Serv. They would not have you to stir forth to-day.
Plucking the entrails of an offering forth, They could not find a heart within
the beast. 1 This refers to the column meant to serve as a pedestal for the
statue of Jupiter, mentioned in the second book of this treatise, and also in
the second oration against Catiline, as having been ordered in the consulship
of Torquatus and Cotta, but not completed till the year of Cicero's consulship.
Were by the loyal Gauls reveal'd and shown To the astonish'd multitude and
senate. Well then did ancient men, whose monuments You keep among you,they who
will maintain Virtue and moderation ; by these arts Ruling the lands an<l
people subject to them: Well, too, your holy sires, whose spotless faith, And
piety, and deep sagacity Have far surpass'd the men of other lands, Worshipp'd
in every age the mighty Gods. They with sagacious care these things foresaw,
Spending in virtuous studies all their leisure, And in the shady Academic
groves, And fair Lyceum : where they well pour'd forth The treasures of their
pure and learned hearts. And, like them, you have been by virtue placed, To
save your country, in the imminent, breach ; Still with philosophy you soothe
your cares, With prudent care dividing all your hours Between the Muses and
your country's claims. Will you then be able to persuade your mind to speak
against the arguments which I adduce on the subject of divination, you being a
man who have performed such exploits as you have done, and who have so
admirably com posed those verses which I have just recited 1 What do you ask
me, Carneades, why these things take place in this manner, or by what art it is
possible for them to be brought about? I confess that I do not know ; but that
they do happen, I assert that you yourself are a witness. Yes, they happen by
chance, you say. Is it so 1 Can anything be done by chance which has in itself
all the features of reality? Four dice when thrown may by chance come up sixes.
Do you think that if you were to throw four hundred dice it would be possible
for them all to come up sixes by any chance in the world 1 Paints scattered at
random on a canvass may by chance represent the features of a human face ; but
do you think that you could by any chance scat tering of colours represent the
beauty of the Coan Venus'?1 Suppose a pig by burrowing in the ground with his
snout were to make the letter A, would you on that account think it possible
that the animal should by chance write out the Andromache of Ennius 1 Carneades
used to tell a story that 1 This refers to the celebrated picture of Venus
Anadyomene, painted by Apelles, who was a native of Cos. in cutting stones in
the stone- quarries at Chios, there was once discovered a natural head of a
Pan. I dare say there may have been a figure not wholly unlike such a head, but
still certainly it was not such that you could fancy it wrought by Scopns.1 For
this is the nature of things, that chance can never imitate reality to
perfection. But, you will say, things which have been predicted sometimes fail
to happen. What act is not liable to this observation 1 I mean of those acts
which proceed on con jecture, and are founded on opinion. Is not medicine to be
considered a real art? And yet how often is it deceived! Need I say more 1 Are
not pilots of ships often deceived? Did not the army of the Greeks, and the
captains of all that numerous fleet, depart from Troy, as Pacuvius says So glad
at their departure, that they gazed In idle mirth upon the wanton fish, And
never ceased from laughing at their gambols; Meanwhile at sunset the vast sea
grows rough, The darkness lowers, black night and clouds surround them. Did,
however, the shipwreck of so many illustrious generals and sovereigns prove
that there was no such art as naviga tion? Or is the science of generals good
for nothing because a most illustrious general was lately put to flight, after
the total loss of his army 1 Or are we to say that there is no room for the
display of sound principles of politics, or wis dom in the administration of
affairs of state, because Cnseus Ponipeius was often .deceived, and even Cato and
you your self have been deceived in more instances than one? The same rule
applies to the answers of soothsayers, and to all divination which rests on
opinion: for it depends wholly on conjecture, and has no means of advancing
further. And that perhaps sometimes deceives us, but still it more fre quently
directs us to the truth. For it is traced back to all eternity. And as in the
infinite duration of time, things have happened in an almost countless number
of ways with the self-same indications preceding each occurrence, an art has
Scopas was a Parian, nourishing. He was one of the greatest architects and
sculptors of antiquity, and is mentioned as such by Horace, who says: Divite me
scilicet artium Quas aut Parrhasius protulit aut Scopas, Hie saxo, liquidis
ille colorilius Solera nunc hominem nonere mmr. TV « been concocted and reduced
to rules from a frequent obser vation and notice of the same circumstances. But
your auspices, how clear how sure they are ! which at this time are known
nothing of by the Roman augurs, (excuse me for saying this so plainly,) though
they are main tained by the Cilicians, Pamphylians, Pisidians, and Lycians. For
why should I mention that man connected with us in ties of hospitality, that
most illustrious and excellent ^man, king Deiotarus 1 He never does anything
whatever without taking the auspices. And it happened once that he had started
on a journey which he had arranged and determined some time before; but, being
warned by the flight of an eagle, he returned back again, and the very next
night the house in which he would have been lodging if he had per sisted in his
journey, fell to the ground. And he was so moved by this occurrence, that, as
he himself used to tell me, he often turned back in the same way in a journey,
even when he had advanced many days on it. And what is most remarkable in his
conduct is, that after he had been deprived by GIULIO (si veda) CESARE of his
tetrarchy, his kingdom, and his property, he still asserted that he did not
repent of obeying those auspices which had promised success to him when he was
setting out to join Pompey: for he considered that the authority of the senate,
and the liberty of the Roman people, and the dignity of the empire had been
upheld by his arms; and that those birds had taken good care of his honour and
real interests, inasmuch as they had been his counsellors in adhering to the
claims of good faith and duty ; for that character was a thing dearer to him
than his possessions. . And in saying this he seems to me to form a very just
estimate. For our magis trates at times use compulsion. For it is quite
impossible, if a cake is thrown down before a chicken, but what some crumbs
must fall out of his mouth when he feeds. And as you have it set down in your
books that a tripudium takes place if any of the food falls on the ground, so
you also call this compulsory augury which I have spoken of tripudium
solistimum.1 And so, as that wise Cato complains, owing to i Tripudium, from
terripavium (Cic Div.), a stamping on the ground In divination, tripudium, or
tripudium solistimum, when- the birds (pulli) ate so greedily that the food
fell from their mouths, and so rebounded on the ground, which was regarded as a
good omen. Riddle and Arnold, Lat. Diet. the negligence of the college, many
auguries and many auspices have been wholly lost and abandoned. Formerly there
was, I may almost say, no ariair of importance, not even if it only related to
private business, which was transacted \vithout taking the auspices. And this
is proved even now by the Auspices Nuptiarum, who, though the custom has fallen
into disuse, still preserve the name. For just as we now consult the entrails
of victims, though even that very practice is observed less now than it used to
be, so in ancient times, before all transactions of importance, men used to
consult birds; and, therefore, from want of paying proper regard to ill omens,
we often run into alarming and destructive dangers: as Publius Claudius, the
son of Appius Csecus, and his colleague Lucius Junius, lost a fine fleet,
because they had put to sea in defiance of the omens. And, indeed, something of
the same kind befel Agamemnon; for he, when the Grecians had begun To murmur
loudly, and with open scorn T' asperse the skill of th' holy soothsayers, Bade
the crew bend the sails and put to sea, Choosing the people's voice before the
omens. But why need we look for old examples of this 1 We have ourselves seen
what happened to Marcus Crassus, because he neglected the notice which was
given to him that the omens were unfavourable. On which occasion, Appius, your
col league, a good augur, as I have often heard you say, branded, when he was
censor, an excellent man and a most illustrious citizen, Caius Ateius, without
sufficient consideration, because he had cooperated in falsifying the auspices.
However, let that pass. It may have been the duty of the censor to do so, if he
thought that the auspices were falsified. But it certainly was not the duty of
an augur to set down in the books that this was the cause of a fearful calamity
befalling the Roman people. For even if that was the cause of the calamity,
still the fault was not in the man who announced the state of the auspices, but
in him who disregarded the announcement. For that the announcement wTas a
correct one, as the same augur and censor bears witness, was proved by the
event; for if the announcement had been false, it could not possibly have
caused any calamity at all. In truth, prognostics of calamity, like other
auspices, and omens, and tokens, do not produce causes why anything should
happen, but merely give notice of what will happen unless you pro vide against
it. It was not, therefore, the announcement of unfavourable omens, made by
Ateius, which was the cause of calamity; all that he did was, by declaring to
him what signs had been seen, to warn him what would happen if he did not take
precautions against it. Accordingly, either that announcement had no effect at
all, or else if, as Appius thinks, it had an effect, the effect was this, that
guilt was attached, not to the man who gave the warning, but to him who did not
attend to it. What shall I say more 1 From whence have you received that staff
(lituus) of yours, which is the most cele brated ensign of your augurship? That
is the staff with which Komulus parted out the several districts, when he
founded the city. And that staff of Romulus, (that is to say, a stick curved
and slightly bent forward at the top, which has derived its name from its
resemblance to the trumpet (lituus) used in sounding signals,) having been laid
up in the meeting-house of the Salii, which was in the Pala tine-hill, when
that house was burnt to the ground, was found unhurt. What more need I say 1
Who of the ancient authors is there who does not relate what an arrangement of
the districts of the city was made, many years after the time of Romulus, in
the reign of Tarqninius Priscus, by Attius Xavius, who employed his staff in
this manner? And it is said that he, when a boy, was forced through poverty to
act as a swineherd; and one day, having lost one of his pigs, he made a vow
that if he recovered it, he would give the god the finest grape which there was
in the whole vineyard. Accordingly, when he had found the pig, he placed
himself in the middle of the vineyard, with his eyes directed towards the
south; and after he had divided the vineyard into four divisions, and had been
directed by the birds to disregard three of the portions, in the fourth
division, which remained, he found a grape of most wonderful size, as we find
recorded in our books. And when this fact became known, all the neighbours used
to consult him on all their affairs, until he. gained a great name and
reputation ; in consequence of which kin<r Priscus sent for him. And when he
had come to the king, he, wishing to make proof of his skill in augury, told
him that he was thinking of something, and asked him whether it could possibly
be done. He, having taken an auguiy, answered that it could. But Tarquin said
that he had been thinking that it was possible that a whetstone might be cut
through by a razor. On this Attius bade him try ; and accordingly a whetstone
was brought into the assembly, and, in the sight of king and people, cut
through with a razor. And in consequence of this, it happened that Tarquinius
always consulted Attius Navius as an augur, and that the people also were used
to refer their private affairs to him. And we are told that that whetstone and
that razor were buried in the comitium, and that the puteal was built over it.
Let us deny everything; let us burn our annals; let us say that all these
statements are false ; let us, in short, confess everything rather than that
the Gods regard the affairs of mankind. What 1 do not even your writings about
Tiberius Gracchus sanction the theories df augurs ami haruspices 1 For when he
had unintentionally erected a tent to take the auspices informally, because he
had crossed the pomcerium without taking the auspices, he held there the
comitia for the election of the consuls. (The matter is one of notoriety, and
committed to writing by you yourself.) However, Tiberius Gracchus, who was
himself an augur, ratified the authority of the auspices by a confession of his
error, and added great authority to the sj'steui of the harus pices; who,
having at the recent comitia been introduced into the senate, asserted that the
person who proposed the candi dates to the comitia had no right to do so. I
therefore agree with those authors who have asserted that there are two kinds
of divination; one par taking of art, and the other wholly devoid of it. For
art is visible in those persons who pursue anything new by conjec ture, and
have learnt to judge of what is old by observation. But those men, on the other
hand, are devoid of art, who give way to presentiments of future events, not
proceeding by reason or conjecture, nor on the observation and considera tion
of particular signs, but yielding to some excitement of mind, or to some
unknown influence subject to no precise rules or restraint, (as is often the
case with men who dream, and sometimes with those who deliver predictions in n
frenzied manner,) as Bacis' of Boeotia, Epimenides2 the Cretan, and the
Erythrean Sib}'!. And under this head we ought also to rank oracles; not those
which are drawn by lot, but those which are uttered under the influence of some
divine instinct and inspiration. Although even lots are not to be despised
where they are sanctioned by the authority of antiquity, like those which we
are told used to rise out of the earth; which, however, are drawn in such a
manner as to be apposite to the subject under consideration, which, indeed, is
a thing that I conceive to be very possible by divine management. The
interpreters of all of which appear to me to come very near to the divining
power of those whose interpreters they are (just as those grammarians do who
are the interpreters of poets). What proof of sagacity is it, then, to wish to
disparage things sanctioned by antiquity, by vile calumnies? I admit that I
cannot discover the cause. Perhaps it lies hid, involved in the obscurity of
nature. For God has not int nded me to understand these matters, but only to
use them. I will use them, then ; nor will I be persuaded to think, either that
all Etruria is mad on the subject of the entrails of victims, or that the same
nation is all wrong about lightnings, or that it interprets prodigies
fallaciously, when it has often happened that sub terranean noises and crashes,
often that earthquakes, have predicted, with terrible truth, many of the evils
which have befallen our own republic and other states. Why should I say more?
The fact of a mule having brought forth is much ridiculed by some people; but
because this parturition did take place in the case of an animal of natural
barrenness, was there not an incredible crop of evils predicted by the
soothsayers 1 Need I go further 1 Did not Tiberius Gracchus, the. son of
Publius Gracchus, who had been twice consul and censor, and who was also an
augur of the 1 Bacis was believed to have lived and prophesied at Heleon, in
Bceotia, being inspired by the nymphs of the Corycian cave. Some of hjs
prophecies are given us by Herodotus (See also Aristophanes, Eq.; Pax)
Epimenides was a poet and prophet of Crete. He was sent for by the Athenians to
purify Athens when it was visited by a plague, in consequence of the sacrilege
of Cylon. He is said to have lived to a great age.highest skill and reputation,
and a wise man, and a most virtuous citizen, did not he (as Caius Gracchus, his
son, has left recorded in his writings), when two snakes were caught in his
house, convoke the soothsayers? And the answer which they gave him was, that if
he let the male escape, his wife would die in a short time ; but if he let the
female escape, he would die himself: on which he thought it more becoming to encounter
an early death himself, than to expose the youthful daughter of Publius
Africanus to it. Accordingly, he released the female snake, and died himself a
few days afterwards. Let us, after this, laugh at the soothsayers; let us call
them useless and triflers, and despise those men whose principles the wisest
men, and subsequent events and occur rences, have often proved. Let us despise
also the Baby lonians, and those who on mount Caucasus observe the stars of
heaven, and follow all their revolutions in regular number and motion. Let us,
say I, condemn all those people for folly, or vanity, or impudence, who, as
they themselves assert, have exact records for four hundred and seventy
thousand years carefully noted down, and let us decide that they are telling
lies, and have no regard as to what the judgment of future ages concerning them
will be. Come, then, you vain and deceitful barbarians, has the history of the
Greeks likewise spoken falsely? Who is ignorant of the answer (that I may speak
at present of natural divination) which the Pythian Apollo gave to Croesus, to
the Athenians, the Lacedaemonians, the Tegeans, the Argives, and the
Corinthians? Chrysippus has collected a countless list of oracles not one
without a witness and authority of sufficient weight; but as they are known to
you, I will pass them over. This one I will mention and defend. Would that
oracle at Delphi have ever been so celebrated and illustrious, and so loaded
with such splendid gifts from all nations and kings, if all ages had not had
experience of the truth of its predic tions 1 At present, you will say, it has
no such reputation. Granted, then, that it has a lower reputation now, because
the truth of oracles is less notorious; still I affirm that it would not have
had such a reputation then, if it had not been distinguished for extraordinary
accuracy. But it is possible that that power in the earth, which excited the
mind of the Pythian priestess by divine inspiration, may have disappeared
through old age, just as we know that some rivers have dried up, or become
changed and diverted into another channel. However, let it be owing to whatever
you please; for it is a great question: only let this fact remain which cannot
be denied, unless we will overthrow all his torythat that oracle told the truth
for many ages. However, let us pass over the oracles; let us come to dreams.
And Chrysippus discussing them, after collecting many minute instances, does
the same that Antipater does when he investigates this subject, and those dreams
which were explained according to the interpretation of Antipho, which indeed
prove the acuteness of the interpreter, but still are not examples of such
importance as to have been worthy of being brought forward. The mother of
Dionysius of that Dionysius, I mean, who was the tyrant of Syracuse, as it is
recorded by Philistus, a man of learning and diligence, and who was a contem
porary of the tyrant when she was pregnant with this very Dionysius, dreamt
that she had become the mother of a little Satyr. The interpreters of
prodigies, who at that time were in Sicily called Galeotse, gave her for answer
when she con sulted them about it, (according to the story told by Philistus,)
that the child whom she was about to bring forth would be the most illustrious man
of Greece, with very lasting good fortune. Am I recalling you to the fables of
the Greek poets and those of our country? For the Vestal Virgin, in Ennius,
says The agitated dame with trembling limbs Brings in a lamp, and with
unbridled tears, Starting from broken sleep, pours forth these words:• 0
daughter of the fair Eurydice, You whom rny father loved, see strength and life
Desert my limbs, and leave me helpless all. 1 thought I saw a man of handsome
form Seize me, and bear me through the willow groves, Along the river banks and
places yet unknown. And then alone, T tell you true, my sister, I seem'd to
wander, and with tardy steps To seek to trace you, but my efforts fail'd; While
no clear path did guide my doubtful feet. And then, I thought, my father thus
address'd me, With evil-boding voice: Alas! my daughter, What numerous woes by
you must be endured; Though fortune shall in after times arise From out of the
waters of this river here. Thus, sister, spake my father, and then vanish'd •
2STor, though much wish'd for, did he once return! In vain, with many tears, I
raised my hands Up to the azure vault of the highest heaven, And with caressing
voice invoked his name, Or seem'd to do so. And 'twas long ere sleep, Freighted
with such sad dreams, did quit my breast. Now these accounts, though they
perhaps may be the mere inventions of the poets, still are not inconsistent
with the general character of dreams. We may grant that that is a fictitious
one by which Priam is represented to have been disturbed: Queen Hecuba dream'd
an ominous dream of fate- That she did bear no human child of flesh, But a
fierce blazing torch. Priam, alarm'd, Ponder'd with anxious fear the fatal
dream; And sought the gods with smoking sacrifice. Then the diviner's aid he
did entreat, With many a prayer to the prophetic god, If haply he might learn
the dream's intent. Thus spake Apollo with all-knowing mind: The queen shall
have a son, who, if he grow To man's estate, shall set ajl Troy in flames The
ruin of his city and his land. Let us grant, then, that these dreams are, as I
have said, merely poetic fictions, and let us add the dream of ^Eneas, which
Numerius Fabius Pictor relates in his Annals, as one of the same kind; in which
^Eneas is represented as foreseeing, in his trance, all his future exploits and
adventures. But let us come nearer home. What kind of dream was that of Tarquin
the Proud, which the poet Accius, m his Tragedy of Brutus, puts into the mouth
of Tarquin himself? Sleep closed my weary eyelids, when a shepherd Brought me
two rams. The one 1 sacrificed; The other rushing at me with wild force Hurl'd
me upon the ground. Prostrate I gazed Upon the heavens, when a new prodigy
Dazzled my eyes. The flashing orb of day Took a new course, diverging to the
right, With all his kindling beams strangely transversed. Of this dream the
diviners gave the following interpretation Dreams are in general reflex images
Of things that men in waking hours have known; But sometimes dreams of loftier
character Rise in the tranced soul, inspired by Jove, Prophetic of the future.
Then beware Of him, whom thou dost think as stupid as The ram thou dreamest of.
For in his breast Dwells manliest wisdom. He may yet expel Thee from thy
kingdom. Mark the prophecy: That change in the sun's course thou didst behold,
Betoken'd revolution in the state, And as the sun did turn from left to right,
we predict So shall that revolution meet success. Let us again return to
foreign events. Heraclides of Pontus, an intelligent man, who was one of
Plato's disciples and followers, writes that the mother of Phalaris fancied
that she saw in a drearn the statues of the gods whom Phalaris had consecrated
in his house. Among them it appeared to her that Mercury held a cup in his
right hand, from which he poured blood, which as soon as it touched the earth
gushed forth like a fresh fountain, and filled the house with streaming gore.
The dream of the mother was too fatally realized by the cruelty of the son. Why
need I also relate, out of the history of Persia by Dinon, the interpretations
which the Magi gave to the cele brated prince, Cyrus? For he dreamed that
beholding the sun at his feet, he thrice endeavoured to grasp it in his hands,
but the sun rolled away and departed, and escaped from him. The Magi (who were
accounted sages and teachers in Persia) thus interpreted the dream, saying,
that the three attempts of Cyrus to catch the sun in his hands, signified that
he would reign thirty years ; and what they predicted really came to pass ; for
he was forty years old when he began to reign, and he reached the age of
seventy. Among all barbarous nations, indeed, we meet with proof that they
likewise possess the gift of divination and presentiment. The Indian Calanus,
when led to execution, said, while ascending the funeral pile, 0 what a
glorious departure from life ! when, as happened to Hercules, after niy body
has been consumed by fire, my soul shall depart to a world of light. And when
Alexander asked him if he had anything to say to him; Yes, replied he, .we
shall soon meet again; and this prophecy was soon fulfilled, for a few days
afterwards Alexander died in Babylon. I will quit the subject of dreams for
awhile, and return to them presently. On the very night that Olympias was
delivered of Alexander, the temple of Diana of the Ephesiaus was burned ; and
when the morning dawned, the Magi declared that the ruin and destroyer of Asia
had been born that night. So much for the Magi and the Indians. Now let us
return to dreams. Ccelius relates that Hannibal, wishing to remove a golden
column from the temple of Juno Lacinia, and not knowing whether it was solid
gold or merely gilt, bored a hole in it ; and as he had found it solid, he
determined to take it away. But the following night Juno appeai-ed to him in a
dream, and warned him against doing so, and threatened him that if he did, she
would take care that he should lose an eye with which he could see well. He was
too prudent a man to neglect this threat ; and therefore, of the gold which had
been abstracted from the column in boring it, he made a little heifer, which he
fixed on the capital. And the same story is told in the Grecian history of
Silenus, whom Ccelius follows. And he was an author who was particularly
diligent in relating the exploits of Hannibal. He says that when Hannibal had
taken Saguntum, he dreamed in his sleep that he was summoned to a council of
the gods, and that when he arrived at it, Jupiter commanded him to carry the
war into Italy, and one of the deities in council was appointed to be his
conductor in the enterprise. He therefore began his march under the direction
of this divine protector, who enjoined him not to look behind him . Hannibal,
however, could not long keep in his obedience, but yielded to a great desire to
look back, when he immediately beheld a huge and terrible monster, surrounded
with ser pents, which, wherever it advanced, destroyed all the trees, and
shrubs, and buildings. He then, marvelling at this, inquired of the god what
this monster might mean; and the god replied, that it signified the desolation
of Italy ; and com manded him to advance without delay, and not to concern
himself with the evils that lay behind him and in his rear. In the history of
Agathocles it is said, that Hamilcar the Carthaginian, when he was besieging Syracuse,
dreamed that he heard a voice announcing to him, that he -should sup on the
succeeding day in Syracuse. When the morning dawned a great sedition arose in
his camp between the Carthaginian and Sicilian soldiers. And when the
Syracusans found this out, they made a vigorous sally and attacked the camp un
expectedly, and succeeded in making Hamilcar prisoner while alive, and thus his
dream was verified. All history is full of similar accounts; and the experience
of real life is equally rich in them. That illustrious man, Publius Decius, the
son of Quintus Decius, the first of the Decii who was a consul, being a
military tribune in the consulship of Marcus Valerius and Aulus Cornelius, when
our army was sorely pressed by the Samnites, and being accustomed to expose
himself to great personal danger in battle, was warned to take greater care of
himself; on which he replied (as our annals report), that he had had a dream,
which informed him that he should die with the greatest glory, while engaged in
the midst of the enemy. For that time he succeeded in happily rescuing our army
from the perils that surrounded it. But three years after, when he was consul,
he devoted himself to death for his country, and threw himself armed among the
ranks of the Latins; by which gallant action the Latins were defeated and
destroyed: and his death was so glorious that his son desired a similar
fate.But let us now come, if you please, to the dreams of philosophers. We read
in Plato that Socrates, when he was in the public prison at Athens, said to his
friend Crito that he should die in three day, for that he had seen in a dream a
woman of extreme beauty who called him by his name, and quoted in his presence
this verse of HomerOn the third day you'll reach the fruitful Phthia. 1 And it
is said that it happened just as it had been foretold. Again, what a man, and
how great a man, is Xenophon the pupil of Socrates! He, too, in his account of
that war in which he accompanied the younger Cyrus, relates the dreams which he
sawthe accomplishment of which was marvellous. Shall we then say that Xenophon
was a liar or dotard? What shall we say, too, of Aristotle, a man of singular
and almost divine genius? Was he deceived himself, or does he wish others to be
deceived, when he informs us that Eudemus of Cyprus, his own intimate friend,
on his way to Macedonia, came to Pherae, a celebrated city of Thessaly, 1 Horn.
:Hfjari Kfv rpirdrca $0ii)v tpi$ta\ov IKO(U.TIV. which was then under the cruel
sway of the tyrant Alexander. In that town he was seized with a severe illness,
so that he was given over by all the physicians, when he beheld in a dream a
young man of extreme beauty, who informed him that in a short time he should
recover, and also the tyrant Alexander would die in a few days; and that
Eudemus himself would, after five years' absence, at length return home.
Aristotle relates that the first two predictions of this dream were immediately
accomplished; for Eudemus speedily recovered, and the tyrant perished at the
hands of his wife's brother; and that towards the end of the fifth year, when,
in consequence of that dream, there was a hope that he would return into Cyprus
from Sicily, they heard that he had been slain in a battle near Syracuse; from
which it appeared that his dream was susceptible of being interpreted as
meaning, that when the soul of Eudemus had quitted his body, it would then
appear to have signified the return home. To the philosophers we may add the
testimony of Scpho- cles, a most learned man, and as a poet quite divine, who,
when a golden goblet of great weight had been stolen from the temple of
Hercules, saw in a dream the god himself appearing to him, and declaring who
was the robber. Sopho cles paid no attention to this vision, though it was
repeated more than once. When it had presented itself to him several times, he
proceeded up to the court of Areopagus, and laid the matter before them. On
this, the judges issued an order for the arrest of the offender nominated by
Sophocles. On the application of the torture the criminal confessed his guilt,
and restored the goblet; from which event this temple of Hercules was
afterwards called the temple of Hercules the Indicate. But why do I continue to
cite the Greeks? when, somehow or other, I feel more interest in the examples of
my ellowcountrymen. All our historians,the Fabii, the Gellii, and, more
recently, Ccelius, bear witness to similar facts. In the Latin war, when they
first celebrated the votive games in honour of the gods, the city was suddenly
roused to arms, and the games being thus interrupted, it was necessary to
appoint new ones Before their commencemen,however, just as the people had taken
their places in the circus, a slave who had been beaten with rods was led
through the circus, bearing a gibbet. After this event, a certain Roman rustic
had a dream, in which an apparition informed him that he had been displeased
with the president of the games, and the rustic was ordered to apprise the
senate of that fact. He, however, did not dare to do so; on which the apparition
appeared a second time, and warned him not to provoke him to exert his power.
Even then he could not summon courage to obey, and presently his son died.
After this, the same admonition was repeated in his dreams for the third time.
Then the peasant himself became extremely ill, and related the cause of his
trouble to his friends, by whose advice he was carried on a litter to the
senatehouse; and as soon as he had related his dreams to the senate, he
recovered his health and strength, and returned home on foot perfectly cured.
Thereupon, the truth of his dreams being admitted by the senate, it is related
that these games were repeated a second time. It is recorded in the history of
the same Crelius, that Caius Gracchus informed many persons that during the
time that he was soliciting the qusestorship, his brother Tiberius Gracchus
appeared to him in a dream, and said to him, that he might delay as much as he
pleased, but that nevertheless he was fated to die by the same death which e
himself had suffered. Coclius asserts that he heard this fact, and related it
to many persons, before Caius Gracchus had become tribune of the people. And
what can be more certain than such a dream as this 1 Who, again, can despise
those two dreams, which are so frequently dwelt upon by the Stoics?one
concerning Simonides, who, having found the dead body of a man who was a
stranger to him lying in the road, buried it. Having performed this office, he
was about to embark in a ship, when the man whom he had buried appeared to him
in a dream at night, and warned him not to undertake the voyage, for that if he
did he would perish by shipwreck. Therefore, he returned home again, but all
the other people who sailed in that vessel were lost. The other dream, which is
a very celebrated one, is related in the following manner:Two Arcadians, who
were in timate friends, were travelling together, and arriving at Megara, one
of them took up his quarters at an inn, the other at a friend's house. After
supper, when they had both gone to bed, the Arcadian, who was staying at his
friend's house, saw an apparition of his fellowtraveller at the inn, who prayed
him to come to his assistance immediately, as the innkeeper was going to murder
him. Alarmed at this intimation, he started from his sleep; but on
recollection, thinking it nothing but an idle dream, he lay down again.
Presently, the apparition appeared to him again in his sleep, and entreated
him, though he would not come to his as sistance while yet alive, at least not
to leave his death unavenged. He told him further, that the innkeeper had first
murdered him, and then cast him into a dungcart, where he lay covered with
filth; and begged him to go early to the gate of the town, before any cart
could leave the town. Much excited by this second vision, he went early next
morning to the gate of the town, and met with the driver of the cart, and asked
him what he had in his waggon. The driver, upon this question, ran away in a
fright. The dead body was then discovered, and the innkeeper, the evidence
being clear against him, was brought to punishment. What can be more akin to
divination than such a dream as this? But why do I relate any more ancient
instances of similar things, when such dreams have occurred to ourselves? for I
have often told you mine, and I have as often heard you talk of yours. When I
was proconsul in Asia, it appeared to me as I slept, that I saw you riding on
horseback till you reached the banks of a great river, and that you were
suddenly thrown off and precipitated into the waters, and so disappeared. At
this I trembled exceedingly, being overcome with fear and apprehension. But
suddenly you reappeared before me with a joyful countenance, and, with the same
horse, ascended the opposite bank, and then we embraced each other. It is easy
to conjecture the signification of such a dream as this; and hence the learned
inten <reters of Asia predicted to me that those events would take place
which afterwards did come to pass. I now come to your own dream, which I have
sometimes heard from yourself, but more often from our friend Sallust. He used
to say, that in that flight and exile of yours, which was so glorious for you,
so calamitous for our country, you stayed awhile in a certain villa of the
territory of Atina, when, having sat up a great part of the night, you fell
into a deep and heavy slumber towards the morning. And from this slumber your
attendants would not awake you, as you had given orders that you were not to be
disturbed, though your journey was sufficiently urgent. When at length you
awoke about the second hour of the day, you related to Sallust the following
dream:That it had seemed to you that, as you were wandering sorrowfully through
some solitary district, Caius Marius appeared to you with his fasces covered
with laurel, and that he asked you why you were afflicted. And when you
informed him that you had been driven from your country by the violence of the
disaffected, he seized your right hand, and urged you to be of good cheer, and
ordered the lictor nearest to him to lead you to his monument, saying, that
there you should find security. Sallust told me, that upon hearing this dream,
he himself exclaimed at once that your return would be speedy and glorious; and
that you also appeared to be de lighted with your dream. A short time
afterwards I was informed, as you well know, that it was in the monument of
Marius that, on the instance of that excellent and famous consul Lentulus, that
most honourable decree of the senate was passed for your recal, which was
applauded with shouts of incredible exultation in a very full assembly; so
that, as you yourself observed, no dream could have a higher character of
divination than this which occurred to you at Atina. But you will say that
there are likewise many false dreams. No doubt there are some which are perhaps
obscure to us; but, even allow that there are some which are actually false,
what argument is that against those which are true ?of which, indeed, there
would be a great many more if we went to bed in perfect health; but as it is,
from our being over charged with wine and luxuries, all our perceptions become
troubled and confused. Consider what Socrates, in the Republic of Plato, says
on this subject. When, says he, that part of the soul which is capable of
intelligence and reason is subdued and reduced to languor, then that part in
which there is a species of ferocity and uncivilized savageness being excited
by immoderate eating and drinking, exults in our sleep and wantons about unre
strainedly; and therefore all kinds of visions present them selves to it, such
as are destitute of all sense or reason, in which we appear to be giving
ourselves up to incest and all kinds of bestiality, or to be committing bloody
murders, and massacres, and all kinds of execrable deeds, with a triumphant
defiance of all prudence and decency. But in the case of a man who is
accustomed to a sober and regular life, when he commits himself to sleep, then
that part of his soul which is the seat of intellect and reason is still active
and awake, being replenished with a banquet of virtuous thoughts; and that
portion which is nourished by pleasure, is neither destroyed by exhaustion nor
swollen by satiety, either of which is accustomed to impair the vigour of the
soul, whether nature is deficient in anything, or super abundant or
overstocked; and that third division also, ill which the vehemence of anger is
situated, is lulled and restrained; so, consequently, it happens, that owing to
the due regulation of the two more violent portions of the soul, the third, or
intellectual part, shines forth conspicuously, and is fresh and active for the
admission of dreams; and therefore the visions of sleep which present
themselves before it are tranquil and true. Such are the very words of Plato.
Shall we, then, prefer listening to the doctrine of Epicurus on this point? As
for Carneades, he sometimes says one thing and sometimes another, from his mere
fondness for discussion. And yet, what are the sentiments which he utters? At
all events, they are never expressed either with elegance or propriety. And
will you prefer such a man as this to Plato and Socrates 1 men who, even if
they were to give no reason for their tenets, should, by the mere authority of
their names, outweigh these minute philosophers. Plato then asserts that we
should bring our bodies into such a disposition before we go to sleep as to
leave nothing which may occasion error or perturbation in our dreams. For this
reason, perhaps, Pythagoras laid it down as a rule, that his disciples should
not eat beans, because this food is very flatulent, and contrary to that
tranquillity of mind which a truthseeking spirit should possess. When,
therefore, the mind is thus separated from the society and contagion of the
body, it recollects things past, examines things present, and anticipates
things to come. For the body of one who is asleep lies like that of one who is
dead, while the spirit is full of vitality and vigour. And it will be yet more
so after death, when it will have got rid of the body altogether; and therefore
we _see that even on the approach of death it becomes much more divine. For it
often happens that those who are attacked by a severe and mortal malady,
foresee that their death is at hand. And in this state they often behold ghosts
and phantoms of the dead. Then they are more than ever anxious about their
reputations; and they who have lived otherwise than as they ought, then most
especially repent of their sins. And that the dying are often possessed of the
gift of divi nation, Posidonius confirms by that notorious example of a certain
Rhodian who, being on his deathbed, named six of his contemporaries, saying
which of them would die first, which second, which, next to him, and so on.
There are, he imagines, besides this, three ways in which men dream under the
immediate impulse of the Gods: one, when the mind intuitively perceives things
by the relation which it bears to the Gods; the second, arising from the fact
of the air being full of immortal spirits, in whom all the signs of truth are,
as it were, stamped and visible; the third, when the Gods themselves converse
with sleepers,and that, as I have said before, takes place more especially at
the approach of death, enabling the minds of the dying to anti cipate future
events. An instance of this is the prediction of Calanus, of whom I have
already spoken. Another is that of Hector, in Homer, who, when dying himself,
foretels the approaching death of Achilles. If there were no such thing as
divination, Plautus would not have been so much applauded for the following
line: My mind presaged (prcesagibat), when I first went out, That I was going
on a fruitless journey: for the verb sagio means, to feel shrewdly. Hence old
women are sometimes called sagce (witches), because they are ambi tious of
knowing many things; and dogs are called sagacioiis. Whoever, therefore, say it
(knows) before the event has come to pass, is said prcesagire (to have the
power of knowing the future beforehand). There exists, therefore, in the mind a
presentiment, which strikes the soul from without, and which is enclosed in the
soul by divine operation. If this becomes very vivid, it is termed frenzy, as
happens when the soul, being abstracted from the body, is stirred up by a
divine inspiration. What sudden transport fires my virgin soul ! Jly mother,
oh, my mother! dearest name Of all dear names! But oh, my breast is full Of
divination and impending fates, While dread Apollo with his mighty impulse
Urges me onward. Sisters, my sweet sisters! I grieve to anticipate the coming
fate Of our most royal parents. You are all More filial and more dutiful than
I. I only am enjoin'd this cruel task, To utter imminent ruin. You do serve
them; I injure them ; and your obedience Shines well, set-off by my disloyal
rage.1 0 what a tender, moral, and delicate poem ! though the beauty of it does
not affect the question. What I wish to prove is, that that frenzy often
predicts what is true and real. I see the blazing torch of Troy's last doom,
Fire, and massacre, and death. Arm, citizens! Bring aid and quench the flames.
In the following lines, it is not so much Cassandra who speaks, as the Deity
enclosed in human form:Already is the fleet prepared to sail; It bears
destruction rapidly it speeds: A dreadful army traverses the shores, Destined
to slaughter. 1 seem to be doing nothing but quoting tragedies and fables. I
would mention a story I have heard from your self, and that not an imaginary,
but a real circumstance, and closely related to our present discussion. Caius
Coponius, a skilful general, and a man of the highest character for learn ing
and wisdom, who commanded the fleet of the Rhodians, with the appointment of
praetor, came to you at Dyrrha- chium, and informed, you that a certain sailor
in a Khodiau galley had predicted that, in less than a month, Greece would 1
This is a quotation from Pacuvius's play of Hercules ; the speaker is
Cassandra. be deluged with blood, that Dyrrhachium would be pillaged, and that
the people would flee and take to their ships; that, looking back in their flight,
they would see a terrible con flagration. He added, moreover, that the fleet of
the lihodians would soon return, and retire to Rhodes. You told me that you
yourself were surprised at this intelligence, and that Marcus Varro and Marcus
Cato, both men of great learning, who were with you, were exceedingly alarmed.
A few days afterwards, Labienus, having escaped from the battle of Phar- salia,
arrived and brought an account of the defeat of the army: and the rest of the
prediction was soon accomplished; for the corn was dragged out of the
granaries, and strewed about all the streets and alleys, and destroyed. Yoxi
all embarked on board the ships in haste and alarm; and at night, when you
looked back towai-ds the town, you beheld the barges on fire, which were burned
by the soldiers because they would not follow. At last you were deserted by the
fleet of the Rhodians, and then you found that the prophet had been a true one.
I have explained as concisely as possible the fore warnings of dreams and
frenzy, with which I said that art had nothing to do; for both these kinds of
prediction arise from the same cause, which our friend Cratippus adopts as the
true explana tion namely, that the souls of men are partly inspired and
agitated from without. By which he meant to say, that there is in the exterior
world a sort of divine soul, whence the human soul is derived; and that that
portion of the human soul which is the fountain of sensation, motion, and
appetite, is not separate from the action of the body; but that portion which
partakes of reason and intelligence is then most ener getic, when it is most
completely abstracted from the body. Therefore, after having recounted
veritable instances of presentiments and dreams, Cratippus used to sum up his
conclusions in this manner: If, he would say, the exist ence of the eyes is
necessary to the existence and operation of the function of sight, though the
eyes may not be always exercising that function, still he who has once made use
of his eyes so as to see correctly, is possessed of eyes capable of the
sensation of correct sight: just so if the function and gift of divination
cannot exist without the exercise of divination, and yet a man who has this
gift may sometimes err in its exercise, and not foresee correctly; then it is
sufficient to prove the existence of divination, that some event should have
been once so correctly divined that none of its circum stances appear to have
happened fortuitously. And as a multitude of such events have occurred, the
existence of divination ought not to be doubted.But as to those divinations
which are explained by conjecture, or by the observation of events; these, as I
have said before, are not of the natural, but artificial order; in which
artificial class are the haruspices, and augurs, and interpreters. These are
discredited by the Peripatetics, and defended by IL PORTICO. Some of them are
established by certain monuments and systems, as is evident from the ritual
books of the ancient Etruscans respecting electrical interpre tation of the
omens conveyed by the entrails of victims and by lightning, and by our own
books on the discipline of the augurs Other divinations are explained at once
by con jecture, without reference to any written authorities; such as the
prophecy of Calchas in Homer, who, by a certain num ber of flying sparrows,
predicted the number of years which would be occupied in the siege of Troy; and
as an event which we read recorded in the history of Sylla, which hap pened
under your own eyes. For when Sylla was in the territory of Nola, and was
sacrificing in front of his tent, a serpent suddenly glided out from beneath
the altar; and when, upon this, the soothsayer Posthumius exhorted him to give
orders for the immediate march of the army, Sylla obeyed the injunction, and
entirely defeated the Samnites, who lay before Nola, and took possession of
their richly- provided camp. It was by this kind of conjectural divination that
the fortune of the tyrant Dionysius was announced a little before the
commencement of his reign; for when he was travelling through the territory of
Leontini, he dismounted and drove his horse into a river; but the horse was
carried away by the current, and Dionysius, not being able with all his efforts
to extricate him, departed, as Philistus reports, lamenting his loss. Some time
afterwards, as he was journeying further down the river, he suddenly heard a
neighing, and to his great joy found his horse in very comfortable condition,
with a swarm of bees hanging on his mane. And this prodigy intimated the event
which took place a few days after this, when Dionysius was called to the
throne. Need I say more 1 Ho\v many intimations were given to the
Lacedaemonians a short time before the disaster of Leuctra, when arms rattled
in the temple of Hercules, and his statue streamed with profuse sweat! At the
same time, at Thebes (as Callisthenes relates), the foldingdoors in the temple
of Hercules, which were closed with bars, opened of their own accord, and the
armour which was suspended on the walls was found fallen to the ground. And at
the same period, at Lebadia, where divine rites were being performed in honour
of Trophonius, all the cocks in the neighbourhood began to crow so incessantly
as never to leave off at all; and the Boeotian augurs affirmed that this was a
sign of victory to the Thebans. because these birds crow only on occasions of
victory, and maintain silence in case of defeat. Many other signs, at this
time, announced to the Spartans the calamities of the battle of Leuctra; for,
at Delphi, on the head of the statue of Lysander, who was the most famous of
the Lacedaemonians, there suddenly appeared a garland of wild prickly herbs.
And the golden stars which the Lacedae monians had set up as symbols of Castor
and Pollux, in the temple of Delphi, after the famous naval victory of
Lysander, in which the power of Athens was broken, because those divinities
were reported to have appeared in the Lacedaj- monian fleet during that
engagement, fell down, and were seen no more. And the greatest of all the prodigies
which were sent as warnings to those same Lacedaemonians, happened when they
sent to consult the oracle of Jupiter at Dodona on the success of the combat;
and when the ambassadors had cast their questions into the urn from which the
responses were to be drawn, an ape, whom the king of Molossus kept as a pet,
dis turbed and confounded all the lots, and everything else which had been
prepared for the purpose of giving a reply in due form. Upon which the
priestess who presided at the oracular rites, declared that the Lacedaemonians
must rather look to their safety than expect a victory. Must I say more 1 In
the second Punic war, when Flaminius, being consul for the second time,
despised the signs of future events, did he not by such conduct occasion great
disasters to the state? For when, after, having reviewed the troops, he was
moving his camp towards Arezzo, and leading his legions against Hannibal, his
horse suddenly fell with him before the statue of Jupiter Stator, without any
apparent cause. But though those who were skilful in divina tion declared it
was an evident sign from the Gods that he should not engage in battle, he paid
no attention to it. After wards, when it was proposed to consult the auspices
by the consecrated chickens, the augur indicated the propriety of deferring the
battle. Flaminius asked him what was to be done the next day, if the chickens
still refused to feed? He replied that in that case he must still rest quiet.
Fine auspices, indeed, replied Flaminius, if we may only fight when the
chickens are hungry, but must do nothing if they are full. And so he commanded
the standards to be moved forward, and the army to follow him; on which
occasion, the standard-bearer of the first battalion could not extricate his
standard from the ground in which it was pitched, and several soldiers who
endeavoured to assist him were foiled in the attempt. Flaminius, to whom they
related this incident, despised the warning, as was usual with him; and in the
course of three hours from that time, the whole of his army was routed, and he
himself slain. And it is a wonderful story, too, that is told by Coelius, as
having happened at this very time, that such great earth quakes took place in
Liguria, Gallia, and many of the islands, and throughout all Italy, that many
cities were destrojred, and the earth was broken into chasms in many places,
and rivers rolled backwards, while the waters of the sea rushed into their
channels. Skilful diviners can certainly derive correct pre sentiments from
slight circumstances. When Midas, who be came king of Phrygia, was yet an
infant, some ants crammed some grains of wheat into his mouth while he was
sleep ing. On this the diviners predicted that he would become exceedingly
rich, as indeed afterwards happened. While Plato was an infant in his cradle, a
swarm of bees settled on his lips during his slumbers; and the diviners
answered that he would become extremely eloquent; and this prediction of his
future eloquence was made before he even knew how to speak. Why should I speak
of your dear and delightful friend, Roscius 1 Did he tell lies himself, or did
the whole city of Lanuvium tell lies for him? When he was in his cradle at
Solonium, where he was being brought up, (a place which belongs to the Lanuvian
territory.) the story goes, that one night, there being a light in the room,
his nurse arose and found a serpent coiled around him, and in her alarm at this
sight she made a great outcry. The father of Roscius related the circumstance
to the soothsayers, and they answered that the child would become preeminently
distinguished and illus trious. This adventure was afterwards engraved by
Praxiteles in silver, and our friend Archias celebrated it in verse. What,
then, are we waiting for 1 Are we to wait till the Gods are conversant with us
and our affairs, while we are in the forum, and on our journeys, and when we
are at home? yet though they do not openly discover themselves to us, they
diffuse their divine influence far and wide an influence which they not only
inclose in the caverns of the earth, but sometimes extend to the constitutions
of men. For it was this divine influence of the earth which inspired the Pythia
at Delphi, while the Sibyl received her power of divination from nature. Why
should we wonder at this 1 Do we not see how various are the species and
specific properties of earths 1 of which some parts are injurious, as the earth
of Amp- sanctus in Hirpinum, and the Plutonian land in Asia: and some portions
of the soil of the fields are pestilential, others salubrious; some spots
produce acute capacities, others heavy characters. All which things depend on
the varieties of atmosphere, and are inequalities of the exhalations of the
different soils. It likewise often happens that minds are affected more or less
powerfully by certain expressions of countenance, and certain tones of voice
and modulations, often also by fits of anxiety and terror a condition indicated
in these lines of the poet : Madden'd in heart, and weeping like as one By the
mysterious rites of Bacchus wrought Into wild ecstasy, she wanders lone Amid
the tombs, and mourns her Teucer lost. And this state of excitement also proves
that there is a divine energy in human souls. And so Democritus asserts, that
without something of this ecstasy no man can become a great poet ; and Plato
utters the same sentiment : and he may call this poetic inspiration an ecstasy
or madness as much as he pleases, so long as he eulogizes it as eloquently as
he does in his Phecdon. What is your art of oratory in pleading causes 1 What
is your action? Can it be forcible, commanding, and copious, unless your mind
and heart are in some degree animated by a kind of inspiration 1 I have often
beheld in yourself, and, to descend to a less dignified example, even in your
friend ufEsop, such fire and splendour of expression and action, that it seemed
as if some potent inspiration had altogether ab stracted him from all present
sensation and thought. Besides this, forms often come across us which have no
real existence, but which nevertheless have a distinct appear ance. Such an
apparition is said to have occurred to Bren- ims, and to his Gallic troops,
when he was waging an impious war upon the temple of Apollo at Delphi. For on
that occa sion it is reported that the Pythian priestess pronounced these
words:I and the white virgins will provide for the future. In accordance with
which, it happened that the Gauls fancied that they saw white virgins bearing
arms against them, and that their entire army was overwhelmed in the snow.
Aristotle thinks that those who become ecstatic or furious through some
disease, especially melancholy persons, possess a divine gift of presentiment
in their minds. But I know not whether it is right to attribute anything of
this kind to men with diseases of the stomach, or to persons in a frenzy, for
time divination rather appertains to a sound mind than to a sick body. The
Stoics attempt to prove the reality of divination in this way: If there are
Gods, and they do not intimate future events to men, they either do not love
men, or they are ignorant of the future; or else they conceive that know ledge
of the future can be of no service to men; or they con ceive that it does not
become their majesty to condescend to intimate beforehand what must be
hereafter; or lastly, we must say that even the Gods themselves cannot tell how
to forewarn us of them. But it is not true that the Gods do not love men, for
they are essentially benevolent and philanthropic; and they cannot be ignorant
of those events which take place by their own direction and appointment. Again,
it cannot be a matter of indifference to us to be apprised of what is about to
happen, for we shall become more cautious if we do know such things. Nor do
they think it beneath their dignity to give such inti mations, for nothing is
more excellent than beneficence. And lastly, the Gods cannot be ignorant of
future events. There fore there are no Gods, and they do not give intimations
of the future. But there are Gods: so therefore they do give such intimations;
and if they do give such intimations, they must have given us the means of
understanding them, or else they would give their information to no purpose.
And if they do give us such means, divination must needs exist; therefore
divination does exist. Such is the argument in favour of divination by which
Chrysippus, Diogenes, and Antipater endeavour to demonstrate their side of the
question. Why, then, should any doubt be entertained that the arguments that I
have advanced are entirely true? If both reason and fact are on my side, if
whole nations and peoples, Greeks and barbarians, and our own ancestors also,
confirm all my assertions, if also it has always been maintained by the
greatest philosophers and poets, and by the wisest legislators who have framed
constitutions and founded cities, must we wait till the very animals give their
verdict? and may not we be content with the unanimous authority of all
mankind1? Nor indeed is any other argument brought forward to prove that all
these kinds of divination which I uphold have no existe nce, than that it
appears difficult to explain what are the different principles and causes of
each kind of divination. For what reason can the soothsayer allege why an
injury in the lungs of otherwise favourable entrails should compel us to alter
a day previously appointed, and defer au enterprise? How can an augur ex plain
why the croak of a raven on the right hand, and a crow on the left, should be
reckoned a good omen? What can an astrologer say by way of explaining why a conjunction
of the planet Jupiter or Venus with the moon is propitious at the birth of a
child, and why the conjunction of Saturn or Mars is injurious? or why God
should warn us during sleep, and neglect us when we are awake? or lastly, what
is the reason why the frantic Cassandra could foresee future events, while the
sage Priam remained ignorant of them? Do you ask why everything takes place as
it does? Very right; but that is not the question now; what we are trying to
find out is whether such is the case or not. As, if I were to assert that the
magnet is a kind of stone which attracts and draws iron to itself, but were
unable to give the reason why that is the case, would you deny the fact
altogether? And you treat the subject of divination in the same way, though we
see it, and hear of it, and read of it, and have received it as a tradition
from our ancestors. Nor did the world in general ever doubt of it before the
introduction of that philosophy which has recently been invented, and even
since the appearance of philosophy, no philosopher who was of any authority at
all has been of a contrary opinion. I have already quoted in its favour
Pythagoras, Democritus, and Socrates. There is no exception but Xenophanes
among the ancients. I have likewise added the old Academicians, the
Peripatetics, and the Stoics: all supported divination; Epi curus alone was of
the opposite opinion. But what can be more shameless than such a man as he, who
asserted that there was no gratuitous and disinterested virtue in the world?
XL. But what man is there who is not moved by the testi mony and declarations
of antiquity? Homer writes that Cal- chas was a most excellent augur, and that
he conducted the fleet of the Greeks to Troy, more, I imagine, by his know
ledge of the auspices than of the country. Amphilochus and Mopsus were kings of
the Argives, and also augurs, and built the Greek cities on the coast of
Cilicia. And before them lived Amphiaraus and Tiresias, men of no lowly rank or
ob scure fame, not like those men of whom Ennius says They hire out their
prophecies for gold: no; they were renowned and first rate men, who predicted
the future by means of the knowledge which they derived from birds and omens;
and Homer, speaking of the latter even in the infernal regions, says that he
alone was con sistently wise, while others were wandering about like shadows.
As to Amphiaraus, he was so honoured by the general praise of all Greece, that
he was accounted a god, and oracles were established at the spot where he was
buried. Why need I speak of Priam king of Asia? had not he two children
possessed of this gift of divination, namely a son named Helenus, and a
daughter named Cassandra, who both prophesied, one by means of auspices, the
other through an excited state of mind and divine inspiration1? of which de
scription likewise were two brothers of the noble family of the Marcii, who are
recorded as having lived in the days of our ancestors. Does not Homer inform
us, too, that Polyidus the Corinthian predicted the various fates of many persons,
and the death of his son when he was going to the siege of Troy? And as a
general rule, among the ancients, those who were possessed of authority
\asually also possessed the know ledge of auguries; for, as they thought wisdom
a regal attri bute, so also did they esteem divination. And of this our state
of Rome is an instance, in which several of our kings were also augurs, and
afterwards even private persons, endued with the same sacerdotal office, ruled
the commonwealth by the authority of religion. And this kind of divination has
not been neglected even by barbarous nations; for the Druids in Gaul are
diviners, among whom I myself have been acquainted with Divitiacus vEduus, your
own friend and panegyrist, who pretends to the science of nature which the
Greeks call physiology, and who asserts that, partly by auguries and partly by
conjecture, he foresees future events. Among the Persians they have augurs and
diviners, called magi, who at certain seasons all assemble in a temple for
mutual conference and consultation; as your college also used once to do on the
nones of the month. And no man can become a king of Persia who is not
previously initiated in the doctrine of the magi. There are even whole families
and nations devoted to divina tion. The entire city of Telmessus in Caria is
such. Likewise in Elis, a city of Peloponnesus, there are two families, called
lamidse and ClutidoD, distinguished for their proficiency in divination. And in
Syria the Chaldeans have become famous for their astrological predictions, and
the subtlety of their genius. Etruria is especially famous for possessing an
inti mate acquaintance with omens connected with thunderbolts and things of
that kind, and the art of explaining the signi fication of prodigies and
portents. This is the reason why our ancestors, during the flourishing days of
the empire, enacted that six of the children of the principal senators should
be sent, one to each of the Etrurian tribes, to be instructed in the divination
of the Etrurians, in order that this science of divination, so intimately
connected with reli gion, might not, owing to the poverty of its professors, be
cultivated for merely mercenary motives, and falsified by bribery. The
Phrygians, the Pisidians, the Cilicians, and Arabians are accustomed to
regulate many of their affairs by the omens which they derive from birds. And
the Umbrians do the same, according to report. It appears to me that the
different characteristics of divination have originated in the nature of the
localities themselves in which they have been cultivated. For as the Egyptians
and Babylonians, who reside in vast plains, where no mountains obstruct their
view of the entire hemisphere, have applied themselves principally to that kind
of divination called astrology, the Etrurians, on the other hand, because they,
as men more devoted to the rites of religion, were used to sacrifice victims
with more zeal and frequency, have espe cially applied themselves to the
examination of the entrails of animals; and as, from the character of their
climate and the denseness of their atmosphere, they are accustomed to witness
many meteorological phenomena, and because for the same reason many singular
prodigies take place among them, arising alike from heaven or from earth, and
even from the concep tions or offspring of men or cattle, they have become won
derfully skilful in the interpretation of such curiosities, the force of which,
as you often say, is clearly declared by the very names given to them by our
ancestors, for because they point out (ostendunt}, portend, show (monstrant),
and predict, they are called ostents, portents, monsters, and prodigies. Again,
the Arabians, the Phrygians, and Cilicians, because they rear large herds of
cattle, and, both in summer and winter, traverse the plains and mountainous
districts, have on that account taken especial notice of the songs and flight
of birds. The Pisidians, and in our country the Umbrians, have applied
themselves to the same art for the same reason. The whole nation of the
Carians, and most especially the Telmessians, who reside in the most productive
and fertile plains, in which the exuberance of nature gives birth to many
extraordinary productions, have been very careful in the observation of
prodigies. But who can shut his eyes to the fact that in every well constituted
state auspices, and other kinds of divination, have been much esteemed? What
monarch or what people has ever neglected to make use of them in the trans
actions of peace, and still more especially in time of war, when the safety or
welfare of the commonwealth is implicated in a greater degree? I do not speak
merely of our own countrymen, who have never undertaken any martial enter prise
without inspection of the entrails, and who never con duct the affairs of the
city without consulting the auspices, I rather allude to foreign nations. The
Athenians, for ex ample, always consulted certain divining priests, (whom they
called yaavrei?,) when they convoked their public assemblies. The Spartans
always appointed an augur as the assessor of their king, and also they ordained
that an augur should be present at the council of their Elders, which was the
name they gave to their public council; and in every important transaction they
invariably consulted the oracle of Apollo at Delphi, or that of Jupiter
Harnmon, or that of Dodona. Lycurgus, who formed the Lacedaemonian
commonwealth, desired that his code of laws should receive confirmation from
the authority of Apollo at Delphi; and when Lysander sought to change them, the
same authority forbade his innovations. Moreovei', the Spartan magistrates, not
content with a careful superintendence of the state affairs, went occasionally
to spend a night in the temple of Pasiphae, which is in the country in the
neighbourhood of their city, for the sake of dreaming there, because they
considered the oracles received in sleep to be true. But I return to the
divination of the Eomans. How often has our senate enjoined the decemvirs to
consult the books of the Sibyls! For instance, when two suns had been seen, or
when three moons had appeared, and when flames of fire were noticed in the sky;
or on that other occasion, when the sun was beheld in the night, when noises
were heard in the sky, and the heaven itself seemed to burst open, and strange
globes were remarked in it. Again, information was laid before the senate, that
a portion of the territory of Privernum had been swallowed up, and that the
land had sunk down to an incredible depth, and that Apulia had been convulsed
by terrific earthquakes; which portentous events announced to the Romans
terrible wars and disastrous seditions. On all these occasions the diviners and
their auspices were in perfect accordance with the prophetic verses of the
Sibyl. Again, when the statue of Apollo at Cuma was covered with a miraculous
sweat, and that of Victory was found in the same condition at Capua, and when
the hermaphrodite was born, were not these things significant of horrible dis
asters? Or again, when the Tiber was discoloured writh blood, or when, as has often
happened, showers of stones, or sometimes of blood, or of mud, or of milk, have
fallen, when the thunder bolt fell on the Centaur of the Capitol, and struck
the gates of Mount Aventine, and slew some of the inhabitants; or again, when
it struck the temple of Castor and Pollux at Tusculum, and the temple of Piety
at Rome, did not the soothsayers in reply announce the events which
subsequently took place, and were not similar predictions found in the
Sibylline volumes'? How often has the senate commanded the decemvirs to consult
the Sibylline books! In what important affairs, and how often has it not been
guided wholly by the answers of the soothsayers! In the Marsic war, not long
ago, the temple of Juno the Protectress was restored by the senate, which was
excited to this holy act by a dream of Csccilia, the daughter of Quintus
Metellus. But after Sisenna, who men tions this dream, had related the
wonderful correspondence of the event with the prediction, he nevertheless
(being influ enced, I suppose, by some Epicurean) proceeded to argue that
dreams should never be trusted: however, he states nothing against the credit
of the prodigies wrhich took place, and which he reports, at the beginning of
the Marsic war1, when the images of the gods were seen to sweat, and blood
flowed in the streams, and the heavens opened, and voices were heard from
secret places, which foretold the dangers of the combat; and at Lanuvium the
sacred bucklers were found to have been gnawed by mice, which appeared to the
augurs the worst presage of all. Shall I add further what we read recorded in
our annals, thnt in the war against the Veientes, when the Alban lake had risen
enormously, one of their most distinguished nobles came over to us and said,
that it \vas predicted in the sacred books concerning the destinies of the
Veientes, which they had in their own possession, that their city could never
be captured while the lake remained full; and that if, when the lake was
opened, its waters were allowed to run into the sea, the .Romans would suffer
loss, if, on the contrary, they were so drawn off that they did not reach the
sea, then we should have good success? And from this circumstance arose the
series of immense labours, subsequently undertaken by our ancestors in
conducting away the waters of the Alban lake. But when the Veientes, being
weary of war, sent ambassadors to the Roman senate, one of them exclaimed that
that de serter had not ventured to tell them all he knew, for that in those
same sacred books it was predicted that Rome should soon be ravaged by the
Gauls, an event which happened six years after the city of Veii surrendered.
The cry of the fauns, too, has often been heard in battle; and prophetic voices
have often sounded from secret places in periods of trouble ; of which, among
others, we have two notable examples, for shortly before the capture of Rome a
voice was heard which proceeded from the grove of Vesta, which skirts the new
road at the foot of the Palatine Hill, exhorting the citizens to repair the
walls and gates, for that if they were not taken care of the city would be
taken. The injunction was neglected till it was too late, and it after wards
was awfully confirmed by the fact. After the disaster had occurred, our
citizens erected an altar to Aius the Speaker, which we may still see carefully
fenced round, opposite the spot where the warning was uttered. Many authors
have reported that once, after a great earthquake had happened, they heard a
voice from the temple of Juno, commanding that expiation should be made by the
sacrifice of a pregnant sow, and hence it was afterwards called the temple of
Juno the Admonitress. Shall we then despise these oracular inti mations, which
the Gods themselves vouchsafed us, and which our ancestors have confirmed by
their testimony? The Pythagoreans had not only high reverence for the voice of
the Gods, but they likewise respected the warnings of men (hominum), which they
call omina. And our ancestors were persuaded that much virtue resides in
certain words, and therefore prefaced their various enterprises with certain
auspicious phrases, such as, May good and prosperous and happy fortune attend.
They commenced all the public ceremonies of religion with these words, Keep
silence; and when they announced any holidays, they commanded that all lawsuits
and quarrels should be suspended. Likewise, wheu the chief who forms a colony
makes a lustration and review of it, or when a general musters an arm, or a
censor the people, they always choose those who have lucky names to prepare the
sacrifices. The consuls in their military enrol ments likewise take care that
the first soldier enrolled shall be one with a fortunate name; and you know
that you your self were very attentive to these ceremonial observances when you
were consul and imperator. Our ancestors have likewise enjoined that the name
of the tribe which had the precedence should be regarded as the presage of a
legitimate assembly of the Comitia. And of presages of this kind I can relate
to you several celebi'ated examples. Under the second consulship of Lucius
Paulus, when the charge of making war against the king Perses had been allotted
to him, it happened that on the evening of that very same day, when he returned
home and kissed his little daughter Tertia, he noticed that she was very
sorrowful. What is the matter, my Tertia, said he, why are you so sad? My
father, replied she, Perses has perished. Upon which he caught her in his arms,
and caressing her, exclaimed, I embrace the omen, my daughter. But the real
truth was, that her dog, who happened to be called Perses, had died. I have
heard Lucius Flaccus, a priest of Mars, say, that Csecilia, the daughter of
Metellus, intending to make a matri monial engagement for her sister's
daughter, went to a certain temple, in order to procure an omen, according to
the ancient custom. Here the maiden stood, and Ctecilia sat for a long time
without hearing any sound, till the girl, who grew tired of standing, begged
her aunt to allow her to occupy her seat for a short period, in order to rest
herself. Csecilia replied, Yes, my child, I willingly resign my seat to you.
And this reply of hers was an omen, confirmed by the event, for Ceecilia died
soon after, and her niece married her aunt's husband. I know that men may
despise such stories, or even laugh at them, but such conduct amounts to a
disbelief in the existence of the Gods themselves, and to a contempt of their
revealed will. Why need I speak of the augurs 1 that part of the qxiestion
concerns you. The defence of the auguries, I say, belongs peculiarly to you.
When you were a consul, Publius Claudius, who was one of the augurs, announced
to you, when the augury of the Goddess Salus was doubted, that a disas trous
domestic and civil war would take place, which happened a few months afterwards,
but was suppressed by your exer tions in still fewer days. And I highly approve
of this augur, who alone for a long period remained constant to the study of
divination, without making a parade of his auguries, while his colleagues and
yours persisted in laughing at him, sometimes terming him an augur of Pisidia
or Sora by way of ridicule. Those who assert that neither auguries nor auspices
can give us any insight into or foreknowledge of the future, say that they are
mere superstitious practices, wisely invented to impose on the ignorant; which,
however, is far from being the case: for our pastoral ancestors under ROMOLO
are not, nor indeed is ROMOLO himself, so crafty and cunning as to in vent
religious impositions for the purpose of deceiving the mul titude. But the
difficulty of acquiring a thorough knowledge of the auspices renders many who
are indifferent to them eloquent in their disparagement, for they would rather
deny that there is anything in the auspices than take the pains of studying
what there really is. What can be more divine than that prediction, which you
cite in your poem of Marius, that I may quote your owrn authority in favour of
my argument? Jove's eagle, wounded by a serpent's bite, In his strong talons
caught the writhing snake, And with his goring beak tortured his foe And slaked
his vengeance in his blood. At last He let, the venomous reptile from on high
Fall in the whelming flood, then wing'd his flight To the far east. Marius
beheld, and mark'd The augury divine, and inly smiled To view the presage of
his coming fame; Meanwhile the thunder sounded on the left, And thus confirm'd
the omen. Moreover, the augurial system of Romulus was a pastoral rather than a
civic institution. Nor was it framed to suit the opinions of the ignorant, but
derived from men of approved skill, and so handed down to posterity by
tradition. Therefore Romulus was himself an augur as well as his brother Remus,
if we may trust the authority of Ennius. Both wish'd to reign, arid both agreed
to abide The fair decision of the augury Here Remus sat alone, and watch 'd for
signs Of fav'ring omen, while fair Eomulus On the Aventine summit raised his
eyes To see what lofty flying birds should pass. A goodly contest which should
rule, and which With his own name should stamp the future city. Now like
spectators in the circus, till The consul's signal looses from the goal The
eager chariots, so the obedient crowd Awaited the strife's victor and their
king. The golden sun departed into night, And the pale moon shone with
reflected ray, When on the left a joyful bird appear'd, And golden Sol brought
back the radiant day. Twelve holy forms of Jove-directed birds Wing'd their
propitious flight. Great Romulus The omen hail'd, for now to him was given The
power to found and name th eternal city. Now, however, let us return to the
original point from which we have been digressing. Though I cannot give you a
reason for all these separate facts, and can only distinctly assert that those
things which I have spoken of did really happen, yet have I not sufficiently
answered Epicurus and Carneades by proving the facts themselves'? Why may I not
admit, that though it may be easy to find principles on which to explain
artificial presages, the subject of divine intimations is more obscure? for the
presages which we deduce from an examination of a victim's entrailsfrom thunder
and lightning, from prodigies, and from the stars, are founded on the accurate
observation of many centuries. Now it is certain, that a long course of careful
observation, thus carefully conducted for a series of ages, usually brings with
it an incredible accuracy of knowledge; and this can exist even without the
inspiration of the Gods, when it has been once ascertained by constant obser
vation what follows after each omen, and what is indicated by each prodigy. The
other kind of divination is natural, as I have said before, and may by physical
subtlety of reasoning appeal- referable to the nature of the Gods, from which,
as the wisest men acknowledge, we derive and enjoy the energies of our souls;
and as everything is filled and pervaded by a divine intelligence and eternal
sense, it follows of necessity that the soul of man must be influenced by its
kindred wTith the soul of the Deity. But when we are not asleep, our faculties
are employed on the necessary affairs of life, and so are hindered from
communication with the Deity by the bondage of the body. There are, however, a
small number of persons, who, as it were, detach their souls from the body, and
addict themselves, with the utmost anxiety and diligence, to the study of the
nature of the Gods. The presentiments of men like these are derived not from
divine inspiration, but from human reason ; for from a contemplation of nature,
they anticipate things to come, as deluges of water, and the future
deflagration, at some time or other, of heaven and earth. There are others who,
being concerned in the government of states, as we have heard of the Athenian
Solon, foresee the rise of new tyrannies. Such we usually term prudent men ;
like Thales the Milesian, who, wishing to convict his slanderers, and to show
that even a philosopher could make money, if he should be so inclined, bought
up all the olive-trees in Miletus before they were in flower; for he had
probably, by some knowledge of his own, calculated that there would be a heavy
crop of olives. And Thales is said to have been the first man by whom an
eclipse of the sun was ever predicted, which happened under the reign of
Astyages. Physicians, pilots, and husbandmen have likewise pre sentiments of
many events : but I do not choose to call this divination ; as neither do I
call that warning which was given by the natural philosopher Anaximander to the
Lacedae monians, when he forewarned them to quit their city and their homes,
and to spend the whole night in arms on the plain, because he foresaw the
approach of a great earthquake, which took place that very night, and
demolished the whole town; and even the lower part of Mount Taygetus was torn
away from the rest, like the stern of a ship might be. In the same way, it is
not so much as a diviner, as a natural philosopher that we should esteem
Pherecydes, the master of Pythagoras who, when he beheld the water exhausted in
a running spring, predicted that an earthquake was nigh at hand. The mind of
man, however, never exerts the power of natural divination, unless when it is
so free and disengaged as to be wholly disentangled from the body, as happens
ia the case of prophets and sleepers. Therefore, as I have said before, Diceearchus
and our friend Cratippus approve of these two sorts of divination, as long as
it is understood that, inasmuch as they proceed from nature, though they may be
the highest, they are not the only kind. But if they deny that there is any
force in observation, then by such denial they exclude many things which are
connected with the common experience and institutions of mankind. However,
since they grant us some, and those not insignifi cant things, namely,
prophecies and dreams, there is no reason why we should consider these as very
formidable antagonists, especially when there are some who deny the existence
of divination altogether. Those, therefore, whose minds, as it were, despising
their bodies, fly forth, and wander freely through the universe, being inspired
and influenced by a certain divine ardour, doubtless perceive those things
which those who prophecy predict. And spirits like these are excited by many
influ ences that have no connexion with the body, as those which are excited by
certain intonations of voice, and by Phrygian melodies, or by the silence of
groves and forests, or the murmur of torrents, or the roar of the sea. Such are
the minds which are susceptible of ecstasies, and which long beforehand foresee
the events of futurity; to which the following lines refer: Ah, see you not the
vengeance apt to come, Because a mortal has presumed to judge Between three
rival goddesses'? he's doom'd To fall a victim to the Spartan dame, More
dreadful than all furies. Many things have in the same way been predicted by
pro phets, and not only in ordinary language, but also In verses which the
fauns of olden times And white-hair'd prophets chanted. It was thus that the
diviners; Marcius and Publicius, are said to have sung their predictions. The mysterious
responses of Apollo were of the same nature. I believe also that there were
certain exhalations of certain earths, by which gifted minds were inspired to
utter oracles. These, then, are the views which we must entertain of prophets.
Divinations by dreams are of a similar order, because presentiments which
happen to diviners when awake, happen to ourselves during sleep. For in sleep
the soul is vigorous, and free from the senses, and the obstruction of the
cares of the body, which lies prostrate and deathlike; and, since the soul has
lived from all eternity, and is engaged with spirits innumerable, it therefore
beholds all things in the universe, if it only preserves a watchful attitude,
unencumbered by excess of food or drinking, so that the mind is awake during
the slumber of the body, this is the divination of dreamers. Here, then, comes
in an important, and far from natural, but a very artificial interpretation of
dreams by Antiphon: and he interprets oracles and prophecies in the same way;
for there are explainers of these things just as grammarians are expounders of
poets. For, as it would have been in vain for nature to have produced gold,
silver, iron, and copper, if she had not taught us the means of extracting them
from her bosom for our use and benefit; and as it would have been in vain for
her to have bestowed seeds and fruits upon men, if she had not taught them to
distinguish and cultivate them, for what use would any materials whatsoever be
to us, if we had no means of working them up? thus with every useful thing
which the Gods have bestowed on us, they have vouchsafed us the sagacity by
which its utility may be appre ciated; and so, because in dreams, oracles, and
prophecies there are many things necessarily obscure and ambiguous, some have
received the gift of interpretation of them. But by what means prophets and
sleepers behold those things, which do not at the time exist in sensible
reality, is a great question. But when we have once cleared up those points
which ought to be investigated first, then the other subjects of our
examination will be easier. For the discussion about the Nature of the Gods,
which you have so clearly ex plained in your second book on that subject,
embraces the whole question; for if we grant that there are Gods, and that
their providence governs the universe, and that they consult for the best
management of all human affairs, and that not only in general, but in
particular, if we grant this, which indeed appears to me to be undeniable, then
we must hold it as a necessary consequence that these Gods have bestowed on men
the signs and indications of futurity. The mode, however, by which the Gods
endue us with the gift and power of divination requires some notice. The Porch
will not allow that the Deity can be in terested in each cleft in entrails, or
in the chirping of birds. They affirm that such interference is altogether
indecorous unworthy of the majesty of the Gods, and an incredible im
possibility. They maintain that from the beginning of the world it has been ordained
that certain signs must needs precede certain events, some of which are drawn
from the entrails of animals, some from the note and flight of birds, some from
the sight of lightning, some from prodigies, some from stars, some from visions
of dreamers, and some from exclamations of men in frenzy: and those who have a
clear perception of these things are not often deceived. Bad con jectures and
incorrect interpretations are false, not because of any imposture in the signs
themselves, but because of the ignorance of their expounders. It being,
therefore, granted and conceded that there exists a certain divine energy, by
which human life is supported and surrounded, it is not hard to conceive how
all that hap pens to men may happen by the direction of heaven; for this divine
and sentient energy, which expands throughout the universe, may select a victim
for sacrifice, and may, by exterior agency, effect any change in the condition
of its entrails at the period of its immolation: so that any given characteristic
may be found excessive or defective in the animal's body. For by very trifling
exertions nature can alter, or new-model, or diminish many things. And the
prodigies which happened a little before Caesar's death are of great weight in
preventing iis from doubting this, when on that very day on which he first sat
on the golden throne and went forth clad in a purple robe, when he was
sacrificing, no heart was found in the intestines of the fat ox. Do you then
suppose that any warm-blooded animal, unless by divine interference, can live
an instant without a heart 1 He was himself surprised at the novelty of the
phenomenon; on which Spuriuna observed that he had reason to fear that he would
lose both sense and life, since both of these proceed from the heart. The next
day the liver of the victim was found defective in the upper extremity.
Doubtless the im mortal Gods vouchsafed Ceesar these signs to apprize him of
his approaching death, though not to enable him to guard against it. When,
therefore, we cannot discover in the entrails of the victim those organs
without which the animal cannot live, we must necessarily suppose that they
have been annihilated by a superintending Providence at the very instant that
the sacrifice is offered. And the same divine influence may likewise be the
cause why birds fly in different directions on different occa sions, why they
hide themselves sometimes in one place and sometimes in anothei', and why they
sing on the right hand or on the left. For if every animal according to its own
will can direct the motions of its body, so as to stoop, to look on one side,
or to look up, and can bend, twist, contract, or extend its limbs as it
pleases, and does those things almost before think ing of doing them, how much
more easy is it for a God to do so, whose deity governs and regulates all
things. It is the Deity, too, which presents various signs to us, many of which
history has recorded for us; as for instance, we find it stated that if the
moon was eclipsed a little before sunrise in the sign of Leo, it was a sign
that Darius should be slain and the Persians be defeated by Alexander and the
Macedonians. And if a girl was born with two heads, it was a sign that there
was to be a sedition among the people and corruption and adultery at home. If a
woman should dream that she was delivered of a lion, the country in which such
an occurrence took place would soon be subjected to foreign domination. Of the
same kind is the fact mentioned by Herodotus, that the son of Croesus spoke,
though the gift of speech was by nature denied him; which prodigy was au
indication that his father's kingdom and family would be utterly destroyed. And
all our histories relate that the head of Servius Tullius while sleeping
appeared to be on fire, which was a sign of the extraordinary events which
followed. As, therefore, a man who falls asleep while his mind is full of pure
meditations, and all circumstances around him adapted to tranquillity, will
experience in his dreams true and certain presentiments; so also the chaste and
pure mind of a waking man is better suited to the observation of the course of
the stars, or the flight of birds, and the intima tions of the truth to be
collected from entrails. And connected with this principle is the tradition
which we have received concerning Socrates, which is often affirmed by himself
in the books of his disciples that he possessed a certain divinity, which he
called a demon, and to which he was always obedient, a genius which never com
pelled him to action, but often deterred him from it. The same Socrates (and
where can we find a better authority?) being consulted by Xenophon, whether he
should follow Cyrus to the wars, gave him his counsel, and then added these
words, The advice I give you is merely human: in such obscure and uncertain
cases, it is best to consult the oracle of Apollo, to whom the Athenians have
always pub licly appealed in questions of importance. It is likewise written of
Socrates, that having once seen his friend Crito with his eye bandaged, and having
asked him what was the matter with it, he received for answer, that as he was
walking in the fields, a branch of a tree he had attempted to bend sprang back,
and hit him in the eye. Upon this, Socrates replied, This is the consequence of
your not having obeyed me when I recalled you, following the divine
presentiment, according to my custom. Another remarkable story is told of
Socrates. After the battle in which the Athenians were defeated at Delium,
under the command of Laches, he was obliged to fly with that unfortunate
general. At length reaching a spot where three ways met, he refused to pursue
the same track as the rest. When they inquired the cause of his behaviour, he
said that he was restrained by a God. The others, who left Socrates, fell in
with the enemy's cavalry. Antipater has collected many other instances of the
admi rable divination of Socrates, which I omit, for they are quite familiar to
you, and I need not further enumerate them. I cannot, however, avoid mentioning
one fact in the history of this philosopher, which strikes me as magnificent,
and almost divine; namely, that when he had been condemned by the sentence of
impious men, he said, he was prepared to die with the most perfect equanimity;
because the God within him had not suffered him to be afflicted with any idea
of o2 impending evil, either when he left his home, or when he appeared before
the court. I think, therefore, that true divination exists, although those men
are often deceived who appear to proceed on con jecture, or on artificial
rule?. For men are fallible in all arts, and we cannot suppose tliey are
infallible here. It may happen that some sign, which has an AMBIGUOUS
SIGNIFICATION, is received in a certain one. It may happen that some par
ticular has escaped the notice of the inquirer, or is purposely concealed by
him, because opposed to his interest. I should, however, consider my plea for
divination suffi ciently established, if only a few well-authenticated cases of
presentiment and prophecies could be discovered; whereas, in truth, there are
many. I will even declare without hesi tation, that a single instance of
presage and prediction, all the points of which are borne out by subsequent
events and that definitely and regularly, not casually and fortuitously would suffice
to compel an admission of the reality of divi nation from all reasonable minds.
It appears to me, moreover, that we should refer all the virtue and power of
divination to the Divinity, as Posi- donius has done, as before observed; in
the next place to Fate, and afterwards to the nature of things. For reason
compels us to admit that by Fate all things take place. By Fate I mean that
which the Greeks call ei/mp^e'i'^, that is, a certain order and series of
causes for cause linked to caiise produces all things : and in this connexion
of cause consists the constant truth which flows through all eternity. From
whence it follows that nothing happens which is not pre destined to happen; and
in the same way nothing is predes tined to happen, the nature of which does not
contain the efficient causes of its happening. From which it must be understood
that fate is not a mere superstitious imagination, but is what is called, in
the lan guage of natural philosophy, the eternal cause of things; the cause why
past things have happened, why present things do happen, and why future things
will happen. And thus we are taught by exact observation, what consequences are
usually produced, by what causes, though not invariably.. And thus the causes
of future events may truly be discerned by those who behold them in states of
ecstasy or quiet. Since, then, all things happen by a certain fate, (as will be
shown in another place.) if any man could exist who could comprehend this
succession of causes in his intellectual view, such a man would be infallible.
For being in possession of a knowledge of the causes of all events, he would
neces sarily foresee how and when all events would take place. But as no being
except the Deity alone can do this, man can attain no more than a kind of
presentiment of futurity, by observing the events which are the usual
consequences of certain signs. For those events that are to happen in future do
not start into existence on a sudden. But the regular course of time resembles
the untwisting of a cable, producing nothing absolutely new, but all things in
a grand concatena tion or series of repetitions. And this has been observed by
those who possess the gift of natural divination, and by those who study the
regular successions of certain things. For though they do not always apprehend
the causes, yet they clearly discern the signs and marks of the causes. And by
diligently investi gating and committing to memory all such signs, and the
traditions of our ancestors concerning them, they produce an elaborate system
of that divination which is termed technical respecting the entrails of
victims, thunder and lightning, prodigies, and celestial phenomena. We must
not, therefore, be astonished that those who addict themselves to divination
foresee many events which have no place of existence. For all things do even
now exist, though they are removed in point of time. And as the vital embryo of
all vegetation exists in seeds, from which they afterwards germinate, so are
all things even now hidden in their causes, and perceived as hereafter to
happen by the mind when it is thrown into an ecstasy, or relaxed in sleep, and
cool reason and calculation is often granted a presenti ment of them. And as
the astrologers who watch the risings, settings, and various courses of the
sun, moon, and other stars, can predict long before all their revolutions and
phenomena; so those who have noted the series and conse quence of events, with
constant and indefatigable atten tion, during a very long period, do generally,
or (if that is too difficult) at least occasionally, foresee with certainty the
things that are to come to pass. Such are some of the arguments derived from
the nature of fate, by which the reality of divination may be proved. Another
powerful plea in favour of divination, may be drawn from Nature herself, which
teaches us how great is the energy of the mind when abstracted from the bodily
senses, as it is most especially in ecstasy and sleep. For even as the Gods
know what passes in our minds without the aid of eyes, ears or tongues, (on
which divine omniscience is founded the feeling of men, that when they wish in
silence for, or offer up a prayer for anything, the Gods hear them,) so when
the soul of man is disengaged from corporeal impe diments, and set at freedom,
either from being relaxed in sleep, or in a state of mental excitement, it
beholds those wonders which, when entangled beneath the veil of the flesh, it
is unable to see. It may be difficult, perhaps, to connect this piinciple of
nature with that kind of divination which we have stated to result from study
and art. Posidonius, however, thinks that there are in nature certain signs and
symbols of future events. We are informed that the inhabitants of Cea,
according to the report of Heraclides of Pontus, are accus tomed carefully to
observe the circumstances attending the rising of the Dog Star, in order to
know the character of the ensuing season, and how far it will prove salubrious
or pestilential. For if the star rose with an obscure and dim appearance, it
proved that the atmosphere was gross and foggy, and its respiration would be
heavy and unwhole some. But if it appeared bright and lucid, then that was a
sign that the air was light and pure, and therefore healthful. Democritus
believed that the ancients had wisely enjoined the inspection of the entrails
of animals which had been sacrificed, because by their condition and colour it
is possible to determine the salubrity or pestilential state of the atmo
sphere, and sometimes even what is likely to be the fertility or sterility of
the earth. And if careful observation and practice recognise these rules as
proceeding from nature, then every day might bring us many examples which might
deserve notice and remark; so that the natural philosopher whom Pacuvius introduces
in his Chryses, seems to me very ignorant of the nature of things, wlien he
says, All those who understand the speech of birds And hearts of victims better
than their own, May be just listen'd to, but not obey'd. Why should he make
such a remark here, when a little after he speaks thus plainly in a contrary
sense 1 Whatever God may be, 'tis he who forms, Preserves and nurtures all.
Unto himself Ho back absorbs all beings, evermore The universal Sire, at once
the source And end of nature. Why, then, since the universe is the sole and
common home of all creatures, and since the minds of men always have existed,
and will exist, why, I say, should they not be able to perceive the
consequences, and what is the result indicated by each sign, and what events
each sign foreshows r( These are the arguments which I had to bring forward on
the subject of divination. For the rest, I in nowise believe in those who
predict by lots, or those who tell fortunes for the sake of gain, nor those
necromancers who evoke the manes, whom your friend Appius consulted. Of little
service are the Morsian prophet, The Haruspi of the village, the astrologer Of
the throng'd circus, or the priest of Isis, Or the imposturous interpreter Of
dreams. All these are but false conjurors, Who have no skill to read futurity,
They are but hypocrites, urged on by hunger ; Ignorant of themselves, they
would teach others, To whom they promise boundless wealth, and beg A penny in
return, paid in advance. Such is the style in which Ennius speaks of those pre
tenders of divination; and a few verses before, he lias affirmed that though
the Gods exist, they take no care of the human race. I am of a contrary
opinion, and approve 01 divination, because I believe that the Gods do watch
over men, and admonish them, and presignify many things to them, all levity,
vanity, and malice being excluded. And when Quintus had said this, You are,
indeed, said I, admirably prepared. When I have been considering, as I
frequentlj7 have, vnth deep and prolonged cogitation, by what means I might
serve as many persons as possible, so as never to cease from doing service to
my country, no better method has occurred to me than that of instructing my
fellow-citizens in the noblest arts. And this I natter myself thai I have already
in some degree effected in the numerous works which I have written. In the
treatise which I have entitled Hortensius, I have earnestly recommended them to
the study of philoso phy; and in the four books of Academic Questions, I have
laid open that species of philosophy which I think the least arrogant, and at
the same time the most consistent and elegant. Again, as the foundation of all
philosophy is the knowledge of the chief good and evil which we should seek or
shun, I have thoroughly discussed these topics in five books, in order to
explain the different arguments and objections of the various schools in
relation thereto.1 In five other books of Tusculan Questions, I have explained
what most conduces to render life happy. In the first, I treat of the contempt
of death ; in the second, of the endurance of pain and sorrow ; in the third,
of mitigating melancholy; in the fourth, of the other perturbations of the
mind; and in the fifth, I elaborate that most glorious of all philosophic
doctrines the all-sufficiency of virtue ; and prove that virtue can secure our
perpetual bliss without foreign appliances and assistances. When these works
were completed, I wrote three books on the Nature of the Gods. I have discussed
all the different bearings and topics of that subject, and now I proceed in the
composition of a treatise on Divination, in order to give 1 He is here
referring to the treatise De Finibus. that subject the amplest development. And
if, when this is finished, I add another on Fate, I shall have abundantly
examined the whole of that question. To this catalogue of my writings, I must
likewise add my six books on the Republic, which I composed when I was
directing the government of the State. A grand subject, indeed, and peculiarly
connected with philosophy, and one which has been richly elaborated by Plato,
Aristotle, Theo- phrastus, and the whole tribe of the Peripatetics. I must not
forget to mention my Essay on Consolation, which afforded me myself no
inconsiderable comfort, and will, I trust, be of some benefit to others.
Besides this, I lately wrote a work on Old Age, which I addressed to Atticus ;
and since it is owing to philosophy that our friend Cato is the good and brave
man that he is, he is well entitled to an honourable place in the list of my
writings. Moreover, as Aristotle and Theophrastus, two authors emi nently
distinguished both for the penetration and fertility of their genius, have
united with their philosophy precepts like wise for eloquence, so I think that
I too may class among my philosophical writings my treatise on the Oratorical
Art. So there are three books on Oratory, a fourth Essay entitled Brutus, and a
fifth named the Orator. Such are the works I have already written, and I am
girding myself up to what remains, with the desire (if I am not hindered by
weightier business) of leaving no philosophical topic otherwise than fully
explained and illustrated in the Latin language. For what greater or better
service can we render to our country, than by thus educating and instructing
the rising generation, especially in times like these, and in the present state
of morality, when society has fallen into such disorders as to require every
one to use his best exertions to check and restrain it? Not that I expect to
succeed (for that, indeed, cannot be even hoped) in winning all the young to
the study of philo sophy. I shall be glad to gain even a few, the fruits of
whose industry may have an extended effect on the republic. Indeed, I already
begin to gather some fruit of my labour, from those of more advanced years, who
are pleased with my various books. By their eagerness for reading what I write,
my ambition for writing is from day to day more vehemently excited. And indeed
such individuals are far more numerous than I could have imagined. A
magnificent thing- it will be, and glorious indeed for the Romans, when they
shall no longer find it necessary to resort to the Greeks for philosophical
literature. And this desideratum I shall cer tainly effect for them, if I do
but succeed in accomplishing my design. To the undertaking of explaining
philosophy I was origi nally prompted by disastrous circumstances of the state.
For during the civil wars I could not defend the common wealth by professional
exertions; while at the same time I could not remain inactive. And yet I could
not find anything worthy of myself for me to undertake. My fellow-citizens,
therefore, will pardon me, or rather will thank me; because when Rome had
become the property of one man. I neither concealed myself, nor deserted them,
nor yielded to grief, nor conducted myself like a politician indignant at
either an individual or the times, nor played the part of a flatterer of, or
courtier to, the power of another, so as to be ashamed of myself. For from
Plato and philosophy I had learnt this lesson, that certain revolutions are
natural to all republics, which alternately come under the power of monarchs,
and democracies, and aiistocracies. And when this fate had befallen our own
Commonwealth, then, being deprived of my customary employments, I applied
myself anew to the study of philosophy, doing so both to alleviate my own
sorrow for the calamities of the state, and also in the hope of serving my
fellow-countrymen by rny writings. And thus in my books I continued to plead and
to harangue, and took the same care to advance the interests of philosophy as I
had before to promote the cause of the Republic. Now, however, since I am again
engaged in the affairs of government, I must devote my attention to the state,
or I should rather say, all my labours and cares must be occupied about that ;
and I shall only be able to give to philosophy whatever little leisure I can
steal from public business and public employments. Of these matters, however, I
shall find a better occasion to speak; let me now return to the subject of
divination. For when my brother Quintus had concluded his arguments on the
subject of divination, con tained in the preceding book, and we had walked
enough to satisfy us, we sat down in my library, which, as I before noticed, is
in my Lyceum. Then I said, Quintus, you have defended the doctrine of the
Stoics, respecting divination, with great accuracy, and on the strictest
Stoical principles. And what particularly pleased me was, that you supported
your cause chiefly by authorities, and those, too, of great force and dignity,
borrowed from our own countrymen. It is now my part to notice what you have
advanced. But I shall do so without offering anything absolutely on one side or
the other, examining all your argu ments, often expressing doubts and
distrusting myself. For if I assumed anything I could say on this subject as
certain, I should play the part of a diviner even while denying divination. I
am, no doubt, greatly influenced by that preliminary question which Carneades
used to raise, namely, What is the subject matter of divination 1 Is it things
perceived by the senses, or not 1 Such things we see, or hear, or taste, or
smell, or touch. Is there, then, among such, anything which we perceive more by
some foreseeing power, or agitation of the mind, than through nature herself]
Or could a diviner, if he were blind as Tiresias, somehow or other distinguish
between white and black 1 or if he were deaf, could he distinguish between the
articulations and modulations of voices? Divi nation, therefore, cannot be
applied to those objects which come under the cognisance of the senses. Nor is
it of much use, even in matters of art and science. In medicine for instance,
if a person is sick we do not call in the diviner or the conjuror, but the
physician ; and in music, if we wish to learn the flute or the harp, we do not
take lessons from the soothsayer, but from the musician. It is the same in
literature, and in all those sciences which are matters of education and discipline.
Do you think that those who addict themselves to the art of divination can
thereby inform us whether the sun is larger than the earth or of the same size
as it appears, or whether the moon shines by her own light or by a radiance
borrowed from the sun, or what are the laws of motion obeyed by these orbs, or
by those other five stars which are termed the planets [None of those who pass
for diviners pretend to be able to instruct mankind in these matters, nor can
they prove the truth or falsehood of the problems of geometry. Such mat ters
belong to the mathematician, not to conjurors. And in those questions which are
agitated in moral philosophy, is there any one with respect to which any
diviner ever gives an answer, or is ever consulted as to what is good, bad, or
indifferent? For such topics properly belong to philosophers. As to duties, who
ever consulted a diviner how to regulate his behaviour to his parents, his
brethren, or his friends 1 or in what light he should regard wealth, and
honour, and authority? These things are referred to sages, not diviners. Again,
as to the subjects which belong to dialecticians, or natural philosophers. What
diviner can tell whether there is one world or more than one 1 what are the
principles of things from which all things derive their being1? That is the
science of the natural philosopher. Or who asks a diviner how to solve the
difficulty of a fallacy, or disentangle the perplexity of a sorites, which we
may render by the Latin word acervalem (an accumulation), though it is
unnecessary; for just as the word philosophy, and many other Grecian terms,
have become naturalized in our language, so this word sorites is already
sufficiently familiar among us. These subjects belong to the logician, not to
the diviner. Again, if the question be, which is the best form of govern ment,
what are the relative advantages or disadvantages of such and such laws and
moral regulations, should we dream of advising with a soothsayer from Etruria,
or with princes and chosen men experienced in political matters 1 Now, if
divination regards neither those things which are perceived by the senses, nor
those which are taught by art, nor those which are discussed by philosophy, nor
those which affect the politics of the state, I scarcely understand what can be
its object. It must either bear upon all topics, or else some particular one
must be allotted to it in which it may be exercised. Now common sense certifies
us that it does not bear on all topics, and we are at a loss to discover what
particular topic, or subject matter, it can embrace. It follows, therefore,
that divination does not exist. V. There is a common Greek proverb to this
effect : The wisest prophet 's he who guesses best. Will, then, a soothsayer
conjecture what sort of weather is coming better than a pilot? or will he
divine the character of an illness more acutely than a doctor? or the proper
way to carry on a war better than a general '? But I observe, 0 Quintus, that
you have pnidently dis tinguished the topics of divination from those matters
which lie within the sphere of art and skill, and from those which are
perceived by the observation of the senses, or by any system. You have denned
it thus: Divination is the pre sentiment and power of foretelling or predicting
those things which axe fortuitous. But, in the first place, you are only
arguing in a circle. For does not a pilot, or a physician, or a general foresee
the probabilities of things fortuitous as well as your diviner? Can, then, any
augur whatsoever, or sooth sayer, or diviner, conjecture better whether a
patient will escape from sickness, or a ship from peril, or the army from the
manoeuvres of the enemy, than a physician, or pilot, or general? But you said
that these matters did not belong to the diviner; but that men could foresee
impending winds or showers by certain signs ; and to confirm this argument, you
have cited certain verses of my translation of Ai-atus. And yet these
atmospheric phenomena are fortuitous ; for they only happen occasionally, and
not always. What, then, is this presentiment of things fortuitous, which you
call divina tion, and to what can it be applied? For those things of which we
can have a previous notion by some art or reason, you speak of as belonging not
to diviners, but to men of skill in them. Thus you have left divination nothing
but the power of predicting those fortuitous things which cannot be foreseen by
any art or any prudence. If, for example, any one had, many years before,
predicted that Marcus Marcellus, who was thrice consul, was to perish by a
shipwreck, he would, doubtless, have been a true diviner, because such a fact
could not have been foreseen by any other means than that of divination.
Divination, there fore, is a foreknowledge of events which depend on fortune.
But can there be a just presentiment of those things which do not admit of any
rational conjecture to explain why they will happen? For what do we mean when
we say a thing happens by chance, or fortune, or hazard, or accident, but that
something has happened or taken place wnich might never have happened or taken
place at all, or -which might have happened or taken place in a different
manner? Now how can that be fairly foreseen or predicted which thus takes place
by chance, and the mere caprice of fortune? It is by reason that the physician
foresees that a malady will increase, a pilot that a tempest will descend, and
a general that the enemy will make certain diversions. And yet these men, who
have generally good reasons on which their opinions respecting relative probabilities
are founded, are themselves often deceived. As when the husbandman sees his
olive-trees in blossom, he ventures to expect that they will also bear fruit;
nevertheless, he is sometimes mistaken. Now, if those who never assert anything
but from some probable conjecture founded on reason, are often mistaken, what
are we to think of the conjectures of those men who derive their presages of
futurity from the entrails of victims, or birds, or prodigies, or oracles, or
dreams. I have not as yet come to show how utterly null and vain such signs
are, as the cleft of a liver, the note of a crow, the flight of an eagle, the
shooting of a star, the voices of people in frenzy, lots and dreams, of each of
which I shall speak in its turn ; at present I dwell only on the general
argument. How can it be fore seen that anything will happen which has neither
any as signable cause, or mark, to show why it will happen The eclipses of the
sun and moon are predicted for a series of many years before they happen, by
those who make regular calculations of the courses and motions of the stars.
They only foretell that which the invariable order of natuie will necessarily
bring about. For they perceive that in the un- deviating course of the moon's
motions, she will arrive at a given period at a point opposite the sun, and
become so exactly under the shadow of the earth, which is the boundary of
night, that she must be eclipsed. They likewise know, that when the same moon
comes between the earth and the sun, the latter must appear eclipsed to the
eyes of men. They know in what sign each of the wandering stars will be at a
future pariod, and when each sign will rise and set on any specific day. So
that you know on what principles those men proceed who predict these things. But
what rational rule can guide those men who predict the discovery of a treasure,
or the accession to an estate 1 And by what series of cause and effect are the
approach of events of this kind indicated 1 If these events, and others of the
same kind, happen by any kind of neces sity, then what is there that we can
suppose to be brought about by chance or fortune For nothing is so opposite to
regularity and reason as this same fortune ; so that it seems to me that God
himself cannot foreknow absolutely those things which are to happen by chance
and fortune. For if he knows it. ilien it will certainly happen; and if it will
certainly happen, there is no chance in the matter. But there is chance;
therefore there is no such thing as a pre sentiment of the future. If, however,
you maintain that there is no such thing as fortune, and that all things which
happen, and which are about to happen, are determined by fate from all
eternity, then you must change your definition of divination, which you have
termed the presentiment of thing's fortuitous. For if nothing can happen, or
come to pass, or take place, unless it has been determined from all eternity
that it shall happen at a certain time what, chance can there be in anything 1
And if there is no such thing as chance, what becomes of your definition of
divination, which you have called a pre sentiment of fortuitous events'?
although you said that everything which happened, or which was about to happen,
depended on fate. [Nevertheless, a great deal is said on this subject of fate
by the Stoics. But of this elsewhere. To return to the question at issue. If
all things happen by fate, what is the use of divination. For that which he who
divines predicts, will truly come to pass ; so that I do not know what
character to affix to that circumstance of an eagle making our friend King
Deiotaris renounce his journey; when, if he had not turned back, he would have
slept in a chamber which fell down in the ensuing night, and have been crushed
to death in the ruins. For if his death had been decreed by fate, he could not
have avoided it by divination ; and if it was not decreed by fate, he could not
have experienced it. What, then, is the use of divination, or what reason is
there why I should be moved by lots, or entrails, or any kind of prediction 1
For if in the first Punic war it had beesettled by fate, that one of the Roman
fleets, commanded by the consuls Lucius Junius and Publius Clodius, should
perish by a tempest, and that the other should be defeated by the
Carthaginians, then even if the chickens had eaten ever so greedily, still the
fleets must have been lost. But if the fleets would not have perished, if the
auspices had been obeyed, then they were not destroyed by fate. But you say
that everything is owing to fate; therefore there is no such thing as
divination. If fate had determined, that in the second Punic war the army of
the Komans should be defeated near the lake Thra- simenus, then could this
event have been avoided, even if Flaminius the consul had been obedient to
those signs f and those auspices which forbade him to engage in battle'? Cer
tainly it might. Either, then, the army did not perish by fate for the fates
cannot be changed, or if it did perish by fate (as you are bound to assert),
then, even if Flaminius had obeyed the auspices, he must still have been
defeated. Where, then, is the divination of the Stoics 1 which is of no use to
us whatever to warn us to be more prudent, if all things happen by destiny. For
do what we will, that which is fated to happen, must happen. On the other hand,
what ever event may be averted is not fated. There is, there fore, no
divination, since this appertains to things which are certain to happen; and
nothing is certain to happen, which may by any means be frustrated. Moreover, I
do not even think that the knowledge of futurity would be useful to us. How
miserable would have been the life of King Priam if from his youth he could
have foreseen the calamities which awaited his old age! Let us, however, leave
alone fables, arid come to facts that are more near to us. I have recounted, in
my essay entitled Conso lation, the misfortunes which have happened to the
greatest men of our commonwealth. Omitting, therefore, the ancients, do you
think that it would have been any advantage to Marcus Crassus, when he was
flourishing with the amplest riches and gifts of fortune, to have foreknown
that he should behold his son Publius slain, his forces defeated, and lose his
own life beyond the Euphrates with ignominy and disgrace? Or do you think that
Pompey would have experienced much satisfaction in being thrice made consxil,
and having received three triumphs, and having attained the summit of glory by
his heroic actions, if he could have foreseen that he should be assassinated in
the deserts of Egypt after the defeat of his army, and that after his death
those disasters should happen which we cannot mention without tears? What do we
think of Caesar 1 Would it have been any pleasure to Caesar to have anticipated
by divination, that one day, in the midst of the throng of senators whom he
himself had elected, in the temple of Victory built by Pompey, and before that
general's statue, and before the eyes of so many of his own centurions, he
should be slain by the noblest citizens, some of whom were indebted to him for
their digni ties, aye, slain under such circumstances that not one of his
friends, or even of his servants, would venture to approach him? Could he have
foreseen all this, in what wretchedness would he have passed his life 1 It is,
therefore, certainly more advantageous for man to be ignorant of future evils
than to know them. For it cannot be said, at least not by the Stoics, that
Pornpey would not have taken up arms, nor Crassus passed the Euphrates, nor
Csesar engaged in the civil war, if they had foreseen the future; therefore the
end which they met with was not in evitably ordained by fate. For you insist
upon it that all things happen by fate, therefore divination would have availed
them nothing. It would even have deprived them of all enjoy ment in the earlier
part of their lives; for what gratification could they have enjoyed if they had
been always thinking of their end I Therefore, to whatever argument the Stoics
resort in defence of divination, their ingenuity is always baffled. For if that
which is to happen may happen in different mode;, then, indeed, fortune may
have great power; but that which is fortuitous cannot be certain. If, on the
other hand, every event is absolutely determined by fate, and the time and cir
cumstance in connexion with which it is to take place, what service can
diviners render us by informing us that very sad events arc portended for us.
They add, moreover, that when we are duly attentive to religious ceremonies,
all things will fall more lightly on us. But if everything happens by fate, no
religioxis ceremonies cau lighten the event. Homer acknowledges this, when he
introduces Jupiter uttering complaints that he cannot save the life of his son
Sarpedon against the order of fate; and the same sentiment is expressed in the
Greek verse Great Destiny o'ermaster's Jove himself. It appears to me that such
a fate as this is justly ridiculed by the Atellane plays; but on such a serious
subject we must not allow ourselves to be facetious. I therefore conclude with
this observation. If we cannot foresee anything which happens by chance, since
that thing is necessarily uncertain, therefore there is no divination; and if,
on the contrary, things that are to happen can be foreseen because they happen
by an infallible fatality, there is no divination, because you say divination
only relates to for tuitous events. But what I have hitherto said respecting
divination may be looked upon as a mere slight skirmishing of oratory. I must
now enter on the contest in good earnest, and prepare to encounter the most
formidable arguments of your cause. For you say that there exist two kinds of
divination, one artificial, the other natural. The artificial consists partly
in conjecture, partly in continued observation. The natural, on the other hand,
is what the mind lays hold of or receives externally from the divinity, from
which we all derive the origin, and fashioning, and preservation of our minds.
Under the artificial divination you enumerate several varieties of divination
connected with the inspection of entrails, the observation of thunderstorms and
prodigies, and the auguries of those who deal in signs and omens. And under
this artificial class you include all kindsof conjectural divination. As to the
natural species of divination, it appears to be sent forth and to issue either
from a certain ecstasy of the spirit, or to be conceived by the mind when
disengaged from the senses and from cares by sleep. But you suppose that all
divination is derived from three things God, Fate, and Nature. But as you could
give no sound explanation, you laboured to confirm it by a wonderful multitude
of imaginary examples, concerning which you must permit me to say, that a
philosopher ought not to use evidences which may be true through accident, or
false and fictitious through malice. It behoves you to show, by reason and
argument, why each circtimstance happens as it does, rather than by the events,
especially when they are such as I am quite unable to give credit to. To begin
then with the Soothsayers, whose science I believe that the interest of
Religion and the State requires to be upheld. But as we are alone, it behoves
us, and myself more especially, to examine the truth without partiality, since
I am in doubt on many points. Let us proceed, if you please, first to consider
the inspec tion of the entrails of victims. Can you then persuade any man in
his senses, that those events which are said to be SIGNIFIED by the entrails,
are known by the augurs in con sequence of a long series of observations [How
long, I wonder! For what period of time can such observations have been
continued 1 What conferences must the augurs hold among themselves to determine
which part of the victim's entrails represents the enemy, and which the people
; what sort of cleft in the liver denoted danger, and what sort presaged
advantage? Have the augurs of the Etrurians, the Eleans, the Egyptians, and the
Carthaginians arranged these matters with one another? But that, besides that
it is quite impossi ble, cannot be imagined. For we see that some interpret the
auspices in one way, and some in another, and no common rule of discipline is
acknowledged among the professors of the art; and certainly if some secret
virtue existed in the victim's entrails which clearly declared the future, it
must either belong to the universal nature of things, or be connected in some
way or other with the Deity himself. But what com munication can there exist
between so great and so divine a natuz-e of things, one so beautiful, and so
admirably diffused throughout every part and motion, and (I will not say) the
gall of the cock, (though that, indeed, is said by many to be the most
significant of all signs,) but the liver, or heart, or lungs of a fat bullock 1
Can such things possibly teach us the hidden mysteries of futurity? Democritus,
speaking as a natural philosopher, than which no class of men are more
arrogant, on this subject, trifles ingeniously enough. Man, who knows not the
common facts of earth, Must waste his time in star-gazing. He remarks, that the
colour and condition of the victim's entrails may indicate the nature of the
pasturage, and the abundance or scarcity of those things which the earth brings
forth. He even supposes they may guide our opinions respecting the
wholesonieness or pestilential state of the atmosphere. 0 happy man! such a
person can certainly never want amusement. The idea of any one being so
enchanted with such trifling, as not to see that this theory might be
plausible, if, indeed, the entrails of all animals assumed the same appearance
and colour at one and the same time! But if we discover that the liver of one
animal is sound and healthy, and that of another withered and diseased at the
same moment, what indication can we draw from the state and colour of the
entrails'? Does this at all resemble the indications from which that
Pherecydes, in a case which you have cited, predicted the approach of an
earthquake from the drying up of a spring? It required a little confidence, I
think, after the earthquake had taken place, to presume to say what power had
produced it ; [but] could they even foresee that it would take place at all
from the appearance of a running spring? Many such stories are recounted in the
schools, but we are not obliged to believe the whole of them. But even
supposing that what Democritus says is true, when do we seek to know the
general phenomena of nature by an examination of entrails; or when did
soothsayers ever tell us anything of the sort from such an inspection? They
warn us of danger from fire or water. Sometimes they predict that inheritances
will be added to our fortunes, and .sometimes that we shall lose what we
already possess. They regard the cleft in the lungs as a matter of vital
importance to our property and our very life ; they in vestigate the top of the
liver on all sides with the most scrupulous exactness, and if by any chance
they cannot dis cover it, they affirm that nothing more disastrous could have
happened. It is impossible, as I have before observed, that such a system of
observation can have any certainty about it; such divination as this nourished
not among the ancients; it is the invention of mere art, if, indeed, there can
be any art, properly so called, of things unknown. But what connexion has it
with the nature of things? And even if it were united and joined therewith, so
as to form one harmonious whole, which I see is the opinion of the natural
philosophers, Ulo and especially of those who say that all things that exist
are but one whole ; still what correspondence can there be between the order of
the universe and the discovery of a treasure? For if an increase of my wealth
is indicated by the entrails of a victim, and this fact is a necessary link in
the chain of nature, then it follows, in the first place, that we must suppose
that the entrails themselves form other links; and secondly, that my private
gain is connected with the nature of things. Are not the natural philosophers
ashamed to say such things as these? For, although there may be some connexion
in the nature of things, which I admit to be possible, (for the Stoics have
collected many cases which they think confirm the notion, as when they assert
that the little livers of little mice increase in winter, and that dry
pennyroyal flourishes in the coldest weather, and that the distended vesicles,
in which the seeds of its berries are contained, then burst asunder; that the
chords of a stringed instrument at times give notes different from their usual
ones; that oysters and other shell-fish increase and decrease with the growth
and waning of the moon ; and that trees lose their vitality as the moon
declines, just as they dry up in winter, and that this is the time to\cut them.
Why need I speak of the seas, and the tides of the ocean, the flow and ebb of
which are said to be governed by the moon? and many other examples might be
related to prove that some natural connexion subsists between objects appa
rently remote and incongruous. Let us grant this, for it does not in the least
make against our argument ;) granting, I say, that there is a cleft of some
kind in a liver, does that indicate gain to any one? By what natural affinity,
by what harmony, by what secret accord of nature, or, to use the Greek term, by
what sympathy can you discern a necessary relation between a cleft liver and my
gain, or between my gain and heaven and earth, and the universal nature of
things? I may even grant you this, though I shall be greatly damaging my
argument if I allow that there is any connexion between nature and entrails. But
suppose I make this concession, how does it happen that he who would obtain
some benefit from the Gods can discover, just when he wishes, a victim exactly
adapted to his purpose? I had thought this objection was unanswerable, but see
how cleverly you get over it. I do not blame you for this, I rather commend
your memory. But I am ashamed of Antipater, Chrysippus, and Posidonius, who all
assert the same proposition namely, that the divine and sentient energy which
extends through the universe, directs us even in the choice of the victim by
whose entrails we are to frame our divinations. And to improve upon this
theory, you agree with them in asserting that at the very instant that the
sacrifice is offered, a certain appropriate change takes place in the victim's
entrails, so that we can therein discover some sig nificant addition or
deficiency, since all things are obedient to the will of the Gods. Believe me,
there is not an old woman in the world so superstitious as gravely to believe
these things. Can you imagine that the same bullock, if chosen by one man, will
have the head of the liver, and if chosen by another will not have it 1 Can
this same head come and go at the instant just to accommodate the individual
who offers the sacrifice 1 Do you not perceive that there must be considerable
chance in the choice of the victim 1 and in fact the thing speaks for itself,
that this must be the case. For when one ill-omened victim is discovered to
have had no head to its liver, it often happens that the one which is offered
immediately afterwards has the most perfect entrails imaginable. What then
becomes of the menaces of the first victim's entrails, or how have the Gods
been so suddenly appeased? But you will say, that in the entrails of the fat
bull which Caesar offered, there was no heart, and since it was not possible
that this animal could have lived without a heart, we must suppose that the
heart was annihilated at the instant of immolation. How is it that you think it
impossi ble that an animal can live without a heart, and yet do not think it
impossible that t its heart could vanish so suddenly, nobody knows whither? For
myself, I know not how much vigour in a heart is necessary to carry on the
vital function, and suspect that if afflicted by any disease, the heart of a
victim may be found so withered, and wasted, and small, as to be quite unlike a
heart. But on what argument can you build an opinion that the heart of this
same fat bullock, if it existed in him before, disappeared at the instant of
immola-lion? Did the bullock behold Ceesar in a heartless condition even while
arrayed in the purple, and thus lose its own heart by mere force of sympathy?
Believe me, you are betraying the city of philosophy while defending its
castles. In trying to prove the truth of the auguries, you are overturning the
whole system of physics. A victim has a heart, and head of the liver : the
moment that you sprinkle him with meal and wine they depart, some God carries
them off, some power destroys or consumes them. It is not nature alone,
therefore, which causes the decay and destruction of everything; and there are
some things which arise out of nothing, and some which suddenly perish and
become nothing. What natural philosopher ever said such a thing as this? The
soothsayers affirm it. Do you then think that you are to believe them rather
than the natural philosophers? Again, when you sacrifice to several Gods at the
same time, how is it that the sacrifice is favourably received by some, and is
rejected by others? And what inconsistency must there be among the Gods, if
they threaten by the first entrails, and promise good fortune by the second !
Or is there such strong dissension among the Deities, even when they are nearly
related to each other, that certain entrails bode good when offered to Apollo,
and evil when offered to his sister Diana? It is clear that since the victims
are brought by chance, the entrails must in the case of each sacrificer depend
upon what victim falls to his share, and that very thing requires some divination
to know what victim falls to each person's share, as, in the case of lots, what
is drawn by each person. Then you will speak of lots, though you are not
strengthen ing the authority of sacrifices by comparing them to lots, but
weakening that of lots by comparing them to sacrifices. Do you think, when we
send a messenger to ^Equime- lium to bring us a lamb to sacrifice, and the lamb
which is brought to me possesses entrails peculiarly accommodated to the
circumstances of the case, that the messenger has been guided to him not by
chance, but by divine direction? For if you wish to SIGNIFY THAT [GRICE: MEAN
THAT] in this case chance interferes, as being some lot connected with the will
of the Gods, I am sony that your friends the Stoics should give the Epicureans
such occasion to ridicule them, for you know well how they deride oil such
ideas. And, indeed, it is no hard matter to be facetious on such an idea.
Epicurus, in order to show his wit on the subject, introduced transparent airy
deities, residing, as it were, be tween the two worlds as between two groves,
that they may avoid destruction from the fall of either. These deities, it
seems, possess bodies like ourselves, though I cannot find that they make any
use of them. Epicurus therefore, who, by a roundabout argument of this kind,
takes away the Gods, naturally feels no hesitation in taking away divination
also. But though he is consistent with himself, the Stoics are not ; for as the
God of Epicurus never troubles himself with any business, either regarding
himself or others; he, therefore, cannot grant divination to men. On the other
hand, the God of the Stoics, even though lie does not grant divination, must
still regulate the affairs of the universe and take care of mankind. Why, then,
do you involve yourself in these dilemmas which you can never disentangle? For
this is the way in which, when they are in a hurry, they usually sum up the
matter- a If there are Gods, there must be divination; but there are gods,
therefore there is divination. It would be much more plausible to say There is
no divination, there fore there are no Gods. Observe how imprudently the Stoics
make this assertion, that if there is no divination, there are no Gods ; for
divination is plainly discarded, and yet we must retain a belief in Gods. After
having thus destroyed divination by the in spection of entrails, all the rest
of the science of the sooth sayers is at an end ; for prodigies and lightning
follow in the same category. With respect to the latter, their predictions are
founded on a long series of observations, while the interpretation of prodigies
proceeds chiefly on inference and conjecture. What observations, then,, have
been made about lightning? The Etrurians, forsooth, have divided heaven into
sixteen parts; for it was not very difficult to double the four quarters, which
we recognise, into eight, and then to repeat the process, so as by that means
to say from what direction the lightning had come. But in the first place, what
difference does it make? Secondly, what does such a thing intimate Is it not
plain from the astonishment which was at first excited in men's minds, because
they feared the thunder and the hurling of the thunderbolt, that they believed
that they were the immediate manifestations brought about by the all-powerful
ruler of all things, Jupiter? This is the reason of the enactment in the public
registers, that the comitia of the people shall not be held when Jupiter
thunders and lightens. It was enacted, perhaps with a view to the interest of
the state, for our ancestors wished to have pretexts for not holding the
comitia. Therefore, in the case of the comitia, lightning is the only vitiating
irregularity. But in all other matters it is a most favourable auspice if it
comes on the left hand. But we will speak of the auspices hereafter ; at
present we will confine ourselves to lightning. What can be less proper for
natural philosophers to say, than that anything certain is indicated by things
which are uncertain 1 I cannot believe that you are one of those who imagine
that there were Cyclopes in mount ^Etna who forged Jove's thunderbolt, for it
would be wonderful indeed if Jupiter should so often throw it away when he had
but one. Nor would he warn men by his thunderbolts what they should do or what
thoy should avoid. For the opinion of the Stoics on this point is, that the
exhalations of the earth which are cold, when they begin to flow abroad, become
winds ; and when they form themselves into clouds, and begin to divide and
break up their fine particles by repeated and vehement gusts, then thunder and
lightning ensue ; and that when by the conflict of the clouds the heat is
squeezed out so as to emit itself, then there is lightning. Can we, then, look
for any intimation of futurity in a thing which we see brought about by the
mere force of nature, without any regularity or any determined pei'iods 1 If
Jupiter wished that we should form divinations by lightnings, would he throw
away so many flashes in vain ] For what good does he do when he throws a thunderbolt
into the middle of the sea, or upon lofty mountains, which is very common, or
upon deserts, or in the countries of those nations among which no
meteorological observations are made ] Oh ! but a head was discovered in the
Tybcr. As if I affirmed that those soothsayers had no skill ! What I deny is
only their divination. For the distribution of the firma ment, which we have
just mentioned, and their various observations, enable them to note the
direction from which the lightning has proceeded, and where it falls. But no
reason can inform us of its signification. You will, however, urge against me
my own verses The father of the Gods who reigns supreme On high Olympus, smote
his proper fane, And hurl'd his lightnings through the heart of Rome. At the same
time the statue of Natta and the images of the Gods, and Romulus and Remus,
with that of the beast who was nursing them, were struck by the thunderbolt and
thrown down ; and the answers of the soothsayers, with reference to these
prodigies, were found perfectly correct. That also was a surprising thing, that
the statue of Jupiter was placed in the Capitol, two years later than it had
been contracted for, at the very time that information of the conspiracy was
being laid before the senate. Will you, then, (for this is the way you are used
to argue with me,) bring yourself to uphold that side of the question in
opposition to your own actions and writings? You are my brother, and all you
say is entitled to my respect. Yet what is there here that offends you? Is it
the thing itself, which is of such and such a character, or I myself, who only
wish to get at the truth? I therefore say nothing upon it for the sake of
contradiction, and only seek from you yourself information respecting all the
prin ciples of the art of soothsaying. But you have involved yourself in an
inextricable dilemma; for foreseeing that you would be hard pressed, when I
should urge you to explain the cause of every divination, you made many excuses
to show why, when you were sure of the fact, you did not inquire into its
principles and causes, that the question was, what was done, and not why it was
done; as if I granted that it was done at all, or as if it were not the duty of
a philosopher to inquire into the reason why every thing takes place. At the
same time you quoted my prog nostics, and spoke of the scammony, the
aristoloch, and other herbs, whose virtues were evident to you from their
effects, though the law of their operation was unknown to you. All this is,
however, beside the main question. For the Stoic Boethus, whose name you have
cited, and even our friend Posidonius have investigated the causes of
prognostics, and though it is not easy to discover the cause of such occult
mysteries, yet the facts themselves may be observed and animadverted upon. But
as to the statue of Natta and the tables of the law which were struck by
lightning, what observations were made, or what was there ancient connected
with the matter 1 The Pinarii Nattse are noble, therefore danger was to be
feared from the nobility. This was a very cunning device of Jupiter! Romulus,
represented by the sculptor as sucking a she-wolf, was likewise smitten by the
lightning. Hence, according to you, some danger to the city of Rome was
threatened. How cleverly does Jupiter make us acquainted with future events by
such signs as these! Again, his statue was being erected at the very same time
that the conspiracy was being discovered in the senate, and you conceive this
coincidence happened rather by the providence of God than by any chance of
fortune. And you think that the statuary who had contracted for the making of
that column with Torquatus and Cotta, was not so long delayed in accomplishing
his work by idleness or poverty, but by the special interposition of the
immortal Gods. Now I do not absolutely deny that such might possibly be the
case; but I do not know that it was, and wish to be instructed by you. For when
some things appeared to me to have happened by chance in the way in which the
sooth sayers had predicted, you launched out into a long discourse on the
doctrine of chances, saying that four dice thrown at hazard may produce Venus
by accident, but that four hundred dice cannot produce a hundred Venuses. In
the first place, I know no reason in the nature of things why they should not
do even this ; but I will not argue that point, for you have plenty of similar
examples, and talk about a chance dashing of colours, the snout of a pig, and
many other similar instances. You say that Carneades argued in the same way about
the head of a little Pan; as if that might not have happened by chance, and as
if there must not be in all marble the raw material of even such a head as
Praxiteles would have made. For a perfect head is only formed by cutting away.
Praxiteles adds nothing to the marble, but when much that was superfluous is
removed, and the features are arrived at, then you learn that that which is now
polished up was always contained within. Such a figure, therefore, may have
spontaneously existed in the quarries of Chios. But grant that this is a
fiction, have you never fancied that you could discover in the clouds the
figures of lions and centaurs 1 Accident may, therefore, some times imitate
nature, though you denied that just now. But as we have sufficiently discussed
divination by entrails and lightning, we must now consider portents and
prodigies, in order that we may leave no branch of the system of the
soothsayers untouched. You have mentioned a wonderful story of a mule that was
delivered of a colt; a strange event, because of its extreme rarity. But if
such a thing were impossible, it would never happen at all; and this may be
said against all sorts of pro digies, that those things which are impossible
never happened at all; and if they are possible, it need not surprise us that
they happen occasionally. Besides, in extraordinary events, ignorance of their
causes produces astonishment; but in ordinary events such igno rance occasions
no such result. The man who is astonished if a mule brings forth a colt, does
not know how it is that a mare brings forth a foal, or indeed how, in any case,
nature effects the birth of a living animal; but he is not surprised at what he
sees frequently, even if he does not know why it happens; but if that which he
never beheld before happens, then he calls it a prodigy. In this case, is it a
prodigy when the mule conceives, or when she brings forth 1 Perhaps the
conception may have been contrary to nature, but after that her delivery is
almost necessary. But we have spoken enough on this topic: let us examine the
origin of the establishment of soothsayers. For when we are acquainted with it,
we shall be better able to judge what degree of credit it is entitled to. They
tell us that as a labourer one day was ploughing in a field in the territory of
Tarquinium, and his ploughshare made a deeper furrow than usual, all of a
sudden there sprung out of this same furrow a certain Tages, who, as it is
recorded in the books of the Etrurians, possessed the visage of a child, but
the prudence of a sage. When the labourer was surprised at seeing him, and in
his astonishment made a great outcry, a number of people assembled round him,
and before long all the Etrurians came together at the spot. Tages then
discoursed in the presence of an immense crowd, who treasured up his words with
the greatest care, and after wards committed them to writing. The information
they derived from this Tages was the foundation of the science of the
soothsayers, and was subsequently improved by the accession of many new facts,
all of which confirmed the same principles. Here is the story that the
Etrurians give out to the world. This record is preserved in their sacred
books, and from it their augurial discipline is deduced. Now do you imagine
that we need a Carneades or Epicurus to refute such a fable as this1? Lives
there any one so absurd as to believe that this (shall I say god, or man 1) was
thus ploughed up out of the earth 1 If he was a god, why did he conceal himself
under the earth against the order of nature, so as not to behold the light till
he was ploughed up] Could not that same god have instructed mankind from a
station somewhat more elevated? And if this Tages was a man, how could he have
lived thus buried and smothered in the earth 1 and how could he have learnt the
wonders he taught to others? But I am even more foolish than those who believe
such nonsense, for thus wasting so much time in refxiting them. There is an old
saying of Cato, familiar enough to everybody, that he wondered that when one
soothsayer met another, he could help laughing. For of all the events pre
dicted by them, how very few actually happen? And when one of them does take
place, where is the proof that it does not take place by mere accident 1 When
Hannibal fled to king Prusias, and was eager to wage war with the enemy, that
monarch replied that he dared not do so, because the entrails of the sacrifice
wore an unfavourable aspect. Would you, then, said Hannibal, rather trust a bit
of calf's flesh than a veteran general? And as to Caesar, when he was warned by
the chief sooth sayer not to venture into Africa before the winter, did he not
cross? If he had not done so, all the forces of the enemy would have assembled
in one place. Why need I enumeratethe responses of the soothsayers, of which I
could cite an infinite number, which have either received no accomplishment at
all, or an accomplishment exactly the reverse of the prediction 1 In this last
Civil War, for instance good Heavens! how often were their responses utterly
falsified by the result ! How many false prophecies were sent to us from Rome
into Gi'eece! How many oracles in favour of Pompey! For that general was not a
little affected by entrails and prodigies. I have no wish to recount these
things to you, nor indeed is it necessary, for you were present. But you see
that nearly all the events took place in the manner exactly contrary to the
predictions. So much for responses. Let us now say a word or two on prodigies.
You have mentioned several things on this topic which I wrote during my
consulship. You have brought up many of those anecdotes collected by Sisenna
before the Mar- sian War, and many recorded by Callisthenes before the un
fortunate battle of the Spartans at Leuctra, of each of which I will speak
separately, as far as seems necessary; but at present we must discuss of
prodigies in general. For what is the meaning of this kind of divination this
dreadful denouncing of impending calamities derived from the Gods 1 In the
first place, what is the object of the Gods, in giving us prodigies and signs
which we cannot understand without interpreters, and in advertising us of
disasters which we cannot avoid 1 But even honest men do not act thus, giving
notice to their friends of impending misfortune which they cannot possibly avoid;
and physicians, though they are often aware of the fact, yet never tell their
patients that they must needs die of the complaint from which they are
suffering. For the prediction of an evil is only beneficial when we can point
out some means of avoiding it or miti gating it. What good, then, did these
prodigies, or their interpreters, do to the Spartans, or more recently to the
Romans 1 If they are to be considered as the signs of the Gods, why were they
so obscure? For if they were sent in order that we might understand what was
about to happen, then it ought to have been, declared intelligibly; and if we
were not intended to know, then they should not have been given even obscurely.
As for all conjectures on which this kind of divination depends, the opinions
of men differ so much from each other that they often make very opposite
deductions from the same thing. For as in legal suits, the plea of the
plaintiff is contrary to that of the defendant, and yet both are within the
limits of credibility, so in all those affairs which only admit of conjectural
interpretation, the reasoning must be extremely uncertain. And as for those
things which are caused at times by nature, and at others by chance, (some
times, too, likeness gives rise to mistakes,) it is very foolish to attribute
all these things to the interpositions of the Gods, without examining their
proximate causes. You believe that the Boeotian diviners of Lebadia foreknew by
the crowing of the cocks that the victory belonged to the Thebans, because these
birds only crow when they are vic torious, and hold their peace when they are
beaten. Did, then, Jupiter give a signal to so important a city by the means of
hens 1 But do cocks only crow when they are vic torious 1 At that time they
were crowing, and they had not conquered. You say that this was a prodigy. It
would have been a prodigy, and a very great one, if the crowing had pro ceeded
from fishes instead of birds. But what hour is there of day, or of night, when
cocks do not crow 1 and if they are sometimes excited to crow by their joy in
victory, they may likewise be excited to do the same by some other kind of joy.
Democritus, indeed, states a very good reason why cocks crow before the dawn;
for, as the food is then driven out of their stomachs, and distributed over
their whole body and digested, THEY UTTER A CROWING, being satiated with rest.
But in the silence of the night, says ENNIO (si veda), they indulge their
throats, which are hoarse with crowing, and give their wings repose. As, then,
this animal is so much inclined to crow of its own accord, what made it occur
to Callisthenes to assert that THE GODS had given the cocks a signal to crow;
since either NATURE [H. P. Grice,Natural meaning, and non-natural meaning] or
chance might have done it? It is announced to the senate that it had RAINS
BLOOD, that the river has become blackened with blood, and that the statues of
the immortal gods are covered with sweat. Do you imagine that Thales or
Anaxagoras, or any other natural philosopher, would have given credence to such
news? Blood and sweat only proceed from the animal body. There might have been
some discoloration caused by some ox contagion of earth very LIKE BLOOD, and
some moisture may have fallen on the statues from without, resembling perspiration,
as we see sometimes in plaster during the prevalence of a south wind. And in
time of war such phenomena appeal more numerous and more important than usual,
as men are then in a state of alarm, while they are not noticed in peace.
Besides, in such periods of fear and peril, such stories are more easily
believed, and invented with more impunity. We are, however, so silly and
inconsiderate, that if mice, which are always at that work, happen to gnaw
anything, we immediately regard it as a prodigy. So because, a little before
the Marsian war, THE MICE GNAWED the shields at Lanuvium, the soothsayers
declares it to be a most important prodigy; as if it may make any difference
whether mice, who day and night are gnawing something, had gnawed bucklers or
sieves. For if we are to be guided by such things, I ought to tremble for the
safety of the commonwealth, because the mice lately gnawed Plato's Republic in
my library; and if they had eaten the book of Epicurus on Pleasure, I ought to
have expected that corn would rise in the market. Are we, then, alarmed if at
any time any unnatural productions are reported as having proceeded from man or
beast? One of which occurrences, to be brief, may be accounted for on one
principle. Whatever is born, of whatever kind it may be, must have some cause
in nature, so that even though it may be contrary to custom, IT CANNOT POSSIBLY
BE CONTRARY TO NATURE. Investigate, if you can, the natural cause of every
novel and extraordinary circumstance. Even if you cannot discover the cause,
still you may 'feel sure that nothing can have taken place without a cause;
and, by the principles of nature, drive away that terror which the novelty of
the thing may have occasioned you. Then neither earthquakes, nor thunderstorms,
nor showers of blood and stones, nor shooting stars, nor glancing torches will
alarm you any more. If you ask Chrysippus to explain the laws hat govern these
phenomena, though he is a great defender of divina tion, he will never tell you
that they have happened by chance, but he will give you a natural explanation
of all of them. For, as it has been before stated, nothing can happen without a
cause, and nothing happens which is impossible; iior, if that has happened
which could happen, ought it to be regarded as a prodigy. Therefore there are
no such things as prodigies. For if we place in the rank of prodigies every
rare occurrence, it follows that a wise man is one of the greatest prodigies.
For I believe there are fewer instances of wise men in the world, than of mules
which have brought forth young. So this principle concludes that that which
cannot take place in the nature of things never does take place; and that that
which can take place in the nature of things, is not a prodigy, and therefore
there are no prodigies at all. Therefore a diviner and interpreter of prodigies
being con sulted by a man who informed him, as a great prodigy, that he had
discovered in his house a serpent coiled around a bar, answered very
discreetly, that there was nothing very wonderful in this, but if he had found
the bar coiled around the serpent, this would have been a prodigy indeed. By
this reply, he plainly indicated that nothing can be a prodigy which is
consistent with the nature of things. Caius Gracchus wrote to Marcus Pomponius,
that his father having caught two serpents in his house, sent to consult the
soothsayers. Why were two serpents entitled to such an honour more than two
lizards or two mice 1 Because these are every day occurrences, you would reply,
while ser pents were comparatively rare; as if it signified how often a thing
which was possible took place. But I marvel, if the release of the female snake
caused the death of Tiberius Gracchus, and that of the male was to be fatal to
Cornelia, why he let either of them escape. For he does not record that the
soothsayers had told him what would happen if he let neither of the snakes
escape. But it seems T. Gracchus died soon after, doubtless of some natural
malady which destroyed his constitution, and not because he had saved the life
of a viper. Not that the infelicity of the haruspices is so great that their
predictions are never fulfilled by any chance whatever. And, I must confess, if
I could but believe it, I should exceedingly wonder at the story which you have
cited from Homer respecting the prediction of Calchas, who, from observing the
number of a flock of sparrows, foretold the number of years that would be
expended in the siege of Troy. DE NAT. ETC. Q 2-6 ON Of which conjecture Homer
makes Agamemnon1 speak thus, if I may repeat you a translation of the passage
which. I made in a leisure hour Not for their grief the Grecian host I blame;
But vanqui.sh'd! baffled! oh, eternal shame! Expect the time to Troy's
destruction giv'n, And try the faith of Calchas and of heav'n. What pass'd at
Aulis, Greece can witness bear, And all who live to breathe this Phrygian air,
Beside a fountain's sacred brink was raised Our verdant altars, and the victims
blazed; ('Twas where the plane-tree spreads its shades around) The altars
heaved; and from the crumbling ground A mighty dragon shot, of dire portent;
From Jove himself the dreadful sign was sent. Straight to the tree his sanguine
spires he roll'd, And curl'd around in many a winding fold. The topmost branch
a mother-bird possest ; Eight callow infants fill'd the mossy nest; Herself the
ninth: the serpent as he hung, Stretch'd his black jaws, and crush'd the crying
young; While hov'ring near, with miserable moan, The drooping mother wail'd her
children gone. The mother last, as round the nest she flew, Seized by the
beating wing, the monster slew ; Nor long survived, to marble turn'd he stands
A lasting prodigy on Aulis' sands. Such was the will of Jove ; and hence we
dare Trust in his omen and support the war. For while around we gazed with
wond'ring eyes, And trembling sought the Pow'rs with sacrifice, Full of his
god, the rev'rend Calchas cried : Ye Grecian warriors, lay your fears aside,
This wondrous signal Jove himself displays, Of long, long labours, but eternal
praise. As many birds as by the snake were slain, So many years the toils of
Greece remain; But wait the tenth, for llion's fall decreed. Thus spoke the
prophet, thus the fates succeed. Now is not this a curious mode of augury1? to
conjecture by the number of sparrows eaten by a serpent, the number of years
expended in the Trojan war. Why years rather than months or days? And how -was
it that Calchas selected sparrows, in which there is nothing supernatural, for
the signs of his prophecy 1 while he is silent about the serpent, which 1 This
is a mistake of Cicero's. It is Ulysses who speaks. The pas sage occurs in
Iliad . JTU changed, as it is said, into stone (an event which is im possible).
Lastly, what analogy or relatkfe can subsist between the sparrows seen and the
years predicted 1 As to what you have said respecting the serpent which
appeared to Sylla while he was sacrificing, I recollect the whole circumstance;
and remember that just as Sylla was about to attack the enemy at Nola, he made
a sacrifice, and that at the moment the victim was offered, a serpent issued
from beneath the altar, and that the same day a glorious victoiy was gained,
not l;wing to the advice of the soothsayers, but to the skill of the general.
And prodigies of this kind have nothing miracu lous in them ; which, when they
have taken place, are brought under conjecture by some particular
interpretation, as in the case of the grain of wheat found in the mouth of
Midas while an infant, or that of the bees, which are said to have settled on
the lips of the infant Plato. Such things are less admirable for themselves
than for the conjectures they gave rise to ; for they may either not have taken
place at the time specified, or have been fulfilled by mere accident. I
likewise suspect the truth of the report which you have related respecting
Roscius namely, that a serpent was found coiled round him when he was in his
cradle. But even if it be a fact that a serpent was thus in the cradle, it is
not very wonderful, especially in Solonium, where snakes are in the habit of
basking before the fire. As to the interpretation which the soothsayers gave of
the circumstance, that the child would become most illustrious and most
celebrated, I. am astonished that the immortal Gods should have announced such
great glory to a comedian, and preserved such an obsti nate silence respecting
Scipio Africanus. You have related several prodigies whicli happened to
Flaminiusj for instance, that his horse suddenly fell with him, there is surely
nothing very astonishing in that. Also, that the standard of the first
centurion could not easily be pulled out of the earth. Perhaps the
standard-bearer was pulling but timidly at the stick which he had fixed in the
ground with confident resolution. What is the wonder in the horse of Dionysius
having escaped out of the river, and in his afterwards having had a swarm of
bees cluster on his mane? But because Dionvsius happened to ascend the throne
of Syracuse soon after this event, what had happened by chance was regarded as
an extraordinary prodigy and prognostic. You go on to say, that at Lacedsemon,
the armour in the temple of Hercules rattled. At Thebes the closed gates of the
temple of the same God suddenly burst open of their own accord, and the
bucklers which had been suspended on the walls fell to the ground. Certainly
nothing of this kind could have happened without some motion or impulse ; but
why need we impute such motion to the Gods rather than call it an accident1? At
Delphi, you say, that a chaplet of wild herbs suddenly appeared growing on the
head of Lysander's statue. Do you think then that the chaplet of herbs existed
before any seed was ripened 1 These seeds were probably carried there by birds,
not by human agency, and whatever is on a head may seem to resemble a crown.
And as to the circum stance which you add, that about the same time the golden
stars of Castor and Pollux, placed in the temple of Delphi, suddenly vanished,
and could nowhere be discovei'ed ; this seems to me not so much the work of the
Gods, as the sacrilege of thieves. I certainly do wonder at the roguery of the
Ape of Dodona being recorded in the Greek histories. For what is less strange
than that a most mischievous animal should have upset the urn, and scattered
the oracular lots? The his torians, however, deny that this prodigy was
followed by any disastrous event occurring among the Lacedaemonians. Now to
come to what you have reported respecting the citizen of Veii, who declared to
the Senate that if the. Lake Albanus overflowed, and ran into the sea, Rome
would perish, and that if its course were diverted elsewhere, Veii must fall.
Accordingly the water of the Alban lake was subsequently drained away by new
channels, not for the safety of the citadel and the city, but solely for the
benefit of the suburban district. A short time afterwards, a voice was heard,
warning cer tain individuals to beware lest Rome should be taken by the Gauls;
and upon this they consecrated an altar on the New Road, to Aius the Speaker.
What, then, did this Aius the Speaker speak and talk, and derive his name from
that circumstance, when no one knew him ; and has he been silent ever since he
has had an habitation, an altar, and a name 1 And the same remark will apply to
Juno the Admonitress; for what warning has she ever given us, except the one
respecting the full sow 1 XXXIII. This is enough to say about prodigies. Let me
now speak of auspices and of lots those, I mean, which are thrown at hazard,
not those which are announced by vati cination, which we more properly call
oracles, and which we shall discuss when we investigate divination of the
natural order; and after this we will consider the astrology of the Chaldeans.
But first let us consider the question of auspices. It is a very delicate
matter for an augur to speak against them. Yes, to a Marsian perhaps, but not
to a Roman. For we are not like those who attempt to predict the future by the
flight of birds, and the observation of other signs ; and yet I believe that
Romulus, who founded our city by the auspices, considered the augural science
of great utility in foreseeing matters. For antiquity was deceived in many
things, which time, custom, and enlarged experience have corrected. And the
custom of reverence for, and discipline and rights of, the augurs, and the
authority of the college, are still retained for the sake of their influence on
the minds of the common people. And certainly the consuls P. Claudius and L.
Junius de served severe punishment, who set sail in defiance of the auspices ;
for they ought to have been obedient to the esta blished religion, and not to
have rejected so obstinately the national ceremonials. Justly, therefore, was
one of them condemned by the judgment of the people, while the other perished
by his own hand. Flaminius, likewise, was not duly submissive to the auspices;
and that was the reason, you say, why he was defeated. But, the year
afterwards, Paullus was guided by them. Did he the less for that perish with
his army in the battle of Cannes 1 Even allowing the existence of auspices,
which I do not, certainly those at present in use, whether by means of birds or
celestial signs, are but mere semblances of auspices, and not real ones.
Quintus Fabius, I pray thee, assist me in the auspices. He answers, I have
heard. The augurial officer among our forefathers was a skilful and learned man
; now they take the first that offers. For a man must needs be skilful and
learned who understands the meaning of silence. For in auspices we call that
silence which is free from all Irregularity. To understand this, belongs to a
perfect augur. It sometimes happens, however, that when he who wishes to
consult the auspices has said to the augur whom he has chosen to assist him,
Say, if silence is observed, the augur, without looking above or around him,
answers immediately, Silence appears to be observed. On this the consulter
rejoins, Tell me whether the chickens are eating. The augur replies, They are
eating. But when the consulter fur ther demands, What kind of fowls are they,
and whence do they come? the augur answers, The chickens were brought in a cage
by a person who is termed a poulterer. Such, then, are the illustrious birds
whom we call, forsooth, the messengers of Jupiter ; and whether they eat or
not, what does it signify? Certainly nothing to the auspices. But since, if
they eat at all, some portion of food must inevitably fall on the ground and
strike (pavire) the earth, this was at first called terripavium, then
terripudium, and is now called tripudium. When, therefore, the chicken lets
fall from its beak a particle of its food, the augur declares that the tripu
dium solistimum is consummated. What true divination can there be in an auspice
of this nature, so artificially forced and tortured? which, we have a proof,
was not used among the most ancient augurs; for we have an ancient decree of
the college of augurs, that any bird may make the tripudium. So that, then,
there would be an auspice if the bird was free to show itself, and the bird
might appear to be the messenger and interpreter of Jupiter. But when a miserable
bird is kept in a cage, and ready to die of hunger, if such an one, when
pecking up its food, happens to let some particle fall, can you think this an
auspice, or do you believe that Romulus consulted the gods in this manner? Do
you imagine that those who pretend to augury apply themselves at the present
day to discern the signs of heaven 1 No ; they give their orders to the
poulterer. He makes his report. It has been reckoned an excellent auspice on
all occasions, among the Romans, when it thunders on the left hand, except in
reference to the Comitia ; and this exception was doubtless contrived for the
benefit of the commonwealth, in order that the chiefs of the state might be the
interpreters of the Comitia in whatever concerns the judgments of the people,
the rights of the laws, and the creation of the magistrates. But, you argue, in
consequence of the letters of Ti berius Gracchus, Scipio Nasica and Caius
Martins Figulus resigned the consulship, because the augurs determined that
they had been irregularly created. Well, who denies that there is a school of
Augurs 1 What I deny is, that there is any such thing as divination. But the
soothsayers are diviners ; and after Tiberius Gracchus had introduced them into
the senate, on account of the sudden death of the individual whose office it
was to report the order of the elections, they said that the Comitia had not
been legally constituted. Now, in reference to this case, observe that they
could not speak by authority of the summoner of the president of the centuries,
for he was dead; and conjecture without divination could say that. Or perhaps
what they said was no better than the result of chance, which prevails to a
considerable extent in all affairs of this nature. For what could the sooth
sayers of Etruria know as to whether the tent they observed was as it should
be, and whether the regulations of the pomoerium, or circumvallation, were
exactly obeyed. For myself, I agree with the sentiments of Caius Marcellus
rather than with those of Appius Claudius, who were both of them my colleagues
; and I think that, although the college and law of augurs were first
instituted on account of the reverence entertained for divination in ancient
times, they were afterwards maintained and preserved for the sake of the state.
Of this, however, more elsewhere. At present, let us examine the auguries of
other nations who have evinced therein more superstition than art. They make
use of all kinds of birds for their auspices; we confine ourselves to few: and
one set of omens are reckoned unfavourable by them, and a different set by us.
King Deiotarus often asked me for an account of our discipline and system of
divination, and I asked him for information aoout nis. Good heavens ! how
different were the two methods, in some instances, so much so as to be
downright contradictory to one another. And he had re course to augurs on all
occasions ; but how very seldom do we apply to them unless the auspices are
required by the people! Our ancestors were unwilling to wage any war without
consulting the auspices. But how many years have elapsed since this ceremony
has been neglected by our proconsuls and propraetors? They never take auspices
; they do not pass over rivers by the encouragement of omens ; nor do they wait
for the intimation of the sacred chickens. As to that divination which consists
in observing the flight of birds from some elevated spot once considered of so
much consequence in military expeditions, MARCO MARCELLO, who was consul five
times, as well as imperator and chief augur too, omitted it altogether. What is
become, then, of divina tion by birds, which (as wars are carried on by people
who take no care about any auspices) seems to be retained by the city
magistrates, while it is renounced by our military com manders? So much did
Marcellus despise auspices, that when he was proceeding on any enterprise, he
was accustomed to travel in a closed litter, that he might not be liable to be
hindered by them. And we augurs now-a-days act much in the same way, when, for
fear of what is called a joint auspice, we order the sacrificial cattle to be
separated from each other. Not that I commend conduct like this ; for to make
these contrivances, either that an auspice should not happen at all, or that if
it happens it should not be seen, what is it but an attempt to avoid the
admonitions of Jupiter? It is ridiculous enough for you to assert that this
king Deiotarus did not repent of having believed the auspices which he
experienced when he went in search of Pompey, because he had, by doing his
duty, thus secured the fidelity and friendship of the Romans ; for that praise
and glory were dearer to him than his kingdom and possessions. I dare say they
were ; but this has nothing to do with the auspices. Surely no crow could
inform him that it was a piece of magnanimity to defend the liberty of the
Roman people. It was he himself who felt spontaneously what he did feel; and
birds can do no more than signify bare events, be they for tunate or
disastrous. Thus, I conceive that Deiotarus in this affair followed no other
auspices than those of conscience, which taught him to prefer his duty to his
interest. But if the birds showed him that the result would be prosperous, they
certainly deceived him; for he fled from the battle, together with Pompey, and
a grievous time it was for him. From this general he was compelled to separate
another affliction; and, to crown his troubles, he soon had Csesar quartered
upon him, both as a guest and an enemy. What could be more painful than this?
Lastly, Csesar, after having deprived him of the tetrarchy of the Trogini, and
bestowed it on a certain Pergamenian of his train, after having likewise
deprived him of Armenia, which had been granted him by the senate, after having
been entertained by him with most princely hospitality, left his entertainer
the king wholly stripped of his possessions. It is needless to add more. I will
return to my original subject. If we seek to know events by those auspices
which are sought from birds, it appears by this argument that no birds could
truly have predicted prosperity to king Deiotarus. If we want to know our duty,
that is not to be sought from augury, but from virtue. I say nothing, then, of
the augural staff of Romulus, which you declare to have remained unconsumed by
fire in the midst of a general conflagration ; and pass over the razor of
Attius Navius, which is reported to have cut through a whetstone. Such fables
as these should not be admitted into philosophical discussions. What a
philosopher has to do is, first, to examine the nature of the augural science,
to investigate its origin, and to pursue its history. But how pitiful is the
nature of a science which pretends that the eccentric motions of birds are full
of ominous import, and that all manner of things must be done, or left undone,
as their flights and songs may indicate ! How can their inclinations to the
right or left determine the power of auspices? and how, when, and by wrhom were
such absurd regulations as these invented? The Etrurian soothsayers hold as the
author of their dis cipline a child whom a ploughshare suddenly dug up from a
clod of the earth. Whom do we Romans look upon as the author of ours? Is it
Attius Navius? But Romulus and Remus lived several years before him, and they
were both augurs, as we are informed. Shall we call our system the invention of
the Pisidians, the Cilicians, or the Phrygians 1 Shall we, by speaking thus,
call men devoid of all civilization the authors of divination? But, you say,
all kings, people, and nations use auspices ; as if there was anything in the
world so very common as error is, or as if you yourself, in judging, were
guided by the opinion of the multitude. How few, for instance, are there who
deny that pleasure is a good: most people even think it the chief good. But is
the Stoic frightened from his creed by their numbers? or does the multitude
follow their authority in many things 1 What wonder is there, then, if in
respect of auspices, and all kinds of divinations, weak spirits are affected by
those popular superstitions, though they cannot overturn the truth 1 And what
uniformity or settled agreement exists between augurs [The poet Ennius,
referring to our Roman augurs, says When on the left it thunders, all goes
well. In Homer, on the contrary, Ajax,1 making some complaint or other to
Achilles about the ferocity of the Trojans, speaks in this manner For them the
father of the Gods declares, His omens on the right, his thunder theirs. So
that omens on the left appear fortunate to us, while the Greeks and barbarians
prefer those on the right. Although I am not unaware that our Romans call
prosperous signs sinistra, even if they are in fact dextra. But certainly our
countrymen used the term sinistra, and foreigners the word dextra, because that
usually appeared the best. How great, however, is this contrariety ! Why need I
stop to mention that they use different birds and different signs from our
selves? they take their observations in a different way, and give answers in a
different way; and it is superfluous to admit that some of these modes are
adopted through error, some through superstition, and that they often mislead.
To this catalogue of superstitions you have not hesi- 1 This is another piece
of forge tfulness on the part of CICERONE (si veda). See Iliad. tated to add a
number of omens and presages. For instance, you have quoted the words which
./Emilia addressed to Paulus, that Perses had perished; which Paulus received
as an omen of success. You quote likewise the speech that Cecilia made to her sister's
daughter I yield my place to you. Nor is this all : you cite the phrase, favete
linguis (keep silence); and you extol the prerogative presage derived from the
name of the person who takes precedence in the elections of the comitia. I call
this being ingenious and eloquent against yourself; for how, if you attend to
things like these, can your mind be free and calm enough to follow, not
supersti tion, but reason, as your guide in action 1 Is it not so? If any one,
while speaking on his own affairs, in the course of his common conversation,
drops a word that may seem to you to bear on anything which you are thinking or
doing, shall that circumstance inspire you with either fear or energy? When
Marcus Crassus was embarking his army at Brundu- sium, a. certain itinerant
vender of figs from Caunus cried out in the harbour, Will you buy any cauneas /
Let us say, if you please, that this was an omen against Crassus's expedition ;
for that it was as much as to say, Cave ne eas (Beware how you go), and that if
Crassus had obeyed the omen he would not have perished. But if we regard such
omens as these, we shall have to take notice of sneezes, the breaking of a
shoe-tie, or the tripping over a pebble in walking. It now remains for us to
speak of the lots, and the Chal dean astrologers, vaticinations, and dreams.
And first let us speak of lots. What, now, is a lot? Much the same as the game
of mora, or dice, ! and other games of chance, in which luck and fortune are
all in all, and reason and skill avail nothing. These games are full of trick
and deceit, invented for the object of gain, superstition, or error. But let us
examine the imputed origin of the lots, as we did that of the system of the
soothsayers. We read in the records of the Prsenestines, that Numeriua Sufnicius,
a man of high reputation and rank, had often been commanded by dreams (which at
last became very threaten- ! The Latin has quod talos jacere, quod tesseras,
tali being dice with four flat and two round sides, and tesserce dice with six
flat sides. ing) to cut a flint-stone in two, at a particular spot. Being
extremely alarmed at the vision, he began to act in obedience to it, in spite
of the derision of his fellow-citizens; and he had no sooner divided the stone,
than he found therein certain lots, engraved in ancient characters on oak. The
spot in •which this discovery took place is now religiously guarded, being
consecrated to the infant Jupiter, who is represented with Juno as sitting in
the lap of Fortune, and sucking her breasts, and is most chastely worshipped by
all mothers. At the same time and place in which the Temple of For tune is now
situated, they report that honey flowed out of an olive. Upon this the augurs
declared that the lots there instituted would be held in the highest honour;
and, at their command, a chest was forthwith made out of this same olive- tree,
and therein those lots are kept by which the oracles of Fortune are still
delivered. But how can there be the least degree of sure and certain
information in lots like these, which, under Fortune's direction, are shuffled
and drawn by the hands of a child? How were the lots conveyed to this
particular spot, and who cut and carved the oak of which they are composed 1
Oh, say they, there is nothing which God cannot do. I wish that he had made
these Stoical sages a little less inclined to believe every idle tale, out of a
superstitious and miserable solicitude. The common sense of men in real life
has happily succeeded in exploding this kind of divination. It is only the
antiquity and beauty of the Temple of Fortune that any longer pre serves the
Prsenestine lots from contempt even among the vulgar. For what magistrate, or
man of any reputation, ever resorts to them now? And in all other places they
are wholly disregarded; so that Clitomachus informs us, that with refe rence to
this, Carneades was wont to say that he had never been so fortunate as when he
saw Fortune at Prseneste. So we will say no more on this topic. Let us now
consider the prodigies of the Chaldeans. Eudoxus, who was a disciple of Plato,
and, in the judgment of the greatest men, the first astronomer of his time,
formed the opinion, and committed it to writing, that no credence should be
given to the predictions of the Chaldeans in their calculation of a man's life
from the day of his nativity. Paneetius, who is almost the only member of THE
PORTICO who rejects astro logical prophecies, says that Archelaus and
Cassander, the two principal astronomers of the age in which he himself lived,
set no value on judicial astrology, though they were very celebrated for their
learning in other parts of astronomy. Scylax of Halicarnassus, a great friend
of Pansetius, and a first-rate astronomer, and chief magistrate of his own
city, likewise rejected all the predictions of the Chaldeans. But to proceed
merely on reason, omitting for the present the testimony of these witnesses.
Those who put faith in the Chaldeans, and their calcu lations of nativities,
and their various predictions, argue in this manner: they affirm that in that
circle of constellations which the Greeks term the Zodiac there resides a
ceiiain energy, of such a character that each portion of its circum ference
influences and modifies the surrounding heavens ac cording to what stars are in
those and the neighbouring parts at each season ; and that this energy is
variously affected by those wandering stars which we call planets. But when
they come into that portion of the circle in which is situated the rise of that
star which appears anew, or into that which has anything in conjunction or
harmony with it, they term it the true or quadrate aspect. And moreover, as
there happen at every season of the year several astronomical revolutions,
owing to approximations and retirements of the stars which we see, which are
affected by the power of the sun, they think it not merely probable, but true,
that according to the temperature of the atmosphere at the time must be the
animation and formation of children from their mother's womb; and that their
genius, disposition, temper, constitution, behaviour, fortune, and destiny
through life depend upon that. What an incredible insanity is this ! for every
error does not deserve the mere name of folly. The Stoic Diogenes grants, that
the Chaldeans possess the power of foreseeing certain events ; to the limit,
that is, of predicting what a child's disposition and his particular talent and
ability are likely to be. But he denies that the other things which they
profess can possibly be known. For instance ; two twins may re semble each other
in appearance, and yet their lives and fortunes may be entirely dissimilar.
Procles and Eurysthenes, kings of the Laceduemonians, were twin-brethren. But
they did not live the same number of years ; for Procles died a year before his
brother, and much excelled him in the glory of his actions. But I question
whether even that portion of prophetic power which the worthy Diogenes concedes
to the Chaldeans, by a sort of prevarication in argument, can be fairly
ascribed to them. For, as according to them the birth of infants is regulated
by the moon, and as the Chaldeans observe and take notice of the natal stars
with which the moon happens to be in conjunction at the moment of a nativity,
they are founding their judgment on the most fallacious evidence of their eyes,
as to matters which they ought to behold by reason and intellect. For the
science of Mathematics, with which they ought to be acquainted, should teach
them the comparative proximity of the moon to the earth, and its re lative
remoteness from the planets Venus and Mercury, and especially from the sun,
whose light it is supposed to borrow. And the other three intervals, those,
namely, which separate the sun from Mars and from Jupiter and from Saturn, and
the distance also between that and the heaven, which is the bound and limit of
our universe, are infinite and immense. What influence, then, can such distant
orbs ti'ansmit to the moon, or rather to the earth? Moreover, when these
astrologers maintain, as they are bound to maintain, that all children that are
born on the earth under the same planet and constellation, having the same
signs of nativity, must experience the same destinies, they make an assertion
which evinces the greatest ignorance of astronomy. For those circles which
divide the heaven into hemispheres circles which the Greeks call horizons, and
the Latins finientes perpetually vary according to the spot from which they are
drawn ; and, therefore, the risings and settings of the stars appear to take
place at different seasons to dif ferent races of men. If, then, the condition
of the atmosphere is affected by the energy and virtue of the stars, sometimes
in one way and sometimes in another, how can those children who are born at the
same time in different climates be subject to the same starry influences in
various quarters of the globe 1 For instance, in the country which we Romans
inhabit, the dog-star rises some days after the summer solstice, while among
the Troglodytes, a people of Africa, it is said to rise before it. So that if I
were to grant that the heavenly influences have an effect upon all the children
who are born upon the earth, it would follow, that all who are born at the same
time in different regions of the earth, must be born not with the same but with
different inclinations according to the different conditions of climate; which,
however, they by no means admit. For they persist in maintaining that all chil
dren who are born at the same period, have at their nativity the same
astrologicl destinies allotted to them, whatever their native country may be.
But what folly is it to imagine, that while attending to the swift motions and
revolutions of heaven, we should take no notice of the changes of the
atmosphere immediately around us, its weather, its winds, and rains when weather
differs so much even in places which are nearest to one another, that there is
often one weather at Tusculum and another at Rome; as is especially remarked by
sailors, who, after having doubled a cape, often find the greatest possible
change in the wind. When the calmness or disturbed state of the weather is so
variable, is it the part of a man in his senses to say that these circumstances
have no effect on the births of children happen ing at that moment, (as,
indeed, they have not,) and yet to affirm, that that subtle and indefinable
thing, which cannot be felt at all, and can scarcely be comprehended, namely,
the conjuncture which arises from the moon and other stars, does affect the
birth of children 1 What? is it a slight error, not to understand that by this
system that energy of seminal principles which is of so much influence in
begetting and procreating the child is utterly put out of sight? for who can
help observing that the parents impress on their children, to a great extent,
their own forms, manners, features, and gestures. Now this could hardly happen
if it were not the power and nature of the parents which was the efficient
cause, but the condition of the moon and the temperature of the heavens. Why
need I press the argument that those who are born at one and the same moment,
are dissimilar in their nature, their lives, and their circumstances? Besides,
is there any doubt that many persons, though they were born with great bodily
defects, are never theless afterwards cured of them, and set right by the self-
corrective power of their nature, or by the attention of their nui-ses, or the
skill of their physicians? or that many chil dren have been born so tongue-tied
that they could not speak, and yet have been cured by the application of the
knife'? Many likewise by meditation or exercise have removed their natural
infirmities. Thus Phalereus records that Demos thenes when young could not
pronounce the letter R; but afterwards by constant practice he learnt to
articulate it perfectly. Now, if such defects had been occasioned by the
influence of the stars, nothing could have altered them. Need I say more? Does
not difference of situation make races of men different 1 It is easy enough to
give a list of such instances; and to point out what differences exist be tween
the Indians and Persians, the ^Ethiopians and Syrians, in respect both of their
persons and characters, so as to present an incredible variety and
dissimilarity. And this fact proves, that the climate influences the nativities
of men far more than the aspect of the moon and stars. For though some pretend
that the Chaldean astrologers have verified the nativities of children by
calculations and experi ments in the cases of all the children who have been
born for 470,000 years, this is a mistake. For had they been in the habit of
doing so, they would never have given up the practice. But. as it is, no author
remains who knows of such a thing being done now, or ever having been done. You
see that I am not using the arguments of Carneades, but those rather of
Pantetius, the chief of the Stoics But answer me now this question. Were all
those persons who were slain in the battle of Cannae born under the same
constellation, as they met with one and the same end? Again, have those men who
are singular in their genius and courage, a separate, some peculiar star of
their own too 1 For what moment is there in which a multitude of persons are
not born? and yet no one has ever been like Homer. And if the aspect of the
stars and the state of the firma ment influenced the birth of every being, it
should, by parity of reasoning, influence inanimate substances; yet what can be
more absurd than such an idea? I grant, indeed, that Lucius Tarutius of Firma,
my own personal friend, and a man particularly well acquainted with the
Chaldean astrology, traced back the nativity of our own city, Rome, to those
equinoctial days of the feast of Pales in which Romulus is reported to have
begun its foundations, and asserted that the moon was at that period in Libra,
and on this discovery, he hesitated not to pronounce the destinies of Rome. Oh,
the mighty power of delusion ! Is even the b'irth-day of a city subject to the
influence of the stars and moon'? Granting even that the condition of the
heavens, when he draws his first breath, may influence the life of a child,
does it follow that it can have any effect on brick or cement, of which a city
is composed? Why need I say more? Such ideas as these are refuted every day.
How many of these Chaldean prophecies do I remember being repeated to Pompey,
Crassus, and to Caesar himself ! according to which, not one of these heroes
was to die except in old age, in domestic felicity, and perfect renown ; so
that I wonder that any living man can yet believe in these impostors, whose predictions
they see falsified daily by facts and results. It only remains for us now to
examine those ttfo sorts of divination which you term natural, as distin
guished from artificial namely, vaticinations and dreams. With your permission,
brother Quiutus, we will now treat of these. I shall be very well pleased to
hear you, (answered Quintus,) for I entirely agree with all you have hitherto
advanced, and, to tell you the trut, although I have had my feelings on the
subject strengthened by your arguments, yet of my own accord I looked upon the
opinion of the Stoics respecting divination as rather too superstitious, and
was more inclined to favour the arguments which have been adduced by the
Peripatetics, and the ancient DicEearchus. and Cratippus, who now flourishes,
who all maintain that there exists in the minds of men a certain oracular and
pro phetic power of presentiment, whereby they anticipate future events,
whether they are inspired with a divine ecstasy, or are r.s it were disengaged
from the body, and act freely and easily during sleep. I wish therefore to know
what is your opinion respecting these vaticinations and dreams, and by what
ingenious devices you mean to invalidate them. When Quintus had thus spoken, I
proceeded again to speak, starting afresh, as it were, from a new beginning. I
am very well aware, brother Quintus, I replied, that you have always
entertained doubts respecting the other kinds of divination; but that you are
very favourable to the two natural kinds namely, ecstasy and dreams, which
appear to proceed from the mind when at liberty. T will therefore tell you my
idea very candidly respecting these two species of divination, after I have
examined a little the sentiment of the Stoics, and espe cially of our friend
Cratippus, on this subject. For you said that Cratippus, Diogenes, and
Antipater summed up the question in this manner : If there are Gods, and they
do not inform men beforehand respecting future events, either they do not love
men, or do not know what is going to happen; or they think that the knowledge
of the future would be of no service to mankind; or they believe it incon
sistent with the majesty of Gods to reveal to men the things that must come to
pass; or, lastly, we must believe that even the Gods themselves are incapable
of declaring them. But we cannot say that the Gods do not love man, for they
are essentially benevolent and philanthropic. And they cannot be ignorant of
those things, which they themselves have appointed and designed: neither can it
be uninteresting or unimportant to us to know what must happen to us, for we
should be more prudent if we did know. Nor can the Gods think it inconsistent
with their dignity to advertise men of future events, for nothing can be more
sublime than doing- good. Nor are they unable to perceive the future before
hand. If, therefore, there are no Gods, they do not declare the future to us;
but there are Gods, therefore they do declare. And if the Gods declare future
events to us, they must have furnished us with means whereby we may appre hend
them, otherwise they would declare them in vain; and if they have given us the
means of apprehending divination, then there is a divination for us to
apprehend therefore there is a divination. 0 acutest of men, in what concise
terms do they think that they have settled the question for ever! They assume
premises to draw their conclusion from, not one of which is granted to them.
But the only conclusion of an argument which can be approved, is one in which
the point doubted of is established by facts which are not doubtful. L. Do you
not see how Epicurus, whom the Stoics forsooth term a blunderer, reasons in
order to prove that the universe is infinite in the very nature of things? That
which is finite, says he, has an end. Every one will concede this. What ever
has an end, may be seen externally from something else. This also may be
granted him. Now that which includes al, cannot be discerned externally from
anything else. This proposition likewise appears undeniable. Therefore that
which includes all, having no end, is necessarily infinite. Thus by the
proposition which we are compelled to admit, he clearly proves the point in
question. Now this is just what you dialecticians have not yet done in favour
of divination ; and you not only bring forward no pro position as your
premises, so self-evident as to be universally admitted; but you assume such
premises as, even if they be granted, your desired conclusion would be as far
as ever from following. For instance, your first proposition is this: If there
are Gods they must needs be benevolent. Who will grant you this 1 Will
Epicurus, who asserts that the Gods do not care about any business of their own
or of others? or will our own countryman Ennius, who was applauded by all the
Romans, when he said I've always argued that the Gods exist, But that they care
for mortals I deny ; and then gives reasons for his opinion; but it is not
neces sary to quote him further. I have said enough to show that your friends
assume as certain, propositions which are matters of doubt and controversy. The
next proposition is this, That the Gods must needs know all things, because
they have made all things. But how great a dispute is there as to this fact
among the most learned men, several of whom deny that all things were created
by the immortal Gods! Again, they assert, that it is the interest of man to
know those things which are about to come to pass. But Dicsear- chus has
written a great book to prove that ignorance of futurity is better than
knowledge of futurity. They deny that it is inconsistent with the majesty of
the Gods to look into every man's house, forsooth, so as to see what is
expedient for each individual. Nor is it possible, say they, for them to be
ignorant of the future. This is denied by those who will not allow that what is
future can be certain. Do not you see, therefore, that they have assumed as
certain and admitted axioms, things which are doubtful? After which, they twist
the argument about and sum it up thus : Therefore, there are no Gods; and they
do not grant men intimations of the future. And, having settled the question
thus, to their own satisfaction, they add, But there are Gods; a fact which is
not admitted by all men; there fore, they do grant intimations. Even that
consequence I cannot see; for they may grant no intimations of the future and
yet exist as Gods. Again, it is asserted; If the Gods grant intimations to men
respecting future events, they must grant some means of explaining these
intimations. But surely the contrary may be the case ; for the Gods may keep to
themselves the mean ing of the signs which they impart to men ; for else, why
should they teach it to the Etrurians rather than to the Romans? Again, they
argue, that if the Gods have given men the means of understanding the signs
they impart, then the existence of divination is manifest. Biit grant that the
Gods do give such means, what does it avail, if we happen to be incapable of
receiving them 1 Last of all, their conclusion is ; Therefore, there certainly
is such a thing as divination. It may be their conclusion, but it is not
proved; for, as they themselves have taught us, •' false premises cannot
produce a true result. Therefore, the whole conclusion falls to the ground. Let
us now consider the arguments of that most excellent man, our friend Cratippus.
As, says he, the use and function of sight cannot exist without the eyes and
yet the eyes do not always perform their office, and, as he who has once
enjoyed correct sight, so as to see what truly exists, is conscious of the
reality of vision ; so, if the practice of divination cannot exist without the
power of divination and though in the exercise of this power of divination some
errors may occur, and the diviner may be misled so as not to foresee the truth
; yet the existence of divination is sufficiently attested by the fact that
some true divinations have been made, containing such exact predictions of all
the particulars of future events, that they can never have been made by chance,
of which numerous instances might be cited. The exist ence of divination must
therefore be admitted. The argument is neatly and concisely stated. But
Cratippus twice assumes what he wishes to prove; and even if we were willing to
grant him very large concessions, we could not possibly agree with his
conclusions. His argument is this: Though the eyes should sometimes possess
very imperfect sight, yet, provided they sometimes see clearly, it is evident
that the power of vision is in them. On the same principle, if any one has ever
once uttered a true divination, he must always be considered as possessing the
faculty of divining, even when he blunders. Now I entreat you, my dear
Cratippus, to consider how little is the resemblance between these two cases.
To me there is none at all. The eyes which see clearly exert no more than their
natural faculty of sight. But minds, if they have sometimes truly foreseen
future events, either in ecsta sies or dreams, have done so by fortune and
accident ; unless, indeed, you imagine those who believe that dreams are but
dreams, will grant you that when they happen to dream any thing that is true,
it is no longer the effect of chance. But we may concede for the present these
two assumptions of Cratippus, which the Greek dialecticians would call lem
mata. But we prefer speaking in Latin; still the presump tion, which they term
prolepsis, cannot be granted. Cratippus goes on assuming premises in this
manner: There are, says he, presentiments innumerable which are not fortuitous.
Now this we absolutely deny. See how great is the magnitude of the difference
between us. Not being able to agree with his premises, I assert that he has
drawn no conclusion. Oh, but perhaps it is very impudent of us not to concede a
point which is so clear ! But what is clear? Why, he replies, that many
predictions are fulfilled. Yes ; but are there not many more which are not
fulfilled? Does not this very variation, which is the peculiar property of
fortune, teach us that fortune, not nature, regulates such predictions?
Moreover, if your conclusion is true, 0 renowned Cratippus! for to you I
address myself do not you perceive that the soothsayers, and those who predict
by thunder and light ning, and the interpreters of prodigies, and the augurs,
and the Chaldean astrologers, and those who tell fortunes by drawing lots, will
all bring forward the same argument as yourself in their own favour? Not one of
these men has been so unfortunate as never on any occasion to find his pre
dictions verified. This being the case, you must either admit all the other
kinds of divination which you now most properly reject; or, if you absolutely
condemn them, I do not see how you will be able to defend those two which you
retain as favourable exceptions. For on the same principle that you maintain
these, the others also may be true which you discard. But what authority has
this same ecstasy, which you choose to call divine, that enables the madman to
foresee things inscrutable to the sage, and which invests with divine senses a
man who has lost all his human ones 1 We Romans preserve with solicitude the
verses which the Sibyl is reported to have uttered when in an ecstasy, the
interpreter of which is by common report believed to have recently uttered
certain falsities in the senate, to the effect that he whom we did really treat
as king should also be called king, if we would be safe. If such a prediction
is indeed contained in the books of the Sibyl, to what particular person or
period does it refer? For, whoever was the author of these Sibylline oracles, they
are very ingeniously com posed; since, as all specific definition of person and
period is omitted, they in some way or other appear to predict everything that
happens. Besides this, the Sibylline oracles are involved in such profound
obscurity, that the same verses might seem at different times to refer to
different subjects. It is evident, however, that they are not a song composed
by any one in a prophetic ecstasy, as the poem itself evinces, being far less
remarkable for enthusiasm and inspiration than for technicality and labour ;
and as is especially proved by that arrangement which the Greeks call acrostics
where, from the first letter of each verse in order, words are formed which
express some particular meaning ; as is the case with some of Ennius's verses,
the initial letters of which make, Which Ennius wrote. But such verses indicate
rather attention than ecstasy in those who write them. Now, in the verses of
the Sibyl, the whole of the paragraph on each subject is contained in the
initial letters of every verse of that same paragraph. This is evidently the
artifice of a practised writer, not of one in a frenzy; and rather of a
diligent mind than of an insane one. Therefore, let us con sider the Sibyl as
so distinct and isolated a character, that, according to the ordinance of our
ancestors, the Sibylline books shall not even be read except by decree of the
senate, and be used rather for the putting down than the taking up of religious
fancies. And let us so arrange matters with the priests under whose custody
they remain, that they may pro phesy anything rather than a king from these
mysterious volumes; for neither Gods nor men any longer tolerate the notion of
restoring kingly government at Rome. But many people, you say, have in repeated
instances uttered true predictions ; as, for example, Cassandra, when she said,
Already is the fleet,'' ' &c. ; and in a subsequent prophecy, Ah! see you
not? &c. Do you then expect me to give credence to these fables 1 I will
grant that they are as delightful as you please to call them, that they are
polished up with every conceivable beauty of language, sentiment, music, and
rhythm. LuL we are not bound to invest fictions of this kind with any
authority, or to give them any belief. And, on the same principle, I do not
think any one bound to pay any attention to such diviners as Publicius (whoever
he may be), or Martius, or to the secret oracles of Apollo ; of which some are
notoriously false, and others uttered at i-an- dom, so that they command little
respect, I will not say from learned men, but even from any person of plain
common sense. What ! you will say, did not that old sailor of the fleet of
Coponius predict truly the events which took place? No doubt he did ; but they
happened to be those very things which at the time everybody thought most
likely to ensue. For we were daily hearing that the two armies were situated
near each other in Thessaly ; and it appeared to us that Caesar's army had the
greater audacity, inasmuch as it was waging war against its own country, and
the greater strength, being composed of veteran soldiers. And as to the battle,
there was not one of us who did not dread the result, though, as brave men
should, we kept our anxiety to ourselves, and expressed no alarm. What wonder,
however, was it that this Greek sailor was forced from all self-possession and
constancy, as is very com mon, by the greatness of his terror and affright ;
and that, being driven to distraction by his own cowardice, he uttered those
convictions when raving mad which he had cherished when yet sane? Which, in the
name of Gods and men, is most likely; that a mad sailor should have attained to
a know ledge of the counsels of the immortal Gods, or that some one of us who
were on the spot at the time myself, for in stance, or Cato, or Varro, or
Coponius himself could have done so? I now come to you, Apollo, monarch of the
sacred centre Of the threat world, full of thy inspiration, The Pythian
priestesses proclaim thy prophecies. For Chrysipyus has filled an entire volume
with your oracles, many of which, as I said before, I consider utterly false,
and many others only true by accident, as often happens in any common
conversation. Others, again, are so obscure and involved, that their very
interpreters have need of other interpreters; and the decisions of one lot have
to be referred to other lots. Another portion of them are so ambiguous, that
they require to be analysed by the logic of dialecticians. Thus, when Fortune
uttered the following oracle respecting Croesus, the richest king of Asia, When
Crocus has the Halys cross'd, A mifdity kingdom will be lost ; that monarch
expected he should ruin the power of his enemies; but the empire that he ruined
was his own. And whichever result had ensued the oracle would have been true.
But, in truth, what reason have I to believe that such an oracle was ever
uttered respecting Croesus 1 or why should I think Herodotus more veracious
than Ennuis'? Is the one less full of fictions respecting Croesus than the
other is re specting Pyrrhus 1 For who now believes that the following answer
was given to Pyrrhus by the oracle of Apollo? You ask your fate; 0 king, I
answer you, yEacides the Romans will subdue! For, in the first place, Apollo
never uttered an oracle in Latin; secondly, this oracle is altogether unknown
to the Greeks. Besides, in the days of Pyrrhus, Apollo had already left off
composing verses. Lastly, although it was always the case, as is said in these
lines of Ennius, The JEacids were but a stupid race, More warlike than sagacious,
yet even Pyrrhus might without much difficulty have per ceived the ambiguity of
the phrase, Eacides the Romans will subdue; and might have seen that it did not
apply more to himself than it did to the Romans. As to that ambiguity which
deceived Croesus, it might even have deceived Chrysippus. This one could not
have deluded even IL GIARDINO. But the chief argument is, why are the Delphic
oracles altered in such a way that I do not mean only lately in our own time,
but for a long time nothing can have been more contemptible 1 When we press our
antagonists for a reason for this, they say that the peculiar virtue of the
spot from which those exhalations of the earth arose, under the influence and
excite ment of which the Pythian priestess uttered her oracles, has disappeared
by the lapse of time. You might suppose they were speaking of wine or salt,
which do lose their flavour by lapse of time; but they are talking thus of the
virtue of a place, and that not merely a natural, but a divine virtue; and how is
that to have disappeared? By reason of age, is your reply. But what age can
possibly destroy a divine virtue? and what virtue can be so divine as an
exhalation of the earth which has the power of inspiring the mind, and ren
dering it so prophetic of things to come, that it can not only discern them
long before they happen, but even declare them in verse and rhythm? And when
did this magical virtue dis appear 1 Was it not precisely at the time when men
began to be less credulous? Demosthenes, who lived nearly three hundred years
ago, said that even in his time the Pythia Philippized, that is to say,
supported Philip's influence; and his expression was meant to convey the
imputation that she had been bribed by Philip. From which we may infer that
other oracles besides those of Delphi were not quite immaculate. Somehow or
other, certain philosophers who are very superstitious not to say fanatical
appear to prefer anything to behaving with common sense themselves; and so you
prefer asserting that that has vanished, and become extinct, which, if it ever
had existed, must certainly have been eternal, rather than not believe what is
wholly incredible. The error with regard to the divination of dreams is another
of the same kind; their arguments for which are extremly far-fetched and
obscure. They affirm that the minds of men are divine, that they came from God,
and that the universe is full of these consenting intelligences. That,
therefore, by this inherent divinity of the mind, and by its conjunction with
other spirits, it may foresee future events. But Zeno and the Stoics supposed
the mind to contract, to subside, to yield, and even to sleep, itself. And
Pythagoras and Plato, authors of the greatest weight, advise men, with a view
of seeing things more certainly in sleep, to go to bed after having gone
through a certain preparatory course of food and other conduct. Pythagoras, for
this reason, coun selled his disciples to abstain from beans; with the idea
that this species of food excited the mind, not the stomach. In short, somehow
or other, I know nothing is so absurd as not to have found an advocate in one
of the philosophers. Do we then think that the minds of men during sleep move
by an intrinsic internal energy, or that, as Democritus pre tends, they are
affected with external and adventitious visions? On either supposition we may
mistake during our dreams many false things for true. For to people sailing,
those things appear to be in motion which are stationary, and by a certain
ocular deception, the light of a candle sometimes seems double. Why need I in
stance the number of false appearances which are presented to the eyes of men,
among those who labour under drunken ness, or maniacs? Now, if we cannot trust
such appearances as those, I know not why we are to place any absolute reliance
on the visions of dreams; for you might as well, if you pleased, argue irom
these errors as from dreams. For instance, that if stationary objects appear to
move, you might say that this appearance indicated the approach of an earthquake,
or some sudden flight ; and that lights seen double presage wars, and discords,
and seditions. From the visions of drunkards and madmen one might, doubtless,
deduce innumerable const quences by con jecture, which might seem to be
presages of future events. For what person who aims at a mark all day long will
not sometimes hit it 1 We sleep every night; and there are very few on which we
do not dream; can we wonder then that what we dream sometimes comes to pass?
What is so uncertain as the cast of dice 1 and yet no one plays dice often
without at times casting the point of Venus, and sometimes even twice or thrice
in succession. Shall we, then, be so absurd as to attribute such an event to
the impulse of Venus, rather than to the doctrine of chances'? If then, on
ordinary occasions, we are not bound to give credit to false appearances, I do
not see why sleep should enjoy this special privilege, that its false seemings
should be honoured as true realities. If it were an institution of nature that
men when they sleep really did the things which they dream about, it would be
necessary to bind all persons going to bed both hand and foot, for they would
otherwise while dreaming perpetrate more outrages than maniacs. Now since we
place no confi dence in the visions of madmen, simply because they are
delusions, I do not see why we should rely on those of dreamers, which are
often the wilder of the two. Is it because madmen do not think it worth while
to relate their visions to diviners, but those who dream do [Once more I put
this question. If I feel inclined to read or write anything, or to sing or play
on an instrument, or to pursue the sciences of geometry, physics, or
dialectics, am I to wait for information in these sciences from a dream, or
shall I have recourse to study, without which none of those things can be
either done or explained Again, if I were to wish to take a voyage, I should
never regulate my steering by my dreams. For such conduct would bring its own
im mediate punishment. How, then, can it be reasonable for an invalid to apply
for relief to an interpreter of dreams rather than to a physician? Can
Esculapius or Serapis, by a dream, best prescribe to us the way to obtain a
cure for weak health 1 And cannot Neptune do the same for a pilot in his art?
Or will Minerva give us medicine without troubling the doctor? And still will
the Muses refuse to impart to dreamers the art of writing, reading, and the
other sciences? But if the blessing of health were conveyed to us in dreams,
these other good things would certainly be so too. But unfortunately the
science of medicine cannot be learnt in dreams, and the other arts are in a
similar predicament. And if that be the case, then all the authority of dreams
is at an end. But this is only a superficial argument. Let us now penetrate the
heart of this question. For either some divine energy which takes care of us,
gives us presentiments in our dreams; or those who explain them do, by a
certain harmony and conjunction of nature which they call a~u/j.Tra.Oeia
(sympathy), understand by means of dreams what is suitable for everything, and
what is the con sequence of everything; or, lastly, neither of these things is
true; but there is a constant system of observation of long standing, by which
it had been remarked, that after certain dreams certain events usually follow.
The first thing then for us to understand is, that there is no divine energy
which inspires dreams; and this being granted, you must also grant that no
visions of dreamers proceed from the agency of the Gods. For the Gods have for
our own sake given us intellect sufficiently to provide for our future welfare.
How few people then attend to dreams, or under stand them, or remember them!
How many, on the other hand, despise them, and think any superstitious
observation of them a sign of a weak and imbecile mind! Why then should God
take the trouble to consult the interest of this man, or to warn that one by
dreams, when ho knows that they not only do not think them worth attending to,
but they do not even condescend to remember them. For a God cannot be ignorant
of the sentiments of every man, and it is unworthy of a God to do anything in
vain, or without a cause; nay, that would be unworthy of even a wise man. If,
therefore, dreams are for the most part disregarded, or despised, either God is
ignorant of that being the fact, or employs the intimation by dreams in vain.
Neither of these suppositions can properly apply to God, and therefore it must
be confessed, that God gives men no inti mations by means of dream. Again, let
me ask you, if God gives us visions of a prophetic nature, in order to apprise
us of future events, should we not rather expect them when we are awake than
when we are asleep 1 For, whether it be some external and adventitious impulse
which affects the minds of those who are asleep, or whether those minds are
affected voluntarily by tiieir own agency, or whether there is any other cause
why we seem to see and hear or do anything during sleep, the same impulses
might surely operate on them when awake. And if for our sakes the Gods effect
this during sleep, they might do it for us while awake. Especially as
Chrysippus, wishing to refute the Acade micians, makes this remark That those
inspirations, visions, and presentiments which occur to us awake, are much more
distinct and certain than those which present themselves to dreamers. It would,
therefore, have been more worthy of the divine beneficence while exerting its
care for us, rather to favour us with clear visions when we are awake, than
with the perplexed phantasms of dreams; and since that is not done, we must
believe that these phantasms are not divine at all. Moreover, what is the use
of such round-about and circuitous proceedings, as for it to be necessary to
employ interpreters of dreams, rather than to proceed by a straight forward
course If God were indeed anxious for oxir interests, he would say, Do this, do
not that; and he would give such intimations to a waking rather than to a
sleeping man; but as it is, who would venture to assert that all dreams are
true? Ennius says, that some dreams are prophetical; he adds also, that it does
not follow that all are so. Now whence arises this distinction between true
dreams and false ones 1 and if true dreams come from God, from whence come the
false ones? For if these last do like wise come from God, what can be more
inconsistent than God? And what can be more ignorant conduct than to excite the
minds of mortals by false and deceitful visions? But f only true dreams come
from God, and the false and groundless ones are merely human delusions, what
authority have you for making such a distinction as is implied in saying, God
did this, and nature that 1 Why not rather say either that all dreams come from
God (which you deny), or all from nature? which necessarily follows, since you
deny that they proceed from God. By nature I mean that essential activity of
the mind owing to which it never stands still, and is never free from some
agitation or motion or other. When in consequence of the weakness of the body
it loses the use of both the limbs and the senses, it is still affected by
various and uncertain visions aris ing (as Aristotle observes) from the relics
of the several affairs which employed our thoughts and labours during our
waking hours; owing to the disturbances of which, marvellous varieties of
dreams and visions at times arise. If some of these are false, and others true,
I shall be glad to be informed by what definite art we are to distinguish the
true from the false. If there be no such art, why do we consult the inter
preters 1 If there be any such art, then I wish to know what it is. But they
will hesitate. For it is a matter of ques tion, which is more probable; that
the supreme and im mortal Gods, who excel in every kind of superiority, employ
themselves in visiting all night long not merely the beds, but the very pallets
of men, and as soon as they find any person fairly snoring, entertain his
imagination with per plexed dreams and obscure visions, which sends him in
great alarm as soon as daylight dawns to consult the seer and interpreter: or
whether these dreams are the result of natural causes, and the everactive,
everworking mind having seen things when awake, seems to see them again when
asleep. Which is the more philosophical course, to interpret these phenomena
according to the superstitions of old women, or by natural explanations So that
even if a true interpretation of dreams could exist, it is certainly not in the
possession of those who profess it, for these people are the lowest and most
ignorant of the people. And it is not without reason that your friends the
Stoics affirm, that no one can ever be a diviner but a wise man. Chrysippus,
indeed, defines divination in these words: It is, says he, a power of
apprehending, discerning, and ex plaining those signs which are given by the
Gods to men as portents; and he adds, that the proper office of a sooth sayer
is to know beforehand the disposition of the Gods hi regard to men, and to
declare what intimations they give, and by what means these prodigies are to be
propitiated or averted. The interpretation of dreams he also defines in this
manner. It is, says he, a power of beholding and revealing those things which
the Gods signify to men in dreams. Well, then, does this require but a moderate
degree of wisdom, or rather consummate sagacity, and perfect erudition?and a
man so endowed we have never known. Consider, therefore, whether even if I were
to concede to you that there is such a thing as divination which I never will concedeit
would still not follow that a diviner could be found to exercise it truly. But
what strange ideas must the Gods have, if the intimations which they give us in
dreams are such as we cannot understand of ourselves, and such, too, as we
cannot find interpreters of: acting almost wisely as the Carthaginians and
Spaniards would do if they were to harangue in their native languages in our
Roman senate without an interpreter. But what is the object of these enigmas
and obscurities of dreamers 1 For the Gods ought to wish us to under stand
those things which they reveal to us for our own sake and benefit. What! is no
poet, no natural philoso pher obscure? Euphorion certainly is obscure enough,
but Homer is not; which, then, is the best? Heraclitus is very puzzling,
Democritus is very lucid; are they to be compared? You, for my own sake, give
me advice that I do not understand! What is it, then, that you are advising me
to do? Suppose a medical man were to prescribe to a sick man an earth-born,
grass-walking, housecarrying, unsanguineous animal, in stead of simply saying,
a snail; so Amphion in Pacuvius speaks of A four-footed and slow going beast,
Rugged, debased, and harsh; his head is short, His neck is serpentine, his
aspect stern; He has no blood, but is an animal Inanimate, not voiceless. When
these obscure verses had been duly recited, the Greeks cried out, We do not
understand you unless you tell us plainly what animal you mean? I mean, said
Pacuvius, I mean in one word, a tortoise. Could you not, then, said the
questioner, have told us so at first? We read in that volume which Chrysippus
has written concerning dreams, that some one having dreamed in the night that
he saw an egg hanging on his bed-post, went to consult the interpreter about
it. The interpreter informed him that the dream SIGNIFIED that a sum of money
is concealed under his bed. He digs, and finds a little gold surrounded by a
heap of silver. Upon this, he sends the interpreter as much of the silver as he
thinks a fair reward. Then says the interpreter, What! none of the yolk? For
that part of the egg appears to intimate gold, while the rest means silver. But
did no one else ever dream of eggs. If others have, too, why is this man the
only one who ever finds a treasure in consequence? How many poor people are
there worthy of the help of the gods, to whom they vouchsafe no such fortunate
intimations! And, again, why did this individual receive SUCH AN OBSCURE SIGN
of a treasure o,s could be afforded by the resemblance of an egg, instead of being
distinctly commanded at once to look for a treasure, in the same way as
Simonides is expressly forbidden to put to sea? Therefore, obscure dreams are
not at all consistent with the majesty of the gods. But let us now treat of
those dreams which you term clear and definite, such as that of the Arcadian
whose friend is killed by the inn-keeper at Megara, or that of Simonides, who
is warned not to set sail by an apparition of a man whose interment he had
kindly superintended. The history of Alexander presents us with another
instance of this kind, which I wonder you did not cite, who, after his friend
Ptolemy is wounded in battle by a poisoned arrow, and when he appears to be
dying of the wound, and is in great agony, fell asleep while sitting by his
bed, and in his slumber is said to have seen a vision of the serpent which his
mother Olympias cherished, bringing a root in his mouth, and telling him that
it grew in a spot very near at hand, and that it possessed such medicinal
virtue, that it would easily cure Ptolemy if applied to his wound. On awaking,
Alexander relates his dream, and messengers are sent to look for that plant,
which, when it is found, not only cures Ptolemy, but likewise several other
soldiers, who during the engagement were wounded by similar arrows. You relate
a number of dreams of this nature borrowed from history. For instance, that of
the mother of Phalaris that of King Cyrus that of the mother of Dionysius that
of Hamilcar the Carthaginian, that of Hannibal, that of PUBLIO DECIO, that
notorious one of the president that of CAIO GRACCO, and the recent one of
Ceecilia, the daughter of METELLO BALEARICO. But the main part of these dreams
happened to strangers, and on that account we know little of their particular
circumstances: some of them may be mere fictions; for who are they vouched by?
As to those dreams that have occurred in our personal experience, what can we
say about them,about your dream respecting myself and my horse being submerged
close to the bank; or mine, that Marius with the laurelled fasces ordered me to
be conducted into his monument? All these dreams, my brother, are of the same
character, and, by the immortal Gods, let us not make so poor a use of our
eason, as to subject it to our superstition and delusions. For what do you
suppose the Marius was that appeared to me? His ghost or image, I suppose, as
Demo- critus would call it. Whence, then, did his image come from 1 For images,
according to him, flow from solid bodies and palpable forms. What body then of
MARIO is in existence? It came, he would say, from that body which had existed;
for all things are full of images. It was, then, the image of Marius that
haunted me on the Atinian territory, for no forms can be imagined except by the
impulsion of images. What are we to think then 1 Are those images so obedient
to our word that they come before us at our bidding as soon as we wish them;
and even images of things which have no reality whatsoever? For what form is
there so preposterous and absurd that the mind cannot form to itself a picture
of it? so much so indeed that we can bring before our minds even things which
we have never seen; as, for instance, the situations of towns and the figures
of men. When, then, I dream of the walls of Babylon, or the counte nance of Homer,
is it because some physical image of them strikes my mind1? All things, then,
which we desie to be so, can be known to us, for there is nothing of which we
cannot think. Therefore, no images steal in upon the mind of the sleeper from
without; nor indeed are such external images flowing about at all; and I never
knew any one who talked nonsense with greater authority. The energy and nature
of human minds is so vigorous that they go on exerting themselves while awake
by no adven titious impulse, but by a motion of their own, with a most
incredible celerity. When these minds are duly supported by the physical organs
and senses of the body, they see and conceive and discern all things with
precision and certainty. But when this support is withdrawn, and the mind is
deserted by the languor of the body, then it is put in motion by its own force.
Therefore, forms and actions belong to it; and many things appear to be heard
by, and said to it. Then, when the mind is in a weak and relaxed state, many
things present themselves to it commingled and varied in every kind of manner;
and most especially do the reminiscences of- those things flit before the mind
and move about, which excited its interest or employed its active energies when
awake. As, for instance, MARIO at that time was often pre sent to my mind while
I recollected with what magnanimity and constancy he had borne his sad
misfortunes; and this, I imagine, is the reason why I dreamed of him. You also
were thinking of me with great anxiety, when suddenly I appeared to you to have
just escaped out of the river. For there were in both of our minds the traces
of our waking thoughts. In both instances, however, there were certain
additional circumstances; as in mine, the visit to the temple of MARIO; and in yours,
the reappearance of the horse on which I was riding, and who sunk at the same
time with myself. Do you think then, you will say, that any old woman would be
so doting as to believe dreams if they did not sometimes and at random turn out
true? A dragon appeared to address Alexander. Doubtless this might be true, or
it might be false; but whichever the case may have been, there is surely
nothing very wonderful about it; for he did not hear this serpent speakinglie
onlydreamed that he heard him; and to make the story more remarkable, the
serpent appeared with a branch in its mouth, and yet spoke: still nothing is
difficult or impossible in a dream. I would ask, however, how it was that
Alexander had this one dream so remarkable and so certain, though he had no
such dream on any other occasion, nor have other people seen many such. For
myself, excepting that about Marius, I do not recollect having experienced one
worth speaking of. I must, therefore, have wasted to no purpose as many nights,
as I have slept during my long life. Now, indeed, on account of the
intermission of my forensic labours, I have diminished my evening studies, and
added some noonday slumbers, in which I never indulged before. But yet, though
I sleep so much more than formerly, I am never visited with a prophetic dream,
which I should con sider a singular favour now, though engaged in such weighty
affairs. Nor do I seem ever to experience any more important dream than when I
see the magistrates in the forum, and the senate in the senatehouse. In truth,
(and this is the second branch of your division,) what connexion and
conjunction of nature (which, as I have said, the Greeks term avp.ira.6euL,) is
there of such a character, that a treasure is to be understood by an egg?
Physicians, indeed, know of certain facts by which they perceive the approaches
and increase of diseases; there are also some indications of a return to
health; so that the very fact whether we have plenty to eat or whether we are
dying of hunger, is said to be indicated by some kinds of dreamn. But by what
rational connexion are treasures, and honours, and victories, and things of
that kind, joined to dreams'? They tell us, that a certain individual dreaming
of sexual coition, ejected calculi: I grant that sympathy may have had
something to do in a case like this,because, in sleeping, his imagination might
have been so affected with sensual images, that such an emission took place by
the force of nature, rather than by supernatural phantasms. But what sympathy
could have presented to Simonides the image of the person, who in a dream
warned him not to put to sea 1 Or what sympathy could have occasioned the
vision of Alcibiades, who, a little before his death, is said to have dreamed
that ie was arrayed in the robes of Timandra his mistress? What relation could
this have with the event which afterwards happened to him; when, being slain
and cast naked into the street and abandoned by all the world, his mistress
took off her mantle and covered his dead body with it? Was this then fixed as a
piece of futurity, and had it natural causes, or was it mere accident that the
dream was seen, and came true ? Do not the conjectures of the interpreters of
dreams rather indicate the subtlety of their own talents, than any natural
sympathy and correspondence in the nature of things? A runner, who intended to
run in the Olympic games, dreamed during the night that he was being driven in
a chariot drawn by four horses. In the morning he applied to an interpreter. He
replied to him, You will win: that is what is intimated by the strength and
swiftness of the horses. He then applied to Antiphon, who said to him, By your
dream it appears that you must lose the race; for do you not see that four
reached the goal before you? Here is another story respecting an athlete; and
the books of Chrysippus and Antipater are full of such stories. However, I will
return to the runner. He then went to a sooth sayer and informed him that he
had just dreamed that he was changed into an eagle. You have won your race (said
the seer), for this eagle is the swiftest of all birds. He also went to
Antiphon, who said to him, You will certainly be conquered; for the eagle
chases and drives other birds which fly before it, and consequently is always
behind the rest. A certain matron, who was very anxious to have children, and
who doubted whether she was pregnant or not, dreamed one night that her womb
was sealed up; she, therefore, asked a soothsayer whether her dream signified
her pregnancy? He said, No; for the sealing implied, that there could be no
conception. But another whom she consulted said, that her dream plainly proved
her pregnancy; for vessels that have nothing in them are never sealed at all.
How delusive, then, is this conjectural art of those interpreters! THOSE SPOTS
MEANT NOTHING TO ME BUT TO THE DOCTOR THEY MEANT MEASLES GRICE Or do these
stories that I have recited, and a host of similar ones which IL PORTICO has
collected, prove anything else but the subtlety of men, who, from certain
imaginary analogies of things, arrive at all sorts of opposite conclusions?
Physicians derive certain indications from the veins and breath of a sick man;
and have many other SYMPTOMS by which they judge of the future. So, when pilots
see the cuttlefish leaping, and the dolphins betaking themselves to the
harbours, they recognise these indications as sure signs of an approaching
storm. Such signs may be easily explained by reference to the laws of nature
NATVRA natural meaning GRICE; but those which I was mentioning just now cannot
possibly be accounted for in the same mariner. But the defenders of divination
reply, and this is the last objection I shall answer, that a long continuance
of observations has created an art. Can, then, dreams be experimented on? And
if so, how1? for the varieties of them are innumerable. Nothing can be imagined
so preposterous, so incredible, or so monstrous, as to be beyond our power of
dreaming. And by what method can this infinite variety bo either fixed in
memory or analysed by reason? Astrologers have observed the motion of the
planets, for a certain order and regularity in the course of these stars has
been discovered which was not suspected. But tell me, what order or regularity
can be discerned in dreams1 How can true dreams be distinguished from false
ones; since the same dreams are followed by different results to different
people, and, indeed, are not always attended by the same events in the case of
the same persons? For this reason I am extremely surprised that, though people
have wit enough to give no credit to a notorious liar, even when he speaks the
trilth, they still, if one single dream has turned out true, do not so much
distrust one single case because of the numbers of instances in which they have
been found false, as think multitudes of dreams established because of the
ascertained truth of this one. If, then, dreams do not come from God, and if
there are, no objects in nature NATVRA natural meaning GRICE with which they
have a necessary sympathy and connexion, and if it is impossible by experiments
and observations to arrive at a sure interpretation of them, the consequence
is, that dreams are not entitled to any credit or respect whatever INCLUDING
LUTHER KING’S OR PILATE’S – I dreamed I met a Galilean, a most amazing man. And
this I say with the greater confidence, since those very persons who experience
these dreams cannot by any means understand them, and those persons who pretend
to interpret them, do so by conjecture, not by demonstration. And in the
infinite series of ages, chance has produced many more extraordinary results in
every kind of thing than it has in dreams; nor can anything be more uncertain
than that conjectural interpretation of diviners, which admits not only of
several, but often of absolutely contrary senses. Let us reject, therefore,
this divination of dreams, as well as all other kinds. For, to speak truly,
that superstition has extended itself through all nation, and has oppressed the
intellectual energies of almost all men, and has betrayed them into endless imbecilities:
as I argue in my treatise on the Nature of the Gods, and as I have especially
laboured to prove in this dialogue on Divination. For I thought that I should
be doing an immense benefit both to myself and to my countrymen if I could
entirely eradicate all those superstitious errors. Nor is there any fear that
true religion can be endangered by the demolition of this superstition; for it
is the part of a wise man to uphold the religious institutions of our
ancestors, by the maintenance of their rites and ceremonies. And the beauty of
the world and the order of all celestial things compels us to confess that
there isan excellent and eternal nature which deserves to be worshipped and
admired by all mankind. Wherefore, as this religion whichis united with the
knowledge of nature is to be propagated, so also are all the roots of
superstition to be destroyed. For it presses upon, and pursues, and persecutes
you wherever you turn yourself, whether you consult a diviner, or have heard an
omen, or have immolated a victim, or beheld a flight of birds; whether you have
seen a Chaldean or a soothsayer; if it lightens or thunders, or if anything is
struck by lightning; if any kind of prodigy occurs; some of which events must
be frequently coming to pass; so that you can never rest with a tranquil mind.
Sleep seems to be the universal refuge from.all labours and anxieties. And yet
even from this many cares and perturbations spring forth which, indeed, would
of themselves have no influence, and would rather be despised, if certain
philosophers had not taken dreams under their special patronage; and those,
too, not philosophersof the lowest order, but men of vast learning, and
remarkable penetration into the consequences and inconsistencies of things, men
who are looked upon as absolute and perfect masters of all science. Nayif
Carneades had not resisted their extravagances, I hardly know whether they
would not by this time have been reckoned the only philosophers worthy of the
name. And it is with those men that nearly all our controversy and dispute re
specting divination is mainly waged; not because we think meanly of their
wisdom, but because they appear to defend their theories with the greatest
acuteness and cautiousness. But,as it is the peculiar property of the Academy
to interpose no personal judgment of its own, but to admit those opinions which
appear most probable, to compare arguments, and to set forth all that may be
reasonably stated in favour of each proposition; and so, without putting forth
any autthority of its own, to leave the judgment of the hearers free and
unprejudiced; we will retain this custom, which has been handed down from
Socrates; and this method, dear brother Quintus, if you please, we will adopt
as often as possible in all our dialogues together.Indeed, said he, nothing can
be more agreeable to me. Having held these conversations we went away. Nome
compiuto: Alessandro Chiappelli. Keyword: academici, Alcibiade, Gli
Scipione, la dialettica romana, storia dela filosofia romana, Cicerone, ambassiata,
Carneade, Kant, neo-Kantianismo, external world, internal world, the reality of
the external world, iconography, detailed ecphrasis of “La scuola di Atene” –
dialettica ateniense, dialettica romana. Grice: To Athens, via Rome. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Chiappelli” – The Swimming-Pool Library
Luigi Speranza -- Grice e Chiaromonte:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della parola – il
cane ha molto. Definizione d’ aggetivo – la correlazione – scuola di Rapolla –
filosofia basilicatese -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel Gruppo di
Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Rapolla). Filosofo basilicatese. Filosofo italiano. Rapolla, Potenza, Basilicata.
Grice: “Problem with Chiaromonte is that he let things influence him too much!
My favourite is his tract on ‘silenzio e parola’ – where as he explains,
‘parabola,’ as used by the Greeks meant conversazione, because among primitive
people, it is all about ‘comparison,’ and that is what a parabole is – by
comparison we may think of miaow-miaow and the bow-bow theory of meaning!”. Esponente
antifascista, appassionato di filosofia (fu discepolo di Andrea Caffi) e di
teatro, fondò con Ignazio Silone la rivista culturale indipendente "Tempo
Presente". Il padre, medico, si trasfere con la famiglia a Roma, C. si
vota all'anti-fascismo, dopo una breve parentesi fra le file fasciste, entrando
a far parte della formazione Giustizia e libertà e finendo esule a Parigi per
evitare l'arresto della polizia. E in Spagna, combattente repubblicano nella
guerra civile spagnola contro le armate franchiste nella pattuglia aerea di
André Malraux (la figura di C. è adombrata in quella del personaggio
dell'intellettuale Scali, del romanzo L'Espoir), poi abbandonò il fronte per
contrasto con i comunisti. Allo scoppio del secondo conflitto mondiale, in
seguito all'invasione tedesca della Francia, riparò a New York, facendosi
notare nel gruppo dei cosiddetti New York Intellectuals. Fu propugnatore del
socialismo libertario che contrappose alle spinte trotzkiste della rivista
politics di Macdonald, a cui pure si legò in un sodalizio di amicizia e di
frequentazione intellettuale. Ebbe legami d'amicizia con filosofi come Arendt e
Camus, e scrittori come Orwell, e collaborò con Salvemini al settimanale
italiano a New York, Italia libera. Tornato in Italia una prima volta e una
seconda, si sentì esule in patria, anche per il suo rifiuto a sottostare ai
compromessi che volevano la cultura strettamente legata ai partiti politici;
per un periodo tenne una rubrica di critica teatrale sulla rivista Il Mondo
fondata da Mario Pannunzio. Assieme a Silone, fondò "Tempo presente",
rivista culturale indipendente, esperienza innovativa nell'Italia dell'epoca
che portò avanti, nonostante qualche dissapore con Silone, con grande
attenzione agli autori di notevole spessore che riempivano le pagine del
mensile. Le sue posizioni furono improntate all'anticomunismo ma, a differenza
di Silone, fu senz'altro più utopico; vicino alle posizioni di Albert Camus,
teorizzò «la normalità dell'esistenza umana contro l'automatismo catastrofico
della Storia». Nel testo La guerra fredda culturale. La Cia e il mondo delle
lettere e delle arti (Fazi editore) della storica e giornalista inglese Frances
Stonor Saunders, si sostiene che la rivista Tempo presente sia stata finanziata
dalla CIA: la Saunders ne individua i fondatori come personaggi di punta del
Congress for Cultural Freedom e principali destinatari dei finanziamenti della
CIA per attività culturali in Italia. Intrattiene una fitta corrispondenza con
Mussayassul, amichevolmente chiamata Muska, una monaca benedettina, sul tema
della verità. Altre saggi: La situazione drammatica, Milano, Bompiani, The
Paradox of History, Londra, Le Paradoxe de l'Histoire, prefazione di Adam
Michnik, introduzione di Marco Bresciani, Cahiers de l'Hôtel de Galliffet,
Credere e non credere, Milano, Bompiani; Collana Intersezioni, Bologna, Il Mulino,
Scritti sul teatro, Introduzione di Mary McCarthy, Miriam Chiaromonte, Collana
Saggi, Torino, Einaudi, Scritti politici e civili, Miriam Chiaromonte,
Introduzione di Leo Valiani, con una testimonianza di Silone, Milano, Bompiani,
Il tarlo della coscienza (The Worm of Consciousness and Other Essays,
Prefazione di Mary McCarthy), Miriam Chiaromonte, Collana Le occasioni,
Bologna, Il Mulino, Silenzio e parole: scritti filosofici e letterari, Milano,
Rizzoli, Che cosa rimane, Taccuini, Collana Saggi, Bologna, Il Mulino, Lettere
agli amici di Bari, Schena, Le verità inutili, S. Fedele, L'ancora del
Mediterraneo, La rivolta conformista. Scritti sui giovani e il 68, Una città,
Forlì, Fra me e te la verità. Lettere a Muska, W. Karpinski e C. Panizza, Una
città, Forlì, Il tempo della malafede e altri scritti, Vittorio Giacopini,
Edizioni dell'Asino, Albert Camus-Nicola Chiaromonte, Correspondance, Édition
établie, présentée et annotée par Samantha Novello, Collection Blanche, Paris,
Gallimard, Dizionario Biografico degli Italiani. Simone Turchetti, Libri:
"Le attività culturali della Cia" Galileo, Cesare Panizza, Nicola
Chiaromonte. Una biografia. Presentazione di Paolo Marzotto, prefazione di
Paolo Soddu, Roma, Donzelli. Dizionario Biografico degli Italiani, XXIV, Roma,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana Treccani, Filippo La Porta, Maestri
irregolari, Bollati Boringhieri. Gino Bianco, Nicola Chiaromonte e il tempo
della malafede, Lacaita, Manduria-Roma-Bari, Michele Strazza, Contro ogni
conformismo. Nicola Chiaromonte, in "Storia e Futuro", Filippo La
Porta, Eretico controvoglia. Nicola Chiaromonte, una vita tra giustizia e
libertà, Bompiani. Bocca di Magra Altri progetti Collabora a Wikiquote
Citazionio su Nicola Chiaromonte Nicola Chiaromonte, su TreccaniEnciclopedie on
line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Nicola Chiaromonte, in Dizionario
biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Opere di Nicola
Chiaromonte,. Fotografie e documenti di Nicola Chiaromonte La cultura politica
azionista. "Nuovo Partito d'Azione". Il fondo librario Chiaromonte.
Sotto il generico vocabolo “parola” (cf. Grice, ‘to utter’) si può intendere
qualunque segno communicativo che serve a rappresentare una percezione o
un'idea o concetto. Pur nondimeno questa voce “parola” – cf. Grice “to utter”
-- nell'uso ordinario è ristretta a signare un suono articolato, con cui l’uomo
esprime e communica la pércezione o la idea o concetto ad altro uomo; e siccome
il suono articolato e stato legato ad altro segno, così la parola, oltre di
esser pronunziata (pro-nuntiatum), è anche scritta. Orche cosa è mai questa
*communicazione* da un'uomo all'altro? Questa communicazione propriamente è un
mezzo di suscitare nell’altro uomo, al quale si dirigge, una percezione o una
idea o concetto consimile a quelle che ha e che vuol *communicare* (o signare)
colui che ‘signa’. Perciò la communicazione consiste nel far sorgere nell’altro
quella stessa percezione o quella stessa idea. Ciò in due modi può succedere,
cioè: o mediante una convenzione, arbitrio, concordo, patto, sul segno, sia
volontariamente fatta, sia abitualmente seguita, cosicchè ogni segno per ragion
di associazione convenzionale desti una percezione o un'idea corrispondente; o
pure mediante una naturale (iconica, assoziativa) associazione o meglio
co-relazione che si stabilisce tra un segno e una percezione o idea o concetto,
cosicchè non abbisogni altro che imitare (proffere) appositamente questo segno
per suscitare nell’altro la percezione o idea o concetto naturalmente (iconico,
assoziativo) annessa o co-relata. È del primo modo – il modo di correlazione
convenzionale -- la maggior parte dei segni; poichè una convenzion prima
espressamente o tacitamente fatta, e l'uso che ciascun trova del sistema di
communicazione del suo popolo, fan sì che appena si manipula un determinato
segno, tosto si destino in coloro che ascoltano le percezioni e le idee
co-rispondenti. Sono del secondo modo ogni segno che per lo più imitano una
proprieta naturale, come la voce del cane (“Daddy wouldn’t buy me a bow-wow”),
il romore del vento, lo scorrer del fiume il rimbombo del tuono, della
esplosione, ed altri simili. Ancorchè l'uomo non sa per antecedente convenzione
il ‘signato’ di tale ‘segno,’ egli tosto si fa l'idea del ‘segnato’ che
s'indica, perchè la imitazione – iconicita, assoziativita – della proprieta
naturale sveglia la percezione socia. Sentendo “bac-buc” dei tedeschi,
quantunque non sa l'alemanno, mi debbo far tosto l'idea del vuotarsi di un vaso
a bocca stretta. In questa categoria va pure il vocativo “o”, perchè la
pronunzia molto spontanea di questa vocale fa volgere la persona verso il punto
donde “o” vien pronunziato: e quindi da per sè stesso il vocativo “o” serve a
chiamare, perchè ottiene spontaneamente questo effetto o risponsa nell’recipiente.
Intanto il segno, oltre che serve a mettere in communicazione due uomini fra
loro ed a far nascere in essi la ri-produzione (o trasferenza psicologica) di
una percezione e di una idea secondo la volontà del ‘signante,’ è al tresi
utile ad un'uomo solo, allorchè egli si racchiude in se stesso e si va
rappresentando le cose per meditarvi. Difatti è un'osservazione ben comune che
noi parliamo dentro noi stessi, allorquando pensiamo le diverse cose, e
principalmente allor quando ci rappresentiamo una idea astratta. PRISCIANI
GRAMMATICI CÆSARIENSIS.DE VOCE. PHILOSOPHI definiunt vocem effe ærem temuffitmm
ftfhtm,uel fiuwm fenfibile ut ritum,idefl quod propria auribus accidit Et p efl
prior definitio ii fubfhtntia fiumpta, Altera nero d notione quam graa ivvotav
dicunt Jnoc efl ab accidentibus Accidit enimuod auditus quantum in ipfia efl
Vedi autem differentia fiunt IV: articulato, inarticulata, literata,
illiterata. Articulata est qua coarguta, hoc est copulata cum aliquo
fienfiu mentis eius qui loquitur, profertur. INARTICULATA est
contraria, qua a nui lo proficifettur affccfht mentis. Litterata est qua
ficribipotefl. IJ-literafa qua ficnbi nbpot. r nuenimtur igitur quadam voces
articulata, qua et feribi poffitnt et intellig, ut Arma uirtemq; cano Quadam
qua no peffunt feribi, intelligiinturth, ut fibili heminu et GEMITVS, ha enm
voces quamus sensium alique SIGNIFICENT proferentis eas, feribi tn no poffiint
Ali vero sunt qua quantus feribantur, tn inarticulata dicuntur, cum nihil
significent, ut coax, cr a baseni voces quanquam intelliginuis de qua fint
noluere proferte, tamen in articulata dicutur, qma vox fut superius
dixi){marticulata est, qua a Milio affvfhe profiafdtur. Alia sunt inarticulata et illitterdta, qua nec feribi possunt nec
intelligj, ut fl repitus, mugitur, et his similia. Scire autem debemus, quod
has IV pecies vocum p- fidunt IV superiores differentia generaliter voct
æddentes, bina per singulas inuictm coeuntes. Vox autem didht est vel d Uo*
cctndo, ut “dux”, “ducendo”, Uel ccto rojfioxco jsoco, ut quibufda placet bE Lr
fl pars minima uods composita, hoc efi l uods qua conflant compositione
litterarii, minima autem quantum ad totam comprehensionem uoas litterata, ad
hanc enim etiam produrtauoctiles hreuiffima partes inveniuntur, vel quod omnium
est brevissimum eorum quzdiuidi possunt, id quod dividi non potefl Vcffumus et
fic definire Littera e nox qua feribi potest mdiuiduauicitur autem littera vel
qudfi. 5 lenter d, eo quod U<gndi iter prabeat, ue[atuaris (ut quilufda pia
cet) qubdplerunq>in caratis tabulis antiqui fcrilerc [oletans et pojha
delere-Litteras aut, etiam elementorum vocabulo nuncu pauerunt, ad simlitutem
mundi elementorum- Sicut enim illa coeutia omne cor fu perficiunt, fic etia ha
conimfia litterale vocem quafi corpus aliquod componunt yuel magis nere corpus
na fi acr corpus eji, et nox qua ex ære icdo confiat, corpus ejfie cflenditur,
quippe cum et tangit aurem, et tripartito dividitur, quod eji finit corporis
hoc eji tu altitudinem, latitudinem, longitudine myunde ex omni parte potefi
audiri- Vraterea tamen singula syllabe altitudine quidem habent m tenore,
craffimdinem nero et latitudinem in spiritus longitudinem in tempore- Littera
igtut eji ricta elementi et uclut imagp quadam vocis litterata, qua cogmfidtur
ex qualitate et fti tute figura linearu-Hoc ergo mterefl inter elementa, et
litteras, quod elementa proprie dicuntur ipfie pronundationes nota autem carit
littera- Abufiue tamen et elementa pro litteris, et littera pro elementis
vocantur. Cum enim dicimus non poffie conflare m eadem fiyl labd-K, ante V, no
de litteris dicimus, fid de pronuntiatione earum- nam quantum ad scripturam
possunt coninng, non tamen etia enuciari, nifi ipojl pofitR, ut princeps, sunt
igitur figura litterarum quibus nos utimur- XXUI- ipfie vero promnciationes
earu multo ampliores. Quippe cum singula vocules denos mueniantur habentes
fionosyuel plures, ut putaa, littera brevis IV halet fimi differentias, cum
habet afrirationem, acuitur vel gravatur et rurfus cum fime aft iratio e
acuitur vel graudtur – ut: “habeo”, “habemus”, “abeo”, “abimus”- Longt vero
eadem fex modis fionat, cum habet ASPIRATIONEM et acuitur vel gravatur, vel
drcunfleCHtur – ut: “hamis” hdmoru hamus Et rurfits cum SINE ASPIRATIONE
acuitur vel gravatur vel ctr cunflecntur, ut dra ararum dra Similiter ali
uoatles pofjimt proferri- Vraterea tatnen-i, &. u, uoatles quando media;
fiunt alternos inter fie fionosuidetur confundere ytefk bonatofiut vir. u, ut
optumus, Eti, quidem quando poft-u, confortantem loco digamma-V,fi<n<fhm
Æolia ponitur brevis y sequcnte. d, vel. m, vel. r, ucl.t, Uel x, fonum-y,
graca videtur habere – ut: “video”,um, “virtus”, “vitium”, uix-v, autem qudnuts
contrastum eundem tamen fimum, hoc efi y, habet, inter q} &-efueLiyHela,
DIPHTHONGUM pofltum, ut que quis qua- tenon inter. gt& ea fidem uoatles,
cmi in una siyllaba fic imenitur, ut pingte sanguis fiingtta . In
confortantibus etiam fiunt differentia plures, trdnfeuntmm in alias consonantes
et non tran femtium, quippe diversie firmi potefiatis. L tL a iij Ccidit igitur
litteræ nomen figura,poteffas- Uomen uefo a ti. a. b. c. Et fiunt mdechna ilia,
tam apud græcos elemetorum nomina, qudm APVD LATINOS sive p a barbaris inventa
dicuntur, sive p simplicra hæc Z7‘ fktlilia esse debent, qudfi fundamentum
omnis do firmæ nnmvbile, sine p nec aliter apud iatmos poterat esse, cum a fias
uoabus uocztles nominen tur, Saniuocales vero in se definant, Mutæ autem a fi
incipientes uo- atli terminetur, quas fiflefkts SIGNIFICATIO quocp nominum una
eud- nefcit vocales igitur ut difhtm efi per fi prolatæ nomen fuuofien dunt.
Semivocales vero ab.e, incipientes, &in je terminantes. A bfip x, que sola
ab. i, incipit per anafirophen gracct nominis. xi. quia necesse fuit, cum fit
fiemt uocalts, d uoath vnapere, Zjin fe terminare. quæ. x, nou\ ffimcd LATINIS
afjumptaypofi omnes ponitur litteras, qbus, LATINA dichones egent p autem ab.
i, incipit eius nomen, ofhmdit eti, am SERGIO in commento quod scripfitm DONATO
kisuer bis. Sunt, VII semivocales, qu<e ita proferuntur, ut inchoent ab. e, littera,
et definant innatur ale sonum, ut f l. m-n. r. s. x- Sed. x, ab. i, inchoat. \d
> etiam Eutropius confirmat dicens. Una duplex. x, quæ ideo ab.i,m cipit,
quia apud græcos in eandem definit. Mutæ autem d fiincipientes, Z^m-e, uoculem
definentes ^x cæptis. K^t. quarum alteram a, altera in. u finitur, fua confiant
nomina. H, enim aspirationis magis est nota. Figuræ acadunt quas videmus in
singulis litteris Tote jhs vero ipsa pronuciatio, propter qua, et figura ZTiwia
fiunt ficht . Quidam ena a dunt ordinem fied efi pars pote fiatis litterarum.
Ex his uocules dicuntur, quæ per fe noces perficiunt uel fi ne quibus uox
litteralis profirn non pote fi, unde et nomen hoc præcipue fibi defe dunt.
Cæteræ enim quæ cum his proferuntur confortantes appellantur. Sunt igitur
voaules numero V: A E I O U utimur etia. y, grgeorum cuufia nominum. Q
onfonantiu aliæ fiunt fi mino cedes, aliæ mutat. Semiuocales fint ut plerisp
LATINORUM placuit fiptemfil- m n- r- s. x. Sed-f. multis cfienditur modis muta
mazis, de quatpofi docebimus Z, quoque utimur ingruas dcthonibushæ ergo, hoc
efi fi- miuo cules, quantum uincuntur d uoculibus, tantum fi p erant mutas,
ideo apud græcos quidem omnes dichones, uel in uocules uel in fimi- t:ocUlcs,
quæ fecundam habent euphoniam, defiment, quam nos SONORITATEM onoritatem
pofjimus dhere, APUD LATINOS autem, ex maxima parte, no tamen omnes.
Inveniuntur enim quædam etiam m mutas definetes. Semivocales autem furit
appellata, qua plenam vocem non habent f ut fetnideos et femiuiros appellamus,
non qui dimidiam partem habent deorum, vel uirorwmfed qui pleni dij uel uiri
non fmt Reliquæ funt muta, ut quibufdam u\detur, numero IX: B C D G H K P R S
T. Et fnrvt: W1 wn bene hoc nomen putant easaccapi[fy cumba quoq; partes
fintuoctsqui nefiunt,<p ad comparationem ue ne sonantiwmita funt nominata,
uelut informis dicitur mulier, non qua atret forma, sed qua male est formata y
et frigidum dia mus eumynon qui penitus expers efl atlons, sed qm minimo hoc
utitur. Sic igitur mutas, non qua omnino noce atrcnt fed qua exiguam parte
muods habent. Vocales autem APUUD LATINOS omnes fmt anapites, vel LIQUIDA
liquida hoc est qua fialemodo produci f modo corripi pojfunt, Sicut etiam apud
antiquiffimos erant gr acor uni ante muentionem quibus inuentis. t, &o, qua
ante anapites erant reman, ferunt perpetua breues, aim earum produdhtrum loca
poffcfft fint d fupradiths uoatlibus semper longis. Sunt etiam in confonantibus
lo ga, ut puta duplices. xy&.Zr Slrut enim longa vocalesy ficha qucq;
longam fidunt jy liabam. Sunt similiter in confonantibus anapites vel liquida
ut. L y &-r y qua modo longam modo breuem pofl mutas pofita m eadem syllaba
fidunt syllabam his quidam addunt non irrationabiliter m, &my quia ipfe
quoq; communes fidunt syllabas pofl mutas pofita yquod diuerforu confirmatur
aufhritate tamgra eorum, q latinorum . ouidius in deamo Metamorphofeos.
Vifcofimq; gnidon.gr auidamq, ; Amathunta metallis. Euripides iit Vphoemffis .
/Wr#i tro c/t hoc pidjuov tio'punr. In cifdem . xxax ojuitrSot.Jdco hocmo
cmtofeis tihvov, apud gracos fnnenitur tamen. myante.n,pofita nec producens
ante fe uoctilem mo re mutarum -Callimachus rcofjutv o juvturx pætos ialiud
habet nrec littera femiuoctihs,nifi nominis prolatione, epire duo(yili incipit.
Sed h.ec pote flatem mutare Iit ter re non deluit, fi enim effet femiuoculis
yneaffario terminalis nomlnu inucniretur quodminime repencs.nec anted, uel.r, m
eadem fyllaba poni poffet, qui locus mutarum efr duntaxat.nec communem ante
eafdem pofita faceret fy liabam. Vofiremo grrect (quibus in omni dottrina
auflvnbus utimur) hic quoq; error d quibus *= dam antiquis græcor um
grammaticis inna fit latinos, qui. fi alia ideo littera efl exifhmanda
q>c,debet.gyqncq; cum fimiliter pr reponitur. u, amittenti uim litterre alia
putari y et aha cum id non facit rdicimus enim anguis ficuti quis, O4 ruignr fi
cuti cur. v nde fi uelimus cu, ueritate contemplari(ut diximus ) non plus quam
decem &ofh litteras, in latino farmene habemus, hoc eflfadeam antiquas gr
re eorum &.fy&.x,pefka additas eas quoque; ab eisdem famptas.nam y
y&.^grrecvrum afufia nominum afamimus.H, æro affirationis efr nota y et
nihil aliud o.tbct litterre nifii fgurdm/j" q> in versa firibitur inter
alia litteras. Quod si fa faceret ut elementum putaretur, nihilominus quo
rundam enam numerorum figuræ, quia in versiu inter alias litteras feribuntur,
quanuis eis d familes sint, elementa fiunt habenda fadmis nime hoc efi
adhibend-ctn, nec aliud aliquid ex accidentibus pro f prutatem ostendit
Umufcuiufq; elementi, quomodo potefh, qua. Uret affirationeqenim uoaths nec
confotum ejfe poteflnoculi$ non e fi. b^quia dfieuocem non fit, nec fiemiuocuhs
cum mlla fyllaba latinauel grceafper integras dittioes in eamdefnat, nec muta
cum n eadem fyllaba, cum duabus mutis bis ponitur, ut phthius, Erichtho =
tiius-nulla enim fyllaba plus duabus mutis poteftbabere iuxta fe po fitts,nec
plus tribus confonantibus continuare authritus quoq; tam Varronis q Macri,
teflv Cenforino,ncc-K,necq,neq;.h, in numro adhibet litterarum -Videntur tamen
i,gy-u,cum in conlonantes tra fiunt quantum ad pote flatem, quod maxrmum efiin
elementis, alite litterte ejfe pr teter fifpradidkts -multum enm inter efi
utrum uoctiles fint an confonantes-ficut enm, qnanuis in uaria figura, g? uario
fwmine fint-K,gy.q,gj*-c, tamen quia u/nam um halent tam in metro q in fono,
pro una littera accipi debent, fle. i, &-u, qnanuis unum twmcn,g? unam
habeant figuram, tam uocules q con^onan tes, tamen quia diuerfum j'onum,gj*
dmerfim umhabent in metris, g? in pronuntiatione fy liabar um, non fiunt in ei
fidem, meo iudicio, (lententis acapiendte-quanuis et Cenjbri/w dothfjlmo artis
grammaticæ idem placuit. multa enim cjl differentia inter confortantes, ut
diximus, gruocttlcstantum enmflre interefi inter uoculcs gj* confionantes,
quantum inter animas g? corpora, anim.e enim per fi mouentur,ut philofophis
uidetur,gj* corpora monent, corpora uero nec per fe fime anima moneri poffunt,
nec animas monent, fid ab il Its moucntur. Vocales fi militer g? per fi
mouentur, ad perficienda fyllabam,g? confionantes mouent fecum, confionantes
uero fime uoculu bus immobiles fintEt-J, quidem modo pro fi mp lici, modo pro
duplici accipitur confonante-pro fimplici, quando ab eo incipit syllaba in
principio dithonis pofita, fiubfiquente uocztliin eadem syllaba, ut luno
Juppiter . pro duplici autem quando in medio diflioms ab eo incipit fyllaba
pofiuoatlcm ante fi pofifom, fu fiquente quoq; uocttli in eadem fyUab a, ut
maius, peius, eius, in quo loco antiqui folebant geminare eandem-i,l\tteram,gT
maijus,peijus,eijus feribere,quod non aliter prominctari poffet quam fi cum
fitperiore syllaba prior I,cum fiquente altera proferretur, ut
peijus,cijus,tnaijus, gy duo. ij, pro duabus conjonantibus accipiebant. nam
quantusT,fit confonans incadcm syllaba geminatninngi non poffet. ergo non
aliter quam tellus, mannus proferri debuit. unde Pompeiij quoque genitiuum per
tria-i, antiqui feribeb aut, quorum duo fiperioraloco confonatium accipiebant
jit fi diats Pompeiij, nam tribus ili, iunchs qua^ lis poffet fyllaba
pronuntiari ? nam poftremum -l, pro uocttli efi atcipienc lum . quod Ci
^vuorotv Fouiv.Ep enim h exametr u/m heroicum, apud latinas quoq; hoc
idem-u,inuenitur pro nihilo inmtris,& maximo apud uetufb.fpmos comicorum,
ut Terentius in Andria M sine muidia laudem inuenias,Et amicos pares. eft.niamicum
trimetrii, quod nifi,pne mui,pro tribracho accipiatur, fhtre uerfus non
potejl.jciendu tamen q> hcc ipptm Æoles quidem, ubiq; loco ajpirationis
ponebant effligentes ffnritus affcritatem.nos dutmmultis qui dem,non tamen m
omnibus illos faquimur, ut cum dicimus ueffera, uis,uejhs. hiatus quoq ; atupt
plebant illi mterponer e -F, digama, quod ojhndunt et Poetæ Æolidæ up,AlcmanxsH
X" yocrrJ pn Mio/ et 'Epigrammata, qu£ egmctleg m tripode uetujhfprrw
Apollinis qui pat in Xerolopho Byzatq pc pripta/nyoan fubiungi^nde Æoles
loco(ut diximus) afpirationis digamma ponentes in dictionibus ab -p Rapientibus
j olent loco digam ma-B fcnbere /ududntes debere præponi diyrtmma qua.fi
uoathfeA rurfis quafi confonanti digamma in eadem fyllaba preepenere re cu j,
'antes,comutxoant id in-Bfiparcop fcpo Condicentes Sed apud grte cos hxc
littera /idzji,p -multis modu fungitur loco uoculif,ut in decli natione nondnum
in,pcc,& in a puram dcfmentum,qut luxus pro w i os, et publicus pro
TouvMHor, trismphus pro dpfocyfros, gubernator pro HvfitpvSx rnr, gobius pro
inofcio, Cære *Vj' toJ %oupi puniceus c. quduis m trilus folis mueniantur
nominibus quæpoffint declinari,hoc idem firuant,ut caput rapitis, &ab eo
copojita, Ut finciput fi 'napitis, occiput occipitis, alec alecis, lac l albis,
in quoetia t. additur quare quibufdam non irrationabiliter nominatum hoc lath
prolatus inuenitur. Reliquæ uero cojonantes mutantur, uel ab ij cimtur-d-ut
aliquid alicuius an. ut templum, templi, peliumpelij-f Ut magnus magni-x-rex
regis, nix niuis-ln uerborum qucqipræte *= ritis p er fettis jolent omnes modo
mutari modo manere, cxcæptis-L p.fx Mæ enim nunq mutantur, ut habeohabui, iubeo
iuffi,compefco compefcHi,dico dixi, afcendo a fiendi, lædo Ufi, lego legi,
pingo pinxi, demo dempfi, pr emo presfi, moneo monui, fi no fui, nequeo nequi
ui, torqueo tor fi, differo differui,uro uffi,uertouertiftedv flexi. \llæ au
tem quattuor ut fiupra diximus nuquam mutantur, mpræterito per fiflv.l. ut cælo
cælaui,doleo dolui,uolo uolui, mollio molhui.p .turpo turpaui,ftupeoftupui,fadpo
fiulpfi, lippio lippiui.fiquaffo quaffik ui, cenfio cenfiti-arcefjo
arceffim-x-nexo nexui. Voatles quoqiin eifde præteritis perfiflis quæm
principalibus fy liabis mueniwntur uerborum, modo ex correptis producuntur,
modo mutantur in alias uo cales, modo manent eæde-Troducuntur plemnq omnes, ut
fiiueo fani, ctiueo cdui, fedeo sedi, /ego' legi,uideo nidi, moueo mom, fbueo
fo ui, fugio fugi . Mutantur. a, et. e-a. quidem in. e. medo produ&tm modo
correptam.Vrodu(fhim,uta^p egi capio cepi facio faa.fi ango fregi. correpta,
tango tetigi, cado cecidi, parco peperci . E. uero tranfitm.i.ut eo
m,ueUij.Solinus in colledhtneis uel polyhijhre. Tatius in arce ubi nuc ædes efl
xunonis Monetæ, qui anno qntv q mgrefptsurbem fuerat a lauretibus inter e p tus
efl,/eptima &uiqvffinia olmpiade hominem exiuit.Qjteo quiui uel quij. Hæc
eadem uoculis penultima muerbis fi eundæ coniu^tiois fepe mutatur in-u.ut doceo
docuiynoneo monui, doleo doluuquod fimiliter efl quado in tertia uel quarta
coniuqntione patitur aut rapio rapui, aperio aperui M.&.o>manet in
principalibus fy liabis pofitæ immutabiles,tempo Yimquoq ; m quibufdam.ut ruo
rui, domo domui, doceo docui. Hoc queep olfirnandu efl p mnq in fupradifiv
tempore poteft qeminari m ] i i! - n VK UBER Wf M principio ncq; in fine
fyllaba ni fi qucedtmte incipit ut tondeo totondi, pendeo uel pendo pependi,
difco didici f pofcv popofii, tundo tutudi, pedo pepedi, iungy tetigi, c&do
eradi, atdo evadi, pello pepuli, fxllofifilii^rodo prodidi, nendo uendidi-ex
quo etiam ap* paret . f . uvm magis mutce obtinere d quaincipiens eft geminata
fyllaba- Santvmutem pofita muenimtur duo uerba epice qeminant fy liabam m
prcetvrito.jb ficti, fiondeo fiepondi Antiquiffnni etiam, fcindo fdadi
dicebant,q> innior er fddi dx erunt, ut mpr&terit* perfitfv uerbi
ofiendemus nec fine ratione • 9. ante mutam pofita vnuemtur qvminatum uerbum,
c/m samittit unn fiiamplcnmcp, fic pofita ante mutam, wndenec in fecunda
fyllaba repetiturM -quocf ge minatur, mordeo momordi, quee loco nuttee in
multis fungitur, nam ante-n pofitx communem fiat fyllabam, ut r amnes ramnetis,
fieut Cremes Cremetislamlicti enim fiunt quee fic declinantur, quod Callimachi
quoque au thr itato con fi r ma tu r in A ct ijs,ficu t i am t :f radicium cfl
hocucrfiu 7w; juiv o uvv ante-s .pofita in finali fyllaba nominis, more ma tce
interpofita i. fiat genihuu hyems hycmls,ucl uti inops inopis, eoe leis
ccehbis- Apparet igitur, imuicvm pro fe pofitee inucniim tur,ut breucs,CT
longce quee habent afiirationem, et quee atrent ea A lice autem per
coiuqationem, uel cognationem cognatee littorce, 0*jg feinuicem pofitee, ut.
b.p.f.necnon-g &-c-cim afiiratione fiue fine ea-x»quoq; duplex,
fitnilitor-d.&.t. cum afiiratione uel fine ea, et cum his-z-duplcs-unde
fiepe-d feribentos latini hanc exprimunt fi no, ut medidics,hcdie, antiqui
(fimi qucq;Medentius dicebant, pro tnt fentius. Qjxinenam fifimplexhabet
aliquam cum fipr adi flis cognationem, unde fiepe pro-z-eam folemus geminatam
ponere, ut patrifjo pro -jri{w pitiffo pro tnaffil pro juoc(oc-&do, es tj
pro V . g quoq; frut affines, e. correpta fiue produdht cum ei dipthongy,qHojr
ehur, robur, pro ehor robor, et platanus pro 'TAocTx/or.A.quoq;
cwn-c.&.i-arceo g? coerceo. facio infido, nec, ion alue cum alqs.g? quia
frequenter he m omnibus pene litteris mutationes non filum perafus,ucl tempora,
frd etiam per figurarum compofitxones, uel denuationes gj* tranjlationes d
grreco in latinum fieri filent, neceffarium efi e arum po nere exempla. A.
correpta conuertitur in productam, faueofdui, In. e . correptam parco peperci,
armatus mermis. I n e. produ {ktm facio feci, apio cepi producta quoque- a. im.
e .produ pleraq; nomina qu^e cum uer^is fiue partiapijs componuntur, uel
nomiruttiui mutant extremam fy liabam in-i.cor reptam, ut arma armipotens, homo
homicida, cornu cor niger, fivlla fhlliger, arcus araten es fatum fatidicus,
nurum nunfrx, aiifa ctiufidicus fadhts lucificus, cornu cornicen, tuba tubicen,
fidis fidicvnfi^ des plurale, cuius ftngulare fidis eft, unJe etiam diminutiuum
fidi = cula-tibia tibicen, pro tibfan, tibia enim, a-md-debuithmitare, ut fit
praditfhtm eft,unde pro duabus- vj.breuibus una logafadla ep\c[Uod in alia
huiufremodi compofihone non muenies . uulnus uulm ficus, magnus magnificus,
amplus amplificus, fruflas fruflificus, opus opifrx uel gemtna. ut uir uiri,
umpotens, par paris parrict =da quod uel a pari componitur, uel ut alij dicunt
d patre . ergo fi efi d pari-r-euphoni£ dufa additur, find patre .tdn r.
convertitur, quilufdam tamen d parente uidetur cffc compofitum, g? pro JLIBER
farentidda per fyncopen, et commutationem -t.fn.r.fadbitn parn eida frater
fratris,fr atruida foror for oris, foror icida, lux quoqj lu * ets lucifer,
flo; floris florifer, fdcer facri facnficus,ars artis artifix • p aucti fwit
quce hanc non [eruant: regiam, ut auceps, anes atpiens0
mtnceps,mcnteatptus,municeps munera cupiens, au^his augufius [milia &qute
ex duobus nominanuis componuntur, ut puta tufiu randum,refpu.non tnutant
extremam fy liabam, fid ea cum defigu* ris dicemus latius traifhtbimus. O,
aliquot Italia? ciuitates tefce P linio, non habebant, fed loco eius ponebant.
u . et maxime, Vmbri, ojs bos. modo pro . u .loga, ut probus mus, modo pro
correpta to' pepv pa purpura. In plerisfy tamen £oles ficuti hoc faarrns. I Ui
enim OQvycin? dicunt pro Suyxrvp.oj.cor?/ M »3 5) PRIMVS ripientes,Uel magif.v
fino-u. jbliti pronuntiare, ideoq; afcribunt e . rwn ut dipbthongum faciant
ibifid ut fo iumu. colicum ofiendanf Ut Callimachus HX\hi%tafv %6oviF,ojpi'xs
SouyxTup. Qjsod nos fi cuti u, modo correptam modo productem halemus, qua usis
uidcatur-oJ -diphtkoYKg fanmi habere . Pro .0, cpiocp.au, joletrt frequenter
ponere greeti oj pos oj aos pro 5 poto hos, voj iantemytero trimfiro feui.in.n,
ancus pro areus-S-in metro apud uetufhffitrws yubn fiam frequenter amittit .
VIRGILIO (si veda) in ENEIDE, Ponite fies fibi quiscpidem in-xiu ^ inter fe
eoijjfe uirosymmmetur tibi terebrum, mn - mittiturspinguis fangninis. in . r.
flos floris, ius iuris,curfts amiculus, «e/ curriculum -inx aiax pro ausgr pi
flrix propiftris-in quo fequimur dores.ilh enim o pvtE pro opvis. mdcujks
cujbdis, pes pedis,prafes pr a fidis, palus paludis . in . t- nepos nepotis,
uirtus uirtutis,famnis famnitis . in-u. condonantem bosbouts . /ape pro
afbiratione ponitur m his dictionibus quas d gracis fump fimus, ut /emis,
fex,-feptem,fefal. nam ijulv. eA/. t vtd . e . «Ar . rfjwd illos aspirationem
habent m principio . adeo autem cognatio ejl huic littera idefi-s, cum
afbiratione }quoa pro ea in quibufdam dicionibus [olebant bceoti idefi
pro-s-h-fcnbere, nudi a. pro mu fi, dicentes -huic- s.prapcnitur-p. et loco.
‘b-grace fungitur, pro qua claudius Cafar antifigma X hac fiqaira fcnbi noluit
fed nulli susfi funt antiquam feripturam mutare, quamuis non fine ratione
kacpuoq; duplex d graas addita uideatur, nam multo meliorem, et uclubiliorem
fonitum habet-^.qudm-ps.uelds-ha tamen ideft.bs non alias debent poni pro ^
-hoc ep in eadem fyllaba coniunfla,mfi m fine nominatiui, cuius gimtiuus m bis
definit, ut urbs urbis, coelebs coelibis,araps arabis -Sicut ergo-^. melius
fonat quam ps-uel.bs.fic . x-etiam quam- gsuel.es -&-x- quidem affump fimus
-i- autem non • fed quantum expeditior eft-^-qudm- ps. tantum ps-qudm bsideoq ;
twn irrationabiliter plerisqsloco uidetur .^.ps -debere feribi, quod de ordine
litterarum docentes plenius traChtb imus -xduplex modo pro es.mvdo pro-gs.
accipitur, ut apex apicis, grex gr e gps, tranfit tamen etiam
m-u-confonantem,ut nix niuispiecmn in. 61. ut nox no5hs, fu pellex
fupellefUhsSedhac contra regulam declinari nide ntur-fubit etiam-x. littera
loco aflpirationisfut uehouexi traho traxi-x-uertitur in-f. ut efficio effero.
et /ciendum cp quoticfuncp . ex prapositio, Konitur compofita didonibus
duocahbus incipientibus,uel ab peattuor confonantibus, hoc eft.c -p.t.sintegra
manet, ut exaro, exeo, exigo, exoleo, exuro, excutio, expeto f extraho, exe=
quor,exfpes,in quo uidenmr contra gracormn facere conflatu = dinem-illi enim. a
. sequente nunquam præponunt, fcd-n pro ea tuttK$ot!ri! . melius ergo nos
quoq;. x . solam ponimus, que locum obtinet, es- cuius rationem nonfolum
ipfefonus auriu iudido pof fit reddere, fed etu hoc f qemituiru s-Jifta
confonante a madente b ij LIBER. minime potefl -geminari autem indetur pofr
confortantem -s-x* antecedente,qu£ loco-c.&.sfrinqjttcr fi tyfia consequatuT,ut
exfrquia ex [e^uor -quod fi liceret, licebat etiam pejt -bs, uel- ps. quas loco
dupli as acapnnus adderes, ut dicer enm objfiffus, abjfichts, quod minime licet
-nunquam ennn necs, riec aha conjonans geminari potest, ut diximus, alia
antecedente confionante-nunc de mutis dicrmus-B tranfit in egit occurro
fiuccnrro,m f,ut opfido,fifficto,fiffio,in-g,ut fuggro, in-myut fivmmitto,
globus glomus, in-p, ut fiuppo/io, nj-r, ut fitrnpio, ar rtyio, ms,ut luleo
iufp-nam fiifdpio et fijluli d fitfrum uel fiurfium aduerbio compofiite fiunt,
wnde fiubtinnio et fihbcumlo non mutauem runt-b-ins fijpicor quoque fiffido d
frufim uel fiurfibm cvmponantur, fed abqdum urnam s -non enm didamus fufjjnao
fedfiujpU do,quia non potejl duplicar i conjonans alia fu pquente conjonante,
quomodo nec antecedente,nifi fit mutuante liquidam, ut fiupplex ptf* fr agor
fi\\fifio,€ffiuo,efifirmts,fed notam afeirationis, quam gr æcorum antiqulffe.m
fimiliter ut latmi in uerfe fer ibebant, nunc autem diuiferunt, t dextram eius
p artem fefra litteram p onente;, pfilen notam habent, quam Remnius Palcerrwn
exilem uocut. Griliuis nero ad vir gtium de accentibus fcriben;, lenem nominat,
finijlram autem con * trarix illi afpirationi; da fiam, quam Grillus flatilem
uocrtt-K-fef ertutata eft,ut fefra diximus, qu^e quatmis feribatur nullam aliam
uimhabet quam- c. De-q- quoq ; feffidenter fefra traflntum efl, binos
phthongosyhocefi,uoces comprehendunt. nam finqul d, ut [ScPihv po ? bdellium
genus lapidis,abdir, aldomcnfmygdonides.C, uero Zr-p, proponuntur fequcnte.t
}ut a{htsylc£hisyaptusydiphthon gus. Semiuoczths nulla proponitur mutis nifi.s,
fequete.b, ut afbejhfs ajbufivs cfuelqyut fcutii fquallor .p yut [pes /phatra
tjhtfusfihenni- us-Ante alum autem nullam nuitur um. Mutby magis fiuperio ns ejl
jyilaba:. cnyc nidus. dnyadnus ariadne. gnygneusanyatna. pn, therapnefpnus.
brybrennusyumbra.crycreber-drydrances.^rygratusfr, frater- prfratum.trsracfhts.
Ante. mydutmuetiiutur-c.d.g.t* ut py r a cmony
alcrneneydragmaydmoistadmetusyagmeytmolus, ifi mos. T res aut confio nates no
aliter pcjjimt iungi in principio fiyllabce nifii fit prima. syucl.cyuel py
fecunda pofi.syquidcm.cyuel.tyuel.p. Tofit.ct aute aut- p,prma pales
fiainda.tytertialHchrfd.lyin fiohs illis quee ab.symapiunt.ut A fclepicdotus,
fiyiba fitlopus fylendidus, fretus . Ingratas etiam. debcthahere0 Utpfitacns,
pfiudolus, ipje,mbo quccp mp fi, scribo scnpfi faciunt, quanuis analogia per
-b, cogat scribere,/edeuphonia fuperat, qua etiam nuptam non nubtam, et
scriptum non scribtum compellitper-p,non-b,dicere et scriberePROBI INSTITVTA
ARTIVM. M R. PV. Vox sive soDus est ær ictus, id est percussus, sensibilis
auditu, quanlUDi io ipso es(, hoc est quam diu resonat. nunc omnis vox sive
sonus aul articulata est aut confusa. articulata esl, qua homines locuntur et 5
lilteris conprehendi potest, t puta ^scribe CICERONE (vedasi)', VIRGILIO
(vedasi) lege' et cetera UHa. confusa vero aut animalium aut inanimalium est,
quæ litteris conprehendi non potest. animalium est ut puta equorum hinnitus,
rabies €3Dum, rugitus ferarum, serpenlum sibiius, avium cantus et cetera talia;
inaDimalium autem est ut puta cymbalorum tinnitus, flageilorum strepitus,
uodarum pulsus, ruinæ casus, fistulæ auditus et cetera talia. est et confusa
vox sive sonus homiiium, quæ litteris conprehendi non potest, ut puta oris
risus vel sibilatus, pectoris mugitus et cetera talia. de voce sive sono,
quaDtum ratio poscebat, tractavimus. Ars est unius cuiusque rei scientia summa
subtilitate adprehensa. Dam el Græci aico TtjgciQSTijg, a virlute, censebant
artem esse dicendam. uDde et veleres artem pro vlrtute frequenter usurpant.
nunc huius artis, id est grammalicæ, omnis dumtaxat Latinitas ex duabus
partibus constat, hoc esl ex analogia et anomaiia, et ideo utriusque parlis
rationem sub20 iriiDus. Analogia est ratio recta perseverans per integram
declinationis disciplioam, ut puta hic Catilina, hæc lupa, hoc scrijnium et
cetera talia; $cilicet (|uoniam hæc nomina sic per omnes casus secundum sua
genera in derlinalione perseverant, sic uli est analogiæ rccta declinationis
disriplina. PROBI GRAMHATICI DB VIII 0RATI0NI8 MBMBRI8 ARS MINOR. DB VOCE V Ci
COdtParisinus incipit tractatosprobi granmatici de uocb codex Parisinus DE TocB
fi: cf. PrUeian. conl. Prob. ed, Find., Pompei. ed, lixd. conl. Prob. ed.
f^ind. 4 omnis R communis r ruditus corr, ragitus R rndttus rv serpentum R
serpentium rv scrioium rv scriptam R analogiæ recta R analogia recia r analogia
e recta v. Anomalia est misrcns vel inmutans aut deficiens ratio per
declinationem. De miscente. miscens anomaliæ per declinalionem ratio esl ut
puta ab hoc altero, huic aiteri; scilicet quoniam quæcumque nomina ablativo
casu numeri singularis o littera terminanlur, hæc secundum analogiæ rectam
rationis disciplinam dativo casu numeri singularis o iittera definiun- tur.
item ab hac mula, his et ab his mulabus; scilicet quoniam quæcum- que nomina
ablalivo casu nueri singularis a littera terminantur, hæc secundum analogiæ
rectam ralionis disciplinam dativo et ablativo casu numeri pluralis is litteris
definiuntur. item ab hoc iugero, horum iugerum; scilicet quoniam quæcumque
nomina ablativo casu numeri singularis o liitera terminantur, hæc secundum
analogiæ rectam ralionis disciplinam genetivo casu numeri pluralis orum
litteris definiuntur. sic et cetera talia, quæ contra anaiogiæ rectam
rationis^disciplinam miscent per casus declinatiouuro formas, anomala sunt
appellanda. De inmutante. inmutans anomaliæ per declinationem est ratio, ut
puta hic luppiter, huius lovis.' sic et cetera talia, quæ conlra analoglæ
rectam rationis discipfinam inmutant per casus declinalionum formas, anomala
sunl appeilanda. De deficienle. deficiens anomaliæ per declinalionem est ratio,
ut puta hoc nefas et cetera (alla; scilicet quoniam hæc contra analogiæ rectam
rationis disciplinam non per omnes casus in declinatione perseveranSic iam et
per ceteras partes orationis analogia vel anomalia comsideranda est, hoc est
ut, quæcumque pars oralionis neque miscet neque inmutat aut deficil per
deciinalionis disciplinam, ad analogiam pertineat, quæ vero miscet vel inmutat
aut deficit per declinationis discipllnam, anomala sit appellanda. nunc etiam
hoc monemus, quod analogia maximam partem oralionis contineat, anomalia vero
aliqnam. de anomalia et analogia, quantum ratio poscebat, tractavimus. Liltera
est elementum vocis articulatæ. eleroen{|tum autem est unius cuiusqi.ie rei
initium, a quo sumitur incrementum et in quod resolvltur. accidit uni cuique
lilteræ nomen figura polestas. nomen lilteræ est quo appellatur. sane nomen
unius cuiusque litteræ omnes artis latores, præcipuequc Varro, neutro genere
appellari iudicaverunt et aptote decllnari iusserunt. aploton est autem, quando
nomen per omnes casus uno schemate declinatur, ut puta hoc a, huius a, huic a,
hoc a, o a, ab hoc a. sic et ceterarum lillerarum nomina genere neulro aptote
et numero tantu esi inmiscens liv neqne inmiscd Rv sit] sunt Rv orationis o
rationis R in quod v et Diomedes in quo R p. 1U. R. V. siflgulari declinanda
suBt. figura litteræ est qua notatur et qua scribitur. polestas litteræ est qua
valet, hoc est qua sonat. nunc omnes Latinæ litteræ dumtaxat sunt numero XXIII.
hæ nominantur Tocales semivocales el mutæ. sed semivocales et mutæ appellantur
consonantes. sane qnærilor, qua de causa semivocales et mutæ consonantes appellanlur.
hac de et causa, quoniam coniunctis iliis vocalibus sic nomina earundem
consonanl. sed cum ad ipsas litteras pervenerimus, iliic quem ad modum
coniunctis illi.s Tocalibus nomina earundem consonent conpetenter tractabimus.
Vocales litteræ sunt numero quinqu. hæ per se proferuntur, hocio est ad
vocabula sua nuliius consonantium egent societate, ut puta a e i o u, et per se
syKabam facere possunt, hoc esl ut ipsæ inter se tantum modo misceantur et
syilabæ sonus efficialur, ut puta ua ue oe au ui ia et cetera lalia. Iiarum, id
est vocalium, hæ duæ, i et u, transeunt in consonantium poteslatem tunc, cum
aut ipsæ inter se geminantur, ut luno viator 15 rultus, vei quando cum aliis
vocalibus iunguntur, ut vates vecors iam vos maiestas maior et cetera talia. nunc
quæritur, quando i vel u litteræ loco consonantissint positæ, vel quando inter
vocales accipi debent quare hoc monemus, ut tunc i vel u loco consonantis
accipiantur, quaudo præpositæ vocalibus in syllaba scilicet sua inveniuntur;
quando vero subiectæ, et ipsæ vocales iudicenlur: ut puta iu, utique i nunc
loco consooaDtis et u loco vocalis accipitur; item ui, utiqueu nunc loco
consonantis et I loco II vocalis consideratur. sic et iuxta vocales alias, si i
vel u litteræ in syitaba sua præponuntur, vim consonantium habere iudicantur;
si vero subiciuntur, vocalium loco funguntur. Semi-vocales consonantium litteræ
sunt numero septem. hæ secundum musicam rationem per se proferuntur, hoc est ut
ad vocabula sua nullius vocalium egeant societate, ut f 1 m n r s x. at vero
secundum metra Latina et structurarum rationem subiectæ vocalibus nomina sua ao
elficiunt, ut ef el em en er es ex. sed per se syllabam facere non possunt,
sciiicet quoniam semivocales litteræ, si inter se misceantur, sonum syllabæ
facere non reperiuntur, ut puta fl ms rx ns; et ideo, ut diximus, per se
semivocales syllabam facere non possunt. ex his autem, id est ex semi vacuæ R
misceat r miscel corr. misceat R. R. 34V.sonum contiDeaDt, necesse est ut et in
ratione roetri vel musicæ plus facultatis raUoGræca quam LATINA obtioeaL sed
boc in metris vel rousicis conpetenter traclabimUs. dudc et boc moDemus, quod
pauci sciuDty siquidero ood semper x littera duplex sit accipieuda; sed tUDC
duplex accipieDda, quaudo subiecta syllabam coDfirmat, ut puta dox et 6 Docs,
lex et legs, felix et felics. et celera talia, siquidem tuDc et soDum duaruffi
litterarum coutiDeat.at vero qqaDdo præposita syllabæ existat, noD duplex sed
simplex est accipicDda, ut puta maximus auxius: Dumquiduam macsimus aut
aocsius? Et cetera talia; et ideo, ut diximus, quotieos X [[ littera
præpositasyllabæ existat, simplex est supputaada, sciiicet loquoDiaro cs et gs
litteræ geroinatæ, si vocalibus præpooaDtur, numquam sonum syllabæ suscitabuDt
de litteris, quaoluro ratio poscebat, tractafimus. Etiaro de syllabis, quouiaro
dod brevis ratio est, ideo alio loco cod- i6 petenter cum roetris tractabimus.
Partes orationis sunt VIII: nomen, pronomen, participium, adverbium, coniuctio,
præpositio, interiectio, et verbum. Grice: “Italians
speak of ‘parola’ easier than they analise it. I play with ‘word’ and
‘sentence’. ‘Sentence’ of course comes from Cicero, ‘sententia.’ I admit that
it may not be possible to provide a formula ‘Expression means …’ unless you
specify the ‘syntactic type’ to which E belongs. I tried for adjectival
‘shaggy’. And even there I got into problems with the idea of a correlation,
where the utterer is asked to provide a correlation of the type he has just
provided!” -- Grice: “La voce e la parola”. Nome compiuto: Nicola
Chiaromonte. Keywords: parola, parabola, Donatus, Priscianus, definizione di
voce, vox, verbum, word, Grice on ‘word’ – Corleo on ‘parola’ --. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Chiaromonte” – The Swimming-Pool Library.
Luigi
Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Chiaramonti – Luigi Speranza (Cesena). Abstract. Grice: “When I gave my lecture for the Oxford Philosophical
Society on ‘Meaning,’ I KNEW none in the audience would have ever HEARD of
Chiaramonti; so I could easily pour scorn on any attempt to provide a taxonomy
of signs, and propose my ideas on ‘meaning’ as superior!” -- Filosofo italiano.
Cesena,
Emilia-Romagna, Forlì-Cesena. Opuscula varia mathematica, Scipione
Chiaramonti, m. Cesena -- è stato un astronomo e filosofo italiano. Fu
avversario di Tycho Brahe, Galileo Galilei e Giovanni Keplero. De
universo Nacque da una famiglia aristocratica. Il padre, Chiaramonte
Chiaramonti, era un noto medico. Si laureò in filosofia a Ferrara. Fu chiamato
ad insegnare filosofia naturale all'università di Perugia con lo stipendio di
340 scudi ma dopo un anno lascia la cattedra. Fu per qualche tempo consigliere
e matematico alla corte di Modena. Appartenne all'Accademia scientifica
istituita a Modena dal Principe Alfonso, figlio del Duca Cesare, nel 1609 e
rinnovata nel 1618. Nel 1627 Ferdinando II de' Medici lo chiamò a insegnare
filosofia naturale all'università di Pisa, incarico che detenne fino al 1636.
Lasciata Pisa e sfumata l'ipotesi di una cattedra a Padova, egli trascorse i
suoi ultimi anni a Cesena, dedicandosi a studi di storia cittadina e alle
vicende interne dell'Accademia degli Offuscati, da lui fondata nel 1631.
Rimasto vedovo nel 1644, in quell'anno entrò nell'Ordine dei frati minori cappuccini.
Chiaramonti fondò la congregazione dell’Oratorio dei Filippini a Cesena (1644).
Morì a Cesena il 3 ottobre 1652. Tenacemente aristotelico, Chiaramonti
difese la cosmologia tolemaica dalle critiche di Orazio Grassi, Galileo
Galilei, Giovanni Camillo Glorioso e Giovanni Keplero.[2] Chiaramoni è
autore di uno scritto De Methodo ad doctrinam spectante: Libri quattror,
Cæsenæ, stamp. Carolus Nerius, 1639; in questo testo, l'autore discute
dall'interno le problematiche concernenti il dibattito logico contemporaneo,
incentrato sull'opposizione tra le diverse interpretazioni delle teorie di
Zabarella e Piccolomini. Nel 1621 Chiaramonti pubblicò a Venezia l'Antitycho,
in cui criticava il sistema cosmologico di Tycho Brahe. Galileo espresse, nel
Saggiatore, un giudizio molto positivo sull'opera, che fu invece attacca
duramente da Keplero nel Tychonis Brahei [...] Hyperaspistes (Il difensore di
Tycho Brahe), pubblicato a Francoforte nel 1625. Chiaramonti rispose alle
critiche dell'astronomo tedesco nell'Apologia pro Antitychone (1626).
Opere Discorso della cometa pogonare dell'anno MDCXVIII, Venezia, Pietro Farri,
1619. (LA) De tribus novis stellis quae annis 1572, 1600, 1604 comparuere,
Cesena, Giuseppe Neri, 1628. Difesa di Scipione Chiaramonti da Cesena al suo
Antiticone, e Libro delle tre nuove Stelle, Firenze, Landini, 1633. (LA) De
universo, Köln, Jost Kalckhoven, 1644. (LA) De sede cometarum et novorum
phaenomenorum, Forlì, Cimatti, 1648. (LA) Opuscula varia mathematica, Bologna,
Caroli Zeneri, 1653. (LA) In Aristotelem de iride, de corona, de pareliis, et
virgis commentaria, Venezia, Scipione Banca, 1668. (LA) In quartum metheorum
commentaria, Venezia, Scipione Banca, 1668. Note ^ Chiaramonti, Scipione, su
thesaurus.cerl.org. URL consultato il 23 marzo 2022. ^ DBI. AChiaramónti,
Scipione, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana. Modifica su Wikidata Gino Benzoni, CHIARAMONTI, Scipione, in
Dizionario biografico degli italiani, vol. 24, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, 1980. Modifica su Wikidata Opere di Scipione Chiaramonti, su MLOL,
Horizons Unlimited. Modifica su Wikidata (EN) Opere di Scipione Chiaramonti, su
Open Library, Internet Archive. Portale Astronomia Portale
Biografie Portale Filosofia Categorie: Astronomi italianiFilosofi
italiani del XVII secoloNati nel 1565Morti nel 1652Nati il 21 giugnoMorti il 3
ottobreNati a CesenaMorti a Cesena[altre] Nasce da Chiaramonte C. e
Polissena. Nobile e ricca famiglia
quella paterna, originaria, si dice, di Clermont e trasferitasi di lì, essa da
alla chiesa, con Pio VII, un papa. Medico il padre, C. lo vante di gran
celebrità, in tutte le parti di medicina grande, ma nel prognostico mirabile.
Quanto a C., le favorevoli condizioni familiari gli permetteno di dedicarsi con
agio a studi pacati, lontani dall'urgenza d'un'immediata utilizzazione pratica.
Ego sum autodidactos - così un’autopresentazione non priva di civetteria -,
praeterquam in grammatica, in omni scientia. Distintosi nel pubblico studio di
Cesena come l'"eruditissimus et doctissimus iuvenis" che fornì al
concittadino Mazzoni -- la cui morte gli ispira delle commosse Lacrymae in
esametri latini -- un'ammirata "Aristotelis defensionem" l'esordio,
alla luce delle successive vicende, pare già collocarlo nel solco
dell'aristotelismo più intransigente e chiuso. E, in effetti, C. ne è un
ostinato assertore, traendone stimolo per la sua lunga battaglia culturale di
retro-guardia, nella quale sciupa – lamenta Favaro che lo definisce il più
accanito ed il più molesto oppositore di BONAIUTO (vedasi) - "le belle
doti" d'ingegno di cui "è largamente fornito". Ancor più severo
con lui Tozzetti: non manca di contribuire quanto poté alla rovina di BONAIUTO
(vedasi), non con altro fine che di sfogare la sua invidia professorale. E Montucla, lo storico delle matematiche, addirittura lo bolla come
ingombrante pietra d'inciampo al luminoso cammino della scienza tout court:
opprobre des siècles philosophiques et qui semble n'avoir joui d'une vie très
longue que pour retarder, autant qu'il étoit en lui, le progrès des nouvelles
découvertes. Sposatosi
con Virginia degli Abbati, che gli darà ben dodici figli -- di cui almeno sette
maschi --, e conclusi, senza fretta, gli studi con la laurea in filosofia a
Ferrara, C. ha la ventura di farsi apprezzare come molto intendente delle
matematiche da BONAITUO (vedasi), di passaggio per Cesena alla volta di Pesaro.
A Faenza per breve tempo, vi ultima una scrittura relativa al Quesito proposto
da Colonna, come da una data balla si venghi in cognitione del pezzo a cui
serva sì nelle colubrine come nei cannoni. E indubbiamente comincia a godere
d'un certo credito, ché viene assunto, con lo stipendio annuo di 340 scudi,
quale interpres naturalis philosophiae ad peruginam academiam dai tre
moderatores vulgo sapientes appellati. Alle dipendenze quindi, colla
retribuzione annua di 400 ducatoni, del cardinale d'Este, è per C. trascorsi
due anni, cocente umiliazione il negato rinnovo dell’entratura libera nella
camera; irremovibile il cardinale nel sostenere che anda concessa ai servitori
quando e quanto le paresse. Miglior stima di lui ha, invece, il duca Cesare di
cui è matematico e consigliere e che volle presso di sé come paggi due suoi
figli, Virginio e Niccolò. Accolge inoltre il suggerimento di C. d'istituire a
Modena un'accademia, della quale desidera è membro tra i più illustri. E C. -
che nel frattempo pare sia stato anche al servizio del cardinale Aldobrandini e
che compone un trattato Delle scene e teatri -- uscito, postumo, a Cesena, costituisce
una sorta di summa divulgativa in fatto di prospettiva e scenografia teatrale,
quasi sussidio integrativo rispetto ai Perspectivae libri sex, Pisauri, di Monte
--, uno dei testi più interessanti, nel suo oscillare tra ambizioni teoriche e
intenti operativi, della sceno-tecnica barocca - espresse al duca la sua
riconoscenza dedicandogli il Discorso della cometa pogonare, Venetia. In questo, che è la sua prima opera a stampa,
espone l'opinione, alla quale rimane pervicacemente avvinghiato e che ribadirà
con accanimento, essere le comete di sostanza elementare. Non v'è, contra
quelli che la fanno di celeste, altra soluzione accettabile per chi, come C.,
non è disposto a deroghe sull'ingenerabilità e incorruttibilità dei cieli;
donde la deduzione, di cui C. volle essere, con accigliata sicumera,
intransigente enunciatore e rumoroso banditore, che le cosiddette stelle nuove
e le comete sono fenomeni SUB-lunari. Nimio ardore tuendae aristoteleae
antiquaeque de caeli incorruptibilitato sententiae invectus, dirà Gassendi di
C., che, peraltro, riverirà come virum illustrem dichiarandosi imparem nel suoi
confronti. Né si tratta solo di difendere dagli oltraggi la purezza virginea
del cielo aristotelico; anda sventata l'aggressione al sistema tolemaico che
poteva muovere proprio da un'utilizzazione delle comete quale ulteriore
puntello del moto annuo della terra attorno al sole. Abbattutasi sul
copernicanesimo la condanna ecclesiastica, resta, pericoloso cavallo di Troia
di visioni eversive, il sistema ticonico, proposta subdolamente compromissoria
all'ombra della quale parevano occultarsi i transfughi coatti del primo. Perciò C., restauratore dell'ortodossia
tolemaica, scende ancora una volta in campo con l'Antitycho... in quo contra
Tychonem Brahe et nonnullos alios - e tra questi Grassi è uno dei bersagli
principali essendo dedicati ben 10 capitoli dei 65 dell'opera alla sua
confutazione - rationibus eorum ex opticis et geometricis principis
solutis,demonstratur cometas esse SUB-LUNARES, non coelestes -- Venetiis. Un
argomentare vigoroso, dice il Simplicio galileiano, grazie al quale i moderni
astronomi inclini a far celesti le comete venivano convinti con le loro
medesime armi per via di paralassi - da ricordare che Brahe proprio dal
rapporto tra parallasse lunare e cometaria deduce essere le comete superiori al
cielo lunare - e di calcoli rigirati in cento modi, concludendo finalmente a
favor d'Aristotele che tutte sono elementari.
Lo scritto non spiacque in un primo momento a BONAIUTO (vedasi) -- questi
dove avere una buona opinione di C. se aveva suggerito di ricorrere a lui in
merito all'opportunità dell'acquisto d'un orologio sferico colle hore in ogni
parte del mondo proposto al granduca da un canonico cesenate, che, pur
rilevandone con Guiducci le debolezze, lo ricorda positivamente nel Saggiatore,
probabilmente fuorviato da una troppo rapida e distratta scorsa - ammesso ci
sia stata, ché non è da escludere non abbia potuto avere subito il testo tra le
mani - che l'aveva indotto a ritenere trattarsi d'una non inutile confutazione
di Brahe mossa da premesse copernicane. Immediatamente drastico, invece, nella
serrata demolizione è Keplero, la cui amicizia con BONAIUTO (vedasi) è momentaneamente
turbata dall'eccessiva benevolenza accordata, sia pure per poco, da questo
all'opinione di C., sulle comete. Certat audacia cum futilitate asserisce
deciso in una lettera, quasi a sintesi del severo Tychonis Brahei Hyperaspites
adversus Claramontii Anti-Tychonem – Francofurti --, ove impietosamente sono
evidenziati i grossolani errori di C. Solo che, mentre BONAIUTO (vedasi), una
volta letta l'opera, la tratta con sarcasmo nel Dialogo sopra i sistemi,
Keplero parrà pentirsi della sua aggressività quando apprende che C. è persona
d'un certo prestigio sociale: nescivi - quasi si scusa in una lettera - ...senatorem, legatum, legislatorem esse,
putavi iuvenculum esse hominem. Nel
frattempo C. pubblica una sua incursione nel mondo della fisiognomica col
trattato De coniectandis cuiusque moribus et latitantibus animi affectibus
σημειωτικὴ moralis seu de signis -- che esce a Venezia e, godendo evidentemente
di qualche stima, di nuovo, a Helmstadt, a cura di Conring che riporta l'elogio
di C. contenuto in una lettera di ZUCCOLO (vedasi) all'arcivescovo di Palermo e
vice-ré di Sicilia cardinale Doria, a Lipsia e a Lione, d'un certo interesse
pel nesso tra indole degl’abitanti e clima -- San Marino, ad esempio, è locus
saluberrimus che ad iustam mediocritatem adducit; lo scritto, che non sfugge al
La Chambre, l'autore de l'Art de connoistre les hommes... e de Les charactères
des passions, voleva essere la prima parte d'una sistematica ampia trattazione
De morali disciplina, peraltro non realizzata, ché è seguito soltanto da un
opuscolo complementare De atra bile quod mores attinet libri tres, uscito a
Parigi per interessamento di Naudè, amico ed entusiasta ammiratore di C., al
quale, facendogli credito d'una maxima prorsus incredibilis doctrina, si
rivolge come a philosopho ac mathematico celeberrimo. Non per questo lascia
cadere il polemico attacco di Keplero, donde la replica, saccente e prolissa,
dell'Apologia pro Antitychone suo adversus Hyperaspitem. Confirmatur rationibus
ex parallaxi praesertim ductis, contrariisque omnibus reiectis, cometas
sublunares esse, non coelestes -- Venetiis. E ribadisce la sua ridicolosa ed
impossibile opinione, a detta di Castelli, che BONAIUTO (vedasi) vanifica in
una lettera a Marsili -- snerva tutto quello che egli scrive in materia delle
comete e delle stelle -- concorda quest'ultimo --, coi De tribusnovis stellis
quae comparuere libri tres, in quibus demonstratur, rationibus ex parallaxi
praesertim ductis, stellas eas fuisse sublunares et non caelestes adversus
Tychonem, Gemmam, Mestlinum, Digesseum, Santucium, Keplerum aliosque plures
quorum rationes in contrarium solvuntur -- Caesenae. È troppo: peripateticuccio freddo e scipito
meritevole d'una buona ripassata esplode, sprezzante, Guiducci. Ciò non toglie
che C., ammanigliatissimo col mondo ecclesiastico -- e risulta addirittura
consultore del S. Uffizio di Cesena, quando approva la stampa dei Discorsi
politici, Cesenam di Salice --, potesse giocare una parte d'un certo rilievo.
Ben accetto negl’ambienti più chiusi ai nuovi indirizzi e più preoccupati delle
loro conseguenze, sono molti, a Roma, tra i suoi fautori, i personaggi
principalissimi; e, tra i suoi più fervidi parziali, più di tutti si sbraccia
il cardinal Cobellucci, convinto d'aver trovato in C. il più qualificato
restauratore delle minacciate certezze. Anda dicendo, riferisce Guiducci a BONAIUTO
(vedasi), che forse C. potrebbe deciferare questo negozio del moto della terra
in favore di Tolomeo, rabberciando la scricchiolante impalcatura aristotelica.
Spera, infatti, d'aver per suo mezzo a veder Aristotele rimesso nel suo primo
ius di definire a suo modo le questioni naturali, senza che nessuno ha d’ardire
di opporsi alle sue sentenze. Eloquenti suoneranno in tal senso i roboanti
versi di Minozzi, che conferisce a C., Aristotele de' nostri tempi, una statura
gigantesca: Aquila più lincea d'occhio linceo / vinse la luce, e de la terra il
moto / fermò con l'invincibile Liceo. / E sol per meraviglia il sole immoto /
del Chiaramonti a lo splendor cedeo / e divenne d'un huomo il ciel devoto. Buon
filosofo et buon mathematico et anco ornato di varia et bella eruditione
l'aveva definito, con maggior senso della misura, monsignor Sommaja,
provveditor generale dello studio pisano, nel proporlo pella lettura primaria
di filosofia, alla quale C. veniva eletto collo stipendio di 700 ducati annui.
Docente, suo malgrado -- avrebbe voluto passare, nella più prestigiosa Bologna
ad insegnarvi matematica, ma incontra forti opposizioni specie da parte di
Marsili venendo giudicato tanto nemico degli astronomi --, a Pisa, salvo
l'interruzione quando preferì, per la peste, rimanere a Cesena -- e qui fonda,
in casa sua, l'accademia degl’offuscati, della quale è principe e legisiatore
--, le sue lezioni non suscitarono grande eco. Nella relazione nella quale il
provveditor generale propone la sua ricondotta, che gli è concessa con
l'aumento di 50 scudi, si insiste sulla sua indicibile bontà, si ribadisce la
sua molta e varia eruditione, si ricorda il suo gran nome nella filosofia e
matematica; ma si deve riconoscere che nelle attioni pubbliche, le dispute
circolari, cioè, allora in uso nelle università, "ha poca
attitudine". L'uscita, intanto, del
Dialogo sopra i due massimi sistemi, nel 1632 in italiano e nel 1635 in latino,
reca un duro colpo alla credibilità scientifica del C., nella quale solo uno
"scempio" (tale lo dirà lo stesso C.) come Simplicio può confidare.
"Gran filosofo e matematico insieme" lo esalta infatti questi,
garbatamente ma fermamente rimbeccato da Salviati che accusa di scarsa serietà
l'Antitycho -- C. vi accomoda a suo modo e spaccia per fallaci l’osservazioni
restie al suo disegno -- e gl’oppone l'incontrovertibile presenza delle macchie
solari, giunte, del tutto importune, ad intorbidare il cielo e, peggio ancora,
la peripatetica filosofia. Certo C. esce malconcio dal Dialogo, vi appare
ridicolo e presuntuoso: con troppo scarsa provisione d'arme - così ancora
Salviati - s'è legato questo autore contro a gl'impugnatori della
inalterabilità del cielo e con troppo fragili catene ha tentato di ritirar
dalle regioni altissime la stella nuova di Cassiopea in queste basse e
elementari. Immediata, e anch'essa in italiano e in forma dialogica, la replica
di C., con la Difesa al suo Antiticone e libro delle tre stelle
dall'oppositioni dell'autore de' due massimi sistemi, nella quale si sostiene
che la nuova stella non è celeste, si difende Aristotile ne' suoi principali
dogmi del cielo, si rifiutano i principii della nuova filosofia e l'addotto in
difesa e prova del sistema copernicano -- Firenze. Screditata ancor prima di
circolare - C., dice Castelli, è un povero vecchio, dal cui cervello non
possono uscire che vanità e debolezze; è escremento di humor melancolico
aggiunge Aggiunti -, lo diventa ancor di più una volta conosciuta: materia di
riso e di sdegno per Nardi; insipida pedanteria per Guiducci; balordaggine,
palpabil castroneria, porcheriola per Aggiunti; presontione per Micanzio; è
tale, secondo Magiotti, che dall'ugna si conosce la gran bestia. Ma, tuttavia,
il momento particolarmente critico per BONAIUTO (vedasi) - in cui, corazzata
dalla dedica al cardinale Barberini, vede la luce l'opera diC. - rende la
Difesa insidiosa: "alcuni - rilevava Galilei, impossibilitato ad una
controreplica pubblica, in una lettera del 25 luglio 1634 ad Elia Diodoti -
vedendosi un larghissimo campo di potere, senza pericolo, prevalersi
dell'adulazione per augumento de' propri interessi, si sono lasciati tirare a
scrivere cose che, fuori dalle presenti occasioni, sarebbono facilmente
reputate... esorbitanti... temerarie".
Pedante e borioso polemista di retroguardia, rimasticatore attardato dei
cascami d'una plurisecolare e ormai esangue rilettura d'Aristotele
funzionalizzata al bisogno di ribadite certezze, puntellate di citazioni e
rinvii testuali, abbarbicato ad un ordine cosmico messo in crisi dall'approccio
d'una indagine prescindente dalle spesse cortine delle incrostazioni
bibliografiche, il C. ha avuto la sfortuna d'essere un contemporaneo di
Galilei; e rispetto alle esigenze espresse e realizzate dalla fulgida figura di
questo, appare sprovveduto e plumbeo epigono d'una cultura pateticamente
riluttante a staccarsi dai vecchi testi per affrontare, con altri strumenti,
l'avventurosa lettura del "libro della filosofia... che perpetuamente ci
sta aperto innanzi a gli occhi". Egli nega, per dirla col Salviati
galileiano, cocciuto, "tutte l'esperienze e tutte l'osservazioni del
mondo"; questo è "come scrisse Aristotele e non come vuole la
natura". Illusioni del telescopio, pertanto, per lui, le macchie solari: "senza
dubbio - ebbe, infatti, a scrivere - a volere... trattare delle macchie
solari" e, anche, di Saturno tricorporeo, dei satelliti di Giove e delle
gibbosità lunari, "bisognerebbe trattar del canocchiale e dimostrar la
cagione delle apparenze... da lui somministrate". Ma sarebbe ingiusto
infierire sul C., uscito distrutto (non al punto però che anche nel tardo
Seicento non ci sia chi, come il Garuffi, non si ostini e chiamarlo
"principe de' matematici de' suoi tempi") dallo schiacciante
raffronto - da lui peraltro voluto - con Galilei e con Keplero, dimenticando i
suoi meriti di trattatista politico cui probabilmente alludeva lo Zuccolo, che
al C. intitola un suo dialogo, dicendosi incerto "se... sia vivuto... tra
i libri e con le muse o pure nelle corti regie". In effetti la sua opera Della ragion di
Stato..., nel qual trattato da' primi principii dedotto si scuoprono appieno la
natura,le massime e le specie de' governi buoni e de' cattivi e mascherati
(Fiorenza 1635), stesa, forse, durante gli anni del soporifero magistero
pisano, in tre libri dedicati, rispettivamente, al "giusto di Stato",
all'"utile di Stato" e a precisazioni definitorie in polemica con
Botero Ammirato Bonaventura e Frachetta, ha un indubbio rilievo nella fitta
trattatistica, avviata e stimolata da Botero, da un lato preoccupata di
superare, in qualche modo, la frattura tra politica e morale, dall'altro
attenta a cogliere la complessa realtà dello Stato in una considerazione
allargata ai problemi specifici connessi col suo funzionamento e sensibile,
altresì, all'esigenza di delimitare l'ambito del potere opponendo ai suoi
paventati arbitri il necessario rispetto del "vivere civile". Agevolato dall'abitudine e dall'attitudine
alla diligente consultazione e interpretazione dei testi (l'argomento lo salva,
diversamente che nelle polemiche astronomiche, dalla chiosa cavillosa), il C.
argomenta non senza sottigliezza e con acuta sensibilità terminologica,
percepibile anzitutto nella discussione delle varie accezioni di
"Stato", nella cui polivalenza ed equivocità s'addentra con
sicurezza, scartando subito l'equivalenza boteriana fra "Stato" e
"dominio". Al solito Aristotele gli è di bussola, ma non esclusiva;
si colgono pure gli echi d'una meditata lettura, peraltro non dichiarata, dello
Zuccolo e del Settala. Tesi centrale del libro il rifiuto d'un'unica ragion di
Stato, laddove invece ne esistono di molteplici, non racchiudibili in una
definizione onnicomprensiva. E, assieme, v'è tutta una serie di spunti (la
distinzione dei tributi in reali personali e misti; la differenza tra ricchezze
naturali e artificiali; i benefici del commercio; le asserzioni
antiassolutistiche, come la ripulsa del "pestifero fondamento" del
concetto di "princeps legibus solutus", indicativo d'un'adesione al
dottrinarismo politico della Controriforma) e di prese di posizione
(l'esistenza dei governi misti di contro alle negazioni bodiniane; le molte e
autonome critiche al Botero) che lo fanno non solo il meno meritevole di
dimenticanza fra i tanti troppi scritti del C., ma anche uno dei più
individuati nell'eccessivamente prolifico filone postboteriano. Lasciata Pisa nel 1636 e sfumata l'ipotesi
d'una cattedra a Padova (il C. avrebbe voluto ottenerla senza mettersi "in
concorso con altri" e con lo stipendio superiore a 600 zecchini annui),
egli trascorre i suoi ultimi anni nella natia Cesena. "Scipio siderei
Clarus cognomine Montis /in propria mavult delituisse domo", commenta
Agostino Coltellini. Lo assorbe, dapprima, l'illustrazione degli
"illustria facta" della città, già ultimata, forse, alla fine del
1638 ché, il 17 novembre, il municipio l'omaggia con un pubblico e solenne
encomio per questa sua ponderosa fatica. Si tratta della Caesenae historia...
ab initio civitatis ad haec tempora in qua totius interdum Italiae universae
fere semper provinciae communis status describitur, che esce a Cesena nel 1641
(e ne esiste alla Malatestiana una traduzione italiana, incompleta,
manoscritta, dovuta a Gioseff'Antonio Aldini), ristampata, in
un'"editio... ab innumeris naevis purgata indiceque meliori aucta"
nel Thesaurus antiquitatum et historiarum Italiae (a cura di I. G. Graeve, VII,
2, Lugduni Batavorum 1722). Viziata da
un poco controllato orgoglio municipale, per cui, ad esempio, la città è data
come capitale dei Senoni e da una troppo credula e indiscriminata accettazione
di leggende e miracoli, l'opera ha, tuttavia, il pregio d'una gran ricchezza di
dati e notizie tratti, sia pure alla rinfusa, da varie cronache locali, alcune
delle quali sono andate poi smarrite. Un'eccessiva fretta di stesura e il
troppo spazio dedicato alle origini e ai primi tempi hanno, purtroppo,
sacrificato la parte di per sé più sostanziosa, quella dell'epoca malatestiana
e del Valentino.Tuttavia le ricerche di storia cittadina, le incombenze
attinenti alla prediletta Accademia degli Offuscati, la partecipazione alla
vita pubblica coi relativi incarichi e missioni a Ravenna, a Roma e in altri
luoghi, gli acciacchi derivanti dall'età ormai avanzata non indussero il C. a
desistere dal riproporsi come scienziato - "grand philosophe et
mathématicien" lo lusinga il Naudé, usando, inconsapevole, della stessa
definizione di Simplicio - e dal ribadire il suo credo peripatetico,
prendendosela, pure, con peripatetici devianti, a suo avviso, dalla completa
ortodossia. Non pago d'aver aggredito lo scomparso Ticone, d'aver battagliato
con Keplero e Galilei, s'impelaga in un'acida disputa con Giovanni Camillo
Gloriosi, il quale, a proposito della "differentia" tra loro
intercorrente, aveva lapidariamente rilevato come il C. "Aristoteli est
addictus, ego autem, nemini".
Offesissimo il C. gli scagliò contro l'Examen censurae Gloriosi in
librum de tribus novis stellis... Claramontii (Florentiae 1636), venendo
immediatamente rintuzzato dall'avversario colla Castigatio examinis...
Claramontii in secundam decadem... Gloriosi -- Neapoli. Riattacca, a sua volta,
con la Castigatio... Gloriosi... castigata... (Caesenae 1638), senza per questo
chiudere la controversia ché il Gloriosi la ravvivò con una Responsio...
(Neapoli 1641), rispetto alla quale il C., pur essendo morto l'autore, volle
avere l'ultima parola tornando sull'oggetto del dibattito - la determinazione
della nuova stella del 1572 e le conclusioni del Gloriosi sulle comete del 1618
- in una quindicina di pagine dell'Opus... de universo (Coloniae Agrippinae
1644), riepilogo dei suoi argomenti contro i novatori e trattazione riassuntiva
attorno al cielo, i corpi celesti, i quattro elementi. Del pari prolungato e acrimonioso il dissenso
tra il C. e Fortunio Liceti, di cui rimane traccia anche nel carteggio di
Galilei che, richiesto dal secondo, dovette esprimere un parere; ed egli, pur
riconoscendo al Liceti un'estesa conoscenza d'Aristotele, non riuscì a celare
la sua diffidenza nei confronti di dispute condotte a suon d'Aristotele, mentre,
ribadiva, "il libro della filosofia" è "perpetuamente
aperto", "scritto in caratteri diversi da quelli del nostro
alfabeto". Aveva mosso l'attacco
per primo il C. (sarcastico Bonaventura Cavalieri osserva, in una lettera del
28 dic. 1638 a Galilei, che, "doppo credere di havere abbatuti tutti
gl'astronomi, non avanzandoli altri viene hora alle mani con i peripatetici;
onde aspetto che presto, non havendo con chi combattere, venga, qual valoroso
Ruzante, anco alle mani con se stesso"), quando, nel Libellus apologeticus
(che risale al 1624 e che figura come terzo nei De sede sublunari cometarum
opuscula tria in supplementum Anti-Tychonis cedentia..., Amstelodami 1636),
rimproverò il Liceti d'essersi "indegnamente" - così il Cavalieri
nella citata lettera a Galilei - accinto "a voler conciliare gl'astronomi
che mettono le comete sopra la luna con Aristotele o a difendere le parti di
Aristotele in... astronomia e matematica, là dove, non essendo... matematico,
non havea da farlo". Il redarguito ribatte con un'operetta in forma di
dialogo, De regulari motu minimaque parallaxi cometarum coelestium... (Utini
1640), ove il C. stesso è uno dei tre interlocutori, e più polemicamente con
un'altra De Terra unico centro motus singularum coeli particularum... (ibid. 1640);
risponde il C. con la Defensio... ab oppugnationibus... Liceti (Caesenae 1644),
subito criticata dal Liceti nel De anulis antiquis... (Utini 1644), cui il C.
replica nei De sede cometarum et novorum phaenomenorum libri duo... (Forolivii
1648), il primo contro il gesuita Nicolò Cabeo reo d'essersi espresso
diversamente dal C. nel suo In quatuor libros meteorologicorum Aristotelis
commentaria et quaestiones (Romae 1646), il secondo, appunto, contro il Liceto.
E nella contesa tra i due dirà la sua anche il figlio del C. Simone (l'autore
del poema eroico Li santi martiri d'Egea Cosmo e Damiano, Cesena 1648 e del De
Rubicone antiquo, Caesenae 1643, riprodotto anche in Thesaurus antiquitatum...
Italiae, VII, 2) con Cesena trionfante. Tenzone apologetica per le
contradizioni di... Liceto..., uscita postuma a Cesena nel 1661 e in veste
latina nel Thesaurus... (VII, 2), nella quale difende l'opera storica paterna,
ché il Liceti se n'era discostato compilando una Prourbis Caesenae antiquitate
apologia (pure questa in Thesaurus..., VII, 2).
Prolifico, prolisso il C. non si esaurisce nelle occasioni di scrittura
offertegli dalle polemiche dirette. Si cimenta anche in trattazioni
sistematiche come i De methodo ad doctrinam spectante libri quattuor,in quibus
tum controversiae omnes de ordine et methodis inter graves philosophos
cogitatae singillatim discutiantur,tum novae praxes traduntur ex Aristotelis
penetralibus erutae,quae certum exhibent inventarum doctrinarum iudicium et
additum aperiunt ad novas inveniendas (Caesenae 1639) riaffermanti la validità
dell'indisturbato procedere del sillogismo non scalfito dagli stimoli
dell'investigazione diretta, e la Philosophia naturalis methodo resolutiva
tradita de principiis et communibus affectionibus rerum naturalium... (Caesenae
1652, e, di nuovo, Venetiis 1668), analitica esposizione del moto e delle sue
specie, soprattutto di quella locale, placidamente sorda rispetto alle pagine
galileiane "intorno a due nuove scienze". E il C. volle nuovamente e
ingenerosamente - cogliendo il pretesto dell'uscita in veste anonima (l'autore,
comunque, è Ismael Boulliau) di Philolai sive dissertationes de vero systemate
mundi libri quattuor (Amstelodami 1639) - attaccare Galilei coll'Antiphilolaus
..., in quo Philolao redivivo de motu Terrae et Solis ac fixarum
repugnatur,rationesque eius,quas ipse pro demonstrationibus affert, fallaces
deteguntur. Insuper positio eadem de re Copernici confutatur et Galilaei
defensiones reiiciuntur (Caesenae 1643).
Balza, tra i tanti argomenti, quello decisivo della impossibilità
d'assegnare alla Terra la qualifica di primo mobile ché, in tal caso, si
preoccupa di spiegare il C., "herebit illi primus motus et, sicut anima
praesertim in corde animalis residet, primus motor residebit in Terrae
centro", proprio laddove la "comunissima piorum ac fidelium
sententia" situa, invece, l'inferno. Quanto al Boulliau scrisse al Marsenne il 19 dic. 1644: "i'ay esté
estonné de ce qu'il allegue contre moi une bulle dont iamais on n'a ouy parler
en France, que... les nonces... n'ont point signifiée a... nos prelats
ny a la faculté de theologie".
Cavillosissimo nell'esposizione, iperbolico nella conclusione il De
altitudine Caucasi liber unus, consegnato al Naudé nel 1646 e da questo
pubblicato a Parigi nel 1649, servì pure, assieme ad altri quattro scritti del
C., De phasibus Lunae,De horizonte..., De usu speculi pro libella..., Ex
inspectione imaginis subiecti per reflexionem ex aqua quiescente in vase
investigare quanta sit diameter Terrae a formare la raccolta postuma d'Opuscula
varia mathematica... (Bononiae 1653). Atto d'omaggio all'idolatrato Aristotele,
infine, i due Commentaria, rispettivamente in Aristotelem de iride,de corona,de
pareliis et virgis (Caesenae 1654 e Venetiis 1668) e in quartum metheorum...
(Venetiis 1668), già inseriti entrambi nella raccolta di Opera varia del C. (s.
l. né d., ma Colonia, senz'altro prima del 1644) che comprendeva pure i De
universo libri XVI e i De tribus novis stellis libri III. Rimasto vedovo nel
1644, il Naudè, che incontrò C., ne tracciò un piccante schizzo: un C.
ottantenne risposato "à une jeune... femme dont il se sent encore fort
bien car il est de complexion fort amoureuse; est enim libidinosus et
salacissimus". Ritratto d'un vecchio eroticamente attivo che
malamente si concilia (a meno che non si supponga sia rimasto rapidamente
vedovo una seconda volta; il che comporterebbe, peraltro, un problema di date)
con la notizia d'un C. smanioso d'indossare, appena morta la moglie, il saio
cappuccino ad imitazione di ben quattro dei suoi figli Chiaramonte, Gregorio,
Francesco, Niccolò, tutti, appunto, cappuccini e predicatori. Vivamente
sconsigliato dal figlio Niccolò perché i disagi della regola cappuccina erano
eccessivi per la sua tarda età, il C. volle comunque lasciare egualmente lo
stato laicale: abbandonate le incombenze pratiche, ceduto il seggio senatorio
al figlio Giacinto (dottore in legge e lettore nello studio cesenate), si fece,
sempre nel 1644, sacerdote, fondando, così il Villarosa, l'istituto
dell'Oratorio ed erigendo a proprie spese una chiesa, dedicata a s. Filippo e a
s. Cecilia, per gli "esercizi" dell'avviata "congregazione"
filippina. "Scelti... pochi compagni", visse con essi in una casa a
questa contigua, sempre a detta del Villarosa, "perfettamente a tutti gli
obblighi dell'istituto filippino, esercitando il sacramento della penitenza...
colla gente più rozza, insegnando i primi rudimenti della fede a' poveri
contadini; né sdegnava con le proprie mani spazzar la chiesa". Un C.,
dunque, immerso in pratiche di devozione e di carità; tale la sua ultimissima
immagine. Muore a Cesena. Dei suoi molti figli, oltre a quelli
menzionati, si ricorda pure Virginio, morto, appena ventottenne, che fu uomo
d'arme e appassionato di studi matematici. Ma il più noto resta Niccolò
divenuto cappuccino col nome di Stefano, commissario apostolico in Svizzera,
generale dell'Ordine e grande di Spagna.
Fonti e Bibl.: Biblioteca Apostolica Vaticana, Urb. lat. 1629 (lettera
del C., del 12 aprile 1639, a Paganino Gaudenzi); Ibid., Barb. lat. 3244, c.
322 (lettera del C., dell'11 marzo 1640, a Ferdinando Ughelli); Venezia, Bibl.
del Civico Museo Correr, Cod. Cic. 2522/25 (lettera del C., del 17 sett. 1636,
a Mario Ginami); il C. è uno dei due interlocutori del dialogo, a lui
intitolato, Del Chiaramonte overo de' terrori panici, in L. Zuccolo, Dialoghi,
Venetia 1625, pp. 199-209; J. Kepler, Opera omnia, a cura di C. Frisch,
Francofurti 1868, pp. 161-292; Id., Gesammelte Werke, München 1953-1959, VIII,
a cura di F. Hammer, pp. 265-506 passim; XVIII, a cura di M. Caspar, pp. 211,
229, 261, 264, 270, 295, 331, 510, 511, 513, 519, 525, 532, 541; Id.,
Dissertatio cum nuncio sidereo..., a cura di E. Pasoli-G. Tabarroni, Torino
1972, p. 114 n. 37; G. Gablei, Le opere, Firenze; Id., La prosa, a c. di A.
Favaro-I. Del Lungo, Firenze 1957, pp. 260, 340; Id., Dal carteggio e dai docc.
..., a c. di A. Favaro-I. Del Lungo, ibid. 1968, pp. 237, 241, 242, 249; Id.,
Dial. sui mass. sistemi, a cura di F. Brunetti, Bari 1963, pp. 67, 274; Id.,
Dialogo sopra i due massimi sistemi..., a cura di L. Sosio, Torino 1970, ad
Indicem; P. F. Minozzi, Delle libidini dell'ingegno..., Venetia 1636, pp.
237-303 con una lettera al C. del 24 apr. 1636 ad accompagnamento di versi in
suo omaggio e d'un "discorso" a lui indirizzato; Lettere d'uomini
illustri... nel principio del sec. XVII..., Venezia 1744, pp. 383-384; P.
Gassendi, Opera omnia, Lugduni 1658, V, pp. 475-476; VI, pp. 74-75, 417, 424,
427; M. Mersenne, Correspondance, a cura di P. Tannery - C. de Ward, Paris; R.
Descartes. Oeuvres, a cura di C. Adam-P. Tannery, Correspondance, I, Paris
1969, pp. 290-291, 579; Naudé, Epigrammata in... literatorum imagines quas...
Cassianus a Puteo sua in bibliotheca dicavit..., Romae 1641, pp. n. num.; Id.,
Epistolae, Genevae; Id., Bibliographia polit. et arcana status..., Halae
Magdeburg 1712, pp. 41, 91-92, 162, 235; B. Cavalieri, Geometria degli
invisibili, a cura di L. Lombardo Radice, Torino 1966, p. 740; G. F. Tomasini,
Elogia virorum... illustrium..., Patavii 1644, p. 313; G. B. Riccioli, Alma
gestum novum..., Bononiae 1651, I, 1, p. XLV; 2, pp. 71-75, 81-82, 93-95,
114-119, 160-164, 630-634; G. D. Rossini, Oratio in parentalibus S. C.,
Caesenae 1653; C. Berigardo, Circulus pisanus..., Patavii 1661, pp. 268, 270,
282, 352-353; Lett. ined. di uomini ill., a c. di A. Fabroni, Firenze
1773-1775, I, pp. 119, 123, 155; II, p. 272; Antivigilmi [A. Aprosiol, La bibl.
aprosiana..., Bologna 1673, p. 270; G. M. Garuffi, L'Italia accademica...,
Rimino 1688, pp. 103-108; H. Conring, Epistolarum syntagmata duo..., Helmstadii
1694, nell'elenco degli scritti del Conring; Conringiana epistolica sive
animadversiones... ex Conrigii... epistolis... libatae..., a cura di C. H.
Ritmeier, Helmstadii 1719, p. 310; Id., De scriptoribus... commentarius..., Wratislaviae
1727, p. 203; V. Parracini, Singularia de viris eruditione claris..., Basileae
1711, pp. 198-199; P. G. Morhof, Polyhistor..., Lubecae 1732, I, p. 167; II,
pp. 383, 487-488; G. B. Braschi, De vero Rubicone..., Romae 1733, pp. 56, 90;
Id., Memoriae caesenates..., Romae 1738, pp. 412-413; Niceron, Memoires pour...
l'histoire des hommes illustres..., XXX, Paris 1734, pp. 157-165; G. V.
Marchesi, La galeria dell'onore ove sono descrite le... memorie del...
ordine... di S. Stefano..., I, Forlì 1735, pp. 173-174; F. S. Quadrio, Della
storia e... ragione d'ogni poesia..., I, Bologna 1739, p. 64; Fabricius,
Conspectus thesauri litterarii Italiae, Hamburgi; Montucla, Histoire des mathématiques..., I,
Paris 1758, pp. 569-570; N. F. Haym, Bibl. it. o sia... libri rari..., Milano
1771-1773, p. 56 n. 9, 500 n. 13; G. Targioni Tozzetti, Notizie... delle
scienze fisiche... in Toscana..., I, Firenze 1780, pp. 111-112, 347-349; G. M.
Muccioli, Catal. codicum... Malatestianae ..., I, Caesenae 1780, pp. 17, 113-115,
117-119; G. Tiraboschi, Biblioteca modenese..., I, Modena 1781, pp. 23-24; G.
Marini, Degli archiatri pontifici..., I, Roma 1784, pp. 95-96; G. I.
Chiaramonti, De maiorum suorum laudibus carmen, Caesenae 1785, passim; P.
A.Serassi, Vita di I. Mazzoni..., Roma 1790, pp. 19 n. 1, 65, 121 n. 1, 124 n.
1, 154-156 (coi versi del C. in obitum... Mazonii);[L. Rangiaschi],
Bibliografia... dello Stato pontificio..., Roma 1792, pp. 55 s., 249 n. c; G.
B. C. de' Nelli, Vita e commercio letter. di Galileo..., Losanna 1793, pp. 422,
517, 524, 557, 757, 809; A. Fabroni, Hist. academiae pisanae, III, Pisis1795,
pp. 369-379, 686; Nuovo diz. istorico..., IV, Bassano 1796, p. 300; F.
Cancellieri, Storia de'... possessi de'... pontefici..., Roma 1802, p. 434 n.
6; Biblioteca Pisanorum veneta..., Venetiis 1807, I, p. 87; II, p. 42; E.
Pistolesi, Vita del... pontefice Pio VII, Roma 1824, pp. 6-8; F. Colangelo,
Storia dei filosofi e matematici napoletani..., III, Napoli 1834, p. 242;
A.Marsand, I mss. it. della R. Bibl. parigina..., I, Parigi 1835, n. 7749; [C.
A.] Villarosa, Memorie degli scrittori filippini, Napoli 1837, pp. 104-108; M.
Delfico, Memorie... di San Marino..., Capolago 1842, pp. 334 s.; L. Ilari, La
bibl. pubblica di Siena..., Siena 1845-1847, III, pp. 119, 121; IV, 1, pp. 83,
257; VI, p. 116; G. Giucci, Storia... di Pio VII, I, Roma 1857, p. 6; P.
Riccardi, Bibl. matematica it. ..., Modena 1870-1880, I, coll. 347-350, 614, e
App., col. 44; S. Pieralisi, Urbano VIII e Galileo ..., Roma 1875, p. 100; A.
Favaro, La libreria di .. Galilei..., in Bull. di bibl. e storia delle sc. mat.
e fis., maggio-giugno 1896, pp. 30, 33, 35, 38 ai nn. 91, 109, 118, 141, 142;
Id., ... G. Ciampoli, in Atti del R. Ist. ven. di sc., lett. e arti, LXII
(1902-1903), 2, p. 99; Id., ... Giovanni Camillo Gloriosi,ibid., LXIII
(1903-1904), 2, pp. 32-33; Id., ... Niccolò Aggiunti,ibid., LXXIII(1913-1914),
2, p. 33; Id., ... Mario Guiducci,ibid., LXXV (1915-1916), 2, p. 1386; Id.,
Oppositori di Galileo. S. C. da Cesena, in Atti e mem. della R. Dep. di st.
patria per le prov. di Romagna, s. 4, X (1920), pp. 42-108; Id., Saggio di
bibl. dello Studio di Padova..., I, Venezia 1922, p. 32 n. 169; Id., G. Galilei
e lo Studio di Padova, I, Padova 1966, pp. 218-219; Id., G. Galilei a
Padova..., Padova 1968, p. 30; R. Zazzeri, Sui codici e libri della...
Malatestiana..., Cesena 1887, pp. 28-33, 39, 41, 43; Id., Storia di Cesena...,
Cesena 1890, pp. 60 n. 1, 167 n. 1, 179 n. 1, 224; L. Rava, Celso Mancini...,
Bologna 1888, p. 150; C. Supino, La scienza economica in Italia dalla seconda
metà del sec. XVI alla prima... del XVII, Torino 1888, pp. 10-11, 21, 32 s., 45
s., 92, 121-123; A. Carli-A. Favaro, Bibliogr. galileiano, Roma 1896, nn. 87,
103, 113, 135, 153 s., 165, 172, 191, 196-198, 224; A. Müller, ... Galilei...,
Roma 1911, pp. 61, 368-73; D. Barzocchi, in G. Fantaguzzi, "Caos".
Cronache cesenati..., Cesena 1915, p. V; A. Scarpellini, Un antenato di Pio VII
avversato dagli spagnoli. P. S. C. da Cesena, Savignano di Romagna 1925, pp.
9-10; [M. T. Dazzi], Biblioteca Malatestiana. Relaz. per l'anno 1925..., Cesena
1926, pp. 53, 69, 91; E. Wohlwill, Galilei und sein Kampf..., II, Leipzig 1926,
pp. 63-68 passim, 162, 405; L. Olschki, Gesch. der neusprachlichen
Wissenschaftlichen,Literatur, III, Halle 1927, pp. 377, 381; Cat. gén. ... de
la Bibl. nat., XXVIII, Paris 1928, coll. 539-542; M. Maylender, Storia delle
Acc. d'It., IV, Bologna 1929, pp. 52, 101-103, 449, 451; B. Croce, Storia
dell'età barocca in Italia, Bari 1929, pp. 75 n. 4, 88, 92-93; Id., Nuovi saggi
sulla lett. it. del Seicento, Bari 1931, p. 220 n. 4; Id., Varietà di storia
lett. e civ., I, Bari 1935, p. 274 n. 1; C. Ricci, La scenografia it., Milano
1930, p. 40; L. Alpago Novello, La vita e le opere di... Lollino..., in Arch.
ven., s. 5, XV (1934), p. 295; C. Calcaterra, Il Parnaso in rivolta, Milano
1940, pp. 190-191; R. De Mattei, Critiche secentesche alla "Ragion di
Stato" del Botero, in Studi in on. di A. Solmi, II, Milano 1941, pp.
337-338; Id., L'idea democratica e contrattualista negli scrittori pol. it. del
Seicento, in Riv. stor. it., LX (1948), p. 33 n. 2; Id., Il problema della
"Ragion di Stato" nel Seicento, in Riv. internazionale di fil. del
diritto, XXVI (1949), pp. 192, 195 s., 205-206; XXVIII (1951), pp. 348-350;
XXIX (1952), pp. 417-418; XXXI (1954), pp. 377-378; XXXIII (1956), pp. 439-449;
XXXIV (1957), pp. 167; XXXVII (1960), p. 565; (1961), p. 188; Id., La celebraz. della
politica nel dottrinarismo it. del Seicento, in Giorn. critico della fil. it.,
XXXI (1952), pp. 205-206; Id., La forma aristocratica di governo nel
dottrinarismo politico it. del Seicento, in Studi... in on. di E. Rota, a cura
di P. Vaccari - P. F. Palumbo, Roma 1958, p. 262; Id., La concezione
monocratica negli scrittori polit. ital. del Seicento, in Studi storici in on.
di G. Volpe, Firenze 1958, pp. 322 n. 1, 350-351; Id., Difese italiane del
"governo misto" contro la critica... del Bodin, in Studi in on. di E.
Crosa, I, Milano 1960, pp. 750-752, 755; Id., Il pensiero polit. di S.
Ammirato..., Milano 1963, pp. 128 n., 136 n. 42, 145-146, 148, 177, 205, 220;
Id., Sulla fortuna del Bodin in Italia..., in Studi in on. di A. Segni, II,
Milano 1967, pp. 16-17; Id., Dal premachiavellismo all'antimachiavellismo,
Firenze 1969, p. 34 n.; Id., Verifiche di termini politici nel dottrinarismo
it. del Cinque e del Seicento, in Scritti in on. di G. Ambrosini, I, Milano
1970, pp. 574-575; D. Fava, La bibl. ... di... Pio VII, in
Acc. e Bibl. d'It., XVI (1941-1942), p. 259; General Catatogue of British
Museum..., XXXVI, London-Beccles 1943, coll. 992-994; Autori
italiani del 600, a cura di S. Piantanida-L. Diotallevi-G. C. Livraghi, Milano
1948-1951, nn. 733, 2172; T. Bozza, Scrittori politici italiani..., Roma 1949,
pp. 14, 157, 178-179; E. Povoledo, N. Sabbatini e la corte di Pesaro, in N.
Sabbatini, Pratica di... scene e machine..., Roma 1955, pp. 155-157; D. Cinti,
Bibl. galileiana..., Firenze 1957, pp. 147-150, 161-162, 191-193; La coll.
galileiana della Bibl. naz. di Firenze, I, a c. di A. Procissi, Roma 1959, pp.
185, 195, 196, 198, 257, 268-270; L. Moranti, Bibliografia urbinate, Firenze
1959, n. 3102; G. de Santillana, Processo a Galileo..., Milano 1960, pp. 327,
365, 603; G. Ricca Salerno, Storia delle dottrine finanz. in It., a cura di S.
Guccione, Padova 1960, p. 125; E. Balzani Maltoni, La famiglia degli
Ordelaffi..., in Studi romagnoli, XI(1960), pp. 257 n. 51, 259 n. 58; A
catalogue of books... by Library of Congress..., XXVIII, Paterson 1963, p. 148;
N. W. Gilbert, Renaiss. concepts of method, New York-London 1963, pp. 181,
194-196, 238; Mostra di docc. e cimeli galileiani, a c. di M. L. Bonelli,
Firenze 1964, p. 13; L. Thorndike, A history of magic and experim. science, New
York-London 1964-1966, VI, p. 510 n. 165; VII, pp. 450-451, 465, 504; J.
Robertson, The return of Cesena to... dominion of the Church..., in Studi
romagnoli, XVI (1965), pp. 127 n. 14, 137 n.47, 154 n. 111, 155 n. 114, 158
nn.130 e 131; S. K. Heininger jr., Phythagorean cosmology and the triumph of
heliocentrisme, in Le soleil à la Renaissance, Bruxelles-Paris 1965, p. 35; P.
Paschini, ... Galilei, Roma1965, pp. 405-406, 434-472 passim, 498 n. 60, 506,
511, 535, 563-566; C. Rizza, Peiresc e l'Italia, Torino 1966, pp. 148, 302;
Rép. des ouvrages... en langue italienne au XVIIe siècle... dans les
bibliothèques de France, a cura di S. P. e P.-H. Michel, II, Paris 1968, p. 89;
C. Costantini, Baliam e i gesuiti..., Firenze 1969, pp. 41 s., 67; F. Meinecke,
L'idea della ragion di Stato ..., Firenze 1970, pp. 47 n. 1, 120 n. 2, 121 s.,
126-128, 193 n. 4; I. L. E. Dreyer, Storia dell'astronomia..., Milano 1970, pp.
379, 382-384; A. Vasina, Romagna medievale, Ravenna 1970, pp. 161, 194 n. 88;
A. Mombelli, La cultura in Romagna nella prima metà del Settecento..., Ravenna
1971, pp. 62, 64 s., 73 n. 68, 76 n. 173, 208, 229; I. Larner, Signorie di
Romagna, Bologna1972, pp. 56 n. 26, 81 n. 57, 356; Cesena. Il volto della
città, a cura di B. Dradi Maraldi - A. Emiliani, Cesena 1973, pp. 321, 325,
326; A. Bevilacqua, Una controversia settecentesca... il mausoleo di Teodorico,
in Studi romagnoli, XXIV(1973), p. 172; S. Sozzi, Breve storia... di Cesena,
Cesena1973, pp. 10-64 passim; Diz. crit. della lett. it., a cura di V. Branca,
I, Torino 1973, p. 401; M. Marangio, I problemi della scienza nel carteggio
Galileo-Liceti, in Boll. di storia della fil. dell'univ. ... di Lecce, I
(1973), p. 343; Id., La disputa sul centro dell'universo nel "De
terra" di... Liceti,ibid., II (1974), pp. 337-346; A. Asor Rosa, Il
Seicento, in La lett. it. Storia e testi, a cura di C. Muscetta, V, 1, Bari
1974, p. 269; M. L. Soppelsa, Genesi del metodo galileiano e tramonto
dell'aristotelismo nella scuola di Padova, Padova 1974, pp. 26-27, 40, 56-57,
73 s., 78, 95 s., 120; W. R. Shea, La rivoluzione intellett. di Galileo,
Firenze 1974, pp. 116 n. 20, 118 n. 25, 186; F. Marotti, Lo spazio scenico,
Roma 1974, pp. 7, 51-56, 58 s., 63, tav. VII; Id., Structure de l'espace...
dans les représentations... d'après les traités italiens..., in Les fêtes de la
Renaissance, III, Paris 1975, pp. 231, 234, 238; Id., Lo spazio... del
melodramma, in Venezia e il melodramma nel Seicento, a cura di M. T. Muraro,
Firenze 1976, p. 353; Illusione e pratica teatrale... Catalogo della mostra,
Vicenza 1975, p. 171; E. Gamba, L'attività scientif. nel ducato di Urbino ...,
in Studi urbinati, n. s., XLIX (1975), 2, p. 167; V. Titone, La storiografia
dell'illuminismo in Italia, Milano1975, pp. 70-71; G. Benzoni, Gli affanni
della cultura, Milano1978, pp. 88, 179; G. Moroni, Dizionario di erudizione
storico-ecclesiastica..., XI, pp. 135, 165 s.; J. C. Poggendorff, Biogr.-lit.
Handwöterbuch zur Geschichte der... Wissenschaften..., I, col. 435; G.
Mazzatinti, Inventario dei manoscritti delle biblioteche d'Italia, XXIX, p. 37
n. 8 (dev'essere senz'altro il C. l'autore del Discorso politico sopra le
scritture ... a favore dei ... Venetiani ... contro ... Paolo Quinto, e, allora
il "card." va corretto in "cav."); LV, p. 125; P. O.
Kristeller, Iter Italicum..., I, pp. 147, 291, 366, 376, 385; II, pp. 455, 456,
561, 563; Enc. dello Spettacolo, III, coll.628-629. Per l'attribuzione al figlio del C. Simone
del De Rubicone... uscito come Dissertatio "Vincentii civis
Caesenatis", vedi G. Melzi, Dizionariodi opere anonime e pseudonime...,
III, Milano 1859, pp. 224, 401. Su Niccolò, altro figlio del C., divenuto
cappuccino col nome di Stefano, oltre alla monografia di Scarpellini sopra
ricordata, Bernardo da Bologna, Bibliotheca scriptorum... capuccinorum,
Venetiis 1747, p. 234; G. Melzi, Dizionario, I, Milano 1848, p. 200; Sigismondo
da Venezia, Biografia serafica..., Venezia 1856, p. 706; Melchor de Pobladura,
Los generales de la orden capuchina grandes de España..., in Collectanea
franciscana, XIII (1943), pp. 281-284; Salvatore da Sasso Marconi, La provincia
cappuccina di Bologna..., Budrio; Donato da San Giovanni in Persiceto,
Biblioteca dei... cappuccini della provincia di Bologna..., Budrio; P. Carlini,
F. M. Casini..., Roma. DE CONIECTANDIS CVIVSQVE MORIBVS
ET LATITANTIBUS ANIMI AFFECTIBVS σημείωτικη moralis, seu de signis SCIPIONIS CLARAMONTII CASENATIS. Ad illustriss. et
reverendiss. principem cardinalem Auriam, Panormi Archiepiscopum, Sicilia Pro-regem,
missioms ac Genezalem Capitaneumatis Fehu. DEO M S Permissu superiorum, et privilegijs.
EST
VENETIIS, Anno Magni Iubilei Ex Officina Marci Ginammi. 10.C.3 . : amesco
Emetipfumnosse, etqui, qua Illme ac R.me Princeps. S lisquefit, hominem præclarem
intelligere arduum in primis, atque; difficile apud veteres fem per est habitum,
Ill.me et R.me Princeps, verum longem ihi difficiliori negotio eorum versari
videturres, quibus aliorum hominum capere cognitione animo est propositum. Vnus
tantum inſitus, atque in nobis ingenitus nostri amormētisoculosprę stringuit,
acpræpedit, quo minus in nos in tuētes nostri affequi possimus cognitionem: in alijs
verò dignofcēdisitamulta passim occurrunt perturbationes, amor, odium, misericordia,
ira, et aliæ, quibus quasi ventorum flabris agitati huc, et illuc impellimur; vtàre
Etorationis cursu, veroque sensu longem abscedere, atque aberrarecogamur. Accedithuc,
quod hominū animi totſinus, totanfractus, totmeandros, ac diverticula habent; vt
nulla mentisacies, nulla perapicacis ingenijvis, aut folertia ſittanta, quem adeorú
perfectam notitiam pervadere, ac penetrarequeat: quin homines ipfiita simulationis,
et dissimulationis ARTIFICIOSE se obtegunt, et occulunt; vt nemini -- nisi
excellentiori quadam sit pręditus NATURA – adeorum cognitionem liceat ad spirare.
Infinitæ igitur doctrinæ, summæ difficultatis, ac laboris aliorum NATURAM,
animorum propensiones, sensus, et impetus callere exi Itimandum est; nequetamen
minus eam rem in se vtilitatis continere dicemus, quam obscuræ difficultatis. Si
quidem quæ possetesse bene educandis, ad rectamqueviuendiratio nemtra ducendisliberis
parentum cura?quę magistrorum ad pueritiam optimis ARTIBUS, ac disciplinis
informandam bona institutio; quæ summorum principum populis regendis, in officioque
continendis prudens auctoritas; nisi indolis, NATURÆ, animi propensionis, motuum,
morumque ad sit cognitio? Quo circaiure quidem à mortalibus omnibusim mortales
habendæ sunt gratiæ Scipioni Claramontio Equiti omni virtutis laude prestanti, quod
in tanta, ac tam varia corporum, animorum, morumque dissimilitudine, simili
tudinequadaè multiplici observatione comparata vnus quasi præclusosaditus, ad homines
cognoscendos primus aperuerit, et recta, certamque viam, ac rationé breui præceptione
monstrarit: neque verò minor deberi vi deturlaus Ill.mo Catanenſi Antiſtiti -- queho
noris, et religionis causa nomino -- Innocen tio Maximo, nonminusverèmoruminno
centia, vitęqueſanctitate,quàmgente,&no mineMaximoRomano,cuiusfingularieffe
Etűeftliberalitate;vtimpreſsi hilibriin ma nushominumprodirent.Hosego,cuieden
difactaeſtpoteftas, cummultumfrugis, at quevtilitatishominumgeneriallaturosvide
rim;eximioaliquo,pręſtantiſsimoquePrin cipevirohaudindignűmunusforeexiftima ui.
ItaquetibiPrinceps,&CardinalisAm plifsime, qui
omnibus,&animi,&fortunæ bonisitaabundas,vtnontàmclarifsiműPa triæ,
gentisque tuędecus,nontàmdignitatis, ac perfonæ tuæ ſplendor te ornet,quàm tu
morumintegritate,religione,rebusgerendis prudentia, omniüliberaliumartiumdoctri
na,atqueomniumvirtutumorbedignitatem ipfam,gentemtuam,Patriam,atqueadeoor 3 bem
bemornes,&illuſtresvniuersű,hoſcelibros intuonomineinſcriptosmitto,atquevnàcũ
animomeodico,vtperpetuűadomnesgen tes , omnemquepofteritateextentargumen
tum,etteftimoniűnonminusfingularis mei in teſtudij,atqueobferuantiæ,quàmpreſtan
tis ingenij, præclaręeruditionis,&doctrinæ ScipionisClaramontij,etpropenſę
Innocen tij MaximiReligiofifsimi,etDoctifsimiEpi ſcopideartibus
ingenuis,ingenijsqueelegan tioribusbene merendivoluntatis. Amplitu
dinistuęmanusſacrasdeoſculatus,Clemen tiſsiműDeumrogo, vtdiuincolumisviuas,
vteotealtifsimodignitatis, maeſtatisquegra duvideamusconftitutum,quòomniumbo
norumdefiderijsesexſpectatus. Vale. Fauentia Kal. A. T. R.me Addict.mus servus
Ludovicus Zuccolus – ZUCCOLO (vedasi). Propofitio, & commendatioOperis.
Cap. 2 Definitur,&defcribiturfignum. Cap. 3 Arstotarepresentatur. pag. 2 6
Cap. 4 Repetuntur,queanteademorumextemperamen to dictafunt , &aliqua latius
aliquanto confir mantur. 12 Cap. 5 Variacordistemperamenta, &differentia.
IS Cap. 6 Quimoresſequanturvariascordis differentias. Despiritibus,
&humoribus , idesteorumtempe ramentis, acmoribus conſequentibus. 31 Cap. 8
Deconformationepartium. LiberSecundus. Cap. I DeClimatibus. DeTriangulis, t)
Stellis, &de Demonuminfpi ratione, ac afflatu . Cap. 3 DeSolo. Cap. 4
DeAere, &Ventis. Cap. 5 DeSitu. 43 45 54 58 Cap. 6 Denationum,acgentium
moribus,feupropenfio nibus. Demoribusnaturalibus,feupropenfionibusnatio
numagiturexcaufisnaturalibus, earumquecom 4 bina IndexCapitum. binatione. Cap.
8 Deatatummoribus. Cap. 9 Depuerorummoribus. Cap. 10
Deadolefcentiæ,iuuentutisque moribus . Cap. I I DeSenectute. Cap. 12
Devirilisætatismoribus. LiberTertius. Cap. I DeNobilitato. Cap. 2 DeNobiliummoribus.
Cap. 3 Demoribusdiuitum. IOS Demoribuspotentum,&fortunatorum Demoribuscontrariarum
conditionum expofitis. pag. 114 Cap. 6 Tranfiturad vitainſtituta,ac studia. 116
Cap. 7 Deartibusliberalibus,quæ motumultoutuntur. pag. 118 Cap. 8
DeMusicapracticanempevocata. Cap. 9 Defaltatione,&chorea. Cap. 10
DePhilofophia. Cap. I I Delurisprudentia. 122 125
DeRetorica,feuOratoriafacultatisprofeffione , eiusquemoribus DeDifciplina Propoſitionem
continetrerum, &methodi, buiuf que distinctionem . 142 Cap. IndexCapitum. Cap.
2 Primummethodicaputcontinet. Cap. 3 Subdiuiditurfecundum methodicaput cum
caufa diffident . Comparationemfecundumgeneracontinet. 146 Cap.
5 Comparationesfecundumgraduscontinet Quæpropofitionesfintinter memorata
momenta. Mistionismoditraduntur,quibuscontrariamorū momentacommiſcentur . 158
Cap. 8 Comparatiocompoſitamomentorum,fcilicetfecun dumgenera, & gradus. 161
Cap. 9 Differentiaannotaturinterfummammomentorum acceſſoriorum ,
&principalium . Cap. 10 Peroratioprimæpartis methodi . 171 172
LiberQuintus. Cap. I Connectit, &proponitqueagendafunt.
Quot,&quepartesPhiſiognomia . Cap. 3 Signacordiscalidiaggreditur . 174 179
Cap. 4 Signacordiscalidi,&ficci, idestexnostranomi natione
calidi,&duri. 187 Cap. 5 Signacordiscalidi, &humidi,&primocordishu
midiipfiusperſe. 190 Cap. 6 Signacordisfrigidi. 194 Cap. 7 Signacordisfrigidi,
&humidi,acfrigidi, ficci. DeCerebriinfluxu. Cap. 9 Dehepatis,iecoris 197
véinfluxu, adeoquehumorum, Spirituum in cor,dequeprocedentibusindemo ribus
ribus . IndexCapitum. Cap. 10 206 De ſignis temperamentiiecoris, hepatisvé. Proponitdicenda,fundamentarepetit
, actracta Etionemdiftinguit.Departibusgenerationideferuientibus. Departibusadcupediampertinentibus.
Quatractandarestantcapita methodi Phiſiogno miamemorat . Cap. 5 DeCapite.
DeFronte. DeSupercilijs. Cap. 8 DeAuribus. Cap. 9 DeOculis,eorumqueaſpectibus. De
Oculorumcoloribus. Reliquaexoculisfignaconiungit. De Naso De Ore. De Facie. DeVultu.
Repetunturdicta,&proponunturdicenda,quęad Phifiognomiamſpectant.
RoburadAriftotelis mentemdiftinguiturinrobur ingenuum, acferuile. Descriptiopartium
adrobur ingenuum, ac bellicum . Cap. 4 Defingulispartibusinfracaput. Cap. 5
Destaturacorporis. PeroratiodePhiſiognomia. ReuocatiohorumquedePhiſiognomiadictafunt
adfuperioremnostram methodum, applicatioque adpraxim Nonfemperactioſequitur
propenfionis prædomi nium,quaidcirco methodofuturaactio fit proui
denda,æftimandaque. Proponitdicenda, & connectit,etindicatquesüt exfuperius
dictis repetenda. De Voce. Cap. 3 Deloquutione. Demotucorporis totius . 287 288
295 297 Cap. 5 Demotueodemvniuerficorporiscumfiguraaliqua itidemcorporis
Demotupartiscorporis. CDecorporiscultu. Adprimariafignamorumapofterioritranfit;
pri moquedeexterioreactioneagit , quam & mate riale actionis vocat . Exemploactionis
Seiani,&errorisTiberij confir maturidem;fcilicetnon neceffario colligi ex
ma teriali, exterioriqueactione morem Deformatiactione, fiueformaliparteactionis
Methodusdeprehendendiformaleactionis,fiuefi nem IndexCapitum.
nemeius,fupponendointerimnullamfubeffefimu lationemfallaciam vé. Exinteriore
actione indago moris. Praxis proximemethodiaffertur.Partemmethodicumprecauendaestfictioaggre
ditur. Primoquedefictionibus agit,fimulationi busque. Defimulationefinis,feudeprætextu,
obtenturvé. Defimulationemorum Methodusdetegendarumfictionum,acfimulatio
numinſuacapitadiftinguitur . Primumcaputcontinetdetegendefraudisexqua
litateperfonæagentis, cum veteratorfuerit. Secundumcaputdetegendęfimulationisexperſona
qui cum agitur. Tertiumcaputmethodi,ſcilicetperfuafioexponitur.
Quartummethodicaput. Pæne, &questiones, quaqueadeasreducuntur.
Quintummethodi caput. Premia. Canonescontinet. Sextum methodicaputaggreditur,
cum velamen tumperſeperlucet. Sextumidemmethodicaputcumerumpit affectus . Cumexeffectuſubſequetefimulatioaperitur
Capitafimpliciamethodi, ) combinatainterdum locumhabere inpropofitafimulationis
indagine . Ad morum indaginemquacunquediftafuntappli cantur. Connectit,proponit,diuidit,quetractandafuper
funt. Deſignisaffectuumincommuni. Cap. 3 Signaaffectus voluptatis. Signaaffectusdoloris
Signaamorisergarem,fiuebonumformale,fiueer gafinemcuiusgratia,
quiamordemumestipfa metcupiditas. De ſignisamorisergaperfonam,amorisnempecon
cupifcentiæ, ac venerei. De signis amoris ergaperſonam,utfinemcui,fiue
amorisamicitia Deſignisodij. Deſignisira Deſignistimoris Depudorisfignis Despe,seuſpeifignis
Cumpluresaffectus eorumquefignaconcurrunt Deſignisexoratione. 422 Cap. 15
Applicantur difta de fignis affectuum propoſiteaf fectuumindagini. 425 Cap.
IndexCapitum. Cap. 16 Cumsignaaffectuumfupprimunturaliquatamen exparteerumpunt.
Methodusexcaufis affectuum,quaestfupplemen tumpræcedentis methodiexfignis.
Defacultatecognofcente. Cap. 19 Defacultateappetente .
Inpraximmethodustraditaadducitur Eandempraxim adamorem amicitia poffedetor
queri, acreliquos affectus Galenipraxisadducituraddotegendumdecumben
tismulierculeamorem quiinhocoperecitantur. Adamantius . Franc.Guicciardinus.
AdouardusGualadus. Franc. Piccolomineus. Paulus
Ægyneta. Albertus Magnus. Alexander. Alhazenus. Galenus. HalyAbbas. Heraclitus
. Ammianus Marcel Herodianus . linus. Anacreon . Andreas Laurentius . Andreas
Nauagerius . Antonius Poffeuinus . Apuleius . Aristoteles . Atheneus .
Auerroes. Auicenna. Baldus. Biantes. Boetius. Camillus BaldusBono
niensisPhiloſophus . Campanusfcriptorgeſto rumBrachij. Caffiodorus . Catullus.
Chilo. Cicero. Claudianus. Conciliator . Cornelius Tacitus. Dantes. '
Diocaffius . Hippocrates.
Homerus. ORAZIO (vedasi) PORTA (vedasi) Ioannes Boccaccius. Ioannes Ingenerius
. IoannesPetrus Maf feius. Ifidorus Conradus . Julius CesarinCommen tarijs.
JuliusClarus . JusCanonicum . lus Ciuile. Iustinus . JustusLipsius. Iuuenalis .
Lampridius. Lucanus. Ludouicus Areostus. Lucretius . Marfilius Ficinus.
Manilius. Martialis . Maternus. MichaelScotus. EmericusinDirectorio. Niceta.
Ennius. OlausMagnus. Euripides. Eustratius. Ouidius . Paterculus. PaulusIouius.
Persius. PetrusVictorius. Philostratus . Pittacus. Plato. Plautus. Plinius .
Pliniusiunior. Plutarchus. Polemon,fiuePalemon. Propertius . Ptolomeus .
Quintilianus. Q. CICERONE (vedasi) Q.Curtius. Rafis. Realdus. Sacra literæ , velSacra fcriptura. Salustius . Seneca. SimonPortius.
Simonides. Stobeus. Strabo. Suetonius. Thucydides. Tibullus. Vegetius Veßalius
Virgilius Vitruuius.. Xenophon . MARCVS GINAMMVS BibliopolaVenetus Beneuolo
Lectori Fœlicitatem P. ९९
Vodnoftrifuitfemperinftituti,ut(quan tuminnobis effet) aliquo nouo opere,et
industria noſtralitteratorumhominum ſtudiaiuuaremus,idnuncprofequimur.
Scipionis Claramontij praclari Equitis libros deconiectandis Moribus tibi damus
nostris Typis excuSos; inquibusnulliplanè opera, labori, autdiligentia
pepercimus, utquamemendatißimiintuasmanus peruenirent . Si
quodtamenleueirrepferit men dum,quodnostroseffugeritoculos, (nemoenimest, ut
aitille, tam lynceus , quinonoffendat) homines nosagnofces,etignoſces
nontàmnobis,quàmauctori eruditißimo viro, etderelitterariaoptime merito,
fiinlocaquadaminciderisperuerfa,perturbata, aut obfcuriora . Is
enimindefcribendoaliena , nec una eadem,ſedmultorumvfusmanuàflagitanti bus
amicis, quibus diutiushi libri deberinonpote rant, exempla utinspiceret,
&ſuamanufcriptis cumexemplaribusconferret,haudpotuitimpetrare. Benevale,
&nostramindustriamtuabenignitate foue. VM multa veteres – benigne lector --
ad rectè viuendum prudentifsimè mo nuerint, non postremum interea locum
occupat, quod Seneca notauit. Totamfer mènobis vitamin aliudagendoeffluere .
Namcumvelvnumnostrumnegotium, velmaximumeßedebeat animivirtus,
probitasqueipſanostra; nosdecorpore, &defortunisprorfus Soliciti, deanimo,
eiusquebonis vixcogitarefustinemus. Hinc factumest,utquefcientiæ, &artesadcorporisfortunarum
quetutelampertinent,plurimum tractentur, luculentisque,ac numerofis libris
tradantur : at Morali, ideft nostriipforum co gnitioni vixfit,qui operamnauet;
&fifortèadtamprecla ramfcientiamnosapplicemus,breuiaria,compendiaquetantum
admittamus; licètinalijsfacultatibusprolixa voluminatole
remusnedum,fedexigamus. Atquantomeliusnobisipfisto ti , ijs verò,quæ extra
nosfunt,aliudfermè agendo vacare mus? Præceptumquodaprimis uſque temporibus
intonuit, &inDiuinumauthoremrefertur, ut nofmetipfos cognofca mus.
Cognitionemhancnoſtriprecipit,nonautemTigniimmi tendi, autagarici temperandi;
que cumadhumanosfanè ufus cognofcere expediat, quistamennonſentiat maiore multo
studio eacognofcenda, adquæ vtadfinemhorum cognitio, & ufusdirigitur?
Hacconfideratioiamdiufecit,ut moralesphi lofophiæ
integritatemſummoperedefiderarem, cumquefrustra abalijs expectarim ,
ipſetandemaggrederer. Remenimdili gentius meditantipatuit,nonpaucioribusexpartibushancani
morumcuram, quàmcorporum medicinamcoalefcere. Quin que a quepartes
medicina continet, que Gracis vocibus dicuntur, Phisiologia, Igijna,
Pathologia, Simiotica SIMIOTICA SEMIOTICA – cf. H. P. Grice: “Words are not
signs – but not everything that ‘signifies’ has to be a SIGN”, et Therapeutica
. Easomnesmoralisquoqueincludit. Primamquidemdumpar tes animæfubiectasmoribus,
borumque &affectuum causas confiderat.Secundamdum
animorumoptimamconftitutionem, virtutemfcilicet omnemtradit. Tertiamdum deprauationem
animi, vitianempe eiusaperit. Quartamdumfignamorum,
&occultoruminterimaffectuumadanimi morbos aut tollen dos, aut mitigandos
affert. Quintam,&vltimam dumcura tionemiameiufmodi vitiorum, morborumque
animi molitur, primòinftitutionead virtutem tradita . Harumquinquepar tiumfi
verafaterilubeatinijsquæ fuperfuntantiquorum fcriptorum monumentis ſolam Iginiamhabemus,
ceteraspartes, velnullas, veladeo tenues, utnonfatiseffe uſuipoffint. For tèin
curatorijs olim Chriſippi, etPoſſidonij conftabant, necnon inlibris, qui
perierunt, Aristotelis, et sequacium Peripateti Sum、 corum . Atinterim iacturarefarciendaerat. D.Thomaspra In2. par.
clarifsimafcripfit, verùm Theologicopropofito; adeoque mul ta circumfcripfit ,
que tamenadmoralem integrandam defide rantur.
Egocumiugilaboreinomnibuspartibusinfudauerim, omnesquepro
viriliparteabfoluerim,primonunclocohancSi mioticem, feudefignispartememitto:
nonquodfitceterisprior, fedquodinplures,quàmrelique ufusdiffundatur, fuaqueno
uitate videatur ceterisfactura viam . Verùm enimuero me maximèomniumpermouit
Innocentij Maximi Romaniproceris Nobiliffimi, tumque Britonorienfis,
nuncCatanienfisEpifcopi auctoritas,qui virexcellentirerum
cognitione,acerrimoqueiu dicio preditus cohortatione nedum,fedpropemodum
iuſſione in hancedendifententiam adegit:quinimmooperisexemplum ame petijt,
&obtinuit, quodipse velſumptusuo (quaestmagnifi centia) centia)
imprimendumcuraret. Quadrienniotameninher of que tempora editionemdištulit, dumFlorentiæ
primum apud MagnumHetruria Ducem;pofteainHispaniaapudMaxi mumillumRegem
OratorisPontificij munusſumma cumfui gloriaexercuit . Nunciamproditliberexquo
Beneuole Lector ceteraspartes æftimarepoteris,quæ (ſituhuiciudiciofaueris)
propediem confequentur. Egoquidem meainuentanonlaudo; nequeenimdecet
moralemfcriptorem apræconibusludorum gymnicorumalios nonſe voceſua
victoresrenuntiantium,mo destia vinci. At certèargumentiutilitatem profiteor,
commendo . Nequeenim curiofahecperſeest, actemeraria alienorum morum, etſenſuumindago;fedmultiserga
multos tumhonesta, tumneceßaria . Parentesfiliorum, &in uni
uerfuminſtitutores alumnorum,propensiones, &moresficun debonos, aut
maloscontraxerint, multodebent conatuinuefti gare: nifidominiferuos,
Principesfamiliares & miniftros ex plorauerint; illifibi,bifibi, &
Reipublicæ magnodamnoerunt. Quefitoresetiamfcelerum in precedentesperſonarum
moresin quirere, proque eorumdifferentia multofecius exeodemfacto
procederedebent . 'Resfurtiuapenes virumprobatum reperta nullam illifurtisuspicionem
allinit, neque ulli obnoxiumin quifitioni reddit : at contrà,sipenes malè
moratumbominem reperiatur. Baldus, &Imolainlegefin. ff. deheredib. insti
tuend. Hocidemin communi hominum vitafaciendumComi cusmonuit.
multainhominedemea Signafuntexquibusconiecturafacilèfit
Duocumidemfaciunt,fæpeutpoſſisdicere Hoclicetimpunefacerehuic, illinon licet,
Nonquoddiffimilisresfit,fedquodquifacit. 1 Cafar Cafarin militeeligendo
militarem eoruminclinationem , aptitudinemexPhiſiognomia (aßerenteVegetio)
coniecta bat. Interdum ex præcedentibus aftionibus hominum virtu tem,
velcontrà, moresquequipræfertimfuffragiorumiusha bentindemandandis
Magistratibus conijciunt : Eaqueratione Livius lib.24. Fabius Maximus Otacilium
minorem Ducem,quàmvtAn nibaliopponipoſſet,effe iudicauit,atque Romano
Populofuafit. Arsergo, methodusquealiorum propenfiones moresqueinda
gandi,quamnuncadornamus,cumabillis, &inillosadhibetur aquibus &
inquosoportet, utilis, &honeftaest,interdum que neceffaria . Quodfialieno
tempore,indebitisquemodis furpata, malaac temerariaeuadat , eandemcumreliquishu
manis actionibus aleamſubit; quę licètſuoptegenerebonæfint, Statim tamenatque
adebitacircunstantiarum harmonia exci derint , male redduntur . Indigosiuuareopibusestipsa
perſe actio dignissimalaudibus ; attamenfiadturpemfinem incon gruové
loco,actemporeefficiatur, in malam,interdumque infceleftamdegenerat. Hec,
antequamadremaccederempra fandaduxi. Propofitio, &commendatio Operis. Cap.
Primum . VxTapreſcriptumalibi ordinem partem , que Grace σημειωτική. Latine de SIGNIS dicitur, aggredimur. Prestat
veròprimofignumde fcribere,deindedistinguere, vt tractatio quo quedistingui, &ordinaripoffit.
Prospicie musita, veluti exedito loco,fubiectum ,quodperacturifu mus,iternon
vulgareillud,actritum,ſedtumnouitatis,tum vtilitatis , tumiocunditatis, atque
dignitatisplenum. Non me latetcorhominumimperfcrutabile,acfoliDeo peruium:
tamenconiecturisaccederead tamgrandeſecretumestprecla ra imitatio diuinitatis.
Hancmodonos artemaggredimur, quam, fihucusqueintractatamdixero, dumintegrareiexpli
catio refpiciatur , nonequidem mentiar . Solius enimPhiſio
gnomiecurafuit,queparsartiseft, nontotaars; præterquam
quodipfaquoquePhisiognomia, ut hancmorumcognitionem A moli
Deconiect.cuiufquemorib.&c. 2 molitur, eget distinctione ,
&refolutioneinſuaprincipia,qua veluticonformetur , &conftituatur; neque
tamen eiusmodi perfectionem eſt aſſequuta; quodspero, resipſamonftrabit .
Nosautem,cumpriusfignumdefinierimus, &diftinxerimus,
totamdeincepsartemrepræfentabimus. Definitur, etdefcribiturfignum. Describitur
signum morum. SIGNVM, fi exactissime sumatur, est tum senssibile quippiam,
tumpofteriusre INDICATA. Lacnempeeſtſignumpartus,non partuslactis,
cuiuspotiuseft caufa. Undedemonstratiofigni Ondedemonstratio dicitur,quæ
àposterioriprocedit: quæ contra,demonftratio cau Signűquot ſe,nonfigni
appellatur. Latius tamenfumptumfignumea tur. modisfumi- conditionecontentumest,utfitſenſibusobuium,fiuepriusfit,
fiuepofterius . Ariftoteles 2.PriorumAnalyt. inhacfecunda,
fignificationefignumdefiniuit; quoexistenteest,autquofacto prius, autpofterius,
factaresest. Cumautempofteriusfacta reseſt,ſignumtumnonpofteriuseft,fedprius.
Medici hanc quoquefolamſenſibilitatisconditionemexigunt. Definiuntfi quidem
nonnullifignum eſſeſenſibile,quodſenſuiſeofferens, intellectuialiquid relinquit
: &infuper interfignacausaspro catarticas vocatasreponunt; exillisenim
coniecturant Medici internoscorporisaffectus,quiſaneprotemperamentis,provi
figni . Etu,proqualitateregionis, &anni,praquehuiufmodi alijsva Deſcriptio
riant. Egoquoqueinbacamplitudinefignanunc morumacci piam,quæcunquefcilicetobuia
cumfintfenfui,intimos animi mores, vellatentes indicant affectus,fiuè
rationemhabeant adillos cauſe,fiueeffectus ,fiuealiam eiufmodiquampiam . Ita
LiberPrimus. 3 Itafitpotiusdefcriptum, quamdefinitumfignummorum: exa Eta verò ſigni
definitio aliundepetatur . Poteft verò, et ali
terdefcribi;fignumnempèestſenſibilequippiam ,quo exiſten
te,velfacto,moscertussubest, velneceffario, velprobabili nexu.
Dicoverèneceffario,velprobabili nexu, utàneceffi tate abstraham, que vix
unquaminfignis morumreperitur. 9. Secundus. Signadiuidunturtrifariam; cum fi
gnumeftcaufaeffectus,cumeffectuseftfignumcau fa,cumeffectuseſtſignumeffectus :
QUONIAM ergofignumeft, quoexiftente,autfacto,mos
fubeft,confiderandumefttriplicem effenexumrerumſeſeinfe rentium.
Primoenimlococaufainfert effectum, utrationa leinfertrifibilitatem.
Secundoeffectus infertcaufam,utri fibilitas rationalitatem. Tertio
effectusinfert effectum, ut abeademcaufafimulpendent,
velutidocilitasfcientiarumin fertrifibilitatem, & viciffim; quippècumamba
rationalita temcontinuòconfequantur. Triahocmodoeruntfignorumge- Signorum nera.
Primumcumcaufa,fenfibusipfisconfpicua,ſignumerit effectus latentis . Secundum
cum effectus contra conspicuus eritfignum cauſelatentis.
Tertiumcumeffectusnotusfignum erit coniuncti, & latentiseffectus. Id
veròfit,cum ambo ef fectusabeademcaufa neceffario, velnaturali nexupendent,
quinexusfilateat,istum emergittacitusrerumconfenfus,qui
præfertimfympathiaGræcis dicitur. Verumtertiumhocfigno rumgenus varius est,
velfaltem eius ufusrarior est in mo ribus dijudicandis . Notabimus tamen,
&præmonebimusfi gnum, quodestcaufa, vel instar cauſeſebabet, &signum
quodesteffectus ,vel instar effectusſehabetbicaccipi ,tan quam A 2 tria funtge
nera.. 4 Deconiect. cuiufquemorib.&c. quam vera caufa,& veruseffectus;
nonenimfummailla acriuia adhibebitur verecause,etverieffectusdignoscendorů.
6.Tertius. Signumdiuiditur,vtfyllogifmus eius, quiinprimam,autſecundam,
auttertiamfiguram refoluitur . reducit fi- MODO verò fingulahæc generatriplicemeam
fufcipient Ariftoteles rurfusdistinctionemſignorum, quammemorat Arist. 2. Prio
gnaadtres rumAnalyt. cap.penult. auteniminprimamfiguram reducun figuras fyl-
tur, autinſecundam, autintertiam. Cuminprimam,effica logiſmorú.
citerconcludunt, cumin reliquas,efficacemhaudconclufionem obtinent ,fed
probabilem tantùm. Remexemplismoralibus declaremus,quamalijs explicuit
Aristoteles . Siquisergofe proalijs mortiexponit, utPyladespro
Oreste,esthocfignum veriamoris , & reduciturfyllogifmusinprimamfiguram
bocmodo; Omnis,quiſeexponitmortipreſenti, &certapro alterius Salute,illum
verèamat.. : Pyladesſe exponitmortipreſenti, & certæprofalute Orestis .
ErgoPylades verèamatOrestem. Unde&penesEuripidemIphigeneexclamat
tamicisintegeramicus. Atcumexpalloreconijcimusaliquemtimuiße,infecundam figuram
refoluiturfyllogifmus , inefficaxqueexduabus enim affirmatiuis reſultat huncin
modum ; Omnis, qui timet,pallet. Vereambe, at non Hicpallets Ergohictimet.
conuertiturmaior. Quod, LiberPrimus. 5 Quod,fiexeo,quodHectorbalbusfuit,
&fortis, colligatquis omnembalbumfortemeffe, intertiamfiguramrefoluitur. :
Hectorestfortis : Hectorestbalbus; Ergoomnisbalbusestfortis .
Quiquidemfyllogifmusexpofitorius eft,adeoqueparticularem
conclufionemefficaciterconcluditfcilicet ergoaliquis balbus est fortis at
uniuerfalenequaque; estenimcontraregulasfigura. .3 S. Vt ſigna quæin ſecundam ,& ter tiamfiguramreſoluuntur,robur
ſuſcipiant. ATpostrema duogenera fignorum;fcilicetqueinſe
cundam,&intertiamfiguramreſoluuntur, licetneceffariònon
concludant,poffunttamenroburſuſcipere,nifi neceffitatisma xima,tamenprobabilitatis,fitertiumquidperplura
iteretur fingularia;verbigratiaadcolligendam vniuerfalembanccon clufionem;
Omnes,qui vocemmagnamhabent,fortes,quisar gumentetur,quodFranciscus
Sfortiamagnambabuit vocem, fuitfortis,Gottifredus Bullioniusitidem,undeTaffius;
Conosceilpopolſuo l'altera voce. IoannesquoqueMediceusCoſmifilius Dux ,
&bellatorfor tis,vocem itidemmagnahabuit. Ergoomnes magnam vocem
habentesfortesfunt. Probabilitasitaconclufionis augetur;fi quetota inductio
expleri poffèt, neceßaria euaderet. Secun dumautemgenusfignorum, quodpluribus
eftcommune, robur fufcipit,fialiquod membrumexcludatur; verbigratia,in eo
demexemplopermanendopalloris ,cumfit is communis &ti menti, &amanti;
Palleat omnisamans A 3 frigefcenti,&ira Scenti 6 Deconiect.cuiufquemorib
&c. fcentiinterdum, ægrotantipræterea ,ſiconcludatur expallore
timorfimpliciter , abſoluteque,neque neceffitatem ullambha betconclufio ,
nequeprobabilitatem , nifi admodumrefractam. Quod,fiostendatur,
quipallet,nonamare,gradusaliquis acce ditprobabilitatis . Crefcit autem,ſineque
ægrotare monftre tur. Quod, fialiaomniamembra, preterquam timoris tolle rentur,
argumentumeuaderetneceffariumexnumerationefuf ficientipartium .
Aliundehocfecundumfignorumgenus con firmatur,nempèfiplura congeramus
eiuſdemgenerisfigna . Vagarinoctuestfignum communeadulterij,ſed conuenit t)
alijs, utfuri. Ornatus veſtiumeſtſignum &ipſum adulte rij commune.
Singuladebilemfidemadulterij faciunt , at fi mulcongefta maiorem , quoplura
veròconiungimusfigna, ед magisintenditurvis
rationis. Vndèqueſitoresſcelerum eiuf modi aggerationemfignorumpro
vehementiinditiopeccati, ac facinorisreputantinterdum, indequeinditia ad
torturam uf quedefumunt: dequibus Arift.1.Rhet.cap.12. &Cicero,
Quintilianus . Verbigratia,apparatus, colloquia,locus,rubor, pallor, titubatio,
&cæteraeiufmodiperturbationis signa sunt . Exbisautemfignis,queRhetores
communia vocant,refolui turfyllogifmusinfecundamfiguram . Arstota
reprafentatur. Cap. Tertium. §. Primus. Viadoctrinæ,&ſectio totiusoperis
Aud inſuamembra . RTEM nunctotam repræfentemus,eofactoprincipio, quodabinitio
diximus nihilcordehumano obfcurius effe, nibilimperfcrutabilius,facris id
afferentibusliteris; Prauum eftcor Liber Primus.. eſt cor hominis , &infcrutabile. Quis cognofcitil 7 lud?
EgoDominusſcrutanscor,&probans renes. Sunt tamenprobabiliaaliquaindicia,
quibus mores,nedumna turalespropenfiones,fcilicet conijcerepoffimns,quodpaſſim
ten tantPhiſiognonimi,ſedmores etiam acquifitos, veldispofitio neadhuc,
velhabitu:funt etiam,quibustectos, &compref fos affectusconiectemus .
Totamartemhoc egoopere comple Etor . Utinreliquisautem morummedicina corporum
medi cinamimitatur,ita inhacquoquedeſignisparte valdèeamex primit. Duplici
vialatetes morbos, &affectus corporisinda gantMedici:duplicipariter
viaprocedetnoſtrahæcindago,ex caufisfcilicet procatarticis illi inueftigant
morbos. Sunt autem cauſeprocatartice, cibus, potus,astus,aeris, autrigor,
eiufmo diquealiæ cauſe morbosprecedentesnon neceffariòinferentes, nampro victu,
exercitationibus, aeris Statu conijciuntMedi ci , fitnècalidus
morbus,anfrigidus; estquehæcprima eorum indago. Inueftigant prætereaex
affectibus, ac pofterioribus fignis, expulfibusfcilicet, urinis,
excretionibus,respiratione, tidgenusalijs morbiitidemnaturam, ) ideam;
estquehac fecunda,fedpræftantiorindago; quetamen,ficum alia coniun
gatur,maioremfidem affequitur. Simillimèergòmoruminda goduplexest .
Aliaprocedit ex morumcaufisad eosinuesti gandos; aliaexeffectibus , &pofterioribusfignis,
quediuifio quoquein latentium affectuum indagine locumhabebit . Se iunximus nos
methodi partes; & primam, quæ estex mo rum caufis,
inſeptemprioreslibrosdigefſſimus;fecundam , quæ Jeptemprio est exeffectibus,
posterioribusqueſignis , inoctauum &no num, atinuestigationemlatentium
affectuumdecimo , & rul timolibrocomplexifumus. Heceſtſummadiuifiooperis .
A 4 §.Se : 8 Deconiect.cuiuſquemorib.&c.-Subdiuiſioprimæpartis methodi,
quæeftexcaufis. PRIOREMpartemnuncfubdistinguamus. Cause mo
ruminfuperioribusquoquelibris numerate,aliæfuntnatura Enumeran- les;
Temperamentum,conformatiopartium,velpotiuscaufa, rum. : turcauſęmo
exquahacpendet, clima,folum, aer, &venti,ſitus,ætates:
aliæaduentitiæ,nobilitas,potentia,diuitia,fortuneprosperi tas,
contraria,instituta vite, ac Studia,utvita otiofa, &occupata, artes
illiberales ,&liberales. Primo ergo loco cauſas
eiufmodifingillatimdiſtinctas,qui moresfequantur,ex pofuimus; verbi
gratia,temperamentocacimores (naturales ſcilicet)innituntur;
eſtautemtemperametumcordis multiplex, utanteatradidi, &hicconfirmabo.
Ipſumdistinguo,nedum fecundumactiuasqualitates,caliditatem,
&frigiditatem,sed frigiditater fecundum mollitiem etiam,&
duritiem,necnon craffitiem, denfitatem, atquehiscontrarias: pretereafecundum
magnitu dinem, &paruitatem: deinceps,quimoresfingulascrafes tum fimplices,
tum complicatasfequantur, expono . Deconforma tionepartiumpariterin 1.hoclib.quiexreliquiscaufis
natura libus mores oriantur,in 2.lib. declaro ; quifcilicet ex climati
bus,ſolo, aere, ac ventis (proindeque omniumnationummo res defcribo)
necnonetiam,quiex ætatibus. At aduentitia rumcaufarum moresin3. lib. explico;
Nobilitatis,diuitiarum, potentie ,bone fortune, ) contrariarumconditionum:item
artium illiberalium , & liberaliumfingillatim; venationis, exercitationis
ludicræ armorú,mufice,faltatorie,Philoſofiein ſpectricis,Philoſofie
actiue,Iurisprudētie,Rhetorica,acPoe tice,demum difciplina,feueducationispublica,
ac priuata . Acopor LiberPrimus. 9 Acoportetdeinceps conferre totvariarum
caufarumfequaces moresfimul,in unumquecomponere,quecomparatioduplex .
Velenimomnescauſeadeofdemmoresconspirant; verbigra
tiatemperamentum,atas,fortuna, Studium, educatioadmo remvenereum,
velincontrarios mores diſtrahuntur. Prior collatiofacilis,feufacilèestex
eamorumiudicium. Atfecun dacollatiodifficillima,
tamententauiexhiberelancem,quacon traria caufarum momenta,&feorfumperpendi,
&interseli braripoffentadmutuamfubductionem, utquipreualeantmo res,
"oingradufupputaripoffit . Totamrem,&pra ximinquartumlibrumconieci.
Quoniam veròtemperamen tum,cuimoresnaturalesinnituntur,&potiffimum cordis,
la tet, estqueexapertis,acincorporeconfpicuis notiseruendum, instinctusitidemexconformatione
partiumfingillatim defcri bendi, que Phiſognomia præſtat; nositaque
Phiſognomiam in tres libros, quintum, fextum, feptimum digeſſimus,cumbac
distinctionein quinto libropofuimusfigna temperamentorum cordis, cerebri,
&hepatispeculiaria ,propriaque exipfisſcili cettemperamentum confequentes
moreseliciuntur. Infexto, &feptimo,confirmationemexteriorumpartium,ac
moreseam confequentes primariodeclarauimus, interdumtamen,quodex apparente
decentia, velaliter colliguntur,licet minus efficaci indagine, adiecimus.
Infextoquidemlibro,quæpartesinstru mentarie,acexteriores moribus
concupifcibilifacultatiinſiden 1
tibusfcaturiginempræstant,primolocoexponuntur,fignaque exillis morumeorumdem
eliciuntur . Deindèadalias partes tranfitur, adſignaqueexillisprodeuntia, initioducto
àcapite. Atquein reliqualibri parte caput, &facies,omnesque eius
particule,acfignaexillispendentia pertractantur. Inſepti
molibroomnesinframentumpartes,actusque,¬eexillis morum 10 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. morumdefcribuntur. Incalcequerò librieiufdemcanonesPhi
fiognomicosadmethodum naturæreuocamus,inpraximquedu cimus,
necnonfubijciturpremonitio ,quodnequefemperactio fequiturmorem,qui
cæterisinoblatohominepræftat. §. Tertius . Pars methodi,quæexpoſte rioribus
ſignis . riori SECVNDAE modopartis, que expofterioribusfignis Signa mo-
ducitur,constitutionemprefiguremus. Signa morumàposte
romapofterioriinduplicifuntdifcrimine, aliaprimariafunt,aliafecunda mine.
duplicidifcri ria, &annexa. Secundaria, ut abhis exordiamur,ſumun tur ex
voce, ex motucorporis, exmotupartium,ex corporis quecultu. Atfignaprimaria
exactione ipfa petuntur,tum fcilicetexteriore,tumexinteriore
appetitusfentientis: atpre tereaelectio, quæpræfertim eft morisindicium .
Verumtamen femperinactionediftinguere oportet , materiale , &formale.
Materiale autem nonefficaciter moremfimilem actioni ipfi.de monstrat; hocque ex
moralitrutina: atexlegali,ſecus ; exhac enim,quifuratur,fur
exiftimabiturcertus,&manifestus. At tamen exterioripfafurandiactiofurem
penes moralem Philo Sophum,furacemquemoremnonfignantindiciocerto. Dauid
enimfame, extremaqueadedneceffitatecompulfus,panesſacros propofitionisabstulit,
neque tamenfur, nequefacrilegusfuit. Oportet ergònonſiſtereindaginemin
materialiactionis,fed ad formaleconniti. In octauo libro hecomnia explicantur;pri
mofignafecundaria, &annexa uſque adoctauumcaput; in dèdefignisprimarijs
uſquepertotumlibrum. Adcalcempra xis methodiCiceronis
exemplum,exEpiſtolisadAtticumlon gaferiepetito, exponitur. Omnia veròin octauo
librocircum- Scripta, LiberPrimus. II fcripta,fallacie, acfimulationis
confideratione traduntur : at quoniamfallacia,fictiovéfrequentiſſima
estinhomine,ideòde eaintotononolibroagitur; ubiprimodistinguitur multismo dis ,
interquecætera membra eaest, quepeculiari nomineob tentus,pretextusvédicitur.
Secundopoftealocoquotmodisde tegipoffit, velfaltemtentandumfitdetegere in
reliqua parte libri diferitur . Sunt autem undecim capitamethodi,quead
retegendamfallaciam conducit, experſona,queagit, exea, qua cumagitur. Duo
hecfunt. Atsexalia pendent exmodis, quibusadducipoteſtfimulator , dißimulatorvé
ad veritatem aperiendam. Interdum veròisallicitur, interdumimpellitur.
Triaaliafunt ex velamentoipſofictionis, acfallacia; cumfci licet perlucet
ipfumperfe, cumexprodeunte affectudifrumpi tur; cumexfuperuenienteſcinditur,
acdisijcitur. Itametho dus morumindagandarum,atque vtraque eiuspars abſolui
tur. Restatindago affectuumlatitantium . §.Quartus. Indagolatitantiumaffectuum.
POSTREMAparseftmethodusdetegendi latitantesaf fectus;
interdumenimquispremitamorem,odium,iram,dolo rem,voluptatemvé,aut
affectumaliumquempiam. ItaAn tiochus premebatamoremergaStratonicam.
Methodusaffe Etuumeiufmodidetegendorumpoftremoloco, &librotraditur,
fcilicetdecimo,in quoprimumfingulorum affectuumfignade Scribunturfeorfum:fecundoloco
canonesprecedentis methodi adhancindaginem contrabuntur: tertio,utex caufis
affectus ipfielici,ac eruipoffint, ratiotraditur, que methodusinſupple
mentumeius,queexfignisest, cedit. Poftremòmethodus,ac indagototainpraximexemplo
Tiberijex Tacito adducitur, nec non 1 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. 12
nonexemplo Porfenaex Liuio:quibus exemplis ,acpraxibus fubijciunturea,quibus
Galenusrefertſedepræhendißemulier culamamorecorreptam,&progreffus
eiusinexamereuocatur. Repetuntur,quaanteademorumextemperamento 1 : dictafunt,
&aliqualatiusaliquanto con firmantur. PRO Similitudointermores,&affectus
. RIMO itaquelocode temperamentisagendumeft;dispi ciendumest,quimores quod
temperamentumfequantur. Idemanteainlibriscommunibusdeaffectibusexpofuimus,tum
departiumfolidarumtemperamento agendo,tumdetempera mentohumorum,tumdetemperamentoſpirituum
. Quorum illis, quæ deſpiritibus, noneftquicquamnuncadijciendum: il lis, quæ
dehumoribusparum quid; atijs, quedepartibusfoli dis, distinctio amplior eft
neceffario adiungenda,quaminſe cundapartepollicitiſumus:antequam veròeamtradamus,ani
maduertendumest inlibrisde affectibusin communi, inqui
busdetemperamentisfanguinis,&fpirituum egimus, deque confequentibus
moribus, nosquidemcaufas affectuum,nonmo rumpræcipuè quafiuiſſe,attamen
obnexumrerumfermonern tum quoqueadmores delapſum; etenim nihilaliudest mos,
quàm velpropenfioadaliquemaffectum,qui moseft natura lis,
veldispositioadaffectumaliquem aßuetudine contracta, quiestmos moralis, &
acquifitus . Hoc veròfubiunxi, ne cummododemoribus, tuncdeaffectibus
argumentumfuerit, alieno exlocoeorum, quenunc tractantur,causapeticredere tur.
Reftat,utquodanteàfumpfi, unicaque ratione stri ८ ٤٠ Etim ! LiberPrimus. ! 13 Etimprobaui ,latiusdemonſtrem,
&confirmem,fcilicetexſolo cordistemperamentoperſe, & primo mores
naturalesprocede re,exeiuſque varietate variari; naturales, inquam,quoniam
demorali,&acquiſito moreeafemperestretinendalibertatis nostra hypoteſis, quamfupra,
nedumattestatifumus, fedetiam demonstravimus. Soliuscordistemperamentumadmo res
per ſe, ac primoſpectare. SOLIVS ergo cordis temperamentumadmores verè, ac
persespectareprobatum anteàfuit, eoquod corestsubiectum
affectuum,&propenfionum, acdifpofitionumadeffectus ,in Strumentumqueprimum.
Rationemnuncexplico,ac dilato . Primo autem repetendum est ex fuperioribus temperamentum
cordis, quodnuncdicitureffefecundum partes eiusfolidas,ac
Spirituscomplantatos,namfecundumeiusmodipartes,acfpiri tus erat corfubiectum,
acprimumſenſiterium,instrumentum que appetitusfentientis,functio autemquæque
animalisnon Functiocor perturbatur , nec permutatur ob corporis alterationem,
nifi poris quo- exvariationeſuimetinſtrumentiperſe ,ac primo ,quodindu- betur.
Etionepatet. Nonalteraturſenſus viſus obalterationemcor poris,
eiusquetemperamentiperſe, &primo, nifi extempera mento oculi mutato ,
velquoquomodoſenſorioipſo viſusalte rato,necſenſusauditus,nifiexauditorij,
ſenſitorijque permuta tione, idedegustu,odoratu, tactuquedixeris;
nonperturbatur autemoperatio alicuiusfenfus ex alterius partis , corporisque
Senſorijperturbatione, niſiobconfenfum, &fecundario,quate nusnempèexlaſione
eiufmodipartis confenfuquopiamſenſo riumipfum vitiatur,aut laditur. Pariter
ergo mores, م ن pr ptur o Deconiect. cuiufquemorib.&c. 12 nonexemplo Porſena ex
Liuio:quibus exemplis , acpraxibus fubijciunturea, quibus Galenus
refertſedeprahendißemulier culamamore
correptam,&progreffuseiusinexamereuocatur.
Repetuntur,quaanteademorumextemperamento dictafunt, &aliqualatius aliquanto
con : firmantur. Cap. Quartum. §. Primus. Similitudointermores,&affectus .
3 PRIMO itaquelocodetemperamentisagendumeft;dispi ciendumest,quimores quod
temperamentumfequantur. Idemanteainlibriscommunibusdeaffectibusexpofuimus,tum
departiumfolidarum temperamento agendo, tumde tempera
mentobumorum,tumdetemperamentoſpirituum . Quorum illis, quæ deſpiritibus,noneftquicquamnuncadijciendum
: il lis,que dehumoribusparum quid; at ijs, quadepartib dis, distinctio amplior
eft neceffario adiungenda,quam infe cundapartepollicitifumus:antequàm
veròeamtradamus, animaduertendumest inlibrisde affectibusin communi, inqui
busdetemperamentisſanguinis,&fpirituum egimus, deque confequentibusmoribus,
nosquidemcaufas affectuum,nonmo rumpræcipuè queſiniſſe,attamen
obnexumrerumfermonem tum quoque ad mores delapſum; etenim nihilaliudest mos,
quàm velpropenfioadaliquemaffectum,qui mosest natura lis, veldispofitio ad affectum
aliquem aßuetudinecontracta, qui est mos moralis, & acquifitus . Hoc
veròfubiunxi, ne cummododemoribus, tuncdeaffectibus argumentumfuerit, alienoex
locoeorum, quenunc tractantur,cauſapeticredere tur. Reftat,utquodanteàfumpfi,
unicaque ratione stri Etim LiberPrimus. 13 Etimprobaui,latiusdemonſtrem,
&confirmem,fcilicetexfolo cordistemperamentoperſe, & primo mores
naturalesprocede re,exeiuſque varietate variari; naturales, inquam,quoniam
demorali,&acquiſito moreeafemperestretinendalibertatis nostrahypoteſis,quamfupra,nedumattestatifumus
, fedetiam demonstravimus. §. Secundus. Solius cordistemperamentumadmo res per
ſe, ac primoſpectare. SOLIVS ergo cordis temperamentumadmores verè,ac perse
spectareprobatum anteàfuit, eoquod corestsubiectum affectuum,&propenfionum,
acdiſpoſitionum adeffectus,in Strumentumqueprimum. Rationem nunc explico,ac
dilato . Primoautemrepetendumestexfuperioribustemperamentum cordis, quodnunc
dicitureffefecundum partes eiusfolidas, ac
Spirituscomplantatos,namfecundumeiufmodipartes,acfpiri tus erat corfubiectum,
acprimumſenſiterium,instrumentum que appetitusfentientis,functio autem quæque
animalisnon Functiocor perturbatur , nec permutatur ob corporis alterationem,
nifi poris quo- exvariationeſuimetinſtrumentiperſe , ac primo ,quodindu- betur
. Etionepatet . Nonalteraturſenſus viſus obalterationemcor poris,
eiusquetemperamentiperfe, &primo, nifi extempera mento oculi mutato ,
velquoquomodoſenſorioipſo viſusalte rato,necfenfusauditus, nifiex auditorij ,
fenfitorijquepermuta tione,idedegustu,odoratu, tactuquedixeris; nonperturbatur
autemoperatio alicuiusfenfus ex alteriuspartis, corporisque
Senſorijperturbatione, nifiob confenfum,&fecundario,quate nusnempèexlafione
eiufmodipartis confenfu quopiamſenſo rium ipfum vitiatur,aut laditur. Pariter
ergo mores, pro ptur 14 Deconiect.cuiufquemorib.&c. propenfionesnon
variantobalterationem corporis,nifiobalte
rationemcordisprimo,etperſe,exaccidentitamen,fecunda rioque etiamaliarumpartium
temperamentummorum varie tatemfacit,utadcordis alterationempertingit,
exempligra tia,thoraxcarnofus adaudaciaminclinat,quatenus caroenus lo ci
calorefuo calorem cordis obauget. Atfi nibilindetempera
mentumcordispermutaretur , alterareturque, nullam quoque morumdifferentiamfaceret.
; 1 §. Tertius . Variarumartuumtemperamentumſepè nonſpectareadmores. L
Expoſitofundamento, &exillis, queanteaquoquedixi mus,fit,uttemperamentum
artuum(deinfito loquor,quod confpicuum eft)ad moresnonſpectet,utplurimum;
etenim ne queadcordis temperamentumpertingit,utplurimum,cum ne
queilliplerumquerefpondeat, &aßimiletur,nequeenimtem
peramentorefpondetinfluenti,quodexcordeprafertimemanat. Probauimusexemplo
,feùexpofitione Antonij , t) Dolobella, Nortmanus Rogerius nucconfirmoidemex
Rogerio NortmanorūsApuliędomino, ex Alphonius AlphonsoAragonioRegeNeapolitano,
&Carolo Emanuelenüc Carolus E Aragonius , Subaudia Duce,
quidiſparislīgècorporature,permultutamen manuelfimi funtfimiles, omnesenim
acutoingenio, benignoque,&fortes, lesmoribus, &bellicofi illifuerunt,
&bic eft. Attamen
Rogerius fuital corporatura to, &craffo corpore,Alphonsus Statura
mediocri,Carolus Ema nuelestinfra mediocritatem ,&gibbofitate
nonnibillaborat. Artusergofuo infitotemperamentononpertinguntfuaptena tura, ac
reflexu adcor uſque. Quomodotamenexillismorum indiciumfumaturaPhiſiognomis,ſumiquepoffit;fumi
autem àconformationepotius, quamàtemperamento,intelligemusin fra 15
fracapitulofeptimo, quidquidfitconformatiofimul,inparte Phisiognomica,ſcilicetlibroquinto,&fextohuiusquartapar
tistradam uberius... §. Quartus. Quæpartesſuo temperamentocordis
temperamentumexconſenſuafficiant .- VTautemartusnonfuaptènaturaadcordis usque
tempe ramentumpertingunt, ita vifcera, cerebrum præfertim, t )
heparillucusqueinfluunt,refluuntové,heparquidem, utfan
guinemſuotemperamentofrigidum, calidum végignit,quipo ſteainfluensincor,ipſum
afficit, & materiam quoque spiri tuumgenerandorumfrigidioremiusto ,
autcalidioremfuppedi tat,undespirituspariterfrigidiores,
calidioresvéfatticordis aut incendunt calorem, autrefrangunt . Coles, coleique
ma- Quæ partes gnumcumcordeconfenfumobtinent, utAristotelesfateturde corporisha
magnú Part.animal. cap. ult. texperientiaipſadocet. Exectienim cumcorde bomines
valdèeffeminantur &voce,&ore, plerunque confenfum. animo, ac moribus.
VndèNarſetis virtuseòadmirabiliorfuit, C quoeratEunuchus. Varia cordis
temperamenta, &differentia. Incordeconfideranturprimæ,&fe A
cundæqualitates, & figura. TEMPERAMENTA variacordis, wariamqueeiusconfti
tutionemdiftinguamus,quiquemoresfingillatim eamfe quantur
varietatem,declaremus. Verum remanteaindica uimus 1 16
Deconiect.cuiufquemorib.&c. uimuslibrofecundo deaffectibus:
idinpræfentiafolùmexigi tur, utplaniusſeparemus,quetumconiunximus,atquecon
fudimus. Incordeergoconfiderareprimòpoffumus qualitates primas,prefertim
actiuas , caliditatem , & frigiditatem: he auteminduplicifuntdifcrimine;
aliæenimex quatuorelemen torumcommixtioneprodeunt,quafcilicetſubſtantia
cordisest mixtumquodpiam ; aliæeiufmodimixtoſuperueniunt,utiam
constituiturcorpus, acprincipium animale,estquecalor inna tus,
quidicitur;præcipuumque,acprimariuminstrumentumeft. anime,fecundoloco
confiderande occurrunt qualitatesfecun dadenfitas raritas,durities, mollities,
craffities, tenuitas; ter tiolocofigura, acmagnitudo,paruitasques
beenimfingulędif ferentia, ac complicate differentias varias morumfaciunt.
Galenustamenfolùmprimas qualitatespropofuit, ac confi. derauit. §. Secundus.
Corſempercalidum,licetaliquando frigidum vocetur. CORDISfubstantiaestcaroduraexmultiplicibusfibris
conflata, mufculisquidem perſimilis,atdifferens tamenperſpi cuis differentijs .
ItaGalen.cap.8.lib.6. deVfupartium. Eft
quidemdifferentiafibrarum,quamibiprofequitur, atestetiam differentia carnis;
minusfiquidem rubra videtur,quamcaro musculorum .
Caroitaque,cumfitſubstantiacordis,erittem peramentiperfeipfamcalidi.
Caroenimſuapte naturacalida, utafſferit Galenuslib.1. deTemp.cap. ult.
Caro,inquit, multi fanguinis,&calida. Hacitaquerationecorfemperestcalidum, calidiuscere
Corfemper undeGalenusin Arte Medic. dicitcor, vtcunquefueritna bro.
turafrigidiffimum, calidioremtamenſempertemperaturamha bere LiberPrimus. 17
bere calidiſſimocerebro , nempècum cor,nuncfrigidum, nunc calidumdicitur,
nonfimpliciterid intelligamus ,fedcollatum cumseipso,atquein generecordis; eo
modoenimcoreft,hocfri gidum,illudcalidum,ſcilicet minus,magisvécalidum, quam
feratnaturacordis . Quorum itaquetemperamentum vniuer
ſum,adeoqueetiammaſſaſanguineaabinitioconceptus eftfan
guineum,autbiliofumcordis,in illismixtio, accrafiseritcali dior; namfanguis,
autbilisexcelletin mixtione. Quod,fime
lancholicum,autpituitofumtemperamentumfueritcordis,tum crafisfrigidior;
etenimfucciillifrigidi mixtioneminfuaspar tesproportionetrabent . Sitergo
hacprimaexmixtionecordis caliditas,cumfubstantia cordis
exmaſſaconcreuerit,inquafan guis, autbilispræstiterit. Contra verò, cum
excefferintpitui ta,&melancholia , itempro humoreeorumdem dominio, aut
ficcum,authumidumcorerit. Secundacaliditas estinnata
priorifcilicetmixtioniſuperinducta,quemaior, minorové eſſe
potest:fiplurima,corcalidumdicitur,fi mediocriscortempera
tum,fiinframediocritatem,frigidum vocatur. Haccaliditas innata,
cumintemperamentumexmixtione calidumincidit , magisintenditur, præfertimfificcumquoquefuerit;
cuminfri gidum,remittitur. Quide cordis temperamentodifputantnon nulli, ut
Andreas Laurentiuslib.9. Anotom.. non di Stinguentes
temperamentumcordis,quàmixtumest,atempe
ramentocordis,queparsanimalis,imòprincipiumanimaleest, omniaconfundunt. De qualitatibusſpiritus
complantati. SECVNDAS cordisqualitatesiamenumerauimus,adij qualita ciamus
folumqualitates refpectu spirituscomplantati; cum B enim : : 100 : Deconiect.cuiufquemorib.&c. fpiritus .
enimcalorinnatusfit velilleipſeſpiritus, velarctißimèiun Differentiæ gantur,
differentiafpiritusfunt differentijspartisfolidæfub texenda. Spiritusergo
veleftperfpicuus, velopacus,denfus, velrarus,clarus, aut obfcurus,purus, autimpurus.
De figura, &magnitudine,paruita teque cordis. FIGVRA
cordisconicaeft,rationemAnathomiciafferre nituntur , quamtamennon videtur mihi
pænitus aßequutus Galenus. Verumdiſcußioreinonpertinetadhunclocum.Fa
Etumtamenadcontinendum caloremnatiuum,nèexpiret , cre dis conica. dereoportet,
unde &coni vertexdenfißimusest, velutietia Figura cor. oportuit ,
cumcraffities cordisin arctioremfitumcontrabatur.
Eftetiameafiguraexpeditioradmotum , quotolliturcor, F fubindeconcidit;
minusenimlaboratparsattollens, cumminus inest ponderis partifublata,itaetiam
venticulorum cauitas cogitur, queangustiaadmaioremcordiscaliditatem pertinet;
Paruocordi idemenim calor,ut dicitAristoteles, magiscalefacit minorem ,
caliditas. maiorineft quam maioremlocum, ) beceadem ratio (utadmagnitudi
nemcordis, &paruitatemtranfeamus)facit,ut cormaius frigidiusfit,
&corminuscalidius, utexAriftotele antea retulimus, ubietiampauidioraeffeani
Quæ auda ciora&quę timidiora fint anima lia . malia,queexcordemagno,
audaciora queexcordeparuo conſtant, vidi mus. Hisita distinctis,iam
fingillatim,quimoresſe quantur,fubij ciamus. Qui LiberPrimus. 19
Quimoresfequanturvariascordisdifferentias. Dicta Galeni. :
Отnumeratisincordedifferentijs,nuc moresexillispen dentes confideremus .
Galenusfolumcaliditatem,frigidi tatem, humiditatem, &ficcitatemcomplexus,
mores,easfin gulas, complicatascomplectentes, profequutus eft in bunc modum.
Sicorcalidumingenerecordisfit,audaciaconfequitur, ſequaturva
cipitatio,&furibundatemeritas adfunt. Quibus corfrigidum peramenta Qui
mores actuoſitas; quodfimultùmcaliditateexcefferit corsirepre riacordiste
est,funttimidinatura, &fine audacia, /ſegnes. Corficcius
habetiram,nonpromptamquidem,fedferam,&quænonfa cilèfedariqueat.
Corhumidumprocliuesadiramfacit,fedqui facilèſedantur.Hæcdefimplicibusqualitatibuscordis,decom
plicatis autem hæcfubiungit. Quibus corcalidum,&ficcum est,
illifuntfcilicet actuoſi,promptiadagendum, iracundi, ce leres,impudentes, &
morumtyrrannicorum; etenimfuntin irampræcipites, necfacilèplacantur. Quibuscor
calidum, & humidum,nonfuntilliferi,fediniramtantùmprocliues.
Quibusautemcorfrigidum, & humidum, non funtilli audaces ,fedtimidi,
&ſegnes. Qui bus corfrigidum, & ficcum, minimè illi apti, ac
promptiadiram; atfi fuerint coacti, iram reti nent , & fer uant. B 2 1 §.
Se exGaleno. i : 20 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. §. Secundus.
Quiddeeademrequidamexrecen tioribus dicat . QUIDAM exrecetioribusita
diftinguit;ficordistempe ramentüfueritcalidum,infactisestaudax,in verbisafper,
in dando tenax, obstinatus ,ſuperbus,iracundus,luxuriofus: fi frigidum,homoest
quafipigerinfactis, in verbis nonbenè
placidus,leuiterpauidus,raròluxuriatur,niſiſitperaccidens :
Hæceftopi-ficorhumidum,est multumtimidus,pauidus, hebes, nio cuiufda Michaelis
Scoti. debi lisinlaborando:ficorficcum, &calidumfuerit, citò mouetur
adiram, iracundus manet,&obstinatus:fifuerithumidum,
frigidum,nonfacilèirafcitur,&citòiramremittit. §. Tertius . Cor
eſſeſiccum,ſiſiccitatem ſpecte mus, quæeſtprima qualitas , ateſſepoſſe humidum
ratione humiditatisalicuius ,quæfit ſecundaquali tas, qualis eſt mollitics .
PLACET mihicumAriftotelepluresattenderecordisdif ferentias,
acdifcriminapluraexquatuorprimarumqualitatum ualetincor complicatione, ut
anteafecide affect. in comm. Verumnon
totamibiremfumprofequutus,nuncitaquepleniuspertracte Humiditas mus.
Idautemprecedat,intemperatura cordisnonpoffèhu nunquapre miditatem
unquampræualere,dicohumiditatem,quæeftpri de. maqualitas , etenimdefinitur
humidum eiufmodi,quodfacilè alienoterminoterminatur,difficilefuo : at
veròcor,utcorpus compactum,&terminatum,fuamubique figuram retinet ,
proindequeficcumearatione eft,fecundumtamenhumidi spe
cies,ideftfecundasqualitates,quæ adhumiditatemrediguntur, fecundum LiberPrimus.
21 Secundumquafdamhumidumquidemestſempercor,ſecundum alias veròestmodòficcum,
modò humidum. Udumefthumi dispecies , &corest udumfuaptenaturaob
influentemſan guinem . At estdifferentia aliaduri , &mollis,quorumillud
estficci , hochumidi exAriftot. corautem durumquidem ,ſi
cumalijscarneispartibus conferatur, estattamenaliuddurius, aliud mollius,utingenerecordis.
Quodergocoreft mollius,ea rationeesthumidum,quoddurius,ficcumeft,
&hancprefer timficcitatem, & humiditatemforſanrespexitGalenus,quas
Ariftoteles aptißimèproprijs nominibus duritiem, &molli tiem pro communibus
vocauit , quam ego appellationem fequar . §.Quartus. Qui
moresſequanturcaliditatem cordis. COR
calidum,dumcaloremipſumperſeconfideramus,ab ftrahendoaqualitatibuspaßiuis ,
mollitie, acduritie , importat intentionemcupiditatis, ac vehementiam,
utexillis, que de amoreantea, &cupiditatediximus, conftat . Cupiditas verò
cumferaturinbonum,feuinid,quodcupiens,bonumreputat, pro varietateiudicijin
varia etiamobiectafertur. Undè tem peramentumhuiufmodicordisnon determinat
animaladhoc , illudvédefiderium,fedaddefiderium vehemenstantùm,obie Etafanènaturalia,quippè,quebonainstinctuipſonaturæiudi
cantur,defideranturſemperab huiufmodihominibusplus, mi
nusvé,tamenproinstrumentorumadeapertinentiumſtructu ra,& aptitudine
maiore,minorevé;nempèſiinſtrumenta ge nerationis vehementerfintineamconcitata,
calorcordis ve hementiam tùm cupiditatis venereafouet. Si delicatusſen fusfit
instrumentum comeftionis, eiusparitercupiditatis ve B 3 hemen Deconiect.
cuiufquemorib.&c. hementiamincitabit, atfipro confuetudine,
&locidifciplinain honoresincumbantcommuniterhomines, calorcordisambitio nem
promouebit,reddetque vehementem: fiindiuitiasferat difciplina Ciuitatis,ut
Ianue nunc, & Florentia,tùm vebe menterinearumacquifitionem
inſudabit,acresquevias & mo dostentabit, non
æquètamenillisparcet,utfrigidumdeinceps temperamentumfolet.
Concludamusitaquecalorcordis vehe mentiamcupiditatuminducit,
adhuiustamen,illiusvécupidi tatis vehementiam,aliundèdeterminatur.
Secundolocoindu cit calorcordisaudaciam,nonquidemperſeprimò,fedquatenus
operando,ſenſoriumipſumintendit. Intenſione veròcordisto } nus, actenoranimi,
qui spes eft,&audacia, utanteadeclara uimus, confiftit . Quodfitantaeſſet
mollitudo cordis , utca lor tenfionemnullam eius operaripoßet,nonetiam
adduceret audaciam . Vtrumautemtantaeffèpoßitmollitudocordis,nec né,
nondisputo,atſi eſſetnulla,inductamiriàcaloreaudaciam affero . Patet
veròexnaturaaudaciæ, quæesttenfioanimi, ac tenor,nempètenſio, queest
coniunctiſcilicetfenfiterij, utani mam unàcumparte corporeacontinet . At qui
fieri potest, utfittenfio abſquetenfione? Quimoresſequanturcordis caliditatem
cumduritie . Cor veròcalidum, t)durumcupiditates habet vehe mentes ratione
caliditatis ipfiusperſe,&rationepreterea,qua induriore
eacordisſubſtantiamagiscogitur, adeoqueintendi tur . Habetquoque
permanentescupiditates rationeduritiei, nempècalorineaimpenfiusfuumretinet
gradum, &intenſio nem, Minushiceftinblandas, acemollentium voluptatum cupiditates
propenfus,attamenfiquis huiufmodicrafis amore cuiuspiamincendatur, diutius,
&firmiusamoremferuat; non iseniminfuſumamorempropendit, vagum,fedin vnicӣ,
)constantem. Noniniuriaitaque Fabulatores,& Poetano ftrifuisHeroibus, )
erroribus unicum uniusfemine,acHe roine amoremtribuere, ut Amadiſio
Oriana,Rotolando,An gelice,uthos ex multisfolosmemorem. Ateademcrafisha
betinfupertenorem, actonumanimi infractum; namdurities ipsaperſetonus
,actenorquidamest,undè vixinhisanimus collabitur maximis,& urgentibuspericulis.Talem
animiha bitumrepræfentatinVlyffè Homerus,dumbærensilleficui,ex
pectauit,quousque charybdis rurfus vomeret absorptam nauim Perpetuo-autem
herebam,doneceuomuitcontra Malum,&carinamiterum Ira eidem viro
&prompta,&pertinaxadest, quamireduri tiem, &pertinaciamobijcitpenes
HomerumHectorAchillis Certeenimtibiferreusintus animus . Huiccrafiimmites
moresaccommodantur, &obftinatio. H.Sextus . Qui moresſequanturcrafimeandem
ca lidi cordis , & duri , accedentevarietateſequentium qualitatum .
QVOD,fihuictemperamento calidicordis,& duri ac cefferit denfitas cordis,
craffitiesque , & porofitas, tuminex tremo exceſſuſunt mores ,
quosillitribuimus. Denfitas enim accedensduritiei magiscohibet, &continet
calorem,ne difflet, quamduritiesſola; fiquidemduraeßepoffuntporosa,utmul ta
ligna. Licet verò in animalibecrenonæquefeiungantur, B 4 fuapte Poetæ cur
tribuatHe roibus vni cum amo rem. 24 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
Suaptetamennaturapoffuntfeiungi: &articulatio ea cordis, Cap.4.lib.2 cuiusmeminitAristot.
videturadraritatempertinere, &po de partibus rofitatemincommiſſuris
ipfis,quæ representantur . Verba funtPhilofophi ; Sane articulatiora corda, quæ
ſenſu meliusvalent,inarticulatiora eorum,queſenſuhebe tiori, vtfuum .
Rurfusdenfumcor,acdurumpotesteffe craßum,
&tenueinparietibus,tumambiente,tum mediaſtino cordis .
Craffitiestamenadtenoremfacit;feipfumenim magis
fustinebit,quodcraffumest,acdurumingenerecarnis,quam , quoddurumest,
&fubtile. Faciliushocinterdumcollabitur , etiamfidenfumfuerit . Plus etiamcalorisinamplioremole
, qualiscraffa eft,quamin minore,qualisesttenuis,dispergetur, acradicabitur .
Acce Acceditpoftremò remoparuitas cordis,fcilicetpro
portioneanimalis,queparuitasin cauitate ventriculorum cor dis attenditur.
Cumenim conceptaculum eiusmodieſt magnum, calorcordis minuitur, eò quodinmagno,
&paruodomicilio, utdicitAriftot. tantundemignisnonæquecalefacit,ſed minus
inmagno. Inquoergohomineomneseiufdemconditionesagge rantur,is eft
audacißimus,irefera, cupiditatumquoque exar dentium: fuaptetarmennatura mollium
voluptatumhaudfe Etator vehemens. Dico non vehementemſectatorem, nam
aliquatenusſectari est natura : & efferatißima animantes in Veneremfatis
temporibusferuntur. Incommiferationisaffe Etumnonadmodumprocliuis:
atpronusinferitatem, fi fpiri tuscomplantatiturbulentia,acimpuritasaccefferit,
dequa po Stea. Quod,ficum calore,acduritieiungaturraritas, acfubti
litasparietumcordis, acamplitudoconceptaculorum, remitten turcumcordis calore,
ac tenorisperfeuerantiaproportionequo que vehementiacupiditatis, & audacia.
Cumveromnia cumcalore, &duritie confpirant,fittandem eorumcrafis, qui
corhirfutumhabent, ut Simonille Bononienfis,dequoantea Simon Bo LiberPrimus.
&AriftomenesMeſſeniusexPliniolib.11.hift.cap.37. §. Septimus. Qui
moresſequanturcorcalidum, &molle. Cor calidum,
&molleſequunturcupiditatesblande,ac venerceprefertim; mollisenimeſt Venus ,
&mollem exigit animum. AptèTibullusadamantem amicam. Nontuafuntduro
precordia ferro, Vinctanecintenero stattibicordefilex. Veneriomnes aptum,
accommodatumquetemperamentum diuinanteffe calidum,& humidum: ratio
veròetiaminprom ptuest, eaquenon una. Primaautemeft,quodcupiditasve
nereaillipræfertim inſidet, qui maximèfactusestadvolupta temeandempercipiendam
: atvoluptasea refoluensanimum , potiffimumpercipiturabhabentibus cormolle,
etenim eiufmodi corpræfertim, & maximèreſoluitur,dilataturquecötraquam
cordurum . Procorellario veròexeaipfarationefit, utcupi ditates quoquecupedioſa
eidemtemperamento quadrent, nam temperamětumidipſummaximèperciperenatum
voluptatem eandemobrationemeandem. Secundaratioeft,quoniamſper macalidumest,
& humidum,adeiusitaquegenerationeval dèconducet temperamentumfimilein principio.
Qui veròco piofifuntſpermatis, in Venerem etiamprocliuesfuntperſe,
impetunature; ex accidenti enimaliatemperamēta eadempro penfioneferripoffe, )
ante vidimus, &posteadicemus.
Hocidemtemperamentumincurarumomniumabiectionem propensos redditeumenim
curaintenfionemſentiterij exigat , mollities cordis
intenfioninonipfaperſeaccommodatur; cum tamen noniéfisha buitcorhir futum . 26
Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamennonfuerittanta mollitudo ex calorecoacta,
quitefionem gignerepoteft,utdiximus: potesttumhoctemperamentumco ſequi
actuoſitas, in occafionibusfaltem alicuius momenti.Affe
Etuscommiferationiseidemtemperamentocongruitobmollitië, utlaxaturin
commiferationeanimus , atque emollitur uſque inlacrymas. Effeverò
moreshuiustemperamenti,qualesdefcri pfimus, fuadetfimilitudo ætatisadolefcentia
. Cumenimfitil la calida,&humida,licetnon æquehumida,acpueritia, ineof
demmores propendit, ut poftea intelligemuscumdeætatibus agemus. Imberbis
iuuenis tandem custode remoto Gaudetequis, canibusque, &apricigraminecampi:
i Careusin vitiumflecti, monitoribusafper: Vtiliumtardusprouiſor,prodigus aeris
, Sublimis, cupidusque, & amatarelinquerepernix. Lib. 3.Eth.
Aristotelesprætereaillud deiuueneex Homerofufcipit; appe cap.11.
tereipfumflorensque cubile, & valdeconcupifceretribuit,ſed
&protinusquiefcere; habereenimacutascupiditates,atnong consistentes,
2.Rhet. cap. deiuuenib. Verumde moribus iuue numinfra,cumdeatatibusagetur.. §.
Octauus. Eiufdemtemperamentimores acce dentibus alijs qualitatibus cordis,
&magnitudine, acparuitate eiufdem . Cvm acceditautemtemperamento eidem
cordis raritas , t) tenuitas , atque magnitudo,ideft laxitas ventriculorum
cordis,tumpropenfioin curarumabiectionemcrefcit admodum; namraritas , &
tenuitas, &litudocummollitie ineptius adhuccor adintenfionemreddunt.
Contracraffitudo, &den fitas, LiberPrimus . 27 fitas,
&paruitasintenſionideferuiunt. Pariteritaqueveliqui cordis mollis moresaut
crefcunt, aut minuuntur; exquibuspa tet dictumGalenieſſedistinguendum , )
declarandum ,dum fimpliciterdicit calorem cordis reddereactuosos; nempefifor
maliterloquamur,caloripſeperſeadagendum disponit : atſi, quodreipsa accidit,
& uſu venit, ſpectemus; calorcum mol litiecordis iunctus adotiofam,
voluptariamque vitamducit, nonadactuofam. §.Nonus.
Annectunturſuperioriconſiderationi temperamentorumcalidorum cordis
differentięſpi ritus complantati. SVBIICIO demumhiccalidistemperamentisquas
diffe rentias morum obtrudantdifferentia spirituscomplantati,non
quidemcaliditatis, &frigiditatis ; etenimcalor innatus cordis iam
confideratusidemestcumcalore spiritushuius, veleftidë met fpiritus : atdifferentiehicconfiderandefuntclaritas
, ob ,puritas,impuritas,turbulentia,nitiditas,craffities,te nuitas . Spiritus
obfcurus ,&impurus, ſpeciesrerum conce ptarum,præfertimintentiones,quas
vocantnonſenſatas, de tortas , & vitiataspercipit, undeſubinimicitia ,
&contra rietatisrepresentatione potius,quamcontra percipit: clarus ,
&purus,utamicus,et gratus,undehicad amorem ,&
charitatemcommunemhominumdiſponitur; illeadodium:que inodiumpropenfio , fi
cordi calido, &duro iungaturProcu ſtis, & Scinis inditferitatem,præfertimficraffus
spiritusfue rit; craffus enim fpiritus diuretinet ſpecieminfixam, attenuis
breui. Quocirca,ficraßities cumduro, & calidotemperamen to nectatur, &
cumobfcuritate,acimpuritate spirituum,adfe ritatem 28 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
ritatemfummamdifponit. Redditur hicquoque adrerücogni tionemparumaptus.
Contraſpiritusclarus, &nitidusadco gnitionemparatanimum, &
rerumhonestarum, &pulchra rumpræfertim;
undeinſtinctusquoqueadhonores,acdignita tes eſtſedes: quiinſtinctus,ficum
calore, duritie cordisiun
gatur,nonfacilèparëadmittit,&adtyrannidemadspirat: ac Superbiæ omninòestfundamentum.
Tarquinius Superbus(ita credo) eiufmodi erattemperamenti, &
uxoreiusTullia,que velper cadauerpatrisadregnumtetendit. Cumcordecalido,
mollifpirituum claritas,&nitiditas, actenuitasfacitquide ingenium
perspicax, &celer: at intenſionisexigue; ideòque nonaptumad curas ,
&adnegotia. Quod,fispiritusfuerit crafſus , ob tenaciorem impreſſionem
rerum cogiturhomo eas diutius intendere ; &hincquoquefitpræalijscaufis, ut
ve restintRei Qui aptio- rumfitilludThucid.lib.3. Hebetiores , quamacutiores , Publ.admi- vt plurimum melius Rempublicam
adminiftrant; niſtrandæ. Niceta. namhebetesexcraffitie
spirituum,acutiextenuitatefunt. Eademclaritas, &nitiditas spiritus cum
calore , & molli tie cordis adliberalitatem inclinat;cumcharitate enim, )
com miferationeeaiungitur : at cum calore, duritiecordisadma
gnificentiampotius; eminentia enimquærit. In temperamen to molli maior est
propenfio ad iuftitiamſui ipfiuserga alios , quaminduro : atinduro propenfiocontramaioreft
adfeuerio remcustodiamiuftitiæ aliorum erga alios,adcoercenda ſcilicet
aliorumcrimina. Andronicus,quifuitiniu ſtiſſimus
vfurpator,acpredatorpotiusimperij vitaque nepotis , tamen continebat
miruminmodumfubiectos , &ministros in officio . Detemperamentocordisfrigido.
FRIGIDITAS cordis, contra quamcaliditasipfaperſe refrangit cupiditates,licet ex
accidentiaugeat obſenſumegeſta tis,quemindit. Hanc
obcauſamſenescupidifuntdiuitiarum,
t)auaritiamaugetſenectus,quoniamlapſumviriumidætatis magispercipit :
cupiditates præterea,queextimore pendent, intendunturafrigiditate,quippeque
timoremauget. Itemque cupiditatesfuntin medelam interioris morſus,qualem melan
choliciexperiuntur,ſuſcipiuntexfrigiditateincrementum. Ea
rummeminitcupiditatumAristot. 7. Ethic. cap. ult.in melan cholicisque reponit .
Ceterumcupiditasipfaperſe,&ratione Lib.r.deA fuimotuscumcaliditate
nectitur, utanteadictumfuit. Qua more c. 15. dranthæcillis, qua Ariftotel.
deetatibusdicit,iuuenesfcilicet 2.Rhetor. valdeconcupifcere , licet
nonconstanter: atſenescontraneque valde amare, neque valdeodiſſe,
auarostameneffe, &vite cupidos,inextremispotiffimüdiebus,quiacupiditas
eftrei, que abeft, & cuius reiindigentesfunt,eampotiffimumconcupifcut. Ita
ibi Philofophus.Ethæcdecupiditate: attimorem, actimi ditatem
afrigiditatependerenemoeft,quineget. Facit timor degenerem; undeinliuorem
quoquepropenfum; exijs, que anteade liuoreinuidiaquediximus. §. Vndecimus. De
temperamento frigido com plicato cum alijsdifferentijs . SI corfueritfrigidum,
) molle,tùmintenditurtimidi tas ; etenim ob mollitudinemfacile corflacefcit,
& concidit; maximè verò cum accedit ventriculorum laxitas ; augetur enim 30
Deconiect.cuiufquemorib.&c. enim earationefrigiditas,&remiffio, atque
laxatiocordis, in quatimorisconsistit motus. In commiferationem eademtem peries
vaidepropendit, cum in miferationemducat alienemi feriæfacilisfenfus,
cumfibieam acciderepoffecredat,utAri ftotel. docet 2. Rhet. quifenfus
cordismollitiei,&quæopinio frigiditaticongruit . Laxaturquoquein commiferationemcor,
qui motus mollitiei aptatur: querulum infuperhominem,t Lib.4.Tufc.
mæroriobnoxiumfacit, velutidefinitmæroremCiceroagritu dinemflebilem; infletum
enim efteacrafisprona. Cupiditates venereas,
&ambitiofasnonadmodumacreshabetrationefri goris, ) parumconstantes ratione
mollitiei. In auaritiam propenditobfrigiditatem, licetnonadeò tenaxfit in dando
ob ? .. commiferationem. Atcorfrigidum , &durumin auaritiam tenacem
inclinat : cupiditates babetpermanentioresobduritie, nontamen acres
admodumobfrigiditatem. Timidos quoque reddit minustamen, quam cor molle,quia
nonadeòflaccefcit cordurum, atque molle , unde aliquemidcircotenorem præ illo
feruat . Atdubitatiooccurrit, cumenim in denfiorefubiecto qualitates
intenduntur, cordurum , &denſumfrigidius erit , quam molle,ergo
maioremquoquetimiditatem concitabit. Re
ſpondeotamennoneffècordisfrigiditatempofitiuam,fedpris uatiuam , fcilicet
caliditatem minorem , quamferatexquifitus cordis Status: at reipſa
corfemperestcalidum; calorſcilicet in eo prestatfrigori,quantumcunquefrigidumponatur
. Sub iungo pratereafrigusfaceretimorem ratione cauſe, nonratio neeffentiæ
timoris: frigusfcilicetfacit, utmalumpotius,quă bonumexpectethomo : at cafus,
&exolutiocordis, animique, inquoconsistit timor,ex mollitie,nonexfrigoreperſependet
. Quarationefit, utfrigus , &mollitudofimulfint caufa
adequatapropenfionisintimiditatem . Etfatisfithæcdixiffe de LiberPrimus. : 31
de temperamentiscordisexcedentibus, autdeficientibus . Ca
teraquisquepotestexfededucerenondifficili negotio .Temperamentumcordis eucra
ton&fimpliciter , &fecundumalteramqualitatem . Cvm
autemcorfueritincalore, duritie, mollitieque ,t cateris qualitatibus,&
conditionibus,acdifferentijs mediocre , &eucraton,
estetiamadoptimammorumdifpofitionemfactü, t) accommodatum.
Cuminaliquibusqualitatibus , v.g.in calore excefferit , at induritie, ac
mollitie moderatum , admo res,quiex calore excedentes,eritpropenfus : atad
mores , qui ex duritie , & mollitie mediocresſebenèhabebit. Itemqui cor moderati
caloris habet,atduritiei excedentis, is mores excalo re profluenteshabet
moderatos, at procedentesexduritie ,in exceſſuſecundumproportionemduritiei.
Licet veròfoleat ex moderatoimmoderato, & exrectoobliquumcognofci,utdicit
Ariftoteles, tameninconfequutioneaffectuum, utilliamplius elucentin exceffu
,ita quoque ex temperamentis excedentibus eorum illustrior eft nexus,
&confequutio. Despiritibus, &humoribus,idesteorumtempera mentis, ac
moribus confequentibus . CaputSeptimum. §. Primus . De Spiritibus. Spirituumfcilicet
influentium, achumorumcrafesposttem peramentumcordisexplicemus:
verumpræmonuimus iam non Deconiect.cuiufquemorib.&c.
noneſſequicquamadijciendumillis , quæ de ſpiritibus antea di ximus,iditaque
unumestſubnotandum,fi spiritusin cor in fluentesrespondeant temperamento cordis
, mores (naturales fcilicet)egregiètaleserunt, quales cordistemperamentumfua
ptenatura promittit , &indit: atfirepugnent, refrangentur mores,&fivis
influentium spirituumexcefferitefficaciam temperamenticomplantatorum,
&folidæpartiscordis,contra rij erunt mores, atque corinclinetipfumperſe;nempeficorca
lidum,atſpiritus influentesfrigidi, adeò utipforumfrigiditas caliditatemexcedat
cordis, homopro audaceeritin timiditatem pronus. Contraquefiincorfrigidum
fpiritusinfluant calidi , &idemetiamdereliquisdifferentijs,que
caduntinfpiritusdi cendum . Atquifieri poteft, ut incor calidum spiritus in
fluantfrigidi,fiin cordeipſo,ineiusquefinibus fpiritusgene
rantur,nempèinfinuſinistro? Refpondeoexqualitateinfluen tisfanguinisfieripoffe,
utlicetcorfit calidum,tamen Spiritus frigidiores cordegenerentur exfrigiditate
confluxifanguinis : pariterfifanguisadmodumcalidusincorfrigidiusculumfluat,
ſpiritusgenerabunturcalidiores ,quæferatcaliditasipfa perſe cordis . Accedunt
ſpiritusanimales,quiex cerebrorefluunt, corfit calidun animalesiamfacti,in
cor,adeò utexcerebrifrigiditatecorre frigeretur,feutemperetur . Exqualitate
etiaminſpirati aeris Spirituumincordegenerandorumqualitates varieexiftunt. §.
Secundus. DeHumoribus. Dehumoribusetiamnoneft,curamplius multòdiſſeramus
Ultraea,quæ anteadiximus, lib.2. de affect. cap. s. licet enim ibibilis
nonmeminerimus, &pituita,attamenfanguiscalidus,
&tenuisbiliofumſanguinemfignificabat, &frigidus ,&te nuis
LiberPrimus. 33 1 nuispituitam: de melancholia pofteatotdiximus, utfrustra
effetfermonem deearepetere. Vtergo humoreseiufmodiin cor influent, mores
alterabuntpro alterationecordis,nempèſi excalfecerintcor, admorescaloris
comitesdisponent, &fi re frigerauerint,pariterinclinabuntadmoresfrigoris
affeclas:fi queinfluenteshumoreseiufdemfuerintcum cordetmperamen ti,
moresirrefractiprodibunt : atfitemperamenti contrarijre frangenturmores, proqueexceſſu
aut cordis,authumoris,ipe quoque velcordirefpondebunt, velhumori.
Inquibusitaque fuerit cor calidum, acfrigidumhepar, moresnon erunt aque
audaces, atque cordiscaliditaspofceret,fedrefrangeturaudacia
profrigiditatefanguinis exhepate affluentis: quifiminusfri gidus,fitquecalidum
cor,præstabitquidemaudaciatimiditati, tot
tamenrefractagradibus,quotinferetinfluxafrigiditas: at fifrigidiorfanguis, quam
calidum cor, mores proaudacibus erunttimidi; nempèpræualebittimiditasaudaciæ refracta,
ta menprogradibuscaloriscordis. Ethacdetemperamento. An
nectiturhuicconfiderationiea,quæ estdeconformationepartiū, licet
enimnoningrediaturconformatiocauſasmorum,fedpotius Specteradfigna,tamenex
nexu,quemcuminstinctuinditoha bet,eft intercaufas morumreponenda.
Eruntitaclara,que an teadehacipfa conformationediximus. Deconformationepartium.
Cap. Octauum. §. Primus. Differentia inter conformationem
partium,&earumtemperamentum. CONFORMATIO partium
edatemperamentodiffert,quod temperamentumpropriefitfimilariumpartium,confor- C
matio 34 Deconiect.cuiufquemorib.&c. matiodißimilarium;
dumenimducituraforma,quæeftfcilicet Jarem con quartaſpecieiqualitatis,
diciturque abAriftotelecirca unum quodqueconftansforma,afiguralatèſumptapendet,
acduci Figura par- tur: figura verò ipsa perſepartemdiſſimilaremconstituit ex
rem diflimi Aristotelisfententia lib. 2. depart. animal. cap. 1. Vbi cor, ce
Aituit. tera fimilare,exfolafiguradißimlare pronunciat. Hoc ergo nobis in
prafentiafignificet conformatiopartium. Scio equi dem, a
Galenoconformationemhanclatiusaccipi lib.dediffinit. morb. cap.3. ut
etiamextendituradcompofitionempartiumsi milariumexelementis,
atliceatmihiinarctioremhancfignifi cationemcogere, t)
maioreforfancumproprietatefignificatio nis . Erititaquein membristemperamentumrespectupartium
fimilarium, exproportioneſcilicet, quaelementafimulcommi ſcentur:
ateritconformatio reſpettufigura; magnitudinis,nu De diffinit. meri, morb.
ſitus, poſitionisvé, utenumeratGalenusindicato proximè lib.cap. 6. §. Secundus.
Nonomnemconformationem , æque ſemperatemperamentoeſſe. NEDVM
autemconformationonefteademcumtempera mento partium,fednequeperpetuòa
temperamentoproficifci tur, quodagnouit,t) falſus
estGalen.lib.2.detemperamentis cap. 6.ubi reprehendit eos,qui
nafumrefimumexhumiditate, aduncumautemexficcitatededucebant,tùmquòdnonerantea
notęindiciumtemperamenti uniuerficorporis,tùm,quòd vir
tusformatrix,exquaproculdubioconformatio efficitur,vide tur longèa temperamento
differre, quofcilicetdato,neque ex temperamento particularipartis nascetur
conformatio: at ce teraprocertoenunciat dedistinctioneformatricis virtutis,a
tem 1 LiberPrimus. 35 temperamentofententiamfufpendit,licetinid magispropēdat,
quòddiftinguatur. Ineafiquidem verbaconcludit. Rationa bile eſt hæc eſſe
organa,formatoremalium. Atquod Galenusfubdubio admittit,nosfimpliciteraccipimus
, virtu temformatricem a temperamentoeſſealiam,quodquidem ex
Philofophianaturaliſupponimus,vt ibioftenfum,hictamendu plici
utemurfignofatis,nifallor,efficaci. Primum,quia,ficum temperamento idem eſſet
virtusformatrix, nonpoffetmaior effè differentiainter diuerforumanimalium
conformationem partium, quamintertemperamenta: at multo maioreftdifferen
tia,quamintertemperamentum;ergo virtusformatrixnonest idemcumtemperamento.
Confequentiapatetexpermutatapro portione
intereffectus,&caufas,quoniamenim,utcaufaque que adfuumeffectum,ita
cauſaalia adfuum: permutatimergo, utcaufaadcaufam,itaeffectusadeffectum:
aßumptum autem oftendetur , quia multa animalia accedunt adtemperamentum
mediocre, v g. vitulus,homo,quetamenconformationipluri mumdifferunt.
Aliudfignumeft; etenimfigura, &effigies hominumfuntpropemoduminfinite,at
temperamentorumdif- Signa,qui ferentiæ,etiamfipergradus,
&femigradusincedamus, mul- bus oftendi tòpauciores ; ergoconformationesnonextemperamento;
adeo- mationem tur partiumdif que nequeformatrix
virtuseademcumtemperamento;oporte- ferreatem ret enimdifferentias
conformationumfingulasextemperamen- peramento. torumdifferentijs naſci .
Inditurenimanatura conformationi partiumfuapropenfiorefluens exmembroin cor,
velcordiin ſidensexmembro,inquodinfluit , indeque reflectitur, varia tur, &
afficitur; adeò utparcordistemperamentuminhomi
ne,cuiusgenitalespartesfuntexactè in Venerem conforma
ta,multòmagisinlibidinemconcitatumfiteo,cuiuspartesea dem
minusfintfactaadcoitum, velutifipropenduli admo C 2 dum De coniect,
cuiuſquemorib.&c. dumteſtes adſtrictiora vaſaſpermaticalaboriofioremfaciunt
Seminisconfectionem,&minoremcopiam. §.Tertius . Conformatio
externorummembrorum, quarationeperſemoresindicet. QUONIAM
ergoconformatiomembrorum ipfaperſe temperamentumcertumnonfignificat,quaratione
moresindi cet,inuestigemusprimò, t perſe . Primòautemexlibrisde Lib. 1. cap.
vitim. Lib. 1. cap. 2. partib.ani partibus animalium Ariftotelis , &exlib.
de ufupartium a Galenorepetendum estpartesactionis, uſusquealicuius gratia effe
constitutas. Quoniam veròactiononexfoloinſtrumento
effepoteft,fedexigiturprætereafacultasinditaanime, &pro penfio,acbærens
inſtinctus adaccommodatamactionem , ideò exdifpofitionepartisadactionem,
uſumque aliquemconiecta re, ac colligerelicet facultatem,acpropenfioneminditam
adcon gruenteminstrumentariæeiufmodiipartiactionem, v.g. alam
datamanimalialicui videmus:ala veròeſtinſtrumentum vo
landi,idcircòineßeeiufmodialato animalipropenfionem, &in ftinctumad
volatumplus,minusvépro alarumrobore,atque ad reliquum corpusproportione
colligimus: pariterpartes ad
pugnandumfacteanimalpugnaxindicant,ſiqueroboreexcel Lib. 3. de
lant,pugnacitatemquoque excellentemdemonftrant . Aristo mal.cap.1.
telemaudiamus. Partes enim, inquit, quæ ad inuaden dum,
autaddefendendumſpectant,quæqueanatu ra ijs tribuuntur, quæ aut fola , aut præ
ceteris vti poffint, &quibusiusvtendipræcipua,hæcpræcipuè
armisdotatafunt,vtaculeo,calcari,cornu, dente , &fi quidaliudeiufmodi fit,
cumque mares robu ſtiores, magisqueanimoſiſint, ideoqueautfolis ijs, aut 37 autmeliusijspartes
eiuſmodidatæ funt. Galenusquo- Lib.i.dev LiberPrimus.
queeandemconſenſioneminterorgana corporis ,&facultates, fupar.cap.2 ac
propenfionesanime agnofcit ; dicitenim Omnibus verò aptumeſt corpus
animæmoribus, & facultatibus, equoquidemfortibusvngulis , atqueiubaornatum,
atqueinſtructum; eſtetenimvelox, &fuperbum , & generoſumanimal : leoni
autem, vtpotè animoſo , &feroci, dentibus,&vnguibusvalidum. Instinctus
autemadoperationes inditos animali,facultatibusque anime refpondentespartibus
indicat obferuatioilla Galeni,quamquif quetamen perſe obferuarepotest; nempe
vitulus,adhuccorni buscarens,conaturpeterecornibus, &pullusequicalcitrat te
neris adbuc ungulis, &aper,adhucperpufillus,eodemmotu genas vibrat,quo
posteanatum vibrabit exertum dentem, idemquedecateris; namfætusmoxexouo
exclufiauiumcona : tumvolatusexprimunt,ferpentumferpendi, &c. Concluda-
Conclufio. musnunc ergo; conformatiopartium indicat instinctum ad
operationes,adquasfuntpartes eiufmodiaccommodate , v.g. manusquidemipse perſeaptitudinemad
bellandumfignifi cant , verumfiprecipuam adeamremaptitudinem constru Etione
,& robore ostenderint , bellacem in eodem homineani mum
monftrabunt,idemquedeceterispartibus pronuncian dum,
velutideincepsinfingulisexplicabimus. : C 3 LI 38 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
DeClimatibus . : blem.1. §. Primus.
Variaſcriptorumdecaredicta commemorat . Osttemperamentumclimatafuccedunt;in-va
rijs enim climatibus varijsimbutos moribusna fcihomines obferuatio ipfa patefacit;
alijs enim moribus Aethiopesfunt,alijs Germani.Ariftote Sect.14.pro lesin
Problem. duoin uniuerfumtradit; efferismoribus, t aspectibuseffe, quiinnimia
veleſtu , velfrigore calunt,ex pectibus quodogmateeliciturintemperatis
locishomines temperatorum morumnafci: quod t) ratio,quamibidictifuiaffertAristo
teles,fiexpendatur, fuadet; est autem, quoniam utoptima temperiesnon corpori
ſolum, verum etiam intelligentia pre deft, ita exceffus omnes, corporisnedum,
verumetiam mentis temperamentumperuertit. Secundum,quod afferitPhilofophus est;
quilocaferuida colunt,timidoseffès qui gelida,fortes. Lib.6.c.1. Vitruuiushac
idem aßeritcumdistinctionetamen; nempèqui fubSeptentrione habitant, impauidos
aduerfus vulnera, ferrum,infebribustamenpauidos; exabundantiaenimfan guinis,
quoredundant,vulnera spernunt, at exnouitatefer uoris febrilis, quodfint
infuetiferuori,febremtiment: contra quiAequinoctialem verfushabitant,
obſanguinispaucitatem timidiinpugnafunt,&aduerfus vulnera, atcontrafebrim
Lib.1.can.2. Spernunt, quodfintferuori affueti. AuicennapariterSepten trionalibushominibustribuit
mores leoninos obinnati caloris copiam: LiberSecundus. 39 copiam: pariterdicit
habitantes loca calida corhabere timidum, babitanteslocafrigida,fortiores effe,
&audacie maioris . Palemon quoque Septentrionalibus iracundiam tribuit, licet
dummultidicosfacit , in eo of a ceteris , &a veritate rece dat .
Aristotelesenimfapientioreseffedicit locis calidis homi nes,quamfrigidis .
Ptolemæuslib.2.deiudic.cap.2.feros tan tummoribus dicit, )
quiAuſtralioribusfubiectifuntparalel lis, utAethiopes, &quiSeptentrionalibusſubſunt,
utScy the; illiquidempropterexcedentem æftum,hi propterexcedens, frigus:qua
inrecum 1. Ariftotel.dictoanterelato conuenit. Ptolemæus idemeodemlib. 2.
deiudic.cap.2. additOrientales Ptolemæus effe viriliores, Occidentales autem
effeminatiores contra,quam refellitur. res ipſa doceat; Europeosenim
viriliores, t Afianos effemi natioresbiftoriæ fatis indicant,&
multorumfcriptorumautho ritas . Ariftot.iddicit 7. Polit. Eustratius, )
alijplurimi.At idinfuper me inadmirationemducit; namnobis Orientalisest India,
ideoqueex hypothefi Ptolemai virilioresIndi-nobis : at nos
Orientalesfumusinſule Cube,atqueinuentoa Columboor bi; proinde
virilioresillisfumus: earegiorursusest Orientalis Indie , quare &
viriliorIndia: at nos virilioresillis; ergo multo viriliores Indis,quitamen ,
utnobis Orientalesfunt , viriliores nobis. Cöfequiturautemabfurditas,quod
Orienti ef feftumtribuimus virilitatis, cumtamenOriens, & Occidens
varientur : atexvariabacnarrationeineodemum conueništ fermèomnes,quodconfirmatquoqueAristotel.
7. Polit. Que gentesincoluntfrigidas regiones, animoabundare, ingenij ve rò,
&artificij parumhabere: qua veròcalidasregiones (pro calidatamenregione
AfiamdicitibiPhilofophus)ingenio, arte abundare , & animofitatemnon habere:
quæ verò me diaminterbas regionemfortitefunt,qualesGrecos, dicit, t C 4 ani Deconiect.cuiufquemorib &c.
animofitatemhabere,&ingenium. Astrologiclimatafingula
fuisfubijciuntplanetis: conſulantillos,quieiufmodicognitionem cupiunt. §.
Secundus. Regionisqualitates,acmoresnonex ſolo climate colligi poſſe. VERVM idannotareoportetnonexfoloclimate,ideft
di ftantiaabequinoctiali, polovéregionisalicuiusnaturam rectè fumi;namineodem, quo
Gallia estparalello,regionesplurime funtlongèaGalliadifferentes,&
qualitatibusalijs, &incola rummoribus.
Palemoneamrationemaffert,quodpermixte funtinuicemgètes,Syriex.gr.
cumItalis,&Thraces tū Liby cis . Verumnaturafoli, &fituslocorum maximamineodem
In eodem paralellofaciuntdifferentiam, differentiam , utdeindeexponemus. Quo v
climate cur circaplurimumdiffert Goae,& Coccinitractus obamenitatem bique
cadé foliàfabuletis Africa ,quæfubeodemfuntparalello . Unde aeris tempe ries.
oportet, cum regionisalicuius naturam,&moresiudicare τ lumus
cumconfideratione climatis,foli, &fitusconditiones coniungere,
quodnosfaciemusinfra. §. Tertius . Opinio,&limitatiohacinreAuthoris.
VTveròratioclimatisnonestſolaattendenda, itaeftat tendendatamen,nempèipfa in
propenſionesfeorfum influit , utin temperamentumagit, ipfumquealterat. Nunc itaque quærendum,huiusquæfit ius,posteaut areliquis regionis
differentijs alteretur, intendaturque , aut remittaturintellige mus.
Nonergomihiilludfimpliciter probatur,quodfimpli citerdicitur,
climataferuidabominestimidosfacere,frigida auda LiberSecundus. 41. audaces,
& iracundos. Reiautem veritashunc inmodum colligetur,indagabiturque.
Exterior calor, ac ambientis ad aliquem usqueprogreſſumlaxatporosanimalis,nunc
hominis. (dequo unoin preſentialoquimur)indeque internumbumo rem,
acfecumcaloremeducit: atcumfupramodum excefferit, conftringitporos,
undeinternushumornonpoteft eliquari.Eft hocdogmaAriftotelis 4.Meteor. ubidicit
aſſatahumidioraeſſe Summa 1. elixatis, eòquòdobignisexficcationem
coeuntexteriores mea cap.4. tus, &ideònonpotestexcerniintus existenshumidum.
Hac ille: &confirmaturetiamexdictisin Probl. 9.vbi,curcorpora
indutamagisſudent,quamnuda, cumbectamenmagisaSole incalefcant , eam
redditrationem ,quoniam Soldeurendo nudi corporisforamina,comprimit.
Queclimataergocaloritorren tifubijciūtur, eaexteriusquidemficcantcorpora,noninterius;
undenequecaloreminternumabſumunt: at calorinfratorren tis terminum,
&efficaciampotest præstareillumeffectumin timumeducendicalorem.
Crederemergofabuleta Africa ho- Calor,&fri
mineshabere,fiquoshabent,impenſæcalidosintus,aciracun- gus nóvbi
dos,utferpentes, ibi quoqueſœuifunt, ac venenosifupra edunt effe queeofdem
modum. Verum,quàtractus eiuſdemparalelli aquofusest,
velpalustri,velfluuialiaqua, veletiamamplisſcaturagini bus,
ibicaloremelixantempotius,quamtorrentem , )laxare poros,&cuminteriorehumoreeducerecaloremcredendumest,
hominesqueideòintusfrigidos reddere,proindeque timidos . Nuncdicamusdefrigore.
Frigusambientis compingit, & denſathumiditatem,ateò uſqueprogreditur eius
exceſſus, ut expulſaomnihumiditatepuluerulentareddatcorpora.Idvide
musinfæuishyemibus,quarumrigore,&frigore,ſiſerenafue
rint,nonfecustelluspuluerulentafit, atqueinastu, &fub Ca ne:
inhomnibushocipfumproportioneaccommodatavidemus fieri . Ctus. 42 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. fieri. EtenimGermani,& Danipingues,
&carnosi:atGrot landiexfuccihominesdicuntur, exficcante iamimmodicofrigo re
exteriorespartes , eliſionehumiditatis. Externumergofri
gusſuavipenetratintimacorporumeiufmodicarne denudato rum, adeò
uthepatisrefrangaturcalor; t refrigeratumhepar
Sanguinemfrigidumexprædominiogeneret (hincluciduscolor gentis)ſanguis veroincor
influensipfumquoquefrigidiusin Storeddit. Quocircahomines timidifunt;
cuireifuffragatur Homines, id,quodOlausMagnusdicitderegioneeiusmodi) vocat verò
resregiones ipse Biarmiam)Dicitenimeamgentemproarmis utivenefi incolunt, ti
midifunt,vt cijs, et magicis incantationibus: atbellicofihomines armis,non Biarmi.
: : ! filiorum . imprecationibus hoftes vlcifcuntur. Arbitrorego itaque,quod
ume diciturfrigidi lociincolas effe audaces , &caliditimidos , ve
rumeffedelocisintralatitudinem temperate circiterzone, qua restrictionem
abſquedubiofufcepit Ptolemæus lib. 2. deiudic. cap. 2.verfusfinem.
Aristotelesquoquecontulitlocafrigida cumAfia,noncum locis calidiffimis.
AtAfia,quetumAfie nomine ab Aristotele intelligebatur , nonpertingebatadtropi
cos; namcultas Afiepartesfanèfignificaße videturAriftote les,cum arteabundaredixerit,non
autëfquallidas zonetorride calore immodico,quç
agreſtespotiusfunt,quamartificijs instru Ete . Si verò calorem etiam torride
zone amplectamur,non illis conuenire timiditatem ex illis, quede Brafilijs
hominibus MoresBra- nücdicunturfatis redditurapertū. Maffeiushæcfcribit.Æquè
iræ, aclibidinisimpotentes,adpugnas &certamina
temerarij,præcipitesquevltionis,& humani ſangui nisauidiflimi;
Eatamengensſubæquatore est, & vltra aquatorem usque adtropicum
Capricornimaximaexpartezo netorridefubeft . Hecitadictafint; innaturalibus
veròli brisremexactiusexponemus. Noneritfanècanon,utrestri Etus こ 43 Etus anobis,penesquemquamcontrouerfus,fcilicet in zonatë LiberSecundus.
perata, nempèintratropicum, & circulum polarem; quagen
tesadpolummagisaccedunt, eſſeaudaciores,quæadtropicum, effeingeniofiores,
&timidiores,quæ veròin mediodegunt,t ) ingenio,
audaciapollere,minustamenhac,quam Septentrio nales,minùsillo, quamAuſtrales; hocquerationeclimatis
ipfius. Aliastamenobcaufasacciderepotest, utinAustralioreclimate nafcaturhomo
audaciſſimus, qualisAnteusinfabulis , &luba inhistorijs,
&inSeptentrionalinaſcanturfummoingenioho mines, ut
IoannesDunsDoctor,cognomentoSubtilis,inSco tia,
AlbertusMagnusinGermania,&Ioannes Regiomonta nus ,
&CopernicusinAstronomicis , &alijmultiinomnibus Scientijs
viriacutißimi. DeTriangulis,et Stellis, et deDamonuminspi ratione, ac afflatu .
Cap. Secundum. §.Primus. Diuerfæ propenfiones &moreshomi numvndegignanturſecundumPtolemæum.
ASTROLOGI quædamtriangulaimaginantur refpi cientia duodecimfignaZodiaci, que
etiam triplicitates vocantur, ex eorumquediuerfitateinfubiectis regionibusdi
uerfas propenfiones , acmores gigni credunt . Quattuor ergo triangula æquilaterain
zodiaco excogitant, quorumfingulala teraquattuorfignafubtendunt. Primumab
initioArietisad initium Leonistendit, indequeadinitiumSagittarij, & v
caturaPtolemeoBorrolybicum . Secundum triangulumest a
TauroadVirginem,indequeadCapricornum: vocatAustri- quæ incelo Nomina triagulorű
, Solanum,&Nothapelioticon. TertiumabinitioGeminorumad imaginatus eſt
Ptolem. initium 44 Deconiect. cuiuſquemorib. &c. initium Libre ,indeque
adinitiumAquarij; dicit Aquilonis, &Subſolani. Quartumabinitio Cancriadinitium
Scorpijsin dequeadinitiumPiſcium; vocatNotholybicum. Diuiditde
indeidemPtolemæusquartamterræhabitabilem,quamfcilicet ipſe
cognouit,inquattuorpartes,acfigurasquadrilateras æqua lesduabus lineis,
alteraab Occidentead Orientem; altera ab AuftroadSeptentrionem.Quartasrurfusfingulas,ductisdia
metris, induotriaguladepefcit,quorum alterumcufpideadcir cumferentiam
pertinet,alterumadcentrum. Trigonumdein
deadcircumferentiamquadrantisinterSeptentrionem,& Oc cidentemfubijcit
triangulo Borrolybico,atque Ioui,vtdomina tori (namtribuit Septentrionemloui, OccidentemMarti,
Orie tem Saturno , AustrumVeneri)Iouemergoeamobcaufam præficit dictaregioni,
cuiſociumadiungit Martem ratione Africi. TriangulumquadrantisinterSeptentrione,
Orien temtribuittriangulo, triplicitativéAquilonis, &Subſolani,
#Saturno,acloui, utſocio dictamobcaufam. Quadranti rurfusinterOrientem,
&Austrumfecundum exterius trigo num,acadcircumferetiampraficit trigonum
Nothapelioticon atqueexplanetis Venerem , & Saturnum, utifocium: reli quo
quadrantifecundum itidemexterius triangulum preficit trigonum Notholybicum,atqueexplanetisMartem,
utipri mum, &Venerem, vtiſocium: attriangulisfingulorumqua
drantuminterioribus, &adcentrum,preficiteandemtriplici tatem, )
eofdeplanetas,quos,&quampreficitcontrarijqua drätisexteriori trigono.
Ethæcitadixiffefufficiat. Quosmores parú certis
veròfinguliseiufmodiplagistribuat,relegolegentem adPtole Aftrologia
maumipfumlocoanteadicto, nequefatistamencum eoreliqui innitiť fun- omnes
Astrologi confentiunt; nempè arsnon admodumcertis damentis .
innixafundamentis,non potestetiäadmodum conſtanseffèfibi. Platoquidſenſitde
varietateregionum . INSPIRATIONEM, ac afflatum Demoniacum,necnon
DemonumcustodiamponitPlato, utcaufammaximamva rietatis regionum.lib. 6. dell.
infine. Maximeautem , in quit, loca regionis differunt,inquibus inſpiratioque damdiuina,&quæDæmonesfortitifunt,quihabi
tantes propitij ,vel contra ſuſcipiunt. Platonici au Distinctio tem
Demonesdiftinguuntin Saturninos, Iouiales , Martia- Dæmonum les, Solares,
Venereos . fecundú Pla tonicos. AT DeSolo. CaputTertium . §.
Primus . Solidifferentias continet. T. Soliconfideratio naturaliortamest,
atqueconftantior. Continethac &conditiones Telluris , & aquas adiun. Quædican Etas, &irriguas. Dicoaquasadiunctas maria, &lacus,ſta- u
gnaque,acpaludes: irriguas veròfluuios,acfontes. Terraip įirriguæ.
faperſeprimòdistinguiturafcriptoribus dere agrariain mon tanam,collinam, &
campestrem. Subdiuidunturdeindefin gulamembrafenis differentijs:
velenimfolutaestter ra, velſpiſſa: pinguis velmacra: humida, vel ficca
Differentiapriormontane,&cam pestris,collinæque etiamadfermo
nemdefitupertinet,utpo Stea intelligemus. * turaquæad S. Sc 46
Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Secundus. Quimoresſequanturvarias foli
differentias. QVAE differentia morumdiētasfolidifferétiasfequantur,
nuncconfideremus, utfolumdifferentias animorum,feupro
penfionumfaciat.Primòergodifferentiamfacitratione obiecti, utestfecunda,
autſterilisregio; namfertiliscopia reddit in colasdefidiofos,
utquiparuolaboreexabundantiſolo viftum fufcipiant,adeò
utſiſpontealimentafluerent, utdeaureaeta te comminiſcunturPoeta
,omnisindustria, omnisquearscef faret: exdefidiaautem mollities corporis,
&animi,quam co Invberefo- mitatur ignauia. Liuiuslib. 29. Fertiliſſimus
ager, co lohomines nafcunturi que abundans omnium copiarerum eſtregio , &
perbi. gnaui &fu- imbelles,quodplerúquein vbereagro euenit,barba ri funt.
DeEmporijs locoAphricaloquitur; ſuperbia quo queextătafelicitategignitur.
Contraexfterilitateregio. nis induſtrijhominesnafcuntur, exindustriaqueduri.
Cicero, licetoratoriè,hecexpreffèrit, accomodatiſfimètamendefcripfit .
MoresLigu Ligures,inquit,montani,duri, atqueagreſtes: docuit. &Cá ramoru
cur ageripfenihilferendo, nifimulta cultura, &magno cero contra diuerfi .
Ci- laborequæfitum. Campaniſemperſuperbibonita Rullum. teagrorum, &fructuum,
magnitudine vrbis,ſalu britate, defcriptione,&pulchritudine. Veruminhis
Cicerononadfoli naturam restringitfermonem, ut nosnunc facimus.
Reftètamenadiunxit arrogantia ex affluentia re rumluxuriem. Exhac, inquit,
copia , atque omnium rerum affluentia primùmillanatafunt; arrogantia , quæa
maioribus noftris alterum CapuæConſulem poftulauit, deindeea luxuries, quæ
ipſumAnniba lem LiberSecundus. 47 lemarmis,etiam tum inuictum,voluptatevicit.
Ex fertilitate ergo, &fterilitateregionisnafcitur eiufmodipropen
fiofedilliciendo,&rationeobiecti, ac motione morali,utnunc dicit Schola ,
non rationefubiecti, ac motionePhifica. Verum
Phificamotionefoluminpropenfionesagitperea,quæ emittit,
quæfuntinduplicidifferentia: aliaenimfuntconspicua,fruges nempè,
&fructus,tpabulaanimalium,potusquoque, feula tices ; fint aque,fiue vina:
aliaſenſu, visus præfertimbaud conspicua, quefunt vapores,&
exhalationes,quæfubindevi Solisa terra eleuantur, aerique immifcentur. Alimentaagunt
in mores, utabhominefumpta,inſanguinemqueconuerfa, in cor quoque ita conuerfa
influunt. Exdiuerfis autemcibarijs Sanguisvariatemperatura nafcitur ;
nempealimentaeiufdem etiam ſpecieiin aliquibus
locisflaccidioragignuntur,minorisque nutrimenti, alicubi compreffiora,
acnutrimentimaioris,item calidiora,feufrigidiora, obquam diuerfitatem
alimentorumal trix virtus , &concotrixhepatis,ſanguinisque effetrixfan
guinem calidiorem , autfrigidiorem gignit,itemautefficacio rem,
autimbecilliorem. At ratione vaporum, &exhalatio numduplici
modoalteraturcorpus. Primomodo, utimmixti Vapores,& aeri inſpirantur,
adeoqueadſpirituum generationem , quibus quoadmo exalationes
materiamfubminiftrant,faciunt . Aliomodoconciperedebe- res ſpecter. musfluuium
veluti, vaporum (vaporeslatèaccipio)noscir cundantem, & inquoperpetuò
mergimur. Eiufmodifluuium interpretatur Ariftoteles inantiquorumdictis
Oceanumcirca Lib. 1.Me terram circulariterfluentem Hicergofluuius,cum ex
vapori- .cap.1. theor. fum. busconsistit, quifuaptenaturafrigidifunt,
&humidı, calidi verò, vt a Soleeleuantecalfiunt, corporaquoque,que ambit,
bumefacit , atqueemollit : at corpora mollia præficces extendi ampliuspoffunta
calore animalı, adeoque proceriorafieri; nam ea Deconiect.cuiufquemorib.&c.
eaquoqueetatefolumcorporaaugentur,quamollitudinem , ac teneritatem
conferuant,fcilicetpueritia, &adolefcentia . Cum
veròfluuiusidemexhalationibusſcatet, calida, &ficce,que funt,
corporaduriora, & contractiora,ideofiunt. §. Tertius . Digreſſiuncula de
proceritate Inſu brium:& curnuncGalli minores,quam antiquitus corpore fint.
REGIONES hincirrigueprocerioreshominesfaciunt, ita Infubria,
&cateratotaItaliæ pars,queLombardia nunc vulgò dicitur, proceriores,
utplurimumhomineshabet,quam Romandiolanoſtra; nosenimminusmultò aquofam
regionem babemus . Galliapariteraquofa, &irriguaest, undeprocera antiquitus
corpora gignebat. Quibus ideò Romani,&Itali nucfint Cur Galli
preexiguitateerantdefpectui, uttestatur Cafar . Atquifit Utbreuiores m Doritate
nunc,utbreuiores multofint Galli,quamantea?nequeenim ræ,qua an-
maioresfuntItalis ,imòferè minores . Caufamegoreijcerem imò ferè tiquis tem
poribus. vita . in multumalimentum; quinquiesenimfortè indiecomedunt;
deprimiturautem calorcopiaalimenti,netollatinaltumcorpus. In Lycurgi Quocirca
Plutarchuseamcaufam afferebat, quamobremLa cones procereftature
effent,quodparuo cibo erantcontenti. Caloritaque poterat,
nonoppreffuscopiaalimenti , inaltumſe, 1 corpus tollere .
Etrufciregionemficcioremincolunt,t) mi nore etiam multo cibo utuntur, ut ideo
æquent proceritatem Infubrium,nonequetamen ,acillicraffifunt . Hocverding
uniuerfum afferipoteſt, aeremhumidiorem, in quo &frigidi tas
præftetaliquopacto caliditati, ad vberioremnutritionem; cibiquefumptionemdisponere,
vt videmus Infubresampliore, quamnos uticibo,&Gallos, quamInsubres:
obaeremfcilicet humi LiberSecundus. 49
humidiorem,frigidioremquefimul.Frigidi,fcilicetbalnei vires,
&effectumimitatur, cuius estexcitarefamem, ut videmus inpuerisſeſeinfluuijs
abluentibus . In ciborumergocupediam propendent,qui eiufmodiregionem incolunt:
atficca regionis incole multò minusealaborabuntpropenfione,&adparfimo
niamerunt,ſeu ad victusparcitatemaptiores,utLigures,& Tufcos modò videmus,
&Hispanosmultòmagis. 6. Quartus . Quaratione vapores ad ſpirituum
generationemvariamconferant, indequeadmores. ATprafentiusmultò, &
validiusin moresagunt vapo res,quàinspiratispiritibus generandisVariammateriam
bibent. Spiritusſua varietate ad variosinclinare moresan tea vidimus, varios autem
eleuari vapores ex diuerſoſolo hincfuccinolècolligamus. Cumterrafuerit
humidaſua,vel adiunctahumiditate vaporesemittit: cumficcaverò,exhala ex tiones:
exhisspiritusficciores , & calidiores, exillis quidio res,ac
minuscalidigignuntur. Cumterra eftfoluta,pluresef fundit ,&craffiores, cum
ſpiſſa pauciores , &fubtiliorespro tenuitate meatuum,per quos
materiaemittitur: expingui ter rapinguiores eleuantur,ex macratenuiores,
acdepuratiores. Si ergo &spiſſafueritterra, ¯a, vaporestenuiores,
acde puratiores multò eleuantur, unde etiam spiritus pro materia qualitate
tenuiores, &purioreserunt, craßiores excontrarijs differentijs,
acobefiores,impurioresque. Montanis,utpluri mumlocis,¯edo, &
spiſſitas terra inest, ſpiritus etiampuriores,ficciorestamen, quamparfit;
undeperspicaces quoqueincole montiumfunt, )iracundi. Animaduertendum tamenest, finimiafitmacredo,
&denfitasfoli,feu ſpißitudo, D tum Deconiect.cuiufquemorib.&. tumpoſſetam
inopem, &paucam ſpirituummateriamfubmi niftrari, ut
fpirituumpaucitatelaborentincola. Quoexdefe Eturedditurhomointriſtitiam
pronus,neque admodum potis functionumprestantium
animiobinſtrumentiprimarijinopia, fcilicetpinguiores spiritus,&craßiores,ac
multi,conſtantesho mineserunt etiamaduerfuspericula, nonadmodumtamenper
Spicacesingenio , acutique . Atquoniam Spirituslaudatißimus erat,qui
multusfit,clarus,fubtilis, calidus,&humidusmode ratè, regio etiamadeiufmodi
fpirituum materiamfubministran damaptiffima erit,qua temperat contrarias
qualitates v.g. aquosa, tSpiſſa,veluti montesaquofi; bumiditas enimadco
piamfacit,&adhumiditatem ſpirituum,quantam requirit gaudet.
temperatusſpiritus : at spiſſitudo adpuritatem, &fubtilitate. Perufiatem
Perufiahactemperiefoligaudet; estenimis monsaquofus: ac perider Soli cedit
ventorumperſpiratio, que vaporesagitationepurgatio res reddit .
Eademquoquetemperie gaudetlocusaquosus,& macer, licet
campestris,ſiperſpiratus &ipfefit.Mutinenfium م hacestconditio, quorumagri
macrifunt, undeexPliniouna cum Parmenfibus gaudent lanis optimis; estque
eaplanities cum amontibus diftet, &avallibus,leniterqueaßurgat,ad Mutinaval
modumperspirata . Estadeò aquofaMutina, utquicunque deaquofa. in eaCiuitateputeumexcauareaggreditur,
illifonsinfuturum perpetuusprofluat. Patauini, &ipfigaudent perfpiratione,
acpinguehabentfolum, t )minusetiamaquofum, undeadar mamagis,quaadliterasfacti
videntur. Quodconfirmatpau citas virorum inliteris illustrium,quiin celeberrimiGymna
ſijtampreſente,tamquediuturna occafionefloruerunt; intanta
præfertimamplitudineCiuitatis. Atfiin pinguiſoloaliqua commifceaturputredo,
utin CeruienfiumCiuitate, ubilimus
multusinaftateputrefcit,tetroqueodorelocumcomplet.In eiuf modi , LiberSecundus.
1 51 modi, inquam,locisſpiritus impuri gignuntur, acliuentes,qui &inmores
liuidos,acmaloshominesredduntpropensos. 5. Quintus.
Quædixeritdeijſdempenèdifferen tijsHippocrates, remittendoinaliumlocum.
HIPPOCRATES eafdemdifferentiastangit, quique Lib.i.deae easmoresfequantur,
exponit, videturquediuerfa anoftrisdi- locis,c.vlt. re, aquis,& cere,
verum,quiaconiungitfitum,&quapiamalia,ideofunt in alium locum reijcienda .
Reijciemus itaquepoftfermonem defitu . Deaccolis fluuiorum ,&lacuum .
FLVVIORVM accolein eorum conditionemincidunt, quiin
vaporibusdegunt,vaporesqueinſpirantpuriores, eòta men, quòfluminamaiora,
&fluentiorafuerint,quorumaquæ nusquamstagnent. Quàenimlentucurritflumen,
ibi vapores craffioresfunt . PoftquamPadusRheno, velalioobice impe :
ditus,nonfluuitFerrariam,utantea,craffioresmultòvapores CuraerFer exeiusalueo
exhalant. MeminicumPatauiodomumredirem, rarię factus utineum locumdeueni, unde
imminentem Ferraria aerem fitcraffior. viderepoteramus,nebulosumeum,
acfatisdenfumapparuiſſe: dum verò Patauium verſus oculosretorquerem,purißimum
cælum, acaeremundiqueprospexiffe. Hocipfumadhucmagis accolis lacuum accidit,ut
Mantuanos confpicuaplerunquene bula,quamipfifumanam vocant, occupet. Quæergode
vapo- Fumana , ribusantea diximus, bispræfertimtribuereoportet : nam, &
Mantuanis. illis effectus iam dicti pro maiore vaporum copia euidentius
inerunt. S. Septi dicatur D 2 52 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. De
accolis maris. AT marisaccolealiamconditionemcontrahent,cumaqua Ariftoteles
enimfalfaimbutafit exhalationibus, illisquecombuftis, quæ ex 2.Metheor. mari
exhalant, nonpurusvaporfunt,fedexhalatioquoque,fic cioresitaque Spiritus in
illis proficcioremateriagenerabuntur ; quodque
anteafinximusbalneum,ficciuspariter erit; unde in iramfuntproniores,quam,qui in
merodegunt vapore: neque tameficcaprorfus erit ſpirituum materia, cum &
vaporesad iunctoshabeatpotius ; ergoinqualitatehumiditatisfpiritusgi
gnenturfermètemperati . Unde maritimiincola,ſiabfuerint
aquapalustres,& ingenio,acumineque mentis, &vigoreani mifatis vigebunt.
Veneti,Ianuenfes,Anconitaniquehocfuo Veneti cur exemploconfirmant.Licet
Venetiinestuarijs,nonin marifint, rib.fint,qua mitioresmo atrei, )
locipropinquitatepro maris accolishabetur,&haberi Ianuenfes. debent,
tamenquodin estuaria aliquid prolabaturfluuialium aquarum ,&exterra
circumdante aliquid afflet,humidiores adhucfpiritus, 1 mitiores mores
Ianuenfibus naturaobtinent . §. Octauus. Deaccolis Paludum. PALVDIS autem,
utdeharumetiamaccolisloquamur, Lib.1.c.4. induplicifuntdifcrimine iuxta
Vitruuijfententiam:aliæenim, cumpropèmarefunt,illoetiamaltioresfunt, adeò,
utfoſſisad mareductis, in illud aquasfuasdeponant ,&marisfluxuma
rinisrepleanturaquis: alia veròpaludesinferioresfunt mari , adeoque
nonhabentprofluentes exitus . Salubresprimæ,pesti lentesfecunde. Accoleprimarum
idemferre,quodaccolema ris, &præfertimestuariorü,utVenetipatiuntur,
eandemque morum LiberSecundus 53 morum, acpropenfionumconditionemfubeunt .
Ataccolaſe cundarum peftilentem aeris, infaluberrimum corporisftatum
fortiuntur, mores quoque liuentes, morososque, ac degeneres
nancifcuntur,fomniculoſosq; quoqueefſſedocetAriftotelesfeſt. 14.probl. 11. §.
Nonus. Additiodecibis,&potu. INCLVSIMVS inſolocibum,&potum,
utpotè,quiab eopermanent : attamenmultapotuiſſentdicifeorfum,quemfin gulimorem
velinferant, velintentent. Ut enimprofuis qualitatibus, caliditate,frigiditate
,ficcitate, humiditatein re ſpondentehumoreaptisuntbilem,ſanguinem,pituitam,melan
choliam mutare, admoresitapertinent, uthumoresincorin
fluentes,inmaßafanguineaelati, nostramin moresinclinatio nemafferant :
quantumtamen, &quousquealibidicemus,fi cutiquantum crafis ciborum,&
qualitatesinterdumrefran ganturab hepate. Eftaliaciborum differentia, que
ineorum Quæciborů lentore, accontrarioconfiftit : vocat alicubifubftantiamGale
nus : dequanositeminfraſuoloco. Facitlentoradrobur,cumleno. calor ventriculi
tantus eft, ut cibum concoquat:attenuitas ingenij acumenpromouet . Atcumiamquædamde
cibisdixi mus, t) quedamſubſequentibuslibrisdicturifimus,contenti
itaquedictis,& dicendis,decreuimusnihil nuncaliud fubijcere breuitatis
caufa, eò magis,quòd lecto res poffunt addifcerea Medicis, quos illi cibos bili
, aut reliquis humori busgignendis aptos iudicent. * D De 3 ſubſtácia vo cetur
a Ga 54 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Deaere,etde ventis. CaputQuartum. §.
Primus . Deaere. Xſolo,firectèæftimemus,nascunturaerisqualitatesma FXfolo,
ximaexparte. Triaenimfunt,queaerem mutant, cli ma,cuiusratiocommunis
admodumest, venti,quorüratioex trinfeca est, & vapores, exhalationesque ,
quæ ex terra ele uantur, in aeremque diffunduntur, &commifcentur,queiam eft
intrinfeca,&propria, acpeculiaris ratio. Aerquidemipſe
perſevniuseftcrafis,calidusfcilicet, ethumidus,vniusquete
nuitatisfaltemindiftantia equali a terræ , &aquafuperficie, at acomixtis
vaporibus,fiueexhalationibushabet, utpurior, impurioruéfit,
craffiorautfubtilior, & reliquasobtinetmemo ratas differentias a Sc
Scriptoribus claritatis,obfcuritatis, acne bularumhabitus.Nullaergo est
magispropriadifferentiaaeris, quam,quæèſoloafflat. Quod
veròbicdequalitateaerisdici mus; deconfistente , acperfeuerante
crafieiusloquimur, non detranfeunte, acfugaci: nempeaernebulofusduobus modisfu
mipotest, alteroquidē,quòdfuaptenatura,atque utplurimum nebulofusfit, altero
modo, quòd aliquandonon denominatur verènebulosus,quiinterdumnebulas patitur;
nametiampu riffimus aer nebulisinterdum offufcatur: at nebulofum dici
mus,quifuaptenatura,utplurimumquenebulaspatitur. Hoc itaquemodo nunc
aerisqualitates accipimus,adquasconcur runtetiam venti,nempè ut
ventisobijcitur,exfalubribuslo cis, autinfalubribusprocedentibus alterarinatus
eft. Adquem pertingit ventusexpalude pestilenti,isex ventispeſtilen tem
conditionem acquirit, prestantemcontra,fiexodoratolo co
afflet; verbigratiafi ex ingenticitriorumfylua; odoratus enimisafflatus,
acputredini valdecontrariusaerem mirumin modumperficit,achomines
ineodegentes,&ipfuminspiran tesrecreat,purioribus demum spiritibus complet.
Atde
ventis nuncloquamur. Interim Gal.purūaeremdefcribitlib. 1.defan.
tuenda.cap.11.omnesquefermècauſasimpuritatis adducit. De ventis . VENTI
igituralijparticularesfunt,quiſcilicet alicuius regionis, aut lociproprij ,
eiustractum nonexcedunt: alijcom munes ,motuqueſuo plures regiones peragrant:
illipro loco, materiaque,undenascutur, variantnaturam,ofqualitates: bi
veroprocardinibus , undeflant, diuerfilongeinterſeſunt. Utrumfcilicet ab
Oriente, anab Occidente, abAuftro , an a Septetrioneſpirent ,an abaliquo
aliointeriectorumpunctorum Horizontis . Qualitates, ac virtutesfingulorum
ventorum traduntura Scriptoribus,præfertim ab HippocratedeAere, a
quis,&locis,capfecundo, abAuicennaprimicanon.fen 2. abHalyAbb.
lib.s.Theor.Cap.8. §. Tertius. Deventis Septentrionalibus. VENTI
Septentrionales ergoexfententiaHippocratisfa ciunt hominesedaces, nonbibones ,
morumquepotiusferorum, quammanfuetorum : coniungit autemipſe cum ventis aquas,
quæfuntdure,&frigida . Sirem verò ex iactis principijs
deducerelubeat,quoniam venti Septentrionales vapores atte
nuant,acpurgant,ideòpurioresquoque Spiritus, ut generen--tur; efficiunt. Qui
ergo mores confequuntur puritatem fpiri D 4 tuum Venti qui dem pprij , quidamcó
munes. 1 56 Deconiect.cuiufquemorib&c. tuum,biex
ventisSeptentrionalibusperfeexcitantur. Dico perſe, namratione loci plerumque
impeditur effectus, verbi gratiafiquæciuitasobuerſaſit Septentrioni,&agrum
vligi nofumhabeat, Boreasquidemtenuiores reddet vapores,quame ipfiperſe effent,
nonadomnimodamtamenpuritatemadducet. Pro climatibus prætereaeffectus
ventorumvariabuntur; a lios enimprestabit Boreas effectus in Septentrionali,
aliosin Auſtriali climate . AdSeptentrionem,Boreamqueproportione quadamceteri
ventiadSeptentrionem accedentes rediguntur. §.Quartus. DeventisAuſtralibus.
VENTI Auſtrales vaporescoguntpotius, aeremque craf fioremreddunt ,
undeimpuriorumquoque,&craffiorumspi rituummateriamfubminiftrant:
idquefuaptenatura: ex acci denti
vero,feuexconditionelocipoffuntillilaudabileseffectus producere,
nempèfiregioficca, &frigidanimiumfuerit,corri gent illi exceffum, &ad
mediocritatemadducent. Ex doctri naHippocratisnonreddunthomines admodum
propensosinci bos, &potum. De ventisOrientalibus,&Occidentalibus. VENT1
OrientalestemperatiſſimifuntHippocrati, aquas optimasfaciunt,
&moresadintelligentiam, &iramprestan tiores Septentrionalibus : at
Occidentales ventosaquofiffimos JudiciaAu torum. dicit, autumnoquefimiles ,
&impuroaere uti eiusmodiinco las attestatur. Sedfi ventosapoſitu
ciuitatisfeparemus, ven thorisdefa- tosOccidentales egononiudicomalos, ut
Hippocrates , neque lubritate ve minus laudabiles Orientalibus , ut Auicenna:
nam expe rientia LiberSecundus. 57 rientia ipſadocetZephiru,Fauoniumvéfuauiſſimüeſſe
ventü, cuiflorumpropagationemeritotribuuntPoeta,acrerúomnium.
Namfimulacspeciespatefacta eft vernadiei, Etreferatavigetgenitabilis aura
Fauoni, Aerieprimum volucresteDiua,tuumque Significantinitum,perculſe
cordatuavi. EstauctoritasAristotelis 26.fect. probl. s 7.tt )antea43.
ubidiciteumferenum,clarum, atquegratiffimum,temperatif
fimum,præterearationemquereddit,prefertquoque Subſolano Homeri auctoritate, qui
dicitper Elyſioscampos ſpirare . SedZephiriaffiduèſpirant, auræquefalubres .
Lucretius. Preterearatio aliafubeft;namOccidentales ventiexcitan- Occidenta tur
abOrienteSole,maneenim Fauoniusſpirat,poftMeridiem, citantur ab Subſolanus;
quiideò a Sole vergenteadOccidentemexcitatur: Oriente So les venti ex
ateffectus Orientis Solisbenigniores, &fecundioresfunteffe- lesabOcci
le,Orienta Etibus eiuſdemOccidentis. Atficiuitatis, &lociaspectum , dente.
adOrientemconferamuscumaspectuad Occidentem,certè ille hoc multòlaudabiliorest,
utetiamfateturin 7.Polit.Ariftote les; etenim Sol Matutinus , acOriensblandius
recipitur, cum enimafrigorenoctisadcaloremdiurnumfittranfitus,aperiun tur,
& explicanturcorpora , &pori animantium ,imò t) rerum , altiusque
influxus caloris Solis ad mittitur, & blandioretactu: at vefpere fittranfitus
acaloreadfrigus,adeo que constipantur corpora arctius,atque mali د gnius
admitti turfola ris radius, eiusque efficacia . De A 58 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. DeSitu. Caput Quintum. S. Primus . Variediftinguitur
Situs. Dſitumiamtranfeundum . Situsestaspectusloci ad hunc, illumvé Calipunctum,Orientisfcilicet,aut
Occiden tis; qui ideòpotestitadiftingui: velenimomnibus Calipunctis estapertus,
velnulli, velbisquidem apertus,bis vero tectus. Apertusomnibusest, veluti
cacumen aliquodmontis, autlo cus campestris, intracuiusſenſibilem Horizontemnullus
mons affurgat ; estnulli apertus locus concauus, aut conuallis undi que
montibus cincta. Inquorum intermediofuntloci quiex. gr. Orientipatent,
attegunturOccidenti, Septentrioni, ) Au firo, velpatent Orienti , &
Septentrioni, &Austro, &oc culuntur Occidenti, velduobus patent,
duobusque alijs te guntur,velnulli cardinipatent, at alicuiinteriectopuncto, ut
qui locus obuertiturinter Septentrionem , & Orientem.ex.gr. utrecentes
nuncpartiunturHorizontem ; Greco, autmedijs inter eum ventum, &Boream, Subſolanumvé
ventis,feu ventorum quartis . Verumtantadiligentiadiuifionis
nonfa cit ad hoc institutum:fatis est principaliores affectus pertra
Etareinpræfentia . §. Secundus . Duoeſſeimpedimenta,quæaſpectum alicuius
cæleftis cardinis occludunt. CONSIDERARE autem primumoportet duoeſſe impedi
menta, quamobremlocusalicui, velaliquibus Horizontis car dinibus nonpateat;
aliudnaturalefcilicet;aliudartificiale: na turale LiberSecundus. 59 turale
estmons, autcollis,& demum aßurgentisterræ tumu lusabquis: artificiale
verdest edificium , velexædificijfor manafutur; præfertim vero edificatio
univerſe Ciuitatis a ſpectus alios aperit alios claudit,ut enim via
Ciuitatisexpor rigunturin aliquem ventum,acCelipunctum,illiquoquepun Eto, ac
vento apertaestCiuitas: utquefeneftra,acaditusdo mus, pariterilli
diciturexpofitadomus . Vitruvius,quinole- Lib.1.c.6. bat alicui
ventopatereCiuitatem, viasducebatnonfecundum diametros, fedfecundum chordas
Horizontis. Poteftergo edifi catio, eiusqueformaclaudere,t )aperire, cuilubeat
vento, ) afpectui Ciuitatem,acedificium . §. Tertius . Demoribus ex ſituvario
naſcentibus . SITVS &ratione ventorum alterat mores, &ratione
afpectusipfius. De ventisiamdiximus,quasfingulimorum differentias faciunt : id
vnumfubijciemus de locis undique perspiratis,
&delocisnihilomninòperspiratis . Primòergo cumomnibusexpofitifint
ventis,aeremperpetuòagitatumin Spirant incole; acagitatio
extenuatpotius,atqueexpurgat,vn depurioresearatione
ſpiritusobtinebunt.Ariftoteles eſt viden dusfect. 1 4.probl. 7. præterea
mutatioiugis ventorumperpe tuamquoquevarietatem aerisfacit,nunccaliditatem
inducen do,nuncfrigiditatem, nuncficcitatem, nunchumiditatem: at mutatio
(utHippocratestraditdeaer. aquis, &loc.cap.12.) animum ad
exercitationemexcitat : exercitatio vero ,& la- Mutatioani bor, ad
utilitatemducit. Sicciorapræterea
corpora, t) durio- citationem ra ventorumperpetuailla
perspiratiofacit,utalibiquoquedi- excitat. & xi. Contraloca undique clauſa
craffum, ) Stagnantemaerem continent,undespiritus
vitiatoshauriuntincole,corporaquo mű adexer que 60 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. quemollia, &defidiofa unàcum animisfuntinertia,acfom
nolenta. Hipp.cap.eod.1 2.fcribit,quilocaconcaua,pratenfia,t eftuofahabitant
ventosquecalidosplusfentiunt,quamfrigi dos, aquis utunturcalidis,himagnos
effenonpoffe . Viri litas autem,&tolerantialaborisnon
equaipfisineft.Ceterum autequibus ventisexpofitos effepræstet,iampatuitexdictis,
perfefcilicetloquendo, ratione tamen alicuiusadiunctiprestat exciperepotius
Austrum, quam Boream,cumfcilicet locusfue ritfuapte naturafrigidus,
velobcelfitudinem, velobclima . D. Marini Oppidum Nonprocul a nobisabestoppidum
D. Marini in editomonte conferuat li pofitum,quodtotumpatetAuftro, nihilBoreæ
praterfummam bertatemil- arcem; tt Je, &tercen )
estlocusfaluberrimus,&benemoratuspopulus,qui tis ab hinc
interpotentiores,& cupidosprincipatusferuauit , &feruat annis.
nuncquoquelibertatem ; nempècaliditas venti,&fitusfrigi ditatemloci
temperat, & adiustam mediocritatem adducit. In Borealibus pariter
regionibus habitationesprestat expofitas effe eandem ob causam Austro ,
quemfitumferuant noſtre rusticanedomus. §. Quartus. Deaſpectibus. Ex
aſpectuautemlocorü,&punctorumHorizontis,pre clufis ventis, naſii
videturtantum maior, minorqueletitia, tristitiavé . Equidem lumen,
)temperiesqualitatum,fri gorisfcilicet, caloris,humiditatis, &ficcitatis
voluptatem, acletitiamafferunt: contraluminisexiguitas, & caloris,fri
Afpectus goris véexceffus tristitiamingerunt . Quare Orientalisafpe gratiffimus
Orientalis Etus latiſſimusest,nam temperatusexea parte calorpre Se omniŭ eſt.
ptentrionaliparte,exqua vehemensfrigus,& Meridiana,ex qua vehemenscalor.
Luxquoquegratißima, eòquòdextene bris LiberSecundus. 61
briscumerumpat,comparatiopropriaobfcuritatisgratiorefa cit eius reditum .
Occidentalis afpectus estipsequoque perse temperatus :
atcumluxtumadtenebrastendat,exMeridiano fulgoreminusgrataoccurrit . Australis aspectus illustrisqui dem eftfulgentiorquinimò reliquis, atcalore
excedit, unde nonæquègratus. Septentrionalis minimèomniumiucundus, qui
luminedeficit, & exceditfrigore. Ethæc perfeloquendo,
namcõtrainfrigidisfuapte naturalocisAuſtralispoſitusſum
moperègratuseuadet,calorefiquidemſuo temperabitfrigus, lumine
complebitprospectum . Idem monet Vitruviuslib.6. cap.1.Contracumalocaferuida
fuerint , Septentrionalispoſitio Summoperèiuuabit. IdemVitruuiuseodemloco;
frigorefiqui demtemperabiturcalor; cuitemperiei,acrefrigerationi cum mi
nuslumendeferuiat, eaipfaauerfio a luce tum grata erit . Ve
rumqueperſeſuntpræferre illisoportet,quæfuntperaccidens.
Denationum,acgentiummoribus,seupropen fionibus. Cap. Sextum . 6. Primus .
Quæconfiderentur in inueſtigandis nationum moribus. : TIONVM,
acgentium,ciuitatumquemoresexpre cedentiumomniumcombinatione colliguntur.
Debemus fcilicet climaconfiderareſolum, acfitum; quaetiaminconfide N ratione
venti,&aercontinentur. Prudenstriangulorum, J ſtellarium rationem Astrologis
relinquo,&Demoniacosaffla :: tus Platonicis.
Demoribusautemnaturalibus,feudepropen fionibusloquors ſcio enim morales, )
aduentitios noneofdem Qui mores mutētur,& eiufdemgentisperpetuòeffepro
variagentisfortuna,atquere cur. gimine 62 Deconiect.cuiuſquemorib.&c.
gimine,demumquediſciplina.Hippocratescur: naturalibuscau
fisetiamdifciplinamconiunxitin lib.deaere, aquis, &locis ; Afianos
enimdixit eſſe timidos, &imbelles,quodregibusfub eßent,&Scythas
defidiofos,t inertes,quodinpueritia, & prioreadolefcentia,ſederent perpetuò
incurribus, illisque ve berentur. Seddifciplinaaliuminhocoperelocumfibi vindi
cat; denaturalibusnunccaufis, acmoribusagimus .
Devarijsgentibusquidvarij Scriptores dixerint . Ifidorus.
RECENSEAMUSprimum,quidde varijsgentibus varij Scriptoresdixerint; pofteanos
exiactisprincipijs rem aſtima bimus. Ifidorus ergoin Ethymologodicit Afroseffe
astutos, acfraudulentos, Gracosleues,Romanosgraues, Italosfero Vitruuius .
ces,acrisque confilij . Vitruuiusincommuni Septentrionibus Subiectas gentes
aduerfus vulneraaudaces, meticulofasinfe bribus, acmenteſtupentes:
contra,quefubAuftroinfebribus Securas, aduerfusferrum timidas afferit; mente
autemexpedi tas, &celeres. AtinparticulariItalos, utin mediopoſitos,
pollere &confilio, &animirobore, adeò, utconfilijs refrin
gantAquilonarium vires;forti manuMeridianorum cogita Ariftoteles. tiones.
Ariftotelesincommunidicit Europeos ,quiqueinfri gidis regionibus
degunt,abundare animo, atparum ingenio valere,&artibus: Afianosingenij ,
&artificij multumba bere,fed carereanimofitate: Grecos verò,utinter eosme
dios, &animi robore, 'ingenij viribuspræstare,adeoque orbisimperioaptos,ſi
in unamRempublicamcoalefceret; ut quod VitruuiusItalis, &
Romanistribuit,idGracistribuat Po'emon. Ariftoteles attamen exitus
Vitruvijdictofauet. QuePolemon : dicit , LiberSecundus. 63 dicit ,
adeoimplexafunt, &vitiata, uteaadducerenonfit opera pretium . Ptolemaus ex
triangulis, &dominantibus Ptolemæus. Stellisfingularumgentium moresdeducit,
verùmidnegocium nos iam Astrologis reliquimus . At Maternus dicit Scythas
Maternus. eſſe crudeles, Indosregia nobilitatesplendeſcere , Gallos amen
tes,&inconfideratos, Gracos leues, Afroslibidineferuere, Si culos acutos,
Hifpanos tumidos,&iactabundos, Ægyptiosfa pientes,Babiloniosprudentes: fedHippocratesincommunidi-
Hippocrat. xitAfianos (Australiorem Afie partemintelligit,de Septen trionaliore
enimfeorfumdicet)effebenigniores,toperiofiores Europais, at minus viriles,
minusqueaudaces,aclaborum , ærumnarumque minus tolerantes , neque etiam effe
vult in amoreconstantes eiuſdem generis , earundemque perſonarum;
quibuscumiungit Ægyptios, &Libycos, eofdemfcilicetmores his
tribuit.Atdeincepsdeillis, qui addexterăHyberni So lisOrtusfunt usquead
Meotidempaludemdißerit : verum ego arbitrorlegendumad dexteram estiui
SolisOrtus, nõHy berni; fecus enim comprehenderetbac circumfcriptio omnem
Afiam,dequa proximadixerat. Intelligitautemfrigidiores Afiaregiones; meminit
veròpræfertim Macrocephalorum, Phaſianorum,quorumtamenmoresnonexponit,nifiquod
fegnioresad laboremPhaſianos afferit. Ceterumexprincipijs Hippocratis ,
cumeospopulospluribus temporummutationibus fubiectosenunciet , oportet
viriliores, &bellicofioresreliquis Afianisfateri; nam )
idemHippocrateshachabetverba . Cap.9.infi. Inuenies autem &Afianos ipfos
inter ſe differentes plurimum,generofiores alios, aliosdegeneres,quorú
omniumcauſaadtemporummutationeseſt referen da. De Scythislongèpluradicit,
quam,queincompendium duci queant. De coniect.
cuiufquemorib &c. : i §. Tertius . Satius eſſemores nationum ex obſer
uatione depræhendere ,quamex caufarum combi natione . LONGE fatius estex
obferuationepreſentesnationum mores eruere, quamindagareexcaufarumcollatione .
Inobfer uatione veròetiam difciplinapublica continebitur, quæprogen tisfortuna
variat; ex.gr. CumRomani,Italiqueex communi catione OrbisImperiopotirentur
,fuperbi erantfupramodum, culo cinxit Popilius cir undePopilius &
circulocingereAntiochumaususest,&An Antiochum tiochusillifuperbiamgentisobiecit,
dumrefpondit ; Romanum Regem. effetibi animosfacit . Apuleiusin milite aduerfus
olitorem ar rogantiam repræfentatmagnam, nifipotiusmilitie id,quam gentis
vitiumfuerit:nuncHispanitumore nos excedunt,quòd multis gentibus imperent,
ItaliImperioexciderint. Gallianti quitus colebantItalos, quibusfuberant,
undeRutiliusGallus felices vocat,quiin Italia eſſent
nati,atpostImperijcafum,flo renteGalliæregno,nos spernebant,quiſpretus
occafionemdedit equeſtri certamini inter Gallos,&Italos terdenos,cuiusmemi
Lib.s.hift. ! nitGuicciardinus, quotemporeHifpaniduceConfaluo cũGal lis
deNeapolitanoRegnodecertabant : palmaautem penesIta
losfuit.Siergohocmodonationum, ) gentium, Europearum nempè,
moresdefignareplaceat ; hic videturcatalogus. : §.Quartus. Hifpanorummores.
HISPANI fuperbi, t) elati, cumexteristamenpotius grauiter, quamcontumelioſeſe
gerunt . Sidiſciplinamdemus, potiushonoris zelatores,quamfortes,
accontemptorespericulo rum : LiberSecundus. rumfunt; undeTyronesHispani non
admodum prestantes Hifpaniplus milites habentur,funtque.
Verumſidiſciplinemilitariſedent, plina quam 65 valentdifci inuicti euadunt .
Nonfuntadmodum dediti artibus, &ad natura. ſcientias ingeniopotius
Stabili,quàmmagno, &attentopotius, quàmflorido; hinc nonmultum inlinguis
valent. Adpru dentiamamplius,quàmadſpeculationem videnturfacti:proni
verdinPhilautiam; undeſuapotiuscommoditate, quàmalie
noexiuredeliberationesineunt, quastamenobtentumirofem perexornantes approbant,
minusfaltemperspicacibus . Hac cumdico,decommunigentisnotaloquor,
excelluiſſeenimlite ris virosſummos, &iustitiafingulares,facilèeft
monstrare inductione; præcipuèautem Theologia nuncibifloret .
Gallorummores,&Germanorum. : GALLIprocacesfunt, &ergaexteros
paulòminusinfo lentes, artibus,&Scientijs dediti, acuti plurimumingenio, at
nonæquèStabilitate pollent,ferocesfuaptenatura, &bellico fi,
eximpetutamenmagis,quàmextenoreanimi . Vndefire ſtinguaturimpetus , languent
animo , acflaccefcunt; retinent-nempèantiquam naturam . Inprincipio plus ,quàm viri,
in fine minus,quàmfæminafunt. Utalienaex procacitate, & libidine
ufurpant,itafacile &effundunt. Prouidentianon aquè,acHifpanivalent; unde
nontandiu imperia acquifita ipfi tueri , atque Hifpani potuerunt.
AcriorlibidoHifpanis, atfufiorGallis..: Germani fuperbi; fedbarbaridicuntur;ferocesinbellohabi
lioresqueferocia,quàmGalli,minusalieniappetentes,quàmre liqui,
undepronioresiniustitiam,artibus excellunt,non equè Scientijs, acprudentia
valent; minusetiam in venerem effer E uefcunt: 1 1 66 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
uefcunt: at cibis, &potuſeſeingurgitant . Hicvidetur effe
communisnationumgenius: at ab eoplures in contrarias() Albertus virtutis, &
vitijpartesabfcedere,quisnonnouit ?Albertus Magnus,Io Magnus,Io.
MonteRegius,Copernicusparesprimisfuere, teregius Scri utinnumerosaliosomittam
virosilluftriffimos . Imperatores Pani gnus idæa itidem, Principesoptimos,
acprudentiainfignespluresno uimus,quosbreuitatiscaufaomitto.
Galliquoquequotflorue CarolusMa runt t) literis, & omni
virtutepræftantiffimi? CarolusMa optimi Prin gnuspotius
ideaoptimiPrincipis,quamPrincepsoptimusdi cipis. ! cidebet: atinliterisnonnéea
unalausfatis eft;exAccademia
Pariſina,tanquamexequoTroianofluxiffeScolafticamdoctri nam? Nunc verò cumdoctrinafolidiorefupraomnemfidem
eruditionem, t) eloquentiam coniungunt. §. Sextus. Italorum mores, &Polonorum.
ITALI profortunaimperijiamamiſſi,præterquamEccle fiaftici, minuselatifunt,fiin
vniuerfum loquamur . Veneti magnosspiritusretinet, licèt multò
maiorescentumabhincan nis, ampliusvéhabuerint . BenigniusigiturItaliergaexteros
Sehabent,preterquamquodhofpitales etiaminamplitudineim perijfuerunt,quodde Romanispatet,quiintegrisnationibus
DeJudicijs. hofpitiumpræbebant ille Siculis,alius Acheus: t) Ptolemaus eandem
illisnotamtribuit. Inlaudebellica propioresfuntHi
ſpanis,quàmGallis,&Germanis,nempèſidifciplinamdemas, inferiores hisfunt
audacia,atfiexerceantur,prestantiffimi Italos cum ſpanis, & mi lites
cuadunt. Hincenimilludanimirobur,quod vniuerfum Campatan orbemdebellare valuit,
nuncquoquein belloBelgico,quodlis Gallis,Hi- dusfuit vere virtutis
militaris,nullummilitumgenus,æquè, Germanis. acHifpane, Italelegiones
(tertiosdicebant vulgò)exerci te LiberSecundus. 67 te,ac veteraneenituerunt.
Fateritamenoportet, cumItalia bifariam ab
Apeninodiuidatur,partemSeptētrionaleadScul tennam uſquenescioquidGallicumredolerepre
reliquaparte, quecumHifpanisampliusconuenit.Caufa veròinfrapatebit. In
hominisacumineHispanosfuperant,ſtabilitateGallos : at
tentionetameceduntHifpanis: ineffectione,atqueinartibusa Germanisfuperantur
(picturamexcipio, inquaItaliantistant cateris) prudentia naturaliplurimum
valent. Expreßit in RomanisVirgilius. TuregereImperiopopulos, Romane, memento.
Caterum in reliquis moribusmedij interHispanos, Gal losqueconfiftunt.
Poloni,quiGermaniæmultispopulisadherent, liberioribus funtmoribus,quàmGermani,quifunt
plurimumfuspiciofi, generofitate etiam morum illispreſtant, & fplendorem
cul Ble tusaffectant,oftentantque: ad Italosprodiftantialocorum,&
climatisplurimumaccedunt. Mores Vngherorum , Illiriorum , Græcorum ,& Aphrorum.
PANONI inferiores, fiue Ungheri , &funtfubmedijs Galliaparallelis,
&moribusfimiles; bellaces enimacimpetuo fi:
verùmcumminuscultifint,funtetiamefferatiores .Galli
enimcontràdiſciplinis,acliterarum Studijsflorent.
Fllirij&DalmatafubijfdemcumItaliaparallelisdegunt; asperiortamenregio, )
nuncabſqueanimarumcultu: bellaces funt, &durianimo,ficultustamenadeffet,aptidisciplinis,
quòdinliterisD.Hieronymuspatefecit, indifciplinabellica, t Diocletia
imperatoriaDiocletianuspræclarus,fiethniciſmi zelumaufe- nus præcla ras,
Imperator. : E 2 Greci rus Impera tor. Deconiect.cuiuſquemorib.&c. Gracifubijfdem
cum Hifpanis parallelisnuncabſquerullo cultu,&difciplinafunt. Chriftiani
autemgraui tyrannidepref fist )animis, &opibuscarent.QuiinTurcarumreligionem
ceßere , illi iugi armorumdifciplina exercitipræclarifunt mili
tes,acneruusOthomanice militięfacilèdicidebent;exillisenim præcipuè
cohortesIannizerorüconftant, quæfuntcohortespre torienuncOthomanorum . : ;
Aphri (decultiore Aphrica, eiusque in nosobuerfaora lo quor) acumineingenij
præftant,feruentlibidine. Liuiuslib 29. ſuntanteoesBarbaros
naturęhumidę&effuſæinve nerem. Nonadmodumedaces,Europæisbellica virtutemi
nores,industrij quoque, undein Hifpaniacultiorafuntloca que
Mauritenuere,vtinBetica. RefertAndr.Nauagerius inrelationelegationisfue ad
Carolum Quintum, &agricultu ramadhæc uſquetempora exercebantinHifpaniaeorum
reli quie,quasproximèPhilippusTertius,nuncregnans,expulit.
Ægyptijeorundemmorumfunt. : 7 Anglosob pulchritudi nemD.Gre gorius voca
uitAngelos. §. Octauus. Anglorummores. ANGLI praftantesfunt,& vigoreanimi,
&ingenio, cultu artium , &difciplinarum florent ,benigniquoqueinbo
Spites; amoribus & veneridediti,tumprofanguineotempera mento,cuiſubmixtaest
bilis, tumpro obiectorumirritamento : pulchritudo enim tamfæminarum,quàm
virorumestinfignis, quam pulchritudinem admiratus D. GregoriusAngelis pro
Anglis vocauit , miferatus tam pulchragentis eternam damnationem,que
tumIdolisdeferuiebat ,in Infulæconuerfio nemtotoanimoincubuit ,
&voticomposfactusest. Quærela parnunclocumhabetin Caluiniſmoprafenti . De
LiberSecundus. 69 Demoribus naturalibus,feupropenfionibusnatio
numagiturexcaufisnaturalibus, earumq combinatione . Cap. Septimum. §. Primus.
DeHifpanis. VERVM adpræfensinstitutum redeundopropenfiones
naturalesnationumaperiamusexnaturalibuscaufis , di miſſainterim difciplina .
Ordiamurab Hispania: haca grad. . circiterlatitudinisadgrad.3 6. in
Austrumexporrigitur; adeò vtfi mediumcummedio,extremacumextremisconfera mus,fit
australior Italia , & multò australior Gallia Hacitaque
rationeminusfuaptenatura bellicofa: at mon tofacumfit,acasperiplerunquemontes,
perspirataque ,eara tione caliditas climatis afrigiditatefolitemperatur; ita
Canta bripræfertimbellicofi,qui etiamæquè, ac Italiæ mediumbo realesfunt. Regio
minimè in uniuerfum aquosa, undeex-præcedentibusdenſiorcorporis
habitus,utficinorebalneocon tinetur. Reftèitaque Manilius. Afperiorfolidos
Hispania contrahitartus. SterilefolumHispaniamagna ex partedefcribitur, unde
vapores, exhalationesvéexeopura eleuari videturexprace dentibus :
attamennefcioquidaduſtiſepeconiunctumhabents argumentoqueestfalfasplerunqueaquas
,fifodeatur terra erumpere. Spirituumitaque materiaterrestriseaexpartered
ditur, &ideononequèſpirituspuri generantur, atqueinma
crofolofuaptenaturagignianteadiximus; indequefit,ut acu menin vniuerfumnon
obtineanttantum,quantum caliditas climatispraborealibus Italia,
&Galliaregionibusexpofceret. Andreas Nauagerius E 3 falaces Deconiect.cuiuſquemorib.&c. Salacesfunt
inVeneremexclimate , &exfalſedine,quamdi ximus: & quoniam durioremhabitum
corporis dictam obcau Samhabent, &ficcioremfpirituminſpirant, verifimile
eſt t cordiscarnemcompreßioremipfis,acduriorem,quamGallisef ſe;
undecumafſfueuere periculis , maiorineritillis, acpertina
cioranimitonus,quamGallis,quoseximpetupotius, quam ex tenore
animiaudacesdiximus . Situs etiam multarum Ciuita tumHifpanieparumperſpiratus
est, utToleti,& Burgos, quam Ciuitatem Latini Auguſto brigamdixere . : §.
Secundus. De Gallis. GALLIfrigidiusclimaincolunt;agrad. enimcirciter s4.
latitudinis ad 43. in Austrum terra illa extenditur . Regio campestris,
&aquosaest, atperſpirataadmodumin vapori bus;
undemollioracorporaHispanisobtinent, & maioraquo que, niſiquedictafuit
ratioobſiſteret.Eandemob caufameda ces,utfupra oftenfum,funt.
Verum,quoniamperſpirativa porespuri etiamfunt, indeque materiaſpirituumpura
potiun tur,acutiitaqueingenio: mobilitas autemingenijacumencomi tatur,quod fi
audaciamcum mobilitateconiungas,impetuosos efficiashomines,nonautemconstantes,
&pertinaces erga ma laurgentia . De Italis. ITALI – LUIGI SPERANZA – GRICE ITALO
– H. LP. GRICE – Apennino borealiores uſquead Scultennam,quę
parsLombardianuncdicitur, aquofamGalliæinstarregionem obtinent,
undeadGallorummoresacceduntpropius:atreliqua Italia,tum,quæ adfuperum,
tum,quæadinferum mare, minus multò LiberSecundus. 71 multòaquosaest . Rome pra
caterisfolumfiticulofumerat, eftque,si naturamspectemus,arteque
ductosaquęductusmen te auferamus,quos,quot, & quantos ad commodum urbis
fumantiqui excogitauerint , Magistratus, acPrincipes , & nuncPontificumcura
apertumest: attamen in illis ipfis par tibus nonæquèestfitiensItaliafolum,
atqueHifpaniæ,fi uni uerfumcum vniuerfo conferamus. Caterumenim alicubiHi
fpaniamcopia,ubertatequeſcatereaquarumfcimus,præfertim veròGranate urbs
irriguaeft . Mediocritateitaquegaudet Andreas Italia, cumque Spirituum
materiamficcioremaliquanto,quam Nauagerius Gallia attrahat,
&acuminepraftat, &ſtabilitate. Utrum queprestat gradus
accedensficcitatis; ſplendorenim fic- Spledor fic cus , utdicebat Heraclitus,
animus ſapientiſſimus. Et cus,animus quoquecertumexficcitateftabilitatem procedere.
Verumtamen mus. hac,licètfitin vniuerfum Italorumnota,inhacipsatamenilli
fapientiffi varijsgradibusconfiftunt; nempèaustraliſſimapars
&proximeillipartes,excellunthabilitateadſcientias , borea liffime
impetuquodamGallicopollent in mortispericula: medię
partesprudentiaexcellunt,&aptitudineaddiſciplinăbellicam.
MediumItaliaRomaobtinet,intergradumenimtrigefimum Mediū Ita queest
australiſſimępartis, liæ fcilicet promontorij Leu- baRoma copetra latitudoest
gradum 46. quæ videturborealißima latitudo Italia , mediaest; etenim gradus 42.
ipfa latitudinis habet. Dico autemborealißimam latitudinem Italiæ eße grad.46.
proximè; cumenimVenetiagrad. .obtineant,cer tèlimesabillis Italiæintegroproximè
gradu abestin Boream .
QuiItaliępopulidisciplinammilitaremadeptibellicofiffimieua ferunt,
interquadragefimum primum, & quadragesimum quartumgradumconstiterunt. Qui
pre cæ terispopulis apti fint ad diſciplinam militarem . E 4 §.Quar 72
Deconiect.cuiufquemorib.&c. §.Quartus. Dereliquorumpopulorummoribus.
GERMANI &climatefrigidiore utuntur,ideoauda cioresfuaptenatura, ) aere
minusperspirato,quam Gallia, cummontibus, &filuis ventifrangantur,
undeſpiritus mi nusdepuratos obtinent, proindeque a Gallorum acumine ab funt:
Spirituumtamencraffitudotenaciusretinet impreſſas re rumefficiendarum imagines,
unde&adefficiendifuntaptif fimi; quocircaartibus,
&artificijsadmodumpræftant.Acce ditad bec patientialaboris , quameadem fpirituum
craffitudo exhibet. Superbiaquoquegentisimmodicacohæreteidem ſpi 3.par.lib.11
rituumcraffitiei , ut iam docuimus . Poloni, utmagiscam cap.7.8.3. pestres,
aere etiam perſpiratiore utuntur. Ungheri non ubi queaquofamæquè,
acGalliregionem incolunt, undepertina 9.ppèprin Strabo.lib.
ciores,quamilliinpericulis . Gracimacrumfolum ut pluri cipium. mumhabent,
&præfertim Athene,purißimoitaque ſpiritu tebantur, undepręstabantingenio,
atin climateerant cali diore; ideoque minusfortes,quam Itali, &Galli, Hifpanique
: magnaenimHifpaniapars, &ferociorfubfrigidioreclimate degit , ut Cantabri,
Aftures, & Humantiniantiquitus, t quamnuncCaftiliam veteremprefertim
vocant,quietiamex Hifpanisclimatacalidiora incoluntexnaturafoli acrioris spiri
tushauriunt. Angliafolumfuaptenaturafulphureumhabere dicitur, undeareng
eiusalbedo,exquaAlbionedictafuit;pro indecalidi vapores, quiinde eleuantur,
climatisrigoremtem perant, exquatemperiehominumingeniafuntadactionem ,
contemplationem plurimum apta . Sed tot dereomnino arduadixiffein
vniuerfumfufficiat; exactèenim ,qui ineiuf modiindagine verſari velit,
ipſumoportetadfingulalocade Scen i L.
fcendere,utparticulatim &folum, &fitusexaminarepoßit,
omnesqueeorumdifferentias inuestigare , &conferre. Deatatummoribus. Cap.
Octauum. Ætates distinguit. AETATES reftantexcaufisnaturalibusmorum; earum
autem moresdefcribit Ariftoteles,qui adtresredigit;ado lefcentiam ,
mediametatem, &senectutem : nempèadorato
remrefpexit,quicumpuerisfermonemnonhabet,neque enimin illos
caduntpublicędeliberationes, veliudicia, nequeetiam en
comiastesadfolospuerosencomiafua effunderet,fedcuramo ralisdebet puerorumquoque
moresintelligere ,cuiusprefertim etatisinstitutionem, &difciplinam molitur;
quippequæ obno xiadifcipline vere eft, ac multò magis, quamreliquæ ætates.
UndeAriftotelesin 7. Polit. atatem puerilem ab infantia of Cap. vlt.
queconfiderat,partiturqueinquinquepartes; ininfantiam ip Sam,inetatemabinfantia
uſqueadquintumannum,ineam, queaquintoadfeptimumannumpertingit, afeptimoaddeci
mumquartum,a decimoquarto ad vigefimumprimumannu, ratioquedistinctionis
eiufmodi pendetexvariacurapueri ha benda.Inprimaenimparteobteneritudinëmembrorumpræci
puacuraeft,nediſtorqueantur, inſecundaneaboccupationeali quamentis,autcorporis
impedianturcrefcere,in tertiaiamopor tetdiſciplinamſpectare, quamaddiſcere
puerum oportet,ing. quarta autem parte, &quintadifciplinamdiuidereoportetto
tam. Atnoſtrohuicinstitutofatis eritquatuorætatesconfide rare;pueritiam,
iuuentutem , vigorem,&senectutem . Sc 5 1 74 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
. Nedumexdifferentijstemperamento rum, fed exinſtinctudiftinguimoresætatum. Qvo
admorespertinet,dequibusnücfolisexinftitutoagi mus,differentiam etatum
reduciadtemperamentorum diffe rentiam, pluresfacilèadmittent,
nempèſenečlusfrigidiustem peramentumreddit, vigortemperamentum, iuventuscalidius,
quamparfit,pueritiahumidius,&fimiles,acrefpondentes mo rescomitantur.
Verùmpratertemperamentidifferentiampue ritiadistat a reliquis etatibus
instinctu,&ὀρμήadVenerem3 impetu ve- namatas pueri non agnofcit eum stimulum,experiturové.
Si verò exſolo temperamento differentiapenderet , minusqui dem,
aliquidtamenstimulieiufmodiperciperet puellusquoque. Cur pueruli
Potiusitaquenafciturſtimulusexinstrumentorumiamaptitu opentant dine,
queanteainepta erant; proindequenullusadcorum fun nereum.
Etioneminstinctuspercipiebatur. Depuerorummoribus. CaputNonam. A InartePoe tica
. Puerorummoribus exordiendo eos Horatius itaexpri mits gestitparibuscolludere,
& iram Colligit, ac ponit temere, & mutaturin horas . Sanè puermobilis
eft, &inconftansexuberantecalore, &hu miditate. Inperpetuo itaque
estmotu ; quod docuit Plato in Secunda delegibus, ubidicit . Tenerioris ætatis
omnes nonpoffe neccorpore, nec vocequiefcere,fedmo : ueri femper,&loqui
velle. Estpraterea cibi appetentiffi muspuer,tum ob corporis
incrementum,tumquia calorhumi dus LiberSecundus. 75 dusadcibosin
ventriculoconcoquendos,queeſtelixatio,plus rimum,imòtotum
confert,tumobiugemætatis eius motionem: adiuuat verò motiodigestionem ciborum.
Ob calorem estin irampronus,obhumiditatem nonferuatdiù. Veneris motus
nonsentit,nequeagnofcit,reliquus tamen voluptatis , ) do
lorisſenſusilliniſolus,faltem maximusineft. Cumitaquefit
voluptatisappetentiſſimus , acutaqueeiusfintadmodumcupi
ditates,indeetiamquerulus,&moroſus, acgemebundus, cum
ſtatimnonfueritfatisfactum eiuscupiditatibus. Hincnaſcun tureæ
conditiones,quaspuerotribuitPlato . Verbaviriſunt. Septimode Eft autempuer omni
beſtia intractabilior; nam cú legibus. prudentiæfontemnondum perfectumhabeat,
infi dioſiſſimus eft, acerrimusque, & petulantiſſimuso mnium beſtiarum.
Ideòob vehementiamcupiditatis, que estacutiffima, est ipse quoque acerrimus,
&petulantiſſimus, atqueob rationisparticipationemfupraalias animantesest ad
explendascupiditatesinfidiofißimus;infidię enim excupiditate rei,
cuiinfidiamur, ) ex aliquo verſutia gradunafcuntur. Hacin
vniuerfumdemoribus,quietatem puerilemcöfequun
tur,fifcilicetipfamperfeconfideremus: ratione tamenpeculia ris temperamenti
huius , velillius pueripoteft multam di uerfitatemfufcipere. Ex.gr.fi quispuerlongè
abundet humi ditatefupracalorisproportionem, obtufasis cuditatesgeftabit,
&hebetudinemquoqueingenijpatietur: atinfuccedeteiuuen tutis ætate,inqua
humor exficcatur multaexparte,utfert etatis crafis, cupiditates tum aperiuntur;
&acuitur inge nium. QuodBocacciusfabulaturcontigiffe Timoni,aliatamen
excaufa. Nosinadagiohabemus maiorisplerunqueindolis ef Sepueros, qui
diùinſtarequorum NeapolitaniRegnidormiunt, Que indo fcilicetdiùingenium bebes,
acrude præſeferunt . Eft verò idturipueris. cum les æftime 76 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. cummultus calorcopiofiorehumore ab initio obtunditur,quo
deindeadiuſtammediocritatem ætatistracturedacto, laudabi lißimum temperamentum
euaditex multoſcilicet calore, t multohumoreintersetemperatis . Quod
verònuncfupponi muspueritiam effèhumidioremſequentibusætatibus,preter
quam,quodresipſaindicat,Galenusdeteperamentis monftrat.
Deadolefcentia,iuuentutisgmoribus. Caput Decimum . §. Primus.
QuæAriftot.dixit2.Rhet.cap.12.fe cundùm Sigonijſectionem afferuntur &
exponun tur , interiectis annotatiunculis . Dmoresadolefcentiætranfeamus,
quosexactiffimè de fcribit Aristoteles 2.Rhet. loco antea indicato , illis ego
contentus ero . Tantum aliquaad declarationem, cum opus fuerit ,parenthesis
modo,interponam,utquæinterfignafue rint, meaintelligantur, reliquaAristotelis .
AbAristoteleergo exordiamur, eiusque verbis.Iuuenesfuntmoribus cupi di,&ad
ea,quæ concupierint,conficienda parati (No enim differunt ea
agere,quærerevé,quæ cupiunt, modòfacultas adfit)& ex corporeis
cupiditatibus venereis potifli mumdediti (Gaudentquidem conuiuijs, &
compotationi bus minustamen,quam venereis)quarum rerum impo tentesfunt.
Inconſtantesautem ,& rerum concupi tarum faftidiofi (Nonfecundum
genusquidem,etenim Semperfubindeferuntur in venerem,atinparticulari, &pra
fertim corpora,quibusfimulpotitifunt,fastidiunt,aliaque, alia
exoptant)&valdèquidem concupifcunt,fedpro tinus LiberSecundus. 77
tinusconquiefcunt (Concupitare obtenta , &ratio est) quia
acutashabentvoluntates,&non magnas, qua les ſuntægrotantiumfitis,&fames
(Horumenimfitis, &fames acute, & acres;punguntenim veheméter,atparue,
quia exiguocibo, &potufatiantur) & adexcandefcentia,
acutaqueexcandefcentiaprocliues funt, ad eumque
impetumſequendumparati;atqueiræobnoxij,quia propterhonoris deſideriúſeparuifieri
patinonpof ſunt:verúægrèferunt,ſi ſibi fieri iniuriam arbitretur ( Quecauſaire
est,quiacalidiiuuenes, &ficciores,quàmpue ri, undemaioris, &robuftioris
irefunt, eademquecalorisra tio eos cupidosfacit . Feruorin venerem
exeodemcalorepro cedit, & exabundantiaſanguinis, undeſeminequoqueredun
dant) Imòpotiusvictoriæ , quiaiuuentusexcellentia mm appetit; victoria autem
eſt excellentiaquædam (Di cunturautemmagisappetentes victoria,quàmhonoris ,quia
certoſtudioquærerehonores, acdignitatesnon eft curæiuueni lis,quenulliſe
certoſtudio obftringit,ſed virilispostea. Iuueni itaquepotiusexcellentię in
uniuerfumappetentiaineft, adeo queetiam victorie . Quoniamtamen
&excellentiaincludit honorem,ideo honorisfub earatione appetitio
nonestfubtrahen daiuueni) Atqueharumrerum ambarum ( fcilicet vi Etoria
&honoris)quampecuniarumfuntſtudioſi.Pe cuniarum autemſtudioſiminimè;
propterea, quia indigentiam(nondumfuntexperti,quale estPittacidictum in
Amphiaraum) Quæcauſamoralis eſt (acphiſica,&ex temperameto eft calor,
quicontrariafrigiditatidifpofitione in ducit;inducitaut auaritia frigiditas,vt
antea vidimus)Neq; malis moribuspræditi funt,fedbonis,quia nondum
multaflagitiacognouerunt(Malos hic mores intelligit omnia 4 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. omniain deteriorem parteinterpretari,utdeclaratin
capitede fenibus; boniitaquemoresfuntomniainbonamparteminter pretari) &
creduli,quia nondumfæpedecepti funt, &
bonaſpepleni,quia,vttemulenti,ſiciuuenes natura calidiſunt (Spem,caufalemnempè,
intelligereoportet,fcili cet boniexpectationem,nonautemformalem,quę eſttonusani
mi;huiufmodienimtono virilisataspreſtatiuuentuti. Secun daautemratio) Simul
etiam eſt, quia nondum fæpe opinionelapſiſunt; magnaque exparteſpeviuuut. Spes
enim eſt futuri, memoriaveròpræteriti : iuue nibusautem futuri eſtmultum,præteriti
autempa rum.Primisenimdiebusnihilſememiniſſe, ſperare veròomniaarbitrantur :
& facilèdecipipropter ean demcauſam,quia facilè ſperant;& fortiores ,
quia iracundi; &bonafpepleni;quorum illud efficit, ne metuant,
hoc,vtconfidant: nequeenim quiſquam dumirafciturtimet,&fperarebonialiquid
fidentia affert (Quæ ratiofortitudinisexprecedentibus affectibus, ac
comitantibusducitur,fedetiamextemperamentocalidoducere licet, quod audaciam
facit, velutianteadictumest. Iuuentus autemipſa perſecalore abundat)
&verecundi , quia non dum honeſta eſſe alia exiftimant,verùm alegeſola
funtinſtituti (Sunt,quiduogenerabonorumcredant,aliud, Aliud publi
quorumpublicè, acpalamoporteatlaudare , aliudautem clam, aliud clam celaudatur,
&reipfaeligere,quam distinctionem Ariftot. 1.ſephift.elench. eligitur.
adduxit, & Platoantea . Noncaditiniuueneshecopinio,qui
eafolabonaagnoscunt,quępalam laudantur. Suntautem, que leximperat, ac
monet)& magnanimi,quia nondum a vitadepreſſiſunt, fed rerum
neceſſariarúrudes ſunt; &feipfum rebusmagnisdignumcenſere magnani mi
LiberSecundus. mieſt : idautembeneſperantis eſt,&honefta(fcilicet 79
Splendorem obtinentia)facere, quàmvtilia malunt,quia moribus
potius,quàmratiocinationeviuunt(Mores bicdicūtur,quicommendantur: quaratione
moratumdicimus, quibenèmoratus est. Viuitautem iuuenispotiusex præfcri
ptolaudum, vulgòiactatarumprefertim,infumptibusfacien dis,quàmex utilitatis æftimatione,
&fupputatione: idipfum autemest, quodfequiturinAristotele )Eſt autem
ratioci natiovtilitatis , virtus honeſtatis : & amicorum ſtu dioſi ,
ſodaliumquemagis, quamaliæ ætates, quia conuictugaudent,&nihil
vtilitatemetiuntur;qua renequeamicos (Adeo utfintamicitia iucundeipfi,non
utilisſtudioſe) & omnia in maius , ac vehementius contra Chilonium
præceptum (Chilo enimLacedemo- Chilonis p nius, unusexfeptemſapientibus,
nequidnimis,preceperat) ceptum,vt, ne quid ni delinquunt,quiaomniaagunt nimis;
fi nimis ; fi quidem & mis: amantnimis, &oderuntnimis,&reliqua
omniaeo démodo;quippequi,&fcireſeomniaopinantur, & aſſeuerant, quæ
cauſaeſt,vtomnianimium agant . (Amantverònimisobacumen, &
acredinem,nonobmagni tudinem ; etenim acutas,nonmagnas habere voluntates iam
dictumfuit. Acumen veròcalorisidipfumacumendefiderio rumfacit ; que
estcauſaphiſica, moralemautem,quæeftopinio fcientiæ,iamdiximus)& iniurias
faciunt adcontume liam, non ad malitiam(Excellentiamenimilliquærunt,
contumeliasauteminferendoſeeminere patientibus credunt ; undealienainterdum
ufurpant,nonutlocupletentur,fedut emicant . Demumqueexinfolentia, &
procacitate, non ex auaritia, acmalignitate) &mifericordesfunt,quiaom
nesbonos, acmeliores exiftimant; fiquidemfuain nocen 1 80
Deconiect.cuiufquemorib.&c. nocentia alios metiuntur ; quare indigna illos
pati arbitrantur.Etriſu delectantur itaquefaceti: facetia verò erudita
contumelia eſt (Suntequidem in iucundam vitamiuuenesexcalore , & humore
proni; namlicètminus, quàmpuerihumidifint, humoremtamencopiofumretinent, &
ideo in omnemhilaritatemfunt effufi)Atiuuenumquidem Que dicatur'mores
eiufmodifunt. (Iuuentusautemhicfignificateta le iuuentus . abAriftote- tem, que
apubertatead virilem uſque protenditur. Durat pluspaulo,minusvéduobusfeptenarijs
,aquartodecimofcilicet uſque ad28. annuminmaribus : licèt Aristoteli videatur
adtrigefimumextendere, cumdicit corpusatrigintaannis uf queadtrigintaquinque
vigere .) : §. Secundus. QuæHoratiuseademderetradit. HORATIVS ferècontrahitin
pauca,que latius Ari Stoteles differuit . Suntautemcarmina eiusinartePoetica
Jmberbis iuuenis, tandemcustoderemoto , Gaudetequis, canibusque,
&apricigraminecampi, Cæreus in vitiumflecti, monitoribus afper, Vtilium
tardus: prouiſor, prodigus aeris, 1 : Sublimis, cupidusque, &amata
relinquere pernix. Desenectute. Cap. Undecimum. §. Primus .
QuæAriſtotelesſcribitdemoribusſe num. Rhet. 2. EBEBATfermonemdeiuuentuteproximèfequifermo
: ن D'deviriliatate:at fecutusordinemAriftotelis,defene Etutis 81 Etutis
moribusago,prius eodem modo adducendo verbaAri LiberSecundus.
Stotelis,&exponendo: fedpaucefuntex pofitionisindigapost
explicationemcorum,quedičłafuntdeiuuenibus . Iamaffera musAriftotelis verba
Seniores autem,&qui vigoremre miferunt,exijsfermè,quæhiscontrariafunt,magna
expartemoresadeptifunt. Etenim, quia multosan nosvixerút,&multisin rebusdecepti,
lapſiqueſunt, &resmaioreexparteperditæfunt,nihil affirmant, atque
omniamulto minus,quàmoportet. Et opi nantur, nihilveròſciunt.
Etcumcontrouerfantur, adduntſemper( forſan ,& fortaſſe ) atqueomniaita
pronunciant; affeueranter verò nihil: & malorum morum funt , quòd eſt omnia
in deteriorem par tem interprætari. Prætereaverò ſuſpicioſiſuntpro pter
incredulitatem , increduli verò propter peri tiam (Nempè peritifunt
verſutiehumana, quamſapè expertifunt , unde vix cuiquam fidem adhibent) Neque
valdeamant, nequevaldeoderuntpropterhancra tionem,
fedexpræceptoBiantis,&amant tanquam Præceptum Biantisdea
ofuri,&oderunttanquamamaturi:&pufillanimi, micitia. quia a vita
depreffi funt; nihil enim magni, nihil eximij, fed ea, quæ ad vitam pertinent,
concupi fcunt : & illiberales,quia patrimoniumeſt exrebus
neceffarijs,vnàfimul verò etiampropter peritiam, quam ſit difficile acquirere,
& facilè amitterenon ignorant (Frigiditasprætereatemperamenticaufa eftphifi
capropenfionisinidem vitium)&timidi, & omniapræ metuentes,quia,contra
aciuuenesfuntaffecti,quip pèquirefrigeratifunt,illi veròcalidi; quareſenectus
aditumtimiditatipatefecit; eſtenim timor refrige, :: F ratio : 82 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. ratio quædam : &vitæ cupidiin extremis potiffimú
diebus, quiacupiditas eſt rei ,quæabeſt,&cuiusrei indigentes funt,
campotiflimum concupifcunt,& obiurgationibus delectantur magis, quam conue
nit ; eſt enimpufillanimitas : & hæcquædam(nempè errata
cuiusquevelleuiaattendere,ineamqueindaginetotoani moincumbereeftanimipufilli,qui
nobilioribus occupationibus apufillis eiufmodinonauocetur.
EsthocilludTerentianum 1 Attenfioresfumusadresomnes,quàmfatest) Etad
vtilitatem, nonautemadhoneftatemviuút magis , quàm conuenit;quia feipfos
diligunt;veile enimbonumeſthuic,honeſtumautemfimpliciter, Etinuerecundipotius,
quàm verecundi;quia.n.no curanthoneſtatem æquè,acvtilitatem,paruifaciunt, quid
exiſtimetur.Etmalaſpeplenipropterperitiam, quiaplerunqueresperditæfunt, &indeteriorempar
tem plerunque cadunt,& præterea proptertimidi tatem.
Etmemoriamagis,quamſpeviuunt;nam quodvitæreſtatmodicum ,quodeffluxit,multum
eſt. Spesauréeltfuturi,memoriaveròpræteritorum; idquodeisloquacitatis
etiamcaufamaffert, quia res præteritasnarrant;dum enimrecordantur,volupta te afficiuntur
. Acexcandefcentiæ quidem acute funt,ſedimbecilla (&duratione,
&effectufunt enim impotes ultionis) & cupiditates aliæ defecerunt, aliæ
funtimbecillæ (cupiditates voluptariasintelligit,quarum alia defecerunt,ut
venereain extremaſenecta,aligimbecilla, utcupidiofe ; ob
ventriculienimlanguoremnonmultamillis operadarepoffunt) Quare
nequecupidifunt,nequead cafaciendaparati, adquæacupiditatibus adducun : L tur; ſed
adea,quæalucro (Cupiditasitaquepecunie,t lucri in auaro permanet)Itaquetales
temperatividētur, quia cupiditates (queſcilicetintemperantisfunt)oblan
guerunt:& lucro inferuiunt,& ratiocinatione po tius viuunt, quàm
moribus; eſt enim ratiocinatio vtilitatis , moresautemvirtutis :&
iniuriasad mali tiam, non ad contumeliam faciunt (adcompendium enim &vtilitateminiuriantur;
) inhishucusquedictiscon trario modofehabentſenes , aciuuenes: at in
commiferatione eodemmodo,fed ex diuerfiscaufis) mifericordes autem etiamfenes
funt:verùmnópropter eandem canſam, ac iuuenes :illienim propterhumanitatem,hi verò
propterimbecillitatem ;putant enimomniaeſſe vi cina ad patiendum; hoc autem
erat mifericordis. (Eft enimmifericordia, utdefinitAriftoteles, Molestias que
damobmalumapparensinteritus, t) molestieafferenda vim habens
,eius,quifitindignus ; quod& ipſeſe paſſurum,aut
aliquemfuorumexpectet)Vndequerulifunt (Ex licetipsoquodputantomnia eſſe
vicinaad patiendum)&ne quefaceti , nequeridiculorum ſtudioſi ; quia queru
lusaduerfaturei,quidelectaturrifu. §. Secundus. QuæHoratiuseademdere:&quæ
damdubitatio foluitur. 1 HORATIVS autemdemummoreshisexprimitfenum. 2.
Multafenemcircumueniuntincommoda, velquod Querit,&inuentismiſerabſtinet,
actimetuti: Velquodresomnestimidè,gelideque ministrat, Dilator,ſpelongus,iners,
auidusquefuturi. F 2 : Diffi De coniect.cuiuſquemorib&c.
Difficilis,querulus, laudatortemporisacti , Sepuerocenfor,caftigatorque minorum
. : Videturautem Horatiusrepugnare Aristoteli,dum spelon Horatius cũ
gumſenemdicit,et futuriauidum; contraquamdicatAriftote Ariftotele, les,quifpem
afene remouet . Maioragiusfoluit distinguendo fpem,in
fpemfortunatiexitusnegotiorum,quamAriftoteles denegatſeni, &in
spemproducende vite,quamexponitipse tributam ab Horatiofeni.
Nemoenimtamdecrepitusest,qui Senonputetadhucannumpoſſeviuere.Nequeegodictum
viri extraprobabilitatem arbitror,attamencredopoßereferriaddi lationem, cui
coniungitur (dilator, ſpelongusiners) (Vo ertia . enimiuuenis
paratuseftadeaftatimprestanda, &profequens da,quæ
cupit,itafenexinillisinfequendis esttardus, acdilator, Spequelongus,dumfcilicetfe
aliasfacturumfperat,acproponit: Quidfitin- cumquaexpofitione verbum, iners,
quodfequitur, congruits inertia enim efteainexequendis rebus lentitudo)
Devirilis atatismoribus. Primus? QuæAriftotelesdicit Rhet.. : Dmores virilis
ætatiscũ A Arift.traſeamus,cuiushæcver bafunt. Qui
veròvigét,profectòinterhos(Senem fcilicet, &iuuenem)interiecti, moribus
crút vtrorúque exuperationedetracta ; quippèquinequenimiscon fidunt,
quiaaudacia talealiquid eft,nequenimium
metuunt,fedinvtraquerecómodèſegerunt.Neque
omnibusfidéhabent,nequeomnibusnõhabent;ve rùmexveritatepotiusiudicant; &
nequeadfoláho neſtatem (fcilicetpulchritudinem,&fplendorem)viuunt, neque
LiberSecundus. neque ad vtilitatem , fed advtrumque, &nequead 85 parfimoniam,nequead
luxuriam , fedadid, quod conuenit. Similiterverò etiamadexcandefcentiam,
&adcupiditatem: &temperantescumfortitudine,
&fortescumtemperantiafunt;quiahæc in iuueni bus,fenibusquepartitaſunt;
fiquidé iuuenesfortes, &intemperantesfunt, ſenioresautemtemperantes,
&timidi. Vtauteminvniuerfumcomplectar, quæ
cunquecommodaiuuentus,&fenectusinterſediui ſerunt, hæcamboretinent;
inquibusveròexuperat,. autdeficiunteorum,quod moderatum eft,&conue niens .
Vigetautemcorpusa triginta annisvſquead trigintaquinque,
animusveròcircaannumquadra gefimumnonum . Confirmanturex temperamento,
quædixitAriftoteles . HAECAriftoteles,quæperſeplana, &ideo nullisanobis
Subnotationibus præterquampauculis interiectis difiuncta .
Verumfundamentumtemperiei morumhuius ætatis interfe nectutis , &iuuentutis
mores pendet ex temperamentoætatis interduas illascontrarias mediocri, &
temperato . Calorenim excedensiuuentutistum temperatur ,&
frigiditassenectutis abest . Nonideoeffertur, utiuuentus, adexceſſum,neque rut
Senectusestobfrigiditatemlenta, & iners,fedmediomodo, ac temperatoſehabetob
eandem mediocritatem : &fortis est; ca lorem enim retinet , &temperans
; nonenimab excedentibus Animal in cupiditatibus incenditur, &rapitur.
Adijcio autemhancaliam ætatis pgref nonnegligendamanimaduerfionem , animal
abinitiohumidius catur. fuséper exic F 3 cum 86 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. cumfit,ſemperdeinceps in etatisprogreſſuexficcari, adeo
ut iuuentusficciorfitpueritia,iuuentute etas virilis,&hacfe nectus,
dehumore auteminnatoloquor;dehumoreenimaduen titio, &excrematitiofecùs
eftdicendum,fiquidembumidahac rationeplurimum eſtſenectus . Cumergo virilis
etasficcior fitiuuentute, aeretiamficciuserit , undetonum, actenfionem diutius
retinebit ; proinde viri constantioreseruntinpericulis quàmiuuenes:
iuuenesautemcontraimpetuofiores. Fortiores itaque verè erunt
viriiuuenibus,utetiam tenorem infra Virtusaviro Etioremanimiferuant. Unde
virtusa viro appellataeftex dicitur. CICERONE (vedasi). Virtus etiam profortitudinefumebatur,ficutietiam
gracèfortitudo ἀνδρεῖατῶἀνδρός dicitur,fciliceta viro. Annotatio, &fubiectiohorum, quæHoratius dicit.
At veròhac,quedeetatibusdiximus,eodemmodo,quo catera defitu ſolo, climatibusque
intelligendafunt,ſcilicet perſe, &feorfum; nempe virilisatas,qua tales,eos
mores, quosdiximus,inducit: verumfitemperamentumpeculiareper
fona,ſidiſciplinam,ſireliquas etiam caufasmorum coniunga mus, velomnes ,
velaliquas, maximatumdifferentianafce tur; reperiemus enim& viros,
&iuuenestimidos, &fuga ciffimos,
cõtrà,fenesfortes,qualislegiturfuiffein extremaeta Belifarius in
teBelisarius,quitumetiam tt tefortis. )confilio, & virtute militari extrema
æta fummouitabobfidioneConſtantinopolishostes. Poffunt etiam eſſe
hominestamferuidi temperamenti; ut nonnifi inætate
fenilinimiuscaloradmediocritatem contrahatur,atqueitaex
temerarijsipfiforteseuadant, naturali,inquam, &imperfecta fortitudine.
Contra,iuuenesinterdumignauialaborareexem pla LiberSecundus. plamultatestantur,
&illudprætereaPoete Vosetenimiuuenesanimumgeritis muliebrem.
Subijciamus,queHoratiusdixit Conuerfisſtudijs etas, animusque virilis
Queritopes,&amicitias,inferuithonori, Comififfecauet,quodmoxmutarelaboret .
87 Acaliditateautemhabet, uthonoriferuiat; amoderationeca loris, utconfiderando
, acpreuidendofutura,queratopes, t amicitias : querurfus omniafuntde
naturalipropenfione ac cipienda . §. Quartus. Omnes cauſas naturalesdictas
adtem peramentum demum, conformationemvè par tiumreduci. 1
ATcaufamemoratenaturalesexterneadinternastempe ramentumfcilicet, &
conformationempartium reducuntur; partimautemadtemperamentumſolidarumpartium
corporis, partimadtemperamentumhumorum, utaque cibi; partim adtemperamentum
fpirituum,ut vapores,t exhalationes; licèt
etiamcibiadſpirituumgenerationempertineant . Eiufmo di ergo caufis
rutemuradtemperamentorumgradus elicien dos; undeomnes admomentummorumidem ,
quodtem peramenti,fcilicetadſenſorij diſpoſitionem,quodmomentum idemest,
atquenaturalispropenfio , reducenturinfra inexpo fitionemethodilibrandicontraria
momentamorums. Acta tes tamen adaduentitias etiam caufaspertinent, ut uſum,
experientiamque rerum important , velutifenectus , ataf quevirilis . F 4 LI Deconiect.cuiuſquemorib.&c. De caufis ad uentitijs
morum. De Nobilitate .
Proponuntur, quæ tractanda. AVSIS morumnaturalibusexplicatis,aduen
titias aggrediamur . Sunthe tumexconditio
nibusfortuna,nobilitate,diuitijs,poetntia, bona fortuna, &contrarijs:
tumexinſtituto, acstu dio vita, quàmquiſqueelegit,fcilicet effe militem,
effephiloſo phum,effe iurifperitum. Quefortunefunt, profequutuseft
Aristoteles,queſtudiorumnequaquam: at adnoftruminftitu tumpertinetetiam
studiaconfiderare . Primoautem lococum Arist. ex nobilitateexordiamur, &
præcæteris,quid ipfafit, declaremusfufiusdeillapofteainparuis
moralibusdifputaturi. §. Secundus. Vocis ſignificationes. NOBILITATIS nomen,ut
hinc exordiamur,non unum,&idemfignificat . Unoenim modolatèfumptum
idem,quodperfectio, ac preſtantiaimportat,dumquerimus, utrumSolcateris
Stellisfitnobilior; utrumfcientiadeanima reliquisfcientijs nobilitate præftet.
Intelligimus enim num 1 bilitas voci nis. Meliusex- perfectior
&præftantiorfitcateris . Atad humanamcontra primitur no
Etanobilitatemduasadhucfignificationesobtinet ,aliamgene busGræcis,
ricam,aliamfpecialem,utlatina voxfit multiplex.Gracive quàmLati- ròduabus
vocibus rutunturad easduas, acdiuerfasfignifica tiones; LiberTertius. 89 tiones;
nobilem enim in communifignificatu ruocant γνώριμον cui in ordine ciuili
opponiturmultitudo grace Πλήθος. ItaAri ftoteles4.Polit. cap.3 . &4.
nobilium italatèacceptorumplu resfacitdifferentias ;
quatuorautemmeminitexpreßè,fcilicet- Cap.4. diuitias , clarosnatales, virtutem,
difciplinam,græcèdicun των Πλᾶπος,ἐυγένεια,Α'ρεθή,Παιδεία: ... reliquas
differentias indicat eacommuni dicendiformula(& hisfimilia,quædicunturfe
cundùm eandemdifferentiam)eft itaque hæc prima vocisno bilitatis
adhumanamrestrictefignificatio.Alia, Spetialisque eft pro claris natalibus,græcè
ευγενείαſcilicet ad verbumbona natiuitas. NosetiamItalicènobiles ,bennati,
dicimus,t nobilitate, buona naſcita; quiquenobilesfunt, cuanobilita
teſuaaliquidfibi onerisimponiſignificare volunt, æquèdicunt idipfum,
ricercarlaſuanafcita. Cum verò hecduo vo nobilitatisfignificata obtineat ,
cumfimpliciter profertur pro ευγενεία feu claris natalibus accipitur ; unde vulgari
nostro idiomate, nobil'huomo nifialiudexprimatur, & gentil
huomoidemfignificant :fedgentile,egentilezza,figni ficantnobilem,
&nobilitatem. Dantesita ufuseftvoce. Taleimperò,chegentilezza volſe,
Chefoßeanticapoffeffiond'hauere . EtBocaccius;chegentilezzanontogliepouertàideft
abinopianonauferrinobilitate. Hecdefignificationibusvocis Inopia non
nobilitatis . Ethymologia verò vocisinprimofignificatuac ceptaeft ex
cognitione,quoddignusfit,quicognofcatur;fuapte que naturafui cognitionem
effundat iuxta illud Rodomontis penes Areostum . (. Vbicunque refidam Lux
meameprodit. Lucem veròfaciuntomniabona,que confpicuitatem obti neant aufert
nobi 90 Deconiect.cuiufquemorib.&. neant , ut velalereequos,&canes;
hofpitio illustres homi nes accipere; ſplendidis uti veſtibus,
ornatoquefamulitio, lu cem, accelebritatemafferant; nobilitatis veròpro
eugeniano minalis definitioex modòdictisapertaest,ſcilicet clauſasque
dammaiorum,quamadhibuit,&fuppofuitAriftoteles 2.Rhet. cap.is. §. Tertius.
Afcriptoribusin difputationedeno bilitate fæpe varias nobilitatis
fignificationes con fundi. Ininueftigandanobilitateex vocisambiguitateſapemul
ta perturbatio orta estinfcriptoribus . Videasenim,quinobi_ litatis
tranquefignificationempaßimconfuderint ; unde multidubitarunt , utrum virtusfolafitnobilitas;
etenim fi latiorfignificatio eius attendatur,certè nobilis, utgracegnori
mosdicitur,cum pluribusabundetbonis claritatemfauentibus; a virtutepra cateris
veram, acfolidamclaritatemfufcipit,vt honor virtutispremiumdictusfuerit , &
itaexnonnullorum. opinione definitus . Dum pro prestantia rei, adeoquelatiſſi
mèfumiturnobilitas,certum efttumquoquehominemnobilem effè ex perfectione,
acprestantiahumana: at perficiturhomo ex virtutibus corporis,
)animi,exhisquepotiffimum; vtiu rèinhocfignificatu Socrates, referente Stobeo,
definieritnobi nimi,&cor Nobilitas a- litatem eßeanimi
&corporisbonamtemperiem; )Euripides porisbona dixerit;
virumbonumeffenobilem: qui veròmaluseft,licèt a temperiesex parentemeliore,quàm
Iupiterprocedat,ignobilem effe . Qui de
finiuerunt,nobilitatemeſſeperfectionemforma, &nobilitatem Dialogo de
Socrate. Taffiusin humanamefſſeperfectionemforma , ac animerationalis, illihoc
Nobilit. latiſſimo modonobilitatem tumaccepere,licèt clampofteain alias aliasdeflexeruntfignificationes,
&potiffimumineugenia,ſeu clarorumnatalium :
nosergoadhancinpreſentiafermonemre Stringimus. An fit nobilitas. SvNT, qui
iuxtalogicumqueſtionum ordinemquerant primolocodenobilitate,anfit. Piccol.
adducitStoicosdenegan- Grad.mo V tes, &Socratem, & Euripidem,&c.
Sed verèdenobilitate, ral.8.c.14. cutnos modòſumimus
,&communiteracfimpliciterfumitur, cumadhominemrefertur,disputarinequit,
anfit. Quisenim non videt alioshominesex maioribus clarisortos , aliosexob
ſcuris,utdifferentiaignobilitatis,&nobilitatisnullo modola terequeatur .
Verùmid disputatum videmus , vtrumnobi litas,becfcilicetmaiorum claritasfit
bonumfolidum, anfu tile . Boetiusfutilebonum contendit, tſi verafateri veli-
Lib.3.deco. mus,dumfecundùmnaturamremconfideramus; claritasipfa fol.proſa6.
perſemaiorumnihilindefcendentesphiſicè, utitadicam,im primit :
atfecundùmopinionem,adeoquein vitaciuili, quæopi nioneno minimum nititur,
multumadpofterospertinet, eosque ornatprecedentium,maiorumqueclaritudo,
undepræclarèCi cero; Optima, inquit, hæreditas apatribustraditurli teris ,
omnipatrimonio præſtatur ſcilicetgloriavir
tutum,&decorrerumgeſtarum,Quod,firemexnatu
raipſaeſtimemus,contrà,reftiffimèBoetius . Quidgenus, &proauos Strepitis?
Si primordia vestra, AuctoremqueDeumspectes, Nullus degenerextat,
Nivitijspeiorafouens, Proprium deferatortum . Dixi Metr.6. 92
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Dixiautem claritatem maiorum ipfamperſenihilin
defcen dentes phyficèimprimere utfeiungerem claritatemafunda mento, quodinterimeft
naturale, eſtque virtusnaturalis,pro penfiofcilicet , &aptitudo adpulchra,
& honesta,queſape
pertraduceingenitosexgenitoribustranfitiuxtailludHoratij.-fortescreanturfortibus.
Dequa virtute,quæobidgeneris virtus dicitur,moxdiſſe remus. Interimergo dari
nobilitatem,effeque bonumſecun dùmciuilem estimationemnullomodo
ſpernendumaccipiamus. Netamentumeantadeònobiles, utcredantnobilitatis bonum
effè ceterisomnibuspreferendum; nam , ) virtus, &glo ria ,
bonorquefuuspræſtant claritudini,quamquis ex aliena auorumclaritate adeptuseft:
fecundumquamcomparationem veriffimumilludBoetij , Quareſplendidum te, ſi tuam
nonhabes, alienaclaritudononefficit. 6. Quintus. Quidfitnobilitas. Definitio
eſſentialis. IAMquidnobilitashacfit,dequanuncloquimur, expona mus. Primòautem
definitionem effentialem quæramus ; po Steacaufalem inueftigabimus. Sunt ex
Logicis, quicredunt definitionemaccidentis effentialem eandem effe
cumdefinitione eiuſdem nominali, quod tamennon eſſe perpetuum alibi mon
ſftraui: interdum tamen id accidit, &frequenterpropinque funt,
quodinprafentiaeuenit; namnobilitas haceugenia, qua minalis no bilitatis.
Definitiono nobiles homines,&Italicè,Gentilhuomini,dicuntur,eft cla
ritasmaiorumfecundùmdefinitionemnominalem: atfecundùm eſſentialem non multum ab
earecedit; &fieanominalisdiftin guatur; acelaboreturamplius ,
adeffentialemtraducitur. Ari Stotelesitaque inprimo Rhetoricorumbancipfam
definitionem locu & da LiberTertius. ::
locupletiorem, &explanatioremreddidit, exigendo legitimam originemex
viris,atmulieribus : claritatem autem maiorum explanauit,fiprimi clarifuerint,
aut virtute,autdiuitijs, aut aliarerumearum,quein honoremfunt;fiquismultiex
gente . illuſoresfuerint,tum viri,tum mulieres,tumadolescentes,tum fenes.
Quoniamtamenpopulariusbecdefinitiotradita eft,ut librisRhetoricis congruebat, quam
methododefinitiuæ etiam in moralibus accommodetur, ideoeambunc inmodum contra
hamus. Nobilitasestorigo legitimaex virisac mulieribus , Definitioef
quorumprimi, & multiclarifuerintaliquaearumrerum,quæ bilitatis!
inbonorefunt. Hecdefinitio exactiore methodoita procedit, ſentialis no
abſtrahendo aſpetie omnibonorum, ex quibus homines clare Sount.
Atfirigoreminfringereadmaiorem, &planioremde finitionisintelligentiam
libeat, non erit inutileprimam bono rum Speriemparticulatim meminiße, utetiamfacit
Aristote les dicědo; Nobilitatemeſſelegitimam origineex viris &mulieribus,
quorumprimi, &multi clarifuerint virtute, autaliacearum rerum,quæin
honorefunt.s InquintoPolit. cap.primo coniunxit,dicendo; Nobilesef ſe,
quorummaioresvirtute, &diuitijspræditifunt. Dumenimvirtutismeminimus
earumetiamrerumaliarum, queinhonorefunt, nefcioquamexplicationemafferimus taci
tam,quafcilicetres, t )quabonaillafint. 3, 5. Sextus Declarationem definitionis
aggreditur. IMMOREMVR aliquantisperindefinitione adductade claranda .
Animaduertendum autem,dum definitur aliqua earumrerum,que intenfionem,
&remiſſionemfufcipiunt,in graducofumendameffe,inquo
abſolutamdenominationem, fimpli
Deconiect, cuiufquemorib.&c. fimpliciterfufcipit,nonfecundum
quid;nempealbedovelpu radefinitur, velnonnifidenominationemfufcipiensexprado
nobilitate minio, qualem, "umgradumdeterminauit Ariftoteles 6.
Phis.tex.83. Secundolocoidconfiderandumestnobilitatem hanceugenie,acbone
natiuitatis anobilitate humanagenerali Ex generali pendere,fecundùmquamnobilesgnarimosgræcèappellaridixi
fpecialispro mus; namauthornobilitatis nonpotefthabereclarosnatales,at cedit.
clarus effedebet virtute,autalioeorumbonorum,queinbono refunt;
adeoutcumindefinitionediximusprimos, & multos generisclaros, eosgnorimos, )
nobilesgenerali humananobi litatefignificauerimus . His iactisfundamentis
querendum primoloco, vtrumfatisfitadnobilitatemeugenia,fipatercla rusfuerit,
anauusetiamrequiratur: annequebiduofufficiant, fedrequiraturpræterea proauus
clarus,&gnorimus,liceat greca voce uti. Illaetiamemergitdubitatio,an
virorumfa lùmclaritasattendatur,an etiammulierum. Quòadprimumst rigorem
verborumAristotelis attendamus,certè tres ad mi
nimumprædecefforesclaroseßeoportet, patrem,auum, & pro auum; cumenimmultosAriftoteles
clarosrequirat,gracènu merus multitudinistresfaltemexpofcit: duoenim non nume
rumpluralemapud Gracosfeddualemfubeunt. Aliqui ra tionemaddunt;
debetenimnobiltashabereprincipiu,medium, tfinem:at principium, medium,
&finisnonnifiin tribus. confiftunt . At militie nuncD. Stephani,D.
Mauritij, ac Lazari, D. Ioannis Hierofolomitanifatis habent adnobilita
temaßerendam,ſipatris, &auiciuilem claritudinequis often dat.
Dicendumitaqueprimumnobilitatisauthorem adeoque
nouumhominemnullampenitusnataliumclaritatemhaberesfi liumautemeius
iamaliquidnatalitiæ claritudinisobtinere,em patre enim claro nafcitur: at
neposmagis adhuc claritateea dem diLiberTertius. : 95 dempotitur, abnepos
adhucmagis. Certumergoeſt,ſtatimpost nouumhominem ,fed clarumdefcendentes
aliquem bonanati uitatis gradumnancifci:atuttotparticipentgradus,quotad
nobilitatis abfolutamdenominationem exiguntur, placet mihi ternariusnumerusin
uniuerfumloquendo:pro futamen , &locobinariusquoquefatisest, utexemplo
recenfitarummi litiarum patet. Atprotertiogradupreteradductaargumen- In
natalib. tafacitbeoaliaratio. Neceffarium videtur, ut exhominum fatetresgr
oculis recefferint ad nobilitatem afferendam prima generis dus claritur falté
dinis, vtno fordes: atquoniam aliqui quartam uſque vident generatio bilia dican
nem, fieripotest, utadeiusætatem,qui auum clarumhabuit,
fedexobscuropatrenatumperueniatidem illeobfcurus auipa ter,quotamen
viuenteprimefordesgenerishominuminocu lisfunt,ac perfeuerant . Quod si proauum
usqueclarum exigamus, ceßateiufmodi periculum, ) nihilnonclarumeius
generispoffuntvellonganiſenes vidiffe. Herodianuscumno bilitatem Commodieffert,
eaprefertimrationeillum commen tur. : Herodia ffert, ea nuseffertno bilitatéCo
dat,quodtertioiam graduimperium, nobilitatemqueRoma modi. namcomplecteretur. §.
Septimus . Eandem definitionis declaratio nemprofequitur;verum etiam claritas
mulierum exigatur. ילין 1000 SED utrumetiammulierumclaritasexigatur,anfufficiat
claritudo virorum; Iusciuileſola virili claritate contentum eft cum
omnemmulierumclaritatem, obfcuritatemvéexmari torumconditionependere velit:
&ratio etiam naturalisfuf dedignitat, fragari videtur, fiadgenerationemfolumpatremactiuècon-1.mulieres.
.C. Libr.dege currerenonetiammatrem (quaeftAristotelisdoctrina)fu- ner.animal.
Scipia 96 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Scipiamus . AtAristotelis
adductainRhetoricisauctoritas contrarium vult, & ufus
militiarumdictarumHierofolymi tane,D. Stephani quæ exigunt,
utclaritas,nedumpaterni, fedetiammaterni stemmatis, &utriusqueauie, paterne,ac
materne demonstrenturadoſtenſionemnobilitatis.Respondeo itaque
adintegramnobilitatem& virorum &mulierumcla ritatem exigi;cum enim
bonumnobilitatisinopinioneconſiſtat, utanteadiximus,ipsequoque
maternefordesfecundùmexi ſtimationemcontactuſuo adiungunt dedecoris
nonnibilperfo næ, &generi; undeCicero obiecit Pifoninobiliffimobomini
obscuritatem maternigeneris. Verumtamen cumnobilitas,ne dumintegra,fedetiam
expredominioabſolutamdenominatio nem obtineat (utproximèdiximus)præstet verò claritas
rilis fatis eſt tionem no bilitatis. Claritas vi- virilislongè muliebri
claritati, ) obfcuritati, ideo, meiudice , ad abfoluta claritas
virilisfatiseftad abſolutam denominationem nobili denomina- tatis;
atnonadintegram nobilitatem: cuiconclufioni ufusat testatur;
namfiquisexnobilifamiliaignobilemfæminam,aut dotis, aut
reialteriusgratiaducatin uxorem,ex eaquefilios fufcipiat, nobiles illi
tamendicentur, etiamfiignobilitas matris imputetur. : :: S.Octauus .
Verumexiganturlegitiminatales on QUÓD demuliebriclaritatedicimus,delegitimispariter
naturalibus dicendum,aliquatamencummoderatione,Sineita que legitimis natalibus
non eftintegra nobilitas;nammatris turpitudo, ac impudicitiaſordesquædamest
eius, quinascitur; nequeenimfineruboreitanato obijcitur genitorumintemperan
Deinftitut. tia, utdicit Plutarchus : claritas verò maiorum potest tum Pucrorum
excedere eam generationis turpitudinem,tumexcedi abea In LiberTertius . 97
Ingeneremodiceclaritudinis vincit deformitas,adeo utqui nafcitur pro ignobili
habeatur: cumcontrà multaeritgeneris claritudo , a ſplendore maiorumfæda
natiuitas occulitur, vel offufcatur . EstensifamiliænonimputanturBorſi,ac
Leonel- Borfus,& li natalesillegitimi .
Venetijscontràillegitimifamiliarumno- Eftenfesno bilium nonadmittuntur
adpublicos nobilium honores : penes thi. nosinplebeiumordinempotiusrecidunt.
Hacde effentialidefi nitiones adcaufalemtranfeamus. §.Nonus. De
cauſalidefinitione; cuiusfunda menta præmittuntur. CAVSALIS
definitionontantaacriuiahicfumitur, quanta inlogicis declaratur;fed
laxiusaliquanto; nequeenimcaufail lucpertinet,cur,
&quadecauſaorigofitexperſonisclaris,fed curorigo eiufmodiprobono imputetur,
curnempè aliena maio rumlaudesnostra fiant,cumtamen, utargumentaturBoe tius,
non videatur id accideredebere. Eftautemeiusargu
mentum,ficlaritudinemprædicatiofacit, illifintclari , neceſſe est, qui prædicantur;
quare ſplendidumte,fituamnonhabes, alienaclaritudonon efficit. Queramus ergo,
undeſplendor nobisex maiorumnostrorumclaritatenafcatur . Repetendum. eft,
nedumexinfidentibus,inherentibusque,fedetiamattin gentibus, acpropinquismalis fecundùm
existimationemallini, nefcioquidmali,perſone, &rei : idproximèdiximus;
atnunc etiamconfirmemushoc unicoexemplo . Sivas velaureum
adpurgamentacorporisſuſcipiendafactumeßet,turpique eiuf
modiministerioiamdeferuiffet , etiamfiexactiſſima cura ablu tum,&abſterſum
effèt, nontamenexeopotare, velcomedere
Sustineremus,tantumfolaantecedentiumfordiumexcogitatio 1 G nos Leonellus Deconiect.cuiufquemorib &c. nospromoueret.
Bonorumattingentium,&propinquorum ratioetiam commouet, nonadeo
tamenpresenti,&acriſenſu, atque malorum. Vaſe quidempuriffimo,
&adpuraministeria deferuiente libenter uteremur ,at non tantum
indefuauitatis acciperet potio, quantum infuauitatis ,si ex vafe purgamen
tisdeftinato,etiamfiabluto,potaremus. Inrebusetiamnatu ralibus
multimorbicontagio inficiunt , atnunquamnullaſani tas contagio iuuat : quod
Ariftoteles habet caufamque tradit probl. primofect. 7. Hincfit,utcausa ,
quamobrem maiorum fordesefficiantignobilespofteros, euidentiorfit, quàm cur
clari tas eorundemexornetpofteros nobiles . Vndenonſolahonorum
propinquitashicprocauſaadducitur, utillicfordesipfametfi nitime afferuntur,fed
alia præterea causa affere opus est, quamnuncinuestigemus. : §. Decimus.
Duoafferuntur dicendimodi, alter Ariftotelis , alter
AdouardiGualandi,tertiuspræte rea exBoetioadijcitur . Dvo
modidicendiofferuntur,quamobremclaritasmaio ruminbonumcedatposteriorum .
AltereftAristotelis ,quem etiamtetigitHoratius ;nempèconfentaneum
effèexmelioribus ortoseffe meliores ,eòquod nobilitas eſt virtusgeneris,dequa
Lib.3.Polir. cap.8. virtutemox dicemus . Adouardus veròGualanduscauſam in
eoreponere videtur, quodfitnobilitasparentum,maiorque inRempublicammeritorumhæreditas:ficutenim,inquit,alio
rumbonorum,queadmaioresnostros,cum viuerent,pertine bant,ita etiam meritorumin
Rempublicamharedesfumus. Sed quid,fitertium modumdicendiexBoetiofubijciamus?
necef fitatemfcilicet nonrecedendi a maiorum veftigijs,quamimpo nitnobilitas,
caufam effe, cur maiorumclaritas verèin bonum pofterorumcedat.Verba virifunt.
Quod, fiquid eftin 99 nobilitatembonum,ideffearbitrorfolum,vtimpo fita
nobilibus neceſſitudo videatur, nea maiorum virtutedegenerent .
Examinemusnuncdicta. Virtutem autemprimògenerisdeclaremus. Eftfanèeiufmodi
virtusnon morèacquifita,fedinfita extemperamentopropenfioinmores, &affectus
laudabiles,dequaiamnonfemeldiximus : &quo niam temperamentaplerunqueper
traducemexparentibusin filiospropagantur,ideoplerunque etiam
virtutesnaturalespa riteringenera,acfamilias diffunduntur . Aristotelesremto
2.Rhet.c.18 tamfimilitudineagrorühuncinmodumdeclarauit (Eftenim, inquit, in
familijsprouentusvirorumquidam,perin deacinijs, quæ
nafcunturinagris,&nonnunquam fi genusbonum fit,viripreſtantes exoriuntur,
dein derurfus retrofertur. Familiæverò ,quæfubtiliin geniopræditæ
funt,admoresinfanioresdeficiunt,vt
quiabAlcibiade,&Dionyfiofuperioresprofectisút: quæveròſtabili
,adſtoliditatem,vtqui a Cimone, Pericle,&Socrate. Hec ille. Ceterum autem
in virtute generisrepofitam effenobilitatë, tumbocloco2. Rhet. tumpro
ximoindicato 3.Polit.cap.8. tumalijspræterealocis; &primò deHist.animal.
pariternobiledefinit, quodeſtexbonoge nere. Non refpicit autem infingulis
virtusgeneristotam virtutem,fedinhisfortitudinem militarem, ut infamilia
Gonzagha,in illis prudentiam politicamfolidam&prestana Virtutes p
tem,utinfamiliaMedicea,inalijs paternamergafubieétos priæfamilie Gonzaghæ,
regiamque charitatem, utinfamiliaEftenfi. 4 §.Vndecimus.
Conferunturmodidicendi. RESTAT nunc, utquamexhis veramfententiamar G 2 bitrer,
Mediceę,& Eſtenſis . i 100 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. bitrer, exponam.
SentioitaqueabAristotelecaufamnoncom munione
vniuoca,fedexattributionecommunemallatam eße, outindefiniendo eiusfermè mosest;
nempènobilitaseſtcla ritas maiorum,fiueorigoexmaioribusclaris. Claritas au
temeorumest velex virtute, velexdiuitijs, velexaliaali quareearum,quæ in honore
habentur. Cum ergoclaritasex virtute est , virtutigeneris nititurnobilitas : at
cumexdiui tijs,velex alio eiusmodifplendorefortune,virtusgenerisnon habetibilocum,neque
vera,nequeprefumpta,nifi,fiforteadeo tenuiter,utnullius
vixmomentiexistimaridebeat. Aristote les ergorespexitnobilitatem, quæfecundum
effentiameftclari tas maiorumex virtute,eiusquecaufam attulit virtutemge
neris;nempè ex eiufmodi virtutegenerisfit , ut virtutem
maiorumappræfententpofteri,utplurimum, utqueinopinio ne,
exiftimationequehominumclaritas illorum his tribuatur,
quatenusprefumitur,vulgòperpetuò virtutem eandemgene ris ingenereipſo
propagari, licèt verènon propagetur, utsa pientesagnofcunt,Ariftoteles.Poffumushinc
diftinguere, utis virtusgeneris vera,anpresumptafitindefinitionecauſaliin
telligenda; etenim , dum verameamcontinuationem claritatis ex
virtutefibifuccedentiumhominum ineademfamiliaconfi deramus,exquafitnobilitas,
virtus vera naturalispro caufa exigitur, utfcilicet virtus naturalis cauſaeſt
virtutismora lisperfecta,autimperfecte. Vt veròintegram nobilitatisdu
rationemanimocomplectimur, tum prafumptam, non veram virtutemgeneris
accipereoportet ; duratenim nobilitas,post quametiamobſoleuit virtusgeneris,
utfatetur Ariftoteles , quomono Præfumptio &resipsadocet;
namflorenteRomanoImperiofamilia Corne bilitati de- lia nullum edebat virtutis
specimenfedcumalijsantiquisRo feruiat. manorumfamilijsalto luxudemerſaStertebat
: attamen , quis nega LiberTertius... ΙΟΙ negareteamintanta antiquitate , &
claritatediuitiarum , loci nonfuiffè adhuc nobilem ? Ammianus Marcellinusfuo
tempore nobilitatem Romanam etiam agnouit & admiratus est,quifcripfit
aduſque Valentis exitum : & Chilpericus po ftremusRegumGallieex
primoſtemmatenobilisab omnibus afferetur, etiamfiomnigeneris virtuteexutus.
Tumergòcum obſoleuitiam virtusgeneris, non vera, fedpræfumptanobili
tatemefficit . HecitaquedeAriftotelisdogmate hac in res , quod
Peripateticifuntfequutiex recentioribus . Poffeni nus,Taffius. : Adouardi
Gualandidictum communionem uniuocamre
fpicit,namidverèanimisnoftris,opinioniqueinfidet, utcete rorumbonorum,aciurium,quæ
maioresnostriobtinuere, here desfumus,itaetiam fplendoris
obfcuritatisquehæredes effe. Verum nonest,curid admeritainRempublicamreftringa
mus. Quicunqueenimfueritſplendor,hæredesexopinioneca
demfismus,&quaecunquefueritignominia. Quodveròdi
citBoetiusnonpertinetadcauſamnobilitatis , fedpotius adeffe
Etum,conſequentemque utilitatem,quam agnofcentes multi Principes libentius
credunt munitorum locorum cuftodias vi risnobilibusquàmignobilibus ,quòd
credant pro illorumfide Splédorma 1 4 ior eft fide nobilitatemipfamfideiubere ,
uthoneſta &præclaraexempla iufforpofte maiorumillisad imitandumproponit .
Uterqueigiturmodus tis. dicendi &Ariftotelis,
&Gualandicaufamexprimunt,fedil leexattributione, hicexcommunione
uniuoca.Ariftotelesau tempræftantiffimèproſolita methodoad declinandum equiuo
cationispericulum ,quod latetetiamindefinitionibus, commu nionemexattributioneamplexuseft:
atmodus Boetijad cau Samnonspectat,nequeveròestidilliimputandum,quianeque
tuminhuiuscaufaindagine verſabatur. G 3 §.Duo
Deconiect. cuiuſquemorib.&c. §. Duodecimus . Taſſij definitioexaminatur.
TORQVATVS Taffius in Dialogo peculiari,quemFur niuminfcripfitabinterlocutore ,
denobilitate egit; definitioně Definitiono queeiustandemcollegithuncinmodum .
Nobilitas eft vir bilitatis ex tus generis honorata ob antiquam claritatem
;decla Torquato Taffio. ratquedefinitionemeiufmodi constareex genere ,&
differen tijs, adeoqueeffèntialemeffetotamfignificat,nullopacto caufa
lem.Virtutem itaqueprogenereaccipit,reliquaprodifferentijs:
atcertèintimusagnofcitſenſus,dumdiciturnobilitaseſtvir tusgeneris,
tumprædicationecaufalem,noneffentialemeffici, nonfecùs,accum dicimus
ecclipfiseßeterrainterpofitionem, &quadraturamrectanguliexalteraparte
longioriseßeinuen tionemmedie proportionalis,quod est exemplum Ariftotelis
SecundodeAnima; &resipsaloquitur,namgenusnunquam poteſta
redefinitaauelli,at abſque virtutegenerispoffè effe Chilpericus nobilitatem
vidimus, v.g. Chilpericus Rexnobilitatemobri Rexnobilis nebat, atnullaineo
virtusgeneriserat. At nunquamitage quanquam degener. nusseiungiturarecuiusgenus
eft, utdiftinguanturfubiecto. Aliopretereanominereprehenfionemihidignavidetur;lyenim
(honorata)nonestdifferentiavirtutisgeneris, cum confequa
turpotiusillam,utcommuneconfequens. Virtusenimomnis
fuaptenaturaefthonorata,nonautemaliahonorata,aliainha norata est; fi
honoremprodignitatehonorisaccipiamus,vel proexiftimatione, &opinione
virtutis. Quod si pro SIGNO est extrinsecus virtuti; eſt enimeiuspremium,
autfignum,non differentia:fed,quicquiddehacreprehenfionefit,certèprima
viget,&vrgetomnino. EtAriftotelesfuainRhetorica
tuminprimodeanimal.hist.genus nobilitatisinorigineponit, non LiberTertius. 103
nonin virtutegeneris. Definitionemeiusin1.deRhet.attu limus,&in
1.debist.animal.itidemdicitnobileeffe; quodor tumeſtexbonogenere, utin
ortu,tanquamingenereno bilitatemponat,noninbonitate, autin virtutegeneris.Nam
finobile eft,quod ortumeſt exbonogenere, nobilitas erit
ortus,&origoexbonogenere,nonbonitasgenerisformaliter. Denobiliummoribus.
Cap. Secundum. . Primus. Quæ dixeritAriftoteles 2.Rhet.cap.15. EXPLICATA
nobilitatis natura,eiusnuncmoresex ponamus. Aristotelesduorumin vniuerfummorum,
no bilitatis meminit:prior est cupiditas honoris, eamque ratio nemreddit;
quoniamnobilitas eftmaiorumdignitas.Cum ve
roomneseabona,queſuppetunt,accumulareconfueuerint,ideo
nobilesauitishonoribusfuos &ipfiadiungerefatagunt.Secun dusestpropenfioadcontemnendoseos,quimaioribusfuis(pri
misfcilicet authoribus generis)fimilesfunt; ignobilesenim
fuiffeeos,idestobfcuros natalesobtinuiffeneceffeeft. §. Secundus. Cur
poſſeſſiobonorumingerattu morempoffidenti. VTdictorum,
&dicendorumcognitioclariorprocedat, eft hoccommunefundamentumftatuendum;
omnisbonipoffeßio tumoremquempiamnataestingererepoffidentiplus,minusvé
proqualitate, amplitudineboniquodobtinetur.Confequens
autemeftaffectuisefufpiciendi ob aliquodbonumcontemptus eorum,qui eocarent,in
eofaltemquòdcarent. Quocircanobiles G 4 igno : 104
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ignobilesſpernunt,diuites inopes.
Secundolocoideftetiam ani maduertendumfuafingulisbonamaioraſemper videri,quàm
Polit. fint, quemexphilautiaerrorem & agnouit , &procaufafun Lib.5.cap.1.
dametoqueſeditionūomniūinrebuspublicis Ariftotelesftatuit, utibienim expofuit
diuitescuminaliquo excellant ,fcilicet in diuitijs , creduntſe in omnibus
excellere,adeoque Reipublice munia , &dignitatesfibi deberi. Nobiles contrà
ex eadem philautia arbitranturfibiomnesReipublicedignitates, acfolis conuenire
: que, cumitafint ,fitamen cum intima credulitate coniungatur
publicaconcelebratio Ciuitatis,acloci, tumorin
immenfumcrefcit.NuncVenetijsnobilitas,cumin manu Rem publicamhabeat,
abomnibusfufpicitur, &celebratur: tumor etiameiusnobilitatis maximuseft.
Tempore etiam Iugurthi ni belli, antequam Marius eampercelleret, nobilitas
Romana, que Consulatum, &summasdignitatesfibipermanustrade bat,
maximètumebat, utmeritiffimèinidtemporiscaderet, quoddixit Sallustiusde Metello
agens. Ineratcontemptor animus, &fuperbia, communenobilitatismalum . Quævitia,&virtutesconfequantur nobilitatem
. Ex hisfundamentispatet,&vtrum, &quamobrem
nobilesfintignobiliumcontemptores,plustamen, minus vépro
loci,&Ciuitatisinftituto. Patetetiamdumclaritatemfuörum
fufpiciuntquamquamipfi ex illis obtinent , inflammaridefide rio bonorum
,&dignitatum ,quibus fuæ nobilitatisbonum augeant &inpofteros auftius
transmittant . Florente etiam adhuc veranobilitate , adeoque virtute generis
,cuiinnititur pareftinfamilijs militaribus moresbellicofos vigere; in litera
rijs LiberTertius . 105 rijs literas , ) ſtudia; in prudentibus negociandi
dexterita tem,etc. At abſolefcente iamnobilitateretrorsum mores ruere
comodo,quò ex Aristotele declarauimus: dequafamiliarum déclinatione,non
deincremento, acftatu verafunt, queHora tiusfcribit.
Ætasparentum,peiorauistulit Nosdeteriores, moxdaturos Progeniem vitiofiorem.
Habethocpostremoboni morisnobilitas , utipfam pudeat
actionumprauarum,acamaioribusdegenerantium,nifitamen ea
vetusdeprauationobilitateminuaferit utpeccatumaliquod fibifamiliarefecerit
velutiimpudicitiam Romane nobilesIu uenaliteste,ſuatempestate .
Cuiusapudmollesparua eft iacturacathedras. 4 Suntetiam exeducationein clara
domo urbanimores nobi libus multofaltemmagis,quàmnouishominibus,quifortune
immodico fauoreadfummarepentecreuerint,dequibushomi nibus verumeftillud
Claudiani; Afperiusnihileftbumili,cumfurgitinaltum. Et
intelligemusdiuitumrecentium mores multo contumeliofio res effe . Demoribus
diuitum . Cap. Tertium . 6. Primus. Quæ Ariftoteles dicit in 2.Rhet.cap.19. A :
: Ddiuitum moresaccedamus; prestatautemexAristo teleexfcribere, ut
moresætatumfecimus. Sunt (inquit) cõtumeliofi
,&fuperbiapoſſeſſionediuitiarú aligd palli (nempèeoipſo,quoddiuitesſunt,eiufmodi
morespatiun tur) 106 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tur) Perindeenim affectifunt,
acſibonisomnibus af fluant; fi quidem diuitiæ, quaſi pretium quoddam
æſtimationisaliarum rerum funt; quocirca venalia omniaipfarumeſſevidentur(quam
tamenratiocinatio nemplurimum confirmatphilautia ,quefacit velutiproximè
vidimus,utquiſqueſuabonamaiora,quàmfint, credat,maio risque meriti)&
delicati & arrogantes;delicatiquidem propterdelicias (nempèobeammolliciem,
quamdeliciasdi ximus propterquamfcilicet utunturmollibus vestibus,cibis
Suauibus, & demumtotosſe luxuidant) &beatitudinis oftentationem (bec
eftfecunda ratio , quamobrem luxu utantur ad oftentationem
beatitudinis,quamobcaufamquo que pretiofis utuntur
vestibus,amplasdomosedificant,ſu perbequeinstruunt,bigis &quadrigis,nunc
etiamfeiugibus utuntur,magnopretioemptis,curribus prætereaamplis, ornatiffimis)
arrogantes autem,&elati, quia omnes in ijs rebusoccupariſolitifunt,
quarumipſiamore, at queadmirationeducuntur &quiaalioseadéæmula ri opinantur,quæ&ipfi.Nonimmeritòergoitaani
matifunt, quia multifunt,quihabentiumindigent, vnde&illud
dictuSimonidisdeſapientibus,& diui tibus,ad Hieronis
coniugéextatroganté;vtrum me liuseffetdiuirem effe,anlapiente, diuitemreſpodiſſe:
ſapientes.n. dixit,ſe diuitumforibushærétesvidere.
Hocitaquepeccatoadiuuaturcredulitas diuitum ex communi concelebratione ,
attestationesque hominum, exqua valdetu morem animi crefcere,
atqueopinionemdefuisbonis proximè monuimus. Etquiaſedignoseſſeimperioarbitrantur.
Ins.Polit.cap.1. 3. Polit.cap.8.atquevtfummatim dicam; dementisbeatimorumdiuitiæfunt.
Imitatus est. est hunc dicendi exparte
modum Horatius , dum dixit; Stultitiampatiunturopes; )minusilles
Fortuna,quemnimiumfouet,stultumfacit. Differuntautmores
eorum,quinouisfruunturdi uitijs, & corum , quiantiquis, quiaomnibusmalis,
ijsquegrauioribus cumulatifuntmagis , quanouis ; namnouasdiuitiaspoſſidereeſt quaſirudemdiuitia
Fumelle; (contumeliofioresfcilicet, &fuperbioreserunt,qui
nouis,quàmquiantiquis; itemdelicatiores,&arrogantiores, dementioresdemum )
Etiniuriasinferuntnonmali tiæ; (nonfraudisſcilicetadcircumueniendum,&
adlucrum) Sedpartimcontumeliæ,partim incontinentiæ ple nas,vtinverberationem;
(que contumeliæfunt)&adul terium(quefuntincontinentie ) §. Secundus.
Dubitationes quædamafferuntur, &foluuntur Ariftotelis. ATcontrahec
Ariftotelisdiftadue præfertimdubitatio nesnafcuntur, non diffimulande:prima
quidemcontradiffe rentiamantiquorum, &recentium diuitum; namcontranoui
diuites minusfumptuofifunt,magisqueparcuntdiuitijsquàm
antiqui,utideAriftotelesſignificat,& tradit lib. 9.Ethic.c.8.
Respondeononaccipihicab Ariftotelediuitemnouum,qui ipſe Soluitur pri
perperitdiuitias, antiquum,quiabalijsacceperit, fednouum, tio. qui repente,
&insperatoalienobeneficiofactusfit diues, anti quumverò,quiaparentibus, t)
maioribus acceperit; adeoque ab initiofit indomodiuitenutritus, quocircanonfit
ufusdiui tiarumrudis. InhacCiuitatequidamexagnatimorteinſpera taim ma dubita
108 Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamhæreditatemafſfequutus profuſisſumptibus
totamceleriter CICERONE (vedasi) in ſe effuditilluftriore, &
celebratioreexemplo;idemfecit Antonius cunda Phi lipp. : dæ dubita tienis .
inPompeij Magnibonaintrusus. Aliuddictum , quodindu bitationem adducitur, est,
diuites effedelicatos; namauari po tius effe videntur,nonſumptuosi:
&Aristotelesfatetur lib. 4.Ethic. cap.1. liberales noneßediuites ,
eoquodnon parcant Sumptibus . Qui ergo,conuertendo,diuitesfunt,parcuntſum
Solutiofecú ptibus,nonfuntdelicati, neque luxuoſi. Refpondeoficonfi deremus
diuitias ipsas perse abstrabendo tum a virtutelibe ralitatis,tum ab auaritia,
quiapotest effe abſque alterutrohabi tu, & inhomineneque
vitioauaritia,nequeprodigalitatisla borante,nequeetiam virtuteliberalitatis
infignito. At pro facultatefaciendorumſumptuum,proque innata cupiditate
deliciarum adeasducere, atqueinclinarefaltem, undeiureme ritò Ariftoteles dum
loquiturdediuitiarumperſemoribus,di uites in deliciaspropendere afferit . Quo
ad Ariftotelis aucto ritatemex lib.4. Ethic. cap.1. dicendum est comparatiuè
ipfam intelligendam , nempèquinonparcitſumptibus ,non equèerit diues , atqueis
, quiparcit ; & perpetua corrogationipecunia : rumincumbit;
adeoutnonpoffiteffeperantonomasiamin Ci uitate diues liberalis,
autfumptuofushomo, qualiserit , quiredditusquotannisinfortem corrogat. Cate rùm
liberalis ,quiamplumpatrimonium a maioribus acceperit,diuesfemper eße
perfeuerabit; quianonexfor te,fed ex redditibus Solùmfumptus facit, out
exAristoteleipso an teadocuimus. : : De LiberTertius. : 109 Demoribuspotentum,
&fortunatorum . CaputQuartum. A : §. Primus. Quipotentesfint. Dpotentum
morestranfeamus. Primòautem explice musquifint,potentesgræcèSuvādosab
Ariftotele vocati, 4) δυνάμενοιquoque.Potetesergofunt,quiin magistratibus,pre
fertimprimis,funt; potentiaenimeapublicaeft: primòquidë,fi perpetuusfit,ut
dynastis, acregulis contingit: deinde,fifuc cefforem recipiat, utin liberis
ciuitatibus, utplurimum, acci dit. VenetijsenimfolusDux
estperpetuus;reliquiomnesma giftratus
mutantur.SuntetiampotentesgratiofihominesinRe
publica,fiueMonarchiaeafit,fiuePolyarchia . Dicuntur ve- Qui dican rògratiofi,
quigratifuntdominanti,autconfilio, autprincipi; turgratiofi. quorumque
idcircofententia libenterſuſcipitur . Demagogi quoque meminit Ariftoteles
inRebuſpublicispopularibus eiuf modi erant, & infenatu RomanoquondamCicero,
&pluri- Cicero & mumPompeius. Potentiaetiamnasciturex multisclientelis,
Pomp.inSe quarum ope quis poteftpro arbitrio multafacere. Germano- nopotétes.
rumhacerat,referenteTacito,potentia Hæcdignitas (in quit)hæ vires
magnoſemperelectorum iuuenúglo bocircundari,in pacedecus,in bello præfidium .
PaucisabhincannisinItaliafactionumGuelphę , acGhibelli naprincipes, acduces
magnahuiusgeneris potentiapræſtabat; etenimdiuiſus ubiquepopulus partim
hunc,partim illumfe quebatur. Nuncetiammagnatesacproceresciuitatumaliquas
clientelas habent. Comites, & Marchiones,quifunt alicuius ciuitatis,partes
inditionibusfuis dynaste,ac regulifunt: in ci uitati natu Roma
Deconiect.cuiufque morib.&c. uitatibus verò,quarumproceres exiftunt ,
utomniinillisdi tionecarent,itapotentesfuntobnumerumfubiectorum,quo rum
ceuclientelenixi,poffuntplurima,filubeat,patrare. Co Romani
lumnij,Vrsini,Sabelli, cateriqueRomaniBaroneshancinVr Eti aliquan proceresdi-
berationemfubeunt,licètnuncproEcclefiaftici imperijampli doPontifi- tudine,
des. Seueritate minus multo,quamanteapoffint, quando cum compe
dicebanturPontificumcompedes . §. Secundus . QuimorespotentumfintexAri ſtotele
2. Rhet. . NVNC quifintpotentum moresexAristoteleintelliga mus,
utinreliquisfecimus. Potentes (inquit)partim eif dem
moribus præditi funt ,acdiuites, partimverò etiammelioribus. Suntenim
potenteshonorisaui diores (verfanturfiquideminhonoribus,fiue magistratibus,
fiuegratia,fiue clientelis præſtent: atquiſquebonaipfafuare tinereftudet)&moribusviriliores,
quamdiuites,quia ca affectant negocia ,quæipfisadminiſtrarepropter
potentiamlicet: (Siue magiftratuumenimpotentiamrespi ciamus,maxima negocia
tractant;fiuegratiam,inmaximis confultationibus ,acfuafionibus
verfantur,fiueclientelas, eas quoquetueri,acclientesprotegere, &
iuuaremagnumest nego cium)&ſtudiomagisdediti,quiainfedulitatefunt toti,
quod, quæ adpotentiampertinent,confiderare coguntur.(Studioſos autemhic
vocatindustrios,acdiligen tes,déditosquenegocijshomines,qualisfedulitas neceßaria
est resmagnastractatibus: acqui clientelis inhiant, officiosospre : terea
effeoportet) Et grandiores, grandiores, quàmgrauiores, quia confpicuoseos dignitas
reddit. Itaquemoderatèſe gerunt. Grandirasautem mollis, & elegans grauitas
III eit. (Grauioresfunt,quiobſtipo vultu,erecto,acquasiinflexi bili
colloincedunt: grandiores autem,acgranditas magis vul tuarridet ;
folutioreetiamcapitis nutufalutantibusrefpondet, interim&voce.
Nequeenimpotens veretur,neexeafacili tate contemnaturexeo,quòd
dignitasconfpicuum, & vene randum reddit . Non ceßat tamengranditas
effegrauitas, quoniamgrandis infacilitateretinet dignitatem,ſeque maio
remrepræfentatillis,quibuscum agit,fi minoresfuerint : cete ris autemmagnum)
Etfi iniuriamfaciunt, nonparua,
ſedmagnafaciunt(cumenimnonexiguaillilucracaptent, autparuuloshonoresnegent
necfacilè, acleuitera ceterispro uocentur; timenturenim. Quarenonnifi
vehementer prouo cati,aut admagnumincrementumnoniniuriantur) : §. Tertius. Quo
inſenſuſintaccipiendaca, quædixitAriftoteles. HAECautem,quaenuncex Ariftoteleexfcripfimus,intel
ligendaaccipiendaqueperſefunt,fcilicetdepotentibusipfisper ſe,non utbuic,illivé
vitioannectuntur.Potentes autemperfe ſtudium potentie includunt , quodſtudiumdefcripti
morescon Sequuntur. Atfiintelligamus tyrannicumhabitum, autpro
penfioneminiunctamalicuipotenti,longèisaliosinducet mores, multoqueſeuiores:
&quoniamfubpotentibusetiamRegesfu premiquePrincipescontinentur;
dicitHomerus, quodnonſe melretulimus, &rationemadduximus,: Diuorum Regumirameffe
magnam, Quem affectum cateri etiam potentes ex proportione fub
eunt.DeliciasRegumdefcribit inPerfarumregibus Platoin Alci Deconiect. cuiufque
morib.&c. Alcibiade . Primòuxorienimregiainfingulaornamenta crepidas,zonam
&c. integra Prouinciæ destinabantur,& Hi cipum. Storici res
gestasAlexandriMagninarrantesdeliciasDarij, que posteiusdebellationem in
Alexandri manusdeuenere , FaſtusPrin- mirasdefcribunt. Principum
veròFastum,tumoremqueani mi,quoſeſufpiciunt, cumpræfertiminantiquosfucceduntprin
cipatus, quis defcriberet ? Se utDeoshabent, &diuinospro pemodum honores
ambiunt : nonnifi adulationes admittunt: Superbia vix liberam vocemtolerant.
Imperatores Turcarum neque Regis Tur- recto afpicifuftinent. Adulationibus
corruptiſeomniafcire,vel faltemmodoanimaduertant,fcirepoffecredunt,
licèt,utpluri mum,ſcientias, &habitus contemplandi spernant,& nihil
eſtiment. Regalemluxamin omnibusadhibent,partimobde licias , &ad
ostentationem beatitudinis; partimadpræstrin gendosoculos,
&animosfubiectorum , utdebitamreuerentia Lib.deCy- exhibeant;
quodconfiliumin Cyro & representauit , &lau ropędia 8.
dauitXenophon,cumpræfertimprimamillam regiam,&splen didiffimam
egreſſionemdefcribit . Etdemum, quospotentesha
bentmores,eosinſummohabentPrincipes: potentesautem moresdiuitumhaberedictifunt,
quiſeſufpiciunt,funtelatiat quearrogontes,&c. Quocircatalesquoque potentes,
&potif fimumPrincipes,acRegesmagni. §. Quartus. Demoribus fortunatorum .
Ariftot. 2.Rhet. cap.18. 1 Defortunatorumnuncmoribusdicamus.Fortunatihomi
fortunati. Qui dicatur nes dicuntur, quibus,quorumqueactionibus, &defiderijsfor
tunaadfpirat, adeo ut quicquidaggrediuntur voto,felici cur fuaßequantur:
benèfcilicetfortunatos intelligimus ,cumfortunatos dicimus.
Cesarſefortunatumagnouit&predicauit;
undenautetimentiprocellam,netimeret,dixit,quodfortunam Cafaris veheret .
Syllapariterfefortunatuminfcripfit , & Syllafe in in attestationem
Idolumfortunepro amuletoperpetuogestabat fcripfitfortu natum . finu .
Partesbonefortunefunt,diuitiæ,potentia, nobilitas , Sedpretereamultitudo
&probitas liberorū, &bonacorporis : Adijciamus,quodabinitio diximus,
adfpirationemfortune actionibus, &captis omnibus. Quid verò,
&quæfitfortu na,utrumprudentia ipſadiuina, utad effectus nobis inco
gnitosrefertur, velutconcurfumnobis incognitumcaufarum iungit,
ancauſaomninoperaccidens, ancœleftes afpectus,non esthuiusloci
inquirere,&determinare. Qui veramfimpli citerfententiam noſſe defiderat ,
Theologos adeat, nos phiſicè rempeculiaritractationediſcuſſimus .
Moresnuncfortunato rumdefcribamus. Aristoteles ergo histribuit moresſuperio
rum,fcilicet nobilium, diuitum, &potentum,cuminterfortu natosillifint:
dicitprætereaeſſe ſuperbiores , ac inconfideratio : res;
tantumenimfortuneſueconfidunt, utnullo,velſuo con filioomniaſe
affequuturosſperent. Cæfarisfiduciam expofui- Cæfariste mus,cuius
maximumargumentumfuit,cumobuium Caffium unnata. meritasfor cumdecemroftratis
ipfe cum unicaexpectauit , &ſpe venia propofita,adfuas partesinuitauit: in
cuius tamen manu erat ipfuminuadere, &forfancapere. Hocfibi
voluitpenesLiuiū AnnibaladScipionem. Tuamadolefcentiam,&perpe tuam
felicitatem ferociora vtraque quàmquietiso pus eſt confilijs , metuo . Tribuit
præterea idem Aristo telesfortunatis Deorumcultum,&quoderga Deosaliquomo
doaffectifunt,fidem habentes proptereabona, quæ afortuna fuppeditantur .
Suntetiamnegligentesfortunati, etenimſpes facitnegligentes , utT. Liu. dicit
lib. 27. in principio. Ne : H gli Deconiect. cuiufquemorib.&c.
gligentiam(inquit) infitam ingenio duci augebat fpes. §. Quintus. Vtrum fortunæ profperitas reddat hominespioserga Deos. At
videturpotiusfortune profperitas a Deo auerterein Acultas. multa bomines
peccatarapiens ; unde etiaminfacris literis. Tollitur dif
Impinguatus,incraffatus . Refpondeo in verareligione, in
quapeccataprohibentur,&inqua verus Deicultusest,vi
tapuritas&Sanctitas,prosperitatemfortuna aDeoabducere
potiusobirritamentapeccandi; undeid monentfacræliteræ ;
QuosDeusdiligit,eoscorrigere; &ibidemdicit. Vexationem dareintellectum .
Atinpseudoreligione, inquafolusexterior cultus attenditur,cæterumlicentia
permittitur viuendi,pro ſperitasdeuotionemin Deoscociliat, utin
Ethnicorumreligio neerat,inqua etiampeccatafacrificijs redimebantur abſque
propofitononpeccandiamplius,utexPlatoneinfecundodeIu Stocolligitur.
Cumitaquenullaemendationisobligatiopeccan temteneat,licentiaque permittatur
viuendi,folusfacrificio rumcultus,acpomparequiratur,eamfacilèprestantfortuna
ti,&tamfacilesacfibipropitios Deosdiligunt,&colunt..
Demoribuscontrariarumconditionumexpofitis. CONTRARIARVMautemconditionum,acfortunarummo
CONTRA res exdiétis contrario modocolligūtur,fcilicet moresigno
bilium,pauperum,plebeiorum, acinfimorumhominum, &in fortunatorum: nempe
ignobiles contrarios nobilibus obtinent mores; pauperesdiuitibus; plabei, tt
)infimi bominespotenti busi LiberTertius. 115 bus; infortunatifortunatis.
Ex.gr. Nobilesfunthonorumap petentes, ac dignitatum; ignobiles,fi
utilitatemabbonoribus, acdignitatibusfepares,
nulloearumdefideriotenentur.Vtenim dicit Aristoteles lib. 6. Pol. cap.4.Multitudo
magislucrum appetit, quàmhonorem,&adOligarchiamtuendammonet,s.
Polit.cap.8.neexmagiftratibusemolumentacapiantur;quie fcit enimpopulus
amagiftratibus exclufus, cumnullam exillis vtilitatemnafci videt.
Diuitesfuntdelicati, atpauperesdu ri, &parci
eò,quodinopiaaſumptibusprohibeantur. Poten tesgranditate utuntur; infimi,
&abiecti,acfubiectihomines pufillitate; fplendorefiquidem occurſantium
perftringuntur , )reuerentia immodicapremuntur, cumeosadire,&compel
larecoguntur; undetitubatioſape, & tremor vocis &ali quandofuppreffio.
Fortunatifunt ſperabundi , &confiden tes: at infortunati
desperabundi,cumſepius iam votisfuis exitum aduerfariexpertifint.
FortunatibenèergaDeosaffe Eti: at
infortunatiplerunqueblafpemiinDeum,&pendentes, qualesetiam aleatores,cum
aleaaduerfa ceciderit, videmus. Hacitaexempli gratiacollata excontrariofint.
Idem autem estincæteris faciendum. Cum verò nunc diximus ignobiles noneffe
honoris cupidos , non intelleximusbonorem innatum, Lib.devirt. quemmulti
vocant,et dequo antea dictumfuit infecunda parte;
nequeetiamdumcupidosnegamusomnempenitushono risſenſum ,& Stimulum
negamus,fedaerem,& quifitali cuius momenti. Aliquamautem,fedexiguamin
illishonoris cupidinemagnouitAristoteleslib.6. Polit.cap.4. Quæ cupi do,
inquit, honorum illis ineſt, facilèadimpletur&c. Placetetiampro moribus
minusfortunatorumhominum ex circa hono remcap.9. fcribere verſus Terentij in
Adelphis fub personaHegionis. Scen.. Suntautem . Act.. H 2 Omnes Deconiect. cuiufquemorib.&c.
Omnes,quibusresfuntminusfecunda, magisfunt,nefcio quomodo Suspitiofi:
adcontumeliam omniaaccipiuntmagis
Propterfuamimpotentiam,ſeſempercreduntneglegi. ? : 1 Tranfituradvitainstituta,
acStudia. Diuidunturartes , &exercitationes. TR ac RANSEAMVS adinstituta,
ſtudia vite . Estautem illudprimòdiftinguendum; utrumfintartesfedentariæ,
ancontrapluriumexercitationum, & motuumexercitationes, fiquidem &
motuscorpus robuſtum, animumferocem red citationib. Cap.deexer dunt, ut
anteavidimus Platoni,&Ariftoteliprobatum.Ve natores,
Gymnicorum,autequestrium certaminumſectatores plurimo vtuntur motu :luctatores
itidem, t) id genus alij: contrà,aleatores, ociofiquequieamincolunt vitam,quam
cele Li.9.Odyſs. bratpenesHomerumUliffes Conuiue autemin ædibus
audiuntcantorem, Sedentes exordine;iuxtaautemimplenturmenſe Panis,
&carnium,merumautemexcratereexhauriens Pincernafert, & infunditpoculis.
Hocmihioptimuminanimo videtur. Intereos autem, qui vitam laudabilemducunt,
literati,acftru dijs debitiſedentariam vitambiomnesdegunt ,qua vitacor poris
robur,ac vigorem remittit,aclaxat,animum quoque emmollit eaipfaratione
quietisperſe ,acfeorfum confideratas Gothicuiuf- undecelebre
estilludGothiadpopularesdictum . Qui tempo dacelebre dictum . re Claudij,
captis Athenis, accoaceruatisinforo adcomburen dum : LiberTertius.
dumlibris,diffuafit illam librorum cladem; quod dum Græci homines
illisſtudioſius incumberent,minusadbella idoneifie rent: dico
autemrationequietisipfiusperfe,namrationecogni tionis,quamfuppeditat ,
contrariumoperaripoterit, interim 117-queoperabitur. §. Secundus. Corellarium
deartibus, artificibuſ queilliberalibus. PENDET exdictis, ut artes(de
illiberalibus loquor) Sedentarie minus aptos, accordatosmilitesexhibeant,quàm
quemotibus abundant,præfertim validis , & robustis . Pe nes Romanosexrusticanaplebe, quàmex urbana milites po tiusſeligebantur;
AutorVegetius; undeHoratius . Sedrufticorummaſcula militum orummafculan
Proles,fabellis doctaligonibus , Verſareglebas . : Imo
&nobilesagriculturamexercebant utdeCincinnatocon ftat. Aristotelesquoque
laudatosex Agricolismilitesfeligi affèrit; poftea expastoribus. Verbafunt.
Inmultisverò Lib.6.Polit hæcPaftoralis vita cum agricultura conuenientiam
cap.4. habet.Vtrique enim corporibus exercitatiad bellicas expeditiones
vtiliflimifunt,acpotentesfubdio con fiftere. Omnesautem artes
illiberalesquæftum profpiciunt; adquerendumenim victumexcercenturabartificibus,
unde questus quoque cupidosfaciunt: acquorum maioresfunt& amplioresquastus,illi
magisadeos rapiuntur. Eiufmodifunt mercatorumqueſtus;
magnorumenimmercatorumfuntampli, &magni:atminutorum,quiquammerces,acres
infumma emptas,minutim vendunt,frequentes ,&exfrequentia de
mummagniipfiquoquecuadunt. Cum vero mercaturamin H 3 ter Deconiect. cuiufquemorib.&c. ex fui natu
ter artes illiberales conijcio ,intelligoilliberales, quæcunque in Mercatura
fradignitatemhominis nobilisſunt: talis autem est mercatura raeft illibe.
ipfaperse, ni ufus ciuitatis, et loci aliudperfcripferit,utFlo ralis.
rentia,Venetijs, ) Ianue videmus. Sed alicubietiam cau ponariaa nobilibus
ufurpatur; nempe emuntfrumenta,reli quasqueſegetesestate,triturationis
tempore,quas ibidempoftea byeme, aut verefequenticarius vendant. Atcertèmercatu
ratenuis vbiqueestfordida.. : : Deartibusliberalibus,quamotumultovtuntur.
CaputSeptimum . §. Primus . Devenatione. DEartibusnuncliberalibusagamus
&primòdeillis,que motibus vtunturmultis: occurritautem venatio. Mul tiplex
ipfa eft , cum & terrestrium , &aquatiliumaniman tium,præterea bominum
captura venatus quidamest, volucrumindaginemcomplectatur:fed& est, utPlato,
Plato, t Aristo teles dicunt. Detotobodgenereiddicamus in vniuerfum,(ce tera
enimbuiuslocinonfunt)venationesaliquas&cummotu corporis valido, & cum
periculoeffe, utquæ aduerfus ani mantesterrestres,acferasfunt,Apros,Urſos
&c.alias &fine motu valido corporis, & finepericulo,ut
aucupatio,que viscoperagitur;fedentesenimexinfidijsauiculasaucupantur. Piscatus
quoque,quifuccorumpermixtionefit, velbamoabf quetumpericulo,tumlabore est. Alia
venatio mediainter dictas est,motu vtiturplurimo,fedpericulocaret,velutiqua
Leporesinfequitur,t )pauidaseiufmodianimantes. Queve natio &periculum,
&motumincludit,adroburtumcorporis, tum LiberTertius. tumanimi utilis eft.
Quæ veròneutrumcontinet,inutilis est:atquepericulocaret, motu
veròperagitur,roburoperatur, Sedminusmultofaltem animi,quàmprimum venationisge
nus. HucrefpexitPlato cumſolampedestrium venationem 119 veroperay laudauit,
nonautem dormientium,que nocturna dicitur,& ocioforumhominumest;
nequeetiam,quæinlaborisremißione fit,
tretibus,laqueisqueferasdomatnoncoſtantesanimi vi 1 ribus,fedillam ,quacanibus
, &equis, &corporis viribus agitur. Voluitnempe virfapientiffimus
eamfolam venatio- Quævena nemexerceri,quæadanimofitatem conduceretPiscatum verò
tioPlatoni probetur. vixadmifit; quoniam piſcium in cibis ufumnon admodum Lib.
3.de probabat. $. Secundus . Deexercitatione armorum; & primò Iuſto. devita
militari . SVCCEDITexercitatioarmorum . Triplex enimeiuf modiexercitatio
distinguipoteft; alia,quæinbellisipfisperagi tur,quomodo veteranimilites
verèexercitati dicuntur; alia eftexercitatiohacludicra , &
umbratilis,dequanunc dici mus; alia
mediaeſt,quecumpericuloperagitur,&fanguine, interdum etiam(fedrard)morte,
cuiufmodi eratPerusij olim, quamdefcribit exactè, &commendatsummopere
Campanus Scriptorgestorum Bracchij. Quampiam eiufmodipericulorum
plenamexercitationemiubetPlato. Exercitatio,quain bellis ipfisfit,
vitammilitaremconstituit,quafuaptenaturaanimos. fitatemaffert;pro licentia
quoque ,&potentiarapacitatem, &infolentiam, nififeuera difciplina
coerceatur. Etenimqui potentioresfunt,agreſtibus dominisſefacilefimiles
præbent, (utPlatodicitlib.3. de Iufto)niſidiſciplinacohibeatur. Eaa
duntetiamproniinſtupra, &inlibidinem,tumobeandempo.. H 4 tentiam
Deconiect.cuiufquemorib&c. 120 tentiam &
licentiam,tumquodbellicofihomines venereiquo cap.7. Lib.2.Polit. que, unde
MartemVeneriiunxerePoete, utrefert,ac re cipit Ariftoteles . §. Tertius.
Deludicra exercitationearmorum . Exercitatio armorummedia addifciplinam pediam
queſpectat, nonadhunclocum. Restatitaque exercitatiols
dicra,&equestris,&pedestris: noshancpræfertimpedestrem
italicèvocamuslaſcherma, ſchermidore,quieăexercet. Oritur veròdubitatio;
vtrumadfortitudinemipſa conferat, ancontràobfit. Vulgo enimdicunt magistros
eiufmodi artis, quiineaquamplurimumprofecerunt,ignauoseffe,actimidos, fiin
verampugnam veraquepericulainciderint: idemquean In Lachete tiquituspenes
Platonem Laches. Verbafunt. Quafi enim dialogo. dedita opera nullus vnquamin
bello illuftris euafit corum, qui hisludisincubuerunt,quamuis in ceteris
omnibusproficiant, maximèquiſefrequenter exer cent, foli tamenhi præter
cæterosad hocvotiimpo tes funtvfque adeo infortunati videntur. Dicendum . tamen
conferreftudium, & exercitationemadfortitudinem ,
&animofitatem,primòratione motusipfius, &exercitationis corporis,que,
ut vidimus, adroburtumcorporis,tumanimi facit, cumprafertimpartes
exerceanturſuperiores, unde ) Spiritales, & vifceraincalefcunt,
adeoque&humores. Quo circain corquoquecalidiorfanguisinfluit. Ratione item
peri tieconfert. Experitia veròadiuuarifortitudinem argumen 8.Eth.c.8. to est
militarisfortitudo,quæfecundüArift. experitianafcitur. Vidimusetiam viros
certaminumeiufmodi peritiſſimosfuiſſe Syluius Pic- animofitateinfignes . Syluius
Piccolomineus celeberrimus tota colomineus Italia,qui peritia
haccertandifuitfortisadmodum, etiam ex 1 pluribus .. LiberTertius. 121
pluribusduellis veris, non umbratilibus, gloriamreportauit: queinveris,
Sedinpublicis quoque bellis militari nedum, fedimperatoria pugnis. acin fictis
p quoque laudefloruit . PandulphusSpranius, ciuis nosterex
nobilifamilia,ſtabiliquadam animofitatefuitinfignis ,inperi culisque, acpugnis
multisſpecimenpræclarę virtutis exhibuit. Eratidem certandi, ac degladiandi
peritiffimus . Corbis pe nes Liuium libro 28. peritiaeiufmodi videturſuperaffe
Or fuam,idqueexpreffiße Liuiusillis verbis : Maior Corbis vfu
armorum,&aſtu,facilèſtolidas vires minorisfu perauit; Quòadopinionem
vulgarem, quam ) Laches ex preffitpenesPlatonem,fateri oportet
nonfufficerehancfolam exercitationem adcomparandamanimofitatem : aliud estenim
conferre, aliudfufficere ad quippiam acquirendum; undequi nunquam ex
umbratiliad verampugnamtranfierunt,bi cer tè,fi in verampugnaminciderint, ex
eafola exercitationenon veram virtutemrepræfentabunt;niſiſuaptenatura,&natu
valifortitudinefortesfuerint. Exhaccauſanafciturinterdum Curmagi exercitationis
huius infamia, cuminhominem naturatimidum ri,quosvo cadit: nafcituretiamexalio
capite, namcum peritiam pugnan- Scherma,ti cant della midi exiſti diafferat,
adeoquequandamexperitiafortitudinem,fiincidat mentur. exercitatus in
aduerfarium, quemsuspicetur equè, vel magis peritum, timoreopprimitur,utde
militarifortitudinedicebat Aristotelesaccidere. Nouitaspretereaperturbat
hominem. Exemplo rem declaremus . Porcius Latro declamator,ut
Quintilianusrefert, cuminferiumiuditiumex fictodefcendif fet,
offenfusnouitateloci, adeoqueinitium noninueniensoratio nis,petijt
utſubſelliaexdio in bafilicamtransferrentur.Ma iorautem eft nouitas exnulloin
proximummortis periculum venire; undeetiamfinonfugiant,harebunttamen, )tora.
pescentabinitioexercitati,quodillis vitio verteturab inspe= Etan Deconiect. cuiufquemorib.&c. Etantibus.
Hafuntcauſe,quamobremexercitatio armorum umbratilis malèaudit, atimmeritò;
namnonexperitiaproce dithesitatio,quinimo imperiti,& inexercitati multo
magis harebunt (fifuerintincæterispares)verumnon equèin illis attenditur,
reprehenditur timor,atquein exercitatis, aqui bus vulgus propterperitiam
requirit veram, & abfolutam fortitudinem, quamnullapacis exercitatio
exhibet . Pruden tiffimè enim TheodoricusRexpenes Caffiodorumlib.3.varia
rumprima epist. Ferocia cordalongapacemollefcunt, cauetefubito in aleammittere,
quos conftattantis temporibus exercitianon habere: terribilis efthomi
nibusconflictus, finon ſitafſliduus . Demuſica,practicanempevocata. Cap.
Octauum. §. Primus. Tria inmuſica contineri,quietem cor poris,voluptatem,
figuram . NTERfedentarias veròartesliberalesprimòoccurritmu INTER fica,
utpotèque apoliticisgymnaſtice exalterapartein di Stiplina, acpediaopponatur.
Tria ipfa continet, corporisquie tem,vellenem
omninomotum,voluptatem,&figuram:quie temdico, lenemvémotum ipſiusmuſici;nam
infonisinstru mentorum exneruisartificioſaſolummotionemanuumutiturs in cantu
vocis, ac vocalium inſtrumentorum motus inTibys &idgenus inſtrumentis
motione itidem ſpiritalium organo rum, vehementiore tamen. Qui
omnesmotuspræmotu,qui ad animofitatem requiritur,quietis loco haberi
iurepoßint. Voluptas, quæfecüdoloco numerabatur, eft,quam,tùquicanit,
tumquiauditexcontentupercipit. Quoniam verò voluptas remis remiſſionemanimicum
cordisdilatationeefficit,ideo muſicaom nisremittit animum,facitque homines
eiperpetuo vacantes Animo(utdicitComicus)ommiſſo. Tertiolocoestfigura,
Seufiguratio fpirituum,quam operanturharmonia, / rithmus provarijsfuifiguris:
figuræ enim muſicorumconcentuumva riæfunt,alia querula, alia vinolente, ac
molles,aliæcon ſtantes,&fortes,aliemoderata, actemperate. ItaPlato in SecundodeIusto: ) querulasdicitLydiasmistas ,&Lydias
acutas. Vinolentas , ) molles vocat Lydias, & Ionicas. FortesPhrygia, moderatas,
actemperatas Doricas . Reppre henditdiuifionemAriftoteles : at inpræfentia
nonest,cur di fcrepantiamtantorum virorumconfiderem:fatestmihi id, in
quoconueniuntplures eßefiguras concentuum,quæfingulain Spiritusfui
fimilitudinem imprimunt; ſpirituum enim tenuis materia,acspiritalis afpiritali
muſice motuagitatur, &figu ratur, &neduminhominibus ,fedinequis
quoque,quidfoni poffint,taba demonftrat. Infantescantuſedantur: nos ipfos tube
t) timpana inarmaaccedunt,meminimeinadolefcentia meditantemquondam monomachiamſonobarbitisperbypates
confirmatum, & accenfum. QuedePythagorafcribitCice- Demufi.c.1. ro ,
&pofteumBoetius, qui taliafubiungit,idem demon ftrant.
Statuaturhocitaquefigurari vario modofpiritusno Strosabharmoniapro
variaipfiusfigura. Quaetiam propo fitioadritmos,ac numerosextendatur. Mufice
figuras,& Admutatio exillisaniminoftrifigurationemtantifecitPlato,ut
mutatio nëmuſicaabfque mutationereipublicafierinonpoßecrediderit. Répub.cre
neinmuſice mutari & diditPlato . Moresexmuſica. MUSICAE
ergo,quiſetotosdediderint excorporisquie te, texiugiinftillatione
voluptatismoresremiſſos,acdefides con De
coniect. cuiufquemorib.&c. contrahunt,imbelleſque, acignaui
efficiuntur,præfertimquefi
figuraharmoniarum,&rithmorummollesfuerint,&remif Iufto. Lib. 3. defa.
AudiamusPlatonem. Quicunque,inquit,permit tit, vt muſica animumfuum affiduè
circumſonans occuper &demulceat,perquemaures,velutiperin fundibula
harmoniasinfundat, quasfupra comme morauimusblandas, fuaues, molles ,
acflebiles , at queætatemfuaminmodulis animumdelinientibus confumit,isprimum
quidem,fiquidiracundúhabe bat, tanquam ferrum demollit,&vtile exinutili,
duroqueefficit. Quando autemincumbit diutius, magis demulcet, poſthocmagisiam
liquefacitani mú, &reſoluitdonecdeſtilládo exhauriat animoſi tatem
omné,excidatquetanquam neruos exanimo, exquo animum quaſiſegnem militem
efficit. Heс ille. Atquid,ſi totam vitam ponatin muſica,fedin modis virilibus,
&bellicofisdoricis, v.g. acPhrygijs,ſtuequicun queillifint? Refpödeo modos
ipfosperſeinbellicofum affectum ducere, verum rationequietis corporis,
&voluptatisiugis, quaminfunditinanimum , muſica refoluere demum animum,
&imbellem redderehominem & rationiattestaturinductio,
Seucommunishominum quædamestimatio; nequeenimcrede ret quispiam hominemperpetuò
muſice vacantem , etiamfi Phrijgia, & ceffantemabomnibellicaexercitatione ,
ab omni querobuſta corporis motione, & marcefcentemotio, nifiillibe
rali,faltemimmodico,fortem, &inpericulisconstantem eua furum:
utignauushomo,acmillesex tubefonitunonin cendituradpericula,fedfrigidus
manetinpræcordijs animus, itademuminnutriti eiufmodihominisanimusnullam ex figu
ris harmonia bellicamfiguram, quæfit ulliusmomentiſuſci piet. 125 LiberTertius.
piet. Atcontrà,inanimoſoperſehomine plurimum efficient bellicofi modi.
Alexandrummagnumadarma uſquerapien dacommouerunt: non
equèimpuliſſentDemosthenem. Con- Conclufio. cludamus . Muſicaeos,quiſetotos
illitradunt,quicunquemo diexerceantur, eneruatosanimo, acmolles,
imbellesquereddit; eos autem,quiprooccaſione muſicam audiunt,pro varijsmo
disacfiguris variè difponit. Licètautem muſica,quiperpe tuoilli vacant,
mollesomnes, ac effeminatos reddat,facilius tamen, &expeditius
eneruateos,qui molles modosfectantur, proindequeeorumpræfertimmeminitin
exfcriptispaulòprius verbis Plato . §. Tertius . Additiodeanimoſis natura .
REFERT etiamplurimum,qualesfint hominesnaturali virtute aut vitioadid,
utfacilè, difficilevéa muſica dispo nantur. Audiamus,quidde animoſisfuapte
natura dixerit Platolocopaulòantea indicato . Atſia principio (inquit)
hominemnactaſit(muſicanempeperpetua)natura fine animirobore , citohoc perficit:
fin autem animo ſum,vires animi frangens , ad iram reddit præcipi tem,vtnimis
quibuſque offenfiunculis irritetur ,ac facilè iterum efferueſcat; vndeex
animoſis iracundi, atquemoroſieffecti ſunt, moleſtia,&faftidiopleni.
Defaltatione, & choraa. Cap. Nonum. §. Primus. Præmittuntur quædam de rith
mo, &harmonia . FXhiscorellarijlocodefaltationedicere, &decernerelicet,
Eratipfainter motionesreponenda, ut verèmotioeft: at quoniam 126 Deconiect.
cuiufquemorib &c. quoniamſonumetiamincludit, &interdum cantum,feume
liusdicamusincludereipſamſemperrithmum,numerumvé,in
terdum&harmoniam;ideononnifiposthunclocumdecernere deipfalicuit.
Saltatioergoaliaabfqueordine ulloest,& nu mero, alia ordinata
&numerisastricta,qua verèfaltatiodi citur,
nosqueitalicè(ballo)vocamus:dehacinprafentialo quimur. Quoniamautemrithmusaliquaconfpicuarationere
prafentari debet,ſonoidfit. Quodſiſono iungatur cantus, cip. Secundode
tumchoreaeft,quamideo Platoex barmonia, & rithmo ex Artiprin- quetripudio,
concentu conftare voluit. Antiquitusetiam nostri iungebant rithmum , &
cantum illarum odarum , quasobid,ballate, italica vocedixere, quastſono eguif
Devulgari seafferit Dantes,nempeeas aliquofonantefaltabant , fimul cloquentia.
que cantabant . Quidfitrithmus,quid harmoniaalıbidixi mus,derithmis in
rethorica nostra, &latiusin tractatione feorfum,dehocipfo
argumentodeharmoniain muſicisnoftris; ex eis locis petantur.
Interimfatisfitdicere rithmumLatinè pedemeffè exproportionegratatardi,
&velocis,harmoniam autemexproportionegratagrauis , ´. Incantu utra
que proportio includitur : tarditatem autem t) velocitatem varietate notarum
nostriexprimunt,quarumaliæmaxime , alia longa , aliæbreues,
aliæſemibreues,alieminime, aliæſe minime, aliachroma, aliafemichromedicuntur.
Acumen, grauitasexfituearundem, utfuntin altiore, aut humilioreli nea,ſpatiové.
Instrumentaquorum unicafemelchordatan gitur,fingulapotius rithmoscontinent,quam
harmoniam : at quorüpluresfimulpulſantur corde,illa &rithmos, ) harmo
niamincludunt. Quodſiſoniscantusiungatur, multofiteui dentior rithmorum,
&harmoniecommixtio,inquarumcom mixtione, &coniunctione pofuitPlato
choraam,& in defi niendis LiberTertius. 127 niendis rithmo,
acharmoniaprograta proportione ordinemdi xit: atpro tardo, ac veloci
motumadhibuit . Ordinem enim, quiinmoturithmumdefiniuit, &harmoniam
ordineminacu to, &grauicontemperatoin voce. Vbi vocem adinſtrumen
taetiammuſica,nedumadcantumextendereoportet,fecus non
complectereturdefinitiototum definitum . Verùmde bis ali
bi,utdixi;nuncautemdefaltationecumſono,fiueiungatur cantus, fiuenon,loquamur,quainconfiderationerithmuspre
fertimattendendus:dequo alibilatèegi. Quæfintſaltationis partes. QVAERITUR ergofaltatio,
itafumpta,quos moresſugge rat. Primò veròdistinguendifuntrithmi; alijenim
aliammo rumfiguramprefeferunt; bimoremgrauem,&temperatum; hibellicofum; hi
mollem; bilafciuum , &petulantem. Eiuf modieratfaltatio Ionica,
dequaHoratius. MotusdocerigaudetIonicos Matura virgo,&fingiturartibus.
Verùm. confufiusdoctrinaprocederet, quàmparfit, nifipartes Saltationis
ampliusdiftinguerentur . Tresfuntex Plutarcho, Inqueſt.co. Phora,Schema,Dixis;
quegrece voces Latinèreddentur; Motio; Figura; Demonstratio.
Motiorithmisconftat,qui pluresfunttotidemenimquotpedesinarte metrica, qui uſque
adquadrifyllabosfunt2.8. bisyllabiquattuor ,trisyllabi octo, quadrisyllabiſexdecim.
QuorumPyrychiuspesfacitfaltatio nempyrrichiam,Trocheuschordacem.
Figuraautemestexge Stibusinfaltandocorporis,quigestus&ipfirithmis
ijfdem,qui pedibusfaltantur, peragidebent . Qui certantarmis, utpyr
richiumfaltantes, concertatio illa eftfigura . Vidiego biftrio nem uiualibus .
128 Deconiect. cuiufquemorib.&c. nemrithmiſe ceuentem: erat
eafigurafaltationis. Pariterfi fæminafaltandocrißaretur
,feucriſſantemimitaretur, figura tumquoqueeßetcriſſationisrepræfentatio .
Demonstratioau temdiciturfignificatioperſone,quăfaltatorrepræfentatvtrum
Veneremfcilicet, an Palladem, anIunonem, an Paridem refe rat: quærepræfentatio
veste, ornatucorporis,comitatupre tereaindicabatur . Paris pastoraliornatu ; Mercurius
cadu ceo, alis, & virga; Mineruagaleam, &oligeneacorona, ut penes
Apuleium Deafinoaurcolib 1 0.Pedesergo,feurythmi, alij concitati, utpyrrichij ;
alijgraues , utspondei; alij ludi bundi, uttrochai; attamennonexfolis
illisturpitudinem,ho nestatemvefaltatiofumit, exfigura præfertim, exqua idem
peslaſciuus effepotest, &militaris. Anapaffusfiquis vene reamimpreſſionem
imitetur,laſciuus omninoeft,turpisque:con trà,fi militaremimpreffionem,
estbellicofus. Unde Lacede monij neque ullammilitarem hortationem adhibebant
abſque Tusculan. Cicero libr. anapestispedibus .
Pyrrichiopedearmatasfaltationesperage- Platoin4.d bant, utconcitatopede , )
adpercutiendumapto; attamenfi Tufcophon. quis
euminaliamfiguramabduceret(abduciautempoteft)con deCiriexpe tinudalium
moremrepræfentaret . Turpitudo integraergo,ho dit.hb.7. nestasquefaltationis
exrythmo, &figura nafcitur. Demon Stratio, dixisové
adiuuant,nonfaciunthoneftatem autturpitu Lāpridius. dinem. Dum nudus ceuebat
interfaltandum Heliogabalus , Diſtinctio nuditasfaditatem augebatfaltationis
turpiſſime . Distingua multiplex, mus ergofaltationes expartibus eiufmodi,alias
honeftas euade re, quarumhetemperatafunt,hebellicofa; aliasturpes,qua
rumhelafciua, &molles, heinfolentes, acferoces,he vino lenta, &petulantesfunt,
aliquæludibunda; queproloco, & personis &permittipoffunt, &
vituperari debent. Itadi Stinctisfaltationibus in præfentia, quæramusnunc mores
in terim : LiberTertius. terim variasfaltationŭfiguras legerequispoteft
penesAthe 129 neumlib.14. cap. 11. §. Tertius . Qui moresexſaltatorio ſtudio.
SALTATIONESfanè promotibus corporismagisad robur
corporis,&animifirmitatefaciunt,quàmmuſica; &fifigura concitate,
&bellicofafaltationis accefferit, multo magis: atta mencumvoluptariademum
vitaeiufmodifaltatorumfit,hac est Statuendaconclufio.
Quiſetotosfaltationibusdarent,tan demindefidem, acimbellem animihabitum
reciderent.Ratio quan veròest,quoniamiugis ea voluptasanimum laxando,inha
bitumeiufmodiremißumtandemeosredigeret. Minor tamen eius effet, quàm muſicorum
remiffioob corporis motum,adeo querobur,acSpirituumexmotu calorem.
Secundodeindeloco dicendum,quiprooccaſioneſaltationibus uteretur, bellicofisex
illis adanimofitatem excitatumiri. Unde Anapaſtoruteban
turinimpreſſioneLacedæmones:idfignificatCiceronisproxime Lib.2.Tu
indicataverba,Militiamverònoſtramdicoſupartiata foul. rum,quorum procedit
admodumad tibiam, nec adhibetur vlla fine anapęſtispedibus hortatio . Pro
fizurispariteralijsadalios moresdiſponerentur, utIonicafal
tatioadvenereosdifponit . Retinenda esttamenea animaduerfio,quam antea . .ex
Caffiodori verbispofuimus. De Philosophia. Communia præmittit. ad literarias
vitas tranfeamus, primoqueoccurrit Phi : atillapre caterisftatuenda,quefunt
communia I omni I De coniect.
cuiufquemorib &c. omnilitterarioſtudio viteque:funtautemotiumftudiorumpro
quiete ,quam exigiteneruare corpus, & animum remittere,
quodanteadictumfuit:fecundumest studiaeademprodogma tibus, quæinferunt, mouere
, acdisponereanimum,ſi quears Suadetlucroiugemoperam effenauandam,
quiartiincumbitita fuadenti,adlucrumdifponitur. Silectiocomendetgloriam, in
eamlectionemlongoſtudiointētusgloriecupidus euadit:idem quedecaterisdixeris.
Tertiumdemumest voluptatem,quæ exstudijspercipiturſolidioreeße,
quàmquæexmusica, &fal tationeperfenfushauritur, minusqueadeo ex
ipfaremittiani mum: attamenpro tenore, quiin bellicispericulis requiritur
amplius,quàmparfit,remitti. §. Secundus. DePhilofophiæinſpectricismoribus. His
communibuspræmiſſis,adPhilofophiamdeueniamus, primoqueadinspectricem:
hacergoprofuauißima, &puriffi mavoluptate , quafubindeprofundit animum ,ab
illecebris fenfibilium voluptatum,acintemperatarumpræfertimabducit, item ab
amore diuitiarum,quibuscontemplatorparum eget, ut Ariftotelesprohibuitquoque 1
0. Eth. .Rationeob iecti, veldogmatis,nonipsaperſecomponit, & temperatani !
fto . Lib.6.deIu mum; non enimadmoresextenditur: attamenPlatoexcaufali
1.Phificorú cognitionequadam,exemplarique inmores influere vult,& Inproemio
AuerroesAlexandrumfequutus. Platoergoexemplariquidem م
modocognofcereidealemiustitiam, & honeftatem,eamquede incepsin
moribushominum, aclegibuspingere, &coloraredi cit lib.6. paulopostmedium.
Eteodem libroinprincipio a pu fillánimitatelongèrecederePhilofophum
vult,eòquod,cuiineft cognitionis magnificentia,& totius
temporis,totiusquefub ftantiæ " LiberTertius. ſtantiecontemplatio,humana
vita magnumquid viderinon potest. Quocirca neque mortem timebit. Vult effe
veraces 131 prætereaPhilofophos,&temperatos, liberales,atnonexco gnitioneidillistribuit,fedexconcitato
adrerum cognitionem, ac veritatemimpulsu, ardenteque veritatis uniuerſæcupidi
tate . At Auerroes, Alexandrum utperhibet,ſequutus, aptiusque ,
&clariuseandemAlexandrifententiam afferens, Themistiusin
Phiſicorumprobemio,(velquodfaltemThemi Stio adfcribitur) dicunt effe iuftum
Philofophum, eò quodele menta, &reliquaspartes vniuerfifibi inuicem cedere,
& fuumamarequamque ordinem,equabilitatemqueferuareGeo metricam videt :
indeetiamab auaritiaremoueri: eße tempe ratum eò,quodcognofcit voluptatemnoneffe
accidensfuapte naturabonum,fedpofterius quippiam, &fubfequens ,idque
Undeconciliatur, multapræternaturamturpitudine effè com mixtum,&
coinquinatum:effefortem,quod cognofcithomi nemexiguameffeportionem vniuerfi;
hominis etatemad to tumtempus eßepunctiinſtar, ut paucisannis aut prolatare
vitam, autanticipare,fatum nulliusfit momenti. Demum
vitambumanam,cuminipfanihil videateßemagnum,despi cere; unde etfortem,
&magnanimumfuturum: adpruden tiampræterea cognitionem animerationalis ,
quam ipſeacon templationedeanima confequitur, conferre. Itemcognitionem
diuinorum ad Dei amoremducere. Hec,bisquefimiliababet Themistius, cui
omninoconfentitAuerroes. Fateritamen opor.. tet remotas moralium
dispofitionumcauſas potius,quàmpro pinquaseffequædiftefunt: cognitiopræfertim
animeapruden tia, queinparticularibus verfatur, plurimumabest . AdDei
admirationem,() amorem , &obferuantiam proximèrapit: at
queDeusprobibeat,iubeatque attinentiaadmoreshumanos I 2 non 132
Deconiect.cuiufquemorib &c. nonaperit inspectrix Philoſophia, nisi ut
inprincipijs . Na turalis Philofophia nobiliorem effe rationemconcupifcibili
,& irafcibili monftrat, undeillammagis,quamhas colendam,at exercendas has
quoque nonextirpandas admittet,cum nibil naturafrustrafaciat, quousque verò,&quantum,nonest
acontemplatiuapetendum . De Philoſophiæ actiuæ moribus . Ат Philofophia actiua
admores iamipfosdescendit, t qui refti , acprobi, quiprauifint, monstrat:fuadet
etiambo nos,damnatmalos; unde apertumeftratione dogmatispro Epift... bosipfam
inftillare mores : & experimuromnesex moralium librorum lectione
animatiores nos adprobitatem exurgere Horatius. : Laudis amoretumes?
Suntcertapiacula,quete Terpurèlectopoteruntrecrearelibello : Inuidus,
iracundus, iners, vinosus, amator; Nemoadeoferuseft, utnon nitefcere poffit,
Simodòculturepatientemcommodet aurem. Vtilitasmo. Prudentiamfecundum communia
principiaſubministrat, at næ. ralisdoctri- imperfectam, &
adagenduminfufficientem,nifi usus, &ex perientiaaccefferit;
undequiexotioſoſtudio moraliadagendū tranfit,nifiipfeſeſustineat,& peritiam
interimquerat, of fenderegrauiterinterdumpoterit. : : Annotatio. §. Quartus.
Dictahucufqueformalitereſſeacci 4 pienda, nonabfolutè. REPETENDA
efthicnonfemelfactaiamprotestatio; lo qui menuncformaliter,&perſe,nempequi
moresfequantur Philo LiberTertius . Philofophiaminſpettricem, aut
aftiuamipsamperſeſumptam, 133 &quataliseftnonabfolutè,cumaliæ multe
contrariæ caufa obſiſterequeant, temperamentum, educatio publica; interim
priuata,&cauſe relique, &quoad aliquam virtutem ,pu tafortitudinem ,
Philofophiæ ipfius moralis Studium iuge , perenneob
longamquietem,&roboricorporis,&animofitati præiudicio est . §. Quintus.
Cauſaquamobrem,&tempore Pla tonis,&Auerrois, &noſtro
Philofophimorum in famialaborauerint, laborentque. PLATOfatetur,t
affirmatAuerroes, nosquoquevide mus,Philofophiæ profeffores, utplurimum ,ad
agendum ine ptos,&morumetiaminquinatorumeffe. FateturpenesPla- Lib.6.deIu
tonemSocrates,quiſetotos Philofophiæ tradiderint, eos ut plurimumabfurdos,
arebushominumalienos,&propeiniquif Amoscuade fimoscuadere. EtAuerroes No.
quoquecumprius oftenderitPhi lofophiamredderefuaptenaturahomines
virtutibuspraditos, rum. fateturtamenfuatempeftatecontrariomodofehabereeiusprof
feffores. Plato veròcaufamreijcit inid,quodingeniaſolum ſpuriaPhilofophiam
aggrediantur , cumhominesadeamfacti, &natialiòimpellanturabillis
caufis,quasipsedoctiffima, t eloquentiſſimaoratione enarrat, ad quemlocum
ablego legen tem. Auerroesinlegescaufamrefert,exquibusanſamſuotem Inprohe
mioPhiſico porecapiebant multicarpendiPhilofophos, utciuili vitapror
fusineptos: noftroautemſeculocaufaPlatonicaprefertiminua- Philoſofia lefcit;
cumenim Philofophiainepta, utplurimum,reputetur ſpernatur. cur hodie adciuilia
muniatractanda , preſtantesnobilitate, &ingenio homines,
utfunthonorumcupidi,&primorumin Republica lacorum contemptam,&reiectamadignitatibusdifciplinam,
I 3 &ipfi Deconiect.cuiufquemorib
&c. &ipfi fpernunt in Italia Iurisprudentiafrequentesſetra dunt;
bumilioreshomines, &queſtuarij Philosophie aggre diunturfeulacerantpotius;in
gratiamenimmedicine,autal teriusfcientiæattingunt,utindelucrafibiparent;
Gitarem Sanctam&venerandam degenereshominesturpifineaggre
diuntur,prophanoque fudeturpant. Procul, òproculestoprophani. Additurpræterea,
quodPhilofophiam moralem Pfeudopbilo fophi eiufmodi nequedeliminefalutarunt
unquam,quodta menplurimumexagitauit Cicero, eumſe Philofophum appellare,
quidefinibusbonorum, &malorum,ideftde vltimo vite fine,ftatuendo
nihilomninonouerit. Verùm, quifepenitusto
tumvitecontemplatiuedediderit,noniniuriaamuneribusci uilibus alienus ducitur,
eomodo tamen, quo anteadiximus, cumdefelicitate,ibique de
vitacontemplatiuadifferuimus:at qui
&ingenioestphilofophico,&moralem,inſpectricemque
Philofophiampulchrètenet,facile,fiadmuniaciniliadefcendat, non magnaque
experientia,aptißimus euadetillis exercendis procognitioneprincipiorum,atque
uniuerfaliumcanonum Plutarchus quamexftudijsbabetiamfuis.Idilliaccidet,
quodinre milt cullo. etiam inLu tariLucullocontingit;dequoCicero. Itaque,
cumtotum iter , atquenauigationem confumpfiffet,partim in percontando
aperitis,partimrebus geftislegendis, in AfiamfactusImperatorvenit,cúeffetRomapro
fectusreimilitarisrudis. PoftremumpericulumferioPhi in7.dIufto.
lofophantiumilludest,quodtetigit Plato,impreposteretamen
pbilofophantibus,ſequetemporeincongruo Dialecticefcilicet , Metaphifice
applicantibus. Periculum verò est,fiquiingenio philofophico, &studioprefummaveritatis
cupiditate nimij acuminisfeu ruento actusinfcepticam opinionem delabatur: tum 5
135 LiberTertius . tumenim,cumfpe ceciderit cognofcende veritatis, quemfibi
finemftatuerat puramque ideo voluptatemintelligendi defpe ret,infenfibiles
voluptatesfenexrecidet,quas iuuenis vita uerat; abſque enim voluptate aliqua
nemo viueresustinet. Phauorinusin vigenteatatepudicus,insenectute vitamin
Phauorinus obſcanamprolapfusest. DeIurisprudentia. CaputUndecimum . iamfenexfit
obſcænus. no DIurisprudentiamtranfeamus. Hecquoquequietecor
tantătamen,quantaPhilofophiapromul titudinelibrorŭ verſandorum:
noneatamenexercitatioeftcor poris, quæipfiusroburferuet.
Emmollituritaqueineoquoque Studiocorpus, &animusredditurimbellis: voluptas
verdex Suauitate studiorumminormultoest ,quàmPhilofophia. At
prodogmatefiPandectasipfasſpectemus,acCodicem,demum quelegumcollectionem,
accongeriem,hacIurifprudentia deli Etorumpunitioneproponit,
exteriorumtamen,perturbantium. D.Th.1.2. queciuilemfocietatem; habituumnonmultam
geritcuram:in Uniuerfalibusfolumprincipijs; honeſtè viuere,neminemlede re,
iusfuum unicuiquetribuereiubet. Verùm uthonorespu blicosStudiofisproponit,
spemqueobtinendorumexhibet, cupi ditatembonorumpromouet: duminterpretes autem
confidera mus,lucricupiditatemilliexcitant;namplurimos videas,pri mequefortis
,quiiactent lucrummagnumasefactuminma 9.96. art.2. teriafideicommiſſorum, velin
aliamateria:quorumauctori tate incitantur
studentesadeandem,quæindiuitijs,gloriam. Baldus. §.Primus . Moresalij exIuriſprudentia.
ALTI pretereamoresfequuntur exSophifmatefecundum quid,&fimpliciter;
cumenimIurifprudentia,qualisincolle I 4 Etione 136 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. Etione nunclegum traditur, ad iudicandi ufum, ) munus
spectet,que estfunctioquædamprudentiaPolitice; Iurifcon
SultiarbitranturſeadtotiusPoliticeprudentia ufumfactos, &aptoseffe:
exquaignorantianonfimplicitumor multusna fciturſefufpicientium &reliquas
facultates,licèt aptiores, contendendifrequentia, qualis eft Politica, defpicientium.
Contentiofus etiammosna fciturexcontendendifrequentia, velvoce
velfaltemfcriptis. Aduocati enimfcriptis concertantubique, acalicubi etiam,
utpenesnos voce : Bononia, &Romefcriptisfolum Vo ce enim, quidifputant
Procuratoresvocantur:nequeconten tiofolum difputatiuaest,fednegocioſa;
namdealicuiusfemper. damnoagitur. 6.Secundus. DeMoribus conſequentibus peritiam
: legum,cumlegumlatioperfectaeſt. QVODfilegumlatioperfectafit, nempe
vniuerfalemiu ftitiamadeoqueomnes virtutes,&difciplinamadeascomple Etatur,
eiusfanèſtudiumintegramexhibet virtutem, fiuead eamconfert. HacdecauſaPlato
studiumlegum unà cumea rum prohemijs ideo commendabat. Verbafuntfapientiſſimi
Philofophi deoptimaRepublica , tt) de legumlatione perfecta runà cum probemijs
; Non eſt præſtantis virtute ciuis perfecta laus,quadicitureum bonum
effeciuem,qui legibus quamoptimè miniftrauit, & quammaximè
paruit,fedperfectiorillaeſt, cum effe talem,qui le
gumlatorislegesferentis,&laudantis, vituperantif queſcriptis, omninopertotamvitamparuit.
Hæceſt ciuisperfectalaus, nempeoportet,vtlegis conditor
legesnonfolumconfcribat,fedetiamdeclarationem 1 his LiberTertius. 137 his
adiungat, quaquæhoneſta , turpiavè ſibi viden tur, fignificet.
Studiumergolegum,ac probemiorum ma ximè iniungitPlato ciuibus, utuberem
virtutisperfecta fontem: necAriftoteles,qui vniuerfalemiustitiam prefertre
liquis virtutibus ,in hoc diffentire poteft; qui enim fiet,ut perfectam legum
obferuantiam ciuis obtineat,qui legum Stu diumnonfitamplexus? A :
DeRhetorica,feu Oratoriafacultatisprofeßione eiusý moribus. CaputDuodecimum .
§. Primus . MoresOratoriæ antiquitus : continet . DOratoriamfacultatem
Rhetoricamvétranfeamus:bac Aantiquitus patrocinabatur litigantibus , &reis
reis , ut nuncIuriſperiti,ſedin confultationesetiam, & concionesde
Scendebat, undemagnosgerebat ſpiritus,plurimumquetume bat.
PenesPlatonemGorgiasafferit,Rhetoricam omnesfub InGorgia. ſevires,
acfacultatescomplecti:contraquamopinionemdifpu tatibi Platofubperſona Socratis
: & AristotelesinRhetorica damnat,dumRhetoricameffepropaginem Dialectice,
)Poli Lib.1.cap.2. tice, nonautemPoliticam integramcognitionem includere af-
munéfectio ferit;fimulquedicit; pluratunctemporis effeillitributa, quam ne. is
effeillit propriacontemplatioferat. Nuncalicubieademferè,quean tiquitus,
muniaOratorexercet, ut Venetijs, &inditione,ut plurimum,Veneta.
Vndemultumquoqueeaipfafacultasft . bifumit; eofdemque morestribuendumestei,quos
tribuimus proximè Iurisprudentia . A Secun ſecundúcó 4 Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Secundus.
Moreseiushistemporibusvnà&poe ticæ,&reliquæeruditionis.
Атhistemporibus,exceptaferèditione Veneta,&facra
functioneconcionatarum,dequibusnonloquor, in eruditionis Solamlaudemconceffit
unà cumPoesi &finitimis ornamen-.. tis, cognitionefcilicet antiquitatis,
& hisfimilibus,quæfacul tates, earumque Studiainhos videnturipsaperfe
moresincli nare. Affectus validèincendunt,&commouent,namtum oratoria,
tumpoefis inaffectionibusexcitandisplurimum labo rant, eamqueobcaufamdeoptima
Republicaſummouit trage diam Plato . Boetiushanc prefertim labem affectuum exci
Lib.1.conf. proſa 1. tandorumtribuit Mufis: PhiloſophiaenimficpenesillumQue
(Musa)doloreseiusnonmodònullisfoueruntreme dijs, verùm dulcibusinfuperalerentvenenis.
Hafunt enimqueinfructuoſis affectuum ſpinis vberem fructi
busrationisfegetemnecant, Atpræfertimamorespoesis alit, non tam
rationedogmatisquàmratione repræfentationiss
ubiqueenimamoresrepræfentantpoeta,tumGraci tum La tini, tum Itali: at Latini&
Græciturpes mafculorum, aqui busnostriabſtinent: quefortaffiscaufaetiamfuit,cur
labora uerintea infamia aliquandopoete,quamAreostus in Satyris
(vulgieiufmodifententiamfignificando) expreffits Rideilvolgofefente run,
c'habbia vena Dipoefia . Certèlectioaffidua turpitudinum
irritamentumeftineandem turpitudinem . Ariftoteles lectionem,
&inspectionemturpi tudinis abadolefcentibus , &puerispræfertimremouit.
Quo circacommendo eorumpietatem,quireſecauerunt a Martiali, Catullo,
LiberTertius. idgenuspoetis omniaobscena. Eademratio,
fedprætereaconfuetudo,&imperiumGrammaticosaliquosfe duxitadillam
turpitudinem,dequaIuuenalis; Quotdifcipulosinclinet Amillus .
Optimamfuiffet,fieloquentiſſimi bominesnon nifiproba, fanctafcripfiffent .
Imbibiffent certe eloquentiæ quoque can didati uberes castimonia ,
&fanctitatis stillas . Reliquos mores exijs, quedictafuntdequiete corporis
deducere licet. Addifciplinamtranfeamus . DeDiſciplina . Caput Decimumtertium.
6. Primus. Diſciplinadiftinguiturinpublicam, &priuatam . DISCIPLINA
restat,fiueeducatio,quamegoduplicem Dfacio, aliampublicam, aliampriuatan,
usernam hiin prafentiafonathec diftinctio,quodſonat Aristoteli in Politicis
libris , & quomodoſumamego infequentiparte.
Nuncitaqueprodifciplinapriuataintelligocultum &aßuetu dinemipſiuſmetperſona
:pro publicaaccipio ciuitatis, locique
vitam,&demumexemplumpublicumquodinterdumexRei
publicaformapendet,interdumexalia causa. Pendetexfor maReipubl. mos auaritia in
Oligarchia;cum enim inea ex cenfudignitatestribuantur, rapiunturquoqueciuesin
admira tionem,&amoremdusitiarum. Nuncutrumque disipline
membrumconfideremus. De diſciplina priuata, educationeve. DISCIPLINA ,
quamnuncpriuatamappello,postea dini deturpro cura,exquapendebitinpublicam,
&in priuatam. Erit 140 Deconiect. cuiufquemorib. &c.
Eritpublicaquidem,fiacurapublicaciuitatisfit : priuata dve rò,fia cura
patrisfamilie , ac domestica procedat. Diſcipli na,educatiové eiuſmodi Græcè pedia
vocata aPlatone, abAriftetele; definitur a Platone; Educatio puerorum ,
quęadeamviuendirationemperducit,quamlexre tameſſe dictat,
&iuriæquitatepræſtantes,&fenio resvſu rerum,
ficutrectam,verècomprobarunt. Ve rùmdefinitiohæcfitfoliusdifciplina a publica
curadefcenden tis, anomnisdisputaboin s.parte, ubi Therapeutice explica bitur.
Interimfatisfithicdifciplinamfignificare, educationem, ac affuetudinem perſona:
cuius vires,que,&quantęfint, Lib.2.deaf- iamaperuimusin 2. parte.
Quocircanibil aliudhicfubijciam; fectibus in communi. Epift.7. namquam,
&qualemeffe oporteatadfequentempartemſpe Etabit, ibiquelatètradetur . §.
Tertius . Depublicadiſciplina, ideſtpubli coexemplo. PVBLICAdifciplina,
utnuncfumiturpropublicoexem
plo,vim&ipsamagnamhabet,licètminorem,quampriuata: publicoenim viuitur, ut
plurimum, exemplo . Quiin deli cijsBaiarumCanopivé,necnonlicentiaomniumvoluptatum
viuebantadidem&ipfiexemplum,totiprofluebant luxu, t) voluptatibus;
undeiubet ealoca vitare Seneca,qui &ra tionem affert, quamobrem publicum
exemplum adeo promo ueat. Verbafunt. Vnumexemplum autluxuriæ, aut auaritiæ
multum materialifacit. Conuictor delica tus paulatim eneruat, &emollit.
Vrcinus diuescu piditatem irritat malignus,comes quamuis candi do ,&
fimplici rubiginem fuam affricuit. Quid tu acci LiberTertius. 141 acciderehis
credis, inquos publicè factuseſt impe tus , certèvbiluxuriæ,&
libidinisvndique exempla occurrant, rarum,&admirandumerit,ſiquiscaſtus
confpiciatur. ItaquePlatoquoquedixit verèprobumeffe CurAthe
Athenienfemprobumcumcontrairritamentalicentiailliuspo- nienfispro
pularisperſeprobitatemamplecteretur. Hincest, curPrinci- dictus pro
pumexemplaadeopermoueant ,nampublicaeafunt. Utenim bus.
Princepsgentemtotampotestate, &iurisdictionerepreſentat, itavita eius
totius gentis vita instar est. Tantam idcircò vimexëplumobtinetPrincipis,
utPlatoexistimaueritRem publicamillamfuamidealeminlibrisdeIusto confictam unius
Principis exemplopoße induci . Cauſaverò efficacie exempli refertur in
obiectum,cuiuspotestatemanteaexpofuimus3.par. Lib.2.c.8. teharumcuratoriarum .
142 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Propofitio rerum, &methodi, huiusý,
distinctio. Caput Primum . §. Primus. Quædicendaſunt, proponuntur . AvsAE
morumexpofitæfunt,exquarumcom binatione moresdijudicaripoßunt,estqueidpri
mumfignorumgenus,quodduciturexprocatar ticiscaufis , adcuiusfigniabſolutionem duo
re quiruntur. Primumeft applicatiodictorum adindaginempro pofitam,fcilicet
methodusindagandiexdictis mores. Secun dumeft inquifitio temperamenti . Cum
enimtemperamentum, præfertimcordis, ex quomoresprofluunt, fit occultumfenfi
bus,oportetex notis , atquefignis infenfum incurrentibus il lijudicare, ut
mores extemperamentoproficifcentes conij ciamus. Signa verò,qua
temperamentumindicant,ſunt,que inPhiſognomiamagnaexpartetraduntur: dico
magnaexpar te, quoniamprætereiufmoditemperamentorumfignaaliaque damPhiſiognomiaincludit,
vtfuo locointelligemus: verum Phiſiognomiampoftea,nuncapplicationeaggrediamur,
acme thodumdeducedorumfignorumprimigeneris,fcilicetexcaufis. §. Secundus .
Methodicapitaduoſunt. METHODI autempropoſite duofuntcapita; velenim omnes
caufæin eundem moremconfpirant, v.g. omnes inmo rem
venereum,tumnaturalestumaduentitiæ; velaliæineum morem, alice in
contrariumducunt. Exemplo remdeclaremus. Temperamentumfitſanguineum,
etasiuuenilis,regio calida, educatioin voluptaria ciuitate, quæqueſcateat
occafionibus, il lecebrisque venereis, utquondamBaia , & Canopus: item
inftitutioinfamilia, acdomointemperante,ſodales obſceni,for
tunaampla,acdelitijs affluens: vitaotiofa, aut ſtudia volu ptaria, utmusica,
modorum præfertim mollium. Omneshe morumcauſe ad veneremducunt, ac venereum
morem. Hoc estprimum caput . Secundumeft cumalie cauſe in venerem, aliæin
venerisodiuminclinant, v.g.temperamentum,regio, etasin venerem; educatio
verò,autpublicadiſciplina , stu
diumqueintemperantiam:velcontrailleintemperantiam,he invenerem :
Etdemumcumaliquecauſe, autcauſaaliquain venerem,alique,autaliquain contrarium moremducunt.
Eft fecundumhoccaputmethodi,cuiusiamapplicatio difficilioreft; oportet enim
contraria momentalibrare , t) minusex maiore Subducere,
utgraduspræualentisdemümorisfupputareliceat. Primum methodi caput continetcum
omnescauſa confpirant . Caput Secundum . CV.M. causeomnesconfpirant,facilis est
methodus; nam moremeumcertèconijcimus,quemfingula, &coniuncte
cauſeexhibent,nempeinexemploproximicapitis morem vene reumpronunciabimus:
tertiusautemestdemoreiudicium,qua deactione. Namactionisetiam pofthabitum
contractumſu musdomini,utAriftotelesdocet 3.Ethic.cap.s.&nosfupras at
moris,&habitusnonfemperdominifumus; undequiSar danapali vitam longotempore
vixerit, Sardanapalimoresfa nèiscontraxerit: infingulistamen operandiex ea
vitaoccafio nibus Deconiect.cuiufquemorib.&c.
nibusſeſuštinere poterit pro libertate arbitrij: atdeponerein temperantiæ
habitumnonæquèillifacile. Verùm anteaquo queremtotam explicuimus: exemplum,cum
omnes caufa ad fortitudinemconfpirauerunt ,eſt Georgij Castriotte Scander
beghTurcico nominevocati: temperamentum eius ad animo fitatemfactum; cöformatio
etiammembrorum;procerusenim fuit, ) roborisincredibilis; natus
eftinregionebellicofa,fcilicet in Epiro; educatus autemin militaridifciplina
adhucephebus, veraspugnasgeffit,quasnumquamdimifit; perpetuoenimfuit
bellandioccafionibus circumdatus; nobilitasetiam adanimofi
tatemducebat,namexfamiliabellica virtuteprestantenatus Odifs. 24. est . Nobiles
autem virtutesauitas,ac auitoshonoresemu lantur . Vlißes
adTelemachumpenesHomerum3 : Nequidvituperamaiorumgenus,qui antea Fortitudine
ornatifuimusomneminterram : Telemachuscontrà;
Videbis,fivolueris,paterdilecte,hocinanimo Non
vituperantemtuumgenus,ficutdicis. : Secundummethodicaput continet. Cap.Tertium.
§. Primus. Cauſæmorumenumerantur, : &examinantur .
ADfecundumnuncmethodicaput tranfeundum,quod cum multoscontineat
anfractus,prolixioremquoqueora tionem exigit. Quoniam ergoinhocmiſcentur
contrariamo menta,admorespraenoſcendosoportet,utmifceantur,utque librentur:
&primò, quænambuiufmodi momentafint,repe tamus: hincautem deducemus. Mos,
utexfuperioribuspa tet, est LiberQuartus. 145 tet, estdifpofitio
quædamappetitus ,&in eiusmodidifpofitio nemosformaliterrefidet. Quoniam
veròdiſpoſitioeaex acti buspreuijs comparatur; ideomosimmediateestexdifciplina,
outexeffectricecauſa; utexformali verò, exhabitu , aut di ſpoſitionelaudabili,
aut vituperabili . Habitus ergo virtutis aut vitij est mos. Rurfus
quoniamappetitusfentiensſenſo riumfuumbabet,cuius difpofitio variè etiam
admores incli nat , ut docuimus antea. Temperamentum, exquoſenſorij
prefertimdispofitiopendet,in moresinfluit, momentumquead eos habet:
atprætereaeademfenforijdispofitioexpartiumcon formationeintenditur,
velrefrangitur ; etenim instinctus ex eaipfapartiumconformationenascens,inprimumſenſorium
re fluit, fluit,fiquefimilisfit inclinationiextemperamento, eam auget;
ſidiſſimilis,imminuit. Integeritaquemosnaturalis, integra quepropenfioex
temperamento primiſenſorij, &ex refluxu instinctus,in conformationepartium
refidentis,componitur. Quemintegrummorem naturalemegobreuitatis caufa infra
momentum extemperamento,utplurimumdicam,licètnon
totusextemperamentofit,quodpremoueo,ne quis me rece dere a
meadoctrinareputet,quinonexſolo temperamentomo res naturales
propenſioneſuenafci docui , ac doceo . Ad alia tranfeamus.
Alteranttemperamentum,faltemadtempus,cli quæ tempe ramentum terent
ma,folum,ſitus,regio; etatesquoque , &ſexus , exercitatio , &cibi;
&horumaliquapartium quoqueconformationemal terant,
ideohabentmomentumfingulaadmores . Appetitum pratereaafacultatecognofcente
excitari vidimus ; unde im bibitadeagendisopiniones, & maximehabentipſe
quoquead mores momentum. Diſciplinapublica,fiueexemplum publi- Quæhabeat
momentum cumadhoccaputſpectat,& nobiltaspotentia, &diuitia,con- admores
trariæquefortune; omnesenimeiufmodifortune conditiones, K primò Deconiect.cuiuſquemorib.&c.
primòincognitionem, & opinioneminfluunt, indein appeti
tum:ſtudioautem,tumobcognitionemadmores momentaob tinent, tumetiam ob aliqualem
temperamenticorporis muta tionemobquietem,motumové, &motuumrationem, veluti
proximèiudicauimus. §. Secundus. Treseſſecomparationesmomentorum
duasfimplices,&vnamcompoſitam . MOMENTAnuncdeclarataconferamus.
Idautemprimò confiderandumest,duobusmodisfimplicibus collationemeiuf
modifieripoſſe,fecundumgenusfcilicet , &fecundumgradus:
fecundùmgenusquidem,ficonferamus momentumdifciplina, &affuetudinis
cummomentodifpofitionisfenforij interioris, autcummomentocognitionis,&
viciſſim:fecundùmgradus autem,ficonferamusdifciplinam intenfioremcumremiffiorez
temperamentumcalidius, &magisadiracundiamfactumcum minu temperamento
minuscalido, &minusfactoadiracundiam:at tertiomodo, *compofitofietcollatio,
collatio,fi diuerforum di generum diuerfigradus
conferantur,nempe,utexemploremdeclare mus,fidifciplina, utquattuorgraduum,
cumtemperamento, outofto,comparetur,utquesehabeantinterfemomentaad
mores,quæratur. Comparationemfecundumgenera continet. CaputQuartum. 5. Primus.
Comparatdiſciplinæ,&tempera G mentimomenta . ENERAnuncprimumcomparemus:
triaillafumma erant momentumaffuetudinis,acdifcipline,momentum dispositionis&affectionisprimiſenſorijextemperamento,
& momentumcognitionis: quorumafſfuetudinis,tt) difciplinamo mentum,
&immediatius, &formaliusmoremattingit, cum constituatappetitumipfum,
cuiusdispositioeftmos . Dispofi tio verò, &affectioſenſorijprimi
materialiterfehabetadmo res,ideoquenonequèimmediata ,necformalis mori,attamen
utpendetextemperamentopertinacior illaestdispofitione ip
ſaappetitusexaffuetudine;ſpiritaliora enimin nobisfluidiora funt,
craffioraautem,& materiata confiftentiora: at oportet dilucidiusremhancipfamexplicare
. Cumergo moremhicdi cimus,nonpræfentemaffectum SIGNIFICAMUS – “we signify” –
H. P. Grice: “I signify” “he signifies”-- ire, aut cupiditatis, fed impreſſamappetitui
diſpoſitionem adirafcendum,adcon cupifcendumvé,cumſeſeobtuleritobiectum ,
autoccafio: affe Etioautemfenforij,acdifpofitioex temperamento,in actupri
mofemperinest,quousque temperamentumdurat; in actuſe cundononaquè. Ex.gr. cui
corestdurum, )calidum,tale femperhabetfecundumtemperamentiſuigradum: at quodex
ardeat,accenfa cordiscaliditate,nonhabet,nifipro occafione irafcendi,
velexincenfisbumoribuscorpenetrantibus, velex alia eiufmodicauſa. Corcalidum, )
durum, utad exarde fcendumpronumeft,ita etiamadiramhabet momentum,vt accenfio
cordis proxima eſt materia ira: attamenficontraria aßuetudo vicerit,comprimit
virtusmanfuetudiniscor velin cenfum, &
abaffectuire,faltemimmodico,&rationempro turbante, vindicat: verum restat
adhuc temperamentum. femperpronumadmaterialiaillaire primordia excitanda, UE
interdum,fifueritoccafio irafcendi acris , magna, &ratio
aliorfumdistracta,minusattendatinitiamotus,poßitmagnus iraexcitariestus,in
viroquoqueprobo,quitamenſeſeconti nebit . Concludamus comparationem . Difpofitiocordisad
K 2 ira 148 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ira materialia primordia tenacius
beretcordi,cum tempera mentoipfibereat ,quam dispofitio
exafſfuetudinecomparata, appetituicumfit hæc aduentitiumquoddam accidens,
&licèt plurimum obtineat firmitatis ex eo , quod longa confuetudo
imiteturnaturam ,dicaturquetranfireinnaturam,ipfatamen
naturaeritadhucfirmior,&conftantiorex eamaxima;pro pter unumquodque tale )
illudmagis: at validior,etef ficaciorcontractushabitus . Comparatcognitionem cumaffue
tudine, ac difciplina . い ADcomparationem nunc cognitionis cum
affuetudine ac disciplinatranfeamus . Quid cognitioattuopereturin Etu operetur
in &20. appetitumfentientem,expofuimus anteainlibrisdeaffectibus: Lib.2.c.
16. modò verò cognitionem in habitu veldispofitione compara muscumdifpofitione
appetitus. Estoenim,qui credathonesta tem eſſepreferendam voluptati
habitualicognitione,&cum occafiofe obtulerit , actuali : at
idemappetitumhabeat in v luptatempronum,illiquecedentem,cumcommoditas, &
pre fensillecebra occurrerit, eiuſmodique cedendidifpofitionemcon traxerit,
estfanèdifpofitio appetitus validiorcognitione;que
conclufioexincontinentiumſtatu,operationequepatet: Mul toautem clarior eft
conclufiodeintemperantibus,fiquiforteex illis cognouerintPhiloſophiamoralem,eamqueadmiferint
(Quo tamen modoadmittiabintemperantepoffit, &improbo homi
neanteadeclarauimus;)eiufmodienim hominesinoperandonon
cognitionem,fedappetitusdiſpoſitionemſequentur. Insumma ergo, cumex difciplina
difpofitio appetitus immediatèdefcen dat,que mosipfeest,plus momenti
affuetudodifciplina admo ش rem 149 rem,quàm cognitiohabebit. Verùmrepetenda
eftdistinctio LiberQuartus. cognitionis agendorum anteatradita,
quodaliafitrationis , & mentispractice, alia interiorumſenſuum : nos unius
phanta fienomineinhocmoralinegotioomnes complexifumus,utan tea nonfemel
protestatifuimus . Cognitio veròphantafie alia
inphantasmateprimofistitur,aliaadphantasmafecundum excurrit .
Conclufioproximadeprimiphantafmatis cognitione accipiendaest,
nondecognitioneetiamfecundi; cum hac enim cognitioappetitus
commotionemincludat, nonpotest inhabitu ipſoconcipi, quinin
appetituetiamfentientefimilis aliquadiſpo fitio Statuatur , atidest
contrapoſitionem; ponimus enim di ſpoſitionem appetitus repugnare cognitioni,
nonautemfimilem eße . Nifitamen, utinincontinentecontingit,interpretemur
cognitionemhabitueſſein mentepractica, &phantaſiaſecun dumprimumphantasma,
attamenadſecundumetiamphantaf maextendi, cumnondumingrueritpeccandioccafio,
&titilla tio: tum veròobscurari, &expiraredemùphantasmaſecun
dum,restarequefolumcognitionemobumbratam,qualem antea
incontinentiumcognitioneminactupeccandidefcripfimus . §. Tertius. Dubitationes
contra dicta,acſolutiones. SED contraconclufionem allatamdubitatio oritur; vide
turenimcontra cognitioprestareappetitusdifpofitioni. Plato in7. deIustoſpeciem
hanc educationis affert . Adoleſcens rectè inſtitutus in honeſtis , iuſtisque
actionibus , & officijs, qui etiamverasdehoneſtis opiniones rit,
ſcilicethoneſta eſſe,quæ lexpræcipit, vicaptio iniones imbue numabaliquodifputatore,&
peruerfore ſeducatur averaſententia infalſam,vtquod lex præcepit non K 3 magis
150 Deconiect. cuiufquemorib.&c. magiseſſehoneſtum,quam
turpe,deincepscredat; ſeductus iuuenis invitam turpempræceps ibit. Ita ibiPlato
. Ettamenappetitumiamad legitimas actiones di Spofitum habebat, verùm
exſolacognitione mutata in contra riam vitam abit; ergocognitiopræualet
diſpoſitioniappetitus, proindequeaßuetudini. Itemdocet, &rectèOuidius
amorem extingui,fiturpisdetegaturmulierintimè confpecta, & per tractata,
quàm antea, utpulchramdeperibamus. Lib. 1.de re med.amoris
Proderit&fubito,cumſenonfinxeritulli Addominam celeres manetuliffègradus
Auferimurcultu,gemmis,auroqueteguntur. Omnia, pars minimaestipfapuellaſui .
Sape ubifit,quodames, intertam multarequiras , Decipithacoculosægidèdiuesamor
Improuiſusades, deprendastutus inermen , Infelix vitijs excidetipfafuis .
Adestergoappetitus difpofitioiamattamenafuccedente cogni tioneturpitudinis
vincitur, &tollitur. Refpondeo ergodu bitationibus adductis, idquegenusalijs,bocfactofundamento.
Difpofitioappetitusæftimaridebet , cenſeriqueex obiectofor mali, non
materiali,quodanteaquoquenonſemeltraditumest, Inpropofitis itaque argumentis
dispofitio ad materiale obie Etum, nonadformale mutatur : v.gr. inargumento
Platonis difpofitio iuuenis erat adhonestum , & eadespofitiodurat etiä
postseductionem;fugitenim legitimas actioneseo,quodbone
ſtasampliusnoncredit,nonquodalienatusfitformaliterab bo nestate.
Infecundopariterargumento mutaturpoft detectam turpitudinemamatorergafubiectam
mulierem,qua riale obiectum, at nonerga fimulachrum, et effigiem pulchri
tudinis,fubqua eamfibi repræfentabat , amabatque: eandem enim LiberQuartus. 151
enimformam,ficubi videret, perditèamaret. Hincprocorel lariodeducitur;
eum,quifacilèopinione mutetur,etiamfiappe ..
titusdifpofitionempertinacemhabeat,facilèpoffe mutari erga materialia
obiecta,nempeergaperſonas, & etiamresformali, aſeque dilecto
obiectofubiectas . Est auarus,qui omnia ad tilitatem refert:
amatishominem,quemfibi utilemexper tus est,&credit:
atfifacilisfitadmutandamfententiam,per fuadeillibominem,quem utilemcredit,
eſſefraudolentum, & alios effe, quimulto magis ufuiillierunt, modo eos
admittat, &primum reijciat. Mutabit is amorem,etiamſidiſpoſitio appetitus
adformale obiectum eadem perfeueret . Aulici hoc modograffantur aduerfus
competiores: adulantur, & applau dunt amoriformalis obiectifuorum
Principum, atamorem ma terialis,fcilicetperfonarum demoliuntur.
Maximaitaquepars buiusartis eftnoffeformaleobiectum amorisPrincipum .-
§.Quartus . Comparatur cognitiocum tempera mentofenforijprimi. TERTIA
comparatioreftat, quæestcognitioniscumtem peramentofenforij primi;
&quoniamhicabſtrabimusagradi bus,ideodebemusintelligere utrumque membrumin
eodem graduſumptum, v.gſummo.ExdogmateenimPlatoniscon fideratio, & collatioreruminfummafuipuritate
effedebet : hic Collatiore in cõparationeprimòſeſeoffertfententia Platonis;
quifententia fumnora primasdefert: cuiusfententiæmeminitAristot.in 7.Ethic.ut
du. fupraetiam,cumdeincontinentiaegimus, diximus. Contraria
SententiaestGaleniinlibro,quodanimi moresfequantur tem peraturamcorporis;
exeoenimdogmatetemperamentumcogni tioneefficatius erit. Verum
utfimpliciterprocedam,mediafen corpor K 4 tentia , fit in , Deconiect.cuiufquemorib &c. tentia, eſt
meoiudicio verior. Eftautemmediafententia,in 3.part.libro
quaPlatonemexpofuimus. Diximus veròfententiam perfe iximus . Etam, )
integramintelligi poſſe, cognitionemclaramfuophan taſmate,nedumprimo
,fedetiamfecundofultam; Eiusmodique cognitionemeffepraualidam: nuncquoquerepetimusipsam
va lidioremeſſe momentoadmoresfiuepropenſionenaturaliextem
peramentoprimiſenſorij.Exillis,quæ tumdiximus,patetetiam
conclufionisnuncpropofita veritas. Atfi cognitionemſuma
muscumſolophantasmateprimo,dicotum validioremeſſepro penfionem ex temperamento,
quàm cognitionis momentumad mores,dumperſe, primoqueloquimur . Probo verò
conclu fionem,quiamomentumextemperamēto,fiue propenfioipſaper
Seaccedenteobiecto , effundit cupiditatemfentientis appetitus ,
quęadoperandumrapit:atcognitioabſquephantaſmateſecundo taeft ipſaperſeminus
multoaptaeſt mouere voluntatem,Utnodum integra cognitioneque integrè obiectum
bonumrepresentans. Eritautemfummarationis; quodabſoluto,&expedito, accon
citato motumouetappetitumfentientem,plusmomentiad mo res habet,quàmquodleuiter
debiliterque mouet voluntatem3 quoniam appetitus ipſe valdeconcitatus , validè
etiam mouet voluntatem, inquahabitusnonſupponatur, utnunc: at pro plus
penfioextemperamentoſenſorij abſoluto, & expedito, concita
toquemotuappetitumfentientemmouet. Cognitio abſquephan Tempera- tafmatefecundo
debiliter mouet voluntatem; ergopropenfioex potinmori teperamentoplus
momětihabetadmores,quàmcognitioabſque bus introdu
phantasmatefecundo.Adiunxitamenparticulamperfe,&pri cognitio. codis, quam
mo,quoniam voluntasdūnondirectèinobiectumfertur, fedfu praseipsamreflectitur,
vultqueexperirilibertatemfuam,fatis
habetexcognitioneetiamfinephantaſmateſecudo, vnde resistat
motioniappetitusſenſuum, utin primapartehorumaperitur. Com LiberQuartus. 153
Comparationes fecundùm gradus continet . Caput Quintum .
SVCCEDITcomparatiofecundùmgradus,quabreuiexamine peragitur;
namcertumesttemperamentumcalidum, midum cordis,quod est venereum, quotale magis
fuerit,e maius momentumadmores venereoshabere . Idemquedetem bu peramento
cordiscalido, ) duro, cuiusestiracundiapertinax; quocoreritcalidius,
&durius, eo maiusinerithominimomen tumadiracundiammagnam, &
diuturnam,pertinacemque , idemquedecateris. Cognitioquoquequoclarior, )
stabilior, defixiorque , eo maiushabebit momentumadmorem, inquem propendit .
Appetitusdiſpoſitiopariter,quo maiorerit , &in tenfior,eomaius inferet
momentumad mores . §. Vnicus. Decollatione appetitus ſenſuum cum
voluntate,&cognitionisintellectuscum cognitione sensuum. APPETITVS
tamendiſpoſitioaliamquandamN.com parationemfecundumgradusdifferentiam
continet,eftque,quod appetitus aliusfitſenſuum aliusfitrationis,fcilicet
voluntas; potestque conferridispofitio voluntatis cumdifpofitioneappeti
tusſenſuum, utramaius momentumhabet. Verum,quoniam fatishanccollationem præftitimusfupra,
ideoſuperſedeo nunc. Poffet etiam conferri cognitiomentispracticecum cognitione
interiorumſenſuum, acquoniamdehacquoquecollationeegimus antea, poteſtque
exdictis non difficilinegociodeduci, ideoilluc
reijciolectorem,præterquamquodadcollationem,quamnuncin tendimus, 154 no
affuefcit Deconiect.cuiufquemorib &c. tendimus,coniungi
bacdebent,nonſeiungis nonenimaßuefcit, Appetitus appetitus fenfuum reali ipfa
operatione, quinaffuefcat quoque fine affenfu voluntas,conspirando,imòiubendo
ipfam operationem . voluntatis . Quaproportionesfintintermemoratamomenta. Caput
Sextum . §. Primus . Proportionemexponitintermomen :
tumexdiſpoſitioneappetitus,&momentumextem peramento. On
poßettamenexdictiscollatiofieri, nifi, UtAstro logi planetarum dignitates in numerisaffignant
, itat ) nos vimenumeratorumadmoresmómentorumnumeris diftin queremus . Išta
enim mixtionis ratio poterit demum colligi. Rem veròbuncin
modumprobabiliterdeducemus . Difpofitio appetitus , que ex affuetudine, cum
totum appetitum afficiat, fcilicet &animefacultatem,
&fenforium,ficonferatur cum temperamentoſenſorij ,adeoque momentumcum
momento ad mores,dupliciratione excedit. Primò, utforma excedit mate
riam,parsqueformalis exceditmaterialem. Secundo,utto tumexceditpartem, quatenus
enim difpofitio ex affuetudine afficitfacultatem anime,quæestparsformalis,
actemperamen tumfenforij afficitperſeſenſoriumfolum,quæ estparsmateria
lis,eatenus affuetudo excedittemperamentum exceſſuforma Supramateriam.
Secundoautemloco,cumtotusappetitus,quem afficit afſfuetudo &partemformalem
, &materialem occupet, totius rationis babet
adtemperamentum,quodafficitfolampar tem materialem . Quoniam itaque forma
continet materiam totam,quam actuat , &perficit : continere autem totam ,
& non LiberQuartus. nonfolum perpartes,adminimum duplamrequiritproportio
nem. Eftoitaquedispofitiofacultatis, utduo addifpofitionem Senſorij,quæfit
itaque, ut unum. Rurfusverò,cumhanc etiam difpofitionemſenſorij complectatur
dispofitio appetitus ab aßuetudine,ideodispofitiointegraappetitus addifpofitionem
Senſorijfolius, quæ ex temperamento, erit , uttria ad vnum, adeoque
triplamproportionem obtinebit. Eftnunc veròcolla tio dispofitionis ex
affuetudineinſummoaddispofitionemſen Sorij extemperamentoinſummofititaque
figura. Difpofitio appetitus ex affuetudine, eiusquemomentum ad mores 3
Diſpoſitioſenſorij extemperamento,eiusque momentum ad mores I §. Secundus .
Proportio inter diſpoſitionem ap petitusexaffuetudine,
&cognitionemabſquephan taſmateſecundo. Ат proportio inter momentum
diſpoſitionis appetitus ex affuetudine, & momentum excognitioneabſque
phantaſmate Secundoexhoccapitecolligetur. Cognitiocumphantasmateſe
cundofuperatpropenfionemex temperamento,vt vidimus:at
cognitioabsquephantaſmatefecundoapropenfione vincitur: cũ verò cognitiohæcagendorumabſqueſecundo
phantaſmatea cognitione eorundemcumphantasmateſecundoproficiatur, inte
greturque,videturfaltem alteras tantas vires addere cognitio
Secundiphantafmatisadagendum. Sinos ipficonferamus in teriore
examine,quantaluminisadcognofcendum, & momenti adagendumacceßiofiatexcognitionefecundiphantafmatis
cer tènonminorem alteratanta ipfam existimabimus . Faciamus ergo
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ergofex unitatumcognitionemfecundi
uſquephantasmatis, triumcognitionemtantùmphantasmatis primi . Quoniam veròefficacior
erat cognitionehac propenfioex temperamento, eademque minus efficax,quoniam
cognitiophantafmatisfecun di,in medio eamharmonico statuamus,fcilicet
innumeroqua ternario; utcognitiofecundi uſquephantasmatis, eiusquemo
mentumfitſex unitatum ,momentum extemperamentofit quattuor , cognitio
primiſolum phantaſmatis momentumque eius admoresfittrium,fitquefigura Cognitio
practicafecundum usque phantaſma includens, eiusquemomentum Propenfio,
acmomentumexſenſorijtemperamento 6 4 Cognitiopractica adprimüfolūphantasmaproueniens-
3 §. Tertius. Confirmatio probabilis ſuperiorum ex conſonantijsemergentibus,quę
que exponuntur. CONFIRMANTVR nuncdicta probabiliratiocinio huncin modum .
Quoniamdispofitio appetitus ex affuetudine, eiuf quemomentumadmores (appetitus
uterque & rationis, & ſenſuumconiungitur. )quarum partium
esttriumearum, est diſpoſitioſenſorij extemperamento unius: quarumergodispo
fitioappetitus, eiusque momentum eft 1 2. earundemeſtdiſpo fitioſenſorij 4.
& quarumhæc4.earum est cognitiopractica cumphantasmatefecundo 6.
)finephantaſmateſecundotriū . Appetitusdifpofitio
ergoadcognitionemcumprimofolum phan taſmatebabetproportionem 1 2.
ad3.ideftquadruplam;adco gnitionemcumphantasmateſecundohabetproportionem 1 2.ad
adpropension 6. ideftduplam; adpropenfionemex teperamentotriplam; co gnitio
LiberQuartus. : gnitio veròcum 2.phantaſmateadpropenfionem extempera
mentoſeſquialteram,quamfcilicet 6.ad4. atpropenfioextem peramento ad
cognitionemcum primafolum phantasmateſef quitertiam. 4.
ad3.quasproportiones,fiadharmonias refera mus,funtharmonicaomnes,
utpareratinfuauiſſimamorum harmoniamolitameffenaturam. Inproportioneenimquadru
placonsistitharmoniabiſdiapaſon quetotumſyſtema muſicum exPtolemeocontinet,
eiuſmodiqueergoestconſonatiainterdi ſpofitionemexaffuetudineappetitus,& cognitionempracticam
imperfectamprimifolumphantafmatis. Inproportione tripla compofitadiapaſon eft
confonantia compofitadiapaſon diapente , eiuſmodique est inter
dispofitionemappetitus, &ſenſorijdispositionemextem peramento.
Inproportione dupla confiftit confonantia diapa fon: hecergoeftinter diſpoſitionem
appetitus , & cognitionem cumfecundo
uſquephantasmate:inproportioneſeſquialtera confistit
consonantiadiapente,eiufmodique est inter cognitio nemfecundi
uſquephantasmatis,& propenfionemex tempe ramento.
Poftremoinproportioneſeſquitertia confiftitconſo
nantiadiateſſaronipſaqueidcirco intercedit interpropenfionem extemperamento, seudiſpoſitionemſenſorijex
temperamento, cognitionemimperfectamprimitantumphantafmatis. : 1 TABEL Deconiect.cuiufquemorib.&c. TABELLA.
Proportio. Conſonantia. Difpofitionemappetitus,etcognitio-5Quadrupla.
Biſdiapafon. nemprimiſolumfantasmatis. 4.ad1.
Difpofitionemappetitus,&propen- Tripla. Diapason. fionemextemperamento. :
3.ad1 1.3 Dispositionem appetitus, & cogni- Dupla. Diapason. 2.ad1. Inter
tionemfecundietiamphantafmatis. Cognitionefecundietiafantasmatis, 1 5Dupla.2
etcognitionëprimiſolifantaſmatis. 2.ad }Diapason. ad
Cognitioneſecudietiäphantaſmatis, Sesquialtera. Diapente.
&propenfioneextemperamento. 2 3.ad2. Propenfionemextemperamento, #
Sesquitertia. Diateſſaron. Cognitionë primi
folú phantasmatis. 4. ad3. Mixtionismoditraduntur, quibus contrariamo
rummomentacomiſcentur. Cap.Septimum. 5. Primus. Fundamentumpræmittitur.
ANTEQVAM veròvlteriusprogrediamur,videamus,quot modis contraria momenta morum
miſcentur. Confide randumitaqueestmomentamorumexcontrario uſu,acinsti
tutioneinterdumexcindi , tradicitus tolliinterdum obtundi quidem, .
quidem,reftaretamen. v.gr. tumoranimiexdiuitijspoteftin terdumpenitustolli,
autdifcipline vi, altové contemptufor
tunebonorum,autexeuentu,fidiuitiaexciderint: poteftetiam
idemtumorretundi,ſedinterdum etiamſopiri, ut non am pliusaliquodfui
indiciumpræbeat,restettamen occultè;ſique vehemensoccafioſeſeobtulerit,
acpræfensobiectum irritetma gnopere,erumpat. Testimoniuminfigne
reiaCiceronedeſeip Sobabemus: placet veròeiusipfius verbisexfcribere, Ego,
Lib.r.famil. inquit, cum mihicumillo,Crafſo,magna iam gratia Epift.9. eſſet,
quodeiusomnesgrauiſſimas iniuriascommu nis concordiæ cauſa,voluntaria quadam
obliuione contriueram,repentinam eiusdefenfionemGabinij,
quemproximisſuperioribusdiebus acerrimè oppu gnaffer,tamen,ſi ſinevlla
meacontumelia fufcepif ſet, tuliffem: fed, cumme difputantem,non lacef
ſentemlæſiſſet,exarſi,nonfolumpræſenti, credo ira cundia( namca tamvehemens
fortaſſe nonfuiſſet) ſedcumincluſum illud odium multarumeius in me
iniuriarum,quodegoeffudiſſemeomnearbitrabar, refiduumtameninſciente mefuiſſet,
omne repentè apparuit. §. Secundus. Duofuntmixtionismodi,priua tiuus,
&pofitiuus . Ex fundamento iactoiammixtionismodoscolligamus:duo itaqueilli
erunt, alter,cumnihilcontrarijmomentireſtat; vo caboautemmixtionem priuatiuam;
alter,cum restat contra riummomentum,radixvéeius; &vocabomixtionempofiti
uam. Scioequidempriorem, acpriuatiuamvocatam mixtio Arift.1.de
nemminusproprièdici; etenimin mixtione mifcibiliaferuaritex.vit. gen&corr.
oportet; 160 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. tione priua Nomemix- oportet;
nonenim mixtafuntnullatenusexistentia . Verum tionisquara
tamenutadmoralehocnegociumpertinet, nihilprobibet mix tiuæ mixtio- tionem
vocare,cum aliquamexipfamoresrefractionem, &mi ni cóueniat.
ſcellamfufcipiant, quamnuncexponemus. , §. Tertius. Mixtiovtraqueexponitur .
MIXTIO priuatiuamorumin eoconsistit,quoddumne ceffefuit debellare
contrariummomentum, minuspotuitpropa gari,&intendiid,quodreſiſtebat,
nempehumilitasanimimi noresprogreffusfecit ,dumneceffefuitcum tumoreex diuitijs
pugnare, quam,fieoobicecarens,potuiffet animusinhumilita tisſtudium,
&incrementumſetotumeffundere. Pariterqui exmalaconfuetudinealiquam veneris
infectionem contraxit, etiamfieamposteaiugicura eluerit, attameneo minusin tem
perantiaprofecit,quo partem illam temporisinexuendo vitio pro
virtuteconfirmanda,augendaquepofuit: atmixtio pofiti udutrunque
momentumretinet; licèt alterum retuſum,acre fractum, interdumautemſopitum ex
temperamento momen tum (utarbitrorego)folum hanc mixtionem difciplinafufci
Acommu nibus,&na turalibusvo luptatib. ho monunqua tutus.
pit,proindequecommunes, &naturales voluptatesnunquam penitus moriuntur .
Quocirca tutiffimum estconfilium nunquamſetutumabearumimpetuarbitrari.Le
gimusfanctiffimosAnachoretas omnesau fugiffe venereorum obiectorum vel
leuesoccafiones,quodfacerein legeChriſtiana,inquafo mitem perdurare
fempercostat, estneceßa rium . 4. Compa LiberQuartus. 161 Comparatiocompofita
momentorum,ſcilicetfecun dumgenera,etgradus. Momentamorumfingula,&
integrain octo gradus diftinguuntur. : HIS Isitapremiffis,iamadcomparationem
tertiam momen torum,quæfcilicetfecundùmgenera , fecundumgra dusest,
tranfeamus,in qua exercenda comparatione hec effè methodusdebet:
oportetfingulagenera momentorumingradus diftinguere certos,ac numeratos,v.gr.
Philofophi naturales Philofophi fingulas qualitates in octogradusdistribuunt:
Mediciinquat- quibuunt diftribuunt tuor:nos quoquemomenta bacad moresaliquo
certonumero octogradus graduumpartiridebemus:numerumitaqueoctonarium ralibus
Philofophis mutuemur; intelligamusque eum momen tum,quodex temperamento
eftintegrum, effe graduum octo, anatu refractumautem usquead vnicum
gradumminui,nempead octauamfuipartem. Siadduosgradusrefrangatur,quartam
folumfue integritatis partem retinebit,ſiadquattuor dimi diamtantùm .
Siofłointegrosgradusretinuerit, eritinſum mo, idemquedereliquisgradibus
concipiamus, &eodemmodo momentadiwiſaintelligamus
&appetitusdifpofitionis,&pro penfionisextemperamento,&cognitionis.
§. Secundus. Praxiscomparationis exemplo illuftratur . 1
DISTINCTISitagradibus,comparatiogenerum diuerfo
rumfimulquegraduumhuncinmodumperagetur; exemplores L clarior Medici in quattuor
. De coniect. cuiufquemorib.&c. clarior erit . Sit momentumex
temperamentoocto graduum, fcilicetinfummo: momentumautemexdiſciplinaquattuorgra
duum,fcilicetdimidiumintegri exdifciplinamomenti: quarum ergo partium integrum
difciplinamomentum est 12.earum erit
momentumnuncfumptumquattuorgraduum,partiumfex.
Verùmquarumpartiumestmomentumintegrum,&fummum difcipline 1 2. earundem est
momentum extemperamento 43 Utvidimusproximocapite; ergoquarūpartium momentum
quattuorgraduumdifciplinaest 6, earundemestmomentum temperamentiinſummo4.quocircamomentum
quattuorgra duumdifciplinæ momentointegritemperamentiestmaius,va
lidiusqueſeſquialteraproportione. Vndegraduumnumerusfingulorum
momentorumæſtimariqueat. SEDquereturiureque merito, unde estimarepoffimus
gradus momentorum,fintnéocto,anquattuor, anduo,analij demuminteriecti aliqui,
cuifatisfaciemus nos questionipro virili . Exordiamurautemextemperamenti momento.
Мо mentumitaqueeiusex temperamento ipſo æftimabimus,vtfi temperamentumcalidum,
&acrefitocto graduum,totidem afferatur graduum momentumadiracundiam: at
gradus tem peramentiexfignisPhiſionomicis deprahendentur,quafigna infra
afferemus,gradus veròdifciplina ex integra, &exacte difciplina cognitione
deprehendentur , cenſebunturque; utfi ofto velpluresconditionesadexactam eiusrationemrequiran
tur,pronumero, &qualitateearum,quedeficiūt,eſtimemus, quot illigradus ad
integritatem defint. De difciplina verò infequenti, acquinctahuiusoperis
curatorij partecognitionis pariter LiberQuartus. 163 paritergradus colligemusex
comparatione eius cum integra , exactaquecognitione,&quoadfirmitatemfidei,
accredulita tis , &quoadluciditatem notionum,aceasfubminiftrantium
phantasmatum . Cognitioenim obfcurarecedit aclara, adeoque agradibus
octointegræcognitionis: itemcognitiodubiaplus ve rò, autminusrecedit pro
maiore, minorervédubietate, acma iore minorevéobfcuritate.
Exeiufmodiitaquecollatione,ac cedenteiudicij, nonhebetis, aqua
æftimatione,graduscolligen turmomentorum . De reliquis morumcaufis anteame
moratis,quæ adtria momenta dictareducitur,quo modo adhibendæ
fintadpropoſitampraxim. : ADtotamtamencomparationemfaciliusabfoluendampre
ſtitiffet videre, acaeftimaremomentafingulorum antearelato rumcaufarum
moriseruta intereiufmodi caufarum , & diſci pline integre, &exacte
momentaproportione, eaqueinnu merosredactafcilicet climatum, regionum,fitus,
ventorum, aquarum,ciborum, etatum, nobilitatis, potentiæ, diuitiarum,
fortunefecunde, &contrariarumconditionum, Studiorumiti dem.
Verùmpriorescaufæ adtemperamentum, utillud va riant,rediguntur; conditiones autemfortune,
ut plurimum, adcognitionemreducuntur; ideononpoßunteiusmodicausacen feri,nisi
utacceffiones alicuius extribus momentis,quæ iam retulimus,
v.gr.cumiudicioPhiſſonomicotemperamenti,con iungereetiamoportebit climatis,
regionis,ſitus,&reliquorum confiderationem:
etatespræfertimadtemperamentumſpectats fedetiamadcognitionem,
velutiſenectusmultapropter expe rientiamfacit . cit. Nobilitas,& potentia
adcognitionemfere P. L 2 perti 164 Deconiect.cuiufquemorib &c.
pertinent,adappetitusdispofitionemparumquid:t)he itaque omnesaduentitia
cauſe,utacceffiones, vel cognitionis, vel appetitus estimaridebent, v.gr.
cumcognitionis momentum eiusquegradusquafiuerimus,oportebit interponere
confidera tionemnobilitatis , &potentia , videreque,quantum ex ea cognitioni
accedat, veldetrahatur opinioni,quodfit nauanda honoribus, &
magistratibusopera,fietexnobilitatisfenfuac ceßio: at contràexeademdetrabetur
opinioniquodpræſtet di miſſis honoribus inſeceſſu aliquo viuere. Sunt
verdipfaquo quein gradusdistinguenda, utex.gr. alia nobilitasfit octo
graduum,fiueinſummo,qualisregianobilitas, Imperialisvé, Nobilitas
velutiAustriaca,Valefia &c. aliarefracta, velſexgraduum Auftriaca,et
velquattuor t Valeſia insú )c.Nobilitas eniminſummoeffectumcöfequen mogradu.
teminfummohabet,refractarefractum: idemdepotentia,t de cæterisdixeris. 1 §.
Quintus. Nobilitas. NOBILITAS honoris auiti cognitionem cumphantasmate
fecundoexhibet, ruthonorisproprij nonnifi cum phantasmate primo,cotamenfatis
claro. Quocircafifit temperamentum frigidum, &defesexeoanimus,abhonoribusque
publicis ab borrens, at nobilitasiungatur, erit exdictis temperamenti mo
mentum, utquattuor, nobilitatis momentum, uttria. Supe rabititaquein homine
ceſſfationis ab bonoribus propofitum,re murmurantetamenadbuchonorumdefiderioob
exiguum vin centis momenti exceffium. Nempefi mifceanturmenteduo mo menta,
alterum, utquattuor , alterum, uttria,tota mixtio ما erit, utfeptem, inquaparspræualensſeptimatantumparte
totius excedet : atdifciplina contrariaquantum præstet,pater exfuperioribus. 5
§. Scx LiberQuartus. §. Sextus. Potentia.
POTENTIAphantasma,nedumprimum,fedetiamſe cundumbonorum, &dignitatumexhibetpotentiæiuxtafupe
rioremdiuifionemrespondentium. Quocirca momentum eius ad honoresad temperamenti
momentum est,utſex ad quat tuor, idestproportionemfesquialteramhabet. Siitaque
tem peramentumrepugnethonorumdefiderioinpotente , ineo tamë
defideriumbonorumpræstabit, refractelicet, ut exmixtione contrarij
momenti:fimifceanturenim cotrariainea momenta, mixtiototaeritquinque
,inquaparsprepolles excedetalteram quintatantumpartetotius.
Nonconſiderohic,fiacceßeritdo mesticadifciplina reſpondens
nobilitati,acpotentiæ; bec enim , fiaccefferit,debet
librariipfaquoque,proquegradibus,quosob tinueritfupputari in collatione. : §.
Septimus. Fortuna ſecunda. FORTVNAfecundabenèfortunatishominibusphantaf
ma,nedumprimum,ſedſecundumquoqueboni,felicisqueeuë tus affert . Praterea,
&idemphantasmaexhibet reliquorum fortunebonorum . Hinc fortunati adeabona
momentum est, utfexadquatuor,admomentumextemperamento Quo
circafiquisfitextemperamentoindiffidentiam, &defperatio
nempronus,atbenèfortunatus,hic tandemsperandoexcedet quinta parte totius
mixtionis. Inamoremquoque eorumbo norum valdepronus,
utfacilèexeorumfubitaomiffione ob- CurSeianus Stupefcat,utcontigitSeiano, in
quo cum bonafortuna ma- infubitamu obſtupuerit xima potentiaiungebatur, is
ergoiuffionem LaconisConfulis,tatione for tunæ. C L 3 rut 166 Deconiect.
cuiufquemorib. &c. ut adeumiret,etiamfirepetitam vix utfibiindictam intel
lexit. §. Octauus. Diuitiæ. DIVITIAE, utin uſumdeſcendunt&commoditatis, ac
deliciarum , utrunque phantafina exhibent, &bonorum etiam; namdiuites,qui
ſplendore utuntur, prefertimfimu nificifint, honorantur; immoquandamin
ciuitatepotentiam contrahuntexclientelis. Eandemitaqueferèretinentpropor
tionem,quampotentiaadmomentumextemperamento.Quod fidiuitianondefcendantin
ufum,fedin habitutantumfint , exploditurpotiusdiues,
quambonoretur,estqueilludHoratij. Populusmefibilat,atmihiplaudo
Ipſedomi,fimulacnummoscontemplorinarca: neque etiam
ullamexperientiamcommoditatum viteaffequi-- Nefc tur rectè Horatius. is,quid
valeatnummus,quemprebeat ufum Panisematurolus, vinifextarius:addo, Queis
humanafibidoleatnaturanegatis. Inſtituta, acſtudia,acprimòPhiloſo phia,&
lurisprudentia. PHILOSOPHIA moralisexhibetphantasmatantum
primumipfaperſehoneſtatis,pariterIurisprudentia,quaexpar Deſtudio te
illamedocet; undeinferiorestipſatemperamento. Atftudium
Poetarum,librorumquealiorum,quiobfcenita Poetarum. tesincludunt,nedum
phantafina primumearum rerum,quas
graphiceexfcribunt,ſedſecundumquoqueexhibent,velme diumaliquidinterprimum,
&fecundum;namresobscene de fcripta د LiberQuartus.
fcripta,nedumcognofcentemfacultatem afficiunt,fedexreflu- Detrimen 167
tú,quodmo xuturgentepariternatura commouent appetitum, vel adhuc ribus affert
virginum. Eftenimisfalpruriens,dequoanteaexMartiali obſcenapos diximus.
Superatitaqueeiufmodicognitio temperamentimo mentumficontrariumfuerit;
velcertèæquat . De motu,& quiete. Мотум
corporis,exercitationemquecalefacerehumores, acfpiritus,demumque
vegetarecalorem,nitantusfit,vtcolli quet, vidimus: quietemcontràrefrigerare .
Flaccefcuntetiam quietepartesfolidæcorporis, motu roborantur. Adiuuat ergo
demummotustemperamentumadmoresaudaces, &actuosos , adcontrariosquies. Qua
veròproportione? Difficileestex plicatu: attamenin octogradus,
momentoextemperamentoad audaciamdiuiſo vix unumex illisaffignarem motui . Confi
dero eniminfluxumcalidiorumhumorum,& spirituumnon equèadmores poße
atquetemperamentumipfumcordisfecun dumfolidaspartes, &fpirituscomplantatos,
ut fiinfluenti demus tresgradus,nonpaucioresiustoafſignemus: verumca liditas ex
motu & adinfluentesfolum humoresſpiritusque pertingit,&ficonferatur
cumhorum caliditate,queplurimü adaudaciamducit,fcilicetcumira caliditate,
nonexcedittertiä eius partem . Confulamus hacde reexperientiam. Utrum,
quiiratus verèfit,triploaudaciorfiteo,quimultomotuvel
venationis,velpugillationisexercitusfit,cumamboillihomi nes eiufdë ipfi perfedifpofitionisad
audaciamanteacceßionem calorum coruminfluentiumfuerint . 1 L 4 §.Vn Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Vndecimus.
Decaufisnaturalibusclimatibus ..... CLIMA adtemperamenticonftitutionem
operaturpotius quàmadalterationem conftituti. Undeferoceshominesfero
ciaminomnibusregionibus, t) climatibusfuamretinent.Ce farnonminusin
Aegyptofortis,quàminGermania,Anglia que.
Inconstitutionequoquenonfacit,utnafcinonpoßittë
peramentumſummefortitudinisnaturalis incalida, & bu : ! midaregione, licèt
minusfrequentermultoin eanafcatur.An teus in Africanatus eft, & Annibal,
&luba, &Maßiniffa, climatecõie quifortiffimi virifuere.
PlurestameninItalia, &Septen Quando ex trionalibusregionibusfuerunt ;
undeexclimateconiecturam Etura duca- ducimustemperamenti,quandocontrarium
exalijsfignisnon tur... constet: idemdenaturalifitu,habituqueregionis afferendum.
§. Duodecimus. Decibis, &potu . CIBI verò,tt
)prafertimpotustemperamentumalterant. De potuid apertèconftat, cum
ebrijmagnammutationem praſeferant: inprimaquepræcipuetentationeebrietatis
audaces plurimum, acpetulantesfiunt. Animaduertendumtamenest longèintereſſehac
inparte utrum demoribus,aut utrumde affectibus loquamur; Ebrij
inaffectumaudaciadeueniunt, at ebrioficontranon moresaudaces,ſedremiſſos,acin
voluptatem eambibacemfufos contrahunt. Bibonesnostri haud multum
armorumſpecimendedere unquam: verùmitadiftinguamus.
Bibaceshomines,quiadebrietatemnonadducuntur,fed vinū optimèconcoquunt adcalidos
exeare moresdifponunturobvi nicaliditatem,&eamobcaufaminfacrislitterisin
vinoabun dare LiberQuartus. 169 dareluxuriamdicitur . Iuuenalis
creditabebrietate quoque accendi venerem . Quid enim venus ebria curat?
Etdeebrietateidegoquoquefaterer,atdeebriofitatenonæquès obstupefcunt
enimdemumnerui,nonurgent, ut in venere exigitur .
Eatenusitaquecibi,&potusmorummomenta mu tant, quatenus temperamentum
alterant velcordis, velpar tiumactionedeſtinatarum, veluti cibi flatuoſi
pruritandoſe minaliamembrain venerem incitant: atquenamproportio ?
Confideremuscumtemperamentum prorfus alienumest, nihil facere cibos . Frigidi
velnatura, velætatehomines non pro mouenturin veneremauxilio ciborum :
contràincenfihomines etate,& temperamento
agrèieiuniofranguntur,quinestuent. Cibus ergo adiuuat,nonfacitpropenfionem:
Eftergoproportio, utadminiculiadagens, cibi adtemperamentum : atquodad
miniculum? Remotumquidem. Primòenimcibus in ventri culoinfringitur, adque
temperamentumeius membri plurimü fuecrafisdeponit, deinde abbepate mutatur,
ipfumque vicif. fimalterat, quaratione, utfanguisexqualitatecibi , & alte
ratohepatein corfluens, aliquamfufcepit varietatem,eatenus admorescibusfacit.
Primò ergofacit, utinfluens,quodiam nonplures tribusgradibusex
očtotemperamentiad morummo mentumfacere vidimus: deindead totuminfluens
cumratio nemhabeat nonagentis , fedreagentis;fuapteenim natura chilus
abhepateinſanguinem mutatur anatura,acvihepatis: contrà veròreagitipseprofuisqualitatibusinhepar,
unde vim ba bet maiorembeparnonequalemchilo. Quocircaampliusest in
eacomparationehepar,quàmfesquigradus, & chilus minor , quamfesquigradus .
Rurfus cumcibus minorumfit virium admores,quàmchilus,quiaeſtiamin ventriculo mutatus
, & refra Cibusnon facit prope fionem. 4 170 Deconiect,
cuiufquemorib.&c. refractus adfummum,quoadmomentummorumbabebitcibus
Unicumgradumeorum,quos temperamentumhabetoflo. §. Decimustertius . DeÆtatibus.
: ÆTATESpartium adtemperamentumſpectant, eaque rationeinter causas naturales
morumreponendafunt,partim rationecognitionis
concurrunt,eaquerationeadcognitionis mo mentumreducuntur,
&adcaufamaduentitiam,adexperien tiamnempe:fenectamergo,
refrigerareiamconstitit,adeoque momentaad calidosmoresinfringeredicendum :
atquapropor tione ? Primòfanefanguisrefrigefcit ,adeoquefrigidus,quă
utadaudaciamconferat, efficitur, fi totusrefriguiſſeponatur ex oftogradibus
momentiadcalidos mores,tresincontrarium cefferint . Eiufmodi
crafiminſeipſodefcripfiffe videturpenes VirgiliumEntellus
Nonlaudisamor,necgloriaceffit Pulſametu,sedenimgelidus,tardantefenecta, Sanguis
hebet,frigentque effetęincorporevires. ! 1 1 Belifariusia lithoftes . Solidum
cordistemperamentum, cuminfummofuerit,confta re uſqueadextremamſenectam videtur,utin
Maffiniffam, Belisario,quidecrepitusiam repulithoftesaConstantinopo fenex
repel- li: atinminusfirmis temperamentisfatifcere etiampartemfoli
dam,&refrigefcerecredendum, ut mores contrarijpræualeat,
refidentetamen,&resistentemorepristino,interdumetiamin antiquumaffectum, )
actu magnoexirritamentoprodeunte, out inPriamoexprimitVirgilius.
Armadiufeniordeſuetatrementibusauo Circundatnequicquam humeris, &
inutileferrum Cingitur,&denfosfertur moriturusin bostes . Diffe :
LiberQuartus. 171 Differentiamomentorumacceßoriorumaprinci palibus .
CaputNonum. Ddemumnotandumeſtdeacceſſorijs momentisadtria pri ID
marianonpoſſeillaquocunque illaquocunque, & quantocunquemodo mul
tiplicentur unquam excederemomentumfuiprincipalis unà etiamcum eoaggregata.
Ex.gr. nobilitas,&potentiaadcogni tionismomentum reducuntur, potentia autem
habetintegros eiusgradusocto, nobilitasquattuor,quifimuliunctiduodecim
graduscomponerent,ſinumerumipſum ſpectemus : attamenfi quisipſeperse studio,
& uſu optimecalleathonoremeffepre ferendum vtilitati,ſitqueidem potens ,
utexpotentia id ip ſumcognofcat,fitnobilis, utrurfus aggeraturex eoquoqueca
pite eademcognitio,tamenin eiufmodi hominemomentumcogni tionis non erit
vigintigraduum, fedottoſolum; bacqueestdif ferentiainterprincipalia, )
accefforia momenta,quodilla ſum mamaugent,utipsacrefcunt,
athæcintragradusoctoſemper confistunt. Similehocest,atquein
diuifionecontinuiinpartes proportionales, quediuiſepartes;firurfus
coniungantur, etiä ſinumeroimmense (adinfinitumenimnonperuenitdiuifio)ta
mennunquamadeamproueniunt magnitudinem,cuiuspartes Sunt. Hic ipfamAriftoteles
vocat appofitionemdiuifioni re- 3.Phif.text.
ſpondentem,eamquenonpertranfirefinitammagnitudinemaf. 59.& 67. ferit.
VocantpracticiItalici eiuſmodioperationem infilzare, alij ineſtare,quenuquamadintegram
Unitatemproducitur : estautem fumma minutiarum minutieſeſubindeexcipientiū,
vtfummae etc. fednimiumderealteriusſcien tiæcontrapropofitum,ac moremmeum.
Peroratio De coniect.
cuiuſquemorib&c. Peroratioprimapartismethodi . DOSSVMVS hincprimam
methodipartem,qua caufis ex morum,earumquecombinationeemergit,infummamcon
trahere ,atqueinepilogum; licètenimadhucexiganturadeius
integritatemfignatemperamentorum adconijcienda tempera menti
momenta,tamenquatenusadmethodipraxim pertinet, totaeacontrabipoteft,interim
relegandoLectoremproindagan dotemperamento adea,quæfequentur. Connectit ,
etproponitqua agendafunt. CaputPrimum . Nproxima, ac
primamethodipartefuppofuimus temperamentigradusnotos,indequemomentum exeisin
mores confpicuum, quodpofteacumcon trarijs conferrereturmomentis. Verùm cum
temperamentumfitfenfibusoccultum,nifiargumentaexhibea
musipfumindagandi,exfignis aliquibusfenfu conspicuisva nuseritinfumptushuc
uſque laborin elapfamethodiparteex plicanda. Signaautem temperamentitradere
Phiſiognomie cu raest. Aliqui credunt nullumprætereaaliudmunus Phisiogno
mieeffe: itafentit Baptista Porta , arbitratus omnia Phifio- Lib.1.Phif
gnomicafignaadtemperamentüreduci: eandemquoqueſenten- cap.23. tiampreſefert
IoannesIngenerius Epiſcopus Iustinopolitanus,
quiomniafignaPhiſiognomicaadtemperamentumredegit: alij i
vixtemperamentimeminere,interquos eftAriftoteles. Ada- IoannesIn mantiusin
conformatione membrorum veltotum, velpluri- generiusoia figna Phi mumponit.
Atopinionumdiuerfitatemhanc exfuperioribus fion.adtép.
tumiudicarepoffumus,tumpaulòpostego examinabo: interim redegit,Adi
adabfoluendam methodumpræcedentemproponohicfignatem formatione
peramentorumfubiecturum, necnon conformationispartium, partium. mátusadcó
tumfigna,quaexparteoccultafunt,tumfignificationes. Pre Stat verò,
cumintegrampriusPhiſiognomia artempropoſue ro, eamhicpartempertractare,quæ
adhunc locumſpectat, re liquaminſequentempartem methodireijcere. ( .. De
Deconiect. cuiufquemorib.&c. DePhisiognomia. CaputSecundum . §.
Primus. Triacapita, tresvèpartesPhiſio gnomiæeſſe.
PHISIOGMOMIAestnaturæcognitio, utvoxipſaſigni ficat, natura
verònonefthicaccipiendaproforma,acsubstan tiaanimalis,fiue
hominis,fedpropaffionibus, acmoribusnatu ralibus eius . Aristoteles inpostremo
capitefecundi priorum Analyt. indaginemnaturaliummotuumirafeilicet, &cupidi
tatis, &c. tribuithuicfacultati, idemquedicit lib.dePhiſiogn. cap.3 . )
licèt addataliquas aduentitiaspaſſiones,tamen quo
modoidfitintelligendumaliàsexponemus: interimfatetureas quoquecumcorporis
mutationeeffè,nonfecusacnaturales.Hộc ergo
hicexArift.acPhisiognomorüreliquorüconfenfufirmemus Subiectum dogma .
Phisiognomonicamindaginem eſſemorumaliquam Phiſiogno- corpoream mutationem
importantium. Verum enimuero cor porearumduogeneraconfiderariin
uniuerfumpoffunt,ſubſtan tiaipfa corpulenta, partesque eius, & motusipse
corporeus, ad quem&actionescorporis,acpaſſionesreducuntur, mutatio er
gocorporea, vel erit mutatiocorporis, partium paffionum, actionum vèeius, vel
vècorporis:partes corporishumani,de quonuncagimus, aliæfolida,aliefluida, &
vtraquerurfus bifariamdiftinguntur,folidæ enimaliafimilares,inquibuspre fertim
temperamentum consistit aliæ dißimilares, inquibus conformatiopræcipuèattenditur:fluide
aliahumoresfunt,alia ſpiritus: motus verò hicalterationis est, utpallescere
velru befcere: hic localis est , quo attendunturdifferentia tarditatis,
&velocitatis, &idgenusalie, ut triain uniuerfum Phi fiogno LiberQuintus.
175 fiognomiecapitafint. Primumtemperamentainquirit exeo- TriaPhiſio rumque
varietate morum varietatem. Secundumconforma- capita. gnomiæsut tionespartium
,exillisque itidem elicit mores. Tertiummo tuscorporisconfiderat, &
exillisrurfusmores inueftigarean nititur. §. Secundus.
Eiuſdemtripartitædiuifioniscon firmatio ex ſuperioribus . HAEC
eademtripartitadiuifioexfuperioribusdictiscon firmatur:
vidimuseniminditamomētaadmoresduoeffe,aliud extemperamento; aliudex
conformatione partium,ut dua priora artis capitaex illispariter defcendant,
pateatque: ter tium verò, quodeft motus,pariterexprioribus poteſtdeduci.
Vidimusenimmores cùmexcaufisaliquibusintrinfecispende re, tumeffectus
aliquoscorporeospendere exillis:at effectus ex moribuspendentes
incorporeconfpicuifunt motus,alijlocales, alij alterationis:fub alterationibus
autemmotibus reponendus est mos apparens,cuiusnonfemelmeminitAriftoteles ,
estque mosapparensis vultus,eacorporisdispofitio,que confequiſo let
affectumaliquem vehementem,præfertim cumconfirmata / est. Ex. gr.iram
vehementemconſequiturrubortotooremul- Senecalib. tus,flagrantes,t
)micantesoculi,pariterconcufſfidentes ,bor rentesque
,&fubrigentescapilli,fermopreruptus,&parum explanatis vocibus.
Sibabitushicoris,accorporis in aliqui busconformetur, ut etiam extra insultum iræillum
retineant, dicetur mosapparensiracundie:nonenim ut affectusirefi
gnumaccipitur,fed ut morisiracundiindicium. §. Ter 1. deIraca. 1. De coniect.cuiufquemorib.&c. S.Tertius.
Non rectèomniaſignaPhiſiognomicain temperamentumreduci. FALLVNTVR
ergo,quiomniafignaPhiſiognomica in tem peramentum, ut incaufam reducunt,nam
conformationem partiumatemperamento nonpenderefatismonstrauimus, un Io.Baptifta
dePortafententiareijciendaeft obdemonftrationes eo locoad Portarepræ ductas
;fedalioetiänomine reprehendedaeſt,fiad uſum ſpecta re effet viri opinio,
nempesimoneretin temperamentumfi gnumomnere ipsareducendum effe; etenim
estmorespendere omnes atemperamento;fignatamen morum proximea tempe
ramentopenderenonestneceſſe,ſedamoreipsoutphantasiam, indeque partem motricem
afficit. Quarum deincepsfacultatum noteinfaciem,atqueexteriorem
corporispartemerumpunt,de mumqueeaminſident; undemotus,
&habitusoris,quiirato conuenit,cum conftiterit,
nonestfignumtemperamenti,peril ludquemoris,fedmorisproximè,temperamentiautemremotè
Jedmorispi folum; adeo utforetincaßuslaborPhiſiognomi,fiexapparen
temoretemperamentumprimòeliceret , deindemoremcummos ex eo immediate,
&proximècenferipoffit , &debeat adeffu giendum inutilem circuitum.
Aristoteles apertè aliquos, non omnes moresin temperamentumreijciendos
oftenditde Phisiogn.cap. 7. cum dicitquafdamaliasproprie tates, moresfcilicet a
caliditatibus, et fri : giditatibusfieri:nonomnesergofiút, fialiquætantumfiunt
acali ditatibus,&frigidita tibus, fcilicet ate peramento. Quar Nondiſſentireabhactripartitadiui fione,
quam Ariftoteles affert, diuifionem nouena riam, quæexponitur. NEQVE verò,quam
Ariftotelesaffert diuifionem, ab bacdiffentit ,licètnouenariafit . Ex'
motibus,inquit,phyſi gnomizant,&ex figuris,&ex coloribus,&ex
moribus infacieapparetibus,&ex' lenitate, t) ex vocet ex car ne, &ex
partibus &ex figuratotiuscorporis; omniaenim adtriacapita,
utinfundamentarediguntur,motusfcilicet,t moresapparentes,&
voxſpectantadtertium motuscaput:fi gurepartium,&figuratotiuscorporis,&partes
adconforma tionempartium: colores,lenitas, caroadtemperamentum:par tes
etiam,licètadconformationem,utplurimum,spectent, ali quatameninterdumratione ad
temperamentumreducuntur: coloresquoque t) temperamentumſignificant, &
quandoque admoresapparentespertinent, utruboroculorumiramfigni ficaredicitur.
Fontes ergofignorum enumeratiab Ariftotele adtria capitapoſitaànobis
reducunturomnia. Dubitatio contra dicta ex duobus alijsfubiunctis
abAriftotelemodis,quiafferuntur. AtdubitatiourgetexfubiunctisduobusalijsabAriftote
lemodisphysiognomonizandi : altereftex moribusduobus, aut pluribusindagatis
aliumdeducere : altereft exloco a contrario fignaalia compararemorum :
neuterautem horum ad aliquod enumeratorum triumcapitum pertinerevidetur.
Audiamus Utrumquemodum,utclarioreuadat,tumdubitatio,tumeius : M Solutio. Deconiect. cuiufquemorib. &c. Lib. Phyfio
folutio. Eft , inquit Ariftoteles aliusetiammodus,ſecun gnom.ca.s. dùm quem
aliquisphifiognomonizet:nullustamen aggreffus eft.
Vtſineceſſeſitiracúdum,&triftem,&
paruumſecundùmmorem,ſcilicetpufillianimieſſe inuidum, colligere erithominem
eiufmodiinuidú eſſe,etiamfinullúadfitſenſibileſignúinuidiæ.Alius
modusexlocoacótrario eſt huiufmodifi iratus con fueuit intendere vocem, ergo SEGNIS
remittit, &fi for tia animaliagrauemvocemhabent,timidaacutam
habebunt.Idemqueinalijs. Neutraautemharuminda ginum videtur reduciadcapita
enumerata; deque primofanè certum est. Quaenimrationeillaatemperamentoaut
confor mationepartium, aut motupendet? Refpondeo obiectioniom nemindaginem physiognomicaminaliquoddemumfignumfen
fibile,utinprimumfontemreduci,&omneeiufmodifignum adaliquod trium
memoratorum capitumreduci,vtegoexpofui: at verònihilimpedire,
quominusrationisinterioris viexde ductisprimoloco
afenfilibusfignisaliadeducantur: illæ tamen indaginesad aliquodfenfibilefignum
demumreducentur : & Omnisra- itafehabentduæ fubiunctæab Aristotelė methodi.
Immedia gnomica re tio phyſio- tè ille a ratione proficifcuntur, at mediatè,
utque a primis fignum ſen ducitur ad fontibus , ab aliquo trium
memoratorumprocedunt . Ut au fibile. teminexemplis propofitis immoremur,
deductio inuidi moris ex iracundia tristitia, &pufillanimitate
estimmediatèara tione, at mediatèex fignis iracundia , tristitia, &pafil
lanimitatis procedit . Idem deillationeexcontrariodicendum. Summafolutionis
est. Adtria capitadicta reducitur omnis indagophyſiognomica, utadprima,
&fummaprincipia,non utadultima, &propinqua. Signa cordis calidi aggreditur.
Proponit,quædicenda . Dtemperamenti fignaaccedamus: attemperamentum Hæc4. par.
2 admoresp Vécaufaerat temperamentum cordis: reliquarumfolidarum ac
morumnaturaliumpropenfionum. cap.4.lib 1. Partium temperamentumadmoresnonpertinebat,nifififorte
adcorpertingebatexaliquorefluxu: erat deinde temperamen
tumfanguinis,quiincorinfluit: tertiò ſpirituum, quitt ipsi incor penetrant .
Primòautem temperamenti, veltemperar mentorumcordisfignaperquiramus . Quot autem
tempera 4 mentacordisfint,quotque, &quibusqualitatibusdiftinguan
tur,fatisexplicuimusfupra:quique moresfingulacorum con. Lib.eodem Sequantur.
Quoniam autem primo lococalida temperamenta cap.f. antea
diftinximus,primoetiamloco nunceorumfigna inuefti garetentemus. §. Secundus .
Signa cordis calidi afferuntur exGaleno. 1 ( CALIDYM cordistemperamentü,vel.cum
duritie, mol litieconfideratur,&cum reliquis differentijs, velipſumperſe,
utabalijsabstrabitdifferentijsomnibus,quonunc modopri
mumconfideramus,accipimusque . Calidiergoin univerfum Artismedi cordisfignahæcaGalenohabentur.
Magnitudorefpirationis . : Pulſus, velocitas,&frequentia . f са Signum. Signum.
Thoraxbispidus , &præfertim pectus,&quæcunque 3. Signum. M 2 partes 180
Deconiect. cuiufquemorib.&c. 4.Signum. partes hypochondrijs propinquioresfunt.
Signum. Lib.theor.1 Exfigura pectoris . Expilis.
Latitudothoraciscumparuitatecapitis.
Exmoribusquoquefignumdeducittemperamenticordis. Corpustotumcalidum,
nifibeparfrigidum obstiterit; calor totius corporis caloremcordisconfequitur. .
Tertius.Signa eiuſdem exRafi ,&alijs.
RASISfignacordiscalidifacitpulfum,acrespirationem velocem,pectus multis, craffisquepilisrefertum,taltuqueca
lidum; itemeffeaudacem, iracundum, obstinatum.
Idemferèfentitrecentiorille,quificfcripfit.Cordis com plexioſi
fueritcalida,pulſus eſtvelox,pectus aliquan tulumeſtpiloſumvltra
ætatemadolefcentiæ,incar neeſtcalidus,eſtboniappetitus, in factis audax, in
verbisaſper, indadotenax,obſtinatus,fuperbus, ira cundus,luxuriofus.
HalyAbbashæccordiscalidi figna refert.
Exactionibusquidemſiſpesvehemensfit,&pul ſus
identidem,fitquehomoaudax,iracundus, ma gnanimus,membrofus. Si pectus
ſitlatumcumparuitatecapitis,&ſpon dilium ſignificatcalorem cordis; caloris
enim eſtdi latare; arctare autem frigoris &c. Quod fi latitudo pectoris
ſitcummagnitudinecapitis , &magnitudi neſpondilium, noneftcaloriscordisargumentum
. Cumautem latitudopectoris eſtcum ſpondilium magnitudine,&capitis, ſi
reſpiratiofitæqualis pul fui,corcalidumerit: contra,ſivelocior,acdenfior
reſpiratio, quàmpulfus. Sipilifintmulti
&nigriinanterioribuscorporis, &his, &his, quæeisſubſuntinventre,caloremcordis
ma nifeſtant. Si fuerintpectus,&circumvicinatactu calida, fi- Extatu.
gnificantcaloremtemperamenticordis. Auerroes calidicordisfigna,
&ipfeeademferèadducit vi- .Coll. delicet . cap.2. Sipulſus fuerit
fortis,velox, autſpiſſus, exceſſum caloris in cordeſignificat. Excipit
tamen,nificontingeret ispulfus obangustiamnatu- Exceptio. ralemarteriarum,
etſieiufmodiangustiararòaccidatincomple xionecalida,quia naturacalorisestaperire,
&extenderepar tes,nifiextenſionireſiſterentob ficcitatem . 2
Sianhelitusexuberetfignumest caloriscordis; dummodo nonis accidatobarctitudinem
pectoris,aut pulmonis,fiueco rum viarum . 3 Sipilifuerint multi,fignum
eftcaliditatis cordis . 4 Sicorpusfuerittactu calidum, eiuſdemcaloris cordisfi
gnum eft . Etenim calorem cordisſequiturcalor omniummembrorum, Ratio,
nififitrefiftentiaaccidentariaa membris dominiumhabentibus in corpore,ſcilicet
abhepate, & cerebro. §.Quartus. Sententiaauthorisdeſignis adductis
incipitexponi, primoquedepilis. HORVM
virorumfententias,&dictacollegiſſefatisfit, nuncadductafignaexpendamus .
Primòautemfignaexmo ribusducta .
Hacigiturinpropofitohocnoſtrodeferuirenequeunt; fecus Cenfura fi
enimpetitioprincipij admitteretur: namhicadmoreseliciendos moribus. M 3 anni
gnorum ex Deconiect.
cuiufquemorib.&c. annitimur, mores autemextemperamento conijcimus:quodfi
temperamentumexmoribus coniectauerimus a primo adulti mummores
exmoribuscolligeremus,quæeft petitio principij. Equidemfateorpoffenosex more
aliquoconfpicuo temperame )extemperamentoconijceremoremoccultum , atin
vniuerfumeiufmodi progreffus petitioneprincipijlaborat. Cenfura fi gnorum ex
pilis. tumquærere,t Omnesin eofignoconueniunt,fipilifintinpectore, &fub
iectispartibus multi, &præfertim duri,accraſſi,ſignificarica
loremmultumcordis , & vulgoetiamidempartim creditur . Primòautemnotandumindoctrinaquoque
Galeninoneffèfi gnumconuertibile, adeo ut, etiamficorcalidumfit,pectuscoB
tinuòfithirsutum, achifpidum . Verba Galenifunt lib. z . detemperament. Gallis
enim , inquit, & Germanis , & omniThracio, &Scythicogeneri frigida,
humida quecutiseſt, ideoqueetiam mollis,alba,&pilis nu da: omnisverò
naturaliscalorinviſceravnàcum fan
guinehisconfugit,vbidumagitatur,&premitur, &
feruet,animofi,audaces,&præcipitis confilijreddun tur. En ergo, utalij
calidi cordisglabrifuntin pectoreex doctrinaGaleni,
quefirmiſſimoſanènititurfundamento. At videamusnunc, numfit
vniuerfalefignumcalorisexcedentis cordispectus hirsutum, craffis præfertim,
acdurispilis, utque Lib.s.dege HalyAbbasadditnigris. Ariftotelespilosex
cuteoririfacit , nera. anim. cumhumorexea euaporat, atqueexalat: eftautem
aliuspin cap.3. guis,aliusaquofus: nafcunturcraßipiliexcutecraffa, prefer
timfirarafit, adeoqueporos habeat magnos. Ex fumida exhalationepilos
oriridicit,cumcriſpifiunt,exeaquecaufacri ſpitudinemderiuat : at
verò,fihecdoctrinaaccipiatur,multi tudo, &
craffitiespilorumcutempectoriscraffam,&raram, &humoreaquoso,
autadfummumpinguiimbutam fignificabit, cuiufmodicutis nullomodo
estneceffariumfignumcalidita tis cordis, imocontracutiscraßa, &humoreaquofoimbutafri
giditatempotius ,nonneceffario licet, probabilitertamenfigni ficaret .
Galenustribuit cutificca, &calide copiofampilorum Lib.2.dete generationem,
materiam veròponitvaporemfuliginosumo, per.cap.s. craffum
,acterreum,exquodogmate nec esthirsutumpectus neceffarium caliditatis
cordisfignum ; nonenimestcutispecto ris,& cordisipfiusfimiletemperamentum,
cumproximèex Galeno viderimuscuteminborealibus hominibus effefrigida,
accorcalidum: copiaetiam vaporisfuliginoficrafſſi, acterreinõ indicatexcedentem
calorem,imointerdumfubdebilem; nam fumi maiorcopiaeleuatur,
cumcalornondumpreualet materia ruſtibili,quam cumiameamobtinuit; ideoquemulto
maiorfu micopiaexcitatur,fiignis palea udefubijciatur,quamfiari da.
Accedithuicexamini,quodexcutecapitisplures,&craf fiorespilioriuntur,
nequetamenfubiectapars estcalidiſſima, imocontràfrigida;
frigidiſſimumenimcerebrumex Aristote le, &exGalenoestfrigidius
cerebrumpartibus carnofis, & fanguineis Concludoitaquefignum,
nedumnonconuerti,fednequene- Conclufio. ceßarium, ac runiuerfale effe,
utprobabiletamenfufcipi po test; quoddamenim calorisargumentumeft : acex
calidacute vicinicordiscaloremconiectareitemprobabiliterlicet. Cenſuraſignorumexpectoris
latitudine. LATITVDO pectorisipfaquoquepersenonestfignum neceffarium caloris
cordis, nequeratio,quodcaloris eftdilatare, fatis eftefficax,quin contrarium
potestnonminusfignificare M id 4 De coniect.cuiufquemorib&c. idfignum;
quoniamidemcalorinamplioreloco minuscalefacit, quàminangusto,proindeque
corparuum calidius effè quàm magnumfuaptenaturaantea exAristotele vidimus. Adra
tionem autemcontrariamdistinguidebetproportio; Caloriseft dilatare;
fienimloquamurdeconceptaculoiamgenito, t )con
Stituto,inquocaloripſecontinetur,ampliaturidmagis amagno calore,quàmaparuo;
undeficordaduoæquèmagnafuerint, abinæqualibus autem caloribusinformata,
calidius corattolle tur, &dilatabituramplius altero.
Idemdearterijsdixeris.Ve rùmfiloquamurdereigeneratione,cum calormaior maiusetiä
alimentum, feuplus materie attrahatcraffiora , torofioraque potius,
quàmamplioraconceptaculaproproportionefacit. Sit hacpriorinstantia: ataliaetiam
efficacior; quoniamcalor in Strumentumfacultatis altricis,ac vegetantis,cuius
eftetiam molem maiorem , minoremvécorporisfacere, &nutrire, & augere,
&caloranimalis cordis, exquo mores,&propensiones admores
procedunt,nonidemfunt,velfaltemnoneodemgra duprocedunt; videmus enim maiora
multo animaliaminoribus ignauiora eße, utanſerem,&olorem accipitribusillis
prefer tim,quosſmerlinosdicunt,qui& minimocorpore, &audacif
fimoanimofunt: interhominesetiam multiingenticorpore, t inualido animofunt.Vidi
egoPatauij hominemignauiainfamë, qui proſtituebat ſquevxore,Italiceque, Ilgran
Becco, cabatur,procero corpore, &magno,boniquehabitus . Non apudAreo
RexOrani infulseAreostusRegemOranidefcribit molecorporisinfignem, ſtum corpo
attimiditatedeſpectabilem . Estoigiturprobabile,nonneceffa animo pu fillus .
remagnus, riumfignum . EratPatauijinterScholares,dumftudiorum
egocauſaibimorabar , iuuenis Taurinus,quipectusaltitudinis confpicue habebat
,attamen nemo unquam a periculis , tab armisalienior:fuam
ipſetimiditatemfimpliciterfatebatur, ut Ari LiberQuintus. 185
Ariftotelisdemagnitudineconceptaculidogmaadamuffiminco agnofceretur . Adde
verò,quodcauitasmagna pectoris ma gnumetiam pulmonem,quorepleatur, exigit:
atmagnuspul mo obmaioremaeris vim,quamattrahit,magis etiam corre frigerat ;
adeoquecaloremeius refrangit. Aliaveroratione latitudinem pectoris
moresfignificare excapiteconformationis intelligemusinfra. §. Sextus.
Cenſuraſigniexcaliditatetactus occurrente. ALIVD
eratfignumextactu,cumfcilicetcalidumoccur rittangentibus corpus,præfertimpectus,
& que circapectus : at nonest conuertibilefignum, neque etiam vniuersale,
necef fariumque. HocexGalenoipſopatet,dumfateturGermanis, Germani, Scythiscut
calidiffimum. Si cutis itaquefrigida, noneruntilli tangenti- cutehabent
Gallisque, Thracibus , &Scythiscutemeffefrigidam , at cor bus calidi, )
tamencordeferuent. Nonconuertitur, itaque autem cali fignum:
atnequeneceffarium, ac uniuerfale; fienimfrigida dum. cutisnonindicat
corfrigidum,nequeetiam calida cutisindica bit corcalidum
neceßarid,præterquamquodexfundamentoibi Galenicontrarièpratenſo idemdeducitur.
Utenimfrigiditas ambientisinborealibushominibus frigidamcutemreddit,inde
quecalorrepercutituradcor, ubi intenditur,pariter caliditas aerisinregionibus
calidiscutemcalefaciet, acrarefaciet , utinteriorcaloradexteriorem
partemferri,in dequeextrorfumelabipoßit,relictocon fequenter cordefrigido,
idest minuscalido,quàm parfit.... Galli,Thra ces, Scythæ frigida , cor 9. Sep
186 Deconiect. cuiufquemorib.&c. §.Septimus. Efficaciffimum fignum
expulſu,&ex reſpiratione haberi, qui pulfus ,&quæ refpiratioſi
gnumfitcaloris incordeexcedentis. EFFICACISSIMVMfignumcaliditatis
cordisexpulſu, & respirationeducitur; exrespirationequidem,ſiſit magna,tum
ininfpirando,tuminexpirando . Siquisin Statuquietocorpo ris,
&animiinstarirati efflaret , calidiffimumin eo corfateri neceffeeffèt.
Inequoanimali audaciſſimo , Virgilius; Collectumque pramens
volvitſubnaribusignem . Pulfus
itidemfialtus,isprefertim,quiinpectorefenfiturcor dis,
acmagnus,proqueproportione altitudinisfrequens; dico autempro
altitudinisproportione,quiacertum estex altitudi
nepulfusfrequentiamimminui,ficutexdepreffioneintenditur; cumenimnonfemeltantum
aeris in depreſſo pulſuattrahatur, quantumfufficit, iterareoportet attractionem
, ut frequentia repetitionisfuppleaturfingulariuminspirationumdefectui.
Aliaadminiculaadeiufdem caloris fignificationem . VERVM dictorumpulfus,
&refpirationis adfignifican dumcaloremincorde magnum validaadminiculaerunt
primò quidemlatitudo, t) amplitudopectoris; namfitauitaspectoris
magna,proindeque etiampulmonesmagni, ) tamencalorcor distantus adhucest, ut
refpirationem magnampræstet, t pulſummagnum;oportetergo ipſum
valdeexcedere,quamduo refrigerantia, conceptaculi magnitudo, & pulmonum
refri geratio nontemperent. Aliudadminiculumeiufdemfignifica tionis tionis erit,ſipectusfuerit birſutum, fcilicet
maiorem calorisgra dumfignificabit; cumetenimiamexcalorepilostum nafcicon Stet,
is calorisprædominantisgradus, quimultumfumum ele uet,
nonnifiexurendo,portionemterreameleuare poterit: ter reaportio uſtaacrimoniam
vehementemcalorisaffequitur,que acrimonia inradicem uſqueeleuantis
calorisrefunditur. Vi demusenim,fifumumextinctum occurfusfuperiorisflamme
accendat, accenfionem uſqueadfumiradicem defcendere, ut binc conftet vim ,
& acrimoniamfumiinſubiectum usque, &excitantemcaloremfecundùmaliquamparticipationërelabi.
De
moribus,qui temperamentum cordis calidumſequantur . QVI
morestemperamentumcordiscalidumfequantur,di ximuslib.1. buiuspartis Signa cordiscalidi,
etficci. Afferunturprimò ſignacordis ficci,ab ſtrahendo a qualitatibus
actricis. GAL ALENS cordisficcifignaaffert,pulfusduriores;iram non promptam, fedferam
, necfacilè placabilem; corpus uniuerfummagnaexparteficcius,
niſibeparobstiterit. Ha lyAbbaseadem. Auerroes maciempectoris, &ficcitatemcor
poris . Michael Scotus pulfus duros; corpus musculofum in carnismacredine;
venas manifestas;piloscraffos, acbreues. Rafisduros ,&ipsepulfus; uniuerfum
corpus musculofum ; pectus nigrum,macrum, &hirsutum; venas manifeftas; cu
tem 1 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Signum. Pulſusdu- tem duram,craffamque.
Egopulſius durosfignum apertißimum rus ficcitatis ficcitatis arbitrorexratione,
quaminfraboceod. cap. §. Secundus. Signa Galeni Artismed.c.33. GALENVS
fignacordiscalidi, &ficcihacrefert; Pul ſusduros,
magnos,veloces,&frequentes, reſpiratio nesmagnas,veloces,&frequentes,
&quimultoma gis advelocitatem,&frequentiamvergant, thorace nonaucto
eademproportione,quacorcaliditate,ſci licetauctum eſt : pectuspræ cunctis
maximè hirfu tum, & hypochondria. Dicitprætereaeffèpromptosad actiones
iracundos, celeres , &impudentes , & morestyrani cos habentes; etenim
funtiniram precipites,nonfacile verò placabiles . Signa, que Haly Abbasaffert
1.Th.cap. 12. Sipulfus vehemens erit, velox,&continuus,reſpiratioqueiti
dem,ira celeritatis multæ, &homovelox,follicitus, &tumultuoſus, eius
ſignificatur cordis calida, &fic cacomplexio . Signa,que Auerroeslib.4.
Coll.cap.2.affert. Iraperma nes, maciespectoris, &ficcitas corporis .
Signa, queRafis. Pulſusdurus,velox frequens,re ſpiratio magna , &frequens,
corpus tactucalidum , toroſum, venæmagnæ,& cofpicuæ, iracundia, ac
pertinacia . Eademferèfigna MichaelScotusaffert. Suntautëpulfus ve lox, durus,
&fortis,pectusaliquantulum pilosum , pilis tor tis, anhelitus magnus,
tactusin carnecalidus: cito mouetur ad iram, iracundusmanet, & obstinatus.
§.Ter LiberQuintus. 1 189 6. Tertius. SignaexAuthorisſententia. Egoidprimum
Statuo,cumarterieexcordeoriantur; eandeminduritie, t)
molitiecumcordecrafimhabituras, un deduritiespulfusduritiemcordis mihi
aptiffimèfignificat. Cum itaquecumpulfibusdurisfignificationes
caliditatisiunguntur, corcalidum, & durumpronunciaridebet. Pulſusitaquemа
gnus,&velox, &proportionealtitudinisfrequens ,itemre
ſpiratiomagnacumduritiepulfus,corcalidum,&durumpa tefaciunt, proindequeinillos
moreserit homo propenfus,quos ex cordeduro, &calido anteanafciostendi,
cumque altitudo pulfus iūgiturduritiei,fignificatur maioradhucincordegradus
caloris ,quoniamadattollendamduriorem membranam, maior calor requiritur,
utrectèconiecitGalenuslib. 1.de caus.pulf. cap.3.
licètnonrectèfentiat,dumdurasarteriasnunquampof
ſemultumattolliaquacunquefacultatedocere videtur. Pe
Etorismacies,quainficcitatecordisin vniuerfumexigitAuer roes, noneftaßignandacordicalido,
t )ficco; pectusenimcon tratorofumcalorismaioriseſtſignum, vtipſumſua
caliditate corroborat, &nediffletcohibet:macies contra aperitporosdif
flatui..Equusanimofumanimalacgenerofum torofumpectus obtinet,utenimVirgilius,
Luxuriatquetorisanimofumpectus . Nequeverò,dùcorficcumdicitur,fignificatur
extrita hu miditate omni euanidum,ſedcompreſſum, &durum,utan
teadeclaratumfuit,adeofiprofimilitudineprincipij velitAuer Quomodo
roesreliquaspartesconftituiadfimilitudinem cordis,erittoro- intelligatur cor
fum,nonexficcumpectus. Si veròactionem caliditatisficcae cum.
quifpiamrespexeritinitadicendo; caliditasficcicordis poterit pingue Deconiect. cujuſquemorib.&c.
pinguedinemforteeliquare,atcarnofum , &torofum habitum nequaquam,
imòpotiuseumefficit,&conferuat,utexemplo animaliumcalidiffimi,&ficci
cordisconstat, Equi,&Leonis; huiuspræfertimcorpustorisrubiqueabundat.Hoa *
§.Quartus. Quimoresſoquantur calidum, &ficcumcor QVI moresfequanturhanc
cordis temperiem, diximus Supralıb.1.huius4.partiscap. 6. D. s. &fexto.
Sequuntur autem illi inexceffum corpilosum, quoniampilicordisfignifi
cantextremametiamduritiem,cumcalore coniunctam... Signa cordis calidi ,
&humidi, &primo cordis humidiipfiusperfe. Caput V. 5. Primus.
Cordishumidi ſignatraditabſtra hendoaqualitatibus actiuis. ? hec affert;
pulfusmollessmoresiniram Gprocliues,fedquæfacileſedaripoffit,&vniuer
fumcorpushumidius , nifi hepar obſtiterit ..Haly Abbas;pulfusteneros , ac
mollesiram velocem,atcitoceffan tem; pauiditatem præterea. Rafisaddit pectus
leue,carnem mollem,ac delicatam . Auerroes mollitiem pulfus. Michael
Scotusadducitprofignis capillorumabundantiam,prolixitate que
eorum,&rectitudinem,qui coloremalbum, autblundu,
utipfevocat,fcilicetflauum,babent: multispræterea pilis , exceptopectore,
carotractamollis,coloreautemalba, autfufca, pinguis aliquantulum . Dicit item
hominem eiufmodi fatis timi Liber Quintus. 191 timidum, pauidum ,
&hebetem,atquedebilemin laborando. IudiciumAuthoris. : EGO
admittointerfignahumiditatiscordis timidatem , ut verumfignum; nammollities
contra tenorem eiusfacit mollia,fiquidemfacilèconcidunt,
&collabuntur,fuapteergo Daturamolliacordaintimoremprocliuiafunt, nifiacalorepo
fteatendantur. Quarationecorcalidum,&humiduminaus
daciampotius,quàmintimiditatempropendit, exfuperioribus becpatent;
interimtamenlicètfit verumfignum,non tamen
estaccommodatumnoſtroinstitutoobpetitionemprincipij,qua includit , veluti
proximè monuimus. Signum ergo mollitiei cordis est mollities arteriarum ,
acpulfuumob eandemratione, quaminficcitateattulimus :
glabrumautempectus,quodpro figno mollitiei eiufdem affert Rasis, et sequitur
Michael Scotus, nonfacilèadmitterem,fedpotiusmollibus veftitum pilis crederem,
probabilitamen, nonneceſſario nexu,quoniam ficaloradfit,iam estagens,quod
vaporeseleuarepoffit ,acfu mos,testcopiosamateriaque eleuetur; inquabumiditatem
arbitrariparest: humidiorautem materiapilosetiam molliores
facit,respiratioobcaloremmagna, &obmollitiemminuscon citata,præfertimque
expiratio blandior, quod minus efferue Scatattractus aerinmolli,
quàmindurocorde,quia&calorin denfiorefubiecto acrior
est,&nifipluriumgraduum, maioris tamenpotentia,
utdiftinguuntPhilofophinaturales. Acrio resergofuliginesexfiniftro cordis
ventriculoper arteriam ue nofaminpulmonememittuntur,indeqne expirantur,cumcor
calidum,&ficcumfuerit, quamcumfueritcalidum, &bu midum . S.Ter 192
Deconiect. cuiufquemorib.&c. §. Tertius. Signa cordiscalidi, &humidi,
ideft Artis Medi mollis fimul,quæGalenus,&cæteriafferunt. CORDIS
veròcalidifimul,& humidiGalenushac af cx cap.34. fertfigna. Minus
funthirfuti , quam calidi,& ficci cordis: promptitaméadactiones: animusnon
fe rus, fedad iramtantùm procliuis. Pulſusmagni,ac molles,veloces , &
frequentes exiftunt. 'Reſpiratio cumthoraxfueritcordiproportionaliseiufdemcum
pulſu tenoris: ſi vero thorax minorfuerit,quam ve proportionalis
fitcordiscalori, tantorefpiratio erit pulfibusvelocior, &frequentior,
quantothorax ini norfuerit. Expirationes maioresfunt inſpirationi bus
,&arteriæ fubmiffio,ſeu ſyſtolein pulfibusve lox. Quando maxima fueritin
haccomplexione euerfio, præfertimque inhumilitate, contingentex
putredinemorbihis,quiinipſis fuerint humoribus corruptis, &putrefactis.
HalyAbbaslib.r. Theor.cap.12. Sipulfusfueritvehe mens , ac
temperatusinceleritate,&tarditate,mol lisque,&fpiritus ſimilis,&ira
eiusvelox,placatioque eius celer, calorem ſignificatcomplexionis cordis,&
humiditatem. Differtisa Galeno inceleritate,&tardi tate . Auerroes dicto
lib. 4.Coll. cap. 2. Mollities pulfus, & fortitudo cordis ſignificant
corcalidum,& humi dum: itemmagnitudopectoris,&aliorummembro rum;
&ideoinquit animaliaquamfuntcalida, humidas funtmaioris cordis ceteris,
velutianimalianafcentiain locis bumidis. §.Quar 1 LiberQuintus. §. Quartus. Cenfuradictorum . ALTITVDO
pulfus, &mollitiesſuſcipiendæfanèfunt, utfignum certumcordis calidi,
&humidi,fiue mollis,dum ambeiunguntur,quoinſigno videmus conuenireomnes,
& coherentcumdiftisfuperius: at in velocitate,&frequentia
potiusadhereoHalyAbb.quàmGaleno,aquo pariterin velo citateSystolis recedo.
Ratio autemfumiturex neruis, chordis
quefidium,quæcumintenduntur,feutentafunt,velocius mul to percuſſeadfuum locum
redeunt, quàm cum remiffafunt. Pariterergo arteria molles, ut chordaremiffe,
restituuntur tardius ,acreciduntpercuße, acfublata , quàmarteriæ dure .
Velocitas ergo multò magisdurisconuenit,quam mollibuspulfi bus arterijsque.
Quoad velocitatem quoquecumnontantum Velocita's magis con uenitduris ,
ferueatcor calidum, & molle,quamcalidum, &durum, neque qua etiam eadem
velocitateegebitillius pulfus,atquehuius.Satius quammol
itaqueestponereipfumtemperatumin velocitate , &tardita te, etfrequentia,
quamexcedentem : altiorem veròpulfum
huiccraficordis,quamcalide,&ficcedandumarbitror;etenim magis attollitur
arteria mollis,quamdura, ficut etiamchordafi diumremiſſa,quàmintenta:
altitudineergo,t)magnitudine pulfuum vincitcalida,&humidatemperies,at
velocitate, & frequentiacedit. : $. Quintus . Quimoresſequanturcalidum, &
humidumcor . : QVI moresfequanturcorcalidum, &humidum antea
diximuslib.1.cap.6.§.7.8. : X Signa
Deconiect. cuiufquemorib.&c. COR Signacordisfrigidi.
QuæGalenus,&cæteridicant. ORDIS frigidi fignúfuntpulſusminores,quam
modonaturæconueniat, nontamen neceffario
tardiores,velrariores.Reſpiratioitidemparua & re
ſpondenspulfibus,fitantominorthorax,quanto fri gidius cor :
quodfithoraxmaior,quampro modo frigiditatis cordis , refpiratio & minor
erit, quam pulfus,&rarior,etiam,actardior. Signa etiamcor dis frigidifunttimiditas,ſegnities,
&pectusglabrú, thoraxetiamparuus,&caputmagnum,&corpusto
tumfrigidum,nifiheparcalidumobſtiterit. HalyAbbas.
Refpiratio,&pulfustardi,& fingul tuoſi,timiditas
item,&fegnities,&iræ exiguæ effe fignafuntcordis frigidi:iremtotius
corporis frigi ditas confequitur, hæcenim cordisfrigiditatem,ni ſi heparcalidum
obſtiterit, arctitudo item pectoris, cumcaputnonfueritparuum, nec
paruiſpondiles, در eiufdem frigiditatisfignumeft,&glabrum pectus, actactu
frigidum . : Quidam,hac habet. Si cor fuerit frigidæ comple xionis, pulſus
eſtei tardus ,pectus nudum apilis ,ta Etus carnis frigidus , duri appetitus,
debilis fortitu dinis, anhelitus arctus,voxfubtilis, &debilis , quafi
pigerin factis, inverbis : nonbeneplacidus, leuiter pauidus,
nonbenecomedit,&raròbibit,& raròlu xuriatur, nifiper accidens. §. Se
LiberQuintus. 195 §. Secundus. Cenſura,. SIGNORVM horumcenfuraexfuperioribusfacilededu
citur. Pulſuum, &respirationisparuitasfignumadequatum
exhibentfrigiditatiscordis, atcumeaconiungipotest,tum ve locitas,
&frequentia pulfuum , tum-raritas,&tarditas ,ut dicit Galenus , &
intelligemusinfra. Pectus glabrum perſe nonestfignumcertum, utanteadiximus,
&nuncfubiungo. Scioego MazatortiumnobilemRomanum, equitatusPonti-
Hiftoriade ficis inhacprouintiaPrefectum, virumfortitudinis, &auda
Mazatortio nobili Ro- cie infignis, &in bellisGallicis exercitate , qui
glabrumpror- mano. fuspectushabebat : atnuditas pilorumcumreliquis coniuncta
fignismaioremfacitfignificationemfrigiditatis. Deparuita tequoque
thoracisquidſentiendum, iamdixi: itemdecorpore in exteriorepartefrigido.
Interfigna Scoti exponendaest pa uiditasillaleuiter, quamdicitpro
pauiditatenonleui , acpar ua,fedpropauiditate,quenascitur exleuibuscaufis
devoce Subtili:postea, cumde voce, acfignis, de illaagemus. Quimoresſequanturfrigidam
cordis temperiem . QUI moresfequanturcordisfrigidamtemperiem iam vi dimusd.
lib. 1. cap.6. S. 15. Signacordisfrigidi, &humidi, acfrigidi, &ficci.
Caput Septimum. Signa cordis frigidi & humidi. GALEN QuæGal.&cæteri.
ALENVSfignahechumidi, &frigidicordis affert.
Pulſusmollesfunt,ipſiquemoribus nonauda 7 X 2 ces, De coniect.cuiufquemorib.&c. ces,
fedtimidi,&ſegnes:iramminimeretinent, ne queetiamadiramadmodumpromptifunt.
Pectus glabrumhabent,tactufrigidi,&molles,nifi hepar caliditate
obſtiterit:Thoraxfuaptenaturaparuuspo tius quàmmagnusadcapitisproportionem .
Quidamex recentioribushæc habet. Pulſus tardus ,& debilis, pectus
nudumapilis, anhelitusparuus &tar dus , tactus incarnemollis,
&frigidus, non facilè irafcitur,&facilè iram remittit .
SententiaAuthoris. PVLSVS fanèmollesfunt,humiditatisidest mollitieicor
disfignum: paruitasautem ipforumfrigiditatis; quoniam ta-- menmagis,acfacilius
extenditur inhisarteria,quaminficci tate, ideoaltior est illispulfus,quàm,
quicordisfrigidi,&fic cifignum est . Rursusminus velox
estijfdemſyſtole,quoniam lentiusdefcendit,acrestituitur : mollis arteria instar
remiſſe chorda,refpiratioparu . . Tertius. Deſignis cordis frigidi,&ficci.
CORDIS veròfrigidi,&ficcifignumeritpulfuspar mus, at durus:
velociorautemhisſyſtole, quàmcordi bumi do,
&frigido,pariterqueetiamfrequentiorpulfus: respiratio parua, utfuperioricrafiproxima
. §. Quartus. SubiungunturGaleni,&reliquorúfigna. GALENVS
dietacordiscrafishacaffertfigna; Pulfus duros,&paruos,
refpirationemmoderatam, ſi tho raxparuitatem proportionalé cordis frigiditatiha
buerit: LiberQuintus. buerit:atraram,& tardam, ſithorax
maiorpropor tione fit , quàm frigiditas cordis: minimè omnium promptiadiram,
atcoactiirafci retinent iram :pe Etusglabrumhabent.
Auerroespulfusparuosaffertprofigno,raros,tardos,duros,
refpirationemfimilem,tactumpectorisfrigidum......
Quiveròmoresfequanturduoproxima cordistëperamen ta,iampatuitdicto libro, ) De cerebriinfluxu
. Quæ ex Ariftoteledicendafunt, & videturſuffragari Galenus HÆc signa, funt
quæ adduximus temperamentorum cordi'inditorum:at diximus
etiamdiftinguiineopoſſetem peramentuminflues,utfcilicetexinfluxuhumorum
alteratur, &exinfluxupretereacerebri, naminfluxushepatis unàcum
humoruminfluxuconfunditur. Nuncitaque detemperamento
huiufmodiinfluenteagamus,primoquede cerebriinfluxu. Ari ftoteles arbitratur
cerebrumadtemperametumferuorem cordis fuafrigiditate pertinere, acfacere;
quofufceptodogmate,quò cerebrumamplius, ac maiusfuerit, eò magistemperabit
cor,quò veròminus,eòintenfiorpermanebitcordisferuor . Nihilaliud
itaqueoportebithacrationede cerebroobferuare,quàmmagni
tudinemeius,&paruitatem, feumultitudinem,&copiam,hof que ponere
Canones; Cum multumfuerit cerebrum , tempe ramentum exeoincor influensremittere
cordiscalorem; cum paulum, relinquerecalorem cordisintenfum,& irrefractum ,
velparumomninòrefractum; illoenim modo morescordiscali N3 di 1 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
diremittuntur hocmodoinſuovigorepermanent. Hoc erit, quodGalenus dicit;
Caputexproportione magnum adcordis dicaturma Quodcaput frigiditatem spectare, &paruum
adcaliditatem . Dico ex gnam, proportionemagnum, cum magnitudinem capitis,que
reliquo paruum. corporiconueniret,excedit : paruumcontrà,cum abeadeficit.
NonmetamenlatetaliàsGalenumnonadeòconfentireattem Libro 10.
perationicordisexcerebrifrigiditate, adeoqueſequacesGaleni Anath. c.4.
Aristotelirepugnare, interquosAndreasLaurentius,quietia profecontra Ariftotelem
adducit Albertum libro 1 2. animal. cumtamenAlbertusibicap. 4. tract.
2.inprincipiocumAri Stotele fateatur calorem cordis, & hepatis afrigore
cerebri temperari. §. Secundus. QuæHalyAbbas lib. 1. Theoric. cap. 10.habet.
HALY Abbasexcraficerebri,nedumſecundumactiuas,
fedetiamfecundüpaffiuasqualitates,&fimplices, &compofi tas moresfingillatim
deducitnonfecus atqueex cordistempe ramentis. Cerebriergo calidihomines,impigrifunt,accele res ad omnesactiones, non
ſuntadmodum conſtan tes incodem ſenſu,funtpauci fomni,& multorum verborum.
Qui cerebri frigidifunt, pigri,&tardifunt, con ſtantes, ac tardimotus. Quicerebrihumidi,funttardi,hebetes,obliuiofi,
multofomnodediti. Qui cerebri ficci funt, celeris motus funt,leues,
multumvigilantes,parumdormientes,acmemores. Quicerebricalidi, &ficci,funtceleres,temerarij,
parumconſtatesincodemſenſu, iudiciovè,rapaces, vaniloqui,paruiſomni. Qui
cerebricalidi,&humidi,funtmultorumſom
niorum,acmultiſomni,medijqueintertarditatem, ac velocitatem. Quicerebri
frigidi&humidi,funthebetes,parui intellectus ,obliuioſi,tardiad
intelligendum , tardi adagendum, multifomni. Qui cerebri frigidi
&ficci,funtpigri,&tardi,funt conftantes,funtqueexiguiſomni.
Cenfuracorum,quæfuperiusallatafunt. TEMPERAMENTVM
cerebriadmoresexdictisnonperti net,nifi autrationecorporis,&partis
organice,utincor re fluit,eiusquetemperamentum alterat, autrationecognitionis,
Utadcognitionem:immediatequidem cerebri crafisnonper tingit admores,at
mediantecognitione,quæ cognitionis-va rietas morum
varietatemaliquamafferrepoteft. Atnon adeò cognitionisquaquedifferentia mores
variat,utcontinuòcoba reantcrafis cerebri,
&crafiscordisinmoribusexfeferendis; nempèficcitas cerebri , accaliditas
tenacitatem quidem memo rie,& opinionisaffertaduerfusrationes contrarias,atnonco
ftantiaminpropofitoaduerfuspericula, &timores , quodfacit ficcitas,acduritiescordis
cumcaliditate ; cum veròHalyfa- ErrorHaly in moribus cit calidi, &ficci
cerebrihomines temerarios,rapaces, vanilo- diiudicadis quos transfert
ea,quæfuntcrafis cordis adcrafimcerebri,quafi cerebricali
ambaideminmoribusefficiant:atcum cerebri temperamento di,&ficci. calido,
& ficcolongèaliudtemperamentumcordis coniunctum
effepotest,utfateturetiamGalenus,quoincafu,quisnegabit N 4 mores Deconiect.
cuiufquemorib &c. 200 mores eßequalescrafiscordisimputat,non qualesimportatcra
fis cerebri? Nequeetiam qualitates paßiuæ cerebri incorex bri? Neay
tantadistantiainfluunt , ut actiuefaciunt, quarum actiuita tis
ſphæralongèestfinedubiomaior,utinrenaturali Philoſo phiæ naturalis terminis
utar. Pretereaquod dicitex humi ditatecerebri hebetudinem naſci,nonest
usquequaque verü: fiplurimumexcefferit, verum eſt dictum;atfiatemperamen to
cerebri eucrato in humiditatepotius,quàminficcitatemcra fisdeflexerit, eritbomo
acutior, & docilior, &contrà,quiin ficcitatem tardior : neque
veròuſquequaque vera doctrina animi mo Libro,quod Galeni,qui arbitratus
eftfummamficcitatemſummæpruden res fequan- tiæcaufameße,ideoqueaſtraſolaeffè
prudentißima interani cap.4. tur temper. malia ,quoniamfolaomnem excludunt
humiditatem : at reli quaanimalia, cumhumiditatem aliquamparticipent,tantum
etiam dementie habere,quantumhumiditatis : ducit veròex Platonedogma;
Platoenimdicit puerosexfluxu , & influxu magnonutrimentiperturbari mente;
atcum parciusiam eiuf modiinfluitflumen, tumfubindetranquillioremhabitum men .
tis reddi, &adintelligentiam aptiorem; priusquam dixerat animam noftram,
cumprimumincorpusdeſcendit, amentem ... ex eo contactu fieri . Exhis ducit
Galenus humiditatem in temperamento existentemcaufam eſſetotius amentia ,at
certè iniuria;fienimprimum dictumattendamus,
quodanimain corpusdefcendens amensefficiatur, noncomparattum Plato hu
miditatemcumficcitatecorporeafedcorpus, quodvocant oftra ceum Platonici,
nempècorpushocterrenumcumanima pura,ac Secreta a corpore, velſiplacet, vehiculo
tantum induta. Si veròfecundumrespiciamusdictum , ineononest mentio hu
miditatis, queintemperamento ,ſedhumiditatis alimentalis, quæ in puerisabundat,
cumlargo illialimentoprofundantur. QuodfiveramPlatonishacderefententiam
perquiramusex Theeteto patet , ubi ceram illam interiorem, quamdefcribit
Animacere conceptaculum specierum , fcilicetſenſibilium , cumdurafue- Platonem.
rit, aptamadretinendum,atnonadfacilèrecipiendumdicitur, apud cum
veròmollisfuerit, aptamadrecipiendum,queest docili tas, atnonadretinendum,
quæeſt memoria, pronunciat. Ve rùmfi mollis, &rectèſubacta, ac multa,
tumaptiffimam,& adrecipiendumpræ mollitie, &adretinendumpreprofundita
teafferit ; quæ excellentiffimacrafisnonin exceßuficcitatiscon fiftit,fedin
copianonexiguahumiditatis. Aristoteles quoque humiditatemcircaprimumfenfitiuum
exigitadreminiscentia , quepræclarorumingeniorumeft. Maximèautemremini ſcuntur,
inquit, quibus humiditas fuerit circa locum fenfitiui ; &resipfa
adidemdicendum cogit; cumenimex motureminiscentia fiat, non ficcamateria
,ſedhumidamobilis eft : quocircaficcaadmemoriam, at humidaadreminifcentiam
adeoqueadingeniumrequiritur . DictumtamenGaleni, dum deprudentia loquitur,
propius a veritaterecedit, quàmfide fapientia ageret . Alia estobiectio
aduerfus dictaHaly Abb. quamnuncin meafententiaexponendafubijciam. Sententia Authoris.
! EGoigiturineafententiaperſisto,quam in primo§. in nui:
verumnuncdistinguorepetitadistinctione,quam proxi mèpoſui; cerebrum ad mores
concurrit, quà adcognitionem immediatèdeferuit,& quà incor influendo
temperamentum eius attemperat primo modo, ut clariorem veritatis cogni
tionemaffert admoresetiamprobos magisdifponit,ac bone Stos: ... : Deconiect.
cuiufquemorib.&c. 202 Stos: at clarioremcognitionem,
&penitioremafpertioaliqua melancholiaexhibet,
utfupraoftendimus,uthacrationepau lòfrigidiorbabituscerebri, quamfrigiditatemex
melancholie leni afflatu confequitur,&paulòhumidiorexfuaipfiuscrafi,
admoresgenerosos,&audacesex vicognitionis intimioris,
&intentionisdifponat:repetatur declaratioex indicatoſupe Primaparte
rioreloco . At rationetemperamenti,quodin corinfluit, cere lib. deaff.
incomuni, brumfrigidum adtimiditatem, & remiſſionemmaiorem,mi norem
véprofrigoris influxigradibusfuaptenaturainclinat: Frigiditasce
duplextamenhicdeclaratisexigitur. Primaquidem, quodfri rebri nafci modis.
giditascerebri maiorduobus modisnafcitur; altera exquanti tatecerebri, quoenimmaius,eo
magisrefrigerat;namut ma iorignis magis, quàmminor calefacit , &maiorniuis
moles, quàmminorrefrigeratamplius ,itamaiuscerebrum magisre
frigerat,quàmminus,etiamfieiuſdemintersecrafisfuerint: alterautem modusestexqualitate;licètenimcerebruminomni
hominefrigidumfit cu () cumcorde,&ceteris vifceribus , comparatum, attamennibilprohibetinhochomine
frigidius, in illo minusfrigidum extemperametoeffe. Secundadeclaratioefts
cerebrum, cumincorinfluit, vellongèpreualere,estque, cum accarne cerebrum mole,
& qualitatefrigidißimüincor,nonadmodum calidumingenereſuo, agit,
velcontracoradmodumpræualere cerebro, cumfcilicetcorcalidiffimum, cerebrumque,
& quali tate , & paucitateparumfrigidumfuerit, vel moderationem
quandamex contrarijsactionibus eoruminterfeconciliari.Pri mumfifuerit,ex
temperamento cerebripoffumusdemoribus fimpliciterpronunciare,fcilicet hominem
in timorem propen Sumetc. Sifecundumnullaexcerebronascituriustamorum astimatio.
Sitertiumtemperatosmoresin timore,& audacia conijciemus ;
exqualitatibusautempaffiuis cerebritemperame tum LiberQuintus. 203
tumcordisnonmutatur,nisiut illiusfrigiditatemautinten dunt, autremittunt:
atnonmultumexea reincrementiſuſci
pit,quoniamincerebrodemumhumiditasfemperpræftatficci ! tatiobmollitiem,
acficciusdiciturcerebrum,ut minuseftmol le. Cumergoficcitasnonpoffit
unquampredominaribumidi tati, nonpotestexdifferentia paßiuarum
eiufmodiqualitatum frigiditascerebri maximamdifferentiamfufcipere intenfionis,
&remißionis. Hecratione temperamentiincorinfluxi; at rationecognitionis
magispoffunteadifferentia alterare mores; ficcitas enimdiuturniorem
retentionemphantasmatum opera tur, undepertinaciamopinionumquoque,
&perfeuerantiam odij, amorisque: at mollitiespenitiorem , &lucidiorem cogni
tionemprestabitnifi multumexcefferit, undehoneftatis quo que auiditatem
maioremingeret, &inmultisprobonestateho noris,&gloria. Cefarisbeccrafis
videturfuiſſe. Atexpo- Crafiscere
fitisfundamentismorumexcerebro,nuncadfignaeiustempe briCæfaris. ramentiaccedamus.
§. Quintus. Signa temperamentorumcerebri. VARIAafferunturſignatemperamentorum
cerebri,qua dereGalenusinart. med. cap. 1. 13. 14. usquead20.Haly Abb.
1.Th.cap. 10. Auerr. lib.4.coll.c. 3. Rafisin contin.
lib.1.funtautemexfomno,&vigilia,exſenſibus, &fun- Cap.4. Etionibusſenſuuminteriorumprefertim,ex
colore, &ex pi lis; prætereaexmagnitudinecapitis. Nonrecenfebo,quafin
gulidixerunt, neprolixioriuftofiam, atexfundamentis ego breuiterdeducam, &
primdexsomno, & vigilia. Quoniam ergo somnus sit, cumalimentalis vaporex
cere brifrigiditate concrefcitinftargenerationisnubis, aquein aere; } 204
Deconiect.cuiufquemorib &c. aere ; Frigidum cerebrumfuaptenaturaadſomnum
propensos naturaa reddit , vttamen vaporesad ipſum alimentales accedunt Quodfi
prefrigiditatecerebri angufti adilludductus eſſent, Utexiguus
vaporeleuaretur,minusinsomnumpropenfusbo mo eßet.
Arbitroregoitaquefrigiditatemcerebri exmole, non exqualitate, ut,quiplushabent
cerebri,&vafaadipsum tendentialatiora , fomniofiores,quàm,quicontra
cerebrum ex crafifrigidum habent: patetexpueris , &fenibus; pueri cerebrum
multumhabent,accalidius,quàmfenes,quibusiam refriguit;fomnolentiitaquepueri,infomnesſenes.Iofephus,&
Bonifacius Martinellifratres, & nobiles noſtre Ciuitatis,bo
minesftrenuiambo,&hicliteratiſſimus, multifomni illefuit, hicest,qui adhuc
viuit , &tamenmultumcaloremin omnibus Canon1. cap.17. illi partibus
expilis, excolorerubro, &fuffufco exhabitucar nis toroſæpræſe tulere.
Sitergo Canon . Somnoabundantprimò,quicerebrumfrigidumhabent, non
exqualitate,fedexmultitudine; qualitateautempotiushabent calidum,
&humidum,utlatefint vie, & multus vaporum illuc confluxus . Secundo
loco abundantſomno ,quifrigidum qualitate ha bent : atquineutrohabent
modofrigidum, illiinfomnesfunt, hocest breuisfomni . . Humiditasautem cerebriipfius
perſe, idestquetempera mentumeiusingreditur,nonfacitfomnum, ſedbumiditasad
uentitiainfomnoquidem naturali alimentalis ,infomno pre Artis med.
ternaturalimorbofa . Videnturautem multibacinreexequi uocolapsi,ut Galenus,
Exfunctio nibus fen- rum. Galenum ſequutiferèomnes.
Excellentiafunctionuminteriorumſenſuum pendetextem fuumiterio- peramenta
craficerebri , inquoilla elaborantur,licètprincipa
tumineaquoquerecorretineat,utin disputationibusde ani ma LiberQuintus. 205
madeclaraui : atſiexceſſerintaliquæ qualitates , exeoexceffio vitij
aliquidprogradu exuperantiæ contrahunt, disparitamen modo;
nempèfiexcefferitficcitas , duriad apprehendendum homines redduntur ,
atretinent diù. Si contrahumiditas, mollitiespræftiterit,recipiuntfacilè,at
citò etiam dimittunt: ni miademumficcitasadiddeuenire poffe videtur; ut imper
uium reddatfermèanimumcognitioni, contraque immodica mollities adid,
utfubipſoapprehenfionis initio speciesdiftor queatur, &euanefcat.
Verùmomnes operationes animales a calore animali,utaprimoinſtrumentoprocedunt,
inquibuser goisdiminutus eft,diminuta quoquefunt omnes operationes interiores ,
dequibusnunc dicimus,quam ob caufam ex longo morbo conualefcentes
nequecontemplari,neque reminisci va lent.
MeminiIacobumMazoniumconterraneummeum, immortalis gloriæ hominem,cumineam
egritudinemtenderet, exquademum mortuuseft,maledeſeominatum,quodmemo-
riapræftitit. ria,quaplurimum valuerat, deficeret. Sit Canon . IacobusMa m
zoniuspluri Tarditasadapprehendendum, &memoriætenacitasficci- Canon2.
tatemcerebrioftendunt excedentem; Facilitas appræhendendi, thabilis
memoriahumiditateeiuſdemfignificantexcedětem. Facilitascontemplationis,
&eneruèacumeningenijfrigidi tatem,feudebilitatemcalorisfignificant .
Excolore faciei albofrigiditatem cerebri argumentantur Excolore,
paffimfcriptores : contràexruborecaliditatem: at cutemnon
usquequaqueinterioricrafirefpondere visumest . Nonegre
dituritaquefignumeiufmodiprobabilitatem,fatisetiamremo &pilis . tam.
Cafarfuitalbidi coloris infacie , &tamenoperationes Cæfarerat colorisalbi ingenij
acutiffimi &folertiſſimi , &memoris, calorisabsque dil dubio copiam,
& nobilereliquarumqualitatumtemperametum adfuiffedemonstrant . Sedde colore
cutisinfrain uniuerfum age De coniect.
cuiufquemorib &c. agemus,pariterquedepilispræterea,que antea, cum decorde
locutifumus, diximus : neque veròprorfusrecipiendafunt, quadicunturdefignis
temperamenticerebriexpilis , fcilicetpi
losnigros,&criſposfignificarecerebricalorem, &ficcitatem, Exmagnitu
&parunate. promißos verò, &rufosfrigiditatem, )bumiditatem . Ex
illis,quæ de cordediximus,patereinftantiapotest,feduberius infrafuoloco. Caput
magnumindicatcerebricopiam,fipræfertimfitrectè dinecapitis, conformatum,dequaconformationepoſteas
undefrigiditatem quoqueeiusexcopiaſignificat,nonneceßario autemexqualita te.
Sed, cuminhumanocerebrodemumfemperfrigiditaspre ualeat, plus minus-vé,ideo
copiacerebri magna frigiditatem certafignificationedemonftrat . Dico
autemmagnam propor tionereliquicorporisattenta; nampoteft effecaputmagnum,fi
ctuofiores , tiores. cumcapitibuscommunisnotæhominum conferatur; attamen ,
ficumcorporereliquofuocompareturparuum,cumfcilicet cor
pusmoleexceditconfuetamhominummenfuram. Sed rurfus, Quihomi- cum
exconformationefigna petemus. Paruumcontràcaput es fint a caliditatem,hoceft
minoremcerebri frigiditatem,quàm,quead quàmfapie- cor temperandum requiratur,
ostendit; unde actuofiores illi funt,quàmfapientiores. Dehepatis,iecorisvèinfluxu,
adeog humorum, & Spirituumincor, deg,procedentibusinde moribus. Caput
Nonum. : §. Primus . Fundamentaſtatuuntur . Ncorrurfusinfluitbepar
iecurvé,temperamentumqueeius quoniamnoninfluit,nifiperhumores,qui percauam
venamabhepatecorpetunt ,ided idemestdeinfluxuhoc hepatisin cor
agere,atquedeinfluxuſanguinis, &humorum incor , deque alteratione, quam
exeo influxucor recipit . In- Suprahnius
fluxusfpirituumpartimexhumoribuspendet,ut ex materia, partimexcerebro,
utſpiritusindèanimales refluunt,partim par. libro 1.. cap.6.
exaere,quiinspiratur, utexcerebro, pertinetconfideratio ad
influxumcerebri,dequoproximè, utexaere,pertinetadaeris in moresactionem,
quaderefupraintercaufasexternas.Nunc itaque temperamentumhepatis , eiusque signa
confideremus . Qualeenim temperamentum bepatis, talesarbitramurhumo- Canonex
res,utplurimum. Dicoautem,utplurimum,quoniamalique ceptio. Funtexceptionesrationepartium
preparantiumbepati im, ex.gr. ventriculipræfertim, ex.
gr.fiiecurcalidumfuerit,at ventri culusfrigidus ,
iecurquidemfuaptenaturafanguinemcalidum efficit , at refrangitur actio eius a
frigiditatematerie,quam fuggerit ventriculus: pariterfiidemmateriæ crude
acfrigide vitiumnafcaturnon ex ventriculi intemperie ,fed eximmo dicacrapula,
exuperante vires,etiamfi iuftas, ventriculi. Atfupponamus primònullum inmateria
vitium, faltem graue ; leuia enim vitiaipſummet heparcorrigit,eruntque canones.
§. Secundus. Canonesponunturadmorumexhepa tis temperamento ,&influxu. Sı
heparfitcalidum, &ficcum,ſanguinemetiam calidu, &ficcumgignet, quem
biliofum dicimus. Qua rationecor calefaciet influxu eiufmodifanguinisratione
caliditatis , at ra tione acrimonie, calidaenim &ficcaacrimoniam
obtinent,ex timulabit ,punget, adeoqueiniramfacilèdifponet, acamaru lentiam .
Si De coniect. cuiufquemorib.&c. Siheparfit calidum ,
&humidum,ſanguinemquoqueeiuf modi gignet,quicoringrediens
,ſcilicetdextrumeius ventri culum,indequeinfinistrumpenetrans, ipſum ratione
calidita tisfuecalefaciet, ac rationeconiuncti caloris humiditati blan
dofouebit contactu,quafititillationequadam, adeoqueinblan dam vitamatque
voluptariamreddetpropenfum. Sibepargecurvefitfrigidum, &ficcum,ſanguinem
eiuf demcrafis conficiet,quiin corinfluens refrigerabit,adeoquead
moresexfrigiditate pendentes difponet, &rationeficcitatis acrioreſenſu. corquogu
Siheparfitfrigidum,&humidum,ſanguinemeiufdemcra fis elaborabit,quicorquoque
refrigerabit, adeoque ad mores frigidosdifponet,sed rationehumiditatis
obtufiore , ac bebe tioreſenſu . §. Tertius . Deſpirituuminfluxu. 4 QVAE,
dehumoribusdiximus,poffuntadfpiritustradu cirationemateriæipforum. §. Quartus .
Annotatiodelibrando influxuhepatis cuminditotemperamentocordis. VERVM, quæhic
diximusde hepatis ,humorumque in corinfluxu, deque vi, acefficaciaipfius
,ſuntformaliter, non fimpliciterintelligenda, acre ipfa distinctionem antea
attuli, &explicui. Nempeſanguiscalidus ,&ficcusfuapte natu. ra,
&quiataliseffectus memoratosin cordeoperatur; verum
firealemipsumeffectumquaramus,interdumcorcontraria erit temperature, adeoque
efficacis, ut vincat, acreijciatſangui nisinfluentis aftionem. Cum
autemactiofanguinisnonmuta bit mores cordisfrigidi,fedretundetpaulisper,nifi
tantade morLiberQuintuscio
mumfitcontrariain corde qualitas , ut rationeanthiperiſtaſis intendatur
. Sintergo Canones. Sibepatis , &fanguinis incor influentis temperamentum
cumcordis temperamento conuenerit,tum intendentur exin fluxu cordisqualitates,
acmorespariternaturales. Si ergocor
calidum,&ficcum,&beparcalidum,&ficcum, adeoquefanguis calidus,
&ficcus influatin cor, mores tum erunt admodum iracundi, mores
inquamnaturales . Pariter dealijs crafibusdicendum.daum . Sidiffentiant
cordistemperamentum, &fanguinis,hepa tisque temperamentum, libraretum
oportet,utrum utripre Stet. Sanèfuaptenaturatemperamentum cordis inditum pra
ualet aduentitijs, attamentantapotesteffe aduentitij intentio,
Utinditumfuperet; ratiotamen id erit,adeo utpotiusrefran gat moresindisos,quam
contrarios ingerat. Quodfi tamen tantus effet qualitatum exceffus in
aduentitio, utfuperaret prorfusinditum,tumquoque mores obtruderentur aduentitio
temperamento respondentesindito ... ۱۰ Deſignistemperamentiiecoris,hepatiſve. :
Caput Decimum. 6.Primus . Signacalidihepatis,&primòſecundùm SIGNA
Galenuminartemed. SIGNA calidihepatis bac a Galeno afferuntur. Venarum
latitudo,flauabilisabundatior, in consistenti verdatate etiamacris,calidior
ipfisſanguis,atque eaderationecorpusvni uerfum,nifiobftiterit cor:His veniet )
hypochondriahirfuta. HalyAbbas venarûlatitudine,& ipseinterfigna accipit, 0
&craf Deconiect.cuiufquemorib &c. craffitiem, itemgenerationem bilis
iniuuentute; bilis enim copiafignificatferuoremcaloris : item pilorum circa
ventrem multitudinem; ponitquoquetactum ventris calidum: itemco
lorisflauitiem,quodis colorfignificetbilis multitudinem. Auerroes
duofignaexrelatisfolummeminit;generationem fcilicetmulta bilis vocatcumHalyAbb.
choleramrubram,t coloremadcitrinumdeclinantem . Secundumquendam
veròexrecentioribus . Amplitudo venarum , naturalishominisfortitudo,faciescolo
rata , copiabilis ,& multitudo pilorumfub hypo Cenfura. chondrijs .
Generatiobilis estfignumquidemcalorishepatis,atnon conuertibile; nam,
cumheparestcalidum, &humidum,gene ratſanguinem,nonbilem :
verumtamenquandocunque gene rat bilemcopiofam,estcalidum. Amplitudo
venarumestfi gnumfuaptenaturaconuertibile , ac reciprocum. Dicofuapte natura,
quoniamexrepugnantiacordis, autpinguedinis vene interdum
velnonfuntlate,velnonapparent;caliditasfan guiniseffetfignum euidens,fiipſe
manutangi poffet,at quo niamnonnifipercutem,nibilprohibetfanguinemintus effèca
lidum ,at cutem exteriusfrigidam, ut anteaexGaleno ipso vidimus . Hirsutum
ventrem, &bypochondriainterfigna
probabilia,nonautemneceffariareponereoportet. Decolorein frafuoloco .
Interimego credocolorem cutismagisfignificare hepatiscrafim, quàmreliquorum viſcerum
: differentia verò interceditinterHaly Abb. Auerroemque ex altera parte ,
Michaelem Scotum exaltera: illicolorem inflauumpropen dentem
calorisfignumfaciunt, bic rubicundum colorem : id enimfibi vult coloratafacies
. Egopotius in Scotifententiam concedo: quaratione
autem,infraſuolocointelligemus. Signafrigidihepatisſecundùm Galenum. SIGNA frigidihepatisſuntangustia
venarum, pituita abundatior,fanguinis,totiusquecorporishabitusfrigidior,niſi
corobftiterit, bypochondriaglabra. AtHalyAbb.
propituitacopiammelancholiaaffert,albe dinemprætereacolorisfubijcit. 1 :
Auerroespræterea, &MichaelScotus eadefignafubijciūt.
Angustiavenarumfignumefficaxestfrigiditatis hepatis; Cenfura. generatio
abundantiorpituite eſtſignumnonconuertibile,ficut etiamgeneratio melancholie
,quandocunquefanècopiapituita gignitur,indiciumestfrigiditatis hepatis,atnon conuertitur;
namfrigidum hepar potest etiam generare melancholiam:
quandocunqueitemgigniturcepiamelancholia,fignumestfri
giditatishepatis,atnonconuertitur; nampoteftetiamgenerare pituitamfrigidum
hepar. Glabrities, quodfignumfit,antea nonfemelannotauimus. §. Tertius.
Signaficcihepatis,necnon& hepatishumidi. SIGNAficcihepatis aGaleno,
&areliquisponunturdu Cap.39.40. rities venarum,&
reliquicorporishabitusficcior. Subiungit etiamGalenus, fanguinem
craßiorem,&minimè abundan tem: contrabepatishumidiprofigno
adducunturmollities ve narum,fanguisabundantior, &humidior3itemtotiuscorpo
rishabitusmollior . Durities, & mollities venarumnullumfignumbepatisdu-
Cenfura. 0 2 ritici Deconiect. cuiufquemorib.&c. 212 ritiei mollitieivé
habebitur abillis, qui venasab hepate oriri nonexiftimant , inquorumnumerofunt,
nedumAristotelici, fedetiäMedicialiqui . Diftinguuntenimprincipium originis,
Andr. Laur. &principiumradicationis, &principium dispenfationis: ne
lib.4. anath. ganthepar eßeprincipium originis venarum; estautemprinci
piumoriginis,excuiusſubſtantiasubstantiam haurit respro cedens,
undeexsubstantia venarumnon licebitfecundùm Heparfan-
hosarguerefubstantiambepatis, etiamfibeparponaturſangui guinisoffici na nis
officina, utegoetiampono, iamfufcepi,quatamen di Stinctione alibi declaraui ,
interimfatisfit dictume accedere proximèadfententiam Auerrois. Signahepatis
calidi,&ficci Galenus SIGNA calidi,
&ficcihepatisfunthypochondriahifpidif fima,ſanguiscraffior,
&ficcior,flauabilisplurima, &proce denteatate plurimaquoque atrabilis,
venarumlatitudo,& durities ,habitusquoquecorporis vniuerficalidus ,
&ficcus, nifi cor obstiterit . HalyAbb.cap.eodem . Venælatæ, craffe,
&durę, ſignificant hepatis caliditatem,&ficcitatem , pili in
hypocondrijsmulti, &aſperi, tactus corporis cali dus,&ficcus . Auerroes
cap. eodem 4. Piliin hypocondrijs craffi , tortuofi,& nigri fignificant
caliditatem , & ficcita temhepatis,venæmediæinterlatas,&anguftas; an
guſtæ autemfrigiditatem ſignificant, latæ,& craffæ
caliditatem,&humiditatem. Signa hepatis calidi, & humidi Galen. c.
PLURIMVMſanguinis, venæamplæ,habitustotius corporis calidus,&humidus;isenim
crafimeiuſmo dıhepatisfequitur niſi corobſtiterit: hypochondria hyſpidaquidem,
minus tamen, quamcumheparfic cum,&calidumfuerit. HalyAbb. cap.eodem. Venæ
amplæ,&molles,pluri mumſanguinis ,pili non permulti,&lenes, tactus
ventris, & circumiacentiumpartium calidusabſque ficcitate tamen, rubor cum
albedineadmixtus . Auerroes . Venæ latæ, & amplæ, plurimum ſan guinis,
&humiditatis,pilimulti inhypochondrijs, Tedfubtiles, &plani. §. Sextus.
Signahepatisfrigidi,& ficci Galen.. PARVM fanguinis, anguftia venarum ,
corpus frigidum tactu, &hypochondria glabra, nifi cor obftiterit. HalyAbb.
cap. eodem. Venxarctæ, &duræ,genera tio,&multiplicatioatræbilis,
cumadſtatumiuuen tutis peruenit, tumque ſanguinis incraffatio ,&ni
grefcentia, venter,&fubiectæpartesglabræ , ac fic cæ,nonlenes,
tactuautemcorpusfrigidum,&afpe rum, colorliuidus, autplumbeus,decliuisvè,
inni gredinem . Auerroes, cap. eodem. Generatio atræ, bilis nonnatu ralis,
venterglaber, atquedurus,venarum anguftia. 0 3 Se De coniect.cuiuſquemorib.&c.
§. Septimo. Signahepatisfrigidi,&humidi Galenus HYPOCHONDRIAglabra,ſanguispituoſior,vena rum
angustia; debemus autemfubintelligere mollitiem ex cap. 40. Galeniipfius;
habitustotius corporisfrigidus, &humidus,niſi enimcor obſtiterit,
ſequiturhepa tiscrafim . HalyAbb. Venæarctæ,&molles,venterglaber, &
lenis, item idem tactu frigidus, & mollis , albedo gypſea
ſuntſcilicetſignahepatis frigidi, &humidi . Auerroes. Generatiopituitæ , ac
ſanguinis crudi, glaber venter ,&mollis,albedo adeòmagna , vt in
gypſeamtranfeat . Proponitdicenda,fundamenta repetit, ac tracta tionem
diftinguit . Caput Primum. Dfecundammethodipartem,queex conforma
tionepartiumprocedit,tranfimus. Fundamen tumpragmatie, acnegociationishuiusest,
quod prohabilitate membri cuiusque admunusfuum inditus est instinctusanimali ad
illam ipsam operationem . Remantea explicuimus. Inhomine autem, & innegocio
hoc noſtroprefertim,instinctus arguitur, & colligitur ; cum pars
peculiarem,nedum communem obtinuerit adfunctionemeam babitudinemirritamenta , &impetusconcupifcibilisfacultatis
illi , quos emendat temperantiaexconformationehuiufmodi ge
nitaliumpartium,&gula, ac ventriculipræfertim nascuntur; acſpeciatim
;fundamentum enim commune,acprimum,quod estcupiditas,in cordeipſodefidet,
veluti anteadeclarauimus. Atferricupiditatem in venerem, autferriin cibum,
&cupe diam eft ex partiumadeasfunctionesaptitudine. Quocirca puelli,cum
nondumpartes vllo modoin veneremturgent, ni hiletiamde
venerelaborantanimo,nullumquecupiditatis eiuf modięstumexperiuntur.
Diftinguereautem oportet commu nemillumfenfum veneris,quem omnespatimur,
&peculia rem,acconcitatum,exquo venerei, aclibidinofi naturali pro penſione
aliquidenominantur. Exordiamurexconformatione buiufmodimembrorum, exquibusfcaturigines
morum, acpro penfionumadeoeminentiumpendent:pofteà,fiquæaliæpartes
conformationeſuainstinctumadmoresfundant,percurremus. 0 De 4 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
Departibusgenerationideferuientibus . EMBRORVM generationi deferuientium,tumin
mare, MEMBRORVM tuminfæmina,conſtructio ut etiam reliquorum mem brorum
admiranda est. Latèrem profequitur Galenus &in lib. 1 4. De usupartium,
&inprimiscapitibuslib.1 s.inali quibustamenhominibus communem specieiaptitudinem
pecь liaridifpofitionefuperat, qui etiamin veneremfunt peculiari ter propenfi .
Confideremus nunc,quibus ex rebusnafcatur exquifita eiufmodiad
venerembabilitas,atqueineamfingula re irritamentum . Nafcitur ergo,tum exfolida
parte,eiuf quefigura, tüexpartibusinfluentibus: vtrumquegenusfoor
fumconfideremus. §. Primus. Solidæpartesvirilispudendi,&primò de trunco,
quod græcè dicunt γαυρόν. PVDEN DVM virile, utab hoc exordiamur, &ip
fumperfeconstatextrunco, &glande, &habetteftes annexos cum
vafisadiunctis utrinque, & aptitudinem, &incenfio nemfuamobtinet.
Exfuoergoipfiuscorporein veneremrapi tur, quodfungoſeſubſtantiæ cumfit,ineosporos,
ac meatusex fubingredientibus vafisflatus quidam inquirunt, undetur
getmembrum,&exturgorepruritus.Hincfit, utquibusfun gofiorfubftantia eaest,
& inſperſa vaſalatiora, acplusflatuo fefubfiantiæfuggerentia ,illiexhoc
capite acrius rapianturin Qui fintin venerem; unde oritur, utquibuspenis
extrairritamentum penfiores veneris magisconcidit,fintilliin
venerempropenfiores,quàm quibus LiberSextus.
quibuspenispropiortenſioniperfeuerat; nempeporofior illi, 217
fungofiorfubftantia,huicminores, &arctiores meatus. §. Secundus.
DeglandegræcèΒάλανος. GLANSexquifitioniseſtſenſus,&eius præfertimfrica
tione voluptas venerea paratur. Obducentispelliculatenui tas,
quaglansipsategitur, adfenfus in eaparte acumenfacit:
dicoautemintimam,accontinuamipſiglandicutem non exte rioremillam , qua &
denudari potest,quam vocant Latini preputium .
Quocirca,quibusglansaspectunitefcit,acfplen defcit, atqueplurimumrubet,
magnamearatione voluptatem ip coeundo experiuntur ; tenuitas enim ,&puritas
cutis eiuf modi, atquefubiecteſubstantiæſenſationem exactamfaciunt, quam
maiorquoque voluptasex obiectofuauiconfequitur. . Tertius.
Devafibusſpermaticis, acdeteſtibus. Ат maiusproculdubioirritamentumad veneremex
teſti bus,ac vafis fpermaticis cumſeminedistenduntur, oritur Nonhicdisputo,
vtrumtestesfint adgenerationem neceßa • rij, Ut afferit Galenus,negat Arist.
neque utrumfeminifint teftesperuij, an deferuiantfolumad vaforumdiſtenſionem ,
tanquamtextriciumpondera,qua estfententiaAriftot.feddi fputationes
naturalesnonfunthuc congerenda: fatis eft,cum vaſaſuntdiftentaſemine,
&teftes ,ſiteſtesſemenſuſcipiant, urgeri hominemin venerem. Diſtenduntur
veròillisteftes, quibus maior visfeminisgignitur,atqueexmeatuumlaxitate in
ealocaconfluit: velaptius dicamusrem aliquanto altiusre petentes .
Excauavenavaſaſpermaticadiſcedunt ,addex trum 218 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. trumquidemtestemex venaipfacauainfrarenem,atadfini
ſtrumtestemex venacava,fedperemulgentem:quibus ergo maiorfanguiniscopia,
maiorestinruaſaſpermatica confluxus in illisque,&in teftibuscum conficiaturſemencalorepartium,
quibusfuntcalidioresteftes , acpartesilla , ijquoqueſemine amplius affluunt:
atfanguinis copiaexhepatiscaliditate ,& bumiditate præfertimnascitur.
Atdefanguine,&partibus influentibus poftea interim de testibus,ac vafibusſpermaticis,
Seufeminarijsdictum bocfit,quocalidioresfuerint, eòmagis , ftes annexi
&pleniuselaborarefemen,adeoque &magis in venerem Quibuste. reddere
propenfumhominem . Aliaratio, cumexteftibusred fune,ij ſune damurpronioresin
eandem voluptatem, eft, cumteftes magis falaces. annexi ventri funt ,
adeòvtcumintusfunt , velutiauibus, ea animaliaparatiorafintadcoitum,quem
celerrimeexpediūt , utAristotelesaßerit 1.degener, animal. cap.4. t ratiofuf
fragatur: calidioreenimlocopofitifunttestes, quiintra,quam extrapenduli.
Praterea,quòperlongiores ductusfemeneftdu cendum,eòlaboriofioreft eius
confectio, &transmißio. Pid terea,cum in coeundoteſtesſurſumretrahantur,
quòlongiusilli pendent , eò laboriofior eorum erit retractio . Laxaturitaque
amplius maioreexlabore animal, diutiorequefrictione,&con cuſſione eget
adſemen excernendum, utetiam minuspoßitite rare venerem :
atquiteftesminuspendulosbabent, minorela borenegocium conficiunt,
acfaciliusſemenreparant, utfacilè etiam instaurare,ac iterarecoitumpoßint,
utOuidius,quino uiesſe intranoctis vniuscurriculumvenereexercuiffeafferit .
Exigereanobisangustanoctecorinnam, Etmemininumerosſuſtinuiſſenouem .
Feminaquippe,quæteftesintushabent,paratioresquoque adreplicandam
venerem,quàmmaresfunt . §. Quar LiberSextus. 219 §. Quartus. Departibusinfluentibus.
INFLVENTESpartesfuntſanguis,quiinſemen dein ceps alteratur,&fpiritus:
fanguisex venisin spermatica vaſaconfluit,
Spiritusexarterijs,quedemuminſubstantiam ipsam,&corpuspenis definunt;
pereasenim, &ex earum ofculis fpiritusinfungosampenisſubſtantiaminfluit,
unde erigitur acturget. ItaGalenuscuiſubſcribereinprafentiapar eft .
Quibusergolatiores vene, utfanguispereasabundan tius fluat, &heparcalidum,
&humidum,acperspiratum , nullaqueobſtructione impeditum, ut
copiofiorgenereturfan guis,funt illihacrationein venerem pronioresob materieco-
Qui fintin piam. Quibuspariterarteria latiores,acprincipium arteria- Venerepro
niores. rum,nempècorcalidius,illis penes ampliuserigi, acfrequentius poteft;
arbitratortamen Ariftoteles melancholicis,quippequibus Sectio. 25. Sanguis
magisinflatusdifflariqueat,erectionem etiam penis ef- Probl. 31. Lepromptam
Sepromptam, frequentem,acturgoremin veneremconcita tum; libidinofienim
melancholicifunt. §. Quintus . Exdictis gradusvarij propenfionis in venerem
diftinguuntur . QVI ergocorcalidumhabent,heparcalidum, &humi dum, vafa
ampla,calidosteftes, ) annexos, non admodum pendulos, penemfungofum, glandemrubicundam,&pellucen
tem, hipenitusin venerempropenſiſunt. Excalorecordis acritercupiunt;
excopiaſanguinis,indequefeminisfacilè ve nerem,
acfrequenterreparant:prætereaqueextestium retra Etione .
Sicutienimexcopiaſpirituuminpeneminfluentium turget penis ,
&irritaturadexcernendumid,exquo prurit . Quod 220
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Quodfinonconfentiantbecomnia,minuiturimpetusin
vene rem,qui,quantusreſtet,libratiscontrarijshincinde momentis,
inuestigandumerit, v.gr.fi corcalidum,acfrigiditeftes, &fi calidi
testes,&frigidum cor, ambahiminus multòferunturin venerem,quamcum
utrumqueprincipiumcaloreferuet. Ta menlibido ampliorin illis,quibas teftes
calidi, &corfrigidum; quàmcontra,quodproximuminillisprincipiumad venerem
propendit, inhisprincipiumremotumtantum. Quodfi calidi teftes,&calidum cor,
atheparfrigidum,autficcumadeò,ut parumfuggeratfanguinis, velangustiavaforum,
&meatuŭ prohibeat confluxumſanguinis adtestes, &vaſaſpermatica,
ferunturillidefiderio at impotesfuntreparande veneris; citò enimlaxantur,
&fatefcunt . Exhisdiminutis gradibusreli quis pretulerim
eum,quiheparcalidum, &humidumobtinet , acteftes calidos, licèt corfrigidum
habeat: &principium enim proximumilliaccommodatum,&materiæcopia parata.
§. Sextus . Graduseiufdeminvenerempropenfionis exGalenodeſcribuntur . ? GRADVS
propenfionis eiufdemin venerem extestium Art.medicæ
temperamentisdeducitpræfertim Galenus . Dicit autemtem c.45.& feq.
peramentumtefticulorumcalidum ad veneremprocliuemeffe, &fecundum:
frigidamcrafim contrarium efficerehumidam multo,t)
humidoſemineabundare,ficcampaucum,&modicè craffumfemen gignere . In
temperamentis autem compofitis calidam,
&ficcamtemperaturamſemenhaberecraſſiſſimum , &fecundiffimum,
&celerrimèabinitioadcoitumexcitare animal. Petulcamdemü,&
adlibidinempronameſſebuiufmo i di temperaturam , Statimtamenfatiari,
&ficogatur, offendi, 1t LiberSextus 221 Atcalidam,&
humidamtemperaturamplusdicitfemineabun dare, nontamenplusceteris appetere ,
& minori detrimento prætermodum venereisindulgere. Quodfitamencaliditas ,
&humiditas magiscreuerunt,nonfinedetrimentoa venereis abftinet . Frigida,
&humidatemperaturaſemineaquoso, tenuiabundat,
infecundoque(utprofrigiditateparumfera tur in venerem, pro
copiatamenſeminisminus abexercitio eius ledatur)frigida,&ficcatemperaturacraffiusfemen,
ب venerempropenſa,propaucitatefeminis,&ftatimfatietur , fi cogatur ladatur.
omninòpaucumgignit, utfcilicetprofrigiditateparumfit in ن §. Septimus .
Cenſuradictorum Galeni. VERVM nonpaffimegoacciperem, queGalenusdifferit;
namficcitas tefticulorum calidorum,dumheparfitcalidum,&
humidum,adeoquefanguiniscopiam vafisſeminalibusfugge rat,nonimpedit,
quominùsſemencopiofum elaboretur,acrepa retur adnouam
venerem,quinimòcumconcoctiofitcaloris,& calorficcitaticoniunctus magis,
& validiusoperetur,quàm coniunctus humiditati,teftes calidi , ficci,
modocopiosama teriaprestòſemperfitexpeditiusinfemeneamalterabunt, J
concoquent,quàmteftescalidi, & humidi. Suffraganturmee Arifto.Phy
•fententiæ multa, quæexobferuationedicuntur,fcilicetquibus fiogn.ca 9.
gracilia, neruosacrurafunt,libidinofioreseffe,ea verò cruriū
crafisfimilemindicatintestibus crafimpotius,quamhumidă.
Gracilitasquoque,quamdeſeipſo attestaturPropertius,ficci tatempotius,
quàmhumiditatemfignificat,&tameninagone venereofortemseprædicat. Sed
tibifiexiles videortenuatus inartus Falleris,haudunquamestcultalaborevenus. Per
222 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Perconterelicet,fæpeeft expertapuella
Officium totanoctevaleremeum . §.Octauus. Declaratioquædamfubijcitur. SVPPLEO
quebicdixidepartibusinfluentibus; dixi autem, curacopiofus
eftfanguis,adeoquecum beparestcalidū, +)humidum,baminem excopiamaterie in
veneremincendi; atalibietiamdixi, cumſanguisacrisest, estautemacris,cums hepar
calidum, t) ficcumfanguinem biliofiorem generat, ex mordacitatefeminis
indegenitiirritari in venerem animal, quod &hicrepeto .
Verùmblandusſanguis, &copiofusex humido , &calidohepateprocedens,
veneremiterabiliorem facit; at biliofius humor acriusquidemextimulat, atfatiatur
quoquegenitusexeoappetitus,nequeadeòpromptèreparatur, quod&aliàsdixi .
Departibusadcupediampertinentibus. CaputTertium . 6.Primus.
Restotaremiffiuèperagitur. PARTES Es
adcupediampertinentes,quafint,& unde irritentur,iamnunc dicendumeffet
,niſiſatisanteadixe rimus. F. 3.quibus nibilest,quodin prafentia adijciamus . Diximus
etiam departibus veneride feruientibus,dequeearum irritamentis,atnonparicopia,
plenitudine , utiustumfuerit totamremaprincipiorepetitam exactius
explicare,utinprecedenticapitefecimus. §. Sc LiberSextus. 223 §.Secundus.
Quæſignademonſtrenthominem : veneri, velgulæ addictum . Dvo
funtiamexplicatifontes proximi concupifcibilis , quaexpartea vera
&abexactatemperantiacorrigitur,nem pèfontes concupifcentia
venerea,&concupifcentiacupediofa. Primumtamen principiumeſſe cor antea
vidimus, ) nunc repetijmus . Quæ veròexteriorafignaſignificantcrafimven
triculidictam,acpalati,tumpartiumgenerationifamulantiū, eaconcupiscentia
velveneris,velgulemancipatumhominem
ostendunt,fecundumnaturaleminquampropenfionem .
Quatractandarestantcapitamethodiphyſiognomi camemorat. Caput Quartum .
Dreliquasnunccorporispartes tranfeamus,fiqueex hibeantinchoamenta, acrudimenta
morum,perfcrutan tes . Methoduseademerit,nempèconfiderare,que membra
adquamuniafactafint, &quambenè,&aptèadeaipsafint fabricata.
Verumphysiognomipluresadidem methodosinue xerunt,quænon equèexproprijsfunt:
altera proceditexfimi litudineanimalium : alteraex repræfentatione masculini,
aut fæmininigeneris: alteraexfimilitudinenationum,quifcilicet
fimilesfintÆthyopibus,quiGermanis. Quarta,quamadhi
bentexapparentibusmoribus,magisexproprijsest,atadfe
cundammethodipartem,quæexeffectibusadcaufasprocedit, pertinere potius videtur.
Fatendum eft tresillas methodos nonexcedereprobabilitatemadmodum, ut alibi
declarabimus , nuncautemcumphysiognomiamnon ipfamperſe,ſedalterius facul 224
Deconiect, cuiufquemorib.&c. facultatis occafione tractemus , parest ab
euidentioribus eius principijs non recedere, atque circumciderealiena, minùs,
quàm urgentia. Conſiſtemusitaquein confiderationefabrica , con formationisvé
membrorum,ut adſuamunia fintillaapta : adbibebiturquoque confideratio
apparentium morumin ijsdem, in quibusfcilicetapparerepoffunt, membris:
quemethodicapi tarestant extribus anteapropofitis, abſolutoeo , quodextem
Cap.2.lib.s peramento pendet . Quesignaex moribus apparentibus de
fumuntur,pertinent verèadfecundammethodipartem, atta men,utin partibus
Stabilimodofigunturinfronte, inoculis, infacie, poffuntadhancprimampartem
pertinere,utincap. moxdefronteexplicabo . Decapite. De magnitudine, & paruitate
capitis. : Aput idtotumeft,quodcolloimponitur; attamenduode capite in
uniuerfumconfiderantur, queinfra, infrafrontem nondefcendunt, magnitudofcilicet
&figura:funtposteapar Canon 1. Canon2. 1 tesfingulefubiectefaciei ,
&quæ exillis demumexurgitef figies . Exfuperioribus patetparuitatem capitis
paucitate cerebri conferre ad calorem cordis, ut eiusferuorem nonrefrangit .
Contrà,magnitudinemadcordisfrigus, utob multitudinem cerebri valdeipfum
refrigerat,pertinere: bec ergoimpulfum velfuppeditat, veladiuuatadmoresexfrigidocordistempe
ramentoprodeuntesillaadcontrarios. Animaliaquoquebru tacapitemagnoinertiafunt,
& pigra. Boues, &Afinifua ptenaturatales, nequein
illismagnacapitadetestamur , quod pigros moresetiam admittamus:
atinequis,cumftrenuiillieſſe dibeant, LiberSextus. debeant,caput
magnumreprehendimus,paruumexigimus;un dedeequoegregiefactoVirgilius;
Argutumquecaput. Cummagnitudononmultumexcefferit,ingeniohomoabun- Canon3. 225
dat: Iacobus Mazoniuscapitefuitmagno, verùmcrafſſoetiam aded
corpore,utnonfacilèdixerimcaputproportionemcorporis exceffiffe:
ingeniocertèpolluit, atque memoriapræfertimexcel luit.
Hectamencrafispotiusadinfpectricem,quàmadagibi lemcognitionemaptosreddit.
Quodfiexcessus demum magnitudinisfuerit immodicus, Canon4. ceßatingenium,
&fuccedit stupor; adedenim retunditurcalor acorde promanans,tantaque etiam
eft locorumcapacitas, t ) amplitudo, utnonpoßintſatis
incalefcere,proindequeaftiones animales, queipsequoquecalore ,
licètpuro,egent,ceffent, aut imminuantur, vitienturové . Hincfit, utbubo , atqueotis
, que valdecapitataanimaliafunt,ſtuporem præſeferant, in ter piscesque barbus,
mugil,qui,& capito,acGræcèdicitur κεφαλος, ut Italicècefalo.
Caputparuumnomultum a mediocritaterecedens, adactio- Canon 5. nem,
&adcognitionemrerumagibilium difponit,adeoquead prudentiam; cumpreceptiuum effeoporteatprudentem
. Reftè itaque Ariftoteles capiti paruo prudentiam tribuit,atnontri- In
Phiſiog. buiffetfapientiam . Verùm aliqui confundentes actiuam,&
inſpectricem cognitionemlaborantintuenda veritatedictiAri ftotelici,
cuiustamenplanus eft,&obuiusfenfus. Siparuitas immodicafuerit,
inferitatemdifponit , &ratione perturbati iudicij,dumfpiritus
exangustiaconfunduntur, &ratione ca loris irrefracticordis . Caput
mediocreomniabonaconiungitnatura, &cordisca- Canon6.
loremtemperat,fedmoderatè, undequodadipfumattinetin P medio Deconiect.cuiufque morib. &c. mediocritate
interaudaciam,t)timorem constituit,& ingeniu perfpicax,
atqueaptißimumadomnemcognitionemreddit.Al bertus timiditatem illitribuit,
quodeius dictum, fi conferatur cumparuocapite,
atquecumaudacibusnaturahominibus, rectè Sehabet;
nammediocre,ficonferaturcumexcesu,defectus ra tionemfubit :
atfimpliciter,&perſenoneft verumexdictis . QueGalen.demagnitudineac
paruitatecapitisphiloſophatur ex multitudine materia, autrobore virtutis,
penesipfumvi deanturDeart. med. cap.1 1. EgofumhacinreſequutusAri
Stotelisdoctrinam,arbitratus nempè, utplurimum,inagnum, caput plurimumcerebri
obtinere , & paruumcaputparums. Quodfiinterdum molesprocefferit ex
copiaofſfacee materia,aut idgenusalterius; queGalenusdifferit verafunt; cumenim
copiofior affluxerit corpulenta, terrena eiuſmodi materia,op preſſionemfignificat
spirituum ,eorumque etiam naturam ex commixtione impuriorem; underudemhominem,
&ſtupi Additio ad dumportendit . Ariftoteles tribuit capitiparuo
prudentiamfect. 30. pro 3. Canone blem.3. atinlib.Physiognom. cap. 9.
capitiparuo stupiditatem tribuit,verbafunt; quiveròparuumcaputfcilicethabent,
inſenſati , referunturad Afinos : at iuremeritòinterpre tes mendum in
litterafufpicantur , nequeenimAfiniparuum caputhabent,fecusfiparuumimmodicècaputaccipiamus,poffis
mus, & debemus concederefuturum eſſe hominem inſenſa tum, iudicijfcilicet
perturbati admodum . Auicenna capiti paruotribuit infidumeffe,ira
velocis,&in omnibusrebusdu bium; D.Tho.lib.defenf.tt/fenfililect. s
.patrocinaturdicto meo; cumenimcerebrumoppofitum cordidixerit , uteiusfer uorem
temperet,hæcfubiungit verba; Etindeeft, quod illi, quihabentparuumcaputfecundùm
proportio nem 1 Liber Sextus . 227 nemcæterorummembrorum,impetuoſi ſunt,tan
quam calorecordis non ſufficienter reflexo per ce rebrum. §. Secundus.
DeFiguracapitis. GALENVS figuramcapitisnaturalemeſſevult ſphæra Libro 1.de
instar, utrinquefcilicet a temporibusleuiterdepreffam, ex 1. lib.9.cap.
offibus,cap. quadepreſſione etiam affequitur inanteriore, posterioreque partdevu
capitis parte prominentiam aliquantulo maiorem, quamforet Spherica ipsa
curuitas . Figurasnonnaturales idemGalenus quattuor enumerat.
Primamcumeminentia anterior deperijt Saluapofteriore .
SecundamcumeminentiapofteriordefijtSal uaanteriore. Tertiamcum perijt utraque.
Quartam cum temporaeminentdepreſſis occipite,&fincipite,quam postre
mamfiguramexcogitaripoffe, verùmnondariidemGalenus dicit ; licèt Veffalius aſe
vifam Venetijs in puero bardo, amente, etiamqueBononiæ profiteatur.
Nonhabetfiguracapitisinstinctüimmediatèadactionem, Canon1.
fedadcognitionemperti pertinet,pereamque eamqueadactionem. ١٠٠ Figuranaturalis
aGalenoiudicata,quamproximèexpofui- Canon2. mus,
probabiliffimumestfignumaccommodataad intelligendu dispofitionis,non
conuertibile tamen. Prima affertionis pars multa inductione conftat.
Claramontes Claramontius Pater Claramontes Claramó meusexquifitèfiguram
eiufmodiobtinuit,&acutißimo inge- tius Autho
nio,acfolidainfciétiÿsdoctrinafuit,pariterquemagnoinrebus ris Pater.
agendisiudicio. IacobusMazonius inlitterarum uniuerfitate magnus,
acceleberrimus,figura eademfuit. Peraliospræterea multosinductioducipoffet.
Atfecunda afſfertionis parsexem plisquoquealiquibus confirmatur.
Periclesacuminatofuitca- Periclesca put acumi
pite,&fecundißimoingenio,acfummaprudentia. Ianuenfes natuhabuit P 2 bac Deconiect. cuiuſquemorib.&c. Canon3.
artemedic. hacnuncfiguradelectantur,& acumineingenijfaltem inrebus
agendispollent,cuireiratiofuffragatur ; figuraenim eiufmodi
turbinataparuitatiscuiuspiam vicemſubit,ideoque minus ex eacalor cordis
refrangitur , undeactuoſiorhomoredditur. Prominentiaposterior capitis,feu
prominentia occipitis , eius-védepreſſiopropenfionemadactionemipſe perſe,
ferunt, vel vitiant: itaſenſitGalenus,estqueratio,quoniam exneruispendetmotus
voluntarius,quorumprincipiumestce rebellum , ideoqueinoccipiterefidetprincipium
voluntarij mo tusinſtrumentarium, utproeius variaconftitutione,variè etiamad
motumfithomodispofitus. Cumitaque iuſtapromi
nentiacaloremfignificet,depreffiocontrafrigiditatem potius, inde ex
protuberantia moderata roburfacultatis motricis ex Galenusde
depreffioneimbecillitas arguitur,&augeturconiecturaroboris, cap.11.
ficumprominentiaeiufmodiconiungaturceruixcraffa , & ru bicunda;
nameaquoquefignumeftcaloris, utceruixgracilis, #pallida,velſubalbidafrigorisest
indicium . Attamenfi hecomniaexGalenidoctrinaſuſcipiantur,adhucnoneritfignü
moralis alicuius actionis,seupropenfionisproximum; nam ro burvoluntarijmotus
aliudestadferuiles actiones,aliudad ci uiles. Et distinctioAriftotel. Polit..verbafunt;
Vultautem natura ,&differentia facitcorpora libe
rorum,&feruorum,aliaquidemrobuſtaadneceffa riosvſus, aliaverò recta ,
&inutiliaadtales operatio nes,verùm vtiliaad ciuilemvitam: hæc autem diui
ſa eſt inbelliopportunitates,&pacis. De fronte. . : FRONS imaginemanimi
multam continet, &exceptis Foculis, omniumcorporispartiummacam must Frons Fronshominitriſtitiæ,hilaritatis
clementiæ ſeuerita tisindex. Cicero adfratremdepetit. Conful. animi ianuam
appellat, que dicta,idque genusalia affectusprafentes verè fignificant;
interiores enim animi affectus,ac paffiones inocu los,&infrontemerumpunt,ira
metuscupiditas,odiumamor: attamenfi cuiisfitnaturaoris habitus,qualis
eftirafcentibus, conijciunteiufmodihominem effenaturainiræ affectumpropen Sum.
Vocatbos moresapparentes Arift.lib.Phisiogn.cap. 2. Fugaciailla
affectuuminfronte,oculis , &orefignaadfecun dammethodihuiuspartemſpectant:
at Stabiliahæc,quæ nunc dicimus, adhancpartem pertinerepoffunt. Licet enim
cause nonfint, morum caufis tamenannectuntur; quafienimnatura eas notas
imprimat adinteriorum propenfionumfignificatio nem, nexumquendamcumcauſafinali
continent,fiuemelius dicamus:quoniam diſpoſitioad operationem pendentemexfe,
utadfinemdirigitur, cumoperatione,adeoquecum caufafina li mutatiooris
eiusquehabitus coniungitur, ut adidfignorum genusreducaturhoc, quodab
effectuadeffectumfumitur, cum abeademcauſapendent. Obnexumautem&bac, &
illaex moribus apparentibus multafignaponemusinhacparte aliqua tamentertiæ partireferuabimus.
Eandem methodum vfurpa uit Arist. inpred. dequalitate.
Cæterùmfronsconformatione ſuanullumperſeprabetad moresinſtinEtum, cum neque mo
rumfitfedes: adcognitionemamplius pertinet. Quoniamer
gocaputſphericumexactènonoporteteffe,fed leniter utrin que
compreffum,frontisquoqueperitex eacompreffione sphe ricitas exacta, eiusque
vicenasciturfigura, quaquadratăvo cant,inquaanteriorparsfrontiscumtemporibus
nonconiungi tur in orbem,fedillaaßurgit ,hacdefident. Illiusitaqueextre
maaliquantulumprominent , ut cudeuexitatetemporumcon P 3 ferun ; 230
Deconiect.cuiufquemorib.&c. feruntur, concaua illafrontisdicipoſſent :
accertèprominen Canon1.de drata. tie debent vocari. Aboculisquoque adcapillos
deficit exa Etasphericitas . Figuraquadratafrontisfignum
eftpræftantisingenij,aciu figura qua- dicij;
nafciturenimexfiguranaturalicapitis in anteriore, cuius
parteiudiciumperagitur,confertquoque adprudentiam, utad
agibiliumcognitionemdifponit, rectumqueearum iudicium .
Multibominespræclarifrontis eiufmodifiguramobtinuere.
Sifigurecapitis,nonnaturales vocataaGaleno , iudicij, Canon2.de figuris non
quadratis Canon3.de magnitudi- ingenij vitiumſemperimportarent,frontes etiam
aqua dratarecedentes earundemfacultatum vitium indicarent , at
cumneceßariumnonfintillefigure,argumentumeiufmodi vi tij, neque etiam
receſſusaquadratafronteeſt index certus iu dicijdeprauati, autdifpofitionis
adcognitionem vitiate: exfi militudine
tamenanimaliumPhiſiognomiconijciuntrotundita temfrontisacapilisad oculos
indicare Stupiditatem; ea enim eftfigura afininefrontis.
Rotunditasautematemporeadtem pusdicuntfignum'ira. Sediamegrediorexftatutis mihi
li mitibus. Magnaeftfronsbumana,ſietiamintramediocritatem bu ne,&parui-
manemenfura contineatur , eiusmodique magnitudo ad diftin tatefrontis- Etam ,
& dilucidamcognitionemconfert; ratioque est, quo
niaadcognitioněeiufmodifinceriorfanguisexigiturqualis non
eſtſanguiscalidior,quamobremcognitioelaboratur in cerebro, etiamfiprincipium
eiusfitcor. HecomniaexAriftot.lib.2.de part.animal. cap. 10.fronsautemmagna,
utdetecta, efficit , out confluentesin anterioremcerebripartemhumores ,&spi
1 ritusperfrigeratioresfint, adeoque etiamaddistinctionem,&
lucidioremcognitionem conferant.
Quodfimagnitudofrontisexcedat,perfrigeranturplusiu Sto Spiritus ijdem,undetardi
adcognofcendum,ac iudicandum fegnesqueideohomines redduntur: refertArist.
adBoues . Atfifronsparua, spiritus obtegumentumcapillorum , t ) bumoresin
anterioreparte minus perfrigerantur, quàmparfit; ExArift.di calorautemceleritateiudicijfacit,
ob agitationemfentiendi , lib.2.depar. ſtin.cap. 10.
&iudicandipuritatemintercipit, atquerefringit: refert Phi- animal. lofophus
adſues inPhifiognom. mobiles vocatin historiaani malium,
&congruitaffertioobceleritatemiudicij . : Incapillorum afronte
adtemporaflexu , velangutus effi- Canon4.de citur, isqueconspicuus,
velangulusquidem,fed non ad mo- capillis. duminfignis, velorbis abſque angulis
reſultat. Hiccapillorum babitusfuitin Philippo Burgundiæ Duceexeius icone. An
gulosconspicuos, &eminentes Ferrantes Gonzaghius,Pro SperColumnius, &
proximèHenricus IIII.RexGallie: Ex togatis acliteratis hominibusIacobus
Zabarella , Claramontes Patermeusmemoriameahabuere . Iudicium
angulieiufmodiindicant,nifienormesfuerint; te nuiusenimesteainpartecalueos,
quàmfrontis,adeoquecum estibidetectum, magispatentperfrigerationi ſpiritus
anterio ९ rum
ventriculorum, fincerioresqueideoreddunturatquefince riusiudicium efficiunt .
Quifrontemrugosamhabent,cogitabundi;dumenim cogi- Canons.ex
tamus,inrugaseamcontrabimus; quitriſtem, meſti; quine- parentibus. bulofam,
audaces; quiauſteram,feueri;demiffa lamentabun- Arift.inPhi dum;
exporrectahilaremfignificat; undeilludComici, Exporigefrontem .
Cumrugeinaltitudinemfrontisprotenduntur,nonin lon gitudinem,iracundum
SIGNIFICANT; inira enimeomodo contra moribusap fiogn.cap.9. bitur,
&corrugaturfrons. Polemo infiguraacerbitribuitil lirugas. P 4 Frons
Canon6.de frontisafpe ruate . Canon7.de frontis. i Deconiect. cuiufquemorib.&c. . Fronsafpera
denotatprius impudentiam,quodfiadhucma iorfit, indicat uſqueferitatem;
namhominiobanimæ eiusno bilitatemnaturadedit, ut magis multo
dominareturcorpori, quàmanimebrutorum . Senſaitaqueanimiin ore effulgent,
prefertim inoculis, &infronte. Quodfieafit cutis, &fubie
Etacarnisdurities, utnöprestentfulgori eiufmodianimi adi
tum;fiquidemparumprestent,impudentiæfignumidest, cui frontemduram,
&calybeamtribuimus, undeillud; Nonos Esttibi velduroduriuseft calybe .
Atfinullumdemumpræftetaditumab humana, utitadi cam, tenuitate, in belluinam
craffitiem , terrenamquefera rum impuritatem transijfſfe videtur. Polemo ,
& ipfefe rohominifrontemasperamaffignauit: coniungoautem ipſedu
ritiemcumafperitate; quoniamduritiescutis non videturab foluiabimpuritate,
adeoqueabinæqualitateea,quæ cumduri tie coniunctafacit afperitatem . Adamantius
doloſo homini tribuit, interdumfurioſo . Frons inæqualis, que
ſcilicetfoſſulasquafdam, ac inequalitate monticuloshabet, argumétum præbet
hominisim poſtoris , ac fraudulenti ; ita Adamantius . Ratio verò
eaest,quoniameiusmodiinæqualitas nonexoffſefrontis,fedex
muſcolorumtorisprocedere videtur,quitori robur eorundem muſcolorumfignificant:
at mufculifrontisid munus habent, ut variasfigurasfrontipro arbitriotribuant,
nunceam con trahendo,nuncexplicando . Sed variarefrontempro arbitrio eſt
verſipellishominis; uthocfignumcuidaminnitaturinftin Etui,quodfermèfingulare
estinſignisfrontis . De LiberSextus. Defupercilijs. CaputSeptimum .
Canonesexmoribusapparentibus. SVPERCILIAarcuatahominemfuperbumindi- Michael
cant, etenim arcuantur ſupercilia in elatione fu- Scotus. perbientisanimi.
AchilliPhilostratus , AndronicoNice ta, eatribuere. Contraergo,
cuminrectumporriguntur mol lemanimumfignificant Arist. incap. 9. 1. dehist.
animal. Cumiuxta naſum inflectuntur, austerumfignificant, acerbum. ibid.
Aristot. Ratioforte & hec ex apparente more emergit; etenim cumirafcimurex
corrugationefrontisfuperci lia coniungimus . Cumiuxta tempora inflectuntur,
deriſorem, diſſimulato remqueindicant . IbidemAristot. Ratio
occulta,fifignumfit perpetuum . Superciliademiſſa,ſcilicet
verſuspalpebrascadentia ,inui dumhominemfignificantapud Aristotelem . AV
Deauribus. Caput Octauum . VRESadactionemnonhabentordinëperſe ullum,sed
Exconfor adauditumſolum. Ex conformationeergoearumnonlicet rium none
instinctumadmores, nequeetiam adcognitioneminteriorum, licitur.co..
fenfuumelicereperfe, acprimo. Eaunaconiecturafuggeritur, ctusadmo quodfigrandioresexistant,
quàmparfit, corpulentamateria copiam
redundantemindicant,exquacopiaopprimifacultates animales coniectamus , cum
fpiritaliorem illæ materiam exi gant,&perspiritus,utperprimum ac verum
inſtrumen tumabfoluantur. EstitaqueCanon. Aures, guitioinftin res. Canonpri
mus. 234 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
Aures,fimagnitudineexcedant,bebetemhominem,acobtu
SumingeniumfignificantAriftot.inPhisiogn. ubi afininaseas vocat, &inlib.
1.de hift. animal. cap. 11. hæchabet. No ram morumoptimorumhabentaures , quæmedio
cres funt, atquæmagnæarrectæque vltramodum , ſtultitiæ
indicesfunt,autloquacitatis. Hecille. Canon2.& 3. Canon4. Mediocres ergo
auresexArift. laudabiles, toptimosmo resindicant; parue autem admodumprauos
mores, &fallaces, atquedolofos bominesfignificant; quicanon tamen paruamex
diftis obtinentneceffitatem :probabilitatem tribuit fimilitudo fimie,
&multomagisauctoritasfummorumvirorum; Arift. adAlexand.Galen.
quodmor.feq.temp.corp.Polem. &Ada mant. &omnesferèconfentiuntPhiſiognomi
. Vixullus videtureffe Teaffectuŭinauresrefluxus,quibuf
damtameninirarubefcunt,aliquibusinangore, ettimore.Bal thaffari Tiberto in
arcenostradetento cum adarctiorem custo diam traduceretur,indequefufpicaretur
morteſedamnatumiri, utverèdamnatusfuit, auriumfummitates erubuißeobfer
uatumfuit. Pudori tribuit Ariftot. auriumfummitatis erubefcentiam .
Deoculiseorumý,aspectibus. Caput Nonum. §. Primus.
Duobusmodisoculimoresindicant. CVLI nullum habentadactionem impulfum, atfunt
velutianimifeneftra; in illisenimmirumin modumaf fectuselucent,nificomprimantur.
Caputergo ex apparentibus moribuspræcipuuminillislocumobtinet:
atetiamfuntcerebri temperamenti indicia , uteaquoque ratione mares indicent,
quo LiberSextus. quomodo ex cerebri temperamento licet mores naturales,feu
propenfionesadillos elicerefatisremotenempe. Praſlatitaque 235
exmoribusapparentibusexordiri. Primumautem apparentes affectus
inoculisipfisdiftinguere,&defignaretentemus. §. Secundus.
Obtutuumdiſtinctio, acaſpectuum. ASPECTVVM, acobtutuumdifferentiaplurima .
Verùm exhispræfertim capitibus deducuntur omnes; ex proiectione quadamradiorum
, & retractione; exoculi quadam explica tione, ac contractione declarabo
differentiam:noneftautemex plicatiohæc ,quæ ex palpebrafit,ſed in pupilla
ipſa,eiusque obtutu confideratur . Tertiumexfitupupilleeiufdem,utvel
rectàafpicit, velexobliquo; quiaspectus limisoculisfieridi citur.
Quartumexmotu, &quieteoculi; est verò motusdu plex,alterperſeoculi ,
alterob palpebras , ut ille alterno, ac cito motununcpupillam aperiunt ,nunc
claudunt : oculus verò aſe habet, utveldefixus, &immotusſpectet ,
velhucilluc voluatur, & modòinhanc,modòinillampartem refpiciatpo
Stremumerit ex humiditate quadam , & ficcitate afpectus. Singularepetamus,
&declaremus . Proiectioergo radiorum a menunc ufurpaturnonpro
eaproiectione, dequa est inter Opticos,ac Philofophosantiquiores,&
poſteriorescontrouerfia, viſione fiatextramittendo,anintusſuſcipiendo.
EgocumAri Stot. & recentioribus Opticis,Alhazeno, &fequentibusfum:
fedradiosnuncappello efficaciamquandam spiritalem, quæex 1 aduerſoprofpicientium
oculos, &animospenetrat: Efthicfer uentis cupiditatisafpectus. Ouid.in
Epift. Helene adParidem. Tu modòmeſpectasoculislafciueproteruis , Quos
vixinstantesluminanoſtraferunt. Hanc 1 236 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
Hancegoprorectionem voco,quamOuidiusinftantiamvo cat, &
meiudiceappofitißimè, utegoquoqueoculosinſtantes, quiita refpiciunt,
appellaturusfim . Iniraidemest afpectus, Jedinftantiaperturbatior,
&visustoruus, utexanimo ul tionemquærente, non voluptatemeius,quiafpicitur,procedit.
Minacesitaqueoculi vix&ipfiferuntur,curiosèquoque, &
anxièaliquidquæritantes, eadem instantiarespiciunt. Inhis
veròomnibuscupiditaseft,etenimiraquoquecupidi tas quædamest;
uthacrationepetulcosoculosadhos etiamre digerepoßimus . Contrariumafpectuumretractum
voco; re trabiturenim vis,quæincontrarioafpectu emittitur, in mo deftis
hominibusergaeos,quosreueretur; inpudibundis adole ſcentibus aduerfusfæminas.
Erga quoqueres inuifas,dum ultionis defiderium non ſubest, eodem afpectu
retracto uti mur, cumnonlicetalidoculos auertere. Stupentes uſqueoculi
redduntur atqueattonitiadeiufmodireruminuiſarumpreſen tiam . Reiconuicti
coramPrincipe, aut magistratu ita afpi ciunt,fi eos cogantur afpicere.
Contemplatores quoque homi nes, & aliaetiam ex caufacogitabundiitaobuias
resrefpiciunt, ut velinterdumnonanimaduertant,nequeagnofcant. Quandoque
contrarijeiufmodiaspectus ex contrarijs affe Etibus emmiſcentur,v.gr.fiquis
ardenter amet, &etiampu dore magnodetineatur , pudor retrahitaspectum, at
concitat amor: ineaperturbatione afpectus quoqueperturbatur & nu tat,
velenimlimisaspicit,ſicommoditasadfit, velinstarſo
lisperraramaliquaexpartenubemerrumpentisinstans inter dumafpectusaperitur,
interdumobducitur . Hecubamixtum eiufmodiaspectumerga
PolymnestoreminHecubatribuiturab Euripide; exodio enim intuerinon poterat , at
ex fimulatione debebat . Inobliquumergoafpectumcontrariæ ipfam rationes addu
LiberSextus. 237 adducebant,quem aspectum ipfamet excufat, falfamfcilicet
caufamadducens, Pudeatteintueri exaduerſo, Polymnestor,inhuiufmodiconſtitutamalis
. Adfecundumpardifferentiarum tranfeamus. Explicatio nemoculiego
voco,cumoculus, utdicitQuintilianus,bilari tate eniteſcit: contrahi veròdico,
cumtristitiaquoddam ducit nubilum. Contractionemautem, & retractionem
differentes ſtatuo: in retractioneinprofundum receditrepræfentatiofermè
animi,in contractionecogiturinſemetipfumanimus : interbas contrarias
dispofitiones,estmediusconstantiehabitus, cum nempèoculus
nequehiſcit,nequecogitur. Inhoc gradu graui tas afpectus reponitur. Aliadifferentiaeratexrectoafpectu,
autobliquo: aspectus obliquus,qui &limusnuncupatur,vel limisfieri oculis
dicitur , excupitatenafcitur, cum velpudore impeditur, velpudorempratendit.
Femellahocaſpectuama- Quo afpe toresplerunqueirretiunt: nos vulgooculo
caudarefpiceredici- tufæmine amatores mus: atinuifosetiamhomines,quibusque
irafcimur, ita quo- retiant. queinterdumrefpicimus. DidopenesVirgilium,feu Dido
nis Umbra Aeneam eomodointuebatur , Talibus Aeneasardentem, t) toruatuentem
Lenibatdiftis animum, lachrymasqueciebat: Illafolofixosoculosauerfa tenebat.
Ettoruusafpectusplerunqueextoruointuitu dicitur.Quar tadifferentia ex motu
oculos mobiles, & contrafixosdistin guit; namfihuc,illucusque vertantur
oculi, mobilesfunt,fi in eodem obtutu perfeuerent, fixi, & defixi dicuntur.
Hic eft motusipfeperſeoculi,at expalpebra, cum apertaipsa ma net, intenti,
&rigentesoculi, conniuentescontrà, cumclaudi tur: cumalternatautem
vicesclaudendo, &aperiendooculos, nutare 238 Deconiect. cuiufquemorib
&c. nutare dicuntur . Poffunt veròt modicenutare ,t)immo dice . Ariftot.
differentiam expreffit incap. 10. 1. de hiftor.
animal. Et autnimiumconniuent, autrigidi,intenti queconſtant, autmodicè nutant.
Poftremumpar differentiarumest humiditas,&ficcitas oculorum: bumidioculi
apertèfunt, cum lacrymisfuffundun tur, at verò ante exitumlacrymarumoculiin affectibus
ani mumemollientibus imbuunturbumore quodamnon erumpen te, qui
tamenreddatoculos interna humiditate vuidiores:fic citascontra omnem eiufmodi
humiditatemab oculis excludit .
Heomnesdifferentiæficonbinenturinmagnumnumerumex crefcent; adharumque aliquas
reducunturomnes,quæcunque memoranturabauthoribus .
Arguti,acuti,proterui,cupidi,im pudici,inftantes,pollicentes,
minaces,afperiadprimam differen tiampertinent,ficut & contrarij
torpentes,ſtupidi . Lati,ri dentes, triftes, mæsti,grauesadſecundam
differentiam redu cuntur. Vagi,mobiles,fixi, rigidiquoque,acrigentesadquar tam.
Recti, limi, ) tranfuerfi, velextranſuerſoadtertiam: adquintamturgidi,
vuidi,fuffuſi, molles; duri ,rigentes ad hanc quoque differentiam,sed
&alioinſenſu pertinent.His itadistinctis,fubijciamus Canones. Canonpri mus.
Annot.r. §. Tertius . Canones continetexmoribus apparentibus. OCVLI
instantes,fiuequorum afpectusinstantesfuapte naturafunt, cupidumquoquefuaptenaturahominemfignificat.
Cuminstantesoculiminacesfunt,iramcertèſignificant,& hominemiracundum.
Toruusafpectusisquoquedicitur,licèt cetera rectusfit; afperitas enim
&feuitieseminenstoruitatem prafefert. Non : LiberSextus . 239 Nonæquèafpectus
retractusfignificatdefideriorumceffa- Annot.2. tionem, nampoteftalius affectus
veltimoris, velpudoris co gere defiderij fignificationem ,quod tamen
vehemensfit, ) Sublatocomprimenteaffectu,ſit infigni modo erupturum . Si
quishorum Plutigalea, velannuloGygisinduatur,non minus
acupiditateraptabitur,quàm,quicupiditatemfuamliberius in dicabant . Potest
etiam excontemplationis habitu retractus eiufmodi aspectusnaſci,
etiamfivigeantcupiditates . Aspectuslimi,acfurtiui, incertiquoque ,ac
viciffitudine Canon2. quadamproiectionis, &retractionis agitati,
cupidumbomi nem, & viciſſim veltimidum, velin vniuerfumobnoxium
cohibentialicui affectui indicant. Timiditatemfumo in vni uerfum ,
utetiampudoremcontinet, quiest timor infamie, utque etiam ad timorem reuerentia
extenditur : qui verò fittimor, acaffectuscohibens , exalijs estconiecturis
inuefti い gandum . Hilaris,
acridensfuaptenaturaafpectusfignificathominem Canon 3. fimplicem, acbonum,
bonitatenempèilla, quænonbenèaudit, utrectènotat Plato : eftautem cum leuitate
ac imprudentia quadamconiuncta. Namintamfrequenti contrariarum re rumoccurſu
lætumcontinereaffectum,quemridentes oculipre ſeferunt, vel ab altißimaeft
virtuteanimi, quamnemo na turaobtinet, velaiudicij leuitatependet . Marcus
Antonius M.Anto- Brigantius oculos ridentes naturaobtinet , &virficcinè bo-
nius Brigan nusest,nontamen bardus,nam )litterisoperamnauauitnon ſquequaque
infelicem. Polemo, ) Adamantiusimprobi tatisfignumftatuunt:
adiunguntetiamſplendorem , aquopo tius,quàm abbilaritate,acriſu improbitas
arguatur: namfplen [HUS. doris,fi ab igneocalorenafcatur,ficcius ,
&calidius eße cere- Feliumtem brummulto, quàmparest, indicat,que eft,felium
tempera- peratura. turaد 240
Deconiect.cuiuſquemorib &c. tura,feritatemquepreſefert; cum cordis
calorirrefractusper fiftat, & calor etiamimmodicus cerebriexfuperiusdictis
co gnitionemperturbatam reddat:fedhocadoculi crafim potius, quàm
adaspectum,acaspectuumſpeciespertinet. Annotatio. Atfioculi,
nedumridentes,fedinftantes etiam,acprocaces fint, indicant cupiditatem,
&bonitatemproximèdictam,que tamenacupiditate refrangatur, &
aliquantulum eidem acri Canon4. monieaddatur . Oculi mobileshuc, illuc,fcilicet
volubiles, inconstantem, ac inquietum animihabitumfignificant. Cum palpebre
rigent, audaciæfunt indicespenes Polemonem,nec malè; calorem enim commostrant .
Annotatio.
1 Atnutantesoculi ex alternatione palpebrarumfrequente:
funtinditiumcontrariorumaffectuum,Aristot.timiditatisno tam afferitin Phifiogn.
Canons. Canon6. Canon. : Defixi, &intentioculi, &præfertimpalpebris
quoqueri gentes, autſtupiditatis, autimpudentie notafunt. Atcum
admediocritatemacceditintentio illa afpectus,fiinmediocrita te conſiſtat
exactè, eſthomoprudens, &placidus, &laudabi liummorum, ac laudabilis
conſtantie. Siamediocritate ali quantüinrigoredeflectat, estgrauitatis
nota:fiquemagisin tendaturfuperbie. HucpertinetilludSenece; grauefuperciliū.
Oculificci durumhominis animumſignificant , crudelem , &ferum; contraria
enim humiditasaffectus emollientes a nimumindicant . Polamonipeßimos,
&flagitiofos homines monftrant: nonabhorrenthacanoftris. Oculi humidi
affectum mollem , &emollientemanimumfi gnificant,voluptas,&
venereaprefertim,molliseftaffectus, animumquelaxat, )emollit; undecumreipfa,
velanticipa tione exafpectu,aut alia eiufmodi cauſainfidetanimo,oculitum maxi
LiberSextus. maximè dilutifunt,acfeipfos inundantes etiam Polemoni. Anacreon
241 humidū o culumvene Anacreonhumidumoculum veneritribuit . Taffius nosteraffectui,
acprope voluptate venerisaffecto ritribuit. hominioculum tribuit , tremulo , e
laſciuo , Prior Ouidius dearteamandilib. 2. Aspiciesoculostremulofulgore
micantes Vt Solinliquidaſaperefulgetaqua . Commiſerator quoque, t)
mifericorshomo humidos habet oculos; undepropenfi inliberalitatem,ac
beneficentiam, id quegenusalijhumidosoculos obtinent; auari, maleuoli ,ſaui,
alijqueeiufmodificcos. Quoniaminterceterosaffectuslaxantes animumesttimi.
Annotatio. ditas,quæ laxat nedum,ſedinterdumſoluit; timidietiamоси loshumidoshabent:
atcumtimiditatepotesteßeconiuncta no cendiocculta voluntas, utfæpèetiam
coniungitur;fitqueilla maleficentiaexinfidijs,quæproditoribusineft . Humidi
ergo eiufmodi oculi, &eorumlacrymefuntprorfuscauende. Sunt
enimcrocodililacryme . ; Deoculorumcoloribus . CaputDecimum . §. Primus.
Coloresdiftinguuntur: opinionum varietas affertur .
ADcoloresoculorumtranfeamus,exquibus tamen multo paucioresCanones,
quàmexafpectibusnafcuntur, id temprimò, deillispremittode
colorumhuiusnobiliffimæpartis cauſaduascapitalesextareopiniones: alteraque
estAristot. Galenicauſam reijcit inhumores : altera,queestpofteriorum
anatomicorum,prefertimVeſallij,reijcitin vue;quedeprimi au tur, Deconiect. cuiufquemorib.&c. tur,
tincturam, quamnuncflauam,nunccefiam,nuncnigram dicunt,proqueeiusmodi varietate
etiamiris oculorum variè tincta infpicitur . Verùm antealia hac distinguere
oportet. Trescolorū Tresfuntcoloruminoculisfedes, pupilla,quæ estin medioocu in
eculis fe- li, estqueomniumcirculorum minimus:iris,que ipfamcircun dat:
&tunica alba, veladherens,barbarisconiunctiua , quæ reliquamoculiabiride
partemobducit . Pupillecolorinomni busestniger; adhærentistunica albus : at
iridis varius, bu iusque varietatis , accolorum causa queritur. Vefallius ergo
tincturam vuæindepreffafui parteiridis colorumcaufam sta tuit, utdiximus ,
& RealdusColumbus eandemfententiam Sequitur. Varietatem eiuscolorationis
admittitquoque An dreas Laurentiusrecentiffimus anatomicus . Galenusin arte
medica, & GalenumfequiturAuicennaincantica,tribuunt humoribas
varietatembuiufmodicolorumoculi. Tribuitglau cedinemquattuorcaufis,autfcilicet
magnitudini,autſplendori bumoris chrystallini,autfituiprominentieiufdemfcilicet
chry Stallini, cumpropiorpupilleest, contrariomodofehabet, quàm
cummagisinprofundo onditurautpaucitati, acpuritati aquei
humorisinpupillaexiſtentis,quibus caufisomnibusconcurren tibusfit,
inquitille,glauciffimus oculus . Niger contraoculus fit
velobparuitatemchrystallinihumoris,autpropterprofun dumfitum , velquoniam
splendidus ,&fulgidus exquifitè
nonest,velquoniamhumoraqueusautfuperabundat, autest impurus. Singulecauſe
oculum,ſeu iridem nigramfaciunt , omnesnigerrimum Arist. abfolutènigritiem
multitudinihu moris,glaucedinempaucitatitribuits.degen.animal. cap.1. §.
Secundus. Opinionesrelatæ expenduntur. GALENIopinionunquammihiprobari
potuit,quain parte Liber Sextus . 243 partechrystallinum humorem intra
pupillamadmifcet;namfi chrystallinus coloremoculialiquemproduceret, nonnifiin
pu pilla, acoculimedioproducere eumpoffet, quaperuius eftoculus chryſtallino:
pars autem vue, inqua iris effingitur,estopaca,
&nullumpræbetadchrystallinum, velachrystallinoaditum. Quomodo ergo poteftachrystallinotingi,
autabhumore intra chrystallinum, &vueam contento?
OpinioitaqueVeſallij,& Sequentiumanatomicorum
multoprobabilior,imofidifeftio re abilio ſpondet, utipfiprofitentur, certa , )
neceffaria eft. At quid deArist. opinione? Eftipfaquoque cumlaudata
anatomicorum coniungenda, nempèfaciamus vueaminparte iridis (dehac nuncagimus)
effècaſiam,acglaucam,ſihumoraqueus,quiin ter vueam, & corneamcum multotamen
Spiritu commixtus intercedit,fit multus,obfcuriorem colorem eaipſa vueetinctu
raexhibet,fipaucushumor,glaucioremex Ariftot. ratione:
experientiafuffragatur;ficæruleocolorifuperponamus cartam olea
unctam,proindequediaphanam,obfcuriorapparebitfub iectus color,quàmfinecharta:
atfiprime chartæ aliam itidem inunctamfuperpofuerimus, obfcuriorapparebit
color,quam cum unaſuperponebaturtantum,vtpateatexdiaphanoaltio--re obfcuriorem
colorem reddi,quàm ex minusalto, utfitinctu rafuerit cafia quee,&humor
multus,coloroculiprocafioni gerfitappariturus. Hocautemdehumoreinter
corneam,& vueameftaccipiendum, nequeaudiendus SimonPortius,qui
nihilaqueihumoris inter vueam,& corneam reponit; un defententiamhauferit,
nefcio . Certè Galenusreponitinprin cipio. de usupartium, & reliqui
anatomici, resipfaclamat. : De coniect.cuiufquemorib.&c. §. Tertius.
Fundamentumponiturad Canoneseliciendos . Excognitioneergocaufarum tincture
varia vueainda gandifunt Canonesmorum,fiquiexipfis nafcantur. Quier goinhumores
reijciunt colorumcaufas, Canonesetiam expedi tos afferent;
nempèflauitiesſecundùm ipſos exbilenafcitur , rubedoexfanguine,
cæruleuscolor,acalbusexpituita, nigerex melancholia: at
veròhascauſasnonefferecipiendas anteaoften dimus, exobferuationequoquepatet;
namGermanicesijfunt, Sanguine,nonpituitaabundant. HoratiusGermanosceru leos
obid vocat. Intantaergo incertitudine cauſe , quomodo certos indelicet elicere
Canones ?præfertim cutemperamentum velnotumoculorumfatisfitacordistemperamento
remotum , inquoexfuperioredoctrinamores,naturalesfcilicet,confiftunt.
Ego,quæfequuntur, probabilia iudico. Natura vult obfcu ram
vueamtingere,tumintus,tumextraadſpecierum vifi biliūdistinctioremperceptionem;
obfcuritate autemplurimum ipsa adiuuatur; undeprospicientes pertubos, vel ex
puteis, quiqueoculos magisconditoshabent,distinctiore utuntur vi fione:
utArist. tradit s. lib.degen. animal. cap. 1.Veſallius lib.7.cap. 14.fcribit;
Vuea namquetota ſuperficie,qua duratunicaproximèſuccingitur,perpetuònigraeft,
&modicèhumecta,inanterioreautemſuęcompreſ fionis ſedevarietingitur .
ReliquiAnatomiciſequuntur, licèt Galenusceruleampotiusdixeritlib. 10. de
ufupart.cap. 4. naturaergoinidpropendit, uttunica vueafitnigra,idque Natura ra
ha ratio viſionisdiftin&tionis expofcit . Verùm
vtilitatisnedum,feddignitatis rationem Natura berneduti habet, utindiftinguendis
, &aptandis coloribusflorum , in tingen LiberSextus . tingendis auiumpennis
, &quadrupedumpilis curamprefefe- litatis,fede 245 ratomniartefuperiorem .
Multaalia argumenta adducipof- tatis. tiamdigni
fentadhocipfumdemonſtrandum,quantamfcilicetcuramNa turaparenspulchritudinis
habeatin rebusefformandis. Quo niam ergo,ſiIrispenitusobscura,ac nigra
effet,multa oculi gra tia deperiret . Confundereturenimeiuscolorcumpupillecolo
re, atquepro tribus coloribus duotantùm effent. Temperans itaqueNatura utilitatemcumdignitate
obfcurioremcolorem, ni impediatur,inducit eorum,qui Iridemtamen apupillecolore
distinguant . Eftbic mediusiscolor,quem Aristot. charopum vocat. Qui ergo
abhoccolorein claritatemdeclinant, veluti glauci, &albi imbecillitatem
formatricis virtutis arguunt. Affentit Ariftot. lib. s. degen. animal. cap. 1.
Cæſietas ,in quit, imbecillitas eft, nonenim Natura pertingit ad
eamvſquecolorisſaturitatem,quæaddiſtinctamvi fionemrequiritur.
Cumveròeamplusiufto aſſequi tur validam, ſedinordinatam naturam indicat. At
funtcoloresaliqui,quinonnisiaſubincenfione quadamnafcun tur, utrubeuspræfertim,
acignitus , &flauus quoquesatu rus inrubedinem vergens,qualis hyacinthi
gemma: calorem itaqueipfi arguunt . Hisitaprobabiliterpofitisfundamentis
Canonesfubijciamus. §. Quartus. Canonescontinet. OCVLVS charopus
optimorummoramindiciumexhibet; Canonpri etenimnaturamin totafuiintegritate
fignificat.Arift. inPhi mus. fiogn. ingeniofisillostribuit, &fortibus.
Oculusceruleus,qualisfcilicetſaphirigemme,estisautem Canon2. glaucuscolor,fedadmodumfaturus,præftantiam,
&ipfena 3 ture 246 Deconiect.cuiufquemorib.&c. turefignificat,in
mediocritateobfcuritatis, &claritatisconfi in mediocrit ftit .
Portaprobeindolis notam illistribuit exPolemone, t) Adamantio,Ariftoteleque
adAlexandrum. Certèhosinter pretari debemus oculos Mineruæ glaucospenes Poetas,
t praefertimHomerum . Canon3. oculos ha- Glaucioculi, &albiesthorum dilutus
nonfaturus color, utinproximèfuperioribus,notafunttimiditatis. Ariftoteles
inPhysiognom. imbecillitatemenim naturearguunt. Eiufmo Nero quos
dioculoshabuitNero, quitimidusfuit . buit. Canon4. Canons. Annotatio. 4
Oculinigricumexceſſu validam naturam,fedinordinatam
indicant,moresetiaminiurios,&praues. Longèaliter Inge nerius inPhysiognom.
timiditatis,&ingenijnotam,fednon distinguitis Iridem,acpupillam, )
nigredinem, albedinemque pupille tribuit, cumtamenipſaſempernigrafit, utiam
dixi mus, ) resipfaindicat. Oculirubicundi,
&ignitiiracundumhominem,&ferocem fignificant . Aristoteles
inPhysiognom. cap. 10.Idemetiam indicant oculiflaui,faturi,licètnonæquè;etenim
calorem vter quecolorindicatexcedentem, utinprecedenteparagrapho, at maioremrubeus
, &ignitus. VirgiliusdeCharonte . Stant luminaflamma . Quemlocumimitatus
Dantesnoster vertit, CharonDemonio congli occhidibragia .
Rubedoetiaminalbooculi,ſcilicetin adherentetunica, vel coniunctiua
vulgomedicis, eofdem moresſignificat; excopia enimfanguinisin venaseiusmembrane
confluentisrubedo ea nafcitur,undecaloremfignificat: at pretereaexalio capitedi
Etimoresexrubore oculorum eliciuntur,fcilicetcapite apparen tiummorum;
namiratis oculiincenduntur.Homerus deAchil le iratos oculos
eiusardereflammisdixit, &alibioculosinftar ignis LiberSextus. ignis
refplenduiſſe. Senecalib.1.deIra,cap.r. flagrant,&mi 247 cantoculi: multus
oretotorubor. : Canonhic,quaexparteamoribusapparentibuspendet,mul- Cenſura. tò
magis adneceffitatemaccedit,quam utextemperamentoeli. citur,
quamqueexfolotemperamento,feuextemperamentiar gumentopetuntur . Colores Iridis
aliarationeeuariant, inaliquibus enimfunt Additio. granaquædam, velutigrana
millijdiuerficoloris areliquaIri de, Greciceneros vocant.
Eiufmodigranahisfanguinea,bis cerulea,bis aliorum colorumfunt: aliquibus
grananonfunt, fedplures circuli, v. gr. interdum Iris abalbofeiungiturcircu lo
diuerfi coloris , tum ab Iride ,tumabalbo , &a pupilla alio rurfus circulo
difiungituralterius ab omnibus coloris . Multa exeiufmodi varietatePhysiognomi
de moribusenunciant: at quanta idneceßitate, ceteri viderint.
Reliquaexoculisfignaconiungit . AETERbecfignaexaſpectibus exmoribusqueappare
PRAETERE excoloribus oculorúducta, aliaprætereaducūtur exmagnitudineeorundem,
&paruitate,exprominentia,& cauitate,ex alijsque id genus oculorum
affectionibus . Sedniſi rectèintelliganturnonsatis refpondent,quiafferuntur
Canones experientia, nequeefficaci nituntur ratione. Ariftoteles ino Ariftote
Physiognomiaoculoseminentesfatuistribuit . Quicunque, inquit, habent
oculoseminentesfatui ,referunturad
apparentemdecentiam,&Afinos.AtCefendegonoui lofephum IſeumComitemliteratiſſimumhominem,&difertif
fimumoculismultumprominentibus: nequeminorprominentia
TranquilloVenturellionobiliitidem Caſenati,cuiusinagendis rebus i : 248 Deconiect.cuiufquemorib &.
rebus magnafuitfolertia, & maximamin literis expectatio nemfui concitauerat
, at ob acerrimas inimicitias renunciauit adbuc adolefcens Sylla Vicedominus
maximoiuuenis ingenio, &mathematicisſcientijs aptiffimus, præfertim
mechanicis, prominentes &ipſebabetoculos,ficutfilius meus olimGrego rius
adliterarum uniuerfitatemnatus, atnuncin austeraexě plarique
Capuccinorumfamiliafanctiori philofophiæoperam dat; utCanonidcircòex
prominentiaductusmultaspatiatur instatias,interquasfubiungo,Bonifacium Caetanum
Cardina lem, achuiusProuincie uſqueadannum 1612. Legatum , cui acerrimumfuit,
tuminactione,tumincognitioneingenium, oculostamenprominentesbabuiffe.
Remergonosex principijs huncinmodumdeducamus. Mediocres oculiinter magnitudi
nem,&paruitatem interprominentiam , & cauitatemfunt optimi, atque
anaturaintenti,undeintegrenature funtnota, proindeque morum etiam , ac
probeindolisargumentumpre &in1.de InPhyfiog. bent, utfatetur ubique
Aristoteles . Cum verò cerebrum hifto.anim. magnitudine,&humiditatemediocritatemexcedit,oculosquo
Canones que maiores ,prominentioresvéiufto exhibet : quiexceffusbu duoprimus
miditatis, acmagnitudinis cerebri, cum paruma mediocritate 1 &fecundus.
recefferit , in contemplationem magisdisponit: cum veròplus multòexcefferit,
adſtupiditatemadducit ; immodicaenim hu Lib. quod miditas
stuporemexGalenofacit. Canonitaque Aristotelis , mores
feq. hoc modo,dequehocexceſſuaccipidebet . Experientia de mo oculis . temp.
corp. dico exceßuprocedit. Canon3.de-Cumcerebrumficcitate, atque paruitatea
mediocritatede paris, ca ficit , oculosiusto minores, atqueprofundius fitos
exhibet : at cumreceffus cerebri in eas conditionesfuerit modicus , ad
actionembomo, t) caliditatempromptiorredditurobfuperius Canon4. dicta: atcumexceffusfueritimmodicus,feritas
quædam moris indi LiberSextus. indicatur . Et hæcdixiffefatisfit. Cupidos
prolixioris tra Etationis ad Physiognomos allego : quibus tamenomnibus non est
ubique fidesabſqueiuſtoexamineadhibenda . 249 DeNaso. CaputDuodecimum . §. Primus.
Signadeſcribit naſi. N nonhabetadactionemimpulfum, exhibettamen Asvs indicia
morumexmoribusapparentibus,velpotiusexfi nenatureininstrumentoconformando,v.g.
quibusexeſtuat præcordiaadrefpirationemfufficientem , naresapertafunt ac
comodate . Undefinares apertas videamus, conijciemusho miniexeſtuantia præcordiaeſſe,
proindequeeſſeiracundum , quem & Aristoteles Canonem in Physiognom. exhibet
his verbis. : Quibus naresapertæfunt, funtiracundi, referun- Canon.
turadpaſſionem,quæfitinira . Hucveròilludpertinet. Collectumquepręmens
voluitſubnaribus ignem Alioexcapitenaſusſignificare creditur moresobtacitam ,
cumpeneſympathiam; crediturenimnaſatoshominesetiam , abundè mentulatos effe,
utlegamusnaſatospro largèmentula tis penèsmultosauctores. Lampridius
inHeliogabalivita paffim . Naresqueamplefignificare dicunturtestes craßos,
amplosque. Quidamrecentiorficdenaſofcribit, Idvirona ſus lõgus, &groſſus
ſignificatpræputiummagnum, &èconuerſo: &fuperhocdixitquidambenè
Adformamnasidignofciturbasta baiardi. EtdeNaribus, Nares naſiſignificant
teſticulos hoc modo, Virgil.libro 3.Georg. 250 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
modo, quiagroſſæ,&latæ fignificantgroſſos, &la tos teſticulos, fubtiles
verò ſtrictos,&paruos inom ni. Hecille, Quia veròamplitestes,
craſſiquefemenpluri mumgignunt,in venerempropenfum videnturhominemred
Annotatio. dere . Non equè amphis penis venereampropenfionemde monstrat;
quippèqui difficilius intendatur ex Ariftotele ing problem. 2 4.fect. 4.
Hec,quadenasi,acpenis,dequenarium,actestium con
fenfu,&Sympathiadiximusinidrelabunturfignorumgenus, cumabeffectu adeffectum
tendimus,quorum uterqueab ea demcauſaneceffario nexu,velfaltem
naturalidependent. Rem anteadistinximuslib. 1. buius4.partis, cap. 2. §. 2. §.
Secundus. Cæteraſigna coniungitex craffitie, &cenfet . SIGNA
verò,queexcraffitienafi,acfubtilitate,inex tremitate eius præfertimducuntur,
&exacumine, ac habetu dine, ceterisque eiufmodi
affectionibus,amepretermittuntur; petuntur enim
exanimaliūfimilitudine,dequaargumentatione iamdifferui. Interimablegolectorem
eius cognitioniscupidum adPhysiognomiafcriptores:hoc unumfubnotodenaſo aqui
lino, exquocetera astimaripoterunt ; roftrumincuruumaqui Lerobureius,
&adpugnandumaptitudinemostendit; eaenim
parteetiamadpugnamutitur,&figura ea addiuellendum, que
apprebenditeftaccommodatiſſima, atinhomine cumnafus adnullampugnamfitfactus,fedfolumadodorandum,&re
ſpirandum,&quodfimileargumentumpræberefimilisfigura potest ? imo
potiùsmoleeaexuberante,cumredundantiama teriefignificet , acumenmentis indicare
videturnon uſque quaqueinfigne: &egofanèbocobferuaui induobus,alioquin
egregijs LiberSextus. 251 egregijshominibus,&literatis,
quinonadmodumacutierant, ſedtenacespotiusfuefententie. FridericustamenMontefel
trius primus VrbiniDuxingenio,&prudentiapolluit,naſum queaquilinumhabuit.
§.Tertius. Exmoribusapparentibus . CvM spernimus, velſubſanamus
aliquemcontrabimus Sursumnares,& nasum,quiadlateradilatatur,corrugaturque.
Huncnafihabitumaduncum vocauitPoeta. Naſoſuſpendisadunco.
Cumetiamceunauseabundirespicimus aliquid,eandemfer mèfiguramnaſusſumit.
Quiergonatura naſumeiufmodi obtinet, contemptor, & Canont. Subſannatoreße
videtur; cuiquefacilèalienares, &actiones nauseam moueant:
nosItalice,ichifo,vocamusin actiuafigni ficatione accepta voce, quieiufmodifit.
Cumveròquippiamdetestamurindignabundi,naresadfi
nistram,autdextrampartemdetorquemus; quocircapoffumus buncfubijcere Canonem.
Quibusnaresdetortaaddextram,ſinistram départem , Canon2.
Suaptenaturapropenfividenturaddetestationemaliorum , cumindignatione.
HosItalicèhomineseiufmodidicimus, di ſpettofi: coniunxit veròDantes,diſpettoſo,
etortoin Capaneo.. Egiacediſpettoſo ,etorto. Sequutus estTaßiusinArgante
. Epiùcheprimadiſpettoſo,etorto. : De : 252 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
DeOre. Caput Decimumtertium. §. Primus . Canonesexhiatuoris,&dentibus. Dos
ADostranfeamus. morefuntlabia,dentes, lingua,bia tus,exquo hiatuosdicitur;
estque velanguftum,vella tum,amplumque,&inaliquibus uſquereſcoſſum:
alijaddunt differentiamprominentia,&cauitatis . Oscauumnos,boc cacaffa,
vocamus,ficutiosprominens,boccain fuori, E fingulis
veròdifferentijsCanonesipfipromunt,&proponunt:
verùmplurimampartemexanimaliumfimilitudinededucunt: ex
conformationenafcunturfolum, quiexhiatu , & dentibus Canon1. Canon2.
ducuntur. Nempèadrespirandum , &comedendumhomini datumeftos: quibusergo
magnumest,ac validisconftansden tibus , ijs voraciores
etiamfuaptenaturaexeaconftitutione videntur effe . Latitudo prætereaoris ,
&litudoadma gnamaeris copiam inspirandampertinet. Quodficumeaam
plitudineoris coniunctafintfignacordisfrigidiufculi,neceffe erit hominem
eiufmodi precordia valdè perfrigerata habere. obintimumcalorisdefectum,
&obaduenienteminspirati aeris Canon. perfrigerationem : at veròficalidi
cordisindiciaextent incor pore,
achominequadrato,rectequeconſtituto,poterimusexam plooremaiorem adhuc
calorisgradumconiectare; quaſinatura adeius
moderandamincenfionemampliusfubfidiumparandum Ingenerius. pro maioreincendio
iudicauerit. §. Secundus. Reprehenfiononnullorum . QVI veròexamploore,
&dentibusmagnis,robuftis,ac Spiffis fortitudinemhominis pronunciandam
docent, errant ; non LiberSextus. nonenimadpugnamdatumeſtoshomini, utcani ,
)leoni, 253 )idgenus animalibus, utexfimiliore,ſimilesmoresconij cere liceat :
neque etiamexeo,quodoſſaaliquamagna, &va lidafintaudaciam, nempècordis
caliditatem conijcere licet ,vt exdictisanteapaterepoteft,
&patebitetiamexijs,quæ infra debrachijs , ac manibusdicemus. §. Tertius.
Reliquafignaconiungit, quæ funtex prominentiaoris, exdentibusque. Ex
oreprominente, &depreſſoſignamorum grauia du
citPolęmo,exfimilitudinefcilicet animalium. Os enim pro minensſues refert ;
unde moresquoquefuilesarguit. Os de •preſſuminuidum,malignum, t) impudicumhominemfignifica
re afferit : at argumentafunt parum efficacia. Receßusfanè
anaturalifituquandamdemonstrat formatricis virtutis im perfectionem,que
tamenimperfectio nonfempermorum im perfectionem importat, cumnoncaditin
partesmoribus deſti natas,utincor. Ex labijs prætereafigna hauriunt, fi
gracilia fint , aut Arift.inPhy tumida, crafſavé,ſi labrumfuperius promineat
inferiori , aut contra inferiusfit prominentiusfuperiore : at exfimili tudine
animaliumomniapetuntur. §. Quartus. Exmoribusapparentibus. fiogn.ca.9. :
Dvmirafcimur,comprimimusdentes;quiergodentesfua- Canont.ex ptenaturacompreffos
retinent,iracundi videripoffunt. dentibus có preſsis .
Quiſubſannanthominemaliquem,exertoinferiorelabroid inferiorela Canon2.ex
faciunt; qui ergoeumorishabitumfuaptenaturaobtinent, fub- bro exerto,
Sannatores &pminéte. Deconiect.cuiufquemorib. &c. Sannatores
videntur effeexapparentemore; undeprominen tiainferioris labri, cumad eum
habitum accedat,ſubſannato remetiamindicare videtur magis, quam
labrumfublime,t) deorfumtendens,quodmaledicentiæfignum affert Polemoin fignis
maledici; quia, inquit, referunturadcanes : atca nesnonfunt maledici,
licètlatrent, utarceantafinibus,quos Canon3.ex Jinguęinter Jabramotio ne. 2
custodiunt, viatores . Inproludijs veneris adexeiendaofculalafciuafitlabiorum,
aclinguæ lambentisfrequens mutuusquecongreffus; quibuser
2oisfuaptenaturalinguæinter labiamotus , & vicißitudo, laſcini
videripoffunt, & venerei. Etvulgo etiamita ha bent. Præfertiminpuellis is
motusobferuaturutpruritusin Veneremindicium . DeFacie. CaputDecimumquartum. §.
Primus. Quaspartescontineatfacies. FidfignificatAristot.definitio,etiam ACIES
est, que inter caluam , & collum continetur. fialijs|prolata verbis.
Suntautem; Faciem eampartem nominamus,dunta xatin homine,quæcaluxſubiecta eſt.
Verùmfubin telligere oportet vocemcapitis, utfittotadefinitio Arift. Fa cies
eſt ea pars capitis, quæ caufæfubiecta eſt, in ho mineſolo; nam
reliquaanimaliafacieinuncupatione nonho bilofop! neftamus,
utPhilofophusipfemetaßerit. Etfanè Ariftotelica estexacta faciei defcriptio.
Formaenimac ſpeciescuiufqueſeu figuramdicere malumus, exfaciepotiſſimum,
velfolum elici tur. Hancunampictores,ſculptoresvéeffigiantadrepræsen
tandamabfentibus, &pofteris hominisformam: Vultus qui fit , continentur
LiberSextus. fit,anteain2. parteharumlib. 2.deamorecap. 12.diximus.
Infacieprimùcontinenturpartes,exquibusresultat,fcilicet
frons,tempora,aures,oculi,nafus,gena,os,mentum. Secun 255 dolocomagnitudo,
autparuitas,utaliquafacies magna est, aliaparua. Tertiolocofigura,
&queexomnibusemergitfor ma; bumanaautemſpecies,acforma,prefertim, velfolum,
ex facieelicitur. Quartoloco continet vultum,qui ineo prefer tim areliquis
tribus differt, quodipfeaduentitiuseft, &fubin depro varijsanimiaffectibus
mutatur,atreliquatriaperma nentiafunt ,&infita,nonaduentitia . Defacie ergo
ex his finguliscontentiscanonesafferuntur: interreliquas veròpar tes
genæanobisomiffepræfertimfaciem alterant, &colore & habitu,
quatenuscarnoſeſunt, aut macilenta . §. Secundus. Decarnoſa
facie,&macilenta . در ! PROFERUNTUR ergo hi Canones. Facies carnosafegni
Ariftot.in tiemfignificat; referturadboues; præterea timiditatemrefer-
Philiogn. turadafinos, &ceruos. Atfaciesmacilentabominemaccura
tumcommonftrat. Polemomaxillas carnofasmollitiei,ft) vi nolentiæfignumafſferit:
macilentas valde malitiæ, &fraudis, Nonæquècarnosegene,atque carnosafrons,
carnosaque Annotatio. temporanimiamcerebricaliditatem,feu minoremab eo caloris
cordis refractionemſignificant, magis enim calefcit afrontis
carnose,temporumquecarnofarum caliditate cerebrumobpro pinquitatem
maiorem,quàmacaliditategenarum. Quenatu ra confiliomediocriter extolluntur, ac
turgent addignitatem oris, &adrobur musculorumfaciei, quibusin mandendo ma
xillarum motusexpeditur . Vndefinaturalem babitum fpe- Canonpri
Etemus,carnofegene validioremnaturam,quàmmacillente mus. fignifi 256
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Canon2. ſignificant, adeoque & meliorem.
AtquoniamStudia, t)cu ræemaciant , ideo macilenta eędem genaeex aduentitio
habitu Fran.Picco- curishominem mancipatű, velſtudijsdeditumindicant. Fran
mineus. cifcus Piccolomineus celebrisnatura atate Philofophusfaciem Fridericus
fummamacieconfectamexlongo studiocontraxerat. Frideri Pendafius . cus Pendafius
magnus &ipfePhilofophus carnofioremferua uerat . Concludo maciem genarum
naturalimfignificare vel ficcitatem excedětem, velfrigiditatem exuberantem;
obquam nonprobèattrahatur, conficiaturquealimentum, unde mores frigidos,
timiditatem, inuidiam, velaufterosfignificat,trifti tiamfcilicet acfeueritatem
,feu morofitatem. Macies aduen titia nififuerit exegritudineaccuratumhominem,
exercitatum negocijs, autſtudijsdemonftrat. Atfiue naturalisfuerit ma
cies,fiuèaduentitiaacuratumfignificat . Mediocris tamenha
bituseftexpetibilior,cuiusfuiffè videturex IconeD.Th.Aqui nas.
Verumenimueroprodiuerfahominumtemperie, ) ma ciesfaciei , &carnofushabitus
magnam ingenij vimcomita tur . Clemens octauus
Pontifexprudentißimus,acliteratißi mus,carnosafuitfacie.Innocentius nonus,
Urbanusfeptimus Pontifices,&ipfi laudatiſſimi, etiamfi vix Pontificatumgu
Stauerint,fueruntcontràmacilenti. Canon. De facie magna, ac parua.
Сvмmagnitudine exceditfacies, materiæ abundantiam
demonftrat,quamcomitarifoletingenijbębetudo.
Cumveròparuitatemultumdeficitamediocritateiusta, ac proportionedebita,
cerebrumquoqueminusiustoarguit, unde caloremquoque minus cordis refractum, ()
cerebrum ipſum magis excalfactum ,proindeque magisexficcatum,quàm par fit,
LiberSextus. fit, indicat, præceps iudicium, inconstansanimus; cumquema 257
gisexcefferit ,feri uſquemores eam crafimfequuntur. Ne Etuntur cum illis, quæ antea de paruitate capitis dictafunt.
AristotelespufillanimisfaciemparuamtribuitPhysiogn.c.6.
Hectibibonelectorproprobabilibusaßigno,nonpronecef- Cenfura Sarijs vendito . De figura
Faciei. FIGVRA faciei in vniuerfum videturhis diftinguidif ferentijs . Utrum oblongafit , anrotunda, an lata; angusta enim, quelataopponitur,
adoblongamreducitur: ita veròhe differentie deducuntur. Velfacies æquèfecundùm
altitudi nem,atqueſecundumlatitudinem extenditur , & rotundaest
obſemidiametrorum æqualitatem,autfecundumlongitudinem, feu altitudinemmagis
,quàmfecundùm latitudinem extendi tur, estqueoblongafacies; velmagisfecundùm
latitudinem exporrigitur,quàmfecundùmlongitudinem, &facieslata vo cabitur .
Facile
veròintellectu est longitudinem, quam &al titudinem voco, afronteadmentumſumi:
latitudinem contrà agena adgenam. Aliqui, utPorta, aliamfaciei rotundita tem
inuebunt, estque, cumturget , &prominet in anteriorem partem,
cuirotunditaticauamex aduerſo ſtatuit ,quæfcilicet depreffaeft:
aliterdicamus,faciemhoc modorotundam effe,que in anterioreparte conuexaeft ;
cauam ,que in eademparteest concau . De Forma. DISTINGVO formam a figura, licèt
Ariftot. In anima libus confundat, &iure; attamen ob penuriam nominum di
Stinguo ego inpreſentia voces, ut res, licètpropinquas,diffe R rentes 258
Deconiect. cuiuſquemorib. &c. Differentia rentestamen, diftinguam clarius:
Praterergo communemdi interfigura, Etamfiguram
aliacomponiturexfingularumfacieipartiumfi gura, exearumqueintersenexu, acreſpectu;quamformamdi
co, v.gr.sinafusfimus,depreſſafrons ,os cauum,gena de miſſa,ſeu macilenta ,
oculi caui, aures acuta , magne,est formaquædam.
Sinaſusſimus,fronsrotunda,oscauum,ge ne macilente, oculiadhuc caui,
eftaliaforma: atfireliquafer uentur, varienturfolioculi, velfolum os,
velſolagenæ ; alia estforma: multò veròmagis varianturforma ,sipluries va
rientur partes; quoniam veròfingula partes pluribus UA rianturmodis
(fronsſolapluſquam s . exfuperiusfcriptis) &infingulis
modispluribusgradibus,interſeque varijscom plicationibusreferuntur.
Nasciturinde illa infinitapropemo dumformarum humanarum varietas,
quenumerumimmen Sumhominumfuperat potius,quàmæquet: vixenim duoin
tantonumeroreperiuntur, quiprorfusfintfacie similes, nedum Obferuatio
prafentium ,fed etiam preteritorum hominum . Effigiatores effigiatorű .
cumfingulaspartesobferuent, earumquedifferentiasreprefen tationeipfarum
effigiemfimillimamperſone, quamimmitantur reddunt. §. Sextus . Depulchritudine,
&deformitate. PVLCHRITVDO informarefidet;fienimfingulepar tesfuerint
rectèformata,atquefibi inuicemrectèrefponderint, eritpulchrafacies,
accedentenempecoloregrato . Poffunt au temfingulaparteseffepulchræ ,acfibi non
respondere , v.gr. oculi, nedum amigdalinæforme,pulchrieffepoffunt,fiaffabrè
delineatifuerint ,fedetiamrotundiores; pariternaſitum recti, tumaquilini, cum
graphicèfuerintconftituti, pulchri effepof funt: idemdereliquispartibusdixeris:
atnaſusaquilinus pul cher LiberSextus. chercumgena turgidiore pulchraconuenitpotius,
quàm cum graciliorepulchra;
&contrà,genapulchra,fedgracilioramat potiusnasumrectum,quàmaquilinum;
idemqueestinreliquis partibus conferendisdiftinguendum . Zeusisitaquecomponen
dodiuerfarumfæminarumformofarumpulchriores partes ad
Veneremeffingendamnonrectèfeciffet, nifipotisfuiffet,quæ cui congrueret,
cognofcere. Turpitudoergoex contrarijsnafci tur:
exturpitudinefcilicetfingularumpartium; atmulto ma gis, cumturpesillapartes
interfepugnauerint; cumpræfertim turpisetiamcoloraccefferit. §. Septimus .
Canonesex figura,&forma. MVLTIfuntCanonesexfigura, &forma,quospaßim
Physiognomi afferunt,Aristot. Palemo,Adimantius,Michael Scotus, Porta,
Ingenerius, adquosallegolectorem : nonmul tamilli neceffitatem continere mihi
videntur, (&iactis ante principijscohærens est) noneffeneceffarios;
nonenimtempera mentumexeacordisfatisefficaciterconcluditur, &nullumba bet
adactioneminstinctum: dicuntipfitamen. Faciem oblongam eſſehominis iniurij ,
Arifto teles ad Alexandrum. Rafis,Conciliator,Ingeneriusdicit eſſe fuperbi.
Faciem rotundam eſſeimpudentis, Ariftoteles in Physiogn. capit. 6. Ingenerius
dicit eſſe notam iudicij exigui . Faciem deformemeſſe illiberalis hominisAristo
teleslib. eod. capit. 9. PORTA (vedasi) , / Ingenerius hominis mali
dicunt,&priorRafis. Ariftotelesinapparentemconuenien tiam refert . Fa 2 260
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Faciempulchram optimorummorum indicem ,
Lib.4.c.11. Physiognomipaffim dicunt , idemfatetur Porta,qui tamenex obferuatione
bifloricamultos pulchros corporefuiſſe improbis moribus colligit ;
idemqueplerumque obferuamus in iuuenibus hominibus : in mulieribus
veròformamnonfatisfidam pudi Ouidius. Canon. Exceptio prima . citie cuftodem
credimus . Lisestcumformamagnapudicitiæ. Sedforfan ob occafionempotius, quàmobpropenfionem
pec candi. DeVultu. Caput Decimumquintum . VVLTVS,quifit, anteaexplicui.
Quisque autem affe Etusfuum vultumhabet ; estiratus vultus,triftis,le nis,
hilaris, petulans, modestus, contumax,obfequiofus,pudi bundus,impudens: non
estautem,quiex vultuanimiaffectus vehementes nonagnofcat;
&faciliusintelliguntur,quàmex plicentur: attameninfrainſecundamethodiparte
tentabodeli nearefingulos vultus, nehæcinterimparsplusiufto excrefcat. Sit
autemhicCanon . Quifuapte naturavultum alicuiusaffectus indicem reti net, est
in eundem affectumpropenſus natura . Nifiaffectus alius obumbret, ex.gr.
pudoris affectus inpu dibundis hominibus cumfuerintin locopublico , aut
coramper fona,quamreuereantur, obumbrataffectumira :pariterinhis hominibus cum
inpublicum procedunt, pudoris nota mode ftiam, ac
lenitatempreſeferunt,quitameninpriuatislocis, & cumperfonis,
inquasiusbabent,funt morofißimi, &infenfi. Experientiaestfrequens. Nouiegoduas adhuc viuentes mu lieres pudibundas in
publico, intradomesticos veròlares gra ues maritis, &familie . Fallit
LiberSextus. : 261 Fallitpræterea Canoncumbipocrisisinualet,&demumex-
Exceptiofo terioris compofitionis propofitum . Tumenimfubdolo vultu cunda.
verus tegitur ,&plerunquemitisfacies immanemſeuitiam occulit, utde
CaligulaTacitus; Immanemanimumfub- Lib.6.an. dolamodeſtia tegens. nal.
Mariusfuit vultutetrico, &afpero, utdicit Plutarchus Exemplum Canonis.
ineius vita;fuitque etiam animo bellicoso, &aspero . ( R3 LI 262 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
Repetunturdicta, et proponunturdicenda,quaad Physiognomiamspectant.
CaputPrimum. Fundamentorumfuperius ſtatutorum rigore de flexiinproximo
libro;nampluraexpartiumtem peramento de moribus philofophatusfum,quàm
anteapoffeexillis colligipronunciauerim . Atta men &probabilitatemſum
profeſſus ,non neceßitatem , & a ceterorum Scriptorū veſtigijs
prorfusrecederefuperbiam redo let, & abundatiordoctrinareprehendi nonfolet
. Nunc tamen abſolutafacie in eo, quodrestat corporis, orbitam abinitiopro
pofitampreßiuscalcabo . Potiusfcilicet conformationis instin Etum,quàm
temperamentumtractaboartuum ;pectoris verò, dorfi temperametum,exeoqueargumenta
morumanteaex pofui, bicfolùmfummatimreuocabo in mentemlocum,cumfue rit opus,aut
mentio inciderit . Inpreſentiaautem repetitis quæ diximus;
proponemusquædicendarestant eorum,quæ ad Phy fiognomiam pertinent . Primo ergo
loco demonſtrauimusfo lumcordistemperamentumperfead mores spectare, eorumque
varietateminducere ; artuum autem temperamentum nequa Primolibr. quam .
Temperamenta ergocordisfecundo loco diftinximus, &fexto. cap.quinto,
includendo etiamqualitates cordisfecundas, &figuram eius, acquantitatem.
Quiquemoresfingulas cordiscrafesfequantur tertio locofubiecimus. Quartoloco in
conformationealiquarum partiumimpulfum , &instinctum adactiones,
acperturbatio Lib.3.cap. nes refidere monstrauimus . Quinto postea loco,
nouofacto Pag. 2. principio, Physiognomie officium , ac partes enumerauimus.
Sexto LiberSeptimus. 263 Sexto figna temperamentorum cordis attulimus
tuminfito-Cap.3.4.5. rum,tuminfluentium,tumexcerebro,tumexhepate. Indead 7.
Cap.8. conformationempartiumtranfiuimus,&ademergentiuminde Cap.9.10.
morumargumenta,primoque inſtinctusconcupifcibilis facul tatisfedes,&loca
aperuimus, atqueirritamenta : erant autem ventriculus, t) venter,
&partesgenitales: deindeadfingu laspartestranfiuimus,factoacapiteinitio,
cuiushucusquefin gulasparticulas , earumquenotaspercurrimus . Capitis
magnitudinem figuram Frontem Supercilia Aures Oculos Nafum Os Faciemipsam
EtVultum. Restantitaque partes infra caput,quarum,cumpectusiam, partesgenitales
tractauerimus ,ſuperſuntfolipropemodum artus,quorummunus est motus aliquis,
autinceßus,pedum, )crurum, auttractuspulſusvéfublationis,depreßionisvé,
Seucollifionis brachiorum , ac manuum ,perquos intercédentes
motusexpediturpugnacumalijs animalibus , & cumipfisbo minibus .
Quamobremartuumomniumconformatiofolumad motus instinctum exhibere videtur :
quorummotuum,quiad pugnandumſpectant,mores audaces, )bellacesindicant,nem
peconformatioad expeditospugnæ motusaccomodata indicat R 4 bomi Deconiect. cuiufquemorib.&c.
hominempugnacem, acbellicofum; &ferè nullum aliud mo rumargumentum
exartubus elicitur. Nos hocprimumargu mentumtractabimus;
deindeceteraadintegritatem artisbre uiterpercurremus. Roburad Arift.
mentemdiftinguiturinroburinge nuum,acferuile. Caput Secundum . NEECESSE
autemestaderroremeuitandumdistinguere roburcorporis , ut Aristot.egregiè
distinxit primo lib. Polit. cap. tertio , robur enim aliudestad neceffarios
uſus ,ac feruilia,fcilicetopera ; aliud ad eiufmodi opera, & uſus in eptum,
&adciuiles ufusaccomodatum,ad oportunitatesfct licetbelli,& pacis:
hæcautecorporarectaeffedicit nempètere tia,acaptèfoluta,ſignificansillaeffe
compreſſapotius , accolli gata. Exquofundamentofit , utnonomnerobur bellicofum,
&fortemhominemfignificet; nonenimferuile roburidmoris indicat
,fedfolumciuilerobur, adque ciuiliamunia accomoda tum. Robur
itaqueadgestandaonera, qualeeſt baiulorum, cumferuileopus
refpiciat,noneftargumentumfortis, acanimo fibominis. Dorfumergofirmum, )
validum nonrectèpro notafortitudinis , &audaciæ adducitur; videmus etiamdof
fuariaiumenta nonadmodumgenerofa,quiquoquebrachiaha
bentcraffa,&colligata,paritercraffasmanus,acbreuesadex
tollendapondera,acfuftinendarobuſtifunt; at ad vibrandate laadrotandumenfem
minimèapti. Distinguendum estergo, que,qualisque effedebeantfingulæpartes
adobtinendumrobur hocciuile, &ingenuum. Sienimtalesipfafuerint,argumen
tumexhibebuntanimiquoquebellicofi , & audacis, exsuperio refundamento,quòdfingulispartibusſuusfitinditusinstin
9 Etus a LiberSeptimus. 265 Etus, aptißimèautemconftructis , maximus:
utfummatim autem remperstringamus , roburbellicum huiufmodi potiffi
mumStructure corporisinniti videtur. Descriptiopartiumadrobur ingenuum, ac
bellicum . CaputTertium . Ssaprohumano modofolida; nonmagnam itaque me
dullamhabebunt . Leonis ofſaprorfusexiguam obtinent, ex Aristotel.
propterfoliditatem : debent tamen mufculifuo. roboreoffiumpondus excedere,
utfcilicetproarbitrioanimus, quimufculis voluntarium motumexercet,ea mouere,qua
ve locitate, &quoimpetu libeat, poffit . Non ergo valdecraffas
&magnaoffaeffedebent;fecus,ficutenimfimufculiiuxtaeam
proportionemexcrefcerent, corpusin nimiammolem excrefce ret. Atbellicum ,
ciuileque roburadeò materiatum corpusnon libenterpatitur; nam cumprudentia,
iudicioqueiuncta effede betfortitudociuilis, ac virtus quæque : verum in tanta
mate rie mole vixprudentia locumhabet, utinadagium cefferit.
Homolongusraroingeniofus. Longitudotamen offium adroburfacit, maiorenimictus
cumpercutiens, extremitasfi quidemlongius a centro , circaquodreuoluitur,abeft:
nam t motuseius velocioreft, cumeodemtemporemaius spatium ,
nempemaioremcirculum, vel maioremarcum tranfeat: tere
temautemconformationemratiohæcexigit: mufculirobuftief ſedebent, undepleni:
præteripfos autemalia caronon exigi tur,faltemnon multa. Siquidem &
ponderiestmembro , facilèinfudoremdilabitur, aclaffitudiniexpofitaest . Muſcu
lofumergocorpus , ) torofiinufculi,qualis estleonumquoque babitudo; offa verò
ubiconnectuntur,necastricta,nec laxa nimium 266 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
nimium colligatione iungidebent; laxitasenim debilitatemmo tus efficit,cum
mutet verfionis centrum: contrà,aftrictio ver fionemimpedit,faltem
minuit,atexreceffuin contrarium mem brum maioremdeindeimpetumdat. Infaltu
etiamrecedimus, utexmaiore excurſu longius faltemus. Manuslongacum
digitisfcilicet longis , & muſculis validis ,qui tamen cumin
manufatisfintfubtiles,potius neruearum appellationem mani bustribuunt,quàm
musculofarum : longitudoadampliorem apprehenfionemfacit :foliditas offium
admotuum, fictuum Validitatem ; funtqui digitorum iftu mallei instarfrangant
nuces: aliquifoleas equinas compreſſione,veldistractione) gunt:foliditas
offiumpræfertim adictuum vehementiam con fran ducit . Humerilati adbrachiorum
motum validumpertinent: brachia enim tum bumeris , ac fpatulis nituntur , ut
partiim mobili ,quæ exigiturin motuex Ariftot.lib. de motuanimal. at valido
motuinonnifivalidaparsrefiftit,præterquamquod mufculiin motu brachij
confpirantes,in ea amplitudine maio res , ) robustiores eſſe poffunt;
quoniamque nonfineim preffionepugnamus ,& motu , autnixu pedum,&crurum
oportet effe robustas,ut eadem effe debeat eorumſtructura,que brachiorum: pes
itidemſolidorum offium , & neruens , conca uaqueplanta,
queomniaadimpreßionem vehementioremexi guntur. Contràautemcarnosaplanta,puluino,
ceuquo piamcarnis molleminnitumpræbet,nonvalidum, robuftum. Hicfit caracter
corporis ad robur bellicumfacti; exquofunda mento quiddepartibusfin gillatim
dicendum fit pater. : De ! LiberSeptimus. Defingulispartibus infra Caput. 267
Caput Quartum . . Primus. DeCollo . OLLVMforte, non
vehementercarnosum,musculofum fcilicet,fortitudinem indicat; ad motum enim
brachiorum ob connexionem , &ipfum concurrit . Hocipfum Aristot.in
Physiogno. collumforte,non vehementercarnofum incaratte refortis reponit; fimile
etiam collum laudat Palemo . Collum carnofum,præfertimque carnosaceruix,fi
potiffimum babent iunctum dorfumcarnosum,feruilepotius robur,qualebaiulo
rum,indicat. Collumgracile, & imbecillemotuum imbecillita
temfignificat,principium enim vertebrarum,ac neruorum mo tiuorumcontinet,
quosſuanuditatenequaquamfouet . §. Secundus. Delugulis. Svb gula,
&ingulaconfinioiugula, exquibus, & illud Zopiri Physiognomi de Socrate
iudicium , quòd refert Cicero inlibro de Fato his verbis: Stupidum eſſe
Socratem di xit , & bardum,quòd iugula concaua nonhaberet obſtructas eas
partes,&obturatas eſſedicebat: addi dit etiam mulierofum , in quo
Alcibiades Cachin numdiciturſuſtuliſſe,licètfit canonAristot.in Physio gnomia;
benèfolubilibus existentibus ijs , quæ circa clauemfa cilè motumſenſuum
excipiunt: quibus verò , quæ circa cla uemconcluſaſunt,infenfibiles. §. Ter 268
Deconiect.cuiufquemorib.&c. §. Tertius . DeHumeris. HVMERI
lati,&valdedistantes,necrvalde colligati, necomninodiffoluti,fortitudinem
indicant,patetexfundamen toiacto. Ariftot. quoqueſuaauctoritatefirmat, ijfdem
prorfus verbisinPhysiognom.cap.fexto, incaracterefortis. Odyfs. 18.
HomerusinVliffe defcribendodicit, Apparueruntautemeilatihumeri,
Pectoraque,fortiaquebrachia . §. Quartus. De Dorſo . DORSVMmufculofum&lumadbellicumroburper
tinet, ut'exproximocapite; carnofum, utdiximus ,adferui leroburpotius.
Aristoteles metaphrenum, quodeftdorſipars, bene carnofumfortitudinis
indiciumfacit : bene carnofum au temfignificat aptè carnofum ,fcilicet
musculofum : in aliquo etiamCodice,non carnoſumlegitur: vtraquelectioverum
fenfumpoteft obtinere . Adimantiusabundanscarnedorfum infenfati virifignum
dicit, quodfuffragaturdictonoftro. §. Quintus. DePectore. PECTVS
latum,itëpilosum,glabrumvé,quodcordistem peramentumfignificet , anteadixilib.quinto,
Itemquidpectus angustum&c. inderepetatur. Atratione conformationis
musculosum ,&latumad belli cum roburconducit, velutiproximèexpofui . §.
Sextus . DeVentre. VENTER contractus,cauusfcilicetadroburspectat, ut contrà
LiberSeptimus. 269 contrd,prominens , & adipofusquieti aptiorem,quàmmotui
diuturno, t) vehementihominemfignificat. Ariftot.forti tri buit ventrem, &
ipfe contractum: at deamplitudine ven tris in Physiogn.ad Alexandrumfignum
effefcribithominis Stupidi ,fuperbi, & lafciui; inPhysiogn. tamen eum
tribuit forti,venter, inquit, amplus, &contractus adſe fortis corporis
figna. Dicerem ego,forti ineffe ventrem ma gnum,ex confequentia reliquorum
membrorum; etenim ne ceffarium est cum dorfum amplum obtineat , & pectus ma
gnum, ventremetiamfubeffè magnum . Preterearobur non finefufficienti cibo
conferuatur : unde validum ventrem expofcit , hac etiam decaufa fortis , &
robustushomo. Non est magnus tamenexproportionereliquorum membrorumnem
pecumilliscollatus estpotiusparuus , nam contractus est, t cauus ; prætereaque
in lococinctus reftringitur, homo ciuili, &bellicoroborepræditus . Contrà.
Venterexproportionemagnus voracemfignificat, adidenim munus , venterfactus eft,
vt cum valdepolleat, valde etiamfitinid munerispropenfus.Arift inPhysiog.vo
races dicit, quibus id,quodest ab umbilico adpectus, estma ius ,quàmquodinde
uſquead collum. Venterpinguis, & prominenshebetudinis, &preterea
Galen.Plin. intemperantiæfignum aPhysiognomis statuitur. De Genitalibus. IAM
dictum estfupra libro s . inde repetatur. §. Octauus. DeLumbis. PLACET
delumbisadiungerequibus illifunt carnofi, &mollesinlaſciuiampropendere ,
etenimſeminariaillis vaſa aperta Raſis, Al bert.Arift. 270 Deconiect.
cuiufquemorib &c. aperta effeoportet ex calore, utfeminis
effluuiumfitfacile paratu. Contrà,quilumbosduroshabent ad venerem,repa
randamfaltem, minusidonei : hincillud Catulli , Qui duros nequeunt
mouerelumbos. §. Nonus. DeBrachijs. BRACHIA oblongaſolidisex oſſibus,&muſculoſaindi
ciumeßeanimibellicofi,&quamobrem vidimusineodempro
ximofuperiorecapite.Palemolongabrachia, &ipfefortibus tribuit , imò
uſqueadgenua peruenientia manuumextremi tatibus . Michael etiam Scotus audaciæ
fignum brachia eiuf modilonga uſque ad genuafferit: at etiamfi usque ad genu
nequaquampertigerintexfundamento noſtro,funtindiciafor titudinis,
iuxtapreſcriptumcanonem . Sedcanoninon refpon dentque
MichaelScotusipfemetpostadductum eiuscanonem fubiungit . Cuius brachia,
inquit,funt valde curta, reſpectu ſtaturæcorporis , ſignificanthominem
bellicofum, ingratum ,audacem ,inuidum , ſuperbum, factio fum,&tenacem.
Hacille: at certèbrachiorumbreuitas,
ficumcraßitieiungatur,potiusroburferuile,quàm ciuile, & bellicumindicant.
Albertus Magnus brachiorum usqueadgenua longitu dinem liberalitatis
argumentumfcribit , atleue estindiciumli beralis donationis longa brachiorum
exporrectio. Ariftot. iu ſto breuiorem cubitum tribuit talorum amatoribus, ex
con uenientia, ut arbitror , apparente; iactus enim talorumita promptius
expeditur,quamconuenientiamfortèfequutusAl bertus ad profundendam
pecuniam,brachiorumlongitudinem propo Liber Septimus. 271 propofuit, atfortè
aptiorerat larga manusad largitatem di Stributionis,quàmbrachiumprolixum. §.
Decimus. De Manibus. MANVS foliditate offium preſtans,acneruea, oblonga quoque
adbellicam virtutem aptior eft, proindeque eſt eius ar gumentumexfundamento
eodemnoftro. Aristot.fortimagnas extremitatestribuit , magnas nempemanus ,
utoportet eße defcriptasanobis ,ſienim oblonge cum proportione fuerint ,
oportet quoque magnas effe. Ioannes Baptista Porta afferit
Sfortiammagnashabuißemanus, ) longas, adeoque firmos digitos, utfoleam
aquiferreamfrangeret ; manumetiamfi milem Selimo Turcarum Imperatori ' Baizethi
filio tribuit , Uterquefuithomobellicofiffimus . Manusbreues,craffe , t)
robuste ad roburferuile perti nentpotius,undenoniniuria,utfignumingenij
bebetishaben turaPolemone, &Adimantio,præfertimquefiinarticulate.
Manusarticulate adinduſtrem aliquam operationemeffe Etionemqueconducunt :
adrobuftiorem quidem ,ſi robustiores ipſefuerint: ad molliorem ,fiimbecilliores
. Indelicatis itaque feminis,quarumopus acuexpeditur, &adfummumcolo, ma
nusoblongas, ) molleslaudamus . Vndeteretes , &articu
latæmanusingeniofumhominemſignificant ,quod &Ariftot. ad Alexandrum
fcribit. Reliquosde manibus canones,qui multifunt , &
aPortacolliguntur,relinquo . Hoc unumex Realdo Columbo Anatomico celebrirefero,
nonquidem Phyſio gnomicum cumfitoculis occultum in viuentehomine,ſedſcitu
dignum, &firefpondeatfemper, admirandum . Dicit itaque Realdusin
nonnullisilluftribusfuribus, quosfecuit defumßepri mum Deconiect.cuiufquemorib.&c.
mummufculuminternorummanus ,fuccingitis musculusvo Corellariű. Cap.9.
lam,tendoibifactus, undeſecundùmnonnullos fit, vt vola fitdepilis .
Exquoprocorellariodicipotest. Sicui vola piloſaeſſet , indicium idfuracis
hominisfutu rum ; deeffetfiquidemis tendo , &muſculusexquodepilis ef
ficitur. §. Vndecimus. DeCruribus . CRVRA mufculofa, exoffibusfolidis, debitamque
t)ad reliquum corpus proportionem obtinentia,fortis, & bellicofi
animifignumeffeexfundamentoiamſtatutoconftat. Aristo teles hoc totum confirmatin Physiogn. Defemoribusin ver fione
vulgata hecfcribit . Qui habet coxas offeas, & neruofas, fortes funt,
referuntur ad maſculinum . Etde Tibijs.Quicunque habent crura articulata ,
& neruofa, & robuſta , fortes ſecundùm animam, re feruntur
admafculinum. Crurabreuia , &craßaroburferuileindicant. Palem. Ti biarum ,
&calcaneorumcraßitudiniid tribuit. Tibiarum , inquit ,
&calcaneorumcraffitudoferuilem virum,& hebetem ſignificat. Crura
gracilia, &neruosa Ariftot.fignificantlaſciuum, ac venereum hominem;
refertque adaues . Conciliator natura lemcaufameamaffert ,
quoniamalimentum,quodincrura,fi craffiora eßent , abiret , in ſemen conuertitur
: que eadem ra tio afferturde claudis,curfint in venerempropenfiab Aristot.
4.Sect. probl. De Pedibus. ARIST. in Physiogn. huncprofertcanonem. Quibuf
cumque • LiberSeptimus 273 cumquepedesbeneformati,&magni,&articulati,
&neruofi,fortesſuntſecundúea,quæfuntin anima: reducunturadmaſculinúgenus. Hecille,quibusprocul
dubioreſpondentque exnoftro illofundamentodicereoportet. Demagnitudinetamen
resestrectè intelligenda, aciusta Annotatio.
cumeftimationefumenda;fecusenimlargepedatihominesde ridentur, utindeforfan
Poeta aliquiscelebrato Heroipedem paruumtribuerit: nonergotantumpedemhomini eße
oportet, quantücalcitrofis animalibus, aceapartepugnantibus; inquo
rumtamengenerequoquegenerofioresequi,veluti afturcones, minores
multopedeshabentillis,quosfriſones vulgodicimus,
&multofuntinferioresaudacia, acbellica virtute:oportetta menmagnitudine
potius excedere,quàm deficere, eoquòd ad corpusfuftentandum,&adimpreſſionemfaciendam;cumarti
culatipræterea fuerint,ita funt accomodatiores pedes.
Fæmine,quenonidroborisexigunt, minorespedesnatura fortiuntur. Pliniuslib.1 1.
c.s s. quietiamadpulchritudinem magisfaciunt. Arift.inPhysiogn. Quicúqueautem
pedes, inquit,paruos, ſtrictos, inarticulatoshabent, delecta biliores
autéviſu,quàm fortiores, mollesſunt.Areo tushincnofterlaudando , t) defcribendo
Alcinam ,tribuit illi pedem breuem, tenuem, atque aliquatenusrotundum . Il
breue asciutto , e ritondetto piede. Aliquiautemſympathiäfatisoccultampediscùfemineoge
nitalitestantur.Hifunt canonesipforüreferete,acprobante Mi De Phyſio chaele
Scoto,cuius verbaexfcribo.Si pes fueritlongus,ſtri- gn .par.
ctus,&macer,fignificatvulualongam,ſtricta,&ma cra,&è cõuerſo.Itémenſuramedij
pedis nudieſtmé fura longitudinis vuluętotiusvnicuique;vnde dixit
quida,adformampedistunoſcesvasmulieris.Hęcille. S De . Deconiect.cuiufquemorib.&c. ! De
contrarijs membrorum contrarij diſpoſitionibus; deque contrarijs ſignis, quid
dicendum . QUALIA effeoporteatmembra infra caput adfortitu dinemanimi
naturalem,fcilicetſignificandam, vidimus,con traria ergocontrariampropenfionem
, nempeanimimollitiem , pauiditatem indicare videntur, atqueitafemperargumen
taturArist. in Physiogn. fupponendo, fcilicetcontrariorum
morumeßefignacontrariascorporisdifpofitiones. Verùm, ut
priorafignanonfintneceffaria ,quòdimpedimentumfufcipere poffint ,bec multo
minusfunt neceffaria ; licèt enim robusta
membrafuaptenaturamagisdeferuiantadarmatractanda,t adpugnandum,tantatamenest
visanimi,utdebiliamembra tenfione ipsa (modò influxusacorde
fitvalidus)robuſtared dat viuido illo animiimpetu durante . In iratis hominibus
quidroborisinfluatin membra,&artus animus,videmus. Aliud eiufdem rei
argumentum phrenetici exhibent; nam
phreneticamulierculainfurijsillisfuisapluribus robuštisbo minibus
vixinterdumdetineri, ac cohiberipoteft,tantumvi riumimpetus præualidus
animimollibus etiammembris inde. re potest. Contrà, firemittaturanimus,vtintimore,va
lidiffima , acrobuſtiſſima membratorpent , &omniroborepri uantur, quàm
verèilludVirgilijaccomodatur? Non corpore notæ Sufficiunt vires , nec vox, aut
verbafequuntur. Uthincintelligamus temperamentum cordis præftare con
formationiartuumin negociohoc morum , at moralem babitum prestareomnibus. §.De
LiberSeptimus. §. Decimusquartus. Cum figna non funt vniformia. ARIST. monuitin phyaiognomia id, quodesthicquoque
memorandum,nonex unicofignoPhysiognomicodemoribus pronunciandum ,fedomnia,
velplurafaltem conferendafi mul, atquelibranda . Siergo manus, &
brachiafortitudinem indicent,crura, pedes timiditatem , velpectus &dorſum;
demumcum contraindicent membra,debemus confiderare
utraminpartempotioravelnumero, vel virtute inclinant, exillisquepronunciandum
de more,cumquadam refractione, tremiffionetamen, v.g.
fiplura,autpotiorafortitudinem fignificent, at pauciora , aut imbecilliora
timiditatem fortè eum virumdiceredebemus ,atrefractiorefortitudine,quàm
fiadfortitudinem quoquecommostrandam reliquafigna con ſpiraffent . Virtute verò
, & qualitate, quæ membrafupe rent,feufignaex illisfumpta declarat
Aristoteles in calce Physiognomie verba refero . In omni autem electio ne ,
inquit , fingulorum alia alijs fignis magis de clarantmanifeſteſubiectum :
manifeſtiſſimaautem quæ in principalibus locis fiunt. Principaliffimus autem
locus eft, quicircaoculos,&frontem ,&ca put,&faciem; fecundusautemeft,quieſtcircape
Aus , & humeros:conſequentercirca crura,&pe des; quiautem circa
ventrem,minimus. Omnino autem vtfic dicam ifta locamanifeſtiſſima ſigna
præbent, in quibus &prudentiæ plurimæ decor ineſt . Hec Philofophus. 2 S 2
De P Deconiect.cuiufquemorib.&c.
Destaturacorporis. Caput Quintum . Quæconfiderenturin ſtatura. ERCVRRIMVS
hucusque membra particulariaque queindedefumuntur PHYSIOGNOMICA SIGNA aperuimus:
at estpræterea uniuerfahominisſtatura,exquaPhyſionomimo rumfignaeliciunt : in
statura veròdicopræfertimconfideran tur; magnitudo,magna nefint corpora, an
parua; ) com mensuratio, commensuratanefint ,anincommensurata . Ma gnitudo
veròinlongum, altumque est, & in latum , ac pro fundum;fecundùmillam
longa,altaque corporadicimus,fecun dùmhanccraſſa vocamus.
Confideramusinbac,vtrumpin guiafint corpora, carnofavé, an macra, &exilia .
Colores etiam adiungit Aristot. huic staturæ confiderationi,fint ne acres ,qui
calorem indicent, an hebetiores,qui frigiditatem. In Phyfiog.
NunccanonesArift.fubijciamus, quibusinterim cötentierimus. cap.vltimo. Canon 1.
Canon2. Canon3. §. Secundus. Demagnis,ſcilicetaltis corporibus. QVI magno,
&altofuntcorpore,tardimente, latione
enimfanguinisinmagnolocoexistente,tardus fit motus , qui adcognitionemdeferuit
. Quimagno, &altofuntcorpore, &humidiscarnibus,aut coloribus
frigiditatem indicantibus ,funtmulto maximètardi corpore, )
mente,etenimadcorporis molemaccedunt,aliæ quo-. que tarditatis
obfrigiditatemcaufa . Atquimagnofuntcorpore,fedficciscarnibus , & colori
busacribus,caliditatemnempefignificantibus,birectèſeha bent Liber Septimus .
277 bentadmotus mentis,atque adſapientiam,etenim contraria
momentahominemadiuſtam mediocritatem adducunt. Siqui dem tarditas ex
altocorporea caliditate, quamficce carnes, acres coloresfignificant, temperatur
. De paruo Corpore. QVI funt paruo corpore, celeresfunt mente; cumenim Canon1.
latio corporisfit in paruoloco , celeriterexpeditur . Quiparuofuntcorpore,ficcis
carnibus ,coloribusovéacri- Canon2. bus, caliditatem,fcilicetſignificantibus,
nihilperficiuntnempe adſapientiam,rectamquecognitionenonpertingunt, quoniam
tanta eft corum motuum velocitas,omnibuscaufisineamcon Pirantibus, utineodemiudicionunquampermaneant.
Quiparuofuntcorpore,atcarnibushumidis, &coloribus Canon3. bebetibus
acfrigiditatem indicantibus,rectèfehabentad mo tus mentis, &adcognitionem;
velocitasenim motus expar uo corporeacontraria humiditate, &frigiditate
temperatur, consistentiorqueredditur. De iusta statura. Qv1 iusta,
acmediocrifunt statura, optimèfehabentad Canon. fenfus,nequeenim
motusfuntmagni, ut tardiusquàm par fit expediantur, neque matus parui, utfint
velociores iu fto, utidcirco mediocritas eiufmodi ſeperfectiſſimè babeat
admotusmentis. §.
Quintus. De ſtatura incommenfurata,&com menfurata,ſcilicet debitam
proportionem ১১.
habente,autnon . INCOMMENSVRATI funt astuti. Commensurati verò Canon. S 3 Sunt
278 Deconiect. cuiuſquemorib.&c. fortes, rationemeam affert
Ariftoteles,quodin commensuratiadfeminam referuntur,commensuratiad ma funtiufti,&fortes,
rem: mafculus autem eftfæminaiustior, &fortior,utque in vniuerfum dicatur
melior; præterquamquodcommenfura tio tumcorporis dexteritatem,bonamque
eiusmobilitatem in dicat,tum generationembonam, rectèſcilicet &exlaudabili
busprimordijsgenitumdemonstrat; harum vtranquemorum
quoquediſpoſitionemlaudabilem SIGNIFICAT: illa (fcilicetdexte i ritasmotionum)
ingenereſigni:hac(nempebonageneratio) ingenerecauſeprocactartice. S P
eroratiodePhyſiognomia . Caput Sextum. ATIS fuperque ſit hac in
alienopropemodumoperede Physiognomiadifferuiſſe ; cuiusfacultatis duofolidaeffe
, taptafundamenta vidimus,actertium annectifuaptena
turaincognitum,ſolaqueobferuationedeprehenfibile. Primum eft cordis
temperamentum. Secundum estconformatiomem
brorumpropenfionemhabentiumadactionem: hacdicofunda
mentafuntnota,quiaeffectus,ſcilicet eorumin moresfuntcon fpicui.
Tertiumfundamentumeftcumabeadem cauſa duoef fectuspendent,quiideoſeſe
conſequuntur,eorumque nexus patet;fedcaufanonconstat, veluticumdicitur
virilepuden dum, &nafummagnitudinefibimutuo respondere. Hęcin
quamtriafuntPhysiognomiefundamenta,apriori,nempe,que procedunt
acaufaadeffectum,faltemeiufmodiproceffuminclu dunt,ut tertiumfundamentum.
Atapofteriori, cumabeffe Etibus morumfenfuifubiectis admores progredimur . Quar
tumestfundamentum,quod'infecundamethodibuius noftre partetractabimus ,licètpartem
eius aliquamtetigerimusin oculo Liber Septimus.cs 279 oculorumfupramotibus
varijsque afpectibus . Qui pluracu pit,Physiognomicosſcriptoresadeat.
Intelligoautemnuncfub preloeffe commentariaexquifita, acpleniffima inAr
Ariftot.Phy fiognomiamCamilliBaldi Bononienfispreclariffimi,&expre
clariffimoPhilofophonati Philofophi . Nondubito,quinhomo doctißimus, &in
verſando,atqueexponendo Aristot. confu
matiſſimuspunctumtotiushuiusfcientianontangat.
Reuocatiohorum,quadePhyſiognomiadictafunt adfuperioremnoftram
methodum,applicatiog adpraxim . CaputSeptimum . 5. Primus.
Repetunturſuperiusdicta . ESTAT outquede R outque utquedePhysiognomia
digredientes mus,admethodumfuperiorem nostramreuocemus ,illi que applicemus .
Monebamusergoinea methodo,ut mores exSenſorijdifpofitione,fcilicet mores, &
inclinationesnatura les, cum affuetudinis,&cognitionis momentis
conferreremus, &,velconiungerentur momentafi uniformiaeffent, velde
traberenturfi effent difformia . Verùm,quaPhysiognomia traditadfolos mores naturalesindagandos
pertinent, ut ea omnia,que longafermone differuimus ,infolum caputmorum
naturalium perducant: mos verònaturalis integer ex tempe ramento cordisprimò,
)exconformationemembrorumſecun dorefurgit; naminstinctus,quiinconformatione
membrorum refidet, in coripfum refluit, &moremibinaturalem,fiuepro
penfionemintegramconficit; v. gr. Quicorbabetcalidum, t
humidum,beparitidemtale, &perspiratum, vasaampla,at testespræterea ,
&penem, quales defcripfemussupra Deconiect.cuiufquemorib &c. cap. 2.§.
s.ispropenfionemin veneremobtinetinſummo,eft que is mos venereus
naturalis,quemfupràcum dispofitione appetitus exaffuetudine , &
babituſecundum proportionem fubtriplam contulimus: ineotamenlibro,
utplurimum,totam naturalemfenforij difpofitionemextemperamento vocauimus,
nullaconformationis partium habita mentione; declaro autem modò meinea
inclufiſſe quoque instinctum ex conformatione partium, quippequi
inprimumipſumſenſoriumrefluit , quod antea quoquecap. 3. lib. 6.pramonueramode
5. Secundus . ApplicationisprimiCanones . APPLICATIO
NuncPhysiognomiatraditæadmetho dumnostramhecest . Sitemperamentumcordis cum
confor mationepartium ineundemmorempenituspropendant,tum is mos,naturalisnempe,
ut unüeorum,quorumhabitus mora listriaimportat , accipiendusest, &
quattuoreorum, quorum cognitio primifolumphantafmatisest tria iuxta diftributio
nempofitam,antea lib. 6. cap. 6. Atoportet, tum tempera
mentumcordisinfummogradu ineummorempropendere,tum
conformationempartium,fiueinstinctum expartium cöforma tione pullulantem,utmos
naturalis iam dictus vnumpona tureorum,quorummoralishabitusefttria.
Intelligemus ve rò temperamentum cordis integrumconfpirare in moremobla.
tum,cumomniafignaconfpirabūtadtemperamentum unum, &idemſignificandum;
v.gr.ficorcalidum , &humidumfi gnificeturnedumexpulfibus mollibus, )
magnisrespirationi bus,fedex venis latis colorecarnis rofeo,præfertimfaciei,car
noso habitu, adipeconfperſo,oculisbumidis ,pilisitidem mollibus,statura
corporis ampla, &partes & . Quodfi aliqua figna i LiberSeptimus. L fignafinthumidi,&calidicordis
,aliquafrigidi , &humidi , autfrigidi , &ficci, aut calidi ,
&ficci; tumprofignorumve pugnantiumgrauitatede temperamenti , & cordis
refractione estpronunciandum ; adeoquede morenaturalitemperamentum eiufmodi
conſequente . Quain librationefignorumea prima tumobtinere
debent,quæpropiuscordis temperamentumindi cant; quefint autem ea,
iamdeclarauimus. Atfaciamustem- Lib.s. c.5. peramentum cordisirrefractum
abomniumfignorum conspira tionefignificari. Si tum conformatio membrorum repugnet
, mos adhuc naturalis integernonerit,fiue naturalis propenfio non
eritintegra,fedrefracta; preualebit nëpepropenfioex tem peramento ; exeaenim
detrabenduserit instinctus ex confor matione,ſupereritque propenfio , ac
mosnaturalisin eo homi nepreualens . §. Tertius. ApplicationisfecundiCanones .
DETRACTO itaquegradu,quiſuperest,moris,feupro penfionis naturalis
,faciendaefttum comparatio eiuscum reli quisduobus momentis,fcilicet cum
cognitionis momento,atque momentodispofitionisappetitus , venietqueidcirco mos
tum naturalis in comparationemcumreliquis momentis, nonut in tegrummomentum,fed
vtrefractü : reliquumitaqueestpen farealia duo momenta,dijudicareque
numintegrafint,an re fracta, abfoluerequetumpropofitam momentorum comparatio
nem, velaggregatione, velfubtractione iuxtatraditamfupra methodum quamadhucinpropofitohocthematefubiun
Etapraxiillustrabimus. Sit gradusnaturalis moris,quifa Etafupputatione restat,
partes due tertiæintegrimomentiin venerem: atcognitiofitintegra,fecundùm
phantasmatamen primumturpitudinis adulterij oblati; erateius momentum ut :
tria, i : i 4-! 282 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
tria,quorummomentumintegrunaturalismoriseftquattuor, momentumdifpofitionis
appetitusfitquidemcontra vene rem,non tamenintegrum,ſedrefractum,utfolaparseiusno
na prapolleat; ita calculumfubducemus: exbisomnibusdatis
adeandem,fcilicetdenominationem omnia reducemus huncin modum:quoniam 4.
nonhabetpartestertias,per3. multipli cabimus , &1 2.proueniet, quarumpartiumintelligemuspri
mòintegrummorisnaturalis momentü, atinpreſentiaduæeius
tertiæfolumpartesfuperant.Eritergoinpreſentia momentum in veneremfolum,
utoctoearundempartium:atmomentum integrumcognitioniseritearundem9.etenimadipfum
12.ean děobtinetproportionem,qua4.ad3.nücergofuperabitcognitio momētum
morisnaturalisoctaua eiusparte,nempeeritadeam Subſeſquioctauum: atprocedamus;
momětumintegrumdiſpoſi tionis appetitus admomentumintegrum morisnaturalis habet
triplam proportionem, quarum ergo partium estmomentum moris naturalis 1 2.
earumeft momentumdifpofitionisappe titus36. atpars nona36. eft4.in
preſenti,itaque collatione Mométú diſpoſitio nisappe titus. Momērū propéio nis
natu ralis. 12 Mométű cognitio nisprimę erit momentumdispositionisappetitus, ut
4. cognitionis, ut 9.queduomomentafuntconiungenda; etenim ambofuntcon tra
venerem: atmomentumcontrariumnaturalispropenfionis est 8. fuperat itaque
momentum praualenscontra venerem momentumin veneremquinquepartibus
,atcuiusdenomina 36 tionis? Remitaintelligemus:fiomniamomentaconſpiraffènt in
diſtributione, ac diuifionefacta, eßetmomentumexillisin tegrum partium 57. nam
momentum dispositionis appetitus ponitur36. momentumpropenfionisnaturalis 1
2.momentum cognitionis 9. totafumma 57. Suntergo partes exceffuss7. phatafim. 9
quinquagefimarumfeptimarü totius atqueperfectę propenfio 57 nisin caftitatem
& temperantiam; non ergo magna utrin que LiberSeptimus. 283 quepropenfio
,neque magnus exceffuspropenfionumindata collatione. Exhocpraxis exemploquid
inquoquecafufacien dumfitintelligimus. Nonfemperactiofequiturpropenfionispra
dominium. Caput Octauum . E 5 . Primus. Quamethodofuturaactio fit prouidenda ,
æftimandaque. Xbisnondifficile eft intelligere,quiddefuturahominis actionefit
in datis occafionibus prefagiendum . Tradita hucusque methodus adgradus
propenfionispræualentisintel ligendos nosducit,nempeinproximo cafu, acthemate
propen ditis homo inabftinentiamab illicita venere potius,quàmin
veneremquinquepartibusquinquagefimarumfeptimarumin tegra,&abſolutepropenfionis;
dicoabſolutam propenfionem, dumineundemamorem &naturalispropenfio,
&aßuetudo, t) cognitio ,iudiciumque confpirant. Atrepetendumest id, quodin
tertiapartediximus, morbum,&paroxismummorbi differre in
moralibusquoque,nedum autem morbi quiefcunt interdumabſque ullo
proximo,fedetiam nullomorbi habitu affectos aliquandoinſtarephimerarum febrium
paroxismiin uadunt . Mitemnaturahominem, velnoniracundumfiquis eum turpiſſima
iniuria afficiat,magna ira inflammabit,quæ nifihabitum virtutisponas,mediocritatemrationis
excedet : erit itaqueparoxismus,nullustamenhabitusneque vitij,ne
quemediædifpofitionis male . Hocitarepetitofundamento,ſit eadem, quæproximè
animi humanicraffis:quiefcentisitaque animi ea est,quam diximus,propenfio;
verum accendetur ex . Deconiect.cuiuſquemorib.&c. ex
vehementeobiecto,preſenteoccafione, alijsque eiufmodiir ritamentis, autcibi ,
autlectionispræcedentis pruritus vene ris, poteft astuseiufmoditantus eſſe,
tamqueſubitus,tamque ... imparatoeueniſſe, utmagis ipſeſuperet actiones, ac
motiones contrarias, quàm contrapropenfiones contrariehanc in veène
remſuperarent . Hincfit, utinterdumtemperanshomo,na turaliinquam temperantia ,
& morali imperfecta,ex vehe menteoccaſione intemperanteragat , & homo
mitis iracundè, &impatienter, vtfanctiffimumhac quoque ratione appareat
Chriftianumpræceptum,quoiubemur vitare occafionem pec candi .
Compofitumanimumfæpèturbahominum affectusex citando perturbat : Vnde illud
Seneca. Nunquam inter homines fui, quin minor homo redierem; velre, vel verbis,
dumfuas quiſque perturbationes prodit , alie nas excitat . Quis abſque
pruritufurta veneris vel legit , velſentit ? Quisftupentiumbonores hominum
veladmira tionem, vellaudes,quibus illos extollunt abſque vlloambitio nisfenfu
videt, velaudit ? Canones continet. QUONIAM itaque valida obiecta affectus
excitant in animis etiam noncorruptis,qui vultdefutura actione verè prouidere,
&pronunciare, oportet ipſumpoſſeconiectare ani mo ,quot uſquegradus
affectusdatum obiectumfitin oblato Canon1. homine excitaturum; namfi
vehementißimum affectum ex oblato obiecto excitatum iricrediderimus ,parestin
eampro penderefententiam,quòdſequeturhomo affectum;nam affectus vehementißimus
fecundum phantasma intrudendo cognitio nemcontrariam obfcurat, &opprimit;
pratereaquedispofitio nem Liber Septimus. : 285 nem appetitus
præcedentemcontraria tum motioneobtundit , utfacilèhomineminstarincontinentium,
etiacontrapræceden tempropenfionem,infuaspartes trahat, quetamen post pec
catumrediuiua cũ perturbationesintra confuetos limitesman ferint,
actionesfequentes dirigit. Atfecundus erit canons . Cùmexcitatusaffectus
maioreproportioneſuperatrationistum monitum, &appetituscontrarium
ſum,quamcontraſuperet propenfio,propenfionem actiofequitur affectum potius ,
quàm propenfionemfuperantem . Remexemplodeclaremus. InCx fare Dictatorefuit
rufus,&affuetudoindulgendiprepotens , utniſiſummaindulgentiæ
affequutusfitapicem,propèfaltem accefferit . Faciamus
(distributafummamanfuetudinein par tes octo)ſex earum ipſiſaltem adfuiſſe:
cognitio itidem , qua iudicabat præclarumeffe veniamdarehoftibus,fuit preuali
da, utduasfaltem tertias partesintegri eius momenti obti nuerit;
atnaturalispropenfio ad vlcifcenduminextitit. Cum fueritiracundus , tt )
ultusfit Bibulum Confulemacri modo, spropen) Piratasaquibus
captusfuerat,impendio necauerit, ut na turalempropenfionem ad ultioneminipfo
predominatam effe, licètrefractam,fit concedendum :fueriteaitaquequinquefuo
rumgraduum . Multoergoexceſſuſuperabat propenfioindul gendi: attamen contra
Cacinnamfuitdurus : ratio autem , quoniamhomogloriæ auidiffimus egerrimè paſſus
est, existi mationemfuam abeolibrocriminofißimofugillatam: undenon æquèſe illi,
acarmatishostibusfacilemprabuit , uteifamilia ribus Ciceronis Epist. legimus;
quoin volumine Cacınna ipſe dolet exilio multarierroremfuum ftyli;
fediudiciumea in re Cecinnenonproceßit debita methodo : oportebat confiderare
quantum ire excitatura fuerit in cupidißimo gloriæ homine smaledicentia
eloquentißima, perennisque (ut credere poterat Cefar) Canon2. 286 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
Cafar)vita: nempèplusindeire Cafarcapturuserat,quam exdiuitiarumleſione ,
acetiaminuafione corporis. Superauit ergo affectus
excitatusproportionecognitionis, & ufusimpul
ſummagis,quàmcontrapropenfionumcontrariarum momenta naturalemin irampropenfionemexceſſerint.
i 1 Corellarium . : PROcorellariohincnafciturillud,quodadagiofertur. Fu ror
fitlæſaſæpiuspatientia; nempeiterata irairritamen tatantamdemumſuſcitantiram,
uthomomitis longè contra propenfionemfuamoperetur. Iterataquoquelenociniademum
Ouidiusde arte aman di. maximumin venerem estumconcitant.
Quidmagiseftdurumſaxo?quidmollius unda? Duratamenmollifaxacauanturaqua.
Penelopemipsamperſtesmodotempore vinces. METHODI Proponit dicenda, etconnectit,
etindicatque funt exfuperius dictisrepetenda . Caput Primum.
DſecundănuncMethodipartetranſcamus,inqua moresexeffectibus conijciuntur,figna
verdex effectibus ducta in duo generaprius distinxi mus; aliaprimariadiximus;
aliafecundaria, & annexa: annexafunt velutiintercatera, que mores apparen
tes inparte Physiognomica vocauimus,multaqueexpartetra Etauimus.
Subijciemusnunc, queexeogenererestant. No
tandumautemfignaipfamorumapparentiumfubtilemfufcipe redistinctionem ; nam
velexeadem causa pendent propensio interna vera, mosque naturalis, &
exteriusfignum; &eo modo adprimam Methodipartemſpectant; velexinternoipſo
morefequiturexteriusfignumobiteratumgestuminactioneip Samoris,
&pertinentadhancpartem, v.gr. Deflexaeffecer uice, oculis
confractis,queponunturabAristot.figna Cynędi, velpendentex Crafi,
&conformatione, unde etiam mollis, &turpis mosnaturalisortumducit ,
velexturpi confuetudi ne molles etiamgeftus contraxithomoturpiffimus; hocque mo
do effet exterior is mosapparens interioris effectus ; illo modo Uterque
abeadem cauſaprocedit : at licèt distinctio hæcinter cedat, in
uſutamenipſoſigna anteaconfudi, &nunc confun dam. Quoniamitaqueapparentes
moresinfronte,fupercilijs, inoculis, 288 Deconiect. cuiufquemorib.&c.
inoculis, auribus,naſo, &naribus,ore,facie,præfertimquein ea ex vultu anted
diximus, nonrepetam. Subiungam tan tùm,quetumomifi;funt veròfignaex
voce,excorporislocali motu, qui & univerſicorporiseft, &partium,
utgesticula tionesmanuum ,iactatio brachiorum , & eiusmodi; &ex cul tu
pretereacorporis . Quibus expeditis adprimaria
deindefi gnahuiusfecundepartistranfibo . De Voce. Continet varias vocis differentias.
Aloce ergo exordiamur. Vocis plures funt differentia, quas refert Ariftot.s. de
gen. animal. Et exactius in fragmento libri de audibilibus, Ptolomeusin primo
Harmo nicorumcap.3 .&alij Scriptoresnon pauci. Suntautem gra uitas,
&acumen; magnitudo, &paruitas; asperitas,&leni tas; acmultoties
obfcuritas,&fplendor,feuclaritas;flexibili tas, rigiditas .
Suntprætereafigure vocumdiuerfiſſime, bachumana,hecauis,becbouis,aliæquealiorum
animalium: quasdiuerfas vocesfuntexhominibus,quioreipſomethumano mirèimitentur.
Atnonomneshedifferentiead remnoftram pertinent. Pertinent verò prefertim
acumen, &grauitas; magnitudo, &paruitas;flexibilitas , &rigiditas;
afperitas, acmollities. §. Secundus. DeAcumine,&grauitate fundamenta .
GRAVITAS extarditatemotusfit,acumenex veloci tate. Aristot. in s .degen. cap.
7.&fect. 11. probl.fitexhis, Utin LiberOctauus. 289 ut in neruis craffiores
nerui grauius fonent,quàm tenues, quoniam tardius aſuoſitudimouentur,
adillumqueredeunt : contrà, tenuescitius tum dimouentur, tum redeunt: pariter
minus tenfi nerui grauiusfonant, quàm tenfiores,quod illi longius
abducunturaprimofitu, tardiusqueadillum remeant: hi breuius
abducuntur,&celeriusremeantobtenfionemean dem,fingulis inquam vicibus,
alioquin enim iteratio mo tuum diutior est intenfiore neruo, quàm in
remiffiore,diu tiusque perfeuerat tinnitus in illo , quàm in hoc. Ex ea
demcaufapendet cur infistulis craffior vocem grauiorem reddat,quam angustior,
& longior,pariterqudm breuior; nempe per craffamfistulam plus aerisfluit ,
per angustam minus ,ac plus aeris,quàm minus aeris tardiuspropellitur : item
per longamfiftulam curſus expulfi aeris tardius abfol uitur , quàm per breuem .
In tintinnabulis rurfus ,quòam pliusfuerit tintinnabulum, reliquis
permanentibus ijfdem, grauioreftfonus ; ob orbisenim amplitudinempercußalamina
amplius cedit , ut ideo etiam tardiusadpristinamrectitudi nemremeat, quam
cumorbisfuerit minor, ideoque magis in ſeconſtrictus ; minus enim tremor, &
tinnitus a rectitudi ne pristina recedit . Eandem ob caufam fireliquis exiften
tibus üſdem, vel equalibus alterius fuerit tintinnabuli la mina craffior ,
alterius tenuior,huius grauior eritfonus , il lius acutior ; etenimtremitus
tenuioris amplior est, & ma gis aquiefcentis rectitudine diductus , ut
tardior idcircofit eius tinnitus , unde grauior quoque eft; contrà,craffioris
acutior ob contrariam caufam : at ad præfenshocnegocium folafistulæ
confideratio spectat ; nam t tracheafiueaspe ra arteria,per quam vox
abfoluitur,fistula est inuerſa. Deconiect. cuiuſquemorib &c. Canonescontinet.
CAETERIS itaqueparibus ,quorum arteriafueritcraf fior, ampliorové, vox
estgrauior; & contrà,quorumfueri angustior eftacutior vox:
itemceterisparibus,quorum arte riafuerit longior , eorumgrauior vox; quorum
breuior , vox acutior . In eodem pariterhomine,quòmagisdilatat arteriam afperam
,eògrauius loquitur, velcantat; quòmagiscogit, re
Stringitque,edacutiusloquitur, cantatvé. Cumcantamusne tem , & arctiorem
tumnosfaceretracheam , &minoremae ris portionem aggredi, fatendum est:
contrà, cum cantamus Hypatem,magisquecumproslambanomenon, &dilataretra
cheam, &multamaerisaggrediportionem:paritercumconci tatioreft aerisex
pulmonepropulfio,vox eft acutior; nam mo
tumreliquisparibusoportettumeffeceleriorem; at quoniam concitatioreftis motus inintenfioneanimi,remiffiorin
remiffio ne,ideoin cupiditate, in ira vox eft acutior, inremiffisaffecti bus
,utin voluptate,in delitijs voxestgrauior. Aristo teles
etiaminproblematibusquærit,curqui rident, voceemit tantgrauiorem,quiflent ,
acutiorem. Vox ergo acutaeffèpo test tumexconcitationemotus , estque ita
indicium vigoris; velquiabomoinloquendoparumaeris aggrediatur, estqueid
eximbecillitate, & hacde caufa vocesagrorumfunt acute,fi
quoinhomineconcitatus eft motus , &tamen voxgrauis,fo gnum id eft amplitudinis
arterie , concitatique defiderij , م hincquegrauis
vox, &magnafortemhominemindicat, qua quodhomomultumaggrediaturaeris:
quæfuntcaloris figna; lisfuit voxFrancifci Sfortia , Ioannis Medicei, &
quorum antea diximus. Si voxautemacuta,fedconcitata, &intensa, arEtam
LiberOctauus. 291 aritamarteriamfignificat,atcalidosanimi affectus,adeoque
calorem cordis,& vigorem,iratiitaresonant. Sicontrà, vox grauis,
&remiffa,amplamarteriam, ) multum aerispropul fum,acremiffumaffectum ,
& animum, quod vela natura eſſepotest; remiffumquenatura hominem SIGNIFICAT,
et segnem, vela disciplina, & virtute moderatrice olimaffectuum , ) SIGNIFICAT
hominem res externas spernentem, ad eoque magnanimum. Si vox fit acuta , & remiſſa,
velhominem agrum fi gnificat,velsifanusfit,indicatfrigidi eum habitus, frigi
dorumque affectuum,adeoquepauidum. Aristot. aßentitur InPhyſiog. hiscanonibus :
dicit enimgrauem, &intensam vocemfortem cap.7.infi. fignificare: acutam ,
& remißamtimidum; &alibidicit, qui acute ,&fortiter
vocant,eſſeiracundos : referri ad capras , rap. 10.inPhysiogn. Annotatiodevoceex
moreprodeunte. Атpropofiticanones nonfuntdeeffectibus morum,ſedab eadem caufaamboeffectus
pendent; verum effectus morum erit aulicum institutumfummißèloquendi;
nonfacilèenimal tam vocemin aula exaudies; pariternotam illamex voce
Cynędorum,quamaffertArift.effitu morumiuftèquisdixerit: Quicunque, inquit ,
vocibus acutis, mollibus, acru ptisloquunturCynędi ;
nammollismosanimi,&lenoci niorum inturpibuscõgreffibus rufus
eamloquendiformamin ducere videtur: in voceautemduopræfertimattendimus,& fignificationem
, &fonum; atfignificatio ,aliaest vocisar ticulata , &abimpofitione,
alia est vocis inarticulate , Sa natura ; priorfignificatio adloquutionem
spectat's fecundaad vocem: voces,quenaturaliteraffectum aliquemfignificant,
funtpræfertim, Rifus, Fletus, Suspiria , Ofcitatio, &Gan T 2 nitus 292
Deconiect.cuiufquemorib.&c. nitusis
venereus,queminApulafaltanteBatilloLedam ,de fcribit Iuuenalis .
ChrionomonLedam mollifaltante Batillo Apulagannit. Sicut in amplexu ſubitum,
& miferabile. Quæqueeiufmodivoxfrequensinaliquohominemoreeŭ,ex quo
nafcitur,fiueexeiusaffectu nafcitur, indicat. Sintcanones. DeRifu. DeFletu.
DeSufpi rijs. Riſusfrequensindicat morem hilarem,&latum:cum ergo rifus
excedit , &in cachinnum præfertimerumpitexcedentem bilaritatem,
&profufuminletitiam animumfignificat:que profufioparum estnegocijs,
&ſtudijs, demumquecuris ullis accomodata; undeiuremerito
dicitur,riſumabūdarein oreſtul torŭ:hucetiäpertinet,quodde oculisridentibus
anteadiximus. Fletusmeſtumfignificathominem, cumitaquefrequens eft fletus ,
grumnofumhominem, &fibiceterisquegrauem; liui pufilanimum fig dum
idcirco,&puſilanimumfignificat : nonadeo veròfre quësfletus mifericordem
animumfignificat,prefertimquecum lachrimenonin eiulatumprorumpunt. Talisfuit
IasonPaso linusnobilis buiusciuitatis. Suspiriafunt ampliorquedaminſpiratio,
& expiratio,quæ quidemnascunturexprecedenteceffationeofficij eiushuiufmodi
expirandi,& inspirandi, utfuppleaturadcordis refrigeratio nem,
/fuliginumexpulfionemidquodobeamceßationemde fuit. Cumitaqueanimus aliquoaffectudetentus,inaliquamque
curamdeffixus officij eiufmodiobliuifcitur,nascunturadrepa
rationemdefectusſuſpiria; quocircadolor,amorquepræfertim Suspiria concitant;
ira quoque etenim utrunqueeorü affectum participat. Suspiriadolorem
confequentiafuntcumgemitu: at fuspiria,que
amoremconfequuntur,æftuofiora,acfermèin cenſa . Taliaquoqueire
ſuſpiriacomitantur . Ofci Ofcitatioquidfit, rundefiat, longior est
contemplatio, DeOfcita quam utinhunclocumcogipoffit,fatinpræfentiafithaberi
tione. eamprotorpentistumanimi, velfastidientis locum , vbide git , figno;
undeprocontemptuhabentilli,quibuſcumdegimus, mfiexfomno, velfameproueniat.
Spontanea ergo ofcitatio torpentis tumanimifignum est; torpetautemetiamanimus,
cum aliquamaliquorum confuetudinemfaftiditabſquealio ta menpungentioreaffectu,
velodij , velire , veltimoris.Vn de frequens ofcitandi mostorpidummoremindicat.
De Afperitate,&Mollitic. In tertio S. grauitatem,
&magnitudinemconiunximus; cumenimmultusestaer, &concitatusmotus,fit
voxmagna, utnonneceßefitcanonesaliosfubiungereabijs, quos ibipro tulimus.
Deafperitate, itaque, & mollitiedicamus .Nascitur asperitas exafpere
arteriainæqualitate , undecumineampi tuitadistillat,raucedo, &
vocisafperitasgignitur: lenis, con trà, vox, t) mollisexleuitateloci,acpartis
eius; hæceftcaufa inftrumentaria: verumnafcituretiam,quęcüquefueritinstru menti
difpofitio, ex caufaeffectrice. Rem itaintelligemus; pro arbitrioquiuispotest
stridulam vocememittere,&quifuapte naturababetfonoram: eſt
veròidobinconditumaerismotum, eiusquepropulſioneinarteriam: incōditus veròis
motus,&ex imitationenafcipoteft,& exnaturapro animiipfiusinconditis
motibus. Aeris veròinconditimotus, cùinterseprefertimine
qualesfuerint,afperitatemfaciut vocis, ut voxaspera, cum ex bacprocedit cauſa,
inconditos acrudesanimi motusdemon ftret. Molliscontràvoxmorefuauem,accultum.
Quiaureaf fueuerit, & aduerterit animu,distinguetfacilèinterafperitate T 3
ex 294 Deconiect.cuiufquemorib &c. exinstrumento, Canon. 1 asperitatem
exinconditoaerismotu,ac im pulſu. Cum exinstrumento nafcitur, vixnancifcimur
indi ciumaliquod morum: atcum ex caufa effetrice rudemhomi nem, &agrestem
asperitasfignificat ; ciuilem mollities, fi tamen hac exceßerit,effeminatum
indicat; unde Aristote les mollem inter cetera vocem Cynedo tribuit :
obfequioso. itaqueetiamhominicongruet. §. Sextus. DeFlexibilitate,
&Rigiditate. RIGIDITAS vocisexrigiditatepræfertim , &infle xibilitate
tracheæ nafcitur : at inflexibilitas , acrigiditas tra chea ,
&membriexfrigore ortumducit; unde inflexibilitas vocis,cum ex
caufainstrumentarianafcitur,frigiditatem eius partis indicat que cumfit adeo
coniuncta partibus fpiritali bus pulmonifcilicet , & propinqua cordi,non
videtureffe poſſefrigidaabſque aliquo frigiditatis gradu in corde: rigida ergo
, &inflexibilis vox, cum exinstrumento procedit,fri gidiusculum cor
monstrat : unde timidum hominem quoque indicat . Atnafcietiam poteftextenoreinflexibili
animi, ut ex eo tenore procedatquoque par, & æqualis veris in tra
cheaminfluxus,propulſioque,indequenunquamdeflexa vox. Sit itaquecanon. Cum
excaufaeffectrice nafciturinflexibili tas vocis,contumacisanimi eſtſignum:
flexibilitas, contrà, placidi. Difcernemus veròutraexcaufa procedatinflexibi
litas : exefficientené,an ex instrumento , reliqua conferendo inditia. Sienim
nuſquam alibi contumacia morum appareat , frigidum
intelligemushominem:ficontumacem moremdepre henderimusin reliquisexhoc ipſoſigno
contumaciaeiuscon firmabitur. De Loquutione. Quænuncinloquutioneconfiderentur.
INloquutione tum eaincluduntur,quede voce iamdixi mus,tumpræterea propria
quædam,ſignificatiofcilicet& caracter, fiue idea; verum defignificatione
hocpremitto, eam,quæprincipia electionis nostraindicat,pertinere adpri
mariafignaaniminoftri,acmorum nostrorum,nonadfecunda ria, ) annexa,
quemodòtradimus . Nuncergo SIGNIFICATIO nemipfam perſe orationis accipimus ,
v.gr.fiquis dixerit,ſe infornicemiturum ad explendum venerem,ſignificatprinci
pia electionisfue; atfiquispriapeiam,carmina volutetore, )
demumturpiloquiogaudeatfrequenti, efteaorationisfignifica
tioipfaperſeobſcenaabſque expreſſione alicuius electionis,prin
cipijvéagendi,quæfignificatio ificatioadhhunc locum attinet . Cara Eter,fiue
ideacontinetnuncmihiquæcunqueinoratione aRhe toribus confiderantur;
exillisenimnafcitur;nempeexfimpli cibuspartibusnominibusfciliceteorumque
virtutibus, tex compofitæ iam,accontinuateorationis virtutibus,queprefer tim in
emendatione, incollocatione , &in figurisconsistunt . Mollis ex
collocatione,figuris, & nominibus oratio caracter erit, quifignificabit
etiam animumdicentis mollem,utdeMe cenateex mollitieeius orationis
iudicatumlegimus: alia estin Seneca, funominum differentia,dum velnominainſua
integritate adhibentur, vel inuertunturad delitias . Mulierculeinter
dumitadefipiunt , velbleſa pronunciantesnomina, velcon tracta, immutata,
v.gr.amafiumpuppum vocant, &cor culum, & pafferculum . T 4 §.Se 1 De coniect. cuiufquemorib.&c. Canon 1. ex
materia, §. Secundus . Canonescontinet. MATERIA
orationis,quaquisfrequenterdelectatur &argume confimilemmorem in eius
animofignificat; nempe laſcinum toorationis. animum præſefert,qui laſciua
orationegaudet; &quifem per dere,&delucroloquiturauarum; qui
nonnifiintrucu lentorum factorum commemorationeverfatur, totosque in
earediesponit,truculentos moresinanimoſuorefideredemon Strat : vera
enimfuntilla, Nauitade ventis,detaurisnarratarator . Et Tractant fabrilia fabri
. Canon 2. ex idea, & orationisad Si remipsamperſeſpectemus,quali
orationisideaquifpiam caractere adalterum vtitur,eundemetiam affectum, &
moremprafe perfonam fert;nempequilaſciuiaidealaſciuum animum,qui modesta mo
deftum. De laſcinaeft illudIuuenalis, mode Noneft hicfermopudicus In vetula,quotieslaſciuuminteruenitillud
Ζώη καὶ ψυχὴ modofub lodice relictis Vteris in turba . Compellationesfcilicet
eiuſmodilaſciua,quibusquispiamin turbautatur , vocando quoſque vitam, &
animam,grece autemtum; animumlaſciuumſignificantexPoeta, ) rectè: pariterqui
modestis utitur compellationibus, ) figura de mum,modeſtum . Hucpertinent
loquutioſtabilis,quam tri buit Aristot. magnanimo;
celer,quamtribuitcircaparuafa tagentibus.ItemillaTerentijindicantlaſciuientem,
/prurien temhominem. Inuerfa verbaeuerfas ceruices tuas Gemitus, fcreatus, tuſſis,
risus. Annotationem continet.
HAECitadicuntur,cumfimulationemcefſſarefupponitur,
atfimulatioperuertitſignificationem cum aduenit; nempe то deſta oratio tegit immodeſtumanimum , uterat mihiColonus,
quonemoinexcipiendismandatis, acimperijs meis, coram me lenior, reuerentior,
acpromptior : &contrà, vbiliberè loqui poterat, nemoacrius conquerebatur,
nemo magisgrauia iuffa dicebat, nemoagregius perficiebat. Exhacconfiderationedu
xit MichaelScotus canonem,fcilicet modeſtam orationemeße argumentumhominis
dolofi. Atveraestconuerſadolofum,fcilicet hominem vtimode Staoratione ; non
conuertiturautemmodeſtam orationem eße dolofihominis, est etiam modefti.
Quodfiimmo deſtumalijsin rebus modeſta videamus utioratione,tumdolofum,
&infi diofumiudicareoportet. N D emotucorporistotius. De Longitudine
greſſuum . I motucorporisprimum totius corporis motum confide
remus,estautemingreßus, tſaltus, &curſustotius cor poris motus: ingreffum
prefertim confiderare oportet, in quo duo confideratAriftotel. in Physiognom.
longitudinem , bre uitatemvé greffuum , & tarditatem , velocitatemvé eo
rundem. Longitudogreſſuum nonfimpliciter accipienda , fedreſpectu corporis
:fecùsfolumalti corporis, & longorum crurium greffus longi eſſepoffent .
Verum unusquisquepro corporefuo, t longos, &breues greffushabere poteft,at
que itafumpta longitudo fignificat robur facultatis mouen tis, 298
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ingreſſu ani bello. tis, &fustinentis
corpus ; dumenimmouemur,corpus unico quiefcentis cruris
fulchrofustinetur,quoddifficilius est,quàm duobuscruribusfustineri,
duobusqueideòfulchris :quò verò longius alterumcrus proijcitur, eò amplius
crefcit difficultas, Patenthæc utrobuftiore adidpotentiaopusfit.
Fithinc,utſenioresbre deuioribus multo gradibus utantur. Matteus Merenda Ciuis
malium li- noftervaldefenexbreuiffimis utebaturproximègreffibus,pa
riterinfirmieadem utuntur breuitate : Breuitas itaque gref Suum imbecillitatem
quandamfignificat ,ex qua imbecillitate Aristot.licèt caufamfupprefferit,in
Physiognom. deduxit,bre uis greffus homines minimeperfectiuos eſſe,ſcilicetnon
adduce re adfinem, & adperfectionem,abſolutionemqueopera; nem pe ex
imbecillitate virtutis motricis arguit imbecillitatem exequentis . I. Secundus.
Deceleritategreſſuum,actarditate. Атceleritasmotus,
acgreffuumconcitatumſpirituumim pulfum,proindequeconcitatum animumfignificat,
undeve hementis hominem defiderij indicatſeſeque illi permittentis . Exigitur
præterea membrorum expedita admotum conditio : craffi,
)pingueshomines,quibusque turgentmole membra, minusfuntadmotumexpediti,
quàmficciores,tt) neruofi:cali diitaque, &ficci, celeresfunt vtranqueob
caufam. Tarditas contranafcitur ex contrarijscaufis,nempeexdefiderioremiffo,
quaremißio velnafciturexrerumcontemptu, estquemagna nimihominis, cuiidcircoAristot.
motum tardumtribuit ; vel ex animifrigiditate, estquefocordis, &pigri. Ex
celeritate Aristot. arguithominem aptum adnegocia abſoluenda, &iu rè;
caliditas enim actuosos reddit, & celeritasipfa aptiffima eft
adremabfoluendam, nifitamentantafuerit,utfeipfam perturbet Liber Octauus . 299
perturbetinstaraqueexireproperantisexangusto vaſe. Vi demusenim pariteraliquos
effèhomines mirafeftinationebuc illuc diſcurrentes,nectamenquicquamabſoluentes:
alios contrà plurimaagere quiefcentium instar, tactu otiofisfimilimos .
DePifonePaterculus, Nemo magis, quæagendafunt, Lib.2. egitfinevlla
oftentationeagendi. §. Tertius. Canones continetArift. inPhy ſiognom. cap. 10.
ARIST. ergohoscanonesfubijcit. Quilongifunt, ac Canon1. tardigreſſus, funt
tarditate moleſti,&perfectiui,fii licet abſoluentes opera: ratio veròeſt
,quoniamlongitudogref fuumeftefficax, tarditas veròcunctabundum,diuquedelibe
rantem reddithominem Qui breuis,&tardigreſſus,tarditatemoleftus,non Canon2.
perfectiuus; etenimbreuiter,tardequeingredimini meefficax eſtadperficienda
opera. Quilongi,&celerisgreſſus,
non moleſtus tardi- Canon3. tate, perfectiuusque eſt; quoniam celeritas
perfecti ua,&longitudononinefficax. Quibreuis,&celerisgreſſus ,
nonmoleſtus tardi- Canon4. tate,&nonperfectiuus. Preferonempe lectionemnega
tiuamaffirmatiue, quequidemincodice græco aliquo reperi tur, at afteriſco
etiamnotatur, eique alterafubftituitur. §. Quartus. Exfundamentispoſitis
Canonesdeducuntur. Acanonibus Aristot. non receduntiactafundamenta, ex quibus
itidemfumitureos, quilongorumfuntgreffuum,actar dorum 300
Deconiect.cuiufquemorib &c. dorumeſſe actionumfuarum perfectores , &
diuturne etiam deliberationis ; at cum procedittarditasex contempturerum,
effemagnanimos. Remiffecupiditatesnonfatishabentlocum, cumlongitudinegreffuum,
nempehacroburpofcit , adeoqueca lorem; illæ veròfrigida temperiei innituntur.
Celeritas, longitudo greffuum cum validis cupiditatibus, validitatem
quoquefacultatis exequentis , acroburſignificat; utactuosum
hominemadducentemqueadfinemfuasoperationesindicet;ma gisnempeexequentem,nontamen
quèdeliberantem,acequali maturitate, atque longorum,&tardorumgreßuumhomo.
Ce leritas motuum , &breuitas greffuum acutas cupiditates,at imbecillitatem
virtutisfignificat : unde ob celeritatem non maturèdeliberat,ob imbecillitatem
exequutricis virtutis adfi nem non perducit actiones ceptas.
AlexanderMantufellius eiufmodiinceffuingrediebatur, eta moribusfignificatis
nonab horruit. Pigribominispræfertim videntureffe acefju ingrediebat ell
greffuspar ui, t) tardi:nampigritiescum naturalipropenfioneinnititur,
frigiditatemtemperamenti expofcit,adeoque imbecillitatem virtutis . Modesti,
utquirefractas , habent cupiditates , tardorum greffuumfunt, utArist.dicit
Physiogn.cap.6.longorumau temeòquòdadexitumpotesfintcepta adducere. §. Quintus.
Demotioneinęquali. ALIQVI inęqualimotugradiuntur,nuncfcilicet velociore,
nunctardiore: que motuuminæqualitas argumentumestinſta bilitatis morum:
inſtabilitas autemfæpe comes eſt vitij ,vel difpofitionispraue ex Aristot. 9.
Eth.cap.4. quiimprobistri buit diffenfionemaſeipfis, &iugeminanimopugnam.
Non iniuria Liber Octauus. 301 iniuriain Catilinaexprimit Salustiusinæqualem
inceſſum, indicem eius improbitatis,verbafunt. Igitur color ei exan guis,
fœdioculi, citus modò , modòtardusinceſſus, prorfus in facie , vultuque
vecordia inerat . Sit ergo canon . Inequalitasinceſſus,quiſcilicet
modòcituseft,modòtardus, Canon. femperinstabilitatem morum fignificat, ut
plurimum autem improbitatem etiam. Declarandus verò, )accipiendus canon, cùminæqualitas
Declaratio. eiufmodide moreinest, nonex electione, &propofito; dico ex
electione,&proposito,fiquis ex.gr.adfuiexercitationemcele riter ambulat :
deindepro grauitateſua inreliquaambulatio netardeincedat .
Demotueodemvniuerficorporiscumfiguraaliqua itidemcorporis. Caput Quintum . §.
Primus . Deinceſſucum erecta ceruice. IN NCESSvs
cumerectaceruicefuperbiamfignificat; unde Niceta
ChoniatesLatinos,quosfuperbosafferebat erectain cedere ceruice defcribit.
Horum, qui erecta ceruicelongis, tardisgreffibusingrediuntur, fumma funt fuperbia:
atquice leriterambulant, refractamfuperbiamſignificant,at quibre
uiumfuntgreffuum,ſuperbiolam &ipfifuamobtinent,fedpa 1 • rumefficacem . §.
Secundus. Deinceſſucuminflexaceruice. INCEDENTES ceruice inflexain
anteriorempartem cogi- Canont. tabundum habitum præſeferunt . Atfi ceruix
inflexafuerit Canon2. inpar 302 Deconiect. cuiuſquemorib.&c.
inpartemdexteram, argumentumid CynedorumfcribitArist. Canon3. Inceffus
auteminflexaceruiceadfiniftram Thraſonum habitus videtureffe, isenim geſtus aptiffimus
ad educendumenſem; undequi vocariamant, manuadenſem,ut vocabaturAure Vopiſcus
in lianusposteaImperator, optimeſe ineacorporisfigura compo eiusvita . nunt:
quoniam veròfortis extraoccafionem mitiseft, ut dicit Arift.quiperpetuoſein
pugnandihabitu cõponunt,fimularepo tiusfortitudinem,quàm exercere , &
habere videntur. Atfi naturalisfuerit habitus is corporis,fortitudinem
naturalemfi Ineiusvita. gnificat: quodconfirmatur, quiaex Plutarcho AlexanderMa
gnusitaadfinistramparumperflexamceruicem habebat. Ada mantius veròdiciteffeignorantes,
) Albertus ſtultos,quiita inflexa ceruice incedunt . Sieximitatione ,
&fictione contra Etafit eafigura,rectèfehabentcanones Alberti, et Adaman
tij . Thraſones enimineptifunthomines; undede Thraſone, quemin Eunucho adducit
Terentius, Gnathodicit, Factuuseftinfulſus, tardus . Atfifit ex naturali
habitu, nonrectè dicuntur; neque etiam Alexanderfuitfatuus, &c. §. Tertius
. Deinceſſu cumgeſtu, figuravè corporis actioni alicui accomodata. QVI
inceduntcũgeſtualiquoactionicuipiamconueniente, indicantfeipfosin eam
actionempropensos, v.gr. mulier,que in morem criſſantis mouetur, ambulatque:
vir,quiin morem ceuentis; neque veròPerfiusfine amarulentiain Romanospro ceres
dum laudabant, &admirabantur carminapublicèdecan tata (aNeroneforte)protulitillud,
AnRomuleCeues? Licèt 4 LiberOctauus. 303 Licètcumilli tumincederent , fedStarent,pertineat
potius adfequenscaput . Exhocfortecanone pendet illudAristot. Qui pedibus,
&cruribus inuerfis ambulant , effeminati. Ea enimfi gura ad veneris
exercitium apta est. Inideaautem Cynedi flexibilemgenu ipſum dicit.
Quodfignumex eodempendet fundamento. Demotupartis corporis . Caput Sextum . §.
Primus . Demotibus brachiorum, &manuum Canones ea dereAriftot. ALIQVIinter
loquendummanus, brachiaiactant, motitantvé, dequorum motibus Aristot. canonem
hunc protulit . Idem de corum motu dicendum , quod de greſſibus , dequeingreſſu
dicitur. Quocirca,quibreui motu, acceleri manum, brachiumvéiactat, inftar eius
erit, qui greßibusbreuibus , acceleribus utitur; qui longiusiactat,ac
celeriter, instargradientis longisgreßibus, & celeribus; idem queestdehis,
atquedeillis iudiciumfaciendum, quodpariter dereliquis est afſferendum . §.
Secundus . Canones alij exauthoris ſententia additi . MOTIONES interloquendum,
brachiorum,manuum que cum validefuerint,demonstrant magnum imperiumfa
cultatisfignificatricis in corpus, cumnedum in vocalia instru menta
influat,fedin brachia , & manus, eo uſque resproce dit, utquidam
rotentcaput. Supploſiones pedumfuntorato rifrequentiores, velerant antiquitus ,
utapud antiquosRe thores 304 Deconiect.cuiufquemorib &c. AdHeren.
thoreslegimus. Immodicè autemaperireſuaſenſa,ſimplicis, et Quintil. Cic. iBruto
leuis eft hominis : at immodicè tegere, eftocculti, & latentis . Canon1.
Quiitaqueimmodicaceleritate, ac minutis motibusmanus,di
gitosvéiactant,acbrachia, leues, acfimplices,ſedemonftrant . Canon2. Canon3.
Hortenfiusoratorgeſticulatorfuit , &leuem etiamſe præbuit hominem. Qui
earundempartium motibus longis, ac maiori bus utuntur,verùmnonceleribus,
apertos quidemſe ,atgra uestamenfignificant . Quiab omni motu abftinet tectum
ſe Praje præfert, velfrigidum, ſegnem. Abalterutraverò cauſa
procedateffectus,eft ex alijsfignis, &coniecturisdijudicandū. §. Tertius .
Exceptiotraditur. VERVMexcipereoportet, nifi ex vitainſtituto, affuetu Ammianus
dineque ineumſemoremaliquis compofuerit. ConstantiusIm Marcellinus perator
obaffectatamgrauitatem immotus adeo perſtabat, ut prohomine viuente fimulachrum
viuentis credipoffet. Hi ſpaninuncinfimilemſeſegrauitatemcomponunt,utnonfacilè
fit inillisgefticulationes manuum videre. Siqui ergoexinfti tuto
exterioremcompofitionemfequantur,non licet ex motibus, corumvéceffatione
interiorem animi cultumin ipfis arguere. §.Quartus. Demotibusreliquarumpartium
. MOVERE auteminterloquendumreliquaspartesfigni ficat earundempartium multam
exercitationem, utsuspicari iurèpoßimusdeillis, qui interloquendumceuent
(veluti pro ximocapiteex Perfiode Romanisdiximus)nefint illi motui longa,
&turpiexercitatione afſfueti. De LiberOctauus. 305 Decorporiscultu . Caput
Septimum . §. Primus. Quæ caufæ cultus corporis , & contrariæ omiffionis.
corporis non ab unicapendet caufa,neque Cetiamcontrariaomifsio:cultusenim
effepoteft ex livids. libidi ne, vtformofior,ſcilicet ex ornatu appareat,
vndeſpectatores, aut ſpectatrices faciliusinfui amorem alliciat : poteft
etiamex Superbia ,ambitionevé procedere, utfit admirationi ceteris excellentia
veftium . Contrariaautem omißioextribuspre fertim caufispendere poteft;
excontemptu exterioris eiufmodi cultus , qui contemptus , velex spretu
vulgarishonoris ori tur, utin Magnanimis,velexcultus interioris amore, utin
contemplationideditis , veldemum ex distractione in potio remcuram. Secundolocopendere
poteft ex auaritia . Tertioex pigritia,etſecordia. Quiex pigritia
cultumomittunt,fordi bus uſque corporisfedantur: eodem enim vitio impediun
tur,neſelauent, comantique , & cumdemum laboreminfui cura ponant,qui
adciuilem corporis cultum exigitur. Sint iam canones . Canones ex cultu corporis.
CVLTVS corporis vestibus fumptuofis abſquemollitie Canon 1.SIGNIFICAT hominem superbum,
ambitiosumvé, cum excefferit conditionem eius : intra veròſtatusfui
limiteshominemma gnificum autfaltem honorisftudiofum . CafarinCommenta
rijsfcribit aduentumfuum ex colore veſtituscognitum, quo υ infigni 306
Deconiect. cuiufquemorib.&c. rop. Lib. 8. Cy- infigni inpralijs uti
confueuerat . Cyrus ex Xenophonte au guftiffimumhabitumfumpfit, cum
primumpostadeptum im Plin. lib. 9. perium palamfolemniter prodijt . Cum
quadrigentiesfefter hift. c.35. Canon2. tium ornatuſeſe comebat Lollia ,
&dignitatis, &forme honorem quærebat. Cultus vestiumcum mollitie
præfertimcorporis laſciuiam indicat tuminfæminis, tummaximèin maribus .
Vestesil Seneca. letranslucide , quibus nonmagis tegebanturfæmina in via
adulteris , quàm in cubili , impudicitiamfanè monstrabant . Atcultucorporis,
mollipræfertim accedenteimpudicitiaargui tur, velutifi iuuenem purpuriſſo
infectum quis viderit, crinibus ferroin cincinnoscontortis , euulfis crurium ,
&bra Iuuenalis Sat.2. Canon3. Canon4. Canon5..
chiorumpilis,præfertimquepodicis, utillud Satyrici, Podi celeui ,quis inquam
eiufmodiiuuenem nonturpiter lafciuum crediderit ? Siquisnonadmodum pretiofis
veſtibus,& illis non or dinatè admodum, &concinnèdiſpoſitis utatur
,iudicaride bet immaiorem, quàmcorporiscultus curam diſtractus . Ita Cefarmalè præcinctus
incedebat , utrectèineoSylla coniece rit animum magna molientem , velmoliturum
, idque monue rit Pompeium . Caue tibi a puero malè præcincto ; meliusque
multoiudicauit,quàm Cicero, qui ex eodem cinctu molli Cesarem ,
&imbecillianimocrediderat . Siquis vestibus utatur vilispretij ,
atillisdiligenterac comodatis , & reſartis;fipauperfuerit,politum;fi diues
, auarum hominemſe prebet: nam cultusftudio tenetur : at fumptuiparcit infra
dignitatemfuam, &facultates ; quod est auaritie . Si quis vestibus non
vilibus , at immundis utatur, multis fordibus præterea corporis , ac Squallore
inficia tur, LiberOctauus. tur, sefocordem, & pigrumfignificat , non
auarums . 307 Siquis , & vilibus vestibus, & protritis,
&immun. Canon6. dis utatur ,ſe ſe adextremum auarumfignificat . Namex trema
auaritia adeo in curam rei distrahit animum,utnul li alij negocio , ac cure
vacare poffit . Videmus nuncN.bo minem ditiffimum vestimentorum pufillitate ,
ac immundi tię , corporisqueilluuia despicabilem omnibusſeprebere. Utrumautem
ex pigritia, an ex occupatione aliarum cu- Canon7. rarumquisfitfordidus ,
dijudicandum eft, confiderando, num in aliquarefitis diligens . Sienimin
aliquadiligenserit , ex occupatione , non exfocordia. Idem,quemmodòdiximus, af
fidet fumma cum diligentia frumentorum menfura, neque puluere deterretur;
pauloque vegetiorolimatateprediaſua circumibat,quediligentiamfignificant,
nonpigritiam ; exdi uitiarum ergo curafordes. Utrum vilis pretij veſtis ufus ex
auaritiafit, an ex Canon8. contemptu cultusexterioris ,obaliquaminteriorem
curam,ex reliqua hominis vita eſtimari potest. Sienim videamusho minem studijs
occupatum literarum , velmilitiæ, velalicu ius artis, atque in eononmultam
accumulandi curam, ex re liqua vita colligamus, certi
erimus,nonexauaritiaexiguita te vestium uti. Philopomenestotoanimoin
militaribusme ditationibus occupatus , veſtitus ornatum ſpernebat . Gotti
fredus Bullionius ex magnanimitategregario amictu induebatur, vt velherbefacco
infidensÆgy ptiosoratores exceperit, quitamenin tam exiguo cultu virtutis
illius maie Statem agnouerunt , & reuerentifunt. 2 Ad 308
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Adprimariafignamorumaposterioritranfit.
Primòenimdeexterioriactioneagit, quametma teriale actionis vocat . Caput
Octauum. §. Primus . Fundamenta dicendorumaperit. Ac defecundarijs minusque
principalibusfignis mo rumaposterioridictafint; adprimarianunctranfeamus. Sunt
veròhec actiones ipforummet habituum,quorum aliæ funtinterne,aliæ externa
.Primolocodeexternisagamus; po ſteadeinternis, utdeſenſuobuijs; inquibus , tum id,quod
materiale eſt , occurrit, tumformale . Idipfum , quodfit,ma teriale est ; nempe
pugnare aduerfus hostem audacter . For maleautemfumiturafine, utfipugnetquis ob
bonestatem actionisfortis,exfortitudine verèoperetur:fiobcharitatePa tria , ex
virtute propriæ charitatisagat: fi ob lucrum ,pre
miumquepromiffumaPrincipe,&expectatum (utcumdi reptio vrbisobſeſſe
militibuspromittitur) exftudiolucri; t exauaritiadefcendit operatio :fi verò
addignitates militares obtinendas, &demum adhonores ,queerat ciuilis
fortitudo Aristotelisexſtudio honoris verèhomotum agit. Antearem pertractauimus
, ac vidimus ex Aristot. quifuraturobadul terium ,eße potius adulterum , quàm
furem. Materiale ergofemperestidem pugnarepropatria, at formaleest,
velfortitudinis,velcharitatis,velauaritia,vel ambitionis , &c. Et
quoniamformale verèmoremfignifi cat , non materialeactionis ; hincfit, ut
actioipfa perſenon indicet exactè morem : cũexlongèdiuerfis moribus,&
habiti buspoffiteademproficifci . Sint itaque canones . Canones continet. Ex
materialiipſaactioneexterioremoremnonlicetdepre- Canon1. bendere
argumentoneceßario,fiue techmirio. Exdictis iam fatispatet canonis veritas; non
enimexaudaci,&fortipu gnalicetarguerehominemfortem; cumex ambitione, velex
auaritia poffitfortiter pugnaſſe .
Exmaterialitameneademactionefrequentinafciturproba- Canon2. labilis admodum
coniecturamorisrefpondentis;fcilicet expu gnafrequente, coniecturafortitudinis
; exfrequenteelargitio nebonorum,coniectura liberalitatis. Confirmaturcanon,tum
exeo quòdeffectum,nificontra- Cófirmatio rium appareat, in caufam
perſereducimus; tum etiam ex Canonis. communihominumfenfu, &exOratorum ſu,
acRethorum monitis . Monet Aristotelesin 1. Reth. tumfactaeffe habi- Cap.9.
tusfigna, tum plurimumconferre, ut laudatushomoexha bitufeciffè
credatur,fifæpiusfeciſſedemonstretur. Orato resautem adprestantiam virtutis
celebratorumhominum exagerandam , eorum accumulant exterioresactiones. Cicero
proleg. Maniliafummam,immofummas virtutesinPompeio
demonftrauitexijs,quægefferat. Italiamliberauerat; Siciliam multis
cinctampericulis explicauerat;Aphricăpacauerat;Gal liamRomanisexercitibus
ferroaperuerat ; in Hifpania hoftes plurimosprofligauerat ; Seruilebellum,
&demumPyraticum confecerat. Legislatores pariter , ac Iudices æftimationem
eiufmodi , ac coniecturam interioris habitus ex actione exte riore , frequente
præfertim , pro neceffaria habent, & eui dente ; vocantque prefumptionem
iuris , & de iure ; contra quam nullam defenfionem, & tergiuerfationem
admittunt, 3 ut 310 Deconiect.cuiufquemorib.&c. utquifuraturex electione ,
atqueiterumtertioprofurebabe tur,atqueepunitur. punitu
Quieodemmododicithærefim,autberetica lefactüperpetrat, habeturhereticus,atque uthæreticuspuni
tur.Hecpræfumptio violentaaIurifconfultis, eiusque exem plum,non tamen
nomen,habetur extra debaret. in6.cap. accufatus, §. illequoque .
Exemploactionis Seiani, eterrorisTiberijconfir maturidem; fcilicetnon
neceffariocolligi ex materiali,exterioreg , actionemorem. NON effe
autemexmateriali ipſa operationead babitum neceffariamillationepreter morem,
quædiximus, placetrepetitofermone confirmare: esto veròexemplumillud Seiani
,quodplurimumdecepitTiberium verſutum,alioquin
&aftutumPrincipem;placettotum verbis Tacitiexfcribere. Atfortè illisdiebus
oblatumCæfari anceps pericu lumauxitvanarumoris:prębuitqueipſi materiam,
curamicitiæ conſtantięqueSeianimagis fideret: ve fcebantur in villa, cui
vocabulumſpeluncæ, mare Anuelanuminter,Fundanosque montes,natiuo in ſpecu ,
eiusos lapſis repente faxisobruit quofdam miniſtros;
hincmetusinomnes,&fugaeorum, qui conuiuium celebrabant;
Seianusgenu,vultuque,& manibus fuperCæfaremſuſpenſus appofuitſeſein
cidentibus,atquehabitutalirepertuseſtamilitibus, qui ſubſidiovenerant. Maior
exeo, &quamquam exitioſa fuaderet,vtnonfuianxiuscum fideaudie batur.
ExhacitaqueactionefidemmaximaminSeiano,ar gumen Liber Octauus. gumentatus
estTiberius,atargumentononneceffario,utpa 311 patefacta
pofteaconspiratiodetexit. Verùm Seianusmorien te tumTiberio improuiſacamorte
agnofcebatſeperditumiri: imperiumenim in Germanicidomum recedebatcuiipfe inten
tiffimus erat: nonergo charitate Tiberij ,fedamoreſui Tibe riumfouit,totisque
viribus vitæ eiusconfulit; atcumaliter crediderit Tiberius ,eousque
auctoritatem eiuspromouit, ut paulòminus ipfe oppreffus deincepsfuerit ab
immodica infidi bominis, &adimperiumadfpirantis potentia. Deformaliactione,fiueformaliparteactionis. A Numelectiofit ſignumhabitus, affirmantium
opinio. D formalem iam actionis partem accedamus . Hac quefit vidimus:nunc
repetatur, & unde deprehen datur, & quomodo, difpiciamus. Aristoteles
videtur ele Elionem utbabitusfignumafferreinRethor. adTheod.lib.1. c. 4.
dicitproprium effeeius,quihabituiam virtutispotiturex effeeius, qui babitu ian
electione agere; & lib.3.Ethic. c.2.inprincipiodicit,electionem eße virtuti
,idesthabituiaffinem,ft ) magisindicare mores, quàmindicet actio; &lib.s.
Ethic.adNichom.c.3. idemdifertè tradit, ubiactionestrifariam diftinguit
infactasex errore,in factasexaffectu,in factas exelectione . Solum he poſtrema
babitumfignificant: funt hæc inter catera Aristot. verba Qui in his naturalibus
affectibus,&neceſſarijs læ dunt,&peccat,iniuftèquidéagunt;
funtqueiniuftè facta ,nondumtamen iniufti obhæc, nequepraui ipfi 4 312
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ipfi homines habentur, quippe cum læſio ipſa ex
prauitate minimè euenerit.Nam cumex electione læſerit quispiam , tum demum
iniuftus,&prauus eft . Hæc ibi Philoſophus,ex quo dogmateilludprocanone
pendere videtur .Vt quinon ex impetu affectus,fed exele Etione adulterium
perpetrauerit,fitintemperans habitu,Sci licet eius vitij fit imbutus . Hoc idem
Legumlatores ali qui interpretati funt, præfertimque Veneti3 penesquosqui
exaffectu perpetranthomicidium, dicunt illi acaſo puro , mitiuspuniuntur;
atquiex electione,dicunt acaſopenſa to,pœna mortisplectuntur; quaſiſcilicetbi
prauifint, ex habitu peccent ,adeoque ut deplorateprauitatisfint ex viuentiumnumero
tollendi ; illi peccent ex affectu, &pof fint emendari. Satir. 1. §.
Secundus. Pro negatiua opinione. Ат
contrafacit,quoniameadem materialis actio exele Etione pluriumhabituum
effepoteft, proindeque electiononfi gnificatcertafignificatione
habitumrefpondentemprimoacper fematerialiactioni .Nempequi vetulam
diuiteminhibantad lucrumfaciendum, penes Iuuenalem.
NoctibusinCelumquoseuehitoptimaſummi, Nuncviaproceſſus vetula veficabeate
Vnciolam Proculeius habet,ſedGillodeuncem : Partesquiſquefuas admenfuramingiunis
. : Hiinquam exelectionepeccant,atnonpropter voluptatem, fedpropterquæſtum , ut
actio intemperantia materialis ex auaritia formalefuum haberet; neque
ſquequaque reftèex electione actionis intemperantis intemperantem inillis
homini bus habitum licebat arguere; credendum eft enimeos illo pec caße Liber
Octauus. 313 caßeanimo,queminfeipfoexprimitin pariagoneHoratiusin
Ode illa . Rogare longo putidam teſaculo, Vires quid eneruet meas ? 8. Epodon.
Cumfittibi dens ater , &c. Nauseabundifcilicet in eoscomplexus defcendebant
,ata defideriohabendi impellebantur. Ariftot.ipſe , ut
nonfemel Lib.s.Eth. retulimus , difertis verbis idem testatur . Iterum
repetamus cap.2. verba. Adde, quodſi alius,lucrandigratia, adulte
riumcomittat,pecuniasqueaccipiat ,aliustribuat, damnoqueafficiaturob
cupiditatem ,hic intempe rans magis eſſe videbit,quàmplurisvfurpator : ille
iniuftus,&non intemperans,perfpicuúſcilicet,pro ptereaquodlucrandi cauſaid
facit. Hecille. Atratio pretereaidemfuadet,namformale actionis
confiftitinfine,ſeu exfinependet, atelectio est mediorumnonfinis,quocircaele
Etioquatenus electioformaleactioni nontribuit. §. Tertius .
Veritasaperiturnempeinfine,vel ex fineeſt formale actionis. VERITATEM nunc
aperiamus. Formale ergo actionisin fineconsistit, velin actionisabeo nexu , utantea
diximus, nnncquerepetimus: quocircaexprincipio,quodafferturincon ſultationis
fyllogifmo, fiue in ratione actionis, elicitur . De principijs autemeiufmodi actionum noftrarumfatis iam an- Lib. 2. de tea
. Siquisergopuellis donet,neinopiapraßepudicitiam , Prud.c.3.
vendant;formaleactioniseritisipfefinis,qui charitatis eft: atfiquiseifdem
daretadeasftuprandas ;formale tum eritin temperantiumfinis: principium
enimprioris actionis, eiusque rationis , quodidemest,finis est,ne puellæ
pudicitiam ven dant: Deconiect.cuiufquemorib &c. dant:
atfecundeestſtupriirrogatio. Ininferendo Patriabello Cafarlibidine tyrannidis
arripiende mouebatur ,hicerat eius finis; idqueformaleactionis ,
acdeliberationisfue : at militum inobfequendotum Cafariineademactioneerat
defendereiniu uil.lib.1. Debell.ci- rias Imperatorisfui,&
TribunorumPleb.itain Comentarijs legimus,conclamantlegionis 13.que aderat,
militesſeſepa ratoseffeImperatorisfui , Tribunorumqueiniuriasdefendere :
quemetiamfinemprætendebatCaſar,occultans eiusobtentufi nem verum. Exfine
veròformaleactionis nafcifecundùm Aristot. quoque, eiusque hoceſſe dogmapatetex
2. cap. s . Ethic.locoproximè adductodeeo,quilucrandicauſa adulterium
committit. §. Quartus. Quomodoelectio ſignificet habitum, i conciliantur
contrariæ fententiæ §. primi , &fecundi. Vì verdintelligamus,
utrumformaleactionisfignificete habitum, necne, estenodandadifficultas, rutrum
electiofitfi gnumhabitus;fititaqueconclufio. Quiex electione operatur,
exaliquohabitu operatur,fiuerectè operetur,fiue malè. Expar
tiumenumerationeconstat, fi enim malè,& malaeligit,iam voluntas cedit
affectibusipsa perſe; namfi ex impetu affe Etuum protraberetur, utin
incontinentibus non eßetea ele Etio. Iam ergo inſeditin
rationeprincipiumdeprauatumpeccan di, quodhabitumfupponit vitij;folumenim
vitiumprincipia agendiperuertit, ut antea vidimus . Cum autem recta, at
queprobaexelectioneagimus, velaffectusrepugnat,& vin cuntur, eftque habitus
continentia, vel affectusobfecundant rationi, estque habitus virtutis.
Sitfecunda conclufio ,que eſt declaratio quoque pracedentis; ex electione
operari indicat quidem LiberOctauus. 315 quidemhabitum
aliquem,acnonneceffariòillum,adquemper tinetprimò actio, v.gr.furariexelectione
arguithabitum non neceſſariofurandi; poteftenim effeexhabitu intemperantiæ ,fi
quisfuretur, ut adulteretur, velfornicetur, velutifilijfami liasinductiin
comedijs expilabuntpatresadamicas comparan das.
Quiadredimendumpatremfurarieligeret,eaelectionon
furandi,fedcharitatishabitumindicaret. Sit tertia Conclufio. Electio,utfumitur
unà cumrationeoperandi,feucumconful tatoriofyllogifmo, indicat nedumhabitum in
vniuerfum,ſed certumhabitum, & determinatum; nempehabitumillum , ad
quemprincipiumagendi, quodqueidemestfinisoperationisſpe
Etat,v.gr.fiintelligamquempiamelegiſſefurari, utpatrem captiuumredimeret ,
cognofcoineohabitumcharitatis ergapa trem. Hecipſaperſeconclufioconstat.
Quartaconclufio . Electiononqueuisproba declarat vir
tutishabitum,fedqueadactionem uſqueperſtat. Hæcconclu
fiodeclaratur,&probatur exeo , eo,quòdincontinentiaccidit; is enim
anteoccafionempræfentempeccandirectè,tt) recta eligit, atingruente
occafionedeficit. Rectaitaque eiuselectio nequa quamineo
virtutishabitumindicat, ) conclufionespræceden tes, quòad
virtutumhabitusſpectant,cum huiufmodi decla rationeſunt accipiende. §. Quintus.
Formaleactionis, an,&quando fignificethabitum. FORMALE
actionisfignificaremorem,fatisiamconſtat; atcummoristriplexfitgradus ,
ipfafcilicetpropenfio, quæali ter
mosnaturalisdicitur,diſpoſitioaccedens,&tertio acpoftre zmo locohabitus
contractus. Vtrumdicendumeft,formale actio nisfemperfignificare babitum
contractum ? t) negatiuère Sponden
Deconiect.cuiufquemorib.&c. ſpondendumest;nam
&quiexnaturalimoreoperatur &qui exdifpofitione, nedumquiexhabitu,
adfinemaliquem agit. iuxta axioma Aristot. Omnisactio, omnis electiobo
numexpetit. Erit itaquepriorconclufio:formale actionis fignificatfempermorem,
atnonfemper babitum : atfecundafit conclufio . Quandoformaleactioniscum
electioneiungitur,iam habitumfignificat,patetexprecedenteproximo §. §. Sextus.
Exceptio concluſionisſecundæ§. quarti. CONCLUSIOfecundaſ. quartiexceptionem,
&re Strictionemfupracap. 9. I.fecundi,patitur; utfitaccipienda
fecundummoralem veritatem, nonfecundùm prefumptionem iuris,fecus enim est
iurispræfumptio, &deiure,ut quiexele 1 A § Etionefuratur,fitfur. Quidicit
exelectione , &fedato animo hærefim,fit bereticus: adeo utqui berefimeo
modoprotule rit, aut aliudhæreticalefactumfecerit , &iamſipostea neget
intentionem &opinionem hereticam, attamen ut hæreticus punietur, dicitur
autem prefumptio violentaa Iurisconfultis, outfupràannotato locodiximus.
Methodusdeprehendendiformaleactionis,fiuefi nem eius,ſupponendointerim
nullamfubeffefi mulationemfallaciamvè. CaputVndecimum. . Primus.
Methodusinduocapitaſecatur. NNITAMVR nuncmethodum traderedeprehendendi quem obfinemquispiamoperetur,operatusvéfit,
duplex veròest methodicaput, alterum,cùmfimpliciter agitur & absque Liber
Octauus. abſquefallacia : alterum cumfallaciafubeft, vel eamfubeffe fufpicamur;
oportet itaque eamdetegere. Primo nunclocopri 317 mumcaputpertractemus , fupponamusfcilicetquiagit,&qui
loquiturapertè, &candidè agere, acloqui . §. Secundus. Primumcaputmethodi,
præ cepta inueniendi finis traduntur. QUONIAM ergoaniminoſtriſenſuum,
¬ionum Ariftot.1. fignafunt voces, barumſcripta,fit ut venariexvocibus
Perih.c.1. preſentis,&fcripturaabfentisdebeamusfinem, ob quem quif
queoperetur. Apertiſſima verò Apertiſſima veròfignificatio eft, cum quisdifer
tis verbis, explicitequefinem operationisfue protestatur:fi nempe dixerithuncegoobfinem,
veladfinemfum operatus . SiCafar, &Pompeiusdeſe ipfis ea dixiffent,que de
ijfdem Cicero dicit: Sed neutri, inquit, σκοπός eſt ille, vt nos Lib.8.epift. beati ſimus,vterqueregnare vult,interdum
finis vo cefuppreffa tamen exprimitur; cum enimdicimus aliquidnos feciffe,
velfacere , velmoliri, utquippiam aliud confequa mur, velalicuius reigratia ,
velcauſa,finem fignificamus. Item quoniam finisestquideminintentioneprimus,atin
exe cutione postremus , utqueipfecauſaest ingenerefinaliscau ſe,itaefteffectusingenerecaufæ
effectricis ; ideoquod aliqua effectione obtinere molimus, idipfum actionis
propofita fi nis est. Schemata orationum quibus finis exprimitur affe ramus.
MEN. Quin egoveròquamobremidfaciasne ſcio . CH. Egone,vtilliusanimum, quinuncluxu
11.adAtti cum. Primű exe plum penes Ter.Heaut. ria , &lafciuia diffluit,
retundam , redigamvè,vt, act.5.fce.1. quòſevertat,nefciat. Intelli 318
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Intelligimus exhisfinemfuiſſe Chremetis
retundare, acre primereanimumlafciuientisfilij . Secundum exemplú pe nesCic.dFi
nibus. Tertium far.s, Vt tum aut voluptates omittanturmaiorum volupta
adipiſcendarum cauſa aut dolore ſuſcipiantur maiorumdolorum effugiendorumgratia
. In quoexemplo & vox,cauſa,ſignificat finem , &vox, gratia, uthac ratione
adeptio maiorum voluptatum propona tur, utfinis,necnon maiorum dolorumeffugium.
Quodmeaſpontefacere conſtitueram ,vtquam
eleniflimummepræberem,&Pompeiumdaremope penesCic.li &Cornelio ram,
vtreconciliarem. Tentemushoc modo,ſipof br.9.adAtt. fumus omnium voluntates
recuperare, & diuturna eput.8. Canon. Annotatio. victoriavti . Finis
lenitatis Cæfaris erat diuturne victoria ufus. Idest diuturna
dominatio;quemfinem alio mododicendi expreffit, clariore post pauca verba . Hæc noua
fit ratio vincen di, vtmifericordia,&liberalitatenos muniamus . Sit canon .
Sempereffectus rationemfinis habetad caufamfuam effe Etricem,
velfinisproximi,velremoti . Quòfinis autem remotioreft,ac ulterior,
eòeſtdignior, & veriorfinis, patet exfuperioribus, nempe lenitatis
Cefaris,fi nisproximioreratrecuperare voluntateshominum: huiufmodi
autemrecuperationis finis erat diuturne victorie uſus,fiue fecuradominatio.
Verioritaquefinis eratdominatio,quàm v luntatemreconciliatio; nam, &
ulterior . Quibusexlocis finisfiteruendus. Ex verbis verò,&fcriptura
vidimusfinem eruipoffe. Inter scripturas autem epistola præfertim animum aperit,
cum ad familiarem, intimum, acfidumfcribitur. Ex loquutione subita,
et improvisa syncerius, quàm meditata finemaperit. Subdolaenimest magis,
quàmlonga meditatione teximus . Exinteriore actioneindago moris . Caput
Duodecimum. §. Primus. Actionesinternæ diftinguuntur. NTERIOR actioalia est
appetitusfentientis commotio, Iidestper idest perturbatio, & affectus ;
aliaestfuperioris appetitus, fcilicet voluntatis , nempèelectio:
cognitionemnunc nonnisi, utcumhisconiungitur,confiderabimus:fatis antea
distinxi mus, cumoportebat,præfertimqueintertiaparte lib. Sexti . §. Secundus.
Ex electione, adeoquevoluntatis actioneindago morum . Deelectionenoneft,
quòdaliuddicamus præterdictacap. 10.proximè,nifiquodinquirendum eft,num
electioeademper feueret in eadem occafione, acre; namfidiuerfa electio inhomi
ne, moreminconstantem oportebit iudicare:fi eadem, &fre
quens,probabiliffimumerit reperireinhomine morem electioni respondentem .
Repetamus tamen, argumentumnon effene ceffarium, licètapicem obtineatprobabilitatis:
hocexfuperiori busconstat; atprætereaprobo exemplo militis illius Antigoni, qui
ulcere, acfistula laborans præ tadio vitefortiffimè pu gnabat: eligebat is
periculapugnæ ,idquepro occafionefemper, neque tamenfortis erat, utcumcuraRegis
conualuit,reipfa ostendit pericula declinando, &pugna aleam deinceps detre
Etando . Deconiect.cuiufquemorib &c.
Etando. Verum ille ſemper canon retineatur . Canon. Praxis. Cumelectio
unàcumeius principiocognofcitur (estautem principium electionis finis)mos etiam
cognofcitur , utantea declarauimuscap. 10. §. 4. concl. tertia. Curio penes
Ciceronemdicit Cæfarem elegiße clementiam , Lib. 10. ad nonquòdnatura, aut
habituin eam propenderet,fedquòdpo Att. epift.4. pularemeamreputaret,fcilicet
accomodatampopularigratię con ciliande, ac retinende . Finis ergo hominis erat
Studio, ) amore Plebis fulcire dominationemfuam, ut ex hocquoque capite mosin
eo tyrannicusprodiret. §. Tertius. Ex affectibus morem quando liceat
inueftigare. Ex affectibus, utcolligiqueat mos ,nunc annitamurin dagare:
velergofolum affectus conftat , nempe dolerehomi nem,autirafci; velconstat
etiam cauſa, v.gr.propterquid irafcatur. Si affectus , & caufa conftet pro
quantitate affe Etus , & validitate obiecti, mos deprehendi potestvel per
modum habitus , vel permodum difpofitionis, vel obnatu ralem procliuitatem
inexiftens. Quodfi affectus folus con ſtet,nonlicet conijcere morem; nonenimſi
timere,velfrequen ter, nouerim hominem,dumnonconstet, an timeat infamiam, an
paupertatem, an mortem,an amice abalienationem, ut Cli Heaut.act. niapenes
Comicum 2.ſcen.1. 1 OClitipho timeo , Nonpoffumdemorequicquamiudicare. §.
Quartus. Ex affectu,&cauſa eius cognitis morem indagare licet. Si
itaqueaffectus conftet, &caufa eius , morisindaginem aggredi 1 LiberOctauus.
321 aggredi licet; cum enimfubiectum virtutis, ac vitij, me diarumque
difpofitionumfit appetitusfentiens, pro disposi tionis qualitate ,
menfuramqueexdatis obiectis mouetur, at quepromotuumratione, &qualitate ,
dispofitionis eius τί ciffimqualitas , &quantitas arguitur. Nempefiquisexle
ui iactura rerumfuarım vehementerdoleat , vel auaritie habitulaborat ,
velinauaritiamdispofitusestplus, minusvé pro doloris quantitate: non ex
unicatamen obferuationeli cetderetotapronunciare;fedfolum uttunc. Quamobrem iterarehominisobferuationes
oportet, easqueconferre, utfi in eodemaffectu conftantiareperiaturexeadem
caufa, velha bituminhomine respondentem arguamus, veldifpofitionem adhabitum
tendentem: atnifi ex eadem cauſa,idemſemper exurgat affectus, inconstantem difpofitionem
in homine in terpretemur . Ut autemexaffectus vehementia rectum iu
diciumprocedat, oportetanniti, utfifieripoffit, corporisdi fpofitionem , &
exteriores fortuna euentus in fingulis ob Seruationibus teneamus; nam eger
homofi exleui cauſaira ſcatur,noneque mirum est; atquefi homofanus ex eaira
fcaturcausa:paritererumnofushomoinirampromptiorquàm fortunatus , ea
tamenexceptione , eoque modo, quoanteadixi. Inlibr. de mus,acdistinximus.
Sintergocanones. Canones continet. Iracap.9. QUICVNQVE affectumpatiturex
aliquadatacaufa, Canon1. fiaffectusfuerit intralimites mediocritatis , obtinet
velhabi tum virtutis,veldifpofitionemlaudabilemad virtutem, quæ refpicit
eiufmodiaffectum exdatacaufa: atfiaffectus velfu perauerit mediocritatem,
velinfraillamfuerit, vitium, vel X difpo
Deconiect. cuiufquemorib.&c. dispofitionem vitijobtinebit : ad
quodis affectusab eacaufa cumdefectu, velexceffuattinet. Verbigratia, videmushominemdolereex
acceptainiuria, fifupra,quàmparfit, &nonfemel,intelligemusiracundiæip
fumvelbabitu,veldifpofitionepremi. Simoderate,habitu potiri, veldifpofitione
manfuetudinis:fi veròinfra mediocri tatemirafcatur, lentum hominem pronunciabimus.
Itemfide fiderium ultionisobferuemus, maius, velminus, velmedio
cre,eundemhabitumconiectabimus,veleandemdifpofitionem. Atfiaffectuspertinuerit
adauaritiam, eiusbabitum, veldi. Spofitionemconiectabimus,fiinexceſſu
nempefueritaffectus, veldefideriumdiuitiarum, vel timorpaupertatis, veldolor ex
paupertate . Quodfiindefectufuerit , contrariumvitium, autdifpofitionem arguit.
Siveròin mediocritate, liberalita tem.
Idemdealijsdicendumestaffectibus,qui,adquosfinguli habitus pertineant
virtutum,acvitiorum,inſecaudaparte borumlib.diximus. Canon2. : Si
constansfuerit affectusexeademcaufa,eundemquete noremferuauerit ,babitum
arguemusaffectuirespondentem : fivarius, tt )inconstans, varium
quoque,&inconstantem difpofitionempronunciabimus . Verbigratianunc
vehementerhominemirafci,nunclenem eſſe,ſiconspexerimus, neutrius partisobtinebitbabitum,fed
nutantem difpofitionem,ſi partamenfit in utroque affectu vacillatio .
Atfiiugisinalteroperfeuerantia, alterqueinter dumfolumexgrauitateipfa vitij
inſidentis erumpat, habitum contrarij affectus , acperfeuerantis, nonrari,
& interdumſo lumerumpētisponemus,fedhuiusactum,paſſionemqueſolum,
v.g.inAlphio,quemrepresentatHoratius,babitumfenerato risponere oportet ,
noncontemptoris diuitiarum, velvitam amantis LiberOctauus. mantisſemotamaturbisciuilibus: underectè
concluditHa ratius,feneratoremeum vocando, Epodon Ode2.
Hac,ubilocutusfeneratorAlphius, Iamiamfuturus rusticus,
OmnemrelegitIdibuspecuniam : Quarit calendis ponere. Atvariatio
infingulisaffectibuspar, quàminiuuenede fcribitHoratius, difſpoſitionemfecundùm
vtrunque affectum nutantemindicat. حسين Etamatarelinquerepernix, Conuerfis
Studijs . Cumintelligimusadexplendum aliquem affectum,utad Canon3. finemhominem
operatum effe,in eoqueexplendo,utinfinecon ftitiffe, credereoportetlaborareipſum
vitio, vel dispositione adeumaffectumfpe&ante; fcilicetfiad ultionem,ut
adfinem tum ultimum tetenderit quis,intelligemuseffe hominemira cundum: nam vt
vidimus,finisformalis virtutiseft hone ftas,nonexpletio affectus,quafolum
materialisfinispotefteffe. Exfecundapartehac repetantur . Praxis proxima
methodiaffertur. Loca,&dicta Ciceronis afferuntur.
ATpræftatmethodumtraditamaliquopropofitoexemplo adpraxim adducere. Quaramusergo
morem CICERONE (vedasi) exillis, quæ ad Atticumfcribitpluribusin locis
defequendo Pompeio contra Cefarem: exordiamuraprimis, libro itaque
Septimo,epiftolaprima, ut remcertampronunciat,fidißenfio
eoruminarmaerumpat,fibifequendumeffePompeium. Inquit X 2 ergo: 324
Deconiect.cuiufquemorib. &c. ergo: Si enim caftrisres geretur,videocum
altero, Pompeio,vinci ſatius eſſe,quamcum altero,Cefare,vin cere. AtEpistola 1
1. ingruente iambellointerpudorem, in terque officium ciuis,&amici ex
alteraparte; & inter miferi cordiam filiorum , atqueindignationem
imprudentiæPompeij in rebus tumgerendis ex altera ,nutabat . Scribit autem .
Acquiefco enim,&tuasvoloelicereliteras,maxime quecófilium,quidagam,
autquomepactogeram: demittamnè mepenitus incaufam (nondetereor periculo
,ſeddiſrumpordolore. Tamnènullocon filio, autcontra meum confiliumgeſta
eſſeomnia?) an cuncter, ac tergiuerfer,&ijs me dem,quitenent, qui potiuntur
? αἰδέοκαιτρῷας, nec ſolumciuis,fedetiam amiciofficio reuocor;& fifrangor
ſæpemifericor dia puerorú. InEpift. 1 8.in eademdubitatione,acprefertim Epist.1
9.literisCefarisadpacemhortantis excitatus; necnon literis Celij attestantis
ipfumfatisfacere Cafari, &fegnitie Pompeij,&
Confulumpermotus.Scribitergo.Mirameἀπορία torquet. Iuuameconfilio,ſipotes.
InEpift.primalib.8. epiftola Pompeij reuocatusadeumseaggregat: atepift.fequen
teincontrariamdeliberationem mutatus videtur, utrespon
deatAtticofcribenti,cedendum Italia,fiPompeiuscefferit. Vt etiam ſi Italia ille
cefferit, putes cedendum, quod ego necReipublicæputoeſſevtile,nec liberis meis
; prætereaque nequerectum , nequehoneſtum .Alia quefubiungit ineandem
fententiam . Atin Epistola fuc cedente , estque tertij libri,remrursus totam in
deliberatio nem reuocathinc,inde rationum momentaafferens. Etani moſedato adhuc
Epiſtola 16. ) Epistola 22.labare confi liumfuum apertèfatetur: cauſa autem,
quamobrem mouea tur LiberOctauus. turadſeſeconiungendum Pompeio, modò in unum
Pom 325 peium reijcit . Sed me mouet (inquitepift. que antepe nultimam
anteceditlibrioctaui,)vnus vir cuius fugientis comes, Rembup.recuperantis
ſociusvideoreſſede bere. AtinEpift. ultima eiuſdemlib. negatſeaPompeio duci
,ſed afermonehominum . Necverò , inquit, ille me ducit, qui videtur:quem ego
hominemἀπολιτικώτατο iam ante cognoram , nunc verò etiam ἀςατηγικώτατον.
nonmeisigiturducit, ſedſermo hominum ,quiad mea Philotimo ſcribitur.
Etlib.nono, epist.fecunda, rursus . Eundum igitureſt, nec tamvt belli,quàm vt
fugæ ſocij ſimus: nec enim ferrepotero ſermo nes iftorum, quicunque funt:
nonfuntenim certè, vtappellantur,boni. Atverò cumaudiuit Pompeium Italia
ceffiffe,tummiroaffectuum astuperturbatus est;& lon.. gèaliudfuit, quàm
prius rerum iudicium . Epistola itaque quarta, lib. 9. hæc habet, cumprimum
intellexit Pompeium mare tranſijße, fcribit ergo . Ante folicitus eram , &
angebar, ſicutres ſcilicet ipſa cogebat, cum confi lio explicare nihilpoffem,
nunc autem poftquam Pompeius,&Coff. ex Italiaexierunt,nonangor,fed ardeo
dolore ἐδέμοιἦτορ ἔμπεδον ἀλλ᾿ ἀλαλύκτημαι. Non ſum in quam( mihi crede) mentis
compos: tantum mihi dedecoris admiſiſſe videor. Me non primum cum Pompeio
qualicunque confilio vſum, deindecum boniseſſe, quamuis cauſa temere
inſtituta?præfer tim cumijipfi, quorumego cauſatimidus me for
tunęcommittebam,vxor, filia,Ciceronispueri,me illucſequi mallét,
hocturpe,&me indignúputarét? Epift. rurfus 12.lib.eodem,de
eodemdolorefcribit. Sed cum X 3 me 326 Deconiect. cuiuſquemorib.&c.
meægretudonon folumfomnopriuaret, verumne vigilare quidem ſineſummo dolore
pateretur, te cum,vt quaſi loquerer (inquovno acquiefco)hoc nefcio quid,nullo
argumétoſcribereinſtitui.Amens mihifuiſſevideoraprincipio,&mehæcvnarestor
quet, quòdnonomnibus in rebuslabentem,velpo tiusruentem Pompeium ,
tanquamvnusmanipula ris , ſequutus ſim . Etpostpaucafubiungit. Sic me illius,
Pompeij, fugæ, negligentiæque deformitas auertitab amore :nihilenimdignum
faciebat, quare eiusfu gxcomitemmeadiungerem. Nuncemergitamor, nunc defiderium
ferrenonpoſſum: nuncmihi,nihil libri,nihil literæ,nihil doctrinaprodeſt.
Itaquedies, &noctestanquamauisilla, mareproſpecto, euola . cupio,&c.
Poftremodemumlocoeorum,quosexfcribo, Epift. Scilicet 1 4. fcribit. Cum mihi
epiſtola affertura Lepta i circúuallatum eſſePompeium, ratibus etiam exitus
portus teneri. Non medius fidius prælacrimispof ſum reliqua nec cogitare , nec
fcribere. Mifi adte vnà exequutifumus exemplum.Miſeros nos, curnon omnesfatum
illius Torqueor infelix , • • vt iamillum Mutianum exitumexoptem • • Populi Ro.
exercitusCn. Pompeium obſidet foſſa , &valloſeptumtenet,fugaprohibet, nos
viuimus,& ſtatvrbs iſta ! Prætoresiusdicunt! Ædilesludospa rant!
Viribonivſuraspreſcribunt! Egoipſeſedeo! Conerillucirevt infanus ! Implorare
fidem munici piorum! Boni nonſequentur,leues irridebunt: re rum nouarumcupidi,
victorespræfertim ,&arma tivim , & manus afferent. Quidcenfes igitur? &
quidnameſttuiconfilijadfinishuiusmiferrimævi tæ: nuncdoleo, nunctorqueor. c. §.
Secundus. Indagomorumperagitur. INDAGINEM iam morumexdefcriptis locisaggre
diamur. Primòitaqueoccurritexlocis postremo loco obfer uatis, dolorem,
&angorem Ciceronis, exeoquod Pompeium nonfitfequutusin exceſſu magnofuiſſe:
cum &fomnum probiberet,&vigilanteminſummomeroredetineret: prate rea
exclamationes ille, et ferèextaſes idipfumdemonftrant. Atadquos habitusaffectus
is excedens pertinet ? Certè ad habitumcharitatis, beneficentiævéadcircumiacentes-vébabi
tus, utamicitia particularis , &peculiaris adeam ipfam cha ritatem
reducitur : quade refuprainfecundaparte ,in lib.de Cap 2. Beneficentia. At
peccabat habitu, vel dispofitione in ex ceffu amoris erga Pompeium :
quiamorexPompeij periculis, &damnis magispungebat , cum coactus Italiam
reliquit prius, quam ofidionempaßus eftBrundiſij. Quaoccafionema
gisfentireamorem non est inconstantia,fed naturalis que damamoris auctio : nam
boni defiderium ex indigentia cre fcit , utantea vidimus. Verùminconstantiafuitineo,quòd
nunc Pompeium enixè amauit, nunc parum, ut profitetur Epift. ultima,lib. 3.
&Epift. 12. lib. 9. afferitſeadeformi tatefuge, velnegligentia eiuſdem
auerfumab amore. Que variatio animi nonnificum inconftantiafuit : ea enim cadit
potius inamatorem,quàminamicum. Primusmos Mos ergo prius in Cicerone colligitur
amoris in Pompe- qui in Cic. iummaioris,quàm oportuerit , inconstanter
tamen,que in- deprehet constatia actum amoris eripiebat interdum , at
nonradicem : Pompeium Nimum ſtudium. X 4 qua 328 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. quequidem radix adeo alta fuit , ut pre reuerentiaerga
eundem Pompeiumidemnoneßet dicturus,quodſenſurusde petitionibus Cafaris
exaudiendis. lib. enimfeptimo ad Atti cum Epistolaſextafcribit. Dicesquid tuigiturſenſu rus es ? non idem quod dicturus . Sentiam enim
omniafacienda, nearmisdecertetur. Dicam idem, quod Pompeius . Etlib. 8. Epift.
11.fatetur Pompe ium ad SullanumRegnum adfpirare: tamen eum fibiſe quendum
proponit . Nonne est is excedentis amoris af fectus : Senatorem grauem amico ad
tyrannidemfuffra gari? Secundus mos ambi tio. deOffic. Secundus mos est
ambitionis: excedentem enim honoris amarem,
velignominiatimorempreſefert,cumsefermonem hominumferre nonpoffe
,etiaminhonesto, stabilito iam Primo lib. propofitopatefacit . At virprobus,
utipfemetCiceroexEn nio laudat, imitatur FabiumMaximum,qui
Nonponebatenimrumoresantefalutem. Nequeveròdictaillahominum,acex
illisignominieme tus in honestatis verèfinem recurrebat; nam fequi Pom peium
,eiusqueadiutare victoriam,erat tyrannidemfuturam promouere : veriffimum
enimfuiteiufdem CICERONE (vedasi) prafa gium epist. quinta, libfeptimo,itidemad
Atticum. Ex vi Ctoria, inquit, tum multa mala,tum certètyran nis exiſtet .
Alteruter enim vinceret , tyrannus futu rus erat . Terti mos. tibus virtu um.
Tertioloco in Ciceroneex eadem obferuatione deprehendi Caruithabi
musnonfuißehabitum virtutum moralium, cumenimiudi ciumearundemrerumpro
affectibus insurgentibus variaret, nonerantinipſoſolide
virtutes,quæprincipiaprudentiæſem perimperturbata,faltem perſiſtentia,
conferuant, ut exfu perioribus Liber Octauus. 329 perioribus conftat . Pro
corellariopendet, ut neque in eo-ve- Lib.dePru. raprudentia , &exacta
eßetadamuſſim moralis definitionis. Prudentiam tamennaturalem , & moralem
imperfectam in multis rebus non eft illi denegandum adfuiffe. At est ne tribuendainaffectibusnunc
diftiscontinentia, anincontinen tia ? vitiumenim a viroabfuiſſe
ultrofaterioportet . Habi tus , veldifpofitio in eo elucetmediainter
continentiam , & incontinentiam , nempe maximis urgentibus obiectis affe
Etuum vincebant illi , &deturbabantrationem . At contrà, affectus
infrafummum gradum , & exobiectis nonſummis exorientes cedebantrationi,ab
eaque ducebantur ; &hincfre quensinhominede officiodeliberatio . Quarto
demumloco mollem in ipſoſuaptenatura animum Quartus conijcimus ,qualis etiam
crafisfolet excellentibusingenijs ef- Mollisani ſefamiliaris ; deducitur
autemquod ex ijfdemepiſtolis obfer- mo fuitna uemus,ut literisnuncCefaris
Cefarianorumque, tura . peij , ac Pompeianorum interpellabatur, in eorundem par
tesdeflectifolitum; præterquamquodfluenteslacrime , quas plerunque defcribit
eandemmollitiemfignificant. Fuit itaque corde molli non duro . Hæcfatisfit pro
praxis exemplo di xiße : plura confulto omittoadnimiameffugiendam prolixita
tem,que poffentexadductis locis deduci. Corellarium continet. CONSTAT exhis,
quàm rarum fit veram virtu tem, & exmorali præfcriptione abfolutamin
hominibus re periri : cumintanto viro , quantus Cicerofuit,non reperia tur,fed
duobus vel gradibus ab eaabfuerit . Ea tameneft prastantia virtutis, ut prope
constitiffe fit gloriofum . Arri
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Arripiamus Horatij monitum, quicunque
nonpoffumus ad Summumapicemafpirare . Restat, uthis
egomeipferegam,ſolerqueelementis . NonpoffisoculoquantumcontendereLynceus :
Nontamenidcircocontemnaslippusinungi; Necquiadefperes inuicti membraGlyconis :
Nodofacorpusnoliprohibere chiragra , Eftquoddamprodiretenus,finondaturultra .Partem
methodicumpracauendaeftfictio,aggredi tur. Primog,defictionibusagit,fimulatio
nibusq. CaputPrimum . §. Primus. Fictiones, fallaciæquediſtinguuntur. SECVNDAM
methodipartemaggredimur,cum iamfictio, &fimulatio, dißimulatioquepreca
uentur: velergofictiofuperactionem cadit ,sci licet actionemfimulamus , vel
dißimulamus , velactio ipſa aperta , at finis obumbratur . Actio verò , ut
iamdiximus, alia externaeft, aliainterna . Actio exterior te gitur , ut
adulterium a muliere impudica: duplex verò est obumbratio , alia priuatiua ,
alia contraria , bacfimulatio , illa diſſimulatioeft; nempetenebrisſetegere,
utneminiadulterum / pateat, estoccultatiopriuatiua , & dißimulatio : at
actionibus contrarijspudicitiampretendere eftoccultatio contraria . Actio
interior, quæ difficilius fingitur, præfertim eſt motusfentientis appetitus;
affectusfcilicetquemfimulabant, veldißimulabant conuiueDomitiani, quorumfilios,
velfratres, velparentes eademdie mortitradiderat;fedetiamopiniones finguntur,
ut hæretici varijsartibus interdum finguntfuas coram Iudici busfidei:
atcaditſuperfinemfictio , cumfinisfalſuspræten ditur . Cesar arma
inferensPatriæ, finem vlcifcendi iniu riastumfuas, tumTribunorum Plebis
prætendebat; at ve rusfinis erat Dominatio,quamquærebat. Singulabacmem
brarepetamus . Se De coniect. cuiufquemorib.&c. §. Secundus.
Fictioactionis exterioris eiusvèoccultatio . ACTIO exteriorfictionem ,
occultationemvétriplicem patitur; precedentem, comitantem,feufimulcum
eaconſiſten reofto. tem, &confequentem . Precedensoccultatio eft cumteftè
commeatadamicam adulter. Confistens occultatio est,qua actus ipfe
adulterijtegitur; cuius generisoccultatiofolertiſſima FabulaFla-
est,quamcomminiſciturinpuella (Flammettam vocat) Areo mettrexA- ftus , que in
medioduorumcubanstertiumadmifit,cuiuscon cubitum utrique ea
rationeoccultumfuturum credidit; quòd ſperaret ambosfociumillum, non
tertiumfuiſſe reputaturos. Confequensoccultatio eft , qua præcedensiam , &
confumma tus actus occulitur,ſipræfertim vestigia remaneant,quæfint tollenda:
adfubitum maritiperegrè reditum adulter effuge rat,atpallium reliquerat:
quarentiergo marito ecquodilud pallium effet,refpondit uxor,
aſeilludipfiparatum, cumfciret pallio egere nouo. Fuit ea
occultatioadulterijtransacti,ataper ti eiufdem indicij . Lachrymis adulteram tegereſua
adulteria monet Iuuenalis:fimulat eaſe proZelotypia flere, velCyne di,
velpellicis . Cumfimulatgemitus, occulti confciafacti; Autoditpueros,
autfictapelliceplorat, Uberibusfemperlachrymis. §. Tertius . Occultatioaffectus
. Exinterioribusautem actionibusdifficilius affectus tegi tur,quando
vehemensfuerit; namrefluit isin ora uſque, t) in exteriora membra . Intimore
nedum orepalleſcimas,ſed etiam LiberNonus. : 333 etiam tremimustotocorpore .
Componereergo inilliufmodi affectibus vultum difficileest, ut illud poffit
Comicihucde- Heaut.act. : torqueri . 5. ſcen.1. Voltusquoquehominumfingitſcelus
. Eiufmodi verò occultatioerat penes eundem Terentium Phorm.act.
veteratorisPhormionis , 5.fcen.6. Nuncgeſtus mihi,voltusque capiendusestnouus .
Compositio autem vultus,dumaffectum tegimus triplex effe videtur, reprimens
,quam t)mediam vocarepoffumus, contraria, &diuersa. Reprimentem, acmediam
vaco,que continetaffectum, neerrumpat &in eofistitur. Isfuitpenes
HomerumhabitusVlyſſis,Penelopiaßidentis. AtVlyffes
Animoquidemlugentemfuammiferebatur vxorem: Oculiautem tanquamcornua Stabant,
velferrum Tacitèinpalpebris: dolo autem hic lacrimas occultabat.
Contrariaestcompofitio, cumqui tristitiaopprimitur,leti
tiavultupretendit;&quiodit,præſefertamorem. Sinonpe nes Virgilium
odiuminGræcos amorem in Troas & verbis &oreprofitebatur:atcontrarium
affectuminanimocondebat. FasmihiGraiorumfacratarefoluereiura Fasodiffe viros.
Multi verò contrariumaffectumpræferunt,vt verusfa cilius occulatur; etenim, ut
Arift.infimilidicit. Atque in contrariumnos ipſos abſtrahendo , nam ſi procula
peccando nosipfos remouerimus, admediumdeue niemus,id,quodquilignadiſtorta
dirigútfacerecon Lib. 19. fueuerunt.Uthinc,quiimpenfius,ſummaque arteamorem
nobisfignificent ,fit illis minus credendum . Contrarium re
præfentabatpenesTacitum Augustus,ibi, Specierecufan- 1.Annal. tis 334
Deconiect.cuiufquemorib.&c. tis flagrantiffimècupiebat. Atdiuerfum
vultumpra tendent, quinon quinon contrarium affectum verò, Heauton. att.1.
fc.2. verò, feddiuerfumfi mulant; nempequitiment nonaudacem vultumfingant,sed
letum, velmifericordem. In diuerfum affectum compofuit
vultumTerentianusChremes,cumadreprimendamlætitiam, quam vicè Menedemiex reditu
Clinię ceperat , admonitoris Seueritatemfumpfit; quiaffectusnon erat
contrarius,feddi uerfus . CH.Illene?fedreprimam me; nam in metueſſe hunc,
illiest vtile. 10 CLIT. Quidtutetecum? CH.Dicam; ut uterat, manfumtamenoportuit
, &c. Occultationum barumpriuatiua diffimulatio est : duæ reli
quefimulationes ; licetegoin preſentia confundam fimulatio In3. parte. nem,
dißimulationem breuitatiscaufa,quasſuo locodiftinxi. §. Quartus.
Occultatioreliquaruminterio rumactionum . T : RELIQVARVMactionum interiorum
occultatiofaci lior est. Suntactiones eiufmodi , electio , &opinio ,creduli
tasvé. Electionemdiſſimulant, qui, quodexinfidijsfaciunt,vt repentino animi
motufactum, praeferunt.Adeffugiendam pe namficarijinterdum
eiufcemodifimulationeſeſetegunt. Cice ro in orationepro Milonetuetur,
Clodiumabeo occifum exim prouiſaoccafione, immoneceßariadefenfione: t)
Clodijfauto res contendebant occifumeßeexinfidijs, atqueex electione .
Quodfcilicet Milopremeditatus eumfuerit adortus, atque in
eandemfententiamIudices iudicauerunt. Credulitatem pra fertimfimulant,qui
alienamreligionemmetu penarumprofi tentur, LiberNonus. tentur, utproximèMaurorumreliquieinHifpania,quasde
mumPhilippusIII. Nuncregnansabillisexpulit Regnis. Alia distinctio fictionum,
feu falla : ciarum, quæ eft luſtiLipfij. IVSTVS
Lipfiusinpoliticoſuocentonedistinguit fictio- Lib.6.c.12. nes , ) fallacias
(vocat ipfefraudes)trifariam inleues, in medias, )inmagnas. Diffinitprimò
fraudem. Argutum confilium avirtute,autlegibusdeuium Regis,regni
quebono;utintelligamus arctiusab ipfodefinitam frau
dem,&fallaciam,quamanobisfumatur: attamendiuifio ea demaccomodabitur . Estergo
Lipfiofrausleuis, quæ haud longe a virtute abit, malitiæ rore leuiter aſperſa:
bancdiuiditin diffidentiam, &diſſimulationem . Diffidentia
autemineoconfiftit, nefacile credat : credere tamen oftendat; reinquam paucis
credat, at specie omnibus . Diffimula tio verò eſt, dequa dicitur. Nefcit
regnare,quinefcit diffimulare. Mediam fraudem definit, quæ ab eadem virtute
flectit longius , &ad vitij confiniavenit: hanc diftinguit in
conciliationem, verius corruptionem, deceptio nem. Conciliationem ,
corruptionem védefinit his verbis. Cumcallideinclinas ,&allicis ad
tecorumanimos, operasque,qui alieniiuris.Ciceroin eundemſenſumſta tuit proprium
eße prudentia conciliarefibianimos hominum , t) adſuos ſusadiungere. Deceptio
veròest( utfubiun git)cuminducisaliumintuacommoda, errore, aut mendacio
obiecto. Iammagnamfraudemdefinit,quæ nonavirtuteſolum,ſedlegibus etiam
recedit,mali tiæ iam robuſtæ,&perfectæ. Hancdiftinguit inperfidia,
&iniuftitiam. Eftperfidia,cumpercauillos, &argu tiolas Deconiect.cuiufque morib&c. tiolas
federaeludimus , autpacta. Iniuftitia eftcum contra iura
,&legesſe,& fuaimprobèpotiusquàm callidè augent. Hancego
viridoctrinamretuli: nullamin terpono cenfuram,ſedexiam
dictisdeducendamrelinquo. §. Sextus . Alia, actertiadistinctio. ALIA
estfallaciarum,quasnunctractamus, distinctio
valdequeadremnostrampertinens;queexinftrumentisfu mitur,quibus fimulamus;
velenimfimulamusverbis,vel vultu,velfactis,Ciceroad2.Fratremduorumpriorum me
minit . Nimis multis fimulationum inuolueris tegi tur, &quafivelis
quibuſdamobtenditur,frons,ocu li,vultusperſepementiuntur:oratioveròfæpiſſime.
Promptiſſimum, &efficaxfimulandiinstrumentum est oratio affeuerans; que
velnudaeft, velvallataiuramento. Confidens mendacium,idestfidenter
,&audacter prolatum proveroſevendicat; undepenesComicumobeiufmodicon
fidentiamGeta, Phorm.act. 1.fce.5. ! Ninoſſem caufam,crederem verahuncloqui. Et
Ouidiusaudaciamhancinmendacioſignificans,&mo nensamatoremdixit, Nec
timidepromitte, periuriami ſcent,amatorespræfertim,quibusetiamidfuadet Ouidius
. Pollicitistestesquoslibetadde Deos : Iupiter exaltoperiuriaridetamantum. Ad
Lentul. epift.9. Secunduminstrumentum est vultus . CICERONE (vedasi) frontem di
ftinxit . Fronte , inquit,&vultu, quibus fimulatiofa cillimè fuftinetur: at
mihinunc vultusomnia complecti tur : quade vultuscompofitionefatis iamfupra §.
tertio, in vultu verò lachrymaquoque continentur . Tertiaestfimu latio
LiberNonus. 337 latiofactis. Qui vestibus ementiunturſexumfactisfimu lant.
Martanus penesAreostum,qui armisGriphonisſeſe certaminis victorem repræfentauit
, finxitfacto . Hec est distinctio fimplicium instrumentorum: atcumcomponuntur
illa, quatuoralia membra reſultant ; vel enim vniuerfatria
coniunguntur,cumfimulatur oratione, vultu, &factis: velduo tantùm,tresque
nafcuntur conbinationes; alia ora tionis, vultus ; alia orationis,&factorum
; alia vultus, factorum . Septem ergo generafimulationum ex instru mentis erunt
; triafimplicia,quatuorcompofita; nempeex bi nistria, ex omnibus unum .
Defimulatione finis, feu depratextuobten tuvè. Quibusexpartibusconftet
prætextus . C veròactiomanifestaest, velvltroeamfatemur, atfinis alius a
veròpratenditur, prætextus, obtentusvé VM nafcitur : expreffit ) vocem,
&rem in Augufto Tacitus. Annal.1. Dicebatur contra,pietatemerga
parentem,&tem pora Reipublicæ obtentuiſumpta, cæterum cupi dinedominandi
corruptosper largitionemvetera nos, &c. Placet remhancinhumanam vitam
latèſeſe diffundentem distinguere , &exponere . Nomen autem pretextus ex
Suetonio mutuabor , eoque vtar ; interdum etiam nomenobtentusexTacitopermiſcebo
. Aristoteles vo. Lib.4.Polit. cat Græcè πρόφασιν, quem Latinè reddit
prætextum. Petrus Victorius prætextus itaquefeu publicus ,feu priuatus, cum Υ
integer cap.13. Deconiect.cuiufquemorib.&c.
integer est, quatuorfermèex partibus coalefcit : exactione ipsa, que fit:
exfinefalſo,qui prætenditur, qui unus in terdumfibi pretextus nomen vindicat :
exfine verò pro. ximo : exfine verò ulteriore . Rem exemploabAristotele eodem
cap. 1 3.fumptodeclaremus . Reipubliceitaque, vtibi dicit ,Oligarchice de
armorumtractatione legespermittunt, pauperes impunèabſtinere ab armis, t eorum
exercitatio ne: atdiuitescoguntpenis etiamimpofitis arma habere, tractare .
Actio ergo est lex ipſa . Finis, qui obtenditur, est , ut pauperes poffint
liberius opificijsfuis victumfibi quærere, adeoque affimilatio charitatis in
egenos: at verus finis est, utdiuites legis iußu coactiarmorum exercitatione
periti militia , & bellicofi euadant ; pauperes contrà liber tatifuæ
reliftiabillis abftinendofint imbelles. Finis ulte rior eft , ut
diuitesitafaciliusimperium retineant; egenimi nus repugnare poffint . Exempla
priuati prætextus. PRAETEXTVS priuati exemplum est illud Pamphi lı in
Andriapenes Comicum, & Daui monitoris cum re ſpondet patri,ſe uxorem
ducturum. Hæc estactio,nem pe promiffio acceptanda uxoris; finis,
quiprætenditur, obe direpatri ;finis verus, utnegligentempatrem ea refponfio ne
reddat. Idmonet Dauus. Sedfi æquo animoferreaccipiet, negligentemfeceris. Finis
ulterior , utdemum poſſit Pamphilus vxorem ducere Glycerium fuam . Penes
Salustium autem C. Cor nelius Eques , & L. Vargunteius Senator introire
debebant noctu ad Ciceronem. Hec erat actiofcilicet introitus; ipſe finis Liber
Nonus. finis obtentus, ut ipſumſalutarent; finis verus,ut con foderent imparatum; finis verusulterior,utita
Roma potirentur, Confulefublato, coniurati . Cum voluptuarius estfinis, ut in
amatorijs , vnicus finis dari videturve rus ; nempe voluptas quæfita ,que est
proximusfinis,non non habet finem ulteriorem: attameninillisquoquefæpefi nis
proximus ab ulteriore diftinguitur; cumfimulatfumere aquam mulier , utfcribat
amanti. Scilicet obstabit cuftos,nefcriberepoßis, Sumendedeturcumtibitempusaquæ
? Finis verus proximus estfcribere amatori ; finis ulte rior eft uoluptas ex eo
veneris: at cum actio proximè con cubitum antecedit , ut specie mulieris
admittere adulterum, tumfinis proximus,atqueulterioridemfunt... §. Tertius. Dediſſimulatione finis. DISSIMULATIO preterea finis quoque
datur est, cum aliquidfacimus, quo uerofine occulimus: nullum fiquidem
pretendimus finem . Iuuatautem interdumfu ea spenfos alios effe de confilio
nostro . Cum quidam princeps magnas copias comparauit, & inftruxitpaulò
priusquàm moreretur ,quofine eascollegerit,nonaperuit , utipſoimpro uiſa
mortefublato , adhucincertiea derefimus. Magniin terdum Reges exercitus cogunt,
cur uerònonaperiunt,ut fi nitimi principes minorumuiriummetuentesfibi,armapara
re cogantur,atque ita exhaurianturſumptibus: dedita ita que illi
operaquæruntſuſpenſos eße finitimos principesde fi ne , quamobrem milites
confcribant. Mecenatem latebat , quamobrem Horatius facrificaret Kalend.
Martijs , ut Υ 2 idcirco Ouid.3. lib. dearteamá di.
Deconiect.cuiuſquemorib &c. idcirco coactus fuerit caufamfignificare
. Martijs celebs quidagam Kalendis. Eiufmodi ergoestfinisdiffimulatio ,
cumnonfalfumpre tendimus : quæestfimulatio ,ſed nullumaperimus,omnem que
tegimus. De simulatione morum . NOTIORIBVS adoccultiorapergentesadfimula
Ationemmorumafimulationeactionum tranfeamus. Eft fimulatio morum difficilior,
que deprehendatur,proindeque ignotiorfimulationeactionis .
Namcumabfumusaboccafio neoperandi liberum est morem quemlibetfimulare: ignauif
fimus quiſque homose pro forti uenditare poteft, cum nulla eft occafio
pugnandi. Thraſones multi in comedijs inducun tur,fedin communietiamuita
multostales nouimus,quige ftationearmoruminceßu , &oris habitu Martem
ementian tur; atfint mulierculis pauidiores. Noui etiamquiſepurif
fimum,&caftiffimumfimularet,atreipfa inuentus estfe dus ,
&intemperantie perdite . Hippocrita eiufmodi mo rum fimulatione paßim
utuntur, quos idcircofacræ litera fepulchris exterius de albatis
aßimilant,intus ueròluridis tfetidis. د r §. Vnicus. Intercæteras morum fimulationes quæ fimplicitatem
fimulat,ſummo pere decipere. : Arfuntquifimulationes,
diffimulationesquefuasmirificè tegantlibertatis, acfimplicitatisfimulatione . Conanturſepro
aperti apertifenfus ,tt LiberNonus. )liberifermonis hominibus venditare, cum
341 fintfummoperetefti, &occulti . Quoniamitaqueincedentes taciturni,
acdemiſſo vultu, cogitabundiqueprotectis, &'oc culti confilij habentur.
Demiſſosanimo , &tacitos vitarememento Quatacitum estſtumen,forſanlatetaltius
unda. Fllicontramulta blaterant , & interdumdedita operaali quiddefipientiæ
allinunt dicacitatifue , utomnemastutiam, atque calliditatem aſe procul abeffe
fuadeant : interim verò quein alioseuomunt,vt vera accipiunturnonconficta;pro
indeque altum existimationi demorforumhominum vulnus infligunt. Noui
quendam,quicum liberèadmodum de alijs, &inalios diceret specie dicacis
quidem, atfimplicis,aper tique hominis,a prudentibus tamen aliquibus
virisprocal lido , tectoque homine habebatur ; & adobtentum fimpli citatis
accipiebant . Deducamus hinc, proponamusque ca nonem . Summoperecauendam
eſſeinfidiofamfimplicitatem,quam Canon, dari vidimus . Methodus
detegendarumfictionum, acfimu lationuminfuacapita distinguitur. CaputQuartum .
§. Primus. Enumeratcapitavniuerfalia. GGREDIAMVR nuncadfallacias, acfimulationes,diſſi
Amulationesquedetegendas.Idpramonendofolidiuinoocu lo effe eas verè, clarè
apertas anobis auteconijci,&proba bilitantumconiectura poßeindagari. Qua
verò viahumana Υ 3 conie
Deconiect.cuiufquemorib.&c. coniectura in occultaadeo veritate
inueftigandaprocedat, di ſtinguamus. Cumfititaquefimulatio,acfictio,dequanúcagi
mus, velamentumquoddamobtegens vera animiſenſa, vel velamentum ipfumaliqua ex
parte perlucetacutis mentium oculis : &hocest primumfimulationis detegendecaput;
vel adducituripfemet, quifingit, ut animumfuumdetectafimu latione aperiat .
Eftquefecundum caput methodi, velneutra viainceditur;fed exqualitate
perſoneagentis, &eius,qui cum agitur, coniecturafumitur.
Nempesiveteratorfit, qui agit , ac loquitur; nosquealiàseum pro
veteratoreagnoueri mus,facilècredemus,tumetiamfingere; præfertimfifimula tio
tum ufuipoffitillieffe: pariter cum perſona ,qui cumagi tur,fitaliquamagna
potestas, Princepsfcilicet, autſummus Magistratus, autidgenushomo,quiplurimum
obeffe,&pro deffèpoßit , coniectabimus aliquam facileimmifcerifimulatio nem
adpromerendum eius amorem . Triaergo funt methodi capita,quæfubdiuiduntur,
utnuncfubdiuidemus : at quod tertio loco numerauimus,nuncprimum caput ,
&quodpri mumpoftremumfacientes. §. Secundus.
Subdiuiditurprimumcaputmethodi. PRIMVM ergocaput
exqualitateperſoneinduaspartesſe catur, proutduplexeftperſona, que agit
,decuiusfimulatione Andr.act. 3.fcen.4. ambigitur, tea,cumquaagitur.
Perſona,quæ agit, & que dicit, velfallacijs vticreditur ex communi
aliquaconditione, velexpeculiari, excommuni,velutinunc aulicosfimulatione
uticredimus . Serui penes Comicumin eademfuntnaui . SIM. Ego dudumnon
nilveritusfumDane, abste, ne faceresidem , Quodvolgusferuorumfolet,dolis,ut
medeluderes. Реси LiberNonus. 343 Peculiaris verò conditioperſone,
exquafictionem,acfimu lationempræfumimus, eſt,ſi veteratoranobis fitaliàsdepre
henfus expropenfione , veladfcititio more . Simo,idem penes Comicum,Dauumcredebat
exhabitufallacijs uti. Simulfceleratus Dauusfiquidconfilij Habet ,
conſumatnunc, cumnihilobfintdoli. Ratione veròperſone,
quicumagitur,nedumcumprinci pibus, magnisquepoteftatibusfimulanthomines
,fedetiam cumperdite amatis,atque cum illis,in quorummanusunt,que vehementer
defiderant. Inops adulaturdiuiti , amator ama te,idemquedealijs . Subdiuiditur
secundum caput methodi. SECVNDVM caput est, cum adducituridem, quifingebat
adveritatemdetegendam: adducuntur veròhominesadindi candam
veritatem,velſuafione, adquamblandiciæ redigun tur,velpenis, utquæftionibus,
&tormentisquafitorescri minumexprimerenitunturareis peccatorumconfeffionem
: ad bacreducunturmine, velpremijs, adquepollicitationesredi guntur.
MutiuspenesLiuium videturbeneficio victusreue- . lafſe Porfene coniurationem.
Tum Mutius, inquit,quaſi remuneransmeritum.Quandoquidé,inquit,eftapud
tevirtutihonos, vtbeneficio tuleris a me, quod mi nis nequiſti
trecenticoniurauimus Principesiuuen tutisRomanæ, vtin tehacviagraſſaremur:
meapri maforsfuit. Cæteri,vtcuique cecideritprimò quo adteoportunum
fortunadederit,ſuoquiſquetem poreaderit. Solorumcruciatus,
&premijinhocipfopropo fito Tacitus meminit :in coniurationis enim aduerfus
Nero Υ 4 nem Deconiect.cuiufquemorib.&c. nem detectione
dicit , cruciatu , ac præmio omnia eſſe peruia . Postremoloco vino , &
ebrietate victi verumaperiunt animifenfum . Horatius . Dicunturreges multis
urgereculullis , Ettorqueremero, quempertentarelaborant, Anfitamicitiadignus .
EtTheocritus in vinoueritatem eßedicit. Dalidaa Sam pſone
expreffitarcanumfortitudinisfuæ,nonblăditijs,fedmo lestiaperpetuagannitus,t)
garritus ad aures . Sacrafcriptu ra,rem apertèdesignatlib.Iudic. cap.1 6.
verbafunt . Cum quemoleſtaeſſetei,&permultosdies iugiteradhere ret,
ſpatiumadquietemnon tribuens,defecit anima eius, &ad mortemvſque laſſata
eſt; tunc aperiens veritatemei, dixitad eam,&. 6. Diuiſamembrainſua
principia reducuntur. Si veròplacetquatuor eiufmodi modos philoſophandiin
Juaprincipiareferre,itaprocedemus , utfecretum prodatur,
duofaciunt,impetusanimiadſenſaſua aperienda, & imbe cillitas virtutis ,ac
facultatisſeſecobibendi. Impetumagno erumpere velle,que intusin animo condimus,
quiſque in Eunuc. act. terdum inſeipfo experitur, ut non iniuria ille
Terentianus 3.fcen.5. Ephebus. Iamneerumperehoc licet mihigaudium? Atprudentes
,grauesquehominesfeipfos cohibent,quodfi visſeſe cobibendi fit imbecilla , vel
imbecillaredatur , tum exhoc quoque capitefecreta produnt animi. Impetus erum
pendi LiberNonus. 345 pendi prefertiminest incalefcente animo ,fcilicet
incalefcente primoſenſorio,utaffectus calidi apertifint,ira vehemens,cu
piditas, &idgenusalij . At laxaturuis cohibendi animumab affectibusfrigidis
,timore , &dolore; hac itaquerationetor menta, & mine
adfecretadetegenda conferunt. Atpremia, beneficiaque ,
&pollicitationesexprimacauſa. Voluptas , t calefacit, laxat, ut rutraque
ratione arcana animiprodat : ebrietasparitertum calefacit,tum diffoluit vim
omnem animi ſeſecohibendi.Atfuafio altiusprincipium petit,nemperatio nem,t)
voluntatem, quæ velitſeſeaperire. Subdiuifiotertij capitismethodi . CAPVT
tertiumerat,cum velamenfictionis perlucet: diftinguitur autem,velenimtotum
velamentumperlucet,vel cumfitfuapte natura imperuium, aliquainpartedifrumpitur:
perlucet verò velrationetenuitatis,velratione cotrarietatis: diſrumpitur autem,
velerumpente affectu, velaccidente,aut Subsequenteeffectu .
Singulaspartesfubfiguremus. §. Sextus .Cumvelumex tenuitateperlucet. QUONIAM
ergovelamentumfictionistriplexeſt,vel enimconfiftit in vultu, velin oratione,
velinfacto:fingula percurramus. Velamentum vultustenueest,cummeſti,v.g.
letitiamfimulant vultu ,ſedleuiter adeo , ut meſtitiafacilè Subluceat.
Perlucebattimor,&confcientiapeccatiAntiphonis inprimo
&fecundoeiusuultu,licèt nonaqueinfecundo, atin tertio occulebatur.-- ANT.Voltumcontemplamini,hem,
Satin' fic eft ? Ge.Non. ANT. Quidfific. GE. Prope modum. ANT.Quidfific. GE.
Sateft. Velamen Phorm.act. 1.ſcen.4. 346 Deconiect. cuiufque morib.&c.
Velamentumautemorationistenue est, cumfrigidaest,re miſſavé verborum affeueratio
, vel negantis , vel afferentis aliquid . Frigidenarrantiſe a quopiam
verberatum nullam fidemadhibebat, velſe adbibere fimulabat Demosthenes : at
concitatius iam & impenfiusiniuriamfuam attestanti,ſetum credere dixit .
Remiſſaquoque petitio docet negationem, ut 5.fcen.1. nempenesComicum .
Eunuch.act. dicitur . At perplexa oratio multo magis detegitfimulatio
THA.Pergin'fcelesta mecumperplexèloqui? Scio, nefcio, abijt,
audiui,egononaffui. Noniftucmihid:Etura aperte esquicquid est ? Penes aliquos
Iurifconfultos vacillansoratiopro indicioad torturam habetur,ut refert Emer. In
Direct.Inquifit.3.p.q. 61. &Clarusinprax.criminal queſt. 31. nu.27.
atcertèeft indicium adcapiendum, atque adferuandumin carcereextr.de Lib.7.
tica. penis,cap.fuperbis. PenesquoqueQ Curtium concio extre pidatione,
reputauit reum Lyncestem Alexandrum . Nulli, inquit, erat dubium, quin
trepidatio confcientiæ in diciumeffet, nonmemoriævitium . Cum veròinfacto
confiftit velamentum , perlucetipfumquoque interdumex te nuitate, veluti , quos
memorat Iuuenalisſub adulteri aduen tūfolitos
effefubitoſecorreptosfomnofimulare,utque isdicit , Vigilantiſterterenaso
utcoramse uxoresliberius contrectarent ; ratione contrarie tatis, cum
velamentumfictionis nimis artificiofum est, af DeartePoe fectatioeluceat:
talequippiam est illudHoratianum de menda ci laudatore . Clamabitenimpulchrè,
benè, rectè. Pallefcetfuper bis etiam,flillabitamicis Exoculisrorem:faliet,
tundet pedeterram , Utqui LiberNonus. Utquiconductiplorantinfunere dicunt,
Etfaciuntpropeplura dolentibus exanimo; fic Deriſor veròplus laudatore mouetur
. §. Septimus. Cumdiſrumpiturvelum . DISRVMPITVR autem velum, vel erumpente
affectu, utdiximus, velaccidente, velſubſequente effectu; cum affe Etuserumpit
maiores diligentia , & attentioniseget , cum in eodem inftrumento quod
affectum aliquemfimulat , contra rius,veruſque erumpit; &nonadeo erumpit ,
uttotamfimu lationem auferat: fi enimperfeuerante adhuc velo fimulati af
fectus, verusperpartememergat,ſagaciopus eftoculo,() in Structo,
utinterfimulationis nubes veritatis radius dijudice tur. Dico autem, velutifi
affectus amorisfimuletur vultu, at ineundem vultum erumpatodijradius
interfimulationem adhucperſtantem amoris; autfimuletur affectus oratione,&
oratione eademinterim contrarius elucefcat affectus . Pariter fifactofimuletur,
&facto eodem aperiatur; opus infingulis his cafibusestmulta attentione ,
&perspicacia. Facilius di gnofciturfimulatio, cum oratio , & vultus
apertèpugnant, veloratio, &factum, vel vultus,()factum. Namsi ve
ritatisfignificatio per tranſennam elucefcat,parestcumfupe rioredifficultas .
Pugnabat vultuscumoratione CremetispenesTerentium, Eunuch.acr. qui cumſe
audacem verbisprofiteretur , Egoformidolofus? nemo eft hominum,qui viuat minus
. at vultupraſeferebat timorem .-- TH. Attollepallium . Perij,huic
ipfieftopuspatrono,quemdefenſoremparo. Pugna 4.fcen.6. Deconiect. cuiuſquemorib.&c.
Pugnabat,iudiceElyſa,oratio Ænee,fugamadornantis, vultus; cum enimorationeis
amoremprofiteretur. NecmememinißepigebitElyse, Dum memoripfemei,dum
ſpiritushosregetartus. Atnecingemuit fletu Elyſe, nec flexitoculos, neclachry
masdedit, utilla ipſa obiecit . Numfletuingemuit noſtro ? Numluminaflexit?
Numlachrymas victusdedit? Interpretabatur itaque vultum pugnare cumoratione.At
Afinar.act. pugnabatfactum cum orationeexfententia PhilenijPlauti 3.fcen.3. :
na, cum Argyrippusamatorſaluereeamiuberet, &abiret. PHIL. Saluere
meiubes,quoitu abiensaffers morbum? Sedcertèpugnabat oratio Ezelını Romani
cumfactis;dice batſe Patauium expurgare velle , ) optimosquoſque ciues
occidebat . Pugnarent vultus ,&factum,ſicontractafron te,&auerſo vultu
quisarctèhominemamplexaretur:factum, fiquidemmagnamfignificaret
dilectionem,atvultus animi alienationem. Hæcitaquecumpalam
repugnantſignificationes affectuŭ: at cumtectè, &pertraſennam fignificatio
veraerumpit,in telligemus ſuo poftea loco , interim breuitatis caufafuppri
memus. §. Octauus . Cumdiſrumpitur, aperiturqueſimu latio ex
affectuſubſequente. Атfimulatio aperitur ex effectuſubſequente interdum Ut
velamenfatis perse denſum,et opacum difrumpatur. Simulatio Lodouici Sfortiadum
prætendebat adminiftratio nem dictionis Mediolanenfis in gratiam nepotum
exfratre arripere,detectafuitcum illisexclufis, eamfibi, &filijsfuis abIm abImperatorepetijt, & impetrauit .
Proditorumfimulatio nesadexitumadducte omneshac ratione aperiuntur. Sinon
finxitequumagręcisrelictumdonum effefatale Minerua ,
Sequentinocteexitusfraudemdetexit . Arduusarmatosmedijsinmenibusastans
Funditequus; victorque Sinonincendiamifcet . Primum caput continet
detegendafraudisexqua litateperſonaagentis, cum veteratorfue rit. Veteratorisdiſtinctio
, & canon . SINGULAiamcapita,quebucuſquedistinximusdetegen dæfimulationis,
diffimulationis véprofequamur,ſuoscui quecanones aßignaturi . Primumitaque
eratex qualitate perſoneagentis,cumhomo veteratorfuerit. Veteratoralius apertiorest,
quiſcilicet interdumiactatfallaciamfuam, &in Uniwersumdolofam
viuendirationemcommendat . Aliuste Etus, qui speciefimplicis ,ac veracisdecipit
pro utilitatefua . Adhuncfecundum veteratorem detegendum multafcribit di
gniſſimaſcituPlutarchusinlib. deadul. & am.difcrim. Exem plumprimi
ueteratoris exprimiturin Memnone aXenophonte in lib. 2. de
Cyriexpeditioneincalce. Verbafunt inter alias ,
Memnõiactabatpoſſeſeomnesfallere, falsűfuadere, et amicosilludere. Lodouicus Sphortiadictus
Morusexho- Guicciardi rūnumerofuiffevidetur,quidumprudentiaipſeſuaminterdum
celebraret dareſepoſſe verbacunctisprofiteretur . Simulatore iam, ac veteratore
diuiſo communiscanonſtatuatur . nus. Hominisfimulatoris, ac veteratoris dicta
,etfacta inter- Canon. pretari 350 Deconiect.cuiufquemorib.&c. pretari
debemus ex utilitate eiusnon ex verborum,facto rumvéſignificatione . Totamrem
unico exemplodeclaremus. 2.annaliū. Tacitus b. Germanicus eoredegerat Germanorum
vires , ut unius ad huc annibello eos debellarepoffet. AtTyberius cui tanta glo
ria Germanicifufpectaerat , multa obtendit , utabello ipfum abstraheret ,
primum monituquietiorum confiliorum,deinde oblatione Confulatus; demum rogando,
ut aliquid materia re linqueret ad imperatoriam lauream Druso. At Germanicus
SimulationemTyberrijnouit; nam, vttraditTacitus,Haud, inquit,contatus eftvltro
Germanicus,quamquam fin giea,ſequeperinuidiam parto iamdecori abſtrahi
intelligeret. . Secundus. Vſus canonisfeculohocexpo nitur,&reprehenditur.
Hocfeculocanonhicaliorumdicta,acfactainterpretan diexeorum vtilitate adeo
inualuit, utquafiomnesfintfimu latores; quafiomnes exelectioneagant,
&confultatione, non autemfepeexaffectu, &perturbatione; &demumquafiom
nes, quodfibi utilius eft, exactè cognofcant, interpretamur omne dictum ,
&factumex rutilitate dicentis , &facientis,
utexfine,nullaetiamhonestatis habitaratione. Sumoautem vtilitatempropriè,
uttertium eſt membrumboni in commu ni, quodtrifariam diuiditurinhonestum, vtile,iucundum
, quomodoetiaminRhetoricisfumpfit Aristot. cumillam Statuit finemgeneris
deliberatiui. Haccpea interpretatio exregula corruptadominandi, quamItali
vocamus, ragiondi Stato; quamnuncnedum Principes, &ciniles
homines,ſedſtratores fto. In1. deIusquetractant ; ipfam definiuitfubalio
tamennomine appo fitiffimè Plato . Vtilitatem potentioris . Vnamquamque ergo
LiberNonus. ergo actionem interpretanturex utilitate,quam affert,faltam tanquam
exfine . Non est itaque eiufmodiinterpretatio adhibenda , nifi cum Canon.
factum,dictumvéhominisfimulatoris , &callidifcilicet uete ratoris cenfemus,
utenimfimulatorfingit,ut callidus,nonfubi toaffectu,sedprouiſa ratione
utilitatisfuæducitur . Vndefihomofimplex, &apertusfuerit, nonest tanquam
Corellariu. exfimulatione accipiendaeius actio . Si etiam conftet ex affe
Etuimpulfumegiſſe, noneft interpretandaquafi ex prouifione utilitatis
proceffèrit : pariterfifit imprudens . Quisenim, imprudentibomini
tribuatfagacem cognitionem utilitatis ma ioris ? Atfi viroptimus , &fanctus
, exhoneſtare, non ex utilitate ab honestateſeiuncta est exponendumfactum ,di
Etumuéeius. Cumtamencauſaſimulationistantùm excefferitperſongfim Exceptio.
plicitatem, ut uixullafit interillasproportio, homo apertusfi
mulat,uelquinfimulet, dubitarelicet. Mariusuidetur exfui naturapotiusapertus ,
quam ueterator , attamen tantumineo potuitpotentiadefiderium,utcum
uiſaillifitpotentiæ ratioid exigere, turpiteromnes deceperit , uelutiin negocio
Saturnini, legisque eiusnobiles, acSenatum; demumetiam Saturninum fefellit.
Plutarch. in vitaeius. Secundumdetegendafimulationiscaputexperſona, qui
cumagitur. CaputSextum . §. Primus . Quimaximètimetur, enixèhonoratur. SECVNDVM
persona, qui cum agitur .Hec Sanècum potestatem magnamobtinuerit ,
prafertimquefi Valde 352 Deconiect. cuiufquemorib &c. valde
timeaturſempercumfimulationeeam adimus, laudan do,honoresque, acreuerentiæfigna
multò maiora exhibendo, quàmfit verèſenſusnoster. Romani peffimos Imperatores
quippe quos maximeformidarent, diuinis uſque honoribus viuentes coluere;
atoptimosprincipeshonoribus humanis.Ve InPaneg. rumestilludPlinij. Ingeniofior
eſt enim ad excogitan Traianodi to. Canon. dum(honores t) laudes) ſimulatioveritate,
feruitusli bertate, metus amore. Domitiano Statuas aureasinter Deorum Statuas
tanquamDeopoſuerunt. Traiano ereas in terStatuas hominumdicauere;fedbas
duraturas,illas breui excindendas . Sititaquecanon • Quaadhonoremdicimus,
autfacimus potentiorumhomi num, quospræfertim valdetimemus, velquorum odium ma
ximèpræcauemusaliquemfimulationis gradum maiorem, mi noremuéincludunt: maiora
enimfunt, quamquedicenda,aut faciendapro eorum meritiscredamus.
Interdumquenedum minorameritahonoratorumhominum,ſednulla credimus: im mo
velmaximisopprobrijs, &penisdignosreputamus. Cum ponebant Statuas aureas in
Templis Domitiano,credebanttum Romaniinquinaricultum Deorum . Totaquearea
(inquit InPaneg. Plinius)hinc auro,hincargento relucebat, ſed po tius
pollicebatur , cuminceſti principis ſtatuis per mixtaDeorumfimulacraforderent.
Vel ergo debemus credere, contraquamſignificetursentiri, &reputari; velfal
temmultominus . Att.epift.13. §. Secundus. Praxim continet . CANONEM
nonadmodumdifficilem,breuitamenpra Lib.2.ad xiillustremus. CiceroCefarem
obfecrat, expulſoiamPompeio ex Italia, uteiustamendignitatemtueripoffèt
earatione,quòd COS LiberNonus. eosduosdelegerit,quos
præcipuècoleret,quibusqueeffetami 353 ciffimus, verbafunt. Sed, vt eotempore
non modò iple auctor dignitatis tuæ fui,verum etiam cæteris auctor ad te
adiuuandum; ficmenuncPompeijdi guitasvehementer mouet;aliquot enim funt anni
cumvos duos delegi,quos præcipuè colerem, & quibuseffem ,vti
ſum,amiciffimus. His verbispa remergautrunqueamorem,&obferuantiamprofitetur:
ve rumexcanone,cum epiftolaſcriptafit ad Cefarem armate nentem,&victorem,
interpretaridebemus, minus Cesarem aCicerone obferuatum,quàm Pompeium ;quam
interpreta tionem resipfademonstrat : in ijfdem enimadAtticumepiſto lis
nonfemel declaratſe Pompeianum, utdixerit , etiam malleſecumPompeio
vinci,quàmcumCefare vincere. At de excedente Studio in Pompeiumfupra dixi,
interim adde epist. 9. lib.8. itidemad Atticum, cumde Pompeio dixerit. Et
mehercule, quamuis amemus Cn. noſtrum , vt &facimus,&debemus,
&c.DeCefarefubijcit, Sedhoc τέρας horribili vigilantia , celeritate,
diligentia eft; monftrumfcilicet ipſum vocat. Veterator autem aliusapertioreft,
quifcilicetinterdumia- Appendix. )in vniuersum dolofam viuendira
tionemcommendat; aliustectus,qui ſpeciefimplicis, ac ve Etatfallaciamfuam, t
racis decipit pro utilitatefua. Ad huncfecundum vetera torem detegendum
multafcribit digniſſimaſcituPlutarchus inlib. deAdul. +) Ami.difcrim. Exemplum
primi veterato ris exprimiturin Memnone aXenophonteinlib.4.deCyri ex peditione
incalce . Verbafunt. Memnon iactabat poſſe ſeomnes fallere,falfumfuadere, &
amicosilludere. LudouicusMorusex borumnumerofuiffe videtur,quidumGuice.lib.:
pruden Z Deconiect. cuiuſquemorib
&c. prudentiamipſeſuaminterdumcelebraret,dareſepoſſerver ba
cunctisprofitebatur . A T ertium caput Methodi,ſcilicetperfuafio exponitur.
Cap. Septimum . CCEDAMVS adeammethodipartem ,queanniti turfimulationem ipſum
adducere ad vera animifen Saaperienda . Quatuor erant eiufmodipartismembra,quo
rum primumperfuafio. Hecautemcumſemperex bonodu catur, (eaenim ratione, quamque
rem perfuademus ,dum bonam ostendimus) velex honestoprocedit, velex iucun do,
vel ex utili . Ex honeſtoquidem, utcum iudices reos ad veritatem
detegendamhortantur,eoquod ius id,fasque poſcit: hac etiamfuafione uteretur,
fiquis Theologicum id 2. 2. q. 69. dogmaadhiberet, quodpenesD. Thomamlegimus .
Etideo art. 1. ſi confiterinoluit veritatem, quam dicere tenetur, vel ſi eam
mendaciter negauerit , mortaliter pec cat. Exiucundo autem, veluti fi cui ea
rationefuadeatur grauemaliquem affectum prodere , ut angor leuetur animi. At
exutili,fioccultidefiderij , ac votiad confequutionemſe quis operaturum, modò
illudnouerit, atteſtetur.Interdum non aliena oratione,ſedinteriore
meditatione,acconfultatione,per fuafio procedit. Legati Allobrogumſua ipfi
confultatione utiliora confiliafequuti coniurationem Catilina detexere. Sa
luftius ita remdefcribit. In altera parte erat æs alienum, ſtudium belli
,magnamerces in ſpevictoriæ : atin altera maiores opes,tuta confilia,pro
incerta ſpe cer ta præmia.Hæc illisvoluentibus,vicitfortunaRei publicæ . Itaque
Q.Fabio Sange, cuius patrocinio pluri LiberNonus. 355 plurimum
ciuitasvtebatur,remomnem,vti cogno uerant, aperiunt. Canonemproponamus .
Persuaderecuipiam, utarcanaprodat,exlocisperfuaden- Canon. dipendet,
quipenesRhetoreshabentur. Summaveròest, u
velhoneſtumidtum,veliucundum,velvtilefuturummon Stretur,ut aptius
eritadmouendumhominem,cuiperfuadere velimus. NutrixpenesEuripidemPhedra
perfuadebat arcanam aperire animi afflictionemexhonestate.
Itaqueenarranshoneftior videberis . #prius ex utilitate.
Etfiquidemagrotasquidamarcanorum malorum, Mulieresbepromptefunt adcurandum
morbum: Si veròproferenda tibicalamitas adviros, InHyppo. lit. Dic, utres
Medicisdeſigneturhæc. QuartumMethodicaput. Pana, &quastiones quaque
adeasreducuntur. Cap. Octauum. §. Primus. Comminatio penæ ſubit lo
cumquæftionis. SVCCEDUNTpene,&questiones. Sumoautemhic penasinordinead
eruendam veritatem,utinidem cum questionibus nuncrecidant. Questio
enimaIurifconfultode- 1. itemapud Labeonem, finitur; Tormenta , &dolor
corporis ad eruendam squæstione veritatem . Subijcitetiamquæftionemextendi
adeam,quam fid ff. de iniu Gręci malam manſionem
vocant,fubquacarcerem,&famem reponitgloßa,cum aderuendam veritatemitidem
ufurpatur. Inverbo,di Verùmnonfolupena,fedcomminatiopena,cumfuerit inftans,
cunt. Z 2 commi 356 Deconiect.cuiufque morib.&c. comminatio,&
pengmagna,questionislocumfubit. Timo remfiquidem excitatmagnum: qui
affectusnonfecus ,acdo lorlaxatanimum, vimquecontinendiſecretum , atquearca .
numanimiexoluit, utanteadiximus. Quamquidemcauſam eße, quamobrem
animumaperianthominesquestionibusfub rectifuum , præterea,quenos
adduximus,fignificat Sacra historia, ubideSampsoneloquiturloco antea
adductocap.4. S.3.ibi, Defecitanima eius,&admortemvſquelaf ſata eſt: tunc
aperiens veritatem,&c.penaitaqueeate nus
adveritatemeruendamfuffragantur,quatenusanimum laßant: quemeundemeffectum
præſtantmine instantes, urgentestimorem validum incutiendo. Timoremhuiufmodi 1
Lib.6. preualidumprefertim incutiebant tormentaexpofita coramreo
adipfumterrendum; exponebantenimfidiculas,eculeos,ignes, laminas,&
adfingulamembraexcogitatafingillatim tormen ta, uteaſpecieterriti
reifaterentur,quæiudicesexquirebat . Curtiusidem coramPhilotafactumafferit .
Tortoresin co ſpectu Philotæomnia crudelitatisinſtrumentapro ponunt : at
aspectui ipfe nonſuccubuit; fuccubuere verò Annal.libr. penes Tacitumin
coniurationeNeronis, Sceuinus , &Anto 15. nius Natalis. Et tormentorum
,inquit, aſpectum,& minas nontulere. §. Secundus. Non eſſeſatiscertam
confeſſionem, quætormentisexprimitur. : Ar licètpena,
&questiones,utlaßantanimumadde tegendam veritatem,
conferant,attamenſquitiainterdum ſua adducuntimpares dolori homines ad fatenda
crimina; que nunquamperpetrauere,ut mortefaltemseab ea mife ria Cho LiberNonus
357 ria liberent. Curtius dePhilota. Quia Philotas vltimis Lib.7. cruciatibus
victus,vera nedixerit,quæ facta probari nonpoterant,an falſis,
tormentorumpetierit finem, re quoquerecenti,cummagispoffetliquere, dubita tum
eft . SedLegislatoribusquoquefufpectaestqueſtionum files; unde
ff.dequeſtionibus,l.prima,legimusbeca Vul pianodicta.
NoneſſeatormentisincipiendumD.Au guſtus conftituit, nequeadeo
fidemquæſtioniadhi bendam. Hæcibiproindequeinter Iurifconfultos id com muni
votoobtinuit, tormenta eſſeprobationemſubſidiariam; nempe noneßeadea
deueniendum, mſi infubfidium,cum aliæ probationes ceffant . Clarus in pract.
crimin. quest.64. num. s.quipostConradum eam effe communem DD.Sen tentiam
refert . : Hocquæſtionum caputperſeparumeſſe accommodatum politico homini, per
redu tionemtamenquandampoſſevtileeſſe. VERVM nedumparum certaestfides
queſtionum,ſed etiammethodus queperillas tranfigitur ,parumaccommoda za
politicohomini; ad queſitoresfiquidem , ac iudices crimi
numpotiuspertinet,&demum adillos, quiiurisdictioneuti poffunt aduerfus eum,
cuius veraſenſaquerunt. Heri in feruos exercere poterant, patribus quoque
infilios aliqua exparte patet pro iure castigationis , quod in eos habent :
verùmper reductionemin alios quoque nobisnonfubiectos quoquo pacto datur;
modòfintaliquade caufanobisobnoxij. Sampsonerat amore Dalide obnoxius; potuit
itaque illaiugi moleftiaexprimere abillo caufamfortitudinis ,quamomnibus Z 5
tegebat : : : Deconiect. cuiufquemorib.&c. : Canon1. Iuuenalis. Canon 2.
Annotatio. tegebat: idem eritfiobvtilitatem,velhonorisſtudium, velob
aliuddemumbonumfueritquisobnoxiusnobis. Sintcanones. §. Quartus. Canones
continet . QVEMCVNQVE aliquisobnoxiumhabetaliquainre potest hominemadduceread
detegendaſecreta animi,dum eumincommodeteain re,inqua habet obnoxium,non dando
fcilicet eam,velexiguèdando uſquequo veritatemdicat. Ca
nonpatetexijs,quedeDalidadiximus.Pariterfiduses, م
beneficusinopi,quemfubleuarefolebat,fubtrabat liberalita tis fuæadiumenta.
Itemfipotensbomo, acStudijs multorum cultusfubtrahatcuipiam
colentiumamorispristinaſigna, interiores admiſſiones , ut earatione
compellathominem ve ritatem detegere, omniſummota fictione; nam hec acriter
punguntſequaciumanimos. Quiddas,utCostumaliquandoſalutes, Utterespiciatclauſo
veientolabello? Ille metit barbam , crinemhicdeponit; amati Plenadomuslibis
venalibus. Quodquedehisdefideratis bonisdixi ,dealijsomnibusdi
Etumquiſquereputet . Si quis pariter quempiamobnoxiumin re aliquahabeat,
minisfubtrahendi bonum concupitum adigere eum potestad aperienda veraanimiſenſa.
4 : Utpriorſcilicet canondolore,bictimoreprocedit.Amata hocmodomulieres
amatoresfibidetectos redderepoßunt,etc.
&principesaulicosfuosinterminationealioquingratiæ ſue . Nontamen est
prorfusneceſſariamethodus,vt conſtan tianonnullorumtormenta vincit,ita etiam
vincere ,atmul toma : to magispotest
minus violentas expreſſiones,qualesfunt, quasproximèmemorauimus;
tumqueexdolore, tumqueex timoreprocedunt . Importunas ſollicitationes ad hoc
quoque caput reduci. IMPORTVNA follicitatio, &repetita interrogatiofe
cretimoleftia demumſua potis eftexprimereſecretumanimo:
quiſquefecumreputet,inuenietfæpe animifecretanonfemel denegata,repetita
demum,& inftante petitione expreffiffe. Dalida verè videtur eiufmodi
importunitate viciffeSam pſonem,licètincommodatioinamore necteretur. Chremes pe
nesTerentium , repetitainterrogatione Menedemum inclina. Heaut. act.
uitadaperiendam caufamærumnefue; verumalio etiam Subiecto methodicapitearcanum
demum expreffit. Quidpof 1.fcen.1. fititerata , &demum
importunapetitioexfactoBlafij cum Daſio penesLiuium patet, etfi
enimnonpertinetexemplum Lib.26. adaperiendumanimiſecretum,tamen maximam
vimipfius oftendit ,dumBlasius amulumsuum, & studiofum puniri imperij
importunitatefollicitationis ad partem Romanorum traxit. Concludit eam
narrationem Liuius. Nec Blaſius ante abſtitit tam audaci incepto, quàm idem ob
tundendo,docendoque,quamearesipfis,patriæque ſalutariseffetperuicit,vt
præfidium Punicum (biau temNumida erant)Salapiaquetraderetur Marcello. §.
Sextus . Iudices,&quæfitores criminum hacvti arte, &c. IVDICES,
&quæfitoresfcelerum importunitateeiuf Z 4 modi . 360
Deconiect.cuiufquemorib.&c. modi interrogationumfatigant reos, eaque
unàſapeadcon fitendumadducunt; nammultitudine interrogationumhomi nes onerant,
eorumque refponfiones contrarias , &perple xas contendunt; indefatigati
,quiinterrogantur , & irreti ti,
cumſeſeexplicarenequeant,ſepenonhabentquidrefpon deant , &obmutefcunt. Sape
veritatem fatentur victiin dicijs , quæextorfit interrogandoiudex.
Suntaliquiininter rogandi arteadeoexcellentes ,ut reosfolis interrogationibus
adconfitendumadigant; nõnullosqueeiufmodi afecognitos re fertTranquillus
Ambrofinus deproceffuinformatiuolibroi. capit. 2. num. s. moleſtianempe
anguntur, & franguntur rei ; interdum etiam timorepeneanimo prouife.
Timorepe nes PlautumdefecitTyndarus obindiciumAriftophontiscon trarium enixè
affeuerantis , &ob interrogationes Hegionis heri. Aperittimoremfuum
Tyndarus . TYND. Pereoprobe . Quintuquiefcisdeierectumcor meum,acfufpendete.
Tufuffultas,egomiſer vixaftopreformidine.. §. Septimus. Non eſſeprorfustutammodò
enarratam artem . VERVM nequeprorfuscertafidesadhiberi potest eiuf modi
interrogandiperitia , utfcilicet, quicquidillaexreisex primit, omnino
verumreputetur. Siquidem videmusdifpu tandi peritosredarguere veriffima
quæquedictaminusperi torum,quosetiam (modolubeat)inrepugnantiamdictorum
adducunt . Quinquefunt, quæſopbistefibi proponunt, & nisi rectè ,
&fatèoccurratur,prestant. Redargutio,Fal fum,Inopinabile, Solęcismus,
&Nugatio. Ariftotel. 1.So phist. Elench.cap.3. Solertem
ergo,& acutum quafitorem adducere LiberNonus. 361 adducerehominem, etiamſi
veridicum , &infonteminrepu gnantias, &contrarietates, ecquod mirum?
Confequens ve ròeft, utirretitus eiufmodihomo conturbetur ,atque contice Scat;
deindeque tormentorum metu,adque iam indiciafua perpexitatepræbuitiudici
,fateaturdelictum ,quodnunquam perpetrauerit .
Certèfiquainremediocritatemſequioportet (inomnibus Admonitio, autemoportetſequi
, nam omnis virtus ,omnisque actio virtutein mediocritate eft)inbac
præfertimfunctione ,quæ ex vitamnecemquehominumobiectamhabet ; immofubiectam,
est earetinenda. Velle ergoexfubtilitatenimianominis cele britatem
comparareadfeuitiæ exceffum tendit: negligentius contraquam parfit procedere ,
estcriminosorumhominum malitiam alere. Arripiat ergo iudex,acfibi proponatillud
Cleobuli Αρισον μετρον, ſcilicetoptimum efſſe modum; necnonHo ratijmonitum. Rectius
viues,Licini,nequealtum Semper urgendo,nequedumprocellas..
Cautushorrefcis,nimiumpramendo Litusiniquum . QuintumMethodicaput. Pramia. Qqueque
§. Primus. Præmiorumtripartitadiuifio. VINTVM Methodicaputſequitur,nempepramia,
adpremiarediguntur. ExeploanteaSceuolę rem illuftrauimus;
nuncdistinguamusamplius. Premia ergovel datafunt, vel sperata, velpromißa,
velaliter. Premia
alia data, aliafperata . Que veròsperata, aliaexpromiffione Sperata, 362
Deconiect. cuiufquemorib.&c. ſperata, aliafinepromiffioneſperata.
Quefinepromißioneſpe rantur,ego abfolutè ſperata vocabo ; alia
pollicitafimpliciter nuncupabo : atquehocmodo prior distinctio tripartitaredibit
. Premiorumdatorum, ſperatorumpromifforum. Obdatum
premiumreuelauitſecretumconiurationisPorfengMutius,& Vultureiuspenes
Saluſtium ,premioimpunitatisfufcepto,con iurationem Catilina detexit,
Poſtvbifide publicadicere iuſſus eſt, omnia, vtgeſta erantaperuit. Ob speratum
Milichius Neroni . QuadereTacitus. Namcum ſecum feruilis
animus(Milichus)præmiaperfidiæreputauit,
fimulqueimmenſapecunia,&potétiaobuerſabant, ceflitfas
&faluspatroni,&acceptælibertatismemo ria . Tamen &ipſummouittimor,quem
eiingeßit uxor,cu ius etiam confilium affumpferat, utfubiungit idem Tacitus.
Premiumpromiffumlocumhabet, cumdetectoprincipio,vel coniurationis, velalicuius
occultidelicti ad reliquumindagan dumpremia proponuntur reuelantibus . Hanc
premiorum pollicitationem refpiciunt illa verbaTacitiin commurationeNe ronis
iamfublucente, Cruciatu, aut præmio cunctaper uiaeſſe. Haceademarte ,
pollicitatione nempe premiorum, fiquisexulemauttraderet, autoccideret, addita
etiamimpuni tate (fiquioccidebat, auttradebatforetexul) SixtusV.maxi
mamexulummanum totam Ecclefiafticam ditionempertur bantiumdiſiecit, acperdidit
. Cicero, ut Saluſtius refert,mul tapollicendoper Fuluiam, effecerat,ut
Q.Curtius,dequopau lòante memoraui, confilia Catilinafibiproderet. 5. Secundus.
Depræmijsdatis,&quæad : eareducantur . ANTEA
premiorumcumadfecretadetegendain affectus, Utin LiberNonus.
Utincaufasredegimus;nuncpariterconiungamus eorumcon 363 fiderationem.
Premiaitaquedata voluptatemafferunt, cu
iusrationeemollitusanimusfacilèaperitur,fuaqueeffundit: ex eodemhocfontefit, ut
veneriscomerciareddant concubitores fibi mutuòapertos : exhibitaergoea
voluptasinter data præ miareponendaeft; eſt enim bonumquoddam,fcilicetiucundum,
exhibitum, &animüfufcipientiumſummopereemollit . Dym nus hac de caufa
Nicomacho exoleto coniurationem in Ale- Curt.lib.6. xandrumdetexit .
Curiusconiurationem , & confilia Catili- In coniur. neFuluiæ,quicumeratei
vetusſtupri confuetudo. Blandi. Catil. tiæpræfertim muliebres multum & ipfe
poffuntob volupta tem,quamexhibent,quaquelabaſcit animus. Multas mulier
culasfolis blanditijs abamatoribus intimaanimiſenſaextorfif fe,certum est; nam,
) in maioraimpulere. AudiamusLi uiumdeprefecto præfidij Tarentipropenis .
Blanditijs, in quit, muliebribus perpulit eumpræfectumadprodi
tionemcuſtodiæloci ; multòmagisergopoffuntanimi ar canaelicere . Blanditie
quoque potentiorum , &præfertim principum, magnam
vimbabentadcommouendos,aperiendosquefibiani mos;
namlocomagnihonoris,proindequeboni prestantisha
benturblandeaprincipeappellationes , nedum a leuibus homi nibus,fedetiama
grauioribus. Inaulaplures reperies prima
rioshomines,quosfibenignèprincepsafpexerit ,idipfiproma
ximohonore,ſummoquefortunebeneficiocomputent. Memi
nipotientererumClementeOctauo , adeoque Petro Cardinale
AldobrandinoeiusexfratreNepote, urgèreſeproceresEccle fiasticos,
utabipfoinegreßibus, regreffibusvéconspicerentur. Sedquid? Repetamus illud
Tacitide Seianodictum. Liber tis quoque,accanitoribus eiusnotefcerepro magni
fico 364 Deconiect.cuiufquemorib.&c. fico accipiebatur: Agnofcithancblanditiarum
vim Plu tarchusinlib.deimmod. verecundia, utmulti , dumlaudan tur,
&extolluntur,labaſcantanimo,ſequefubmittant blan dientibus . Blanditie
ergolaxant,acremittunt animum,ut Annal.lib. multi idcircò blandientibusſeſe
totos aperiant . HacarteLa 4. verſus fi nem. tiniusLatiariscircumuenitpenes
TacitumTitum Sabinum ; laudando enim eiusconstantiam arcanum eius in Seianum
odium totum exprompfit. §. Tertius . Mirandum exponitur, etiam dolorem
voluptatishacinreinterdumnaturamſubire, &lachrymas præmij dati . MIRANDVM
estprimafronte,quodnuncexponam , etiam dolorem interdum voluptatis
naturam&vimfufcipe re . Repetendum autem est ex Aristotel. 1. Rhetoric.ap.
deiucundis,fletum , aclachrymas voluptatisfenfum include re,
quodauctoritateHomeri confirmauit . Sicfatusflendi cunctis immiſitamorem. Ratio
veròeaest, quodflendo, ac lachrymandodolorem ferèeffundimus, adeoque
animurnoppreffumleuamus,fiaffli Etumbominemcommemoratione malorumin lachrymas
conij ciamus, vixfieripoterit, utnonintimumaperiat animiſui. Confirmanturbec
exemploLatiaris,quod proximo §. tetigi Latiarismi mus:placetnunc
verbaTacitifubijcere. Latiaris, inquit, ia racalliditas. cerefortuitosprimum
fermones,mox laudarecon ſtantiam , quod nonvtceteri florentis domus ami cus
adflictam deferuiſſer; fimulhonorade Germa nico,Agrippinammiferansdiſſerebat.
Etpoftquam Sabinus , vtfunt molles in calamitate mortalium animi ,
LiberNonus.-animi, effuditlachrymas, vinxitquæſtus, audentius iam onerat
Seianum,ſeuitiam,fuperbiam,ſpes eius :
nein Tyberiumquidemconuitioabſtinet. Hacibi,at
postnonnullahæcaliafubiungit . Eadem ille Sabinus,& diutius quando meſta,
vbiſemelproruperediffici liusretinentur. PRAEMIA sperata, acpromiſſaaggrediamur,duohæc
ca pitanuncinunumconiungentes.Exaffectuautem,quemeiuf
modisperatapramiaexcitant,intelligemus,quæcunqueadipſa reducuntur,
interipſaquereponidebeant, inhocpræfertimne gocio.Atquisindubiumreuocet;
quincupiditatemſuſcitent? bonumenimnondumhabitum defiderium incutit, quem affe
Etumfpesacuit.Primoergolocoampledignitates, tſumme diuitia,quebonaaPrincipeſperemus,auta
Republica, ſperati boniapicemoccuparet . Abeiufmodi præmijsmotus Milichus
detexitconiurationemaduerfusNeronem,vt vidimus:ijfdem motifuntLegati Allobrogum
adconiurationem Catilinadete gendam; queenimipfosdiu deliberantesin hancdemumpar
temtraxerunt,fuerunt,utinquit Saluſtius. Maiores opes, certa confilia ; pro
incertaſpe,certapræmia. Atque cunque etiam speramus , &
defideramusapriuatis, eandem vim,maiorem,
minoremvéprodefiderijintentionehabent. Si amatapro conditione amoris pofceret,
ut amator penitiſſi mumanimiarcanum proderet, vix credo amatorem futu
rum,quinondetegeret quæcunquecommißaforentfideiſue. Inops item, fi
eademconditione offerreteidiues multasdiui tias ,facilè denudaretarcanaanimi.
Inops item confilij,aut confo A ! 366 Deconiect. cuiufquemorib &c.
confolationis, aut opis , fi ea offerantur, aperiet, que prius Heaut. act.
celabat . Penes Terentium Chremes Menedemum adduxit 1.fcen.1. nal. adaperiendam
caufamegritudinisfuæ poſtinſtantem,acrepe titam interrogationem , pollicendo
illiconfilium confolationem, &opemfuam. Atqueiftuc,quicquidest,fac
merutfciam, Neretice, ne verere, crede,inquammihi, Autconfolando, autconfilio,
aut reiuuero . §. Quintus. Iram etiam ,&quæiramconcitant, animum denudare
excodemfunda mento præmij ſperati. VT fua uisest ultio, itaboni
ſperatirationemfubit, cum Speratur. Hancob caufam ad explendamiram arcanumreue
lant multi,cum exea ultionemexpectant:ataffectuspræterea ire apertus est,
velutianteaquoquediximus, utipfaperfe aperiat animiſenſamagis etiam,quăcupiditas.
Huiuseffectus exěplumpenesTacitumhabemus, vbi SceuinusFenniumRu
fumdetexitiratus, quod,cumintercõiuratosipsequoque eßet, Lib.4. An-
ineostameaccerrimus iudexforet,utque Tacitus dicit,atrox aduerfus ſocios, quo
fidem inſcitiæ pararet,prodide runt ergoillum exira, & ob ultionem.
RemexTacitinarra tione intelligamus . Cæterum ,inquit, militaris quoque
conſpiratio nonvltra fefellit, accenfisindicibus ad prodendum FenniumRufum,quem
eundemcon Icium, &inquifitorem,nontolerabant. Ergo inſtati, minitatiquerenitens
Sceuinus, nemineaitpluraſci re,quàm ipſum; hortatusquevltròredderettam bo
noprincipivicem. Nuncetiam,quiartemtradunt interro gandorum reorum,monent, ut
reus adiramadducatur. §. Sex LiberNonus. 367 §. Sextus.
Spesquoquegloriæinterdum ſecretaape ritexcodemfundamento . INTER cetera bona gloriaetiam,cumsperatur
ex occul ta veritatis enarratione, aperit animiſenſa. Exemplumin Subrio
FlauiopenesTacitumhabetur,dequohæcfcribitincon iurationeitidem aduerfus Neronem
. Dein poftquam vr gebatur confeffionis gloriam amplexus interroga tusquea
Nerone,quibus caufis ad obliuionemfacra mentiproceſſiſſet. Oderam te,inquit,
nec quiſquam tibi fidelior militum fuit, dum amari meruiſti: odif ſe
cepi,poſtquamparricida matris,&vxoris,auriga, hiftrio, &incendiarius
extitiſti . Affectusautemtum animum denudans estcupiditasgloriæ, velſana,
velinfana, ambitioſa. Queſitoresnunccriminum pronosin ambitio
nemanimosineundemaffectum promouentad eliciendam ve ritatem,
quadereinfraincanonibus. EBRIETAS quarto loco numerabaturinter argumenta
Suprac.4.5. recludendi animum . Quadere,præter ea,quædiximus,Ho ratiushabet ,
Quidnonebrietasdefignat?opertarecludit. 3. AtpriorPlato . Vinumlargius
epotumineamlibertatem, Inprimode &audaciamhominemadduceredicit,
utintrepidèfaciat , dicat quicquidvult . Exemplum veròpræteraliamultahabe
muspenes SenecamdeRufo viroordinis Senatorij. Verba Lib.3.d legibus. funt,
SubDiuoAuguſtonondum hominibusverba ele fua 368 Deconiect.
cuiuſquemorib.&c. fuapericuloſa erant, iammoleſta. Rufusvirordinis
Senatorij inter cenamoptauerat, neCefarfaluus re diret ex
eaperegrinatione,quamparabat,& adiece rat idem omnestauros
,&vitulosoptare. Fuerunt , qui illadiligenter audirent,
vtprimúdiluxitferuus, qui cenanti adpedesſteterat , narrat, quæ inter cæ
namebriusdixiffet; hortatur eum,vtCefarem occu pet,atqueipſeſedeferat.
Energoeffectusebrietatis : quem
effectumcumoptimècallerentdelatorestemporeTyberijfermo Lib. codem
nemebriorumferuabant. VerbaeiuſdemSeneceprofero. Sub cap.26. 3.debenef. Tyberio,
inquit, principefuit accufandifrequens ,& penè publica rabies,quæ
omniciuili bellograuius togatamciuitatemconfecit: excipiebatur ebriorum fermo .
A Canonescontinet . CaputDecimum .
Dcanonestranfeamus,quiexprecedentiscapitisdog Canon1. 4 Declaratio. Ampliatio
prima. matibuspendent. Sititaqueprimuscanon. Preſentibonohominemafficere,fiue
utilebonumfueritfi ueiucundum,ipſum perfeemollitanimumaccipientis, &adſe
ſeaperiendumdisponit; modòinstet, quidedit ad arcanumali quodanimiintelligendum
. Debettamen ,qui arcanumanimicaptat, itadare , & ita querere,
utnonideodediffe videatur, nullaquealiade cau Ja, quam
utaccipientisanimumdetegeret. Arsenimprouifa perit, qui accipit (fi homo
præfertim cordatusfit)fe cir cumveniri, nonbeneficioaffici credit; undeobduratur
potius animus,quàm utemolleſcat,potiusque obducitur,quàm out aperiatur .
Collatioboniid,quodnunccanonexprimit, magisoperatur, cum LiberNonus. 369
cumbonumfuerit magis expetitum . Nempe diuitie homini egeno, &cupidograta
admodum : diuiti,&liberali non ad modum : immo neque isforfan accipiet .
Amatori blanditie mulieris amatepro felicitate erunt : at alteri potius
deſpecta , molesta . NonineptumfigmentumReginaldi, &Ange licæ,quæ
pulcherrima cumeffèt, t )amultisfummopereexpeti ta,a Reginaldo aliquandodefpiciebatur
,immofaftidiebatur. Nafciturexampliationecanon.
Intribuendobonoaddenudandumaccipientisſecretum,opor Canon2. tetconijcere,
quidipfepræfertimdefideret,idquetribuere: nun quamautemdare,quefastidiat, &
contemnat. FrustraMef Sallablanditiascredebat Sulpitiefuas gratas effe,quas
intimè fastidiebat . Iamnimium Meſſallamei Studioſequiefcas;
Nontempestiveſapepropinque vie . Neque ergo militi librostribuere,
doctoriarmaconuenit, fedquequemqueviuant,acdecent. Tibullus. Hin.
defidiofumhominemconijcerein otia, ) luſus, &fua- Corellariu. nembufmodi
vitam confert ad retegendumfecretum ; &
amatorem,fiamicaaggrediaturblanditijs; ambitiofum,siprin ceps , authomopotens
blandisappellationibus, dignationibuf quehonoribusqueeiufmodiafficiat.
Commouentpotiffimumbonatributa,fiabamato, autobfer- Ampliatio uatodatore
procefferint , v.gr.fia principe donentur, magis fecunda. mouent,
quamfiapriuato; &fiabhomine,quemfufpicimus, quamfiadespecto;
&fiabamataamator, vel ab amatore amata , quamfi ab alijs quibufcunque
acceperint. Sit ergo canon . Cum danturbona magna homini valdè expetenti,ab ho-
Canon3. mineque ergaquem magnafitreuerentia, vel magnus amor Aa acci Deconiect. cuiuſquemorib.&c. accipientis
eiufmodi donum, ut donum, ut magna voluptate afficit,ita animumlaxat ,
acremittitadaperiendaſenſaintimaſua. Canonexampliationibusducitur,
&liationes ex antea dictis in cap.præcedente. Canon4. Canon5. Canon 6.
Praxis Pla tonis. Adintimos , &tectosdolorescuiufpiameruendos confert,
fieorundem commemoratione malorum recrudeſcatdolor, ut inlachrymas uſque
erumpat:pariterenimperos, & vocem doloridem erumpere nititur .
Patetexcap.anteced. S. 3 . Iniuria accepta, velopinionesacceptaruminiuriarum,quas
condimus animo ,facilèdetegentur,acerumpent, fiearumcom memorationeinpræfentem
iram,prefertim magnamconijcia mur. Patetcanon excap. anteced. §. s.
Vinograßariad denudandosanimosest viaefficax , modo liceat . Ex§. 7. cap. anteced.
Haceft praxisaPlatonelaudatafubfinelib.1.delegibus detegendorum morum,
eorumpræfertim,quipetulantia,im pudentiæquefunt affines . Verba apponamus. Атн.
Inijs igitur, quæperpefli confidentes, audaces quemaxi mè fieri natura ſolemus
, cogitandum videtur, vt quam minimè impudentes,& audaces ſimus, fed contrà
formidoloſi ad dicendum, aut patiendum, autagendumquicquam turpe. CLIN. Ita
videtur. Атн. Nonnehæcita funt,inquibustales fumus ,
ira,amor,petulatia,inſcitia,auaritia, ſecordia; &ad hæcilla,diuitiæ,forma,vires,&quęcunquevolupta
tis ebrietatequadam hominesamentesfaciunt? Ad horum omnium leue,& innocuum
periculum fa ciendum inducendamque exercitationem ,nullam
habemusvoluptatemcommodioréea,quæpotione moresexaminat,ſi modòprudens quædam cautio
adhi LiberNonus. adhibeatur. Videamus enim. Duri,&agreftis ani 371 mi, vnde
iniuriæ millepullulant,vbi experimentum caperetutius fit: in commercijsnè,
quævel maximè ingeniumdeclararevidentur, anDionyfij ſpectacu lis , autvenerea
inreanimo ſuccumbente,vtmores alicuius in periculumvel filiæ,vel filij , vel
vxoris pu dicitia expoſita probes?Equidemſi infinitacomme mores, nunquam
inuenies,in quo per iocum fine omniprorfus periculo ſpectare ingeniafic vtin vi
nolicet. QuaderenequeCretenfes, nequealiosho minum vllos dubitaturos vnquam
putamus,quin huiufmodi morum examinatio conueniens fit, ac præcæteris
facilis,tuta,breuis . SextumMethodi caputaggreditur, cum velamen
tumperſeperlucet . Caput Undecimum. NVNCſextummethodicaput aggrediamur,cum vela
mentumperlucet: duas hocpartescontinebat; cumtotum Suapte natura perlucet,
& cumfuapte natura imperuium aliqua inparte difrumpitur : primam partem
repetentes,ni hil eft,quodfuperius dictis cap. 4. §. s. adijciamus præterca
nones. Remiſſa,acfrigidaſignificatio morisautaffectus, quem Canon1.
pratendimus,fiue orationefignificetur,fiue vultu ,fiuefa Eto
,fictionem,fimulationemvéſapit. Canonisdeclaratio,ac ratioexdicto . §. s.
patet. Exciperetamendebemus ,niſiremiſſaſignificatioexhomi- Exceptio. nis
natura, morevéfuerit, v.gr. vir grauisbreui oratione, immotoqueplerunque
vultu,quefacturusest,fignificat. Ro Aa 2 tolan 372 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. tolanduspenes Areostumpaucis verbis operamfuampollici tus
est Olympie. Inparoleconleinonfidiffuſe , : Chedinaturanonne uſauatroppe.
Socrates eodem vultuſecunda,&aduersapertulit; immo InPhed. Canon2.
Exceptio. Canonisre calicem venenibilariter , & afpectueodemquoceteraaccepit.
Platohisconfirmat verbis. Socrates verò hilariter ad modum,oEchecrates,accepit,
nihilomnino com motus,nequecolore,nequevultu mutato,fedquem
admodumconfueueratillumTaurineafpiciens. In
naturaergoadmodumremiſſa,autinſummagrauitate,magna nimitatevécanonnon uſquequaqueretinendus.
Nimiumartificiofa, affectataqueſignificatio affectus , aut
morisfictionis,acfimulationisest argumentum. Canonisde
claratio,&confirmatioex §. eodem s. cap. 4.habetur. Atexcipitur canon,cum
moscommunisgentis, velpe culiaris perſoneineamaffectationemfuaptenaturadefcendit,
verbigratia,nunc Neapolitani vehementiconatu, cis , et vultus , &manuum,ac reliqui
corporis ad expri mendaſenſaſua utuntur: ex earufufit , utque affectata
fignificatioinalijs effèt ,inipfis nequaquamfit . Suntetiam
perſonealique,queeandemexpreffionis affectationemex mo re contraxerunt . In
eiufmodiergo hominibus immodicusfi gnificationis conatus , non preſentem
fictionem,fedpotius propenfionem adfingendum indicat canonem , ergo restrin
gamus. Cumhomo,quinequeexcommunimore,neque exſuoestin Arictioalte- fignificandi
conatuimmodicus, nimisartificiofa,acaffectatafi gnificationeaffectum, moremque
prætenderit,iustamfimula tionisfuspicionem affert. Affecta : LiberNonus.
Affectationem eiufmodiindicant illaPerfijinprimaSatyra 373 in admiratione
verfuum aNeroneforſan prolatorum . Etnatalitiatandemcumfardonychealbus,
Sedelegens celſa, liquidocumplafmateguttur Mobilecolluerit ,patrantifractus
ocello, Hicneque more probo videas, neque voceSerena IngentestrepidareTitos,
cumcarminalumbum Intrant,&tremuloſcalpuntur ubiintimaverſu. Etpostea 1
Laudatur; bellumhoc. hocbellum? anRomuleceues? Declarandus veròeſtcanon;
nedumenimaffectatioconfi- Declaratio ſtit iu
exteriorepronunciatione,atqueingestibus,fedinfignifi catione orationis,atquein
actioneipſa . Nempecũomniafacta, dictaqueſocijlaudatquis,acfufpicit,affectatio
illaest, &fi Etum,acfimulatumamorem,non verumfignificat: nemoenim est,
quinonin nin aliquareoffendat . Quiomniaitem amicidefi deriaapprobat;
omniaeiusdicta,factaquetumadmittit,tum imitatur,affectatèſegerit, estque
eaaffectataoratio, actioque, fimulqueidcircòfignumamorisnon veri , &
adulatoris,non amici, utPlutarchusdocetdeadul. &amicidifcrimine.
Quitamencanonaccipiendusprovero,utplurimum,fecus Exceptio.
enimpoßeinterdumeousqueprogrediamorem,utexcecetpror
fusamantemergaamatum,omniaqueeiusdista, &factapro
rectisrepræfentet,faterioportet, &patetetiamex iamdiftis,
&infradicendis; eft tamenis amorrariffimus,preterquamin Lib.feq.ca.
furoreamatorio, venereoque. Caterumenimetiam fiadagio. feratur, Suum
cuiquepulchrú,&fuusrexreginæpla cet; tamennoneousqueidprocedit, ut
nonetiaminliberispec cata agnofcamus, &caſtigemusinterdum, utdogmaPlutar
chiiure poffitpaffimin hoc coniecturalinegocioaccipi. Aa 3 Sextum 374
Deconiect. cuiufquemorib.&c. Sextum idem methodicaputcumerumpitaffectus.
Caput Duodecimum . PARS aliaeiuſdemſexti capitismethodierat,cum affe
Adelph. act.4.fc.5. Etus erumpit. Erumpit veròis vel
voce, velvultu, velfacto. Erupitaffectus pudoris vultuÆſchinipenesTe
rentiumfingentisſeforesnonpulſaſſe; undeibi Mitio. Erubuit (inquit)faluaresest.
&lachrymis. Mitioibidem . Atdoloramiße, utcredebatPamphile,erupit
vultu,-Quidlachrumas? Comprimebattameneum dolorem Æſchinus : at erupitidem
dolor voce,dumſeperijfſſe inuictusexclamat. MIT. Hacvirgoorbaestpatre:
Hicmeusamicusilligenereeftproxumus: Huiclegescoguntnuberehanc. Æs. Perij. M.Quideft?
Æs.Nil:recte:perge. Atmulto magisinillis verbis enituitdolor eius,& ira
cundia . Æs. Factuma vobisduriter , Immifericorditerque,atqueetiam (ſiestpater
Dicendum magisapertè) illiberaliter. Eaoratiotamacris denotat
hominisangorem,& iracun diam,quantanon effet nataex alieno,
&dealienonegocio, vt ipſe tumfimulabat. At Clitiphonis amor in Bacchidem
erupitfactis,quæilli obiecit Chremespater. CH. Vidin' ego
temodòmanuminſinumhuic mere triciinferere. §. Pri LiberNonus. 375 §. Primus.
Canonescontinet. VERIVS est inditiumaniminota erumpentis affectus , Canon1.
quàmfignificatio contraria , quaexpropofitoobferuatushomo Utitur.
NempeimmiſſiomanuumClitiphonisinfinumBac chidis verior fuitfignificatio
amoriseiusergaipfam,quàmfi mulatio , quòdeßet illaamica Clinie. Exemplum
penesTaci tumlib.1.Annalium . Tiberius imperium fpecie, ac oratione recufabat.
Afinius Gallus improuiſa interrogatione ipfum offendit; orationeta men difimulauit
offenfionemTiberius ; verumex vultueru pit, &veraeanotafuit; namfemper
inuiſusfuitis deinde Tiberio; &demumdamnatus perijt . Verbafunt Tacitirem
narrantis. .. TumAfiniusGallusinterrogo,inquitCafar,quam partem
Reipub.mandaritibivelis.Perculfusimpro uiſa interrogationepaulatim reticuit,
dein collecto animo reſpodit.Nequacquamdecorumpudoriſuo legere
aliquid,auteuitareex eo,cuiin vniuerfum ex cuſari mallet. Rurfus Gallus;
(etenim vultuoffenfio nemconiectauerat)nonidcircointerrogatúait,&c. Aliaest
eruptio affectus,aliaeft expreffio confilij,etiam Exceptio. cum voceerumpit
affectus. Placetexemplodeclarare canonem, acinterduasdictas res Declaratio.
differentiam . Sumamus ergo illud Cefaris ad Oppium,& Balbumpenès
CiceronemadAtticum.Ethoc, inquit, liben tius, quodmeaſpontefacereconſtitueram,
vtquàm leniflimum mepreberem,&Pompeiumdaremope ram,vtreconciliarem .
Inreliquapostea epistola deleni tate eademfua agit, ut illa verba,vtPompeium
darem Aa 4 operam, Deconiect.cuiufquemorib &c.
operam,&reconciliarem,quafiinfertafint,atnonfunt notaaffectus
erumpentis,fedconfilij , acdeliberationis,utex formaipfadicendiconftat.
Corellariű. Hincfit, uteaverba,quefiaffectumemergentemexpri merent,effent vera
animinota,nunccum confiliumfignifi cent,fintfubdola; adimponendumenimOppio,
&Balbopa cemcupientibusdictafunt, nonquòdCafarPompeiumfibire conciliare
Studeret; namad victoriam , & addiuturnamvi Etoriam cum afpiraret,
utibidemfatetur,quarationepoterat vincere vellePompeium,&cumeodeminirepacem?Resque
ipſa Cafaris animum indicauit,quam placet ex Cicerone ex fcribere . Omnia
miſera,fedhocnilmiferius. Pom peius Cn.Magium de pace mifit,&tamen oppu
gnatur,quodegononcredebam. Oportetitaqueſeiun gereexpreffionem erumpentis
affectus ab expreßioneconfilij , deliberationis . §. Secundus. Differtur indago
erumpentium affe tuumad ſecundampartemhuiusvoluminis. INDAGO iam erumpentium
affectuum methodusque eoruminuestigandorum,adſequentempartemſpectat,queest
delatitantium affectuumdignotione ; illucergo reijciatur; in terim
verò,quædiximus,inpræfentiaſufficiant. : Quando contrarius SIMULATIONI AFFECTUS
apertè conſter. INTERDVM affectuscontrariusfimulationinonerum
pit,quafiquepertranfennamelucet;fedapertèconftat: tum verè LiberNonus. veròfaciliusmultòfimulatiodetegitur, utcuique,
velrudi tamagnofcere liceat, velutiſiprincepspaternuminfubiectos amorem
verbisprofiteatur, at factis odium expilandiqueſtu diumdemonstret,ut
EzelinusinPatauinos. Cumexeffectuſubſequentefimulatioaperitur. . Continetexempla.
Teffectusſubſequensfimulationem præfertim aperit, Atpatenter,namomnes velrudes,
Euenturerumſtolidodidicere magiſtro . magiftro. Ex
Effectustamenſubſequensapertiusdetegitfictionem morū, quàminteriorumactionum,fiuefentientisappetitus,fiue
v luntatisfuerint; cum voluntas enimbumana mutetur,nilmi
rum,ſipreſentideliberationi posteacontraria deliberationem ineamus;
undenonfemper,qui profitebaturamorem , &po ſteaodiumcertum
opereipſorepræfentat,fimulabat antea ama re; poterat enim verètumamare,at
mutatusdeindeodiffe . Sforcia,tBracciusamiciſſimiprimum,&contubernalesfue
re,deinde emuli, &inimici. PenesTacitum, SubriusFlavius Lib.rs.An
profeßuseſtſefideliffimumprimumNeronifuiſſe,dumis ama rimeruit;
atdeindeodiſſe,cuparricida,&aurigaeuafit.Con fpiratio itaque eiusin Neronem
odium quidemaduerfus Im peratorem,quotemporeconſpirabat , ostendit; at
noneratne ceßariafignificatio fimulationis antea amoris. Moris verò
Simulationempræfert contrariaactio,atcumaliquadistinctio netamen. Sienimquisſe
virtutis habitu conformatumpro fiteatur, &deindein
contrariamoperationemdeflectat, fimu laße nal. Deconiect. cuiufquemorib.&c. lafſſe
anteababitumdemonstrat. Accipiamus exemplumEgna tij penesTacitum, qui Baream
Soranumprodidit. Verba Lib. 16. an funtTaciti. Tantum iræP. Egnatiusteſtis
conciuit . nem. nal.propefi- Clienshic Sorani ,&tuncemptusad opprimendum
amicum,auctoritatem Stoicæ ſectæ præferebat ha bitu, & oread exprimendam
imaginemhonefti,& exerciti;ceterum animoperfidiofus,&fubdolusaua
ritiam, aclibidinemoccultans . Quæpoftquampe cunia recluſa funt , dedit
exemplum præcauendi, quomodofraudibusinuolutos,autflagitijscomma culatos,
ſicſpecie bonarum artium fallos,& amici tiæ fallaces . Hecilla . Certèautem
proditioſcelerofaami ciinnocentis demonstrat nunquamhabitu virtutis, quampro
fitebatur, ipfum ornatum . At cum profiteturquismorem ;
fednonexhabitu,contraria actio , quædeindefequitur,nons Statim declarat morem
contrarium,quemisabinitiopræfere bat, fuiffefimulatum : daturenim
mutationilocus. §. Secundus . Canones continet. SVBIICIAMVS canones .
Sitergoprimuscanon. Canon1. : : Si quis profiteaturaliquam virtutem,
utfortitudinem, aut temperantiam, dum postea contrariam virtuti actionem
operatur, ostenditſeſfimulaſſe virtutem, non verèhabuiffe. Declaratio,
&confirma Declaratio, & confirmatio canonisexproximè dictispa
tiocanonis. tet; nempeproditioBareademonftrauit Egnatiumfimulauiſſe
virtutemfidei, atquephiloKaliam; etenimſefalſum prodidit, Sat. 3.
tamicitiafallacem, ut Tacitus ait. Iuuenalis vocauit eiuf modifactumfacinus
maiorisabolla, fcilicetpalmarum. Atqueaudifacinus maiorisabolle , Stoicus
occidit Baream, delatoramicum. Thra . Thraſones , qui habitu , &
orationeprofitenturſe inuifte fortitudinis, cumpofteaignauèfugiunt , ac timent,
fimulatio nemvirtutisfuammanifestant. Idemquedealijs. CumAndronicusImperatorab
initiofummamin Alexium Nepotemexfratre charitatemdemonftrauit , quemdeindenul
laprouocatus iniuriaimperio, & vitaſpoliauit,certèſeſimu lafſfeinprincipio
charitatem manifestauit . Idemde Ludouico Sfortia,quemItali, Moro, vocauerunt,
ergaitidemfratrisfi liumIoannemGaleatium, bæredempaterniimperij dicendum ,
quemveneno,ut creditur,sustulit,imperiumqueeius inſe tranftulit, acliberosfuos
. Etiamcum vitiumpretenditur,contraria actiofimulatio- Ampliatio. nem
demonstrat. Utque Brutus aduerfus Tarquinium pro Romana libertatefecit , apertè
indicant ftultitiam preceden temfuiffefimulatam. Cumineiuſdemnegocij
progreßuposteriores actiones prin- Canon2. cipiorepugnant, velpropofito,acfini
tumafſferto, credendum estfinemobtentuifumptum, non verumfuiffe,cum nouacau
Sapræfertimnonfuperuenierit,quamobrem confequensfuerit mutareprecedensconfilium.
Cæfarabinitiobelli ciuilis profeſſuseſtſepacem velle, at- Declaratio,
queconcordiamcum Pompeio, verùmcuminobfidioneBrun- o dusij remiferit fine
fructuMagium,quem de pace internun ciumillimiferat Pompeius,declarauit
defiderium concordiæ , quodabinitioprofitebatur,fallaxfuiße, acfimulatum.
Cicero eouſquecredidit defiderium eiufmodiin Caſarepacisquodtum agnouitfalfum,
utetiam mutatusopinione,reputaueritabini tio nihilaliud,quam
Pompeijoccifionemillipropofitam. Verba &confirma repono. Intelligo ſerius ,
inquit,quamvellem,propter Lib.9.ad epiſtolas, fermonefqueBalbi; fedvideoplane,
nihil Att. epift 4. aliud 380 Deconiect.cuiufquemorib.&c. aliud agi, nihil
actumabinitio,quam, vthuncoc cideret. Item cum Polyperchon inuitauit specie
amicitia HerculemAlexandriexBarſinefiliumadcenam,quemincon Canon3. Declaratio ,
&confirma tio . uiuio eoipſo ſtrangulauerunt conuiue,quisdubitet,quinami
citiafueritfimulataexfequutamorte? Atcumposterior actioad idemnegocium
cumprimanon pertinet, velpertinetquidem,atcauſa mutandevoluntatis
intercefferit, non neceffe estfictionem, &fimulationemabini tiofuiffe,
etiamfiposterioractio priori repugnet,ſed mutata voluntas eiufmodi diuerfitatis
,ac contrarietatis actionum caufa effe poteft. Verbigratia,Romani
usqueadtemporaPolybijinfubie Etis prouincijs regendisſummaabſtinentia ,
veletiam libera litate utebantur, atpostea (velutiIugurthetempestate) non
minorem auaritiamprefetulere. Noneratpriorfimulatio vir tutis,fed verè
virtus,quæin vitiumdeinceps, corruptismo ribus ,degenerauit . Totamrem Saluſtiusdefcripfit.
Quila bores, inquit, pericula,dubias,atqueaſperas res facilè tolerauerant,ijs
otium,diuitiæque optanda alijs, oneri, miferiæquefuere.Igiturprimòpecuniæ,de
indeimperij cupido creuit; ea, quaſi materiesom
niummalorum,fuere.Namqueauaritia fidem,pro bitatem,ceterasquebonas
artesſubuertit,prohis ſu perbiam,crudelitatem,Deosnegligere,omniavena
liahaberedocuit, & c. ItemAlexanderciuili Imperioabinitiorexit,acposteaty
rannico: nonfuitpriorfimulatio,acposteriorfuit mutatio ani mi,acmorum,inquamobamplitudinempartiimperij
,acre rum gestarum, & ob adulationem deuiftarum gentium de flexit.
Caufaergo mutationis voluntatis, quæinterceffit, fuit amplitudoimperij obaucti,
&quæ incrementa imperij confe quuntur,fuperbia, &luxus.
Excipiendumtamenest,cumcaufammutande voluntatis Exceptio. ipfemet,qui agit,
molitusfit; namcolligitur effectum etiam ab eoprouifum, &cupitum,
cuiuscaufamoperatus eft . Antonius (utexceptionemexemplodeclarem, &confir-
Exemplum mem)perempto Cefare,conuocato Senatu inædemTelluris, fundamenta
libertatisiecit; nam Senatuſconſultum obliuionis ex fententia CICERONE (vedasi)
confectumipfefouit,ultroque Diftatu ramfunditusexRepublicafustulit, quibus,
& alijspraterea multis præclarum libertatis Studiumoftendit,ut nedum bi
Storici,fedCicero ipfe in primaPhilippicafatetur: at postea
libertatemoppugnauit, t) imperium quefiuit. Fuitnéfimu latio abinitio, an
poftea voluntatis mutatio ? Dion fimulationemfuiffe ab initio arbitratur ,
& ego aßentio . Verba funtDionis. Adpacificationemvtrinqueconceſſum eſt
maximèAntonij opera, quáquamis longèaliud animofuoconceptumhabebat. Curverò
affentiam Dioni,hæceftratio . CumPopulusRomanusaduerfusper curſores Cafaris
exarfit, in eosque impetumfecit, tum ani mosfumpfit Antonius, proque timore
induit audaciam : antea veròtimore adductus,foueratconiuratos, atqueliber tatis
amatores. At populum ipſemet testamenti publicatio : : ne, concione habita,
& veste Cafaris explicata, con citauit . Cause ergo pofteriorisactionis
auctor ipfemetfuit, undeabinitio quoque eam propofitam habuit, non autem postea
mutatus, elegit . : Capita 382 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Capitafimplicia
Methodi,&combinatainterdum locum habere inpropofita fimulationisinda gine .
Caput Decimumquartum. §. Primus. Methodi capita in epilogum contrahuntur . DETEGENDAE
simulationisartemhucusqueincapi taocto distinximus , quæfingulapercurrimus,in
fubie Etasque partes fubdiuifimus . Erant autem perſone agentis qualitas .
Secunda qualitas perſone ,qui cum agitur. Tertia perfuafio. Quarta pænafeu
cruciatus. Quinta premium . Sexta ebrietas . Septima velum perlucens fictionis.
Oftaua velum idemcum difrumpitur: at quartum caputfubdiuide baturin cruciatum
præfentem, qui dolore oppugnatanimum, &inproximèfuturum,cum qui poteft
minatur cruciatum, animusenimtëoppugnaturtimore. Quintumquoquediuiditur
inbonum, ac premium præfens inbonum, ac premiumfutu rum, cumfcilicet
promittitur , ac fperatur . Octauumdemum caputdiftinguitur; velenimdiſrumpitur
velamentumfictio nis exerumpente affectu, velexaccedenteeffectu. Hocitaque modocapita
omnia methodi undecim euadent . 1 Qualitas hominis agētis,fifuerit veterator,
autfimplex. 2 Qualitashominis,cum quo agitur,fifueritpotens, aut defpectus . 3
Perfuafio,quahomo adducitur ad retegendamfimula tionem . Pœna,accruciatuspræfens,uttormenta. s
Pœne&cruciatusfuturimina • Premium LiberNonus. 6 Premiumpreſens. 7
Premiumpromißum,ac Speratum. 8 Ebrietas. 383 9 Velamentumfictionis perlucens.
10 Cumvelamentumfictionisexerumpente affectu difrum pitur. II
Cumvelamentumfictionisexeffectufuperueniente dif rumpitur. §. Secundus.
Interdumcapita plura complicari. SINGVLA eiufmodi capita , utfingillatim
adhibean tur,vidimus,atcomplicanturetiam interdum,utplurafimul fictionem, fimulationemque
manifestent. Verbigratia,quando quequalitasperſone fictionem ,
acfimulationemintercederefi gnificabit; & velamentum fictionis
perlucens,& effectus deindefequutus idem monftrabunt,
&eritinnostramanuvel cruciatu, velpremio elicere exhomine veritatem .
Tumita quetutius eritperomnia, que dantur, capitaprocedere; quod
quedehiscapitibus,de ceteris pariterdicendumerit, cumplu ra concurrunt .
Sititaque Canon . Cumpluramethodi capita adeandem fictionem deprehen- Canon.
dendam confpirauerint,prestat peromnia ad eiusindaginem procedere . Ex combinationeinterdumaliquam
mutationemcapitaipſamethodiſufcipere. ILLVD estpræterea confiderandum ex
combinatione interea mutationem aliquamfufciperecapitaipſa methodi.Ver bi
gratia, fiqualitatem ipsam perſonarum spectemus, magis falfifunt ignobiles,
&feruiles homines, quàm nobiles : at tamin 384
Deconiect.cuiufquemorib.&c. tamenficombinemusperſonam,cum
quaagitur,interdum illustriores homines ea ratione magisfalſierunt . RemexTa
Annal.lib.i. cito demonftremus . Sub exceffu ergo Augusti hæcfcribit . At Romæruerein
feruitium Confules patres, equi tes quantoquis illuftrior , tantomagis falfi,
acfelti nantes , vultuquecompoſito,ne leti exceſſu princi pis ,
neutriſtioresprimordio, lachrymas, gaudium, quæſtus , adulationesmiſcebant.
Hacille.Ratiove rò estdiuerfitatis , quodaprincipemagisobferuanturproceres,
quàm vulgus,imòbocne afpiciturquidem, illiacuratiffimèin ſpiciuntur.
Aliudestexemplum diétædiuerfitatis, dum tor mentisimmiſcentur voluptates; ha
enim fubeunt tum ratio nemmaioris cruciatus , non autemremiſſionis , aut
lenimenti . HacarteChriftiani olim martyres inter iteratatormentalenif
fimètractabantur, utaltiusfequentes cruciatusperſentirent, Cur meretri
haurirentque.Meretrices contra voluptatibus,quas exhibent, tibus res.
cesvolupta- doloresimmiſcent,ut voluptatesipfæ maiores euadaut, mazıf
ſceantdolo- quefentiantur, ut anteadiximus. Doloresergoeiusmodifti muli
voluptatis,quam intendunt, vicemfubeunt:quædiuer fitas
excombinationenafcitur;ſecusenimdoloresperſecrucia tuumrationemſubirent, &
voluptatespremiorum, acbono rumexhibitorum .
Admorumindaginemquacunquedictafuntappli cantur. Caput Decimumquintum. S.
Primus. Vt quæaffectus detegunt,ad morum etiamindaginemducant.
primahucusqueparte quarti huius voluminis
Cverfemur,inquapartedemorumindagine,noaffectuum latitan latitantiumagimus,neceſſeeſt,
quedefictionibus, &fimula tionibus detegendis hucusque diximus, ea omnia ad
mores sapplicare. eruendosapplicare . Aliqua ergodogmata, &canonesad mo res
eliciendos rectapertinent,dequibusnonest, utquicquam adijciamus: atalij canonesadaffectusdetegendosducunt,quos
ad morum uſque indaginem extendere oportet. Verùm u exnotis
affectibusinmorumcognitionemdeueniamus,fatisdi ximusin præcedentelib. . &s.
adeum locum reijcio legentem , qui ex eo ducat,undeſuppleatindaginem morum
propofitam . §. Secundus. Exoccaſioneoperandi affectuum quemoreselici. QUONIAM
veròdiximusextraoperandioccafionem, proculqueab urgentibus
obiectisfacilèmoresoculi, neceſſum itaque admores detegendosestadducere hominem
inoccafio nemprafentemactionis,inquepreſentiamobiecti affectum irritantis ,
quiad morem pertinet,cuiusindaginemmolimur . Nempefifit in animoinuestigare ,
utrumfithomoaudax, anpauidus ,conijciendo inpericulum aliquodipfum,inuestiga re
poterimusex actione , & affectu , quemin eodifpiciemus, utrius fit moris.
Inpacenonfacilèdijudicabimusferociams Turniabignauia Biancis:atpugnandiſeſe
offerat occafio, tumhuic; Frigida bello Dextera Atille, Illiacotumidum, quicrefcereTibrim
Sanguine.tt/c. Urgente pariter occafione venerea voluptatisdeprehen Bb demus
386 Deconiect.cuiufquemorib.&c. demus, quæfit
hominisadtemperantiam,intemperantiamque difpofitio; hinc ludi ) iracundiam,()
auaritiamdeteguntlu Lib. 3. Canon1. Declaratio. dentium.Ouidiusdearteamandi .
Irafubit,deformemalum,lucriquecupido , Iurgiaque, &rixa,follicitusquedolor.
Criminadicuntur,reſonat clamoribusather, Inuocatiratos&fibiquiſqueDeos. §.
Tertius. Canonesfubijciuntur. CANONES exdictis eliciamus . Sititaque Canon
primus. Addetegendum cuiuspiam morem ,inpreſentemoperandi occafionem
adducamushominem,in præfensque irritamentum affectus,quemmosindagatusrefpicit.
Declaratiopatetex dictis,nempèſimoremhominisintem perantie,
acintemperantiægenereexplorarelubeat ,in occafio nemeumadducamusexercendi
virtutem eam vitiavéoppo fita. Obiectum nempe offeramus irritans cupiditatem
vene ris, aut ciborum,filubeat explorarefortitudinem, aut igna uiam ,
audaciamvé,difpofitionesvémedias,in pugnæ occafionem, periculaqueadducerehominemoportet.
Multi magnates fatellitesfuos,quosproMachęrophorisdeligunt, experiuntur,
immiſſisclăalijs,qui armis eos inuadent; prout enim audacter reftiterint, aut
ignaueſegeßerint,de animis,tt )moribushomi numiudicant . Si
veròfitanimusexplorare iustitiam ,iniuftitiamvéma gistratus demandemus;
hincitaqueillud Ariftotelis. Magi ſtratus virum oftendit . Idemquede alijs
virtutibus, ac vitijs dicendumpenitus. Plato LiberNonus. 387 Platoconfirmat
canonem incalce primide legibus, ubi Cófirmatio Canonisex animiduri,&agrestisininiuriasproniexperimentüexcõmer.
Platone. cijsſumi; animiintemperantisexobiectis venereis ,dicit; li cèt
tutius,nontamen euidentiusexperimentumexcompotatio nelarga, /
hilaricapiafferat. Atmanifeſtioreftres,quàmvt auctoritate cuiuspiamconfirmaridebeat.
VerbaPlatonis an tea retulimus cap. 1 0.adcanonemfextum. Procedit veròcanon,
&methodus,nifitamenfentiatis, Exceptio.
aquoexperimentumcapiturſeadexamenperduci;tumenimse
ipfumcomponit,&tegitſenſaſuaomniconatu,cuprefertima
potentioreaffectuadſeſetegendos adducanturhomines,quàm adſeſeaperiendos.
ConuiueDomitiani, ad validiffimumlicèt examenadducti, cohibebanttamëfeipfos, cumagnofcerentfeab
Imperatoreattentiffimèobferuari, fique affectus doloris, vel
minimumerumperet,mortefignificationemluituros. Aliquos etiam videas,quiin
conuimumaPrincipibus viris adbibi ti , modeftiffimè comendant: atfi libero in
loco conuiuentur, rubifuopte nutu,acſuomore edant,liguriunt, miramque
ingluuiempræſeferunt . Oportet ergo vel non agnofcere exa
men,quieifubijciuntur, velmagis multo pollerein eis affe Etum,aquodeteguntur, quàmaquocohibentur,verbigratia,
quipugnæ obtruditur,fitqueignauus, etiamsiagnofcatſeinil
lamobexprimentumconijci,adeoquea defideriohonoris, vel astudiogratię
potentishominisadducaturadperfistendumin periculo; quoniamtamentimormortispotentior
eft,abeoabri pitur, &impellituradignauiamfuam manifestandam. Certè Irus
cupiebatpenès Homerumgratiamprocorum, eorumque in cibis largiendis liberalem
manum : attamennififamulipro corumduxißent, nunquamipfeinpugnamcumUlyffèconcef
fiffèt, postquamrobureius,acaudaciamconiectauit. Bb 2 Iro 2 388
Deconiect.cuiufquemorib.&c. Odyf. libr. 18. Canon 2. Iroautemmalus motusest
animus: Sed&ficfamuliduxeruntcingentesneceffitate Timentem . Carnesautem
circumtremebant membra. Exhacexceptioneitaqueduocanones emerguntſequentem :
inmodum . Cum experimentummorum alicuiusfumere intendimus, oportet anniti , ut
hominemlateatſe tuminexamenadduci . Vndeimprouiſam illioccafionem
offerrefatiusest,quàm pro uisam . Canon3. Canon4.
Quodfiidconfequinonliceat,utlateathominemexamen, contendendumest,utaffectus, quemin
examineirritamusad denudandum animum, ſit multòpotioraffectuanimum ipſum
cobibente,acobducente . Uterquecanonexdictiselucefcit 7 Cum ex effectufimulatio
morum detegitur,oportet affe Etum,actionemque eam ijfdem examinare regulis
adverum moremeliciendum, quasattulimus supra. Secundam Partem operis continet, quæeſt De affectuum latitantium indagine. Connectit,
proponit, diuidit que tractanda Supersunt . B SOLVIMVS hucusqueindaginem morum,
queeratprimaparsfimiotices,huiusfcilicet con templationis defignis .
Superestinuestigatio la titantium affectuum, quæ eratfecundaOperis pars,
quamnuncaggredimur. Huicindaginiea,quædefictio nibus ,&fimulationibus diximus,
pleraqueferèomnia muniafunt, ut ijfdemfermè canonibus fit procedendum ,
quibusin indagandis moribus proceffimus , preterfupremum
Supplementummethodi,quoad moresindagandoscontrahitur. com Remclarius aperio .
Methodus detegendorum morum inter : cetera affectusconijcit , &ex
illisposteamores inueftigat lib. preced. cap. 1 5. §. 1.priorergopars
progreſſusadpropofitam nunc praximinuestigandi latitantes affectuspertinet,
imòea ipſa est, utnihil aliudrestet,quamipsam perficere; etenimin terceteratum
methodum inuestigandi erumpentesaffectusin . bunc
locumreijciemus,quamitafubijcereoportet,& quicquid aliudadfecundæhuius
indaginis integritatemexigitur. Hac veròeritdicendorum distributio, &feries
. Primò.Signaaffectuumexponemus, vtpromptumfitilla, cumerumpunt,dignofcere
ufqueadcap. Is. Secundò. Contrabemuspræcedentis methodicanones,appli
cabimusquebuic,dequaagimus,materia cap.15. & 16. Bb 3 Tertiò Deconiect.cuiufquemorib.&c. Tertiò.
Methodum excaufis methodoexfignisadeiusfup plementumfubiungemuscap. 17.
&duobusfeqq. Quartò. In praximmethodum,indaginemque totam addu
cemusreliquis tribuscapitibus. Defignisaffectuumincommuni. Cap. Secundum.
A § . Primus. Signa distinguuntur trifariam. ECTVVM itaque signa primo loco ponenda.
Sunt verò signa affectuum alia communia, alia propria. Communia dico, que pluribu
saffectibus conveniunt. Propria, que uni.Hecautem, que propria funt, alia funt fimplicia,
alia coaceruata. Simplicia dico veluti truces oculos in ira; videntur enim illiforfanfoliire
conuenire: at coaceruataerunt,quę fimulfumpta unicoaffectuiconueniunt;
velutiinIraconge DeIralib.1. riesilla Senece . Flagrant,
&micantoculi,multus ore cap.1. totorubor,
exeſtuanteabimispræcordijsfanguine, labiaquatiuntur,dentes
comprimuntur,horrent,& fubijciuntur capilli, ſpiritus coactus, ac ſtridens,
ar ticulorumſeipfos torquentiumſonus,gemitus,mu gitusque,&parumexplanatis vocibus
sermo præruptus et comploſeſæpiusmanus &pulſatahumuspe dibus & totum concitum
corpus, magnasqueminas agens , fęda viſu ,& horrendafacies deprauantium
ſe,atqueintumefcentium , Congeriemhancfignorumdi camusfignum coaceruatum
;fingulaſignacumconuertuntur, dicamusfignapropriafimplicia. Triaitaqueſignorum
genera ſeiungamus; signa communia; signa propri ac oaceruata; signa propria simplicia.
Signorum tractatio, & vfus. SIGNA verò quomodo tractanda fint, in ſumquead
hibenda ſecundūdiuiſagenerabreuiter ediſſferamus. Signorum propriorum ufus
confpicuusest; exfignis enimincertamaf
fectuumcognitioneducimur,cumfimulatanonfuerint. Utrum
veròfimulatafintexcanonibus detegendarumfimulationum dignofcimus.
Atcommuniafignaetiamfifincerafint, &abf quefallacia,in certumtamen affectum
nequaquaducunt, verbi gratia,orepallesceretimori,
&irainquibusdamcommuneest. Dijudicandumergo uter affectusafficiatanimum :
exobiecto autem, &occafione, &circunstantijseiufmodialijsfacilèerit
dijudicaredistinctos affectus,&longèinterſediſſidentes: dif ficiliusdiftinguentur
affectuspropiores. Cum cohibenturaffectus, &occultantur. Ar
cumaffectusoccultantur, velutiinpreſentinegocio, ubiquærimuslatitantes
affectusnonapertos, acmanifestos, tumfignapropriacoaceruatain
integritatefuanondantur,imò interdumnequefingulaintegra, utmagnaidcircòſolertiaplu-
Difficultas rimoque acuminefitopusadeaconijcienda,&diftinguenda .
coniiciédite Illud quod de rebus naturalibus dicebat Empedocles DI GIRGENTI
(vedasi) femiboues, Ctus. la titantes affe tſemibominesin confufionererumpriusapparuiſſe,
dehisfi gnisappofitèdicipoteſtſemiſigna,nonintegrafignaplerunque apparere , ex
quibus arguto oculo , iudicioquefunt affectus eruendi . §. Quartus . Deſignis
exoratione. Atnullaeft euidentiordeclaratio animi noſtriabditarūque Bb 4 ineo
392 Deconiect. cuiufquemorib.&c. ineopaffionum ,ac rerum,quamoratio
ipſanostra, ut enim Aristoteles dicit , vocesſuntearumquæ in animapaf
fionumnotæ. Enunciatioergoaffectuum, tſenſuumno Strorum (dumfimulatioabfit)
eſteuidentiffimumfignumeo rum: verùm interdum non enunciamusapertis verbis ani
mumnostrum,nempecumirafcor, nondico me conceptis ver. bisirafci,fedtamen
dico,queiram arguunt neceßariaprope modumconfequutione.Hecexorationefignain
postremumlo cum reijciemus. Signa affectus voluptatis. Caput Tertium. IA A
AmMfignafing De quo genere voluptatis sit SERMO. Ам singulorum affectuum fingillatim
aggrediamur-iuxta verò ordinem librorum de ibrorum de affectibus, primò, signa
voluptatis afferemus; deinde doloris – H. P. Grice : « Pain is the
first ! » -- ; tertiò cupiditatis , & amoris; quartò abominationis,
& odij; quintò iræ; sextò timoriss Septimò speiimmutantes aliquantis per ordinë
superiorem, dum iram ex postremo locoin quintum transferimus, &timorem
Speipreponimus. Incohemusergoex voluptate, nonquecon fequituromnes affectus
alternatimcumdolore,fedquediſtin Etuseft ab alijs affectus. Hæc verò vel
iunctam habetex teriorem voluptatem, velabſque exteriore voluptateipsaper
femanet: cum iunctamhabetexteriorem voluptatem,iuncta etiamhabetcausam voluptuariam,
feu iucundum ipsum, ex quo voluptateminterioremconijcimus;plus,minusvé,deinde
fignorumadminiculo. Nempe voluptasexteriorcupedię ,non nifi
exfumptioneprafentecibinafcitur; cum videmus autem hominemſponte comedentem,
intelligimus aliquaipſum volu ptate LiberDecimus. 393 ptateaffici ; vtrum
veròmagna, velparuaexfignisconijci tur;gustus enimcomedentis exipfo comedendi
modoelucet . Maiorveròconijciendidifficultas eftin voluptate interiore ,
quamnullaexterior voluptascomitatur , tota enim estexfi gnisdeducenda. §.
Secundus. Cum voluptas exterior coniungitur, fignamaioris , vel
minorisvoluptatis. Сvмvoluptasexteriorconiungitur, eò maioremintelli gemus
eßeinteriorë, quòpartesipfæexteriori deferuientes ma gisintendentur; non
enimremittunturille , &laxantur, nifi expletoopere
;fedinopereintentaperdurant,fiue voluptas ea 1 venereafuerit ,fiuecupedioſa ;
utenim vidimus antea,con- In2.p.lib.r. Stringuntur partescircaſuſceptum
iucundum, utilludaltius devolupta te, c.17. exugant, qui intentiore
vultucomedunt, maioreque &crepi tantiorefuctu ciborum, eosmaioremex
cibisgustum capere intelligemus,acmaiore intus voluptate affici. §. Tertius.
Cumvoluptas interior ab exte riore difiungitur . AT
cumvoluptasinteriorabexterioredifiungitur, nem peeapreſentenonfit ,induoadhucmembra
diftinguitur ; alia enim abexteriore tamen voluptate recens percepta, velquæ
nonmultopoſtſuſcipietur,proficifcitur ; aliaexfolainteriore meditatione
nafcitur, velſcilicet obiectiiucundigraphicèpro pofiti, velexcontemplatione
ipfa,queestcontemplatorisbo minis voluptas: prioris voluptatis, exemplumeft
illudChe- Eun.act. 2 rea gaudium penes Terentium: eratenimexvoluptate tum fee
percepta . Lain ? 394 Deconiect. cuiufquemorib &c. Iamneerumpereboclicet
mihigaudium ? probIuppiter, Nunctempusprofectoest,cumperpetimepoffum interfici:
Ne vitaaliquahocgaudiumcontaminetægritudine . Interioris voluptatis , )
exfolameditationenafcentisme In2.par.lib. minimus antea , )
vidimustumnoneffundiextrorfumfpiri 1.devolupt. C.17. Canon1.ex vultu .
Declaratio. tus , ut obductopotius vultubomoin ea constitutus existat
quàmbilari, &explicato,immotoquecorporenon moto. Scitè itaqueadmodumde
gaudio viriprobi , quod est ſpecies volu ptatis eiufmodiinterioris, dictum eſt
a Seneca, Seuera res eſt verum gaudium: atin voluptateinterioreinnixaexteriori
velpreſenti,velpropinqua, effunduntur(velutiexfuperio ribusconstat) spiritus.
§. Quartus. Canones continet ex vultu. AD canonesaccedamus. Sititaquecanon .
Oculibilares ; fronsexporrecta;gene colore,&habitu vi uida; os ridens,
voluptatisinteriorisfignafunt. Hecfcilicet vultumletitiaconformant . Oculi
hilares ] quifintperſe patet ,& antea declarauimus quantum res exigebat.
Fronsexporrecta] contracteopponi tur,quæpræfertimcuminrugas cogitur , contracte
nomen ob tinet: estquetristitiafignum,ficut contraria, latitia. Cum frons
veròexporrigitur , &extenditur, confluuntilluc Spiri tus,
partesvéspirituoſe; quamobremnefcioquidcumextenfio ne claritatis, &nitoris
indefronsacquirit, exquonitorefrons letaprefertimdicitur . Genecolore, &habitu
viuidę]gene quoque exfpirituum effuſione explicantur, atque eandem
obcaufamcoloratioresred duntur, idest, quoddiximus, vinidasgenas colore,
&habitu 1 fieri: Liber Decimus. fieri:attamennonaquèin
letitiagene,atquefrons exporrigun 395 tur; namosridens, velrenidensrugasquibufdamingenisex
citat alijsfoßulasquafdam , quemgentilitium moremmaxima cumgratia obtinuit
Laura filia mea, quepreſtantiſſimeindo lis, &fummiingenijoftennisobijt.
Osridens] estvisus voluptatis, & letitiæfignum, pre fertimriſusſolutus;
namfubridereinterdumaffli&tiffimis con tingit, & iratis, ut Annibaliin
CarthaginenfiSenatu . Nififictiotamen , &fimulatiointercefferit;
namincompo- Exceptio. nendo vultu multifunt excellentes . Addetegendamautem
fimulationemfuperiore methodo utendumest . Cumincompoſito aliter
vultubilaritasoculorum, exporre- Canon2. Etio,nitorquefrontis,aut riſus in
oreeruperint, rurfusque cobi beantur, latitantislætitiæfuntfigna:
clariusautemfignum ,fi omnesfimulnoteapparuerint: obfcuriusfifingule : medio mo
do,fipluresexcanone cap. 2. huius lib. §. 1. Excipiendustameneftriſusinore,
cumderisionefignificat. Exceptiode tumenimpotiusamatoremanimi,quàm
verèletitiamdemon- rifuinore. Strat: fuitderiſionis,non letitia,riſus Sare,cum
anusexiſtens, audiuitſeparituram;queriſitoccultèdicens: Poſtquam con Gen.cap.18.
ſenui ,&Dominusmeus vetuluseſt, voluptati ope ramdabo ? Signa
verò,quediximusnõconuerticumfignificatare,fa- Annotatio. tis exdictis constat,
utfintidcircofignaparticularia. Nem pèſi oculorumhilaritas adfit,
exporrectiofrontis,genarum que,etc. Osridens letitia animiarguitur; verumnon
,ſile titiaadestanimi,ſtatimeafignaconfequuntur, cumlætitiaali quafrontem,
& vultum contractum patiatur,oculosquere tractos, ut diximus.
Interdumpratereacummagnavoluptatelachrymeconiun guntur, 396 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
to magna Cũvolupta- guntur, &fletus, utinagnitionibus carorumpostdiutur
Jūgilachry. numtempus. Noniniuriaitaque HomerusdeUlyße, & Te tum. mas,&
fle- lemacho postmutuamagnitionem lib. 1 6.Odyß. Telemachusautem
Circumfufuspatrembonum lugebat, lachrymasfundēs,
Ambobusautemhisdefideriumobortumeſt luctus : Flebant autem Stridulè
abundantius, quàmaues Aquila, vel vulturescurua Unguibus,quibusfilios
Rusticiexcipiunt,antequam volatilesfierent . Sic,bi
miferabiliterfubfupercilijslachrymasfundebant. §. Quintus.
Canonescontinetexpulfibus. Ex pulſuetiamfumipoſſuntſignaletitia;namfuusleti
Libr. 4. de tiæpulfustribuitur . Galenustribuitpulfum magnum,rarum, pit.3.
cauf. pulf.catardum,atnullam in vehemetiadifferentiamſuſcipientem letitia non
excedenti; namfiexcefferit, tum exoluitur virtus admortem uſqueinterdum ,
utpulſusidcircòexoluanturipsi quoque,contrarijfaltemfiant memoratis.
HecGalenidoctrina congruitfuperioribus meis dogmatibus : vidimus enimin le
titia corprimogenia alteratione calore augeri, eoqueblando, t moderato :
vidimusquoque ex spirituum moderato efluxиех corde, calorem
itidemintendi ; motusfiquidemamateria, mo deratus tamen ignemauget,utin
letitiaidcircònonimmodica pulſus ob auctum calorem augeri debeat ,ut dicit
Galenus, cumblandustamenfitcaloreiufmodi , minusfuliginum, ille que minus acres
excitantur; unde minus quoque irritatur virtusadeasexpellendas , utfrequentia
pulfus a letitianon augeatur,quodidem Galenustradit . Eademquerationenon
augetur vehementia; cùenim virtusnonirritetur, nonetiam acrius : LiberDecimus.
397 acrius infurgit adpercutiendum; unde vehementia ,queinea percuffione
consistit,non augetur. Prorsus ergo refpondent Galenidoctrinahec,que
exiactisolimprincipijsdeducimus • SintnuncCanones . Pulſus
magnus,rarus,tardus,atnonvehemens, letitia Canon1. estindex . Patetexdictis.
Simanu cuiuspiampulſuiadmotaſentiamus,adcuiuspiam Canon2. persona ,aut rei
commemorationem,vel præfentiam pulfum magnitudineaugeri, atnonceleritate, aut
vehementia, intelli gemushominemeareletari, utfcilicet tuminnotefcat affectus
letitia, unaquecaufa eius. Multatamendiligentia opuseftinhacexpulfibusindagi-
Annotatio. neaffectuum ; nam videndumeft,necontrectatio ipſa pulfus pro
qualitatepersona ,quetangitur,&eius,que tangit ,pro Scilicet intercedente
amore, velodio, velreuerentia, velcon temptu, velalioeiufmodi affectu erga
contrectantem varie turpulfus; itaeniminterdum affectusexprafentia, velcom
memorationeobiectioculetur . §. Sextus . Canonescontinetex reliquis
corporismotibus. PLATO infecundode legibus afferit,dum letamur,nos quiefcere
non valere; quodresipfaindicat, cumeatamenexce ptione, nifi
voluptasexfolacommentatione,& meditatione nafcatur; tum enimimmotipotius
confiftunt,fiqueprofunda fuerit,quafiextatitij : veruntamen non poffe
consistere , non estfignumcumletitiaconuertibile; nam &anxijquiefcerene
queunt,fedfusque dequeferuntur . Trepidantishominis,&
coramiudicibusconſtituti speciem defcribit Apuleius . Tunc pedes
incertisalterationibus cómouere, modòhanc, modò 398
Deconiect.cuiufquemorib.&c. modòillampartemſcalperecapitis,
&orefemiclau fo balbutiens nefcio quas affanias, effutire. Motus ergo,
& locibucilluc variationoneſtſignumpeculiareletitia,
fedcommuneetiamanxietatis: verùmfimotusfitgeſtiens,& cum
exultatione,veluticumfaltatione, & lufw,signumestle titie . Sititaquecanon
. Canon1. Canon2. Annotatio. Motusgestiens,
&cumexultatione,cumfaltationenem pè,&lusu,ſigniweftletitie;
dico,cumſpontefuafit: namaliqui interdum ex occafionefaltantqui varijs,
&acribuscurispre muntur. Itemquifaltantexofficia, utolimSalcares, Fidici
ne, Choraule non rapiebantur, concitabunturque a letitiaad faltum,fedexofficio,
studioque quastus. Cumadfignaletitiæex vultu acceduntmotiones corporis non
confiftentis in eodemloco, efficatius tum argumentumleti
tiænafcitur,&habetur . Patet exdictis. Nonconuertiturtamenfignum;
letitiaenimexmeditatio ne, &
commentationeinteriorefolumcorpuspotiusamotupro hibet , quamquòd inmotum
concitet,quodfuperioribuscobe rensest . Canonesexvocisſonocon tinet , vbi
derifu . Vox,queletitiamfignificat, eftpræfertimrifus,ficutfle tus dolorem : at
riſusnon unius eftgeneris; nam &irridere,
tſubrideredanturquæfuntrifusquædamfpecies: aliæprete reafuntriſusſpecies;
eftenimcachinnus,ideftriſusſolutus: est rifusfinecachinno,dequibus Cicero ait,
Vt ſi ridereconcef fumfit,vitupereturtamencachinnatio. Atfortèexa Etior
eritdiuifio,fidicamus riſum velinfolafiguraorisconfi flere , velfiguræ
eiusfonum adiungere. Sonus autem vel reddit LiberDecimus. : reddit vocalemA,
vel vocalemE, velvocalemI, velvo 399 calem O, velvocalemV. Apertior,
&folutiorqui A red. dit. HuicproximusquiſonatO.DepreffiorquiE. Athocde
preffiorquiresonat I. Qui verò U reddit, non orefonat,fed naribus: infingulis
tamen eiufmodi differentijs eftfonus ,2 ) 1 vehementior, & lenior.
Cumfonusest vehementiorcachin nusest,etpræfertimcumA, &O,resonat. Cum
nullusſo nus,velcumleniseſtſonusacachinnoabest, præfertim cum
vocalesfummiffiores E,I,V, refonat . Verum riſus V, eo magis abesta cachinno,
quodorenonſonet, ut nihil biet os . Cachinnus veròfine hiatualiquo effe nequit.
Canones nunc fubijciamus. Risus – cf. H. P. Grice: “As when Occam says that
‘risus significat naturaliter laetitia animi” -- vehementior, quipræfertim
vocales A, O, refonet, Canon1. concitatiorem, acfolutiorem voluptatemfignificat
. Riſusleniornonaquèconcitatam, blanditiorem tamen vo- Canon2. luptatemindicat;
undeilludLucretij; Suaueridens venus. Hicautemrisuseft merum voluptatisfignum
atrifusfupe rior&cachinnuspoteftprætereafignumeffederifionis.
Riſus,quiſonatV,remißiorem voluptatem, velmagiste- Canon3. neque
Etamfignificat; nequeenimriſusex oreniſifiguraprodit, non etiamfono.
Nonconuertiturautemfignum; namletitiaexmeditatione Annotatio. graphicaque rerum
iucundarumdefcriptionetaciturna eft, & absquerifu, utplurimum.
Voxgrauiorfactaletitiam animinouam, velobauctamfi- Canon4.
gnificatexdoctrinaAristot. probl. 1 5. vult enimexremiffio- Seſs.II.
necorporis,quæ in voluptatefit,grauitatemgigni vocis , ut eadoctrina ,
nedumadriſum,qui ibiexprimitur, fed ad reli quametiam vocempertineat . Verùm
11. 400 Deconiect. cuiufquemorib.&c. Annotatio. Verùmgrauitas ipsaaucta
vocisnoneftpersefignumle titia; namalijs etiam excaufis voxgrauefcere
poteft:fedfi alijs letitiæfignis accedat etiamgrauitas vocis obaucta, argu
mentumletitieintenditur,ficut contraacumen triſtitie; Un deLydie acute, )
mixolydiæ harmonie queacutaerat, me ſtæ habebantur, męstisque cantibus
accomodabantur, acquæ rulis. Plato in 3. de Republ. Quænam igitur quærulæ
harmoniæfunt,dicmihi.Tu enimmuſicus esLydię
mixtæ,Lydiæqueacuta,cæteræquehuiufmodi.Hec Plato : atidem voluptuarias, ac
molles harmonias remiffas ac relaxas afferit,
adeoquegrauiores,namexremiffionegraui tas: audiamus Platonem. Quænam igitur
molles,&te mulentæharmoniæ ?quæcunque χαλάραιvocant?Vo cemautemχαλάραι
Ficinustribus vocibusexprimit,ſcilicetre miſſe,relaxa,ac reſoluta. Homerus
&ipfeacumenmeſtis vo cibus tribuit; namflentibus Vlyffi, &
Telemacho,acumentri buit,utpaulòprius vidimus. Flebantautem
striduleabundantius, quam aues Aquila,velvultures &c. Signa
affectusdoloris. SIGNA affectus doloris – H. P. Grice – “My favourite example
is Chiaramonti’s analysis of a groan meaning pain!” -- ,exproximèdictis,locoacontra
rio deducipoffunt ; undenonoportet latius digredi . Prorifuergo eritfletus,pro
vocegrauiore erit voxacutior, pro motu eritquies corporis immoti,
utfcitafitcommentatio. QuaNiobesextremo victadoloreinſaxum mutata traditur,
Ouid. lib.6. Metamor. utindoloreimmotushabituscorporisfignificetur,&c.
Diriguitquemalis; nullos mouetauracapillos, In
vultucolorestfineſanguine;luminameſtis Stant LiberDecimus. 401
Stantimmotagenis,nihilestin imagine viuum? Ipſaquoqueinteriuscumdurolinguapalato
Congelat,& venadefiftuntpoße moueri,
Necflecticeruix,necbracchiaredderegestus, Necpesirepoteft. Excipitur
tamen,ficumdoloremiſceaturtrepidatio,autan xietas; tum enimestin agitatione,
&corporis motuanimal. Pulſus eft,teſteGaleno,paruus,languidus,tardus, tra
rus . Oculiitemtriftes,contractafrons,demißegena,osgeme bundum,
velcompreſſumſaltem;fufpiria accedunt,reliquis dolorisfignis,
quæ,quoprofundiorafuerint , quoquedifficilio raeo maioremfignificantdolorem;
maioremenimindicantcor dis angustiam,
&compreſſionemobimmodicuſcilicetinipſum confluxum caloris,ſpirituumque.
Signa amoris ergarem,fiue bonumformale,fiue ergafinemcuiusgratia, qui
amordemumest ipfametcupiditas. CaputQuintum . AM ORISfignafunt nuncadducenda;
verumamor, utvidimus,aliusestergafinem,cuius gratia voca uit D. Thom.aliter
bonum formale; alius est ergafinem cui ,fiue perfonam, cui bonum defideramus.
Primus amor idemcum cupiditateest; quo circa primum exponamusfigna cupiditatis.
Cupiditas itaqueinintentione cordisconfiftere, cumqueca lore, acferuoreeiufdem
vidimus , undeeafignaprodibuntin
corpus,queexcordisferuore,acintentione,feucontentionepro cedunt, fcilicet
motus,inquiescorporis,oculiistantes,&proca ces,dumpræfensardet cupiditas.
Virgilius. Cc Vritur Ancid.4. Sat.9. 402 Deconiect.cuiufquemorib.&c. Vritur
infelixDido,totaque vagatur Vrbefurens. Hecquidema cupiditate in uniuerfumfigna
procedunt, atficupiditatespeculiares lubeat distinguere,figna ipfarum
peculiarium apponere oportet . Cupiditas ergo peculiarisqua quefignaquedamininstrumenta,quibusexercetur,
effundit; ineaqueprimo,atſecundarioin confpirantesquoquepartes, verbi
gratia,cupiditas venereainpartes veneridestinatas refundit effectus
aliquosfenfiles,qui eam ipsam cupiditatem fignificant; undeniſipudoreas partes
velaret,facilè in gruentemcupiditatem veneream agnofceremus. Catullo eiuf
modifignum inerat, Namiaceopranſus ,&fatur,ſupinus
Pertundotunicamque,palliumque. os peculiarequoppiamfi
gnuminijsetiampartibusdefcribitur. Suntenimoculiarguti, Verùmcumconfpirent oculi,
tos &natantesin venerea cupiditate; vocateiufmodiafpectum tremulum,
aclaſcinumTaffius. Vicißitudinem linguainter labraantea quoquefignum venerea
cupiditatis diximus : at Saliuainlabia uſquerefluere,aſtuante cupiditate
venerisfcri bitIuuenalis. Nilfacietlongimenfuraincognitanerui,
QuamuistenudumspumantiVirro labello Viderit . In cupiditate
ciborumosplerunquefigna exhibet; inmagno enim cibi cuiuspiamdefiderio videmus
quosdam deglutire pro cibofaliuam; labiorumariditas, difficultas deſfuendifitim
fignificanteuidenteradmodum. Adidestfignumcuiuſque rei appetitioniseuidens ,
argutis )petacibus oculis rem ipfamin fpicere. Qui itainfpexerit mulierem
illamcupit: qui cibos,ci bos: ! LiberDecimus. bos:quinummos,nummosoptat.
Talequippiamillud. 403 Tucurſum spectes,egote:ſpectemus vterque, : Ouid.lib.3.
Amor.el.2. Quodiuuat, atque oculospaſcat uteriqueſuos. Perfius pallorem
afpectui adiunxit ad cupiditatemfigni- Sat.4. ficandam .--
Viſo,fipallesimprobe,numo . Verùmexcupiditatepallor vixeffe potest,nifi alius
ad mifceaturaffectus,utinuidiain alienisconfpiciendisdiuitijs:fi
tameniniraadultionem aggrediendamspiritus in externas partes , bracchia ,
&manus ultionisquealiainstrumentain
gruant,&afuperioribuspartibus,prafertimagenisauertan tur, ita
cupiditasadexequutionemfestinet;poteftinterdum oriri pallor :
atquodplurimumest, acfuapte natura osrubi cundumexcupiditatefit.Memini me
videreobuiosfibiama torem, t mafiam,quicumſeinstantibusoculisafpexerunt
facieambo,circiteroculos præfertim fronte,&genis erubue re; licèt
amorquoquopactotectuseßet;tumvir,tumfœmi naenimalienoerantinnodatimatrimonio.
Cupiditas etiam arguitur,cumexcarentia rei meſtitiaob oritur,prefertim
verò,fifufpiria, lachryme,&ſtetusfucce dant;
undepuellorum,acinfantiumcupiditates exfletupra fertim conijcimus. Galenus lib.
1. defanit.tuend.cap. 8.ex fletu infantis coniecit immunditie ledi , adeoque
munditiem cupere ; nam,ablutisfordibus, & mundis pannisinuolutus, quieuit.
Quiex diſceſſu amiciflet, intelligimus eum hominis preſentiamcupere. Maximam
certè virifui cupiditatem preſeferebat Ouidij uxor,dum
Semodòdefertos,modòdeploraſſepenates, Nomentademptiſepevocaſſeviri.
Atinquietquisfuiffe illumdolorem, nonergocupiditatem, Cc 2 Sed Lib.1.detri
Aibus. 404 Deconiect. cuiufquemorib.&c. 3.part.lib.4. fed vidimus antea
affectus eodemtemporeplures infiderepoſſe cap.s. animo.
Verumquoniamindagareaffectumex affectuestcom mune omnibus affectibus,differemus
in locum posteriorem , cumpriusfingulorum affectuum figna expofuerimus. Signa
ergo cupiditatis expulſu rutrumdentur,nonvideturinterfcri ptoresconstare.
Galenus enimnegatpulſumamatoriumlib. de precogn.adPosthum.cap.
6.infinedicens,Nugæ funtigi turquod aiuntaliquipulſumamatoriè moueri co
rum,quivelneſciuntamorispulſumnullum eſſe,vel putantre
quapiamanimoperturbatopulfumnon immutari, fedineandem æqualitatem, &
ordinem Lib.3.can. cumperfeuerare. At Auicennapulfumfuum amori dare 4.cap.23.
Fen.tract. videtur,pulfum nempediuerfum, &prorfus inordinatum.
Atquicquidfit dediuerfitatefententiarum borumin remedi ca principum virorum; attamencertum
estdeamore ipfosin perfonamaliquamloqui, noninrem, autformalebonum : adeo
quenonageredecupiditate,dequanunc agimus. Cupiditatis autempulfus
instarirapulſus est,cum ) iracupiditasfitque dam. Irapulfumtribuitaltummagnum,
vehementem, cele rem,crebrum: intenſe cupiditatisidem videturpulfus; nam
calortumprimigenius,tuminfluens magnus estuatincorde, utindepulfum,
&altum,&magnumeßeoporteat: ceditta men vehementia, celeritate ,
&crebritate ire ,licèt enimeas qualitates, etiamcupiditasaggreget,non equetamen;
quiane que estadeo concitatus affectus, acfubitus,utreipfa experi mur,
&Aristot.etiamindicat lib. 7. Eth.cap. 6. atratiopre
tereaidemfuadet,quamanteaattulimuslib.deIra, cap. 3.mo dòexpremiſſis
canonesdeducamus. Signa ſe ponuntur. REMaliquam instantibus, acprocacibus
oculis inspicere 1.Signum. prafentemeiusrei cupiditatem indicat,fiue res
venerea,fiue cupediofa , fiue pecuniaria fuerit . Exemplum penesPlutar chumin
vitaPirrhiOplaciFerentani,quidiuintentiſſimisocu lis cuminfpexiffetPirrbum ,
ipſumquoque hasta inuafit,ut inuafurum exeoipſo defixoobtutu coniecerat,
Regiqueprædi xerat Leonatus . Non conuertiturtamencanon,utquicunque cupit,
procacibus oculis infpiciat,atque instantibus:pudorfæpe retinet,prefertim
puellas; nam, utdicit Ouidiusdefemina. Virmalediffimulat; tectiusillacupit.
&modesti demum homines cohibentſe, neccupiditatesfuas apertèindicant .
Siprateroculorum instantiam etiamruborin ore accenda- 2.Signum. tur, argumentum
intenditur cupiditatis inspectarei; ex di Etispatet. Siinstantibusoculis,
velperſona, vel instrumentumve- 3.Signum. neri aptumafpiciatur,
ruborquepræterea accendatur in ore, & labellum spumet, utdicitIuuenalis,
estpræfentiſſimumlibidi nisfignum,quodfioculi,tuminſtantes,tumnatantesfint, con
firmaturmultomagisfignumincenfa venereacupiditatis; au geturadhuc,fi
vicißitudolinguæinterlabraaccedat. Sioculilubrici,&natantesfint, ruborinore,diſcurſus
va- Signum. gus , et varius ,labrum spumansin abfentia etiam obiecti venerei,
cupiditatemtamen venereamfignificat; prefertim fiagitatio illa linguæ inter
labella acceßerit ,de quafupranon femel. Ad ciborum preſentiam,
velcommemorationemfaliuam s.Signum. deglutireargumentumestcupiditatis
illiufmodi ciborum . Cc 3 Ad 406 Deconiect. cuiufquemorib. &c. 6.Signum.
Admotapulſui manuſiſentiaturadpræfentiam, velcom memorationem cuiufpiamrei
pulfus acutus magnitudine ,alti tudine, vehementia, celeritate, crebritate ,
& non appareant iracundiæfigna ,intelligitur hominem incentum effe
cupiditate rei oblatæ, velmemorate . Defignisamorisergaperſonam,amorisnempecon
A cupiscentia, ac venerei. CaputSextum . §. Primus. Amordiftinguitur.
Damoremergaperſonamtranfeamus ,quiduplex infu perioribuslibris distinguebatur,
altereratamorfiniscui, adeoque amicitię vera, alterpotiusaquo ,seu cauſe
effectricis vtilitatis, aut voluptatisnoſtre: amor , exquo amatoresdici mur,
Italiceque innamorati , esthuiuspostremi generis; de eoque nunc dicamus : nam
ideoamant homines amicas,quòd voluptatem ex eis veneream cupiant , &
expectent . Fer uentis itaque eiufmodi amoris, acfuriofifermèfigna adduca mus.
Distinguere tamen primumoportet amorem , ut ha bitumfignificat,
utquefignificatpræſentemactum;namama tordicitur nonquinuncfolumamat,sedqui
radicato amore amauit , & amabitetiampostpræfentemactumamoris . Rem quoque
anteadistinximus: inpreſenti verò negocio confundi turuterque amor,immo
veriuspro amorehabitufumitur; eiufmodi enim amoreminAntiocho Erafiftratus , in
muliercula Ad Poſthu. Galenusdetexerunt. Itaſumptiamorisfignaadducamus,vel
potius exfuperioribusrepetamus. Lib. 3. dea more. §. Secundus.Repetútur ex
ſuperioribusfigna amoris. VIDIMVSSupraeffectusamoris,tuminanimum,tum
incorpus> LiberDecimus. incorpus , quicunque ex illis obferuationi noftræ
patent,ſigna 407 euadunt amoris. Incorporeergo (cumamor iam adfummum
euaferat)erat macies ,inomnibusque eius membris,præterquă in
oculis,quiquidemprofundifunt, attamenmagni, &turgi di,quoniamfit multain
eiufmodi affectu euaporatio ad caput propterfufpiriafrequentia.
ItatumexAuicennadiximus,pal- Lib. codem lorquoque confequituramorem, noctes
infomnes, inappetentia 3.cap.7. cibi,suspiria, &gemitusfrequentes. Ouidius,
cuiusetiamfu praattulimuscarmina . Fugerat ore color, maciesqueadduxeratartus,
Sumebantminimosoracoactacibos: Necfomnifaciles, &noxerat annuanobis.
Atplacet rurfus exfundamentis,ſuccinctè tamen,ſigna deducere . §. Tertius.
Reponunturfundamenta. REPETAMVS ergoamoremhuncferuentem , dequo nuncdicimusin
cupiditateferuentieffe: cupiditas veròeiufmo. diomnis obſenſum egeſtatis
boniferuenter expetiti dolorem , punctionemque experiturinfignem ;
cuidoloritamen admifce tur voluptaspaffiuaexobiecto amato,probonoque apprehen
So: quod,fispespotiundiadfit, multòmaior voluptasimmiſce tur .
Atrurfustamen,quipotiusest, velpotiundoimminet, timore angitur, ne
cadatagratiaamati, nevèalijsintrudatur, queestzelotypia,
utſpespotiundiſquotimoris, ac zelotypię morfu interim laceretur;
quodficupiditasſpe deftituatur, tum tenuis voluptas,quæ exobiecti
oblationenascitur,multame roris moleopprimitur. Fitex his, utamor babitumelle,
t felleredundet,quod antea diximus; utque apparetfemper,
velutplurimum,felexfuperet. Cumtristitia ergo, & me Cc 4 ror Deconiect. cuiufquemorib.&c. rorabundat,
macies corporisconfequitur; tristitia enim exiftat oſſa, cum
inflammetcupiditas, effectus cupiditatispatitur,quos proximèdiximus: præfertim
veròſiſpes vidende,autpotiun deamiceiungatur, nullisretinetur , aut temporum ,
aut itine Lib. 2. ris impedimentis, quinſubitoaduolet ; mareſquiens procellis
non retinuit Leandrum , quominus herum adiret. Interdum voluptategeßitsi
spespotiunda breuiamice adfit,velft ) ma ximèfipotiatur; prodiuinitateenim
idreputat Propertius. Sidabithæcmultas,fiam immortalisinillis. Nocte unaquiuis,
velDeuseffepoteft. Tumergo voluptatis effectus patitur ,atquosftatimfuc cedens
timor, ac zelotypia permutet , acperturbet . Atcum nullaſpe vidende ,aut
potiunde amate excitatur, tumsese eius cogitationeinanipafcit ,idque præfertim,
cumad extafim patiendamdeuenit , velpropè accedit; tum veròfolitudinem querit,
utminusabea cogitatione prohibeatur, ineaque ple
runquemultumtemporisdetinetur:fefeergo oblectateamedi tatione amator ; at cum
ab extafi experrectustamfuaui, tam amatarecarereſe intelligit, tum inſuſpiria,
lachrymas, &fle Etus erumpit; indecauitasoculorum, & magnitudo oritur.
Ex bacitaqueferie inordinata affectuumfit, utamatornulli certe
periodofignorumfubijciatur,fedvariæ omnino, &incerta; præftet tamentempore,
acduratione,ſepe etiamintentionetri Stitia, atquetriftitiæfigna . Quiergotribuunt
amori pulfum , qualis triftitiæ conuenit , fiintelligunt, utplurimumeße ta lem,
rectèdicunt: atſiſemper, malè. Cum enimin profunda, extaticaque
cogitationedetinentur, pulſus est contractus, qua liscogitabundorum, t
)contemplantium : cumexardet cupidi tas, magnus, t) altus &c.
Cumtimoropprimit,longèdiuer fus. Adpreſentiam veròamataperſone
varijfimulaffectus 1 i infur LiberDecimus. 409 infurgunt, cupiditas, pudor,
&reuerentia , &ceu Stuporqui dam, spes, timorpro afpectu amice ut
benignafuerit, vel aspera. Undepulfus tum quoquenullacertaperiodo, acmodo
procedit: idfolum estilliperpetuum, utadſubitum aduentum (tumquepræfertim)
velfubitam commemorationem amate perſona vehementeralteretur, utde Antiocho
diciturfubcu va Erafistrati ad Sratonice aduentum ; & Galenus afferitde Ad
Poſthu. muliere,quamipfecurabat adcommemorationemPyladis. Lo- deprecogn.
quunturetiamlibenterdeamatare amatores, utfæpiusdeali
quaperſonaloquiindiciumfitamorisinillam. Qui teftè amant Specie auerfantis
nominant, utamorisfufpicionem vitent, t) interimdegrata materia,
acperſonaloquantur . cap.6. §. Quartus. Signaſeponuntur. Si
quemcogitabundumobferuemus,acineacogitatione,li- 1.Signum. cètdefixum,
attamennon mestumafpiciamus , verum cums excitatur,inſuſpiria erumpat,multò
magisfierumpatinlachry mas, &fletus; argumentumidreputemus, acfignumamoris
umentum idreput estuoſi, acconfirmati. Multò euidentius fignumeſt,ſi inter
cogitandumaliquislætitiæ radius effulgeat . Ratio pendetex dictis; nam dum
amator amatamdefixè cogitat, voluptatem exearecapit, atintimam, &reconditam,
utnonerumpatfa cilè: attamen couſque potest permouere animum, ut aliquid eius
exore, velexoculisfubluceat: at cum expergifciturexco gitationeamator,
tumfalſamagnofcens, quamfibipriusrepræ ſentauerat amateprafentiam,inſuſpiria,
&lachrymasproce dit, inftarfomniantiumdiuitias, acfelicitatem, qui
experrecti vacuosſeabomnibonoinueniunt, &ingemifcunt . Paulus Æginęta
amantibustribuit oculosconcauos, qui nonillachry mant,fedtanquam
voluptatepleniapparent . Diffi Deconiect.cuiufquemorib &c. Annotatio.
2.Signum. Annotatio. 3.Signum. Difficileest diftinguere habitum
vultuscogitabundi, leti interiore, & obductaletitia, atque cogitabundi,
meſtiinterio remestitia ; uterqueenim vultus estobductus: attamen di
ſtinguipoteft, illeenim vultusferenitatem aliquam,licètabdi tam, praſefert,
interdumque aliquos,ceuradiosletitiæ aperit, (hoctamennonſemper)bic
autemteftricam contractionemcon tinet, &depreffiorem obductionem : quo ad
uſum autem ab obferuationefrequenti,ſolumpoteft acquiriprudentiaagnofcen darum
eiufmodi differentiarum.
Simifceriinquopiamintelligamusfufpiria,&letitiam,cre
dendumeftipfumamorecuiuspiamteneri, &affici. Namafferit Marfilius Ficinusin
Conuiu. Platon. . orat. Verbafunt , Amore illaqueati viciffim ſuſpi
rant, & gaudent. Pendet veròexdictis; Namamormelle, fellefecundius est .
Cùm amoriamde sperationeabundat,adeoque męstitia,non
ampliusgaudiofouetur,nifiextatica confideratione,accommen tatione amati
obiecti: noneft viciffitudo poſtſuſpiriagaudij. Talis fuit Rotolandi penes
Areostum habitus post agnitum Angelica, acMedoriamorem .
Nonergofignumconuertitur, fcilicet,nonomnis,qui amat, viciffimſuſpirat,
&gaudet;sed numomnis,qui viciffimfufpirat, &gaudet , est amator? t non
videtur; nam quicunque inter Spem, ac metumdegit , verfatur pariter inter
letitiam, &mestitiam, unde vicif fimletari, &fufpirare potest.
Dicendumestergo non effe veram in uniuerfum præpofitionem, qui vicißimsuspi rat
, &gaudet, estamator, utfitfignumboc commune,non Tecmirion .
Egetidcircoalijsadminiculis adcertiorem con iecturam . Frequens
mentioalicuiusperſona, qui cumnullumfitnego cium, } LiberDecimus. 411 cium,
exquo nafcatur occafiofrequentis commemorationis,pro babileeftfignumamoris .
Dicoprobabile; Nametiamodium poteft effecaufa comme- Declaratio.
morationisfrequentis perſona exofæ ad vltionisfpem,velper ditionis eius ; ſepè
etiam ob timorem, quocirca Nero, post quamdefciuit Vindex,fæpe illudinculcabat
(fiper Vindicem licebit ) Augetur,&roboraturfignum,fiodiumnullumfubeffe,aut
PrimaSigni iram ,auttimorem conijciatur . : cófirmano.
Atconfirmaturadhucmagis,ſiſuſpiria vicißim, & leti- SecundaSi tia
commifceantur ; tumenimcertum euadit timorisfignum eni cófirma etiamfi
tectèmentionemfaciat; naminterdum,quospudet me morareperfonam,
memorantexercitiaeius, uthominisitafibi tio . obuerfetur, clamalijs,
fimulachrum: itapenes Euripideming Hipp.Phedravenatum &equestrem
exercitationemloque batur, utfibireferret Hippolytum , Mitte mein montem:
abeoadfiluam, Etadpinus, vbifericide Caneslustrant , Varijs
ceruisappropinquantes: PerDeoscupiocanesinfremere . Preſes Sanctao DianaLimne,
EtGymnafiorumpulſatorumabequis, Et, Utinameßeminſuaarea , Equos Venetosdomans.
velin mentione odiumfimuletur. Quippiam tale estpenes Ouidiumdum
Cypaffimancillam Corinnereipsa amatutdi- aLib. 2.de a Eto ſpernit,
&abhorret.b Dijmelius,quàmficmihifitpeccaſſelibido,
Sordidacontemptæſortisamicaiuuet. Quis amoribuse. leg. 8. bEleg. 7. ! Deconiect. cuiuſquemorib&c. 4.Signum.
QuisVenerisfamule connubialibetinire Tergaquecomplecti verbereſecta velit?
Inordinatus vitæ habitus, utmodòfcilicetfitletus, modò absque apparentecauſa
meſtus,modòimmotus,modò inquies, modòaudax, modòtimidus, modò pudibundus
ergaſcilicetpe culiarem perſonam, modòimpudensergaalios ,amorisincenfio
nemſignificat. 1 Patet exdictis . Atfignum euidentiusredditur, fihomo fuapte
natura non inconſtansin eiufmodi inconftantiam tran feat,
atqueinordinationempenes Eurip. in eodemloco Phadra s.Signum.
noneundemcorporisfitumretinebat, nechabitum ) modòde tegerefibicaput,
modòoperirefamulabus iubebat. Siadmotamanupulſuicuiufpiamfentiamuspulfum fub ad
uentum alicuius perſona vehementer alterari , ac inordinatè, idque
nõſemelobferuemus,idemque accidatadciufdemperſone factam commemorationem;
credendumesthominem,cuiuspul fusalteratur , amore teneri perſone ,quæ accedit,
vel cuius mentioincidit . Erafiftratus hoc modo amorem
Antiochideprehendiffedici tur, &Galenus afferitſedeprehendiße amorem
muliercula , quaminuiſebat, cuiushiftoriainfrainpraxireponetur. §. Quintus.
Cumamoriamapertioreſt. Ат interdum amornon
tegitur,fed palam aperitur vel afpectu cupido, &inſtante, vel
vocisconfeffione, acproteſta tione;
tumitaquefolumautdifpiciendum,numſubſitfictio,aut gradusamoris inquirendus;
quorum primum exfuperioribus regulis deprehendetur, ſecundumexfignisnunctraditisproin
tenfione eorum,atqueaggregatione. De LiberDecimus. 413 Defignisamoris
ergaperſonam, utfinemcui,fiue amorisamicitia. CaputSeptimum . Monamicitia,
licètipſequoque affectusfit, inpartem enimſentientemrefunditur: attamen , cum
prefertimin appetiturationis, voluntatequerefideat,ideoindago eiufmodi
amoris,utinpartefentientenon equèeminentis, potiusadmo rumindaginemredigi
debet, ex eiusque procedere principijs, quàm
veladindaginemaffectuum,exqueprincipijshuius. Id autempræcipuumin amore
amicitia videtur,ut eum nemo diffimulet: undecontrafimulationempotius,
quàmcontradif fimulationempramunireinquifitionem, ) indaginemoportet .
Procedendumnempeeſtexconfiderationeactionum,que ami citia vereconueniunt:
exfiabfint,intelligemus, amoremami citia non adeffe .
Siadfintautem,difpiciendum eft,num om nisabfitfictio,acfimulatio; ea
enimniſiſuberit, verumamici tiaamoremineßecrediiure meritopoterit. Ad
excludendum verumamicitiaamoremfatiserit,ficauſaturpisamorem con glutinauerit;
nonenimturpifundamento,adeoqueinſtabilipo teſtſolidaamicitia
honeſtasſuperſtrui: qua ratione adductus Aristot.ſolam
amicitiamhonestampermanerepronunciauit,eo Lib 8.Ethic. quodvirtus,cuiinitur,
Stabilisest. Defignis odij . Caput Octauum . §. Primus . Non eademmethodo odium
EX omneindagari . XPONAMVS nuncodijfigna,tum, utcupiditatiop ponitur
tum,utamori ergaperſonasaduerfatur odium cap.3. perso Deconiect.cuiufquemorib.&c. 1 perſonarum
confirmatum occultiffimumest, utet ipsum po tiusindaginemorum,quàm indagine
affectuumfit inquiren dum: odiumabhominationisdictum,fcilicetcupiditati contra
rium,t) odiumperſonarumrecens,euidentiorcumfit affectus, inquifitione affectuum
inquiripotest, acdebet. §. Secundus. Odij ſignumexaſpectuprimum. AVERSIO
aspectusfignumestodij. Itapenes Euripi demHecubanonfustinebat aspicere
Polymneſtorem; excufa bat verò,falfafcilicet, neidipfe odiotribueret.
Nequequeamintueriterectisoculis, Sedhocipfum,ne malevolentiam exiftimestui .
EtVirgilius de DidoneininfernoÆneamperofa. Illafolo affixosoculos auerfa
tenebat . Annotatio. Annotatio. Noneftfignumconuertibile tamen; nam& pudor,
ti mor urgentes abafpiciendoauertunt: verùmfipudorem,& timoremnon
ineffeconijciamus ,quiaffectuseuidentioresfunt, tumexeofignoodium arguere
licebit. §. Tertius. Signumexafpectuſecundum. ASPECTVS retractusfignumest
odij,faltem offenfio nis, aspicere,neque licet auertereoculos.
Eoafpectupatibulumiampræfensrespiciunt damnati,nonin nis, cumnempe neceſſe
estast ſtanteſcilicet &procaci,fed(uti vocoipſe)retracto.
Nontamenconuertiturfignum, cum &timor, acpudor,ac reuerentia afpectum
eiufmodipoffint efficere , ut antea dixi mus. Siergoargumentahabeamus
excludendi eiufmodi alios affectus,odiumpotestexcoafpectuinferri . §. Quar
LiberDecimus. §. Quartus.
Signumexaſpectutertium . ASPECTVS toruusfignumestodijVirgiliusde Dido
neaduerfus Æneams. Talibus Æneasardentem, &toruatuentem.
Toruusafpectusfignumest velodij, velire: atiniraafpe- Annotatio.
Elustoruitascummaiorecorporis commotione , & alteratione coniungitur,
quàminodio, ututrius affectusfitfignum , nondifficilefitdignofcere . §. Quintus.
Signumquartumex dictis . MALEDICTA, detractionesque praterea etiam dicta
minacia odiumindicant, veliram;fieximpetunempeiram;fi Sedate, odiumfignificant
. Sedfuadereetiamcuipiamfermone, utaliumperimat, velledat, eſtodijſignum.
EratNumaniinTeucros odijfignumcumillis maledicebat. O verèPhrygia,nequeenimPhryges.
MinaciaPandaridictaodiuminTurnumpræſeferebant. Caftrainimica
vides,nullahincexirepotestas . CumSeianus eainAgrippinam,& Neronem,ac
Drufum ferebat,quibusdemum exarfitineorum cedesTyberius , erat
idpenitiffimiodijfignum. Significant veròodium,cumſedatèdicuntur: iramcumex
animiimpetu . Signum quintum ex factis. FACTA contradignitatem, aut utilitatem,
autfalutem cuiuspiamodiuminillumſignificant,autiram.Sifubitònempe,
tteximpetu,irammonftrant;ſiſedatè, &meditato,odium . Oportet tamen
fictionem precauere; nam interdumaliqui Annotatio. fimu 416 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. fimulantodium,&inimicitiaminquempiam,utalium,quiil
tum. PenesTaci- lum verèoderit,ſibiobnoxiumreddant. Latiarisdumamorem in
Germanicidomum, odiumin SeianumfimularetTit. Sabi numperuertit , dum
Syrusalialicet decauſa odium , veliram fimulansin EtefiphonemdecepitDemeam.
InAdelphis Nonpuduiſſe verberarehominemfenem, Queegomodòpuerütantillumin
manibus geſtauimeis. Exregulis itaqueſuperioribusfictio eftdetegenda, velad
idfaltem annitendum . Defignis Ira. Caput Nonum . SIIGNA ireiamcumfignisodijconiunximus.Sunt
untquebe Expulfibus. fempermanifestiora illis. Non estitaque curinhisprolixio
resfimus. Noto,quæde pulſuſcribitGalenus. Dicit ergoirepulfumeffealtum, magnum,
vehementem, celerem,crebrum : quecongruuntillis etiam,que nos anteade
irafcripfimus lib. deIra cap. 19. ubi etiam vidimus rubefcere
corpus,ſpirationem vehementëreddi,tremerelabiuminferius,
&quibusdamtotumcorpus:atnönullifunt,quipallentquoque
fermonemparumexplanatisvocibuspreruptum;interdumetia
filentiumfequiintelleximus:aliospretereaireeffectus,necnon,
&caufamipforumexeodemloco peterepotestlector, breuita tiscaufa;
cumprefertim potioranuncfignaattulerimus. A De signis timoris. Qui timoris
effectus sint eius signa. Dtimoris signa tranfeamus.Huiusperturbationis Etus
incorpusantearetulimusin lib.detimorec. 31.32. quipræfertimfignaeiufdem
euadunt:effectus,etiaminanimam Sentien 1 LiberDecimus.
Jentientemfignaeffepoffunttimoris,& multo minusconfpicua
quaquiincorpuscadunt. Erantergo tum effectus,nuncfigna. §. Secundus . Signaex
tremore,&perfrigera tione corporis . TREMOR
labijinferioris,&reliquicorporis Gelidusqueperimacucurrit Offa tremor .
Virgilius. precipuumautem eftfignumtimoris,cumgenualabant,utdi cit
Virgilius;namtremorinferiorislabij,&reliquicorporisest fignumcommuneetiamire;&
dentium crepitusfignumtimo-- rismanifestariumest. Suntitemfigna. Corporis
refrigeratio, trigor,pallorque, interdumquear- 2.Signum. rectecome,que
Poetequoqueagnouerunt. Diriguere metu.-- Frigidus concreuit frigoreſanguis .
Illimembranouusfoluitformidinefanguis, Arrectaquehorrorecome . Lucanus. Et
Virgilius. Galenus,utvidimus, omniaconiungit. Subeo&color Libro 2.de abit ,
& perfrigerantur,& rigent, tremuntque, ac pulſuſuntparuo. §. Tertius .
Signaexvoce. TREMOR vocis interdüuerò, et SUPPRESSIO SIGNUM TIMORIS EST. SIGNUM
. De tremore vocisegimus fupra. De suppreffione est illud VIRGILIO (vedasi).
Arrectaquehorrore come,&voxfaucibushefit. Sunt autem in voceobtimorem tres
gradusalterationis. *Tremor. Oratio nonſeſe explicans . 3 Oratiofuppreffa .
Secundusgradus est, quemdefcribitApuleiusinſceleštofer uo, quem medicus
inconcione veneficij attentati accufabat. Dd Trepi. A 1.Signum. cau.Symph. cap.s. Deconiect.cuiufque morib &c. Trepidans
enim is ad indiciavehementia, oreſe miclauſo , balbutiens nefcio quas affanias
(Apuleius dicit ) effutiebat. Atoratiofuppreffaest postremusgradus timoris,
cumperfrigeratione enim vehementi vocalis virtus concidit,feu cumprincipum
vocêefficiensperfrigeratumemar cuit, vocemtumnullampotest reddere. Signum. Signum.
Signum. Signaexpulſu,&excordisſaltu . PVLSVS paruus, & depreßusimmominimus,
&maximè imbecillus, ut ex Galenoproximèdiximus,&nuncquoque. Ratio
veròpatetexiactisprincipijs,cũcordiscalorfermèexol uatur,corqueipſumflauefcat,
& concidat. Palpitatio cordis magna(nonmorboſaſcilicet)timoris estfi
gnumpræfentiſſimum . Scitum illudPlautideTyndarocumob indicium Aristophontis
iamfallaciaeiusdetectafermè effet. Quinquiescedieretumcor meum
,&suspendete. Tufußultas,egomiſer vixastopreformidine. Diximuslib.
detimorecap.1 0.dehoccordis motu, eiusque caufamattulimus. Timor uſqueexcrementaeijcit,ut
anteadiximus,cauſam queexAristoteleattulimuslib.de timore cap. 3 2. §. Quintus.
Signaex aſpectu, &vultu. In magnotimoreStupet vultus,ſtupentqueoculi:nempe,
retractus estafpectus, &defixus . Virgilius de Androgeo cumfenfitſeinmedios
Troianosdelapſum Obsłupuit, retroque pedemcum vocerepreffit . Vulgò
nosdicimusquempiamhabere oculosexterritos,cum fcilicetftupentisinftar eos
defixos alicubitenet, ac retractos. De 1 Liber Decimus. T 419 Depudorisfignis .
Caput Undecimum. IMORISfignapercurrimus;erittamenistimormalina ture,
quemtimoremfimpliciterdicimus. Reftat timorin
famie,fcilicetpudor,cuiusfignafunt; erubefcereore; oculorum demiffio .
Virgiliusde Didone, Tumbreuiter Dido vultumdemißaprofatur.
Vocemorationemqueperturbari,ac impediri . Itaplerunque adeuntesprincipes,
acpotestatesſummas voxdeftituit :faltem oratio illis deficit , antea
premeditata. Multafunt exempla eorum,quihancobcanfamdefeceruntindicendo .
Despe,feuspeifignis. Caput Duodecimum. §. Primus. Signaſpeiperſe ſumptæ.
PES,fiperfeipfamconfideretur, non admodum euidentia figna,ac erumpentia obtinet
; cumenimintenorecontineat , ipſatantum animum,&ſenſorium,
eſterioresproindepartes, utaspectus , & colorimmotipermanent; quem
habitumex preffit in MezentioVirgilius Æneamoperienti.- Manetimperterritusille
Hostemmagnanimumoperiens,t moleſua stat, Atqueoculis fpatiumemenfus . &c.
Hicest tenor, acanimorum ſtabilitas, quaminviroforti Inlib.defor defcribit
Plato in 6.de Iusto,utfupramemorauimus. Cüitaque erga bonum operosum, & difficileperſtarehominemintono
vi demus,tum aspectus,tumuocisſpemineo vigereagnofcimus; fpemtumquoque
+cumaduerfusmalumimminenseandemretinetconstantia, uoquein eo
arguimus,quamtamenpeculiari nomine dicimus Audaciam. Sit ergofumma. tit. cap.7.
Constantia,afpectus, & vocis,&orationis,colorisquoque Signum . erga Dd
2 420 Deconiect.cuiuſquemorib.&c. ergabonum operofum,acdifficile;item
aduerfus malūimminens fignumeſt ſpei; quam cumaduerfus malumimminenseft, au
daciampeculiarinominedicimus. Signa eiuſdem affectus, cumdeſide rium , iravè
adiungitur. Атcumſpeiaduerfusbonumdefideriūiniungitur,tumfer uoret
acumencupiditatis,ſignorūque eius , fuperuenit,atquead iungiturconftantię
fignorŭ ſpei,quamconftantia etidcircòal terat, infuasquepartesaliquomodotrahit:
nëpefignacupidita tis adfunt,fedexplicatiora,et letiora, utſpesuoluptateaffert
in letitiaque animücontinet. Cùveròaudaciędefideriŭpugnęad iungitur,atque
inuafionis, motus, &fignaireilliplus minusvé lib.de
annectunt,quęexlib.deSpefuprac.9.inſolutione 2.dubitatio nispatent . Sunt
veròfignaira, &cupiditatispugnatum la veròſigna tiora, & alacriora; nam
spesfemper voluptatemadhibet. Cumpluresaffectus,eorumý , SIGNA concurrunt.
Hfignatribuentes:atnic itaquediximusſuacuiqueaffectui perſe, acfeorfum idin
mentereuocamus,quodantea docuimus,plureseodětéporeaffectusplerüque
occupareanimü: quaratione,&quoidfiat,anteadiftinximus.
Sutueròaffectus aliquiplurimüconnexi,v.g.timoridolor,nedumillepaffiuus,ac
precedens, fedvitalis:năſepequitimetpræoccupās malū,quasi illudacciderit, fibirepresentat,et
mirauiciffitudinedoloris,etti moris torquet. Spesdefiderio,et
audaciairę,acdefideriopugna diiunguntur,etdemű alij affectusinterse
conexi,quorüaliquos memoramusetiainfrac.feq. I.2. Sedex obiectorúoccurſu etia
cotrarij affectus interdūfimulanimüagitāt,interdū veròactio phifica affectuŭin
intimascorporis partes alios affectusgignit; nempetimorfæpein
ventriculūmelancholicumfuccumexlienę refundit, quigrauateamfenfiliſſimampartem;
doloritaque cor poreusgrauatiuus (vt vocantaliqui medici)gignitur,exquo
inprimoſenſorioaffectusdoloris,actristitia excitatur. Pariter
dumexdolorelachryma ciuntur, vaportum abfumitur,qui
pregrauabatinteriorespartes; isenimin lachrymas vertitur: ateæ partesleuate
voluptatemcorporeampercipiunt,& inte rioreminprimoſenſorioexcitant.
Cumtotergodecaufisplures interdumaffectusfimulanimioccupent,ſignaquoqueaffectuū
nonpura, fedpermiſtaoccurrunt; aliquando autem illa confun duntur; aliquando
mira velocitateſeſubindeexcipiunt. Infer uoillo Apuleiano
venenario,dequoproximè diximus,priora representant illafigna timorem
repræfentant, purumfcilicet. Etinuicem humanicolorisſucceditpallor infernus
perquevni uerſamébrafrigidusſudoremanabat. Atquefequun
turmixtumtimoridefideriumſeſedefendendi,&aliquemſpei
gradum,quipofteainualuit,monstrant , Túcpedesincertis alternationibus
commoueremodòhác, modò illam
partemſcalperecapitis,&oreſemiclauſobalbutiens, nefcio quas affanias
effutire.Atdemumfignaſpei,&au dacieiamprouectępuraemergunt.
Conſtatiſſimenegare, &accerferemendacij medicumnõdefinit.Nequeego in
Apuleio veritatemhiſtorie,fed verifimilitudinemcommen ticonfidero.Dum amatores,
) ardereſe,&algereſentiuntvi ciffitudinem cupiditatis,exquaardent,ettimoris,
exquoalget, experiuntur. Inobferuatione ergofignorum affectuum, & in
affectibus ex illisdijudicandis debet commixtio eiufmodidiligen teranimaduerti,
utrumfubfit, necne, & que, fit;nam q qualisquefub mfifignumcommixtumpropuro
interpretabimur,in affectumiudicandum coniecturanosdiscet,quäqui aliu
nosdiscet,quäquiverè afficit. Dd De Deconiect.cuiufquemorib.&c. Defignisex
oratione. Caput Decimumquartum. §. Primus. Cum apertiſſimis verbis affe tus
enunciatur. Dorationemnunc veniamus,ſignaqueaffectuŭexeape AD tita. Siitaque
oratioipfiffimis uerbis affectŭaliquěprofi teatur,noneft cur (fifimulatioabfit)
aliudfignumqueramus. CICERONE (vedasi).
adD.Fratrefcribit,ſe Cefaris amore,queadipfumperfcri pfit, unicèdelectari .
Intelligimus voluptatemCiceronis,qua tum exeoamoreafficiebatur:folum autěeft
difpiciendum,num ratiofubfit,curtum mentitusfitfratri, alioquinamatiſſimo,
cuiqueplurimumfidebat. Arsitaque, ac methodusfimulatio nispræcauenda
estadhibenda . Ceterumnibil . Cum affectus apertènon exprimitur,at
confequutionequadam exdictis elicitur. INTERDVM affectusnonaperitur verbis
explicitis; elicitur tamenconſequutionequadam , v.gr. quidicitſedolere alicuius
abfentia,indicatſeamarehominem,eiusfcilicet præfen .Ethi. tiamdefiderare; in
quoconſiſtit differentia amoris exAristot. fcilicet
affectusaliquiſeſeſupponūt,acconfequutur,vtdolorob malum
aliquod,voluptatemexcontrariobono.Itemdefiderium boni
eiufdem,fcilicetdolorobpaupertatem confequitur, volu ptatemexdiuitijs,
&defiderium diuitiarum; viciffimquedo loremobpaupertatem,voluptas ex
diuitijs t) defiderium di uitiarumconfequuntur. Voluptatemitidemexdiuitijsearum
dem defideriumcomitatur. Quiigitur aliquemexhis affecti busexplicitèfatetur,
alios confequentesimplicitèfibiineffein dicat.Rurfus quoniamex obiectopro
cognitione nostra affe Etus LiberDecimus. 423 Etusnafcunturnempe exobiecto, ut
bonoanobis iudicato, vo luptasfipræfens,defideriumfiabſens,velnon habitumfit.Ex
contrarioautem dolor, &odium, abominatiové . Ideo, dumin telligimusquippiam
abaliquoiudicatum malum,exeo,fiaccide rit,dolorem
accepißeplus,minusvéarbitrandumest: niſi verò acciderit aut timorem ,
autabbominationem excitatam.Cicero adQ. Fratremfentit abfolutionem
Gabinijfuiſſeperniciofam , Lib.3. fuiffeiniuftiffimam. Usurpat enimde
iudicibusillud Homeri. Qui violentiainforoobliquas iudicantiuftitias; Iuftitiam
autëexpellunt Deorum religionenoncurătes. arbitraturdemumlegem eße impunitatis
, ergo neceße babuit agreferre, modozelo Reipublicæ teneretur,dumautemfatetur
leniſſimetuliße,ostendit torpuiſſezelum,quopriusacriterpun gebatur. Quamnostramconiecturamapertèposteafateturipse
met. Verbarefero. Exitum iudicijfædum,&pernicio fumleniſſimetuli,
quodquidem bonúmihinúcde niqueredundat,vthis malis Reipublicę,licentiaque
audacium,qua anterumpebar,nuncnemouearqui dem. Incanones contrabamusdicta.
Canones continet. Ex iudiciodeobiectoconijcimus affectumanimi,nempeſi Canon 1.
bonumiudicemus amorem,velſipotiamur voluptatemexcon trario iudicio, contrarios
affectus. VerèapudTerentiumexlaudibus, quibusCherea extolle- Exemplum. Bat Pamphilęformam,
coniecit ipſum incenfum amore Par
meno;dequeamoreloqui,licètdepulchritudinediceret,& amo ris
nufquammeminiffet. CHER. Ofaciempulchram,deleoomnesdebincexanimo mulieres Dd
Teht Deconiect.cuiuſquemorib.&c.
Tędet quotidianarum harumformarum. PARM.Ecce autemalterum.
Deamore,nefcioquid,loquitur. Ex comendatione isitaque forma de amore agi interpretatur.
Verum INDICIVM hoc affectus clarius, & inoffenfiusprocedet,--ſicùiudiciodeobiectohominisiudicantisdiſpoſitionë
agnoueri mus; certèenimfiquicquaminiustèfactum, atqueReipublicæ perniciofum
homo Reipublicę zelatoriudicauerit,intelligemus ipſumearetorqueri: atſimalus
ciuis , & fibinonReipublice
confulensquicquaminiustumiudicet,nonneceſſeesteareangi,
immoutplurimum,ſiſitidſuisrutile, gaudebit. Ampliatio. Canon 2. Exemplum.
And.Att. 1. Scen. 1. Augetur efficaciafignidicti,cum
resimmodicèfufpicitur,& laudatur;nampulchrioreviderimulierem,quafit,t )
meliorem arguitimmodicumamorem: unde videsilli, fed veri verſus.
Siquisamatranam,ranamputateſſeDianam . Omnisamanscęcus:
nonestamansarbiteraquus. Affectusconnexi alter alterum SIGNIFICA.Nempefiexplici
tèaliquemcognofcamusaffectum,connexos etiamimplicitèar guimus . Patetexdictis, acdeclaratis.--
Simopenes eundemTerentiumconiecit amorem mutuum Pamphili, Glycerij:extimore
magnoPamphili,neimpuden tius illainignem rueret . Intereahacforor , Quamdixi,
adflammamacceſſitimprudentius, Satis cum periclo : ibitum exanimatusPamphilus,
Benediſſimulatum amorem,&celatumindicat:
Accurrit:mediammulieremcomplectitur; MeaGlycerium,inquit,quidagis?
curteisperditum ? Atexfiduciamulieris ergaPamphilum eiuſdeminipſum
amoremagnouit. Tum LiberDecimus. Tumilla,ut confuetumfacileamoremcerneres,
Reiecitſe ineumflensquàmfamiliariter.
Applicanturdicta deſignis affectuum propofita affectuumindagini.
Enumeratgradusquatuoraffectuum . Отiamdictisde
affectuumfignis,nuncenitamurpropo Ifitonoftrotraditădoctrinăapplicare.Propofitum
veròeft latitantes affectus eruere . Siergofuerint apertiaffectus , vix bac
methodoegent. Diftinguamus gradus apertorum & tecto rumaffectuum,quiquatuor
eße videntur. Primuscumapertè oratione ipfa affectum nostrum profi temur.
ItapenesEuripidem Hippolytus odiuminPhędrame, )nutricempalamprofeſſus est.
Abbominor; nemoiniustusest mihiamicus . Secundus gradus est cum cetera signa libera
permittuntur: ORATIO, et confessio supprimitur. SIGNA Paridis amoris erga
Helenam,que commemoratHelenapenes Ouidium in episto lisadhuncgradum pertinebant.
Illudquoquelib. 3. amorum Elegia 2. huc spectat. Rifit,
argutisquiddampromifitocellis. Hocfatiseft ; aliocaterareddeloco .
Tertiusgradusestcumfigna affectusfupprimuntur;erum punttamenquadamexparteilla.
Tiberiuspenes Tacitumdif Tiberiuspenes fimulabat, &comprimebatfignadefiderijimperij,etiræ
etiam in Gallum,quieainreipſumoffendit: attamenerupitnotaire, quamfagaciter Gallusconiectauit.
Etenim (inquitTacitus) vultuoffenfionem coniectauerat . Postremusgradus
estcumcohibenturomniafigna latentis affectus, 426 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. affectus , utnullumeorum erumpat. Hunc gradumexpreffit
cap.33. Lib.2.deira Senecain Pastoresplendido equite, qui eademdieaccerfitusad
conuiuium a Caligulafuit , quafilium eiusduci iufſferat; impo fuerat
veròcustodemadexplorandum,fiquoddolorisfignum velminimumdaret. Isergo,ut Senece
utar verbis, Cum interim nonlachrymas emifit,nec dolorem aliquo
ſignoerumperepaſſus eſt. §. Secundus . Inprimocafu,cumenun ciantur affectus .
Cvm affectusnoftrosipfimetfatemur, nonfuntaliquaar te eruendi;
nonenimlatitant:folum autemestprecauendum fictio, acfimulationequaſubſit. §.
Tertius. Inquarto caſu,cumnullum erumpitfignum .
Arinquartocafucumnullumerumpitfignum,nullusquo queesthuicexfignis methodolocus
: oportettum alia progredi methodo,quaminhuiusipfiusſupplementumproximèfubijcie
mus ex caufisductam . §. Quartus. In fecundocafu cum affectus diuerſi
concurrunt. Сvм veròfuppreffa enunciatione, atqueconfeffioneaffe Etus,
ceteratamenfignaerumperepermittuntur, tumfacilèaf fectus conijcitur, nifiduo
obfint , SIMULATIO ſcilicet ,fallaciavé,
#pluriumaffectuumconcurſus,atquecommistio:quorumpri mo methodo
deprehendendafimulationis occurritur: fecundo autemimpedimentobacalia via
obuiamitur,quamincanones contrabemus. : Cum LiberDecimus. Cumfignadiuerforumaffectuumſeſe integra
excipiunt, Canon1. tumpronunciandum abomnibus illisaffectibus viciffim ani
mumoccupari . Videmuseos,qui magnumaliquemprincipem, acpræfentem adituri locum
expectant , varioin ea expectatio. necolore tingi, nuncfcilicettimentium,nunccupientium.
An tonius Caetanus nunc Archiepifcopus Capuanus , potiente olim
rerumClementeVIII. adeoque Petro Aldobrandino eius exfratre nepote, falsèobferuabateiufmodi
motus, variationes que vultuŭinturbaconfluentiumad Cardinalem publicè om
nesaufcultantem ; indicabatque Paulo Sabellio Principi nunc
Alba,quimihipoftearetulit: ut ergoalicuiiam patereincipie bataditus, is
nuncquafi cupiditate incenfus erubefcebat , nunc reuerentia op quaſi timore,
&reuerentiaoppreffuspallebat, nunc , ut accef Surusingrediparabat,
nuncrurfusconſiſtebat. Atcumexconfufione affectuumeorundemfignapermiſcen- Canon
2. tur,nequeſuntpura, nifiattentaindagine concedaturdemüfi gnumpræualentis
affectusdijudicareabalijs,quæ commiſcen tur, nonlicet exbac
methodoaffectumdignofcere ; at oportebit fupplere indaginem methodo,
quamfubijciemus ,&iam me Subiecturumfumpollicitus excaufis.
DeclarocanonemexemploHelenapenes Ouidium . Affe- Declaratio, Etus ridendiin
ipſa ingruebat, et unà affectus refpondendi tio. marito,pollicendique
operamfuamin illis, queiufſferat;prefer- Inepift.He timincura hofpitis Troici,
aqua etiam,utipsafatetur, non abhorrebat;
quinimohominem,licètdißimulanter,amabat. Ex pugnaautem contrariorumaffectuum
,dum rifum compefcere Etabatur,impedita est, quo minus refponderet,præterquam
unum verbum , Erit. Breuis adeo refponfio tum abituro marito,
velmonftrabatingruentemluctum, aquone pluralo queretur, impediebatur ;
velipfamgrauato animofacturam , quæ &confirma Deconiect.cuiuſquemorib.&c. quæimperabat.
Certè duos veros affectusnemo ex eo curta refponfionisfignoconieciffet . Omine
letatus, deditofcula, resque, domusque, Ettibifit curaTroicushospes,ait.
Vixtenuiriſum, quemdumcompefcereluctor, Nilillipotuidicerepreter, Erit .
Oportebititaque moliri exfubijciendamoxmethodoindaginč. Cumfigna
affectuumfupprimuntur aliqua tamen exparteerumpunt. CaputDecimumſextum. SVPERES
Ttertiumdiuifionis membrum, cumfupprimun turaffectuumfigna, & illa
tamenaliqua exparte erum punt. Tumveròeſtiscommuniscanonrepetendus,quemfu
praStatuimuslib. preced. cap. 2. nempe affectus erum pens veriusindicat
animum,quamquodcontra oratione, &
habituhomoprofitetur,remtumdeclarauimus,atqueetiamS. Exemplum MarijexPlu 1.
eiufdem capitisdeclaraueramus . Atplacetfubiungerealia exempla . Plutarchus de
Mario Romam cumCinna post victoriam tarchoinvi. redeuntedicit;
Cumvelletisſehumilem repreſentare, taMarij. Aliud exem plum. Canon1.
accommiferationedignű,&habitu &inceſſutranf luxiſſetamenineo
iracundiam,&feuitiem ,quam ſtatimfactis expreffit. Meminimecumpeteremab
homine, inquemnonvulgaria mea merita erant,nescio,quod mutuumin multa,fedinani
verborumbenignitateobferuaffeineiusoculis illiberalemquan damretractionem,
exquaconiectaui, quodres ipsapofteamon Strauit, deponendameße, fiquamanteahabuiſſem,ineofiducia.
Sunt ergoobferuandaque erumpuntfigna,& affectuiſuo fingula
LiberDecimus.
fingulaapplicanda,ſignaamoris amori,ſignaodij odio, idem quede alijs;
nempeſiprofitentiamorem, erumpat odijfignum , eum credamuspræfenti odio, non
amoreteneri . Signaergoaf fectuumproximèexpofitahaberein promptu oportet, ut ob
uiumfit occurrentia agnofcere . Etiamfifignanon integraadfint affectus, velfi
integra Canon2. fint,atfintfugacia,tamenidemeftiudicandum.Patetex dictis.
Atfiplurafignaeiusdemaffectus imperfecta, velfugacia Ampliatio. concurrerint ,
multòmagis affectusispresumi debebit, ac in terpretari. Difficilis eft in
eiufmodi erumpentibus SIGNIS SIMULATIO; ef- Annotat. r. Quantu re
fetenimfimulatioinfimulatione verum, &illudaddoetiamfi feratvfus,ef
acciderepoffit, tamenmultuminboc cafu poffeperitum oculum fequeinfen ingeni
distinguere, quod verbis nonequèexprimi poteft:idemquod tamnotitia, in
diftinguendis coloribus , ac dijudicandis , fimilitudine qua quævideat quodlite
dameuenitinhisaffectuumfignis cenfendis; nempeilli alieno ristradine lumine,
)fitus, &interuallo alijapparent,quafint,atappo fitè collocati,
illuminatiquefuam adamuſſimſpeciem referunt , at collocatio accommodata ,
&par illuminationonniſiaſenſu quit. ipſonoſtroinfitanotitiadignofcitur;
utenimCicerodicit. Lu- Accad.que menſepemutarivolumus,&
fitusearumrerum,quas intuemur, & interualla autcontrahimus, aut didu
cimus,multaquefacimusvſqueeò,dumaſpectusip ſe fidem faciatiudicij ſui.
Simillimèomninofintnéquæ apparent erumpentium verè affectuumſigna, anfimulentur
preterid, quod complecti poffumuscanonibus ,fenfuum dili
gens,&peritaobferuatioplurimumexhibebit, ut corellarijlo copendeathinc.
Oportere hancartem nedumfibi ex lectione comparare,fedetiam ufu exercitationeque
confirmare, atque familiaremfibireddere, &expeditam . Sed ſtio.lib.2.
Annotat. 2. fequentime Deconiect.
cuiufquemorib.&c. Sedfubijciendumquoque estſupplerihancipfam methodum doupe
nuncqueadhibitoscanonesea,quæfubijcietur methodo;que, tem. pleri præſen
uthacexfignis, ipſaprocedetexcaufis. Nempefi intelliga
museum,quiamorefimulat,caufam habereodij & videamus
fignumodijerumpens,multò tum certius odij affectum conie Etarepoterimus.
Quodidemdealijs affectibus erit dicendum. Methodus excaufis affectuum,
quaestfupplemen tumpracedentismethodiexfignis. Caufæ affectuum repetuntur.
IAMveròfubijciamus promiſſam methoduminſupplemen . Zuumcaufafu tum proxime :
erat illa exfignis ; erit hac ex caufis affe Etuum ,ſummaque eius in hoc
confistet. Si cuipiam homini aderunt omnes alicuius affectus caufa, iudicandum
erit in ipso affectum eundemreperiri. Affectuum caufafuntexfuperiori buslibris
repetenda,fcilicetex librisde affectibus. Erant autem
cauſe,aliæprimaria,aliafecundaria; &bealeinſtrumētarie, aliæ
preparantes,acdifponentes;quærurfus,aut naturalesfunt, aut aduentitia ;
&naturales, alia intrinfece, aliæ extrinfeca . Hasfingulas
causasfecundariasin bac quartaparte profe quutifumus, quidfcilicetfingulepoffint
, &adquos moresdi ſponant: difponuntautemadrefpondentes affectus, immo, vt
adaffectusdifponunt eatenus admores etiaminclinant; nempe adfortitudinem
inclinat caufa aliqua , ut adaffectum audacie adtenoremvéanimiducit : adignauiam
contrà reddit propen fum, utadtimorem inclinat . Quæergotum diximus,nunc
quiſqueexco loco repetataduſumhuius methodi. Inquosſii licet affectus
reddathominempropenfum temperamentum tum cordis, tumhepatis,&cerebri, fanguinisque
&fpirituum; pariterin quosconformatiopartium. Itemclimata ,regio, ſitus ,
atates , ſtatus, conditionesquefortune , praterea instituta , )Studia vite.
Eiufmodiautemcaufa adaffectusdifponunt, nonipseperſeeos actuinducunt :
atcognofcere propenfionem hominis, acdispofitionemplurimirefertadaffectus
aftuinexi Stentes deprehendendos. Interdum autem cauſeomnesin eun
demaffectumconfpirant: interdumadcontrarios. Tum verò .. contraria
mometafuntlibrādaealance, quafupraexbibuimus. &feq. §. Secundus.
Cauſæprimariærepetuntur . CAVSAE deindeprimarieconfiderande ,primoque obie Etum
. Erantilletres, obiectum,facultas cognofcens, &facul tas appetens .
Primòde obiecto agamus. Quodnamfitfin gulorumaffectuum obiectum ,
exfuperioribus de affectibus li brispatuit,fedetiamperfeconstat.
Inaffectibusenim adbo numestillud, adquod obtinendumaffectus adspirat; uthonor
in ambitione; voluptas venereain eacupiditate; perfonapul chra in amore amatorio;
diuitiæin earum cupiditate; idemque dealijs. Atin affectibusex malo; odio,
abhominatione, ira , obiectumeft malum,adcuiusdepulfionemadfpirat animus : in
ira,iniuria,autparuifactio; quaderefupra: inodioperſongper- Primaparte
Sonamala, velut malaapprehenſa,cuiusperditionemoptat : inlibro deira odio
rei,fiuein abbominatione malumipſumformale, quodde testaturanimus.
Sedhæcdemumomniafupraexfuis locisre petantur . Idveròpræfertim; obiectum
interdum incomple xumſumi, utinira, iniuria illata; interdumcomplexum, ut cap. .
: in eodemaffectuperſona, quæ iniuriamintulit . Canones ex obiecto continet.
Cvm obiectumalicuius affectusadest velpræfens, vel Canon1. recens, Deconiect.
cuiufquemorib &c. Ampliatio. recens, iuremerito credi potestineße etiam
animo affectum eiufmodi, etiamfinullum eiusfignum appareat.
Ampliaturcumetiamobiectumfitantiquum,fifueritma Iuftinusli.1. gnü.
ConfirmaturampliatioexemploHarpagiin AstyagemRe gem,aquo,cummultis
anteaannisiniuriammagnamſuſcepif fet,(filium enimeius Rex occidi
iufferat,patrique epulandum tradiderat ) diſſimulatam iramtamdiuferuauit ,
quamdiu vl tionis occafionemRexipfe illiprestitit , demandato exercitus in
CyrüImperio: adCyrūenimdefciuit, copiasque adillumtra Additio 1. Iouius.
Additio alia. duxit;quofactoRexdemu, &RegnuminCyrimanusceſſere. Augetur
coniectura euidentia , cumhomofuerit tenaxme moria . Melancholicuseiufmodiest;
undediu isretinet ſpe cies lefionumpræfertim, malorum. Talis, nifallor,fuitis
Turca, quioccidit MahometemſummumimperiumTurcicimi niftrum,obiniuriam
nongrauiſſimam,postquamftipe quotidia nafuerat ab
eodemquadragintafortèannisdonatus:occiditta mencertus &ipſe moriendi. Sedhæcadditio
pertinetetiamad caputfacultatis cognofcentis . Augeturdemumconiectura,cum
homofueritfuaptenatura in eumaffectumpronus; undepropenfusin venerem,ſi pre
fentemhabetfæminam,præfertimpulchram, etiamfinullum cupiditatisfignumexhibeat,
potesttamen credicupiditate eiuf .amo- modiipsum velteneri, veltentari. Ouidius
deſefateturque rumeleg.4. cunqueoccurreretpuella, eamfibiplacuiße.
Nonestcerta,meosqueformainuitetamores: Centumfunt cause,curegofemperamem.
&c. Itemiracundusfiquisfit, iniuriamqueacceperit,pareftcre dereipfumirafci,
licètiram contineat,ſipreſensfit,qui leſit, velprefens eius aliqua ex
cauſamemoria; idemquedeomnibus alijs affectibusdicendū.
Dicoautěprafentemmemoria, cūvel i commemoratioleſionis
,autperſonaledentisinciderit, velall quodearumfimulachrum,aut veftigium.
Themistoclem incen debantconfpectatropheaMiltiadis, & Alexadrum Magnum
gloria Achillis extimulauit, qua illi ex afpectuſepulchriAchilli Plutarchus
invitaAlex. inmemoriapofttantumtemporis,tanquāprafens,venit.Cefari etiam in
HifpaniafimulacrumAlexandriMagnitotpostannos Plutarchus emulationem
eiusgloriaindidit, &lachrymas usqueexciuit, invitaCaf.
Defacultatecognofcente . Caput XVIII. ONSIDEREMVs
nuncfacultatemcognofcentem:hęc Cveròquafit
&quomodooperetur,reſiſtatvéaffectibus, antealuculenterdeclarauimus lib.2.de
affect.c..In preſentia Primapar. autëtriafuntdehacfacultate
confideranda,fitnéperſpicax, ) trumfit tenax,&quibusprincipijsin
iudiciobonorum , ma lorumvé;ineopræfertimgenere,dequo tumagitur,utatur.Ex
primocapiteintelligimus, quicquidboni,aut maliillifactumfit ab fuerit.co ipſo
agnofci, ſiperſpicaxfuerit:contrà veròlaterepoffè,fifit hebes.
Aliquifunt,quosimpunèdeludere licet,ſiprætendamus palam obferuantiam,atclam
ledamus, ob eorumhebetudinem. Narciſſusplurahoc modocum Claudiofaciebat,ut
usqueMef Salinam occidiiufferit,Claudioquepofteaita ab ipfoftatutum af
ferereauferit, isque crediderit, et verbafibidarinõagnouerit:
atcumTyberionibiltalene Seianusquidemaufuseffet. Perfpi caces itaquehomines
velminimaminiuria,leſionem véagno fcunt,etiamfifortèinterdüdiſſimulent
uidere,iuxtailludSene- Lib.2.deira cemonitum,
Sępeſatiusfuitdiſſimulare,quamvlcifci. cap.33. Sitnè tenaxmemoria. SECVNDA
confideratioest; fitnétenaxmemoria; qui Ee enim
Deconiect.cuiufquemorib&c. enimtalesdiuretinentiniurias,
&beneficia. Melancholiciho mines tenacesfunt prefertimmalorum obtemperiem
intristi tiam, &meſtitiamducentem; undeetiamacerbiredduntur:at
funtetiamtenaces amoris;fimulachrumenim amata mulieris Cap.pręc.§.
diutiſſimaſeruant, cumfueritimpreſſum. Exemplumtenaci 3.add.1. 7 tatis
eiufmodiest,is Turca ,quemproximèretulimus.
Atficontràfehabeat,poßumuscredereoblitumhominem iniuria , velobiectialterius affectus
, cumantiquumidfuerit, ſcilicet multo anteatépore
inciderit;licètfaciliusbeneficia vul gòexcidant,quàminiuria. Sitqueillud
ſuſatisconfirmatum. Ledensinpuluere,leſusin marmorefcribit. §. Secundus. Quæ
principia fintin facultate cogno ſcenterecondita,ſeuquibuseavraturprincipijs.
TERTIO loco, utdifcernamusſenſuminiuria,autbene ficij,
neceſſeestcognofcereprincipia, quibus in illisdijudicandis homo,dequoiudicamus,
utatur. Ea verò exduobuspræfer timintelligemus , expublicisopinionibus, quæ
eoinloco,eoque temporevagatur,&exhominis studio,ac vita,exempligra tia,
tempore Iuuenalis . Simatrona prapotentiobiecißetquif piamadulterium,
vixiniuria loco accepiffet; prefertim fiil lud Sulpitiælocumhabuiffet.
Cumdignodignafuißeferar. Atabantiquioribus Romanis , &nuncabintegrisCiuita
tibus, t) non abaule magne vitijscorruptisinfamèreputare tur .
Detrectaffefingularecertamen Ciuemcum Ciuein Roma naRepublicanedum probri
locohabitumfuiffet,fedprolaude, cum nequeaduerfusprouocantem abſquedictatoris
veniapro LIVIO (vedasi) lib. cefferit Manlius : at interplurimos Europeosnunc,
&pre fertim Gallos , vituperabileeffet. Quæiudiciorumdifferentia exfola
LiberDecimus. 1
exfoladiuerfitateprincipiorumfacultatis cognofcentisprocedit. Expedit
ergohominiprudenti,atque inhacindagine verſatu ro,communesgentium opinionesingenerehocagibilinouiße,
quefupraetiameratprudentiæparslib. deprud. Priuata quoqueſtudia,ac vita
institutadiuerfalongèalijs, utplurimü,principijs utuntur. Mercatoresenimet
Doctores, Milites non ijſdeminnituntur regulisineligendo,atquevi uendo.
Mercatoresfaltem viliores illud SanionispenesTeren tiumfequuntur . :
Eumqueſtumocceperis . Accipiunda, &muſſitandainiuriaadolofcentiumest. Miles
contrà,modò vlcifcaturiniuriam,mortem spernit . Achilles penes Homerum.
Nuncautevado, utdilecticapitisperditorëinueniam Hectora, mortem
autemegotuncfufcipiamquandoiam luppiter vultperficere, & immortalesDeialij.
Fit exhis,utfiMilitiignauiaexprobretur,pro maximaipſe iniuriaaccipiat.
AtDoctoricontrà,ſiobijciaturignorantiafcien tie, quàmprofitetur ,
&Mercatori,fidecoxiſſe,quisdixerit, maioremcontumeliamarbitrentur.
Sedpreterhocetiam etates, Illiad.. &fortune conditiones aliquamprincipiorum
varietatemfug gerit, quam varietatemexfuperioribusfacilèeftcolligere:illuc
Lib.3.huius ergoablego lectorem. R De facultate appetente. ESTAT
postremolocofacultas appetens, quamquidem fuprafatisexplicauimus.Inprafentia
veroid unumin quirendum eft,quobabitu,autdifpofitioneteneatur ex xaßuetu dine;
ceteras enimextemperamento,acnaturalibus caufis, aut ex conditionibus fortuna ,
acſtudijspropenfiones effenotasex Ee 2 4.partis. cogni Deconiect,cuiufquemorib.&c. Exemplum.
cognitione caufarumpreparantium,acinstrumentariarum iamfupponitur.
Exaffuetudine mollis vite,actripudijsdeditaarguittimi
ditateminTroianispenesVirgilium Remulus. OverèPhrygia
(nequeenimPhryges)iteperalta Dindyma,ubiaffuetisbiforemdattibiacantum,
Tympanavos,buxusque vocat Berecynthiamatris Idee,finitearma viris,
&cediteferro . Erititaque canonfinouerimushominem irafcifolitum ex obiecto
iracundiæ ,fcilicet ex iniuria, velſpretu intus irafci etiamfidiffimulet.
Itemvaga veneri affuetumadconfpectum mulieris cupiditate incendi, etiam
fieamtegat; pariterquede alijsaffectibus dicendum,
&iudicandumprobabilitamen con iectura: isenimpotestpro arbitrij libertate
resistere; attamen nifi affectui cefferit , ab
eotamenpertentaridicendumerit,cum babitus , utplurimum inactuserumpatfimiles. Etfiratio
refiftit affectibus , neeamrapiant , &proturbent,non refi Stit tamen
proarbitrio , neincendantur, cum , utſepe vidi mus,inuitarationeſuſcitentur,
&astuent; nonenimpotest eosratioproimperioſopire, acextinguere. Rem
declarauimus intertiaparte . R Inpraxim methodus tradita adducitur.
CaputVigefimum . ESTAT demumprohuiuspartiscolumine, utinpra ximtraditam
methodumdetegendilatitantes affectusdu
camusremabinitiorepetentes.Proponoautemindaginemaffe Etushabitu,interim tamet )
affectusactu elucebit; tfeorfum, etiäaliopropofitoexëplo affectus
actuindaginërepresētabimus. §. Pri ! ExemplumTyberij ergaGerma ; nicum
proponitur. PROPONO ergoproexemploTyberijergaGermanicum affectum inquirendu.
Tacitusodio illumfuiffe afferits Sedan xius, inquit, patrui,&auiæ
inſeodijs, quorumcaufæ acriores,quiainique.Verùm nosnolumusaffectumquasi tumexTacitointelligere,fednostramethodoindagare.
Pro cedamusergo primòexcaufis ,quodqueexillisdeduceturcum fignis
posteaconferemus . i Secundus. Cauſæ præparantes, acſecundariæ. CAVSAE
inTyberiopræparanteseranttemperamentum
inbilematrampropendens,exquoisingeniopollebat, ) infu
perbiam,aciracundiam,immofeuitiampronus. Verùmetfufpi
caxobannexamfrigiditatereddebatur, quæfrigiditas abata
teiamingrauefcenteaugebatur; nam annorum ss.imperium inijt:nobilisfuit: ex
Claudia enimfamiliaortus,inquafuper bia quædam ceunatiua, obferuatafuit;
uthacetiamrationein fuperbiampropenderet: vitaeiusperſummosbonorestraducta
alebatbonorumdefiderium: atetiamperturbatus, &depref fus
vixit,utmultosoderit,odioque,etiracundiaanimumim buerit,&excreuerit .
Satisfithæcdecaufispreparantibusin quifiuiffe. Sawitiemhuius principis
testantur ubiqueHisto rici, Suetonius, t Tacituslatè. Suspiciofumdeclarantijdem
Tacitus, Suſpicacem animum perſtrinxere. Deobiecto. SVCCEDIT
inquiſitio,quodnamobiectumeßetGerma nicus Tyberio,
videturquidemprimoafpectuearumfuiffe,& : Ee 3 gratum
Deconiect,cuiufquemorib &c. gratumobſanguinisnexum, obadoptionem,ob
virtutemeius, acfingularia corporis,&fortune ornamenta;queomniafingu
larimodestia , atqueergaTyberium cultufummoinduebat : at
exTyberijfinecontrariumpenitusdeducetur: namistotoani moincumbebatinimperium
integrum ,atque pleniffimumfibi
viventituendum,&filijspostmortemrelinquendum. Solus
autemGermanicusimpedimentoeße poteratvtriqueeius desiderio; cũ enimineius
manueffentlegionesGermanice, nem peimperij Romanirobur,ſummaqueineo
effetbellica virtus, omnesque eummaximoamoreprofequerentur,potuiset etiam
potiushabere imperium,quàmexpectare; quefufpicioangebat .Ann. Tyberium,
utTacitusetiamrefert,cuiushæc verba. Caufa præcipuaexformidine,neGermanicus,in
cuiusma nutotlegiones, immenſa ſociorum auxilia, mirus
apudpopulumfauor,habereimperium,quamexpe Etaremallet.AtmultòmagisexdeGermanici
virtus,& au Etoritas , nixa numeroſafiliorumfoboleobſtabat,neimperium
postmortem Tyberijin Drufumfiliumeius proueniret , ſed in Germanicoreftaret, eiusquedomo.
Neceße ergoerat Germanicu odiofum effe Tyberio, nocarum: quemetiamftatim, utAgryp
1 pam &parirationeextinxiffet,fieademfacilitatepotuiffet. Defacultatecognofcente.
AD facultatem cognofcentemtranfeundo erat ipſe multe Sagacitatis, &calliditatis,
prudentiam vulgòdixerint: namis interprudentiffimos principesreponitur;
inlongumqueproui debatrerummomenta,exquibuscertum reddituripſumpræcla
rècognouiſſequantumpericuliaGermanicofuæfecuritati,& filij amplitudini
immineret; ex melancolia etiamnigrore pro
penfuseratadiudicandumindeteriorempartem. Defacultate appetente. 439
AThabitu,& sunedum propenſione ſuperbus erat, cupidiffi musimperij
,cuiusarrogantiam,&feuitiam vulgò etiam cognofcebant; undeTacitus
dicitfubexceffuAugustia nonnullisiactitatum,ideo abAuguſtoſucceſſorem
relictü,quòd arrogantiam, feuitiamque eius cum introfpexerit,comparatione deterrimafibigloriamquafiuerit.
Pretereaconftatipſum utiliafibiconfiliaſequutum,non fpeciofa,et
amicitiasprefertim ex utilitate, non honestatecen
fuiffe,utdubiumbincnonfueritipfum ex virtutibus 1 Virtutibus Germa miciminimè
allectum,fedcontrà odiohabuiße,quaexearum magnitudineimminerepoffentpericula
velfibi, velfilio. Signa per curruntur. OMNES ergo causeconspirantfecundumrationespotio
resinid, quod Tyberius oderitGermanicum ,eiusque
depref--fionem,&mortemexoptauerit, utquetutò potuerit, molitus fuerit.
Confideremusnuncfigna. Primum autemfuitproconſulareimperium, quodilliaSe
natuimpetrauit.Tacitus.At Germanico Cæfariprocon- .t.Ann. ſulareimperiúpetiuit,
miſſiquelegati,qui deferrent fimulmeſtitiaeiusob exceſſumAuguſti ſolarentur.
Secundumfuit , cumretulitdeGermanici victoria, rebuf que ab eogestis,
easquelaudauit. IdemTacitus.Retulitta- Lib.cod.1. menad Senatumderebusgeſtis,multaque
devirtu te eius memorauit, magis in ſpeciemverbisador an
nata,quàmvtpenitusſentirecrederetur. Fertum fignumfuit Decretus Germanicotriumphusnon
dumfinitobello. IdemTacitus.Druſo Cefare,C.Norba- Lib.eod. Ee 4 no Deconiect. cuiufquemorib.&c.
noCoff.decreuit Germanico thumphusmanerebel lo. Sunthæcomniafigna amoris,at
multòleuiora,quàm con traria cauſe,utfimulationes amoris verius,quamamorisfi
gnacredi debeant,præfertim boc tertium, quod erat veluti illicium, fed &
anſa retrahendi Germanicum ab admini Stratione belli , & ductu legionum
deuinctiffimarum: qua deremox. Quartumfignum iam iracundia, )
odij,dumindeterius Tacitus. Lib.2. traxit pietatemGermanicierga manes
,&offalegionuminſe pultarum Vari. Item cum Agrippina in legiones auctorita
tem ,ipfamqueauſam legionibus gratiasagere, tinuißepe cunia,
acriterfenfit,atque reprehendit;fitamenaperuit eaTy berius,nonautem fidis
tantum,&intimisestdetestatus. In malamautem partemfactainterpretari est
odijſignum. Huс pertinent, quæ Suetonius dicit : Germanico usqueadeo obtre
Etauiffe,vtpreclarafacta eiusprofuperuacuis eleuaret, &glo riofiffimas eius
victorias ceudamnoſas populoRomanoincre paret. Quòd verò Alexandriampropterimmenfam,&repen
tinamfameminconfultòſeadiſſet, questusestin Senatu. Quintum signum. Atcertèquintumfuit
apertuodijfignum, licètinuidiafitinterpretatus cumGermanico Tacitus: nempe
cumalegionibusGermanicisabstraxit,abelliqueaduerfusGer manosadministratione.
Tacitus. Tyberiusmonebat, re diret addecretumtriumphum;fatisiameuétiuum.
Etnonnullis interiectis ,fubiungit. Precante Germanico annum efficiendis
ceptisacrius modeftiam eiusag gredituralterum conſulatum offerendo, cuiusmu nia
præſens obiret. Demumergo: Haudconctatus eft vlterius Germanicus, quamquam
fingiea,ſeque per inuidiampartoiam decori abſtrahi intelligeret. Verum
LiberDecimus. Verùmfuitmetus,
&odijſignum verius,quàminuidia, veluti enimabarce quadam,inquanullis erat
infidijs obno xius, in planum deduxit, ubi expofitus iam eße incipiebat multis
dolis ,ac periculis : interim ipfealijs minus multò for midolofus ; non amplius
enim fido militefultus ,pro arbitrio poterat imperium inuadere,immo ufurpare.
Quod idemTa citus anteafaßusfuerat,ut ea specieGermanicumfuetisle
gionibusabstraberet ,nouisque principijs impofitum,dolofi mult
cafibusobiectaret. Atfextumfignum, ) odijſignificantiſſimumcumfpecie honorisin Orientem
mißus adignotasfcilicetfermèlegiones,at immiſſoetiamPifone, qui Syria legiones preoccuparet,
& per verteret, utfecit; demumomnia Germanicifactaoppugnaret,
utfecretioraetiam mandatailli,acPlancinedatatollendiho minis veneficijs,que
paſſimtumcreditafunt, credi iure pof fint: interim efficiebatur
apertaeainimicitia profeffione, ut quicquid in Germanicum molitusfuiſſetPiso,
& coniunx, Pifoni totum imputaretur, non Tyberio:faltem idipfecre
derepotuit. Septimumfignumfuit frigidiſſima vltio eiuſdemGerma nicimortis,
cum& PlancinamipfeSenatuscognitionifubtra xerit. Tacitus . Pro Plancina
cumpudore,&flagitio defſſeruitmatrispreces obtendens, in quam optimi
cuiuſque ſecretiquæſtus magisardefcebant. §. Septimus . Iudicium percipitur .
CVM ergocumcaufis vehementiffimi odij conspirentfi gna urgentia, lemiaque
tantumfigna aduerfentur,creden dumestinuifumfummoperefuiffeGermanicum Tyberio.
Quod ductumexnostra methodo iudicium Tacitus , & Suetonius paffim 1 Deconiect.cuiufquemorib.&c.
paffimconfirmant;fuitquetum temporiscommunis Romanorum
Sententia,utmultinoctucirca Tyberij palatium exauditifue rint, clamantes ,
Reddenobis Germanicum . Dixi exemplum pertinere adaffectum habitu, ut verè
Annotat . 1. pertinet, at interim etiamdeaffectu actuiudicium constitutum:
conftitit verdin affectu,quo Tyberius Germanicum abelloGer
manicoabillisquelegionibus abstraxit:inuidiam reputauitGer
manicus,&affentiſſe visus estTacitus. Egocummetuodium cenfui : obtrectatio
quoque Tyberijpræfentisaffectus,& odij actupreſensfignumerat . Annotat. 2.
deaffectup Atproexemplo,acpraxieliciendi affectusprafentis propo seteactuque
noPorfenam, cumMutiuspoftoccifum ScribamproRegema eliciendo.
num.accenſofoculoiniecit,ſummaqueconstantiacombuffit. Li uius stuporemtum
Regitribuit, actimorem, utquæfubiungit verba,indicant, dum legatosRomam
propacemiſſos dicit; timoreenimadductum adidRegem dicit adid citt
&tranſacti periculi, )imminentis. Ategoadmirationem virtutisMutij,& cha
ritatemergatantamvirtutem,atque urbem matricemegre
giorumadeociuium,credo;moueor autem,namfactaPorfenea
LiuioipsonarratamagnanimumhominemPorſenamoftendunt.-Pacemcum Romanisfecit;atimperatis,
&receptisobfidibus, aufugit Clelia; interminationebellirepetijt ; at
receptamliberè remifit, donis etiam ornatam. Fortis ergo animus, &ad uerfus
contumaces acer, atplacidusergaobnoxios, t ) virtutis admirator. In
eiufmodiergohominem caditadmiratio virtutis, ac eius amorpotiusquàmtimor:
nequeei timorconfuluiſſetdi mittere Mutium cumincertitudineadbucfuture
pacis;nam eaindulgentia,permanente bello, animatiores reddidiffetconiu ratos
adipfum adoriendum ; quod Rexprudens fui compos
facilèagnofcerepotuit,etquòdcõtraſuppliciumde Mutiofum ptum LiberDecimus.
:
piumexteruiffetaggreffores,quipræfertim certòfcirent Regem acriore
custodiadeindeſeptum,t) minus expofitumiriinfidijs. Eandempraxim
adamoremamicitia poße detor queri, acreliquosaffectus . Applicatio fita ſimili
. ADEMpraxisnormaex contrariopotest applicari af
fectuiamorisamicitiainquirendo:cauſasfcilicetprimò con con fiderareomnes :
deindefigna: tertiò conferrehac cumillis: ac alijsaffectibus potestapplicariafimili.
S. Secundus. Caput est investigare obiectum gratum, cuiusrei methodus traditur.
QUONIAM autemcaput esthominis,cuius affectum querimus,fines
cognofcere;finesideoinquirere oportet. Obie
Etumitagratum,&ingratumconftabit; atfines, cum ex mori busconstet,methodus
amoris, &odijpræcedentimethodo mo res indagandinititur, utanteaquoqueproteſtatusfum
. Sier gohonestascuipiamfitfinis; ut viroproboobveram virtu bonestascuipiamfit
fint temmoralem, velexnaturali conftitutionefaltem probèpro
penſo,perſonaprobailli, & virtutibusprædita,eritgratum obiectum.
Siveròfinisfitutilitas,perſona utilis erit obie Etumgratum. Contrà,fi
voluptas,finis,perſonavoluptaria carum obiectum, amatumerit,contrarię
veròperſoneerunt inuiſe. Cum autemquis &voluptatem, &vtilitatemque
rit,tum voluptarijhomines,tum utilesgratierunt; uterau temmagiscognofcemus, ſiconftiterit
uterfinismagisexpeti tus. ExemplumexNeronemutuetur (isin voluptatesomnes
propenfuserat)atinimperij,dominatusqueconferuationempro penfior, Deconiect.
cuiufquemorib.&c. penfior,procuiusacquifitione,& conferuatione patrem, ado
ptiuumlicèt,venenoſustulit,matrem interfecit,fratrem,pre ceptorem,
proceresfummos: miniſtriergoadimperiumretinen dumgratiores,quam voluptarij:
hincTigellinusapudeumpo tior Petronio,quemideoperderepotuit. Tacituslib.16.Ann.
Interpaucos Petroniusfamiliarium Neronis aſſum ptuseſtelegantiæ arbiter,dumnil
amenum,&molle affluentia putat, nifiquod ei Petronius approbauif ſer; vnde
inuidia Tigellini quaſiaduerfus emulum , &ſcientiavoluptatumpotiorem;ergo
crudelitatem Principis, cui cęterælibidines cedebant, aggreditur amicitiam
SeuiniPetronio obiecit, corrupto adin dicium feruo , ademptaque defenfione,
& maiore partefamiliæ invincularapta. Annotationemcontinet. VOLVI
hacdeobiectigrati,inuifiqueindaginedicere: de reliquis caufis nihilfubijcioex
præcedenteexemplo protenfione excontrarioindagentur,quæ indagandatum vidimus:
atan notandum eftidprætereaeßeconfiderandum,numconstansbo
mofitinfuisaffectibus,ut etiam conftet,numquempræceden tiafigna indicauerunt
amorem, perſiſtereadhuccredendumfit. Secus enimNero ante criminationemTigellini
Petronium diligebat ; at ea auditaſtatimodit . Sapeenim illudcontingit.
Quinunctefruiturcredulusaurea, Quiſemper vacuam,femperamabilem Sperat, nefciusaure
: Fallacis. etiam extra venereumamorem. Quedehisduobus
affectibuspropraxidixi,pariterde alijs affectibus diciafimili debent,eodemque
modo tractādapraxis. Galeni praxis adducitur ad detegendum decum bentis
muliercula amorem . ContinetverbaGalenilibrode Præcognitione. VBIICERE
placetmodum,ac methodum, qua Galenus fcibit afe detectumamoremcui cuiufpiam
muliercule;eft autem cap. 6. lib. de precognit. adPosthumum. Sunt ergohæc eius
verba . Vocatus,vt infpicerem fæminam noctuvi
gilantem,&exvnaiacendifigurain aliam crebroſe transferentem, vtipfam
finefebrereperi ,perconta tus ſumquæcunque fingillatim illi contigiffe pote
rant, obquævigilias euenireſcimus: illaautemvix, & interdumnihilreſpondebat,perindeatquefruſtra
ſe interrogari, ſignificaret:demum auerſa,ſtragulis
adductis,ſetotamoperuit,&quodamparuovelofu
pracaputadductoinmodúeorum,quidormirevo luntcubarecępit:idvidens,diſceſſi
duorumalterum mecumipſecolligens , vel arræ bilis vitio mulierem animi
deiectionempati, vel rei ,quamfaterinollet , meſtitia laborare; quam obrem
poſterodiecuncta diligentius obferuare decreui. Cum itaqueacceflif ſem,ex
ancilla , quæipſiaſſiſtebatcomperi fieri non poffe, vttuncægramdominamviſerem;
abij igitur, &deinderediens ,vtidemdenuò comperi:tertiore
uerſusſum,fed&tumancilla renunciante,vtdiſce derem 446 Deconiect.
cuiufquemorib.&c. derem(nolleenim tum hæramvexari,nam fimul,
atquefecúdorecefliſſem, abluiſſeſeillam, &folitum cibum
fumpfifle)diſceſſi,&fequentidierediensſo lumcumancilla devarijsrebusdiu
collocutus, aper tè mæſtitia quapiamdominamlaborare cognoui ; quácaſupoftea
reperi(opinor)quomodo Erafiſtrato quoqueobtigit.Namcumpriusnofceremnullacor
porisparte mulierem afflictari,verùm animimole ſtia tantum quapiam perturbari,
contigit, vt quo temporefœminam infpicerem, iſtud ipfum,quod
effefufpicabar,mihiconfirmaret;naquidam èThea tro cumveniffet, narraſſetque
Pyladem faltantem ſevidiſſe, ſtatim mulierisvultus,&facieicolorimmu tatus
eft:quodcumviderem,brachiomanum ſtatim admoui , pulſumque ſubitovarijs modis
agitatum inueni,id quod animiperturbatiindiciumeſt,talem
enimpulfum,&quiderealiquacertant, haberefoli tifunt.
Quocircaſequentidiecuipiam ex ijs, qui me ſequebatur,
præcepi,vtcumadmulieremveniſſem, meparúpoſtſubſequeretur,&nunciaretMorphum
codiefaltaſſe,quodcum feciffet, nullam in pulſumu tationéobferuaui. Sequenti
diequoquecúiuſſiſſem, vtidem annunciaret hiftrionem,qui ex tribus reli quus
erat, faltaſſe, ſimiliterpulfusnon ſe mutauit.
Quartodiecumadmultamnoctemdeinduſtriaex pectaffem,vbi renunciatum effetPyladem
ſaltaſſe,di ligenter annotaui pulfumvarijs modis ſubſultaſſe, atqueitamulierem
Pyladisamorecaptădeprehédi; quodfequutis etiãdiebusattentiusobferuatu,me in
opinione adhucmagis confirmauit . HecGalenus. Examen dictorum Galeni. FATERI
oportetmulto plusdiligentia adhiberipotuiſſe
aGaleno,quàmquæadhibitaeft,velexpreffa:nămutatiopul fus, cum & exodio,
iracundiaqueprocederepotuerit,poteratis facilèdifcernere,quis eorum
affectuumperturbaret mulierem multis modis, nempeferendodePyladefermonesin
laudem, velin vituperationem; prout enim mulier vel voce,vel vultu,autexlaude
letitiam,aut ex vituperationeiracundiam prefetuliffet , dignouiffet , vtrum
Pyladisodio , an amorete neretur. Et quoniamforte zelotypia mulier torquebatur,
fi amoreminquampiamaliamPyladisquifpiamexperimentigra tia afferuiffet ,
erupißet tum affectus zelotypiemanifeftisfi
gnis,exquoetiamamoremarguiſſetillatione neceffaria. Fateor tamen,
&ipseprobabiliusex ea obferuatione amoremmulie ris inPyladem,quàmalium
affectum coniectum effe: facilè autem tummulieres, utpotètheatris, &ludis
affueta arno re capiebantur excellentium histrionum, & myrmillonum, id
quegenushominum; illudenim fpectari abomnibuscum lau de,in operepræfertim
voluptario, &gratoamoremfacilène Etit. Iuuenalis. Accipis
uxorem,dequaCitharadus Echion , AutGlaphirusfiat pater,Ambrofiusque Choraule,
Longaperangustosfigamuspulpita vicos : Ornenturpostes, & grandiianualauro ,
Utteſtudineotibi, Lentule, conopeo Nobilis Euryalum myrmillonem exprimatinfans
Nupta Senatoricomitataeſt Hippialudum Ad Pharon, && Nilumfamoſaquemenia
Lagi Hacergo excaufaargumentumpoterat coniunge Gale pus, Satyr.
Deconiect.cuiufquemorib.&c. nus,confirmaremque ipfum , ſi muliercorum
spectaculorum curiofafuiffet , acfrequens . Hecitafubijcere voluideobfer
uatione,&iudicio Galeni:cetera,qua exeademnostrametho doadijcipoterant,
quiſquepotestperſefacilènegociodeducere. Interimnosfinem imponamus huic quarte
curatoriorum partis, qua Græcè Symioticè, nobis de signis dicitur, in duo membrafe
catur. Primum inquirit mores. Secundum latitante saffectus. Indago procedittum ex
caufis, tum ex affectibus consequentibus, quos signa dicamus peculiariterſumptofigninomine.
AD fiexcaufis, & signis progressus iungantur, certior inuestiga tioeuadit. Nome
compiuto: Chiaramonti. Keywords: de signis, H. P. Grice, ‘Meaning,’ segno
naturale, segno artificiale. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Chiaramonti,” The
Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria, Italia.
Luigi Speranza -- Grice e Chiavacci:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale poetica di Gentile – scuola di Foiano della Chiana –
filosofia aretina – filosofia toscana. filosofia italiana – Luigi Speranza, pwl
Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Foiano
della Chiana). Filosofo aretino. Filosofo toscano. Filosofo italiano. Foiano
della Chiana, Arezzo, Toscana. Grice: “Chiavacci is a good
one; Italians tend to identify him with Miichelstaedter, but surely there is
more to Chiavacci than an exegesis of Michelstaedter (especially to refute
Gentile’s) – my favourite tracts are three: his ‘critique of poetical reason’ –
a critique we were lacking! --, his little treatise on ‘man’ – and his ‘reality’
and not appearance, as Bradley would have it, but ‘illusion,’ which is related
to Latin ‘ludus,’ game – His ‘philosophical studies’ cap it all!” Partecipe
della stagione neoidealista italiana, fu tra i più innovativi interpreti ed
eredi dell'attualismo gentiliano. Riceve l'istruzione primaria a Cortona, e
quella secondaria nel liceo di Iesi. Frequenta la facoltà di lettere del Regio
Istituto di Studi Superiori a Firenze, dove fu allievo di Mazzoni, e conobbe
tra gli altri il poeta filosofo Michelstaedter, di cui divenne grande amico,
insieme ad Arangio-Ruiz, Cecchi, De Robertis, Lamanna, Facibeni. Si laureò con
una tesi sul Decameron di Boccaccio, e l'anno seguente ottenne una cattedra di
insegnamento per il ginnasio inferiore. Con l'entrata dell'Italia nella prima
guerra mondiale, C. combatté al fronte come capitano di artiglieria. Tornato
all'insegnamento, nell'immediato dopoguerra vinse una cattedra per il ginnasio
superiore, e iniziò nel contempo a frequentare la facoltà di filosofia a Roma, dove
incontrò Gentile, col quale si laureò con una tesi su Antonio Rosmini. Comincia
a insegnare filosofia nei licei, e due anni dopo fu promosso a preside di varie
scuole, tra cui Siena dove nacque suo figlio Enrico. Divenne professore
universitario di pedagogia alla Scuola normale di Pisa, e insegnò filosofia
teoretica a Firenze, anche la cattedra di estetica. Entra a far parte
dell'Accademia Roveretana degli Agiati. Gli verranno quindi elargiti diversi
altri titoli accademici e riconoscimenti, come la medaglia d'oro ai benemeriti
della scuola, della cultura e dell'arte. L'idealismo: tra Gentile e
Michelstädter «Se mi domando che cosa debba al pensiero filosofico di Gentile,
quale mi sembri essere il nucleo più vitale della sua dottrina, non trovo, a
voler tutto restringere in una parola, risposta più esatta di questa: la
dottrina dell'atto puro. C., L'eredità di Gentile, in «Giornale di metafisica».
La filosofia di C. si muove tra l'idealismo attuale di Gentile da un lato, e
l'anti-dialettica esistenziale di Michelstaedter dall'altro, conciliati in
un'ottica spiritualista cristiana. Dell'attualismo gentiliano egli intende
rivalutare la portata atemporale dell'atto puro dello Spirito, a cui riconosce
piena realtà, a differenza dell'attualità concepita come un presente situato
storicamente tra un passato e un futuro illusori. Riappropriandosi al contempo
del criterio della persuasione di Michelstädter, Chiavacci ritiene che non si
debba a sua volta fare dell'atto una teoria, una filosofia panlogista staccata
dalla vita e dal suo stesso attuarsi, «perché deve essere essa la vita».
Gentile ha avuto il merito di elaborare una filosofia anti-intellettualistica
che non si esaurisce nel concetto, ma è autoconcetto, mostrando come il mondo
consista nell'autocoscienza dell'atto pensante, in cui vi è «assoluto possesso,
realtà attuale immanente al suo farsi». Egli tuttavia non avrebbe compreso
appieno le conseguenze di questo attuarsi dell'atto, e sarebbe rimasto a sua
volta dentro un "concetto" dell'autoconcetto, cioè in una forma di
mediazione logica, di costruzione intellettuale, in un logo astratto che supera
e smarrisce la «fonte della verità». L'atto invece, per C., proprio perché non
può essere ridotto a fatto, cioè ad oggetto, è un atto «che sfugge ad ogni
metro di criterio preconcetto, e che, per comprenderlo, bisogna rivivere dal di
dentro». Tale consapevolezza interiore che «il soggetto ha di sè senza
oggettivarsi», è per C. fondamentalmente un'intuizione, un sentimento, che
permea la dialettica dell'atto pensante articolata nel soggetto e nell'oggetto.
Essa bensì è anche un processo mediato, da cui risulta un logo
"pensato" senza cui non si avrebbe coscienza formante della sua
stessa origine intuitiva, ma un pensato che resterebbe vuota astrazione, «caput
mortuum, se si distacca dalla sintesi di cui vuol rendere conto, da quella
sintesi che gli dà un contenuto vivo e sempre nuovo, e che è l'intuizione
costitutiva dell'attualità dell'io e che forse meglio si potrebbe dire sensus
sui». Essa è infine, negli esiti religiosi dell'ultimo C., essenzialmente fede.
Opere Tesi di laurea: La Commedia nel Decamerone (Iesi, Fiori) Il valore morale
nel Rosmini (Firenze, Vallecchi) Illusione e realtà. Saggio di filosofia come
educazione (Firenze, La Nuova Italia), concepita come una traduzione in forma
propositiva del tema della «persuasione» che era stata esposta nell'opera di
Michelstaedter in maniera indiretta e non sistematica come contrapposizione
alla «rettorica». Saggio sulla natura dell'uomo (Firenze, Sansoni), dove il conflitto
michelstädteriano tra illusione e realtà diventa quello tra natura e ragione
umana, superato dalla dialettica dell'atto spirituale. La ragione poetica
(Firenze, Sansoni), divisa in due parti: Il momento dell'Indifferenza, che
affronta il problema della discordanza tra natura e intelletto, ovvero tra
fatti e concetti, e tra questi e valori; e Il momento della libertà, che
assegna alla libera creatività di una ragione non logica ma poetica il
fondamento di quei valori, attraverso le dimensioni dell'arte e della
religione. C. ha inoltre curato l'edizione delle Opere di Michelstaedter
(Firenze, Sansoni), oltre a redigere, su richiesta di Gentile, la voce
"Michelstaedter" per l'Enciclopedia Italiana. A lui si devono poi
altri due saggi sul Rosmini: Filosofia e religione nella vita spirituale di A.
Rosmini (Milano, Bocca), e La filosofia politica di A. Rosmini (Milano, Bocca).
Postume Quid est veritas? Saggi filosofici, Leonardi, introduzione di Garin,
Firenze, Olschki, Gentile-C.. Carteggio, Simoncelli, Firenze, Le Lettere.
Grita, C., su treccani. Antonio Russo, C., interprete di Michelstaedter,
Trieste. Così C. ricorderà il suo primo incontro con la figura di Gentile:
«Leggendo per la prima volta la Teoria generale dello spirito, ebbi un lampo di
luce, pel quale intravidi la possibilità di comprender la vita, di potervi
trovare quel valore senza del quale ogni altra cosa non ha pregio» (da una
lettera di C. a Gentile, cit. in Gentile-C.: Carteggio Simoncelli, Firenze).
Scheda su C. su agiati.org. Cit. anche in G. C., Quid est veritas? Saggi
filosofici, C. Leonardi, Olschki. C., Il pensiero di Michelstaedter, articolo
sul «Giornale critico della filosofia italiana». C., Il centro della
speculazione gentiliana: l'attualità dell'atto, in «Giornale critico della filosofia
italiana», C., Il centro della speculazione gentiliana: l'attualità dell'atto,
C., Quid est veritas? Saggi filosofici, C. Leonardi, Olschki, C., Quid est
veritas? Saggi filosofici, Russo, C. interprete di Michelstaedter. Eugenio
Garin, Introduzione a G. Chiavacci, Quid est veritas? Saggi filosofici, Russo,
C. interprete di Michelstaedter, C. su sapere. Gaetano Chiavacci,
Michelstaedter in «Enciclopedia Italiana», Roma.Bontadini, Dall'attualismo al
problematicismo, Brescia, La Scuola, Guzzo, C. la "Ragione poetica",
in «Giornale di metafisica», Francesco Valentini, Recenti studi
sull'attualismo, in «Rassegna di filosofia», Antonio Testa, Michelstaedter e i
suoi critici, in «Rassegna di Filosofia», Gianfranco Morra, La scuola
gentiliana e l'eredità dell'attualismo, in «Teoresi», Vito A. Bellezza, Gentile
e l'attualismo nell'ultimo ventennio, in «Cultura e Scuola», Dario Faucci,
L'«attualismo» di C., in «Filosofia», Negri, Gentile: sviluppi e incidenza
dell'attualismo, Firenze, La Nuova Italia, Antonio Russo, C. interprete di
Michelstaedter, Campailla, in La via della persuasione. Carlo Michelstaedter un
secolo dopo, Venezia, Marsilio, Attualismo (filosofia) Gentile Idealismo
italiano Michelstaedter La Persuasione e la Rettorica C. C., in Dizionario biografico
degli italiani. L’encomiabile Bibliografia michelstaedteriana1, regolarmente
aggiornata, che appare sul sito della Biblioteca statale isontina, ha ormai
assunto dimensioni più che ragguardevolie, nell’ultimo anno, per via del
centesimo anniversario della sua morte, essa s’è di molto arricchita. Sembra,
quindi, cosa ardua dire qualcosa di nuovo su Michelstaedter. Un’ulteriore
problema, poi, che presenta lo studio della sua opera, sorge allorché si tien
conto che con il giovane pensatore goriziano ci troviamo di fronte ad un
intellettuale anomalo, del tutto sconosciuto in vita e scomparso in un’età in
cui di solito gli altri muovono i primi passi nella vita pubblica. La stessa
sua opera principale, La persuasione e la rettorica, era destinata ad essere la
sua tesi di laurea ed è stata data alle stampe postuma; sicché il
riconoscimento tardivo e la fortuna, non solo nell’ambito del panorama
culturale italiano, ma anche di carattere internazionale, che essa ha avuto,
sono in gran parte dovuti alla devota sollecitudine di un pugno di amici, cui
si deve la sua pubblicazione e quella degli altri scritti di Michelstaedter. A
loro si deve, infatti, dopo la sua scomparsa prematura, il merito di aver
sottratto alla morte la sua memoria3 Tra di essi, e sono soprattutto i nomi che
contano nella ristrettissima cerchia degli amici fiorentini, spiccano
Arangio–Ruiz e C.. Il lavoro paziente e meticoloso del secondo, in particolare,
per rendere accessibile la conoscenza degli scritti di Michelstaedter, con la
sua edizione delle Opere (Firenze, Sansoni), “costituisce una pietra miliare
nella vicenda storico-culturale e storico-critica del filosofo goriziano.
L’edizione Sansoni di C. è all’origine del lavorio critico e interpretativo che
è seguito negli ultimi trent’anni e che non accenna ormai a declinare” In uno
studio su Michelstedater, non si può allora perdere di vista questa verità; e,
soprattutto non si può non tenerne conto. Occorre, allora, affrontare il
compito di chiarire il senso e i termini della ricostruzione del suo pensiero
proposti da C.e da Ruiz. E parlare dei due fraterni amici di Michelstaedter
significa non poter passare sotto silenzio un autore, Gentile, le cui
suggestioni sono penetrate per canali vari e hanno raggiunto un’egemonia ancora
non del tutto esaurita nella cultura italiana. Non a caso, con aderenza più o
meno piena, da lui hanno preso le mosse molti autori che poi hanno svolto idee
originali e autonome, accentuando, ripensando o rivedendo l’uno o l’altro
aspetto della sua filosofia. Nella sterminata letteratura critica che gravita
sull’attualismo, i due filosofi fiorentini compaiono, sia pure con
caratteristiche proprie che li distinguono dall’uno e dall’altro indirizzo
d’interpretazione, come “notevoli esponenti” della sinistra (Ruiz) o della destra
gentiliana (C.) Tuttavia, il loro lungo e travagliato svolgimento dell’eredità
neo-idealistica, sia pure ripensata in novitate spiritus, perloppiù non è stato
mai messo a fuoco con efficacia e nei suoi risvolti più significativi ed è
stato oggetto solo di qualche timida e stentata paginaNon deve perciò apparire
strano che su questi problemi e su questi autori, e in particolare sulla loro
collocazione speculativa nell’ambito del panorama attualistico, si torni ad
insistere: essi esordirono come attualisti; poi, seguirono e amarono Gentile ;
non persero mai di vista l’approfondimento del suo pensiero e si riconobbero in
esso nell’arco d’alcuni decenni, giungendo ad un suo sincero ripensamento. Una
lettera di dedica a Gentile (che apre La ragione poetica, Firenze, Sansoni),
mette ampiamente in evidenza l’effetto che provoca su C. la lettura della
Teoria generale dello spirito come atto puro :”ebbi un lampo di luce, pel quale
intravidi la possibilità di comprendere la vita, di potervi trovare quel
valore, senza del quale ogni altra cosa non ha pregio. A questi dati se ne
potrebbero aggiungere molti altri. Qui, tuttavia, per ragioni di tempo e di
spazio, occorre prescindere da una approfondita analisi delle rispettive
biografie teoretiche e del contesto. E, poi, per lo stesso motivo, si rende
necessaria una ulteriore limitazione del discorso al solo rapporto
C.-Michelstaedter-Gentile, anche perché Ruiz non ha lasciato un grosso volume
sistematico, ma solo volumi di saggi; e quanto a Conoscenza e moralità, che già
subito non lo appagava più egli stesso lo considera un saggio, non un trattato;
e, poi, egli è non tanto un filosofo sistematico (come H. P. Grice), quanto un
fine e colto letterato, un autore di prosa morale o di polemica
anti-ntellettualistica o di discussione su problemi di estetica e di critica
d’arte Infine, tutta la sua opera è pervasa sin dai suoi momenti iniziali da
una polemica coi suoi più vicini maestri: CROCE (si veda) e Gentile; invece, le
posizioni speculative di C. presentano tratti più sistematici, rientrano nel
grande alveo dei motivi tipicamente attualistici e culminano con maggior
consapevolezza ed esiti più cospicui in un tentativo di rielaborazione, di
compiuta espressione dell’idealismo. Qui, come termine di riferimento e di
confronto, occorre prendere in considerazione l’insegnamento di Gentile negli
anni in cui la sua attività didattica e scientifica trovò il suo più maturo
affermarsi, a partire a Roma. Sono, infatti, gli anni in cui si pongono le basi
di un fitto tessuto di relazioni che interviene a connettere C. a Gentile, in
un rapporto che diventerà sempre di più assiduo, “amichevole e confidente”. La
prima domanda da porsi, per sgomberare il terreno da equivoci, è di sapere,
attraverso l’analisi puntuale dei principali documenti letterari, quali furono
il consenso e i punti di dissenso. Ma vediamo i termini del discorso, senza
perdere il contatto con i testi. Gentile si occupa ripetutamente di
Michelstaedter. Su sollecitazione di C., che si era iscritto in Filosofia, a
Roma dopo averne letto i testi e ascoltato le lezioni, interviene presso
Vallecchi, una delle sue cittadelle editoriali, per caldeggiare l’edizione de
LA PERSUASIONE E LA RETTORICA data effettivamente alle stampe; in lettera a C.)
chiede allo stesso C. di redigere per l’enciclopedia Italiana la voce
Michelstaedter di 10 linee, e qualche giorno dopo decide di elevare lo spazio
per la stessa voce a 30 righe. Poi, recensisce l’opera di Michelstaedter data
alle stampe per i tipi della Vallecchi. Nel farlo, tributa innanzitutto elogi
all’iniziativa ad opera di un fido gruppo di amici di Michelstaedter; rileva
subito dopo che si tratta di uno scritto giovanile in cui non c’è un
approfondimento metodico degli argomenti trattati, e né un loro sviluppo
sistematico. Infine, prende in considerazione “il problema dell’opposizione tra
la persuasione vera, che corrisponde al possesso della vita, e la falsa
persuasione, scopo della rettorica”. Per Gentile, in Michelstaedter la
persuasione serve ad indicare il fatto che il “possesso della realtà e della
verità...non cerca vanamente fuori di sé il suo mondo”, ma è caratteristica
della sufficienza, dell’autarchia, come dissero i greci. La persuasione del
vero sapere, come lo intuì e lo volle Socrate, tranquillo, sereno, saldo sul
punto che è il centro del suo mondo: nel suo animo”. Di contro, la rettorica è
espressione dell’individualità illusoria, inganna e s’inganna, è superficiale,
prende il posto del vero sapere, si prende “gioco dell’uomo, gli fa credere di
vivere in mezzo ai piaceri; la rettorica uccide la vita, irretisce l’uomo
“nella vana teoria dei concetti, sdoppia il sapere e la vita, oppone alle cose
direttamente affermate il pensiero che afferma le cose” e così mostra
“l’insufficienza delle cose che hanno nella persona il loro correlato e
l’insufficienza della persona, che ha nelle cose il suo termine integrante.
Tuttavia, per Gentile, anche se il Michelstaedter sceglie giustamente a suo
bersaglio la rettorica, alla quale dedica gran parte delle proprie forze
speculative e del proprio lavoro di tesi, non ha né tempo né animo per
considerare direttamente e con pari studio la persuasione. Sono accenni qua e
là, e qualche spunto del suo pensiero positivo si può scorgere nelle Appendici
e, più precisamente, ne Il prediletto punto d’appoggio della dialettica
socratica. La persuasione, è vero, dice Gentile, viene definita come
caratteristica di chi permane. L’unica via di chi permane è la sua forza; la
forza di non asservirsi al futuro, e tenere raccolta nel presente la propria
vita. Ma qui si ha a che fare con una immagine poetica, non con un concetto
filosoficamente dimostrato; permangono perciò interrogativi sul cos’è la vita,
questo permanere, ecc. Il merito indiscusso di Michelstaedter, il suo guadagno
speculativo più cospicuo, secondo Gentile, consiste nel mettere in rilievo un
universale aspetto di verità, che consiste nel fatto che l’uomo “rientra in se
stesso, liberandosi della rettorica e gettando la salda ancora della vita nel
porto della persuasione. Quali sono le reazioni di C. a questo giudizio di
Gentile Uno sguardo da vicino all’elenco dei suoi scritti e una loro attenta
analisi consente di accertare che la sua personalità speculativa, ma anche
quella di Ruiz, nasce dall’incontro con Michelsteadter, cioè d’un humus fortemente
sentimentale, e il suo culto per l’amico comune resta fino all’ultimo sempre
vivo. Entrambi gli autori, poi, pur se procedono con diversa, e non certo
marginale, fisionomia sistematica e speculativa, fanno proprie le istanze
teoretiche gentiliane centrali e le affrontano sotto le suggestioni di
Michelstaedter, nel tentativo di riguadagnare, come nel caso di C., l’essenza
dell’attualismo e così d’offrire un contributo, perfettamente consentaneo, alla
sua più compiuta espressione. L’intero percorso speculativo di C., ad esempio,
manifesta fino in fondo la fedeltà a conservare queste istanze, comunque egli
si muova, quali che siano gli andarivieni del suo pensiero. In particolare,
egli dà alle stampe nella “Rivista di cultura”, di cui Gentile è membro del
comitato di redazione, un testo intitolato Le due nature. In esso, egli
affronta il problema del rapporto tra finito e infinito, sostenendo che
“l’infinito ideale non può realizzarsi come immanente al finito, ma come
immanente alla negazione del finito. Il testo viene pubblicato con una postilla
dello stesso Gentile, in cui il filosofo siciliano lo invita a non insistere
tanto sulle differenze tra le sue posizioni e quelle dell’attualismo e,
soprattutto, ad approfondire meglio gli aspetti relativi al ruolo della
“negatività nella dialettica propria dell’idealismo”, con particolare
riferimento al tema dell’attuosità dell’atto, della negazione in cui si deve
cogliere una attività che passa e supera il limite che si è posto e si afferma
nella “sua libertà da ogni limite”, come valore o realtà infinita, laddove il
finito non rinvia ad una trascendenza, ma è il “campo nel quale si celebra e
trionfa la potenza dello spirito nella sua concretezza”. Dopo questo
intervento, due anni dopo, e sulla scia evidente delle sollecitazioni di
Gentile, nel Giornale critico della filosofia italiana, la rivista fondata e
diretta dallo stesso Gentile, C. dà alle stampe un corposo articolo su
Michelstaedter in cui cerca di mostrare, rispondendo ai rilievi critici del suo
maestro siciliano, che il pensiero di Michelstaedter non è riconducibile ad una
realtà negativa, ma è la positività dell’atto negante, in quanto vero atto,
cioè vita; esso non è “pura negatività”, e tutta la sua novità consiste nel
fatto che il positivo di Michelstaedter è l’attività che crea se stessa dal
nulla” e perciò è senza condizioni o, in termini gentiliani, “libertà senza
limiti”. Tutto il testo di C. è una serrata, e pacata, replica e a Gentile, in
cui si pone il problema di precisare e difendere le giuste esigenze, quasi come
una esplicitazione in positivo del pensiero di Michelstaedter e in particolare
come una prosecuzione della sua tesi sulla persuasione e la retorica.Già il
titolo dell’articolo di C. è una risposta a Gentile, che nega al Michelstaedter
l’esistenza di una vera e propria dottrina filosofica, d’un approfondimento
metodico e d’uno sviluppo sistematico e parla piuttosto di personalità
filosofica. Per C., invece, Michelstaedter non parla direttamente della
persuasione, ma non per questo è giusto dire che ne dia pochi cenni della
persuasione si parla in tutto il saggio, perché essa è il criterio della lotta
contro la rettorica”. Egli non ne fa la teoria, come non fa la teoria del
positivo della PERSUASIONE, così si rifuta di considerarne il risultato, come
un fatto staccato dal processo”. Il criterio che Michelstaedter usa non è una
nuova teoria accanto a tante altre teorie che si sono avute nel corso della
storia del pensiero, ma “è Michelstaedter stesso vivente. Filosofia non
sistematica, perché ogni sua affermazione è il sistema, e il suo organismo vivo
che non può contraddirsi”; e perciò la definizione della persuasione risulta
“da tutto il saggio”. Una tale filosofia, nel nucleo essenziale del suo
pensiero, è l’attività vera, la vita, non ha fuori di sé la vita “perché deve
essere essa la vita. La via della persuasione è se stessa e non ha un fine
fuori di sé. Essa intanto è la vita dell’infinito nell’individuo finito, è la
vera vita del finito: è processo, vita. Michelstaedter non è un mistico; il suo
ideale non è un qualcosa di trascendente, “ma è la realtà stessa più profonda
del soggetto; quel che egli nega del particolare è insieme affermazione, come
dice l’idealismo. Si nega la particolarità del particolare, nella sua [C.,
Michelstaedter, Giornale critico della filosofia italiana, pretesa immediata,
quel che si afferma è quel che implicitamente è in lui di universale, senza di
che non puo neppure esser particolare: è lo sviluppo della sua parte migliore
che dormiva. Quel che di lui perisce era quel che non valeva, che non era mai
stato reale: quel che del particolare ci deve premere, la sua aspirazione
all’universalità, quella non perisce, ma s’invera. E’ in fondo quel che dice
Gentile stesso quando parla dell’immortalità”. Questo particolare, questo
esserci del mondo come particolare, come finito, non è possibile senza “la
richiesta dell’universale”, è “il campo in cui lo spirito si celebra e trionfa
è il lampo che rompe la nebbia; è sviluppo spirituale, mondo come fare non come
è dato. La convergenza delle due posizioni, e su punti e aspetti decisivi della
vulgata attualistica, diventa qui profonda. In concreto, l’idea di individuo,
non più un essere naturale e che “non si restringe nei limiti del particolare:
perché egli non può né pensare, né sentire, né altrimenti realizzarsi, che in
un modo universale, caposaldo e tipica espressione dell’attualismo gentiliano
chiamata in causa nel testo di C., viene pienamente accolta. E si pongono così
le basi di un consenso che non si discosterà molto negli ulteriori svolgimenti
del confronto tra i due autori. Per cogliere ulteriormente i tratti principali
del consenso tra Gentile e C., al di là dei punti di convergenza fin qui messi
in risalto, è necessario tener presente i principali scritti di Gentile di
quegli anni, in cui la sua attività didattica e scientifica “trovò…il suo primo
affermarsi con volontà rivoluzionaria. Si determinava una svolta essenziale del
suo pensiero e della sua azione. Gentile, infatti, inizia il corso di storia
della filosofia. E, nel concludere la sua prolusione, traccia le linee
direttrici per un programma di rinnovamento della filosofia, con l’intento di
rifare l’uomo intero, che senta come pensa, e operi come parla, perché il
vecchio letterato è morto l’accademia e la filosofia d’eruditi devono essere
davvero un passato irrevocabile: la vita deve diventare una milizia continua.
Come documento più significativo di questa svolta può essere preso il proemio
del primo numero del Giornale critico della filosofia italiana, la rivista
della Scuola romana gentiliana, in cui viene portato avanti lo stesso discorso
della prolusione. Non a caso, in esso, Gentile propone di guardare
all’avvenire” per incominciare una nuova vita, uscendo dall’individualismo e
dall’egoismo. E, per farlo, egli dice, occorreprecisare il rapporto tra scienza
e filosofia, contrapponendo le due forme di sapere. Da una parte c’è la scienza
e dall’altra LA FILOSOFIA. La prima presuppone il proprio oggetto di conoscenza
ed è analisi disgregatrice sintesi impotente a ricreare la vita distrutta la
quale se potesse veramente realizzare il suo stesso ideale, sarebbe affatto
morta e quindi inesistente: critica presuntuosa, intenta a rendersi conto della
vita restandone fuori; la seconda, invece, e lo stesso discorso vale per la
religione, non presuppone, ma PONE; non guarda, ma crea; non analizza perciò,
ma vive; non è astratta teoria, ma teoria che è prassi. Il problema di questo
rapporto è un principio essenziale dell’attualismo e costituisce l’aspetto
fondamentale del programma della nuova rivista. Gentile parla qui di sviluppo
dialettico che si risolve e si supera in un dramma eterno, che, proprio perché
continuo superamento, rinvia necessariamente al continuo superato, all'oggetto
nel soggetto. Cosicché la realtà, o atto spirituale, è una unità, ma non una
mera unità immediata, bensì unità del suo opposto, ossia della molteplicità.
Tale idea di uno svolgimento dialettico dello spirito, ribadita a più riprese,
significa che la filosofia non è più "teoria e contemplazione del mondo,
ma solo azione e creazione del mondo stesso. Azione che non è, tuttavia, un
immediato agire, bensì coscienza d’agire. Tanto che, come afferma SPIRITO (si
veda), l'idealismo trionfa veramente di ogni intellettualismo non in quanto
esso rimane una teoria dell'atto, ma solo in quanto si attua, sicché il suo
valore teoretico è assolutamente nulla (intellettualismo) se non diventa etico
(attualismo). Gentile insiste, in altre parole, sul valore dell’attività
creatrice dell’uomo e sviluppa il concetto di un mondo che noi facciamo e
dobbiamo fare. Anzi, esso è l’unico veramente esistente. Tutto il suo pensiero,
perciò, è caratterizzato dall’esigenza pedagogica e dal posto che il problema
dell’educazione occupa nella sua speculazione, che è così ”il massimo centro
della sua concezione” e mette in luce “la finalità più profonda del suo
pensiero, tutta raccolta in quell’umanesimo, che dà significato fin da
principio alla teoria e alla storiografia dell’attualismo. La vita spirituale è
educazione, anzi autoeducazione questa affermazione non ha un significato
parziale, e relativo ad una determinata questione, ma rappresenta l’essenza del
concetto di spirito che qualifica tutto il pensiero del Gentile. E, perciò, per
intenderne a fondo il senso e l’importanza, occorre ”guardare al lato più
propriamente etico della sua filosofia: a quello cioè per cui la filosofia,
essendo giunta alla completa liquidazionedel vecchio significato
intellettualistico, si afferma come identica alla vita, come il valore stesso
della vita. La filosofia di Gentile è tutta etica o meglio pedagogia. Poiché
una filosofia che non è concetto della realtà, ma auto-concetto, non può essere
più teoria e contemplazione del mondo, ma solo azione e creazione del mondo
stesso. In forza di queste considerazioni, è chiaro che non si può indulgere a
nessuna inerzia. Una tale filosofia, infatti, non può risolversi più in una
pura e semplice contemplazione. Prima il filosofo poteva rintanarsi nell’ozio
speculativo, far propria una ideologia estetizzante da filosofo-letterato, ed
avere come unico compito quello di guardare e giudicare, per intendere una
realtà altra ed indipendente da lui. Si trova così dinanzi a sé un mondo già
dato, che per il suo stesso esserci limitava e vanificava la libertà dell’uomo.
Con Gentile, invece, cessa ogni dualismo e ogni astratto concetto di filosofia.
Quest’ultima, anzi, diventa, azione consapevole di sé, vita umana, sociale, e
quindi anche educazione e politica. Vi è identità di conoscere e fare e viene
meno la separazione meccanicistica, e con essa ogni residuo dualistico, tra le
varie sfere dell’attività umana; perciò filosofo, educatore e politico
diventano tutti termini sinonimi di uomo. Noi siamo artefici assolutamente
liberi e responsabili del nostro mondo e di conseguenza natura, società,
storia, ecc. non costituiscono più un limite. Tutto, infatti, è assolutamente
immanente nel nostro io più intimo. La nostra stessa umanità non è più quella
degl’uomini presi nel loro atomismo particolaristico, ma quella della nostra personalità,
più profonda che non è di fronte ad altre personalità, ma tutte le affratella
raccogliendole nel suo seno in una vita unica che deve farsi sempre più una, e
cioè sempre meno particolare ed egoista. Così viene vanificata la nozione
individualistica della persona, nel tentativo di guadagnare una societas in
interiore homine, perché, per usare le stesse parole del Gentile della teoria
generale dello spirito come atto puro: altri, oltre di noi, non ci può essere,
parlando a rigore, se noi lo conosciamo, e ne parliamo. Conoscere è
identificare, superare l’alterità come tale. L’altro è semplicemente una tappa
attraverso di cui noi dobbiamo passare, se dobbiamo obbedire alla natura
immanente del nostro spirito: ma passare, non fermarci. Questo stesso concetto,
poi, verrà ripreso e ulteriormente approfondito in Genesi e struttura della
società, dove si afferma che l’individuo non da considerare come un atomo; ad
esso, infatti, è: immanente al concetto di individuo è il concetto di società.
Perché non c’è io, in cui si realizzi individuo, che non abbia, non seco, ma in
sé medesimo, un alter, che è il suo essenziale socius. L’uomo, allora, non può
più rinchiudersi nella sua angustaempiricità e nella sua particolare
competenza, ma deve invece realizzare se stesso e la propria personalità nella
coscienza di una vita universale. Gentile, secondo SPIRITO (si veda), non solo
è pervenuto a questo nuovo concetto della realtà, ma con la propria vita ci ha
dato l’esempio per l’attuazione più alta e coerente della nuova idealità. In
lui filosofia e politica, vita individuale e vita sociale si sono realizzate
nella sintesi più concreta e consapevole. Egli, perciò, nel significato più
proprio dell’espressione hegeliana, è un individuo portatore dello spirito;
anzi, è il simbolo, e, meglio, che il simbolo, l’iniziatore di una nuova
Italia, perché la sua umanità non si riduce ad una vuota e vaga astrazione, ma
egli è un uomo intero, appunto perché è quella universalità che si concretizza
nella storia e nell’individuo...vive concretandosi nell’individuo. Il che, nei
suoi termini essenziali, non è altro che lo stesso discorso che C. aveva svolto
nel suo articolo. Per il filosofo fiorentino, infatti, come abbiamo avuto modo
di vederlo più sopra, anche Michelstaedter non elabora una teoria della
persuasione, e il criterio che egli usa è Michelstaedter stesso vivente.
Filosofia non sistematica, perché ogni sua affermazione è il sistema, e il suo
organismo vivo che non può contraddirsi; e il nucleo essenziale del suo
pensiero, quindi, è l’attività vera, la vita, che non ha fuori di sé la vita
perché deve essere essa la vita. La via della persuasione è se stessa e non ha
un fine fuori di sé. Essa intanto è la vita dell’infinito nell’individuo
finito, è la vera vita del finito: è processo, vita. Lo stesso tema verrà
ulteriormente ripreso da C. Illusione e realtà, e sua prima opera sistematica
di filosofia, per usare un’espressione di GARIN (si veda), può essere intesa
come una sorta di esplicitazione in positivo dela filosofia di Michelstaedter e
in particolare come una prosecuzione della sua tesi su La persuasione e la
retorica volta a metterne in risalto gli aspetti per così dire positivi, cioè
il tema della persuasione. Dà alle stampe un Saggio sulla natura dell’uomo,
Firenze, Sansoni, animato dal proposito di tradurre nella tensione dialettica
di natura/uomo la precedente coppia di termini illusione/realtà e, così, di
continuare la chiarificazione delle principali istanze michelstadteriane in
rapporto alle posizioni gentiliane. Tale compito campeggia sin dalle prime
battute discorsive del saggio, che perciò viene presentato come una visione di
scorcio, un discorso che dovrebbe riuscire ad una riaffermazione di idealismo.
Nell’Epilogo, poi, il risultato dell’argomentazione discorsiva, considerato
nelle sue rigorose e ultime conseguenze, lo porta ad individuare nell’atto
gentiliano, ossia in quella che egli chiama la ragione poetica, il punto focale
della riflessione attorno a cui disegnare il tracciato del confronto
Michelstaedter-Gentile. E questo atto consiste in una liberazione e in un
distacco da tutto ciò che è caduco e relativo; epperò, nello stesso tempo,
conduce a vivere con altra mente la vita che ci troviamo a vivere, un
consistere nel qualunque punto la sorte ci abbia gettato, è accettazione,
perché tale atto “non cerca nulla fuori di sè e l’unica sua gioia – unica pura
gioia, se tale può dirsi – è lo stesso suo puro conoscere, la stessa sua
assoluta liberazione interiore. In un altro saggio, apparso ancora una volta
nel Giornale critico della filosofia italiana, C. affronta di nuovo, e non a
caso, Il centro della speculazione gentiliana: l’attualità dell’atto. Nel farlo
ammette che il centro dell’attualismo è l’attualità dell’atto, ossia
l’affermare la realtà come un unico processo, un perenne farsi quel che deve
essere e non è, atto come processo che è “assoluto possesso, realtà attuale
immanente al suo farsi. Per spiegare come sia da intendere questa affermazione
di carattere fondamentale, C. analizza alcuni dei principali testi di GENTILE
(vedasi). Mette in evidenza, poi, che la realtà di cui il filosofo di
Castelvetrano [“As Strawson referred to me, ‘the philosopher from Halborne’” –
Grice] parla non è un fatto, ma libera creatività che sfugge ad ogni metro di
criterio preconcetto, e che, per comprenderlo, bisogna rivivere dal di dentro.
In questo processo, il finito, l’io empirico, il mondo, “che deve essere negato
nella sua pretesa sufficienza, nella sua pretesa di sostituirsi all’infinito”,
non viene abolito, ma acquista tutto il suo valore, quando, vedendosene
l’insufficienza in sé, è considerato nel suo essenziale rapporto con
l’infinito...perché visto con altri occhi nella sua vera realtà. Per C., in
questo consiste la verità elementare e il valore incontestabile, positivo, di
ciò che il gentilianesimo indica quando parla di attualità dell’atto. Non più
filosofia in senso logico, ma vita in atto, attività giudicante e nello stesso
tempo attività creatrice. Questo è l’aspetto più importante, avvincente e
persuasivo, ossia il concetto della processualità dello spirito, in cui “il
processo è veduto come perenne farsi, come assoluta perenne novità, e al tempo
stesso come assoluta unità, come un nuovo che è sempre identico, un conoscere
che è nello stesso tempo fare e vivere. In questa concezione, per C. sembra
annidarsi, comunque, una difficoltà di fondo, cioè: anche l’attualità dell’atto
sembra essere una forma di mediazione, di logica, e quindi in definitiva di
oggetto; e perciò sembra cadere nell’accusa di panlogismo già rivolta a suo
tempo contro la filosofia hegeliana. Ma questa difficoltà si supera se si tien
conto che per Gentile l’attualità non è da considerare come una cosa, ma come
“spirito, non fatto ma atto, farsi. Viene facilmente pensato che questa sia la
nuova mediazione; giacché un farsi, un divenire, non può essere in sé un
immediato, ma deve essere passaggio in atto dal non essere all’essere...Ma
anche questa è mediazione logica. La soluzione di questo problema è di capitale
importanza per poter intendere effettivamente il pensiero di Gentile e per far
si che esso non sia da abbandonare come una realtà del passato definitivamente
tramontato, ma sia più vivo che mai. Per sciogliere i nodi del problema e
dissipare i dubbi, in modo da comprendere l’essenza stessa del nucleo centrale
dell’attualismo, occorre tener presente che la mediazione attuale, di cui parla
Gentile, nel caratterizzare il suo modo di intendere l’atto in atto, è una
mediazione non di opposizione, ma di distinzione, in cui non si afferma né si
nega più, ma si vive direttamente, si possiede la propria vita, in quanto si
vive la vita altrui, e si vive l’altrui in quanto si vive la nostra. Questo è
il vero e incontestabile attualismo, ossia lo spirito che sempre si fa, sempre
non è, e che pure giunge a vivere questo suo non essere (cioè questo suo
superare il finito) come l’eterna assoluta realtà (cioè come vita del finito in
cui si realizza l’infinito. Nei testi Filosofia dell’arte e Genesi e struttura
della società, in particolare, C. trova conferma a questa sua rilettura del
Gentile, soprattutto quando si parla nell’ultima opera del filosofo siciliano
dell’individuo all’interno della società trascendentale o societas in interiore
homine: “la realtà, che è spirito, è originariamente, già nel suo principio,
non un’unità semplice, un io indivisibile, un individuo atomistico: ma è unità
fra un io e un altro che noi portiamo dentro di noi, una società orginaria per
la quale soltanto ci possono essere l’io e l’altro. Si tratta di fondare una
società, in cui l’io, essendo conciliato con se stesso, si trova anche
conciliato con gli altri, e la vita di ciascuno è la stessa, identica vita di
tutti. Solo nella misura in cui l’uomo giunge a realizzare se stesso, si crea
per lui una più vera e libera società in cui l’uomo non è homini lupus, ma io
nella sua più vera realtà, ora consapevole e perciò soltanto ora veramente
reale nella sua concreta individualità. Si tratta in altri termini di una
dialettica tra logo e attualità o attualità dell’atto, che consente al Gentile,
secondo C., di prendere le distanze e di realizzare un fondamentale progresso
rispetto allo stesso Hegel. Gli stessi termini fondamentali del lessico
gentiliano fin qui illustrati (ma poi anche quelli di illusione e realtà
traducono in linguaggo attualistico la distinzione michelstaedteriana tra
persuasione (vita del finito in cui si realizza l’infinito, campo in cui lo
spirito si celebra e trionfa) e rettorica (affernazione illusoria di vita,
individuo atomistico, ecc.). A ulteriore dimostrazione di quanto fin qui
affermato, c’è un altro testo di C., significativamente intitolato L’INDIVIDUO
[cf. Grice on Strawson, INDIVIDUAL]. L’individuo, in cui sin dalle prime
battute discorsive si dice che non si comprende Michelstaedter se non si
comprende cosa significhi per lui individuo. Per cogliere il vero senso del
pensiero di Michelstaedter, occorre allora tener presente che egli è un uomo
d’azione: il suo parlare è agire un imperativo dunque, volto a creare una nuova
realtà, in cui il mondo e gli altri siano a lui identici, siano una cosa sola
con lui, in quanto egli abbia raggiunto una vita che abbia in sé la ragione, e
che perciò sia giusta verso tutti, perché abbia raggiunto quel valore
individuale che fa vivere ‘le cose lontane. E, nella stessa pagina, nell’intento
di mettere a in luce e cogliere il vero significato del pensiero di
Michelstaedter, C. ribadisce ulteriormente che il valore individuale è la
concreta consapevolezza che la nostra essenziale esigenza trascende ogni
singola determinazione. In tal modo si porta a una decisione la nostra
vita,...allora la coscienza acquisterà un’unità reale, che né spazio e né tempo
potranno minacciare, e il molteplice del mondo s’unifica anch’esso e si fa a
noi interiore. Giunti fin qui, il quadro che nei suoi tratti più peculiari ci
si presenta agl’occhi, in particolare dopo la sintetica analisi svolta di
alcuni dei passi fondamentali e della vulgata attualistica e dei testi dati
alle stampe da C. nell’arco di alcuni decenni, è quello di un tentativo di
riguadagnare il più profondo significato dell’attualismo. C., in altri termini,
riprende un motivo tipicamente attualistico, espressione di quell’idealismo che
egli considera come la più ricca eredità tramandataci dalla storia della
filosofia moderna, e cerca di mostrare i legami di fondo che stringono Gentile
a Michelstaedter. Colloca così in primo piano i punti di forza del momento
della persuasione e, nello stesso tempo, del momento dell’attualità dell’atto
per mostrare in che misura entrambi convergono, seguitando a dare frutti. Di
Michelstaedter accentua, prolunga e rinnova il problema della persuasione e di
Gentile quello dell’atto in atto, che si fa continuamente, che è vita. Il suo
intento è quello di collocarsi all'interno dell'attualismo nell'intento di chiarirne
alcuni suoi problemi fondamentali, per cogliere il senso più pieno, più
recondito, del lascito gentiliano - e de La persuasione e la rettorica - e di
non lasciare che esso venga ridotto a teoria, ad una chiusura sinteticistica o
una formulistica ripetuta pedissequamente. Lo stesso Gentile, per C., non
sempre ha piena coscienza degl’ulteriori svolgimenti impliciti nel suo discorso
sulla affermazione dell’attualità dell’atto, e ancor di più ai suoi seguaci è
sfuggito il significato profondo di questa sua conquista, ma questo non
autorizza ad arrestarsi alla lettera del suo discorso, ad una ripetizione
puramente verbale di ciò che egli disse. Anzi, proprio questo “sarebbe non solo
tradire lo spirito del suo pensiero, ma addirittura contravvenire al suo esplicito
imperativo, di superare perennemente le forme individuate in cui il pensiero
via via si realizza. Così C. ritiene di poter cogliere negli scritti di
Michelsteadter una forme maitresse, la cui chiave d’oro è data dal significato
che quest’ultimo attribuisce all’individuo, come una di quelle verità
fondamentali che una volta scorte non possono più essere perse di vista, ma che
possono essere pienamente accolte e fatte oggetto soltanto di ulteriori
svolgimenti e approfondimenti. Questa caratterizzazione dell’individuo, non più
inteso come atomo e che perciò non può più rinchiudersi nella sua angusta
empiricità, ma deve realizzare se stesso nella coscienza di una vita universale
- cioè far si che nasca in noi una nuova realtà, così che il mondo sia con noi
una sola cosa, e che perciò sceglie di permanere, sceglie l’ora, il qui,
convertendoli in sempre e dovunque: sceglie la qualunque situazione che si
trova a vivere, e esaurisce in essa l’infinita sua esigenza: far finito
l’infinito, far vicine le cose lontane, rientra, sul terreno speculativo, nel
grande alveo della teoresi gentiliana, della sua dottrina dell’atto puro, e
rivela una profonda e sostanziale convergenza con essa, al di là di un
differente uso terminologico e d’enunciazioni gentiliane non sempre
rigorosamente univoche. Nei saggi successivi, fino ad arrivare agli ultimi dati
alle stampe, C. conferma e sviluppa ulteriormente queste posizioni, sempre
sullo sfondo del dialogo con Michelstaedter e con Gentile, ancora una volta nel
tentativo di conciliarne le esigenze di fondo. Così in un saggio,
significativamente incentrato su L’eredità di Gentile, si propone il compito di
individuare e descrivere ciò che deve al filosofo di Castelvetrano. E nel farlo
afferma senza mezzi termini. Se mi domando che cosa debba al pensiero
filosofico di Gentile, quale mi sembri essere il nucleo più vitale della sua
dottrina, che egli lascia come preziosa eredità a quelli che son rimasti dopo
di lui, e che sentono l’impegno di non disperderlo, così come i figli buoni sentono
il dovere di non dilapidare, ma anzi accrescere, il patrimonio che il padre per
amor loro onestamente aveva guadagnato e saggiamente risparmiato, non trovo, a
voler tutto restringere in una parola, risposta più esatta di questa: la
dottrina dell’atto puro. Su questo terreno speculativo, la chiave di volta è
l’io; ed è un io senza residui intellettualistici che, per poter assolvere
opportunamente il suo compito e realizzarsi senza impietrarsi, non deve avere
alcuna realtà presupposta, ma deve reintegrare la realtà dell’oggetto, senza
farne un presupposto del soggetto, nè in ogni modo qualcosa fuori di questo. Si
tratta qui di un io il cui carattere peculiare è di avere una infinita apertura
e attualità - che si sottrae alle leggi precostituite di una logica formale, di
una natura presupposta, di un mondo di idee già codificato e platonicamente
costruito sin dall’eternità, che si alimenta tutto e sempre sull’infinita,
indefettibile, unica attualità dell’atto e consiste nell’essere l’io pensante
nelle sue infinite individuazioni storiche” o la consapevolezza che l’atto ha
di sè come forma immanente dello stesso suo concreto e individuato agire,
assoluta responsabilità di chi si assume attualmente la responsabilità della
propria vita nel cui infinito anelito è implicata la vita dell’universo. Sicché
non può esservi altro che un’eternità che sia il senso immanente della
temporalità un infinito che si realizzi nel finito redimendone la finitudine; e
questo è il guadagno speculativo più cospicuo dell’attualismo gentiliano, ossia
la più esauriente risposta alla ricerca del pensiero moderno, e tale da aprire
la possibilità dei più felici sviluppi. Tuttavia, secondo C., il filosofo
siciliano non è riuscito a dare alla propria riflessione una formulazione in
tutto e per tutto univoca; e anzi ha mantenuto aperte due possibilità
interpretative, che hanno dato vita ad altrettante enunciazioni del suo
pensiero, col rischio di invalidarne le ragioni più genuine e geniali. In
particolare, Gentile non avrebbe assolto pienamente al proprio compito di
riformare la dialettica hegeliana: avrebbe sì investito in maniera efficace e
acuta Hegel dell’accusa d’intellettualismo, per esser eglrimasto legato ad una
dialettica del pensato, ma poi non avrebbe tratto tutte le conseguenze di
questa sua battaglia e sarebbe ricaduto egli stesso in una dialettica a sua
volta intellettualistica, cioè in “una teoria del reale che non è essa stessa
il movimento per il quale il reale è; è il concetto dell’autoconcetto, per
dirla con Gentile¸ e cioè non l’autoconcetto stesso, che per essere tale non
può essere concetto, ma autocoscienza superante il concetto. In altri termini,
una volta intesa veramente la dialettica come dialettica del pensare, nella sua
attualità, come vita dell’atto che è conceptus sui, questa attuosità non può
essere colta da una teoria ad essa staccata e sopranuotante che trascenda e
definisca il tutto, ricomponendo in sintesi la tesi e l’antitesi e ponendosi
come terzo rispetto ai due momenti. Cosi facendo, per C., si ricade soltanto, e
ancora una volta, in una forma di platonismo o di dualismo; invece, la vita
interiore dell’atto o, meglio, della soggettività dell’io trascendentale “non
può esser conosciuta che per la consapevolezza che il soggetto ha di sé senza
oggettivarsi, consapevolezza immanente al processo, in cui un momento in tanto
è se stesso, in quanto è conscio del suo rapporto all’altro, così che il
soggetto come vivente relazione non è terzo oltre i due momenti, ma è tra i due
momenti stessi, che in tanto sono due in quanto ciascuno di essi è per se
stesso il vivente rapporto di sé all’altro. La dialettica dell’Atto non può
essere che una monodiade. Il passo che Gentile deve compiere per condurre a
rigorosa coerenza il suo discorso filosofico consiste nel far propria
l’esigenza di una dialettica attuale, fra momenti attualmente vissuti nella
loro reale soggettività la dialettica triadica degl’opposti era un dannoso
impaccio; occorre intendere l’atto come il vivente attuale processo unitario in
cui gli oppos ti si trasfigura non in distinti, in quanto l’io, realizzando la
proprio apertura infinita, supera le determinazioni intellettive e attua quella
coincidenza di individuale e di universale, così profondamente vista e così
suggestivamente proclamata tante volte da Gentile, la quale mal si concilia con
la solitudine del logo come sintesi. Essa richiede invece un interiore dialogo
fra logo e sentimento, che ben si può scorgere nel più profondo dell’esigenza
gentiliana. Solo così, ossia liberando la dialettica dai residui intellettualistici
che ancora ne gravano la comprensione e il pieno sviluppo, è possibile riaprire
il discorso e operare un rinnovamento dall’interno dell’attualismo, per farne
fruttificare il lascito più genuino e importante. E questo è appunto l’intenzione
fondamentale che pervade anche gl’altri, successivi, saggi di C. - tutti volti
alla miglior comprensione e all’approfondimento delle stesse istanze
speculative – che aspira a connotarsiquesta sua più significativa e innovativa
scoperta; ed egli resta in definitiva ancora impigliato nelle stesse difficoltà
di Hegel. Per rendersi conto di queste conclusioni, secondo C. occorre porsi
all’interno della filosofia di Gentile e prendere in esame il problema del
processo dialettico dell’autoconcetto, che è, appunto, il problema
dell’intuizione, ossia dello spirito che vive nell’intuizione; e poi è
necessario cercare di rispondere all’interrogativo sul modo in cui l’io
distingue se stesso dal suo opposto, e nascano insieme soggetto e oggetto,
nasce cioè la coscienzacome restitutrice del loro peculiare pregio ai motivi
più propri dell’attualità dell’atto, per così dire mortificati da certe
inadeguatezze, difficoltà di interpretazione, incomprensioni. In un altro,
denso e complesso, saggio su L’autocoscienza nella filosofia di Gentile, le
posizioni fin qui prese in esame ricompaiono, imperniate sul bisogno di fornire
ulteriori precisazioni e sviluppi alle stesse istanze teoretiche. Esse,
infatti, ruotano sempre attorno al problema dell’atto e ai vari aspetti ad esso
strettamente correlati, e si concentrano soprattutto sulla dottrina
dell’autocoscienza e sulle sue articolazioni, perché essa, in quanto “intimità
soggettiva dell’atto del pensare, in cui consiste l’essenza e l’esistenza
concreta dell’io, diviene il centro che sostiene la realtà di tutto l’universo.
Per C., tuttavia, nonostante che attorno a questo problema graviti tutto il
pensiero gentiliano, negli scritti del filosofo siciliano, tranne qualche
sporadico cenno, non compare una esposizione adeguata del modo in cui l’io
trascendentale ha coscienza di se stesso. Nella teoria generale dello spirito
come atto puro, nel Sommario di pedagogia e in qualche altra opera, ad esempio,
si dice quà e là, e in maniera stringata, che l’io, l’atto, in quanto realtà
presa nella sua infinità, come tutto, non è oggettivabile e che la vita dello
spirito si conosce per via di intuizione, ma non vi è mai una esposizione e una
trattazione esplicita di questo aspetto. In Gentile, poi, si dice anche che non
v’è conoscenza che non sia logica, mediazione; e si riconosce che ogni grado
della consapevolezza (sensazione, percezione, rappresentazione, intuizione,
sentimento, e così via) è cosciente perché si tratta di distinzioni relative di
certi atti psichici con certi altri, e in quanto tali, sul terreno del logo
astratto, esse sono sempre espressione di un pensiero logico. Tuttavia,
affinché l’atto spirituale sia veramente uno, questa distinzione per gradi
tipica della psicologia empirica e di una concezione analitica dell’anima umana,
nell’attualismo viene abbandonata. In forza di queste considerazioni, Gentile,
secondo C., per evitare di ricadere in una visione cristallizata dell’atto e
così di considerarlo come mero fatto, oggetto tra oggetti, individua e ammette
nell’intuizione una forma di logo che non è quella astratta del logo oggettivo,
epperò la traduce in termini diversi da quello di intuizione, ossia con
auto-concetto, facendo valere la distinzione tra pensiero pensante e pensiero
pensato. Tuttavia, pur se questa via è in profonda dissonanza con i modelli
della comune concezione psicologica precedente, sfugge al Gentile la piena
portata. Per C., la distinzione tra i due termini del discorso emerge in chiaro
soltanto nel momento in cui c’è una forma dell’io che conosce se stesso distinta
da quella con cui l’io conosce l’oggetto, perché nel lessico gergale
idealistico, stricto sensu parlando, l’io non ha alcun contenuto; la realtà si
risolve tutta nell’io, in quanto forma e contenuto si identificano. Questo è un
aspetto che orienta tutto il quadro di pensiero di Gentile - e su cui egli è
costantemente ritornato, sottolineando l’esigenza unitaria e monistica della
sua filosofia – la cui chiarificazione comporta la necessità di precisare come
concepire l’autocoscienza e quell’autotrasparenza per la quale mentre vive la
sua conoscenza delle cose, sa di essere in atto di conoscerle” .Si tratta qui
di una iniziale intuizione di sé, che si svela ancora una volta come un atto
logico, perché senza la mediazione propria del pensiero pensato, concettuale e
oggettivante, non ci sarebbe neppure l’intuizione del soggetto. Questo atto
iniziale però ha un carattere intuitivo, la cui peculiarità diventa ben
distinguibile se si prende in esame il processo della conoscenza sin dal suo
primo momento e se si tien conto, secondo C., di come a partire da esso si
articola l’unione/distinzione di soggetto e oggetto. Ci si accorge allora che
si tratta di “un atto di analisi che dà per risultato due termini intuiti, cioè
conosciuti, come reali, concreti, come due sintesi. Ed è questo carattere
sintetico la spiegazione del fatto che anche l’oggetto, pur essendo opposto al
soggetto, è come lo specchio in cui il soggetto si riflette, il contenuto della
sua vita, il mondo che costituisce la sua vita: la stessa cosa è il suo vivere
e il mondo che vive. E’ un conoscere logicamente anteriore al giudizio
predicativo pel quale si può dire propriamente che nasce il concetto. Negli
ulteriori svolgimenti discorsivi, poi, sul terreno che in termini attualistici
viene coperto dall’area semantica del pensiero pensato, in cui s’analizza il
contenuto sintetico datoci attraverso l’intuizione e si costruisce un fitto
tessuto di relazioni concettuali, cioè la kantiana sintesi a priori del
giudizio, non si fa altro che accogliere pienamente e non perdere di vista la
verità “di quella sintesi a priori che c’è già nell’oggetto sintetico
analizzato”, per esplicitarla in maniera analitica. Una cosiffatta mediazione
concettuale, infine, da punto di vista del filosofo di Castelvetrano non può non
riconoscere la propria astrattezza, cioè la coscienza di essere una
esplicitazione che rimane caput mortuum, se si distacca dalla sintesi di cui
vuol rendere conto, da quella sintesi che gli dà un contenuto vivo e sempre
nuovo, e che è l’intuizione costitutiva dell’attualità dell’io e che forse
meglio si potrebbe dire sensus sui”. Quel che così si viene a colpire è la
logica del pensiero pensato che per quanto utile e per certi aspetti finanche
necessaria, come momento essenziale dello sviluppo dialettico, s’abbandonata a
se stessa verrebbe ad annullarsi e a ridursi ad un puro e semplice vaniloquio,
ma che invece se si alimenta alla fonte d’ogni mediazione, che è la
consapevolezza di sè dell’io, crea per ciò stesso la propria ricchezza di
sviluppi e trova nell’intuizione, cioè nella concreta unità dell’atto che è la
sede dell’autocoscienza e certezza della verità, la sua vera e proficua radice.
Questa certezza C. la chiama anche fede, un termine contro cui si sono
addensate non poche critiche, ma che a suo dire potrebbe tener conto
adeguatamente dell’apertura alla religiosità della vita spirituale mostrata da
Gentile in tutto l’arco della sua produzione filosofica. L’atteggiamento del
filosofo siciliano nei confronti della religione, tuttavia, in proposito
avrebbe potuto essere più evidente e di maggior respiro, se egli avesse
stabilito con chiarezza inequivocabile come individuabile specificazione
dell’autoconcetto ciò che esso veramente è: intuizione o sentimento. Nel
tracciato del grandioso disegno speculativo di Gentile, invece, è proprio
questo il punto più debole e bisognoso di una riconsiderazione critica. Per C.,
infatti, la sua costruzione logica, pur se foggiata in maniera geniale e
improntata a una visione metafisica di grande rigore filosofico e fortemente
innovatrice, presenta “il torto di tutte le metafisiche, di oltrepassare con la
costruzione intellettuale, col loro logo pensato, l’unica autentica fonte della
verità, il logo pensante, in quanto trasparenza della nostra vita a se stessa
nell’attualità dell’atto. Questo non significa affatto sminuirne l’importanza e
le grandi possibilità che essa ci dischiude; anzi, il valore sostanziale delle
sue tesi comporta il più ampio riconoscimento e consiste nel fatto che con esse
noi mettiamo a profitto ciò che egli solo ci ha insegnato, riprendendo l’aureo
filone dell’analisi dei grandi filosofi sulla vita spirituale, e arricchendolo
nella sua maschia originalità. Certo è che la filosofia di Gentile mi attirò
fin dal mio primo contatto con essa; e più tardi, nel primo dopoguerra, quando
ero quasi giunto al mezzo del cammin di nostra vita, mi fu di grande conforto
per riconquistare fiducia, il che mi permise di riprendere il mio cammino
attivamente. E di questo non cesserò mai di sentire gratitudine. È una
gratitudine non minore di quella che debbo a lui in persona, per avermi sempre
incoraggiato e aiutato affettuosamente in ogni circostanza della mia vita”.
Questa conclusione riassuntiva implica il riconoscimento dell’importanza
fondamentale della teoresi gentiliana e, nello stesso tempo, comporta anche
l’impegno a farne fruttificare il più genuino e fecondo lascito. C., proprio
per questo, sottopone la teoria dell’atto ad approfondimento e revisione
interna, in un ampio, continuo e serrato dialogo, con una disamina volta a
stabilirne una più rigorosa coerenza che valga a guidare e inquadrare la
propria riflessione speculativa. In particolare, la prospettiva a cui giunge
C., nel corso del suo lungo cammino intellettuale, presa nel suo complesso,
comporta in definitiva un triplice guadagno: un riuscito tentativo di
promozione dell’opera dell’amico goriziano, per accreditarle una sua
peculiarità e dignità filosofica, col metterla a confronto con la speculazione
gentiliana; C. nello stesso tempo raggiunge anche una sua personale
elaborazione teoretica dell’attualismo; gli spetta così il merito, con questo
suo atteggiamento rivalutativo di entrambi i filosofi citati, non solo di aver
speso con efficacia le sue migliori fatiche in difesa dell’amico, ma anche un
posto d’onore, con una sua originalità e competenza, nell’ambito della
letteratura che gravita su Gentile e l’attualismo, tanto da poter essere
considerato come espressione di un indirizzo del pensiero filosofico
contemporaneo in cui egli appare indubbiamente tra quelli che più sono
progrediti. Senonché, a parte i riconoscimenti fin qui menzionati che gli sono
stati variamente tributati, le acute indagini e la argomentazioni del C., volte
a svolgere una vigorosa opera di individuazione e di messa in chiaro di un
comune ambito teoretico tra Gentile e Michelstaedter, non sempre trovarono
unanime consenso; in alcuni casi esse suscitarono non poche perplessità. E’
questa, ad esempio, la convinzione di Spirito che, nel concludere la propria
risposta all’amico C., non esita ad affermare. A me sembra C., profondamente
legato alle esigenze dell’attualismo e a quelle michelstaedteriane, non abbia
potuto conciliarle fino in fondo, sia rimasto in una posizione intermedia tra
la concezione dell’assoluto dialettico e quella dell’assoluto adialettico”. Su
questo punto, comunque, la riflessione critica che gravita sugl’autori fin qui
presi in considerazione (alquanto lacunosa, a dire il vero, soprattutto negli
ultimi anni e per quanto concerne l’esigenza e il compito di saggiare
storicamente le posizioni di C.!!) a tutt’oggi non è concorde e perciò il
problema della conciliazione tra la speculazione gentiliana e quella di
Michelstaedter ci sembra tuttora aperto a ulteriori sviluppi e approfondimenti
che sono ben lontani dal venire realizzati, come un compito non ancora del
tutto assolto. Ben consapevoli di queste difficoltà, in queste paginei abbiamo
inteso soltanto delimitare e precisare l’ambito di indagine, che è da valutare
come un’ulteriore approsimazione al problema, e offrire degli spunti utili a
sostegno della prosecuzione del discorso. Nome compiuto: Gaetano Chiavacci.
Keywords: poetico, critica della ragione poetica, illusion, allusion, ludo, la
natura dell’uomo, carteggio con Gentile. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Chiavacci”
– The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Chiocchetti:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale prammatica – scuola
di Moena – filosofia trentina -- filosofia italiana – Luigi Speranza, pel
Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Moena). Filosofo trentino. Filosofo italiano. Moena, Trento, Trentino-Alto
Aidge. Grice: “I like Chiocchetti – a surname most Englishmen are unable to
pronounce, but cf. Chumley! – For one, he exapanded, alla Croce on Vico as
proposing ‘espressione’ as prior to ‘communicazione,’ as I do – but he went
further – he studied the Latin-language author, and saint, Aquinas, and his
‘modi di significare’ – Lastly, he expanded on ‘pragmatism’ as the term of
abuse it MUST be! Why are non-philosophers OBSESSED to keep miscalling me a
‘pragmaticist’ who is into ‘pragmatics’ – It’s totally anti-Oxonian – Oxford
being the epitome of aestheticism – to do so! Chiocchetti also played with the
abused term, ‘scolastic’: he thought there are two scolastics: the
palaeo-scolastici, or scolastici simpiciter, and the ‘neo-scolastici,’ like his
self! He wrote a little tract on Gentile, who ungently threw it onto the
wastepaper basket!” -- Veste l'abito francescano. Conclude gli studi
secondari a Rovereto. Durante il corso di teologia si appassionò agli studi
biblici, anche se non gli venne concessa la possibilità di approfondirli presso
l'Istituto biblico francescano di Gerusalemme e la Facoltà teologica di Vienna.
Ordinato sacerdote. Studiò filosofia a Roma presso il Collegio internazionale
di San Antonio. Tornò quindi a Rovereto per insegnare filosofia presso il liceo
interno all'Ordine dei Minori e iniziò un'assidua collaborazione, su invito di
Gemelli, alla Rivista di filosofia neoscolastica fin dalla sua fondazione.
Progettò uno studio sistematico sulla filosofia di Henri Bergson,
interrompendolo definitivamente per approfondire ulteriormente la sua
preparazione filosofica a Lovanio, centro degli studi neoscolastici. Subito
dopo si recò in Germania, a Fulda, per ascoltare Konstantin Gutberlet, e
successivamente a Vienna, dove frequentò come uditore le lezioni di psicologia
di Wundt. Tornato all'insegnamento a Rovereto, assunse la direzione della
Rivista tridentina. Note C. su siusa.archivi.beniculturali. Faustini,, C.,
SERBATI e la cultura trentina: un filosofo ladino tra Trentino ed Europa,
Trento, Pancheri. Faustini,, C.: un filosofo francescano di fronte alle sfide
del Novecento: antologia, scritti di filosofia e cultura, Trento, Pancheri, C.
un filosofo francescano tra il Trentino e l'Europa: atti del seminario di
studio promosso dal Museo storico in Trento, svoltosi a Trento. "Archivio
Trentino", Pietroforte, Storia di un'amicizia filosofica tra
neoscolastica, idealismo e modernismo: il carteggio Nardi-C., Firenze, Sismel
Edizioni del Galluzzo, Centi, Un filosofo francescano C. Trento, Gruppo
culturale Civis, Coen, C. in Dizionario biografico degli italiani, Roma,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, (Dizionario biografico degli italiani) G.
Consolati,, C. filosofo trentino rettore generale francescano e professore di
storia della filosofia moderna alla Università cattolica del S. Cuore, Trento,
Saturnia, C. in Dizionario biografico degli italiani, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana. C., su siusa.archivi.beniculturali, Sistema
Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche. Opere di C..Pubblicazioni di C., su Persée, Ministère de l'Enseignement
supérieur, de la Recherche et de l'Innovation. LE GRANDI CORRENTI
DEL PENSIERO COLLEZIONE DIRETTA DA PICCOLI C. Milano IL 5a PRAGMATISMO agi E 7
EDIZIONE ATHENA MILANOVia Vigentina' 7-9 s santo, MRETTRI s», è ita, canina eno
er insit) miri iztarta e ea Nihil obstat quominus imprimatur 19 Mediolani,
Bernareggi. Nihil obstat quominus imprimatur Mediolani,Mons. Can. Cavezzali.
ALL'AMICO P. ARCANGELO MAZZOTTI CHE NELLA VITA VISSUTA ANCHE PIÙ TENUE SA
CERCARE E COGLIERE LA FILOSOFIA sg ca Ripubblico, a richiesta d'amicì, in
volume questi «saggi» sul Pragmatismo, già pubblicati, parecchi anniì sono
nella Rivista di filosofia Neoscolastica, per chè il Pragmatismo contiene
aspetti di verità che non A vanno dimenticati. Quali siano quest» aspetti verrà
rilevulo nella esposizione che ne faccio seguendo i Uue principali
rappresentanti di esso il James e lo Schiller. f In questa esposizione ho
introdotto solo mulazioni accidentali, più che altro verbali, che mettano
quella corrente nei tempi suoi, già mollo lontani spiritualmente dai nostri.a
E. C. LLINEE FONDAMENTALI DEL PRAGMATISMO. Sommarto. II Pragmatismo.
Pragmatismo e Umanismo. Pragmatismo e conoscenza. Nell' Inghilterra e
nell'America, come è noto, la filosofia ha avulo sempre un carattere
prevalentemente pratico, cioè, ha studiato con particolare predilezione quei
problemi filosofici che si riferiscono alla teologia, alla morale, al diritto e
alle scienze pratiche, in generale; e, anche quando si è sollevata alle più
alte speculazioni, non ha mai perduto il contatto intimo con la vita pratica
«ed è stata più sollecita della ricerca del vero in vista dell'organizzazione
della vita reale, che non dell'astrazione collivata per sè stessa e per la
sodisfazione dello Spirito. Per ciò che riguarda l'Inghilterra basta pensare
alla filosofia di Hobbes e di Bacone, all filosofi cmpirica e crilica di Locke,
alla filosofi naturale di Newton, alle dottrine teologiche dei De Cfr. «Revue Néo-Scolastique», dove son tiLortate dall'opera: La Philosophie en
Amérique del VAN B CELAERE' (New-York) le parole citate. La «Revue Néo-Sc
Stiquen ne di un amplo riassunto col titolo: Le mouveme hilosophiqgue en
Amérique. Vedi
anche i riassunti cli relazioni sullo stato della filosofia contemporanea in
InghilMica in America: « Rivista di Filosofia Neo-Scolastica wu N. IL SEE.
Linee fondamentali sti, alla fase clica del movimento empirico del secolo
XVIII, all'Associazionismo e all'Utilitarismo. Nell'America i primi a
interessarsi di speculazioni filosofiche furono i colonizzatori della nuova
Inghilterra, degli inglesi emigrati, i quali naturalmente portarono al di lù
dell'Oceano la caratteristica della filosofia della madrepatria:
l'atteggiamento pratico, che assunse allora, per speciali circostanze storiche,
un carattere religioso. È vero che, nell’Inghilterra, «una corrente più
profonda non ha mai cessalo di rimontare in senso opposto (alla corrente
empirica). Essa si manifesta con Herbert di Cherbury, con i Platonici di
Cambridge, nella scuola scozzese. del ‘senso comune, e apparisce nella sua
forma più sorprendente in Berkeley, fondatore dell'’idealismo inglese; è
rinforzata più tardi da Kant, Lichte, Hegel e Lolze; ma anche questa
controcorrente non ha mai perdulo il'carattere pratico, sperimentale, e tende
ad appoggiarsi più volentieri sulla volontà e sul sentimento e a trascurare le
categorie puramenle logiche dell’Idealismo tedesco » . Lo stesso sì deve dire
della filosufia in America. Quando la rivoluzione americana pose fine al
peTiodo coloniale e nel libero paese cominciarono a manilestarsi varie e nuove
correnli filosofiche ppiella del senso comune, il Trascendentalismo di Kunt e
de’ suvi discepoli, specie di Hegel; l'Idealismo di Berkeley ecc., la filosofia
conservò sempre la tendenza ad avvicinare la speculazione alla vita, a non
perdere il contatto con la realtà, a far risallare il carvaltere pratico dei
problemi filosofici. « Negli scritti, p. es., dei seguaci dell'Idealismo
Kanliano non è la critica che tiene il primo posto, ma la psicologia cosidella
scientifica in opposizione alla psicologia metufisica» . Cfr. in «Rivista di
Filosofia Neo-Scolastica » (1 i Ssunto della relazione del MACHENZIE: La EIA
nea in Inghilterra, donde sono prese le parole citate. Revue Néo-Scolastique »,
I. c. rat ET tit, 0 ELLI a_n GI Il Pragmatismo ('S Allualmente i due indirizzi
filosofici predominanti nel mondo inglese-americano sono o erano qualche anno
fa il Neo-hegelianismo e il Neo-volontarismo. Quale dei due trionferà? Se la
storia ci può ammaestrare, se il carattere cinico dei due paesi può servire di
fondamento a una previsione, se, sopratutto, i sc si guì dei lempi sono
veridici c intendo la reazione "i Vivissima contro l'indirizzo
Neo-hegeliano e la ten- DI denza della filosofia contemporanea a dare il valore
Li principale della valutazione delle vedule speculative i al sentimento e alla
volontà possiamo applicare anche all'Inghilterra quello che il Turner scrive
dell'America: « È verosimile che il corso fuluro del pen| siero filosofico non
subisca tanto l'influsso dei Neo. hi legeliani quanto quello dei
Neo-volontaristi ». Ebbene, poichè il Neo-volontarismo americano non è che il
Pragmalismo, non sarà senza interesse lo studiarlo, lauto più che esso non è
più limitato a quelle regioni, ma ha suscitato anni addietro vivo a interesse
in lutto il campo filosofico, dove, accanto e ; ul critici severi, trovò dei
caldi ‘ammiratori. 1 suoi nu espositori cd apostoli più autorevoli ne
annunziava-. n° no, con lono da epinicio, il trionfo sicuro su tutte le
filosolie avversarie. Già lo Schiller aveva annunziato il maturarsi di grandi
eventi nel mondo intellettuale à danno delle antiche forme di pensiero e a
tulto vantaggio di una forma nuova. È, come a sintomi | di un tempo propizio a
nuove intraprese filosofiche secondo la nuova forma, egli guardava con
compiacenza al successo che ha avuto l'opera del Balfour: «Le basi della fede»;
alla serie di opere popolari. del James: «Lu volontà di credere, Immortalità _
mana, Le varie forme della cuscienza religiosa» | alle letture di James \vard «
Naturalismo e agno È | Slicismo», e, sopratutto, all'esser uscito da Oxforà,
«una volla centro di Idealismo, un manifesto così dace com'è «L’'idealismo
personale» dello stesso | Schiller e di altri membri dell’Università, e ai
lavori Linee fondamentali della scuola di Chicago (alla testa della quale slava
è il Prof. Dewey), pubblicali nelle « Decennial Publica ‘ tions» della
Università . i; Quivi afferma pure che il Pragmatismo «non passa più
inosservato: esso ha raggiunto la fase del «batti ma ascolta!» e quando i falsi
concetti, È dovuti a prella mancanza di famigliarità con la dot- |A trina,
saranno dissipati, entrerà in una fase di ulile D applicazione ». D'allora fino
a pochi anni fa, il Pragmatismo s'è * affermato con sempre crescente energia,
suscitando vive polemiche, incontrando simpatie e disprezzo, seguaci c
avversari, così che polè scrivere il James: «Oggi la parola Pragmatismo empie
le pagine delle © riviste filosofiche. E ancora: «Parecchi indirizzi di
pensiero che mancavano di un denominatore comune lo trovano nella parola
Pragmatismo » . Esso ha avuto in tutte le nazioni rappresentanti di grande
valore, fra quali, i principali sono: in America il James e il Dewey; in
Inghilterra Jo Schiller; in Germania il Simmel e il Jerusalem , in Ilalia gli
seriltori del Leonardo, specialmente il Papini; in Francia, ScHiLcen,
IJumanisim, VIII-IX, London, Macmillan 1903. Ri; (9) Der Pragmatismus. Ein
neuer Name fr alte Denkmetho«en, trad, in tedesco dal Prof. \VILHELM JERUSALEM,
Leipzig. Verlag. von Klinkhardt. Di questa traduzione tedesca mi servo nella
esposizione del Pragmatismo. Sì è voluto vedere un Pragmatista anche
nell'Eucken. In s tà il suo «ttiwismo non ha niente a che vedere col
Pragmatsmo, L'Attivismo poggia sopra determinate presupposizioni metafisiche,
mentre il Pragmatismo è puramente empirico; a eno il Pragmatismo inglese e
americano, «Il ripudiare com fa l'Eucken, Ja concezione intellettualistica
della vita, non è una caratteristica del Mo- | | talismo e di Misticism ca À «
n Pragmatismo ma di ogni specie di (OA 2 vrib CE: Il Pragmatismo . Blondel,
Roy, Bergson e molti fra i modernisli più avanzati. Come si vede, aveva un po'
ragione lo Stein quando scriveva: «Abbiamo di nuovo una « parola d'ordine»
filosofica, che è diventola grido di guerra di un nuovo indirizzo di pensiero,
di un movimento filosofico che passa potentemente dall’ America sul vecchio
mondo e comincia a incerospare la superficie - delle nostre acque stagnanti ».
Facciamoci a considerare davvicino una tale filosofia, allenondoci specialmente
ai suoi due rappresentanti più illustri: il James e lo Schiller. gs 2 Il nome
pragmatismo viene dal greco pragma che significa azione, operazione, viene
dalla stessa radice che ha dato origine alle parole prassi, pratico; perciò,
più italianamente sì chiamercebhe praticalismo. Jl primo a introdurlo nella
filosofia è PEIRCE [citato da H. P. Grice] nel senso di un metodo che consiste
nel giudicare del valore di una affermazione dalle sue conseguenze nella
pratica, ossia di un metodo che era già stato applicato dall’empirismo inglese
alla valutazione delle conoscerize umane. Ecco in breve Ja sua dottrina. È un
falto psicologico che il dubbio, l'incertezza producono in noi uno stato di
malessere, di irritazione; uno stalo spiacevole insomma, Per uscirne e noì
vogliamo uscirne è necessaria una convinzione, una credenza in cuì l’attività
del pensicro possa riposare: la credenza attutisce le sofferenze del dubbio.
Produrre la credenza è la sola funzione del pensiero: il pensiero in altività
non persegue allro fine che il riposo del pensiero e lo distinguono
profondamente dall'inglese-americano. «Archiv. fur system Philos.» Egli espose
il suo sistema fino dal 1878, ma non fu che | dopo essersi servito lungo tempo
della parola CART EVA nella conversazione, che la stampò nel 1902 in un
articolo . | dizionario del Baldwin. Così MARCEL HénerT, Le Pragmatism Bi.
Alcan, Paris. Lan "a IL pragmatismo francese ha peculiarità tutte proprie
che. 2A f 10 Linee fondamentali quindi tutto ciò che non contribuisce alla
formazione della credenza non fa parte del pensiero propriamente detto. La
credenza, poi, ha per fine di produrre un'abiludine alliva, che diventa regola
per fazione. Se le credenze mettono fine allo slesso dubbio, creando la stessa
abiludine e la stessa regola d'azione, non diversificano fra loro. Per sviluppare,
quindi, il senso d'un pensiero non c'è da far altro che determinare quali
abitudini essa produce, poichè il senso d’una cosa consisle semplicemente nelle
abiludini che essa implica. Il caraltere di un'abiludine dipende dal modo con
cui essa ci fa agire in ogui possibile circostanza... e il fine dell'azione è
di condurre a un risultato sensibile. Noi prendiamo, così, il sensibile e il
pralico come base di qualunque differenza di pensiero, per quanto sottile possa
essere. Non v'è nuance di sigmificalo così sottile da non polev produrre una
differenza nella pratica . In allre parole: Il pensiero crea la “convinzione,
la convinzione è regola dell'operare e in tanto vale in quanto ci fa operare;
fine dell’opel'are è il risullato sensibile, pratico: questo, dunque, deve
servirmi di crilerio per giudicare del valore del pensiero, per conoscere con
chiarezza il significato dei concetti. Come render chiare le nostre idec?
Inlerpreliumole dal punto di vista pratico, domandianio ad esse quale
efficienza pralica contengono, quali Sensazioni possiamo aspellarci
dall'oggetto che ci bappresentano, e quali reazioni dobbiamo preparare. La
rappresentazione di questa efficienza pratica, mediaia 0 immediata, costituisce
per noi l'intera rap. presenlazione dell'oggello e in ciò sla tutto il
significalo positivo della rappresentazione. « L'idea di una cosa è l’idea dei
suoi effelli sensibili », dice PEIRCE [citato da H. P. GRICE]. E contradittorio
il dire che si conosce con Così nell'articolo «ITow to make our ideas clear pub
pippoz pt Egnular Science SOA Y >, 1878-XII, e tradotto «Rev HosophiQuew
1879-VII: «( x È ados sansa DI phig TO-VII Comment vendre nos « Revue
philosophique». | IRIS Il Prugmatismo precisione l'effetto di una forza, ma che
non si comprende ciò che è la forza in sè slessa; conoscendo gli effetti della
forza si conoscono tutti i fatti implicili nella affermazione della esistenza
della forza e uon v'è più nulla da conoscere. Come render chiare le nostre
idee? «Pensando », risponde il Des Carles, conducendole alla evidenza della
proposizione: « Cogilo ergo sum ». Agendo, ri sponde PEIRCE [citato da H. P.
Grice]; rendendo esplicita la potenzialità ‘* d'azione che è in esse,
nell'oggetto rappresentato: è ciò che agisce, è distinto ciò che produce
effetti distinti nella vila pralica: dunque al: «Cogito ergo. sum » sì
cosliluisca V« Ago ergo sun ». Tulta la funzione della filosofia è di scoprire
quale differenza definitiva forà a ine 0 a te in definiti istanti della vila se
questa è quella formuia del mondo fosse la vera. 4 Tale è il principio del
Pragmatismo. Rimasto inosservato per venVansi fu mpreso dal James ed appli calo
alla religione , prima, alla conoscenza 10:C Ca nerale poi. D'ullova in por
tanto il nome quanto i principio hanno falto forluna, così che i due leader:
pragmalisti ce no possono dure una esposizione co vaggiosa e abbastanza
sistemalica in due opere ap parse nel niondo anglo-sassone e diffuse
rapidamente fra i cultori di filosofia. “a Per comprendere l'importanza del
principio enun: 3 ciato, ci avverte il James (8), bisogna abiluarsi ad
applicarlo vi casi particolari, come fece con perfetta | chiarezza, senza
nominare il Pragmatismo, l' Osl- wald nelle sue lezioni sulla filosofia della.
nalu -. TTI) 92. Ne Tm una conferenza tenuta nel 1898 davanti alla società. fil
“sofica di Howison nella università di California, Al JAMES il n | me non
Dpince, ma ormai «è troppo tardi per cambiarlo »; egli dice nella prefazione al
« Prugmatismus», Zweite Vorlesung, Linee fondamentali conforme a ciò che egli
stesso scrisse al James: « Tutte le realtà influiscono sul nostro operare c ?
questo influsso è quello che per noi esse significano. - Nelle mie lezioni iv
sono solito domandarmi: in qual differente rapporto starebbe ‘il mondo se fosse
vera questa v quella alternaliva? Se non trovo niente per cui sarebbe
differente, l’alternaliva non ha sensi so » . Che è quanto dire: le opinioni
rivaleggianti, «nel caso. hanno identico significato pratico e non esiste che
un solo significato: il pratico . Ossia: qual'è il valore di un’idea?
Risolvetela in fatti; il valore di questi ‘rappresenta il valore dell'idea. E
poichè i falli in tanto sono in quanto sono da noi csperimentali, il valore di
un'idea mi è dato se la risolvo in terraini di esperienza. Applichiamo, p. es.,
sil principio del Pragmatismo all'idea di sostanza. Una sostanza noi la
conosciamo per i suoi attributi (accidenti) ai quali si riduce tulto ciò che di
essa si può esperimentare: che sotto gli accidenti ci sia o di essi, è
pralicamente indifferente, lanto che, se Dio, lasciando l'ordine degli
accidenti, distruggesse la sostanza, noi non lu potremmo neanche sapere. Se del
legno mi resta la combastibililà e la struttura Vascolare che può imporlarmi
del quid in sè inaccessibile ad ogni forma di esperienza? d Dunque Ja sostanza
come un quid in sè distinto dagli accidenti non ha valore alcuno: per me la so|
Slanza non è che il complesso de' suoi accidenti. L'unica applicazione
pragmatistica dell'idea di soStanza si ha nell'Eucarislia, dove, per il
caltolico non sono gli accidenti che valgono, ma la soslanza del corpo e del
sanguc di G. C. Così la crilica del Berkeley della sostanza materiale è affatto
pragmalîslica, e pragmalistica è la critica del Locke e del l'Hume della
sostanza Spirituale, e, per parte del Bea, o n () P. 29:50. Anche l'OstwaLo è
contato f | dlallo SCHILLEK e dal JAMES; a ragione, secondo SIT RESTRA 3 oro,
secondo il Croce. Cfr. « Critica» A. VI, {. IÎT ; Ibfa. A non ci sia un quid
come soggetto, sostegno, substrato. ià It Se ll Pragmatismo 13 Locke, è l'autocoscienza,
cioè, il fatto che noi, in un dato istante della vita, ci ricordiamo di quello
che eravamo in altri istanti e sentiamo questi istanti come parli della stessa
serie personale di avvenimenti vissuti. Se, nella ipolesi dei sostanzialisti,
Dio ci togliesse l’'autocoscienza, a che ci gioverebbe la soslanza dell'anima?
Ed ecco perchè l'Hume e, dopo di lui, la maggior parte dei psicologi empirici,
negò l’anima addimttura . Altro esempio. Il teista afferma che il mondo l'ha
cercato Dio; il materialista lo dà come il risultato di forze fisiche, cieche.
Ebbene, le due teorie sono identiche, se il mondo si. considera come un tutto
terminato, completo. Poichè «che valore ha Dio per il mondo, per noi, se Egli
non lo può mutare e far procedere di un passo? Sé il mondo fa lutto quello che
Dio fa?» Ma se il mondo non è al termine della sua evoluzione, allora la
questione: «Materialismo e Teismo» acquista una importanza vitale. La ‘scienza
della natura pre“dica che la fine di ogni cosa e di ogni sistema di cose cosmiche
è lragica morte! Tutto sarà come non fosse slato mai: luomo e il mondo, la
virlù e gli ideali, i dolori e gli amori: ceco l’ultima parola del
materialismo! Ma se Dio esisle, se è Dio che dice al mondo l’ullima parola,
allora potrà perire il mondo materiale, ma gli ideali saranno conservati e
lrionferanno altrove. Il Materialismo nega l'ordine morale e recide le speranze
che su quello si fondano; lo Spiritualismo afferma un eterno ordine morale del
mondo e lascia libero spazio alle speranze Dritte Vorlesung, p. 52 seg. Non per
nulla il JAMES ha dedicato il suo libro alla memoria dello Stuart Mill, confes
sando la sua dipendenza da lul; «Alla memoria di Mill, dal quale ho imparato la
prima volta la pragmatica apertura dello spirito e che, nella mia fantasia,
figuro. così. volentieri come il nostro duce, se vivesse al presente Non per
nulla il sottotitolo aggiunto al Pragmatismo suon . uun nome nuovo per alcune
vecchie maniere di pensare», sua: sono, nient'altro, che Je maniere del vecchio
Empirismo inglese, Linee fondamentali dell'uomo . Lo slesso principio si deve
applicare alla questione della finalità nella nalura e della libera volontà.
Dio, finalità, volontà libera, pragmatislicamente hanno un senso;
intelleltualisticamente nessuno . ) x Empirismo, dunque, e Pragmatismo
applicano lo stesso principio, giungendo, naturalmente, alle stesse
conseguenze. Con una differenza però, tiene a dirci il James. I vecchi
empiristi non fecero che un uso frammentario del principio pragmatislico: ne
erano un semplice preludio. Il Pragmatismo rappresenta l'empirismo in una forma
più radicale e meno aperla alle obbiezioni. Esso volta le spalle risoluto, una
volla per sempre, a una mollitudine di abitudini antiqualo, care ai filosofi di
professione: alle astrazioni e alle sottigliezze, alle soluzioni puramenle
verbali dei problemi, alle argomentazioni «a priobi» ai principî fissi, ai
sistemi chiusi, all’assoluto e all'originario, alla vecchia melafisica
intellettualisfica, Insomma, la quale, quando ha dato al princi. pio dell'universo
un nome misterioso: Dio, materia, ragione, assoluto, energia, crede di
possedere il sismficalo ullimo dell'essere e di aver raggiunto il fermine delle
sue ricerche metafisiche 13). L'atteogiamento di opposizione del Pragmatismo
all’intelIeltualismo, alla filosofia dell’assoluto, all'a priori è dci più
decisi . Il Pragmatismo si volge alla realtà, ai fatti, all'agire, alla forza,
è signore della disposizione empirica, ama l’aria libera e le molteplici
formazioni della natura, sì oppone al dogma, alle artificiosità, alla pretesa
di aver raggiunto la verità definitiva (9). Dritle Vorlesung,
p. 59 sgg. p. 76. «Eine andere als dicse praktische. Bedeu tung haben die
Worte: Gott, Will Z, MO ATADen ensfrelheit, Zweck, ùber Zweite Vorlesung, D.
31-33. E
Spesso violento contro i Neo-hegellani. Più che nel James tale violenza
apparisce nello Schiller, il quale si trova di fronte ad un hegeliano Vi gni ig
non meno aggressivo, quale è {l IUid. p. 32. ne 1° MN i 14 PACI ZZZ Il
Pragmatismo 15 Il Pragmatismo è radicalmente empirico e anti intellettualista
perchè vuol essere una dottrina per la vita prima che della vita, un metodo
ordinato alla sodisfazione dei bisogni umani quotidiani. « Esso non ha dogmi,
non ha dottrine, non ha che il suo melodo. Ci fa stornare da ciò che è primo,
dai principî, dulle calegorie, da presupposle necessità, e ci fa volgere lo
sguardo alle cose ullime, ai frutti, alle conseguenze, ai fatti . Perciò non
accella nulla, non ripudia nulla a priori. a “sso chiede a tulte le teorie, a tutti
i sistemi, a sa lulli i concelli: qual'è il vostro valore pratico? siete. utili
e come e quanto siete ulili alla vila pratica, all'adattamento dell’uomo alla
natura e della natura all'uomo? L'uomo ha due grandi bisogni: di fatti e di
principî, di scienza e di religione. Ebbene, quale filosofia si offre all'uomo
per soddisfare a questi suoi bisogni? O l'Empirismo che degrada l'uomo col suo
Materialismo e nega la religione, o il Razionalismo religioso bensi, ma lontano
da ogni contatto col mon- : do, colle nostre gioie e coi noslri dolori e per il
quale le cose reali sono un niente: è questo il dilemma atluale nella filosofia
. ma Il Pragmatismo invece può soddisfare ambedue quei bisogni: può conservarsi
religioso come i si9 slemi razionalistici e può mettersi in intima unione coi
falli (3;. Il Pragmatismo, come dice Papini, si trova nel mezzo delle teorie
come un corridoio in un albergo. In una slanza v'è, forse, un uomo che la-.
vora intento ad uno scritlo ateislico; nella stanza ulligua un allro chiede a
Dio con la preghiera fede «e forza; in una {erza un chimico ricerca le
proprietà dei corpi; nella quarla sì sta abbozzando un sistema Vily] . «Er hat
keine Dogmen und keine Leh ausser . seiner Methode. Die pragmatische Methode
bedeutet. Keineswegs bestimmte Ergebnisse, sondern nur eine orlentie- rende
Stellungnahme ». >» JAMES consacra alla illustrazione di questo dilemma
tutta la prima lettura: «Das gegenwàrtige Dilemma in der Philosophie. Erste
Vorlesung, DD. . o x è Linee fondamentali di metafisica idealistica, nella
quinta un Tizio dimostra la impossibilità di ogni metafisica. E il corridoio
appartiene a tutti. Tutti vi debbono passare se abSE bisognano di una via
praticabile per entrare e per hi uscire ., Così il Pragmalismo è anzilulto un
metodo: il suo fine è di por terminc alle beghe filosofiche presenì lando un
criterio Pratico per giudicare del valore di NY”. lutte Je dotlrine. Il mondo è
una uni B va plicità? Vi domina il fato 0 vi è una volontà libera? È materiale
o spirituale? I giudizi dati in Proposito valgono tanto che niente e le
discussioni sono interminabili. Ebbene, in questi casi il metodo ;
Ppragmatistico consiste nel lenlalivo di interpretare a ognuno di questi
giudizi dalle sue conseguenze prai tiche. Quale differenza pratica risulterebbe
per qualcheduno se fosse vero l'uno o l'altro di quei giudizi? Se nessuna, i
due giudizì opposti si equivalgono r.raicamente e ogni discussione è oziosa :
dove 1.n c'è differenza di Significato pratico non vi può essere differenza di
significato teoretico. Con questo metodo, sempre secondo il James, si sare gli
allriti, attenuare le contese ie intelligenze, riuscire alla concordia e alla
pace, Esso © dunque un mataviglioso eirenicon perchè «non «Vale la pena di
opporre l'una all'altra nel campo «della speculazione due teorie che abbiano le
medesi f me fo eguenze pratiche per tutti e in. tutti i fem- LE Pi» .
.Contrariamente alla vecchia metafisica il Inelodo Pragmalistico non permette
ecc. come lermine ultimo della ‘l'icerca, ma le fa lavorare nella corrente
dell'esperienza: le teorie non sono soluzioni, ma programma per nuovo lavoro;
non risposte definitive, ma strumenti d'azione, ma indice che cj addita i mezzi
per. Ì ) di considerare le parole : È Dio, materia, energia, ty Gazelle
Vorlesung, p. 34, Questi concetti sono SvIluppati specialme t Il Lettura
seconda: « ]J'gs will der Praggn, tall, J ll Pragmatismo?), er Pragpmatismus?
(Cosa vuole “Ri ORANDO, La Mlosoha | «Rivista Rosminiana SERBATI (si veda)» A
Apologetica Moderna] dell'azione e vr » N., not? PO UTNE e ne I Il Pragmatismo
1? k i) | 1 quali le realtà esistenti possono esser mulate e adattate all'uomo
. Il Pragmatismo toglie così alle i leorie la loru rigidezza, le rende
malleabili, le fa la j vovare . Esso si accorda col Nominalismo nello È i attenersi
al parlicolore, con i’Utilitarismo nell’ac- es | cenluare gli oggetti pratici,
col Positivismo nel di-, i sprezzo delle questioni inutili, delle soluzioni
ver- “@ i bali, delle astrazioni metafisiche, di tutto ciò insomma che non
serve all'uomo nella vita reale. Perchè luomo è il centro dell'universo,
afferma l'Uma nismo conlro il Noaluralismo che considera l’uomo | è. come parte
della natura e contro l'Idealismo che lo son subordina ad un Assoluto. Alla
concezione cosmocentrica (Uanlica) e alla teocentrica (la medioevale) ani deve
sosliluirsi l'aniropocentrica. «L'uomo è la misura di tulle Je cose!» proclama
lo Schiller, il neo- È prolagorista, con Prolagora l’umanista . L'Umanismo
consiste semplicemente nel rendersi conto che sono degli esseri umani coloro ai
quali è proposto. il problema filosofico, degli esseri umani che si sforzio di
comprendere un mondo di esperienza umana | coi mezzi che fornisce lo spirilo
umano. Secondo l'Umanisimo sono «il sentimento e la vo lonlà che custiluiscono
l'interesse centrale dell’essere che usa i sensi e la ragione come suoi
strumenti nel mondo esterno. Theorien werden... zu Werkzeugen », p: 33. Ibid,
Macht sie geschmeidig und lisst sie arbeiten n. Fra V'Umanismo e il
Pragmatismo, quale è esposto dal James, c'è differenza poco più che di nome.
Secondo lo Schil«_ ler l'Umanisino è più largo, il suo metodo sì applica a
tutto: i d@ll'etica, all'estetica, alla metafisica, alla teologia, mentre il
Pragmatismo non si applica che alla teoria della conoscenza. In realtà Je
applicazioni che fa lo Schiller del suo metodo, È le sa o le accetta anche il
James, Lo confessa il James stesso, ] P. Al. n° AE , Protagora l'umanista, è il
titolo del Saggiod Gli: Studies in Mumanism. Egli stesso chiam il suo sistema
neo-Protagoreanismo, > o ip”td - Lince fondamentali Perciò l'Umanismo
implica il Volontarismo, ossia la filosofia più autropocentrica che si possa
dare. L’«ago ergo sum», del Pierce può essere sostituito «dal «volo ergo sum».
L'Umanismo è anch'esso un melodo: ciò che lo caratterizza è il suo
alleggiamento benevolo di fronte a tutte le concezioni, purche non si voglia
erigerle a un che di « assoluto ”, ma sì prendano come pure interpretazioni
umane 5, dell'esperienza umana. Non si dimentichi avverte Schiller «che l’uomo
è la misura di tutte le cose, cioè di iullo il mondo dell'esperienza... non si
dimentichi che l'’uomu è il fattore delle scienze che servono aì fini umani» .
Tutto dall'uomo, tutto all'uomo, tutto per l’uomo: ecco l'’Umanismo. Il
Pragmatismo accetta questa dottrina umanistica, e «io dice il James la tratto
sotto il nome di Pragmmalismo » . L’Uinanismo è, per così dire, il soflio,
l'anima che pervade le affermazioni pragma | lisliche: non ha valore che ciò
che ha un significato per l'uomo. La logica finora ha tentalo di essere una
pscudo-scienzu di un, processo non esistente e im| possibile chiamaio pensiero
puro. In nome di essa ci fu comandalo di espungere dal nostro pensiero Ogni
traccia di sentimento, d'interesse, di desiderio © di emozione, come le Diù perniciose
surgenti di ertore. Così la logica fu ridolta ad una pura rappre| Sentazione
sislemalica falsata dal nostro pensare al luale, perchè non si è voluto
osservare che quegli inMussi (sentimento, emozione) sono egualmente fonle di
verità e pervadono tutto il nostro processo co| gilulivo . Poichè «il Primo
passo nella acquisiHumanisme, (Prefazione) p. xx. Lettura ScHirLen, Humanism,
p. X. E allo Sc € dobbiamo principalmente 10 SEITE ELE 0 logico e gnoseo zione
di nuove conoscenze è l'intervento di un postulato emozionale. Non si può
passare dal noto all'ignoto, o, certo, la natura data di un conosciutu non può
formare il a fondamento logico per la inferenza di caratteristiche 0 opposte
nel non conosciuto, se non c'entra il deside- |. Ù rio. Come posso, p. es.,
inferire dal male che c’è nel ò mondo la necessità dell’esistenza di un mondo
mi: gliore, sc il ragionare come afferma la logica tradizionale è il prodotto
di un pensiero puro non affetto da volizione? «Sollanto se una trasfigurazione
sconosciuta dell'altuale è desiderata, può esser pensata e, in parecchi casì,
‘rovata. Tutte le concatenazioni di un pensiero puro non influenzato
dall'affetto non potrebbero mai raggiungere e ancor mero giustificare quella
conclusione: per raggiungerla il nostro pensiero deve ricevere l'impulso ced
esser guidato dai suggeri menti della volizione e del desiderio » . La ragione
«pura» e una pretla finzione c una impossibilità si psicologica; lu strultuva
reale della ragione attuale E è essenzialmente pragmatistica ed è penetrata
fino n] nelle midolla (permeated (lhrough and through) da ulti di fede, da
desiderì di conoscere e da volontà di credere, di non credere, di far credere.
E altrove: Dini” La intellezione pura non è un fatto che abbia luogo | in
natura; essa è una finzione logica. Im realtà il * a nostro conoscere è
condotto e guidato, ad ogni passo, dai nostri interessi e dalle nostre
preferenze, dai | Il Praghiatismo / i | nostri desiderî, dai nostri bisogni e
dai nostri fini. x Questi formano il potere movente della nostra vita
intellettuale. « Vi souo ragioni del cuore delle quali la testa non 3: sa nulla
, postulati di una fede che sorpassano la È «To attain it, cur thougth needs to
be impelled vi ‘na guided by the promptings of volition and desiro ». POS)
L'aforismo, citato dallo Schiller, è di PASCAL,(Pensées), LA 4 20 Linee fondamentali
intelligenza pura e possiedono una razionalità più alta che un gretto
inlellettualismo non è riuscito a comprendere. L'irrazionale si trova ad ogni
passo, in ogni processo della vita conoscitiva ». La fede «sla a base di ogni
«ragione» e la pervade, anzi la razionalità stessa è il supremo postulato della
fede. Senza fede non c'è ragione; la fede è un ingrediente nel progresso della
conoscenza; realizza sè stessa nella conoscenza che ne abbisogna e ia aiula
alle conquiste fulure. Così sparisce l’antitesi tra fede e ragione perchè la
razionalità pura non esiste . Il carattere leleologico della vita mentale
influenza e pervade le nostre ullivilà cognoscilive più remole. Questo, secondo
lu Schiller, è il pensiero centrale del Pragmatismo: ne dà la vera definizione
. Il pensiero Non è un prosesso aslrallo, ma si svolge in una - psicologia
concrela, è una funzione vitale è perciò finalistica. L'uomo non pensa per
pensare e il Pragmalismo è: «una prolesta sistematica contro l'ignovanza della
finalità nella‘conoscenza » . La volontà, lintenzionalilà è da per tutto: il
Volontarismo si constata nella psicologia, nella logica e nella metafisica, È
questo uno dei lralli caratteristici del Punto di visia leleologico. Il Pragmatismo
si formula da per lutto in funzione della finalili. La ragione è un'arma nella
lolla per l'esistenza cun mezzo per l'adattamento » . Ne segue che l’uso
pratico che ha presiedulo al suo (della ragione) Questi concetti lo Schiller li
ha svolti speci: te i JI S ° seialmenie in un articolo: NFailh, reason and
religion pubblicato SI The Ilibbert Journal. Vi si dice, tra l'altro, che è
base essenziale in scienza e in religione partire da supposizioni che TS
OLolale provate o che non possono provarsi. Così, se ; Viviaino per fede può
anche esser veri r Ralemo pen pata L e esser vero che cono Mumanism, D. 8. Cfr.
anche Stud. in Ium, Stud. in Hum Essay, I et * Èssay, I $ II È ques a ses sette
definizioni che lo Schiller ci dà del PRE Se nite e collegate l’una con l'altra
nei S S b ;3 «I cannot but conceive the Or AR] In the struggle for existence
and tation è. pag. 7, Humanism, reason as being... a weapon a means of
achieving adap à, cea Il Pragmatismo i svolgimento, deve essersi impresso
profondamente nella sua strullura, se pure non l’ha formata da istinti
prerazionali. Una ragione che non ha valore n pratico ai fini della vita è una
mostruosità, una aber razione morbosa, una mancanza di adattamento che la
selezione naturale presto o tardi deve far spari re {1). Quindi, da questo
punto di vista il Pragma lismo polrebbe definirsi: « Una applicazione coscien
le alla epistemologia (0 logica) di una psicologia te < leologica, che, in
ultima analisi, implica una metafisica voloniaristica » . pis TANA Nice di questa
psicologia felcologica applicata alla conoscenza i problemi della logica devono
apparire sotto un aspelto nuovo e si deve dare una imporlanza decisiva ai
concetti di proposito e di fine. Ta conoscenza presuppone essenzialmente uno
sforzo diretto a conoscere, che, come ogni sforzo, è te-: leologico, ispirato
da un bene che si vuol consegnire. SI Non cè conoscenza senza valutazione; la
conoscenza è una forma di malore, 0, in allre parole, un fattore di bene . Lo
aveva cià dello il Lotze, nola lo Schiller. Il | Lofze, come è noto, insegnava
che «la scienza, come TU la logica, che ne è lo strumento, e come la metafisica
che ne è il coronamento, ha il suo fine e la sua giuslificazione nell'elica, e
irova il suo fondamento | slabile e sicuro in quel primo dato originario e di |
Ù conoscenza immediata che è la nostra vita interiore, i col suo ricco
contenuto di sensazioni, rappresenta zioni, sentimenti e tendenze e col suo
largo corredo di forme, calegorie e leggi, da cui non possiamo pr scindere in
qualsivoglia nostra concezione e valut zione» . Mumanism, p. 8. È la settima
definizione del Pragmatismo. Le altre Je AFONSTRIDO parlando della verità e
della realtà nel Pragmatismo. - ae p Humanism, p. 10. Cfr. anche sl quarto
«Essay» di questo volume: Lotze's Monism, D. 62 SE&. i = L, AMBROSI, Per
una monografia italiana sopra Herm otze «La Cultura Filosofica», A. IMI, N. HI,
, ai dui # iii ar E° vee Linee fondamentali Non è qui il luogo di dimostrare
che, se il Lotze ha dei punti di cuntalto con l'Umanismo, egli perè non è un
umanista alla Schiller. La ragione nelle sue esplicazioni molteplici, è una
strumento ordinato ai fini della vita. È questa la concezione strumentalistica
della conoscenza esposta dal Dewey e dallo Schiller e accettata dal James. Essa
è un portato del metodo evolutivo e della concezione biologica della
conoscenza. Darwin con la teoria della «lotta per l’esistenza » e della «
selezio“ne naturale» aveva insegnato «che nulla può susSistere o svolgersi che
non abbia un determinato Significato per l’intera concatenazione della vita ».
Scrittori posteriori (Spencer, Romanes, ecc.) sostennero che lu vita è un continuo
accomodamento alla natura circostante, fisica, sociale, morale. E ora la teoria
della evoluzione è chiamata da molti a spiegare anche il sorgere e il
progressivo. svilupparsi ella vita cognoscitiva e così i principt evolutivi di
cambiamento, di relalività e di movimento sono ipplicali a spiegare l'origine e
‘lo sviluppo del pensiero in generale, il suo carallere, il suo valore, allo 2
Stesso modo che erano già slali assunti a lumeggia- i __Te c spiegare
l'origine, Îo sviluppo, il significato, il Valore della stutlura, degli organi,
di fulte le dif__ Ierenziazioni biologiche. Come in bio non ha valore nè senso
che per la sua ulili dine all’adatlamento dell'individuo condizioni fisiche
circostanti, ha, cioè un valore e un senso puramente Pratico, così in psicologia
quaai 5 ao L'opera principale del Dewey è: Studies 1 Theory bey John Dewey,
with the Cooperation of embe Fellows of the Departement of Philosophy. Decennial Pubbli1 one of the University of Chigago Second Series vol. XI e» Peli
ha esposto le sue teorie anche in: The esperimentai Pe: # in: eguig otel Mina
(N. S.) , Vol. XV Pp. 293-307; din; nd the Criterion uti Of Tdeas (N
Sì 6) "Vol NV she SII for tne Trutt of Ideas (N. S. Lol), Cir. Baowr,
7hioughi and rh; i * AP TS, ggpletaco, p. VILe VII. 11 Salto; Vol. 1:
Functional GI dottrina comuni col Pragmatism DIA ha parecchi puntf Il
Pragmatismo lunque differenziazione : sensazione, coscienza, pensiero ecc.,
trova tutta la sua raison d’étre e la sua giuslificazione nell’uso, nelle
conseguenze, nella efficacia pratica. La questione di valore non si può
scindere dalla queslione di origine e di sviluppo; la considerazione statica
deve dar luogo alla considevazione dinamica e quindi, per ciò che riguarda il
pensiero, la logica formale alla logica funzionale. La concezione biologica
della conoscenza ha fatto un passo innanzi: non ha detto semplicemente :
applichiamo alla psicologia il metodo evolutivo, (il che, per sè, non inchiude
la riduzione della psicologia alla biologia) ma ha detto che « tutti i prodotti
del pensiero teorelico hanno un carattere utilitario » (biologico) «cioè
servono come strumenti al conseguimento di fini essenzialmente biologici,
perchè mirano a dare soddisluzione alle esigenze dell’organismo cioè ai bisogni
della vita» . Questa subordinazione della vita teoretica alla vita pratica è
capilale per il Pragmatismo: nessuna maraviglia quindi se i suoi leaders
l'hanno accettata e fatta oggetto di studi speciali . DEWEY – Grice, The John
Dewey Memorial Lecture, New York --, oltre alla funzione generale della
conoscenza, ha soltoposto ad analisi il suo aspetto tipico: il giudizio; mentre
lo Schiller s'è occupato partico. larmente degli assiomi primi della
conoscenza. S'è veduto in che cosa consiste la concezione strumentalistica 0
umanistica della conoscenza ; in base Baldwin, c. passim. È sostenuta specialmente
dall’Avenarius, dal Mach, dal Jerusalem, dall'Ostwald, dal Petzoldt e dal
Simmel. Cfr. le monografie di A. ALIOTTA sull’Avenarius, sul Mach, e sull
Ostwald in «Cultura Filosofica» a. II, n. % a. DI, n. . . Lo Psicologismo
logico dì A. LEVI: Cuit. Fil. a. III, n. 1, 9, 4, specialmente . Vedi anche
dell’Aliotta: /l pragmatismo anglo-americano, « Cultura Filosofica » A. LEVI,
Lo Psicologismo logico, La « Cult. Fil.» a. IMI, pà et Intendiamoci: hanno
accettato la dottrina della subor‘dinazione della vita teoretica ai fini
pratici, in generale, no ai fini biologici esclusivamente, È 24 Lince
fondamentali ad essa il giudizio (dal Dewey) è interpretato in termini di
funzione; esso è una armonizzazione di varie parti della esperienza; è uno
sforzo « per determi. nare gli elementi che realmente procedono di conserva e
per respingere quelli che solo si collegano apparentemente »: così esso si
forma, per differenziazione, sotto l'impulso del bisogno di armonia e di unità
nelle esperienze . To Schiller afferma e dimostra, a modo suo, che gli assiomi
fondamenlali della conoscenza o primi princip! (di identità, di contradizione,
del terzo escluso, di causa) sono dei semplici postulati. Un postulato è «una
supposizione, che senza dubbio l’esperienza ha suggerilo ad una mente che
ricercava, ma che non è, nè può essere lenuta come provata, poichè spesso di
poi la si assume solo perchè la desideriaumo, contro tulta l'apparenza dci
fatti» . I postulali sono domande che noi facciamo alla esperienza; processo di
esperimento ordinato a porre il mondo in armonia coi nostri desiderì; sono
perciò un processo di sviluppo non dissimile dalle altre attività e funzioni
umane, derivando dalle esigenze dell’uomo, dai suoi bisogni, dai suoi desiderì,
dal suo volere: sono quindi un prodolto della attività umana voliliva e affelliva.
Noi desideriamo che una cosa sia quello che è, che 4 sia sempre a, d sempre Db,
ecc. perchè diversamente, come polremo conoscere la sua condotta futura
rispetto a noi? e, per conseg&uenza noi desideriamo che nulla venga a
distruggere quella idenlità: così nascono il principio di identità e di
contradizione, che sono due aspelli (poSilivo e negalivo) dello stesso
principio, Noi esigiaMo delie distinzioni precise, delle disgiunzioni complete,
perchè con esse possiamo dominare (assimi- II, passim, Vedi anche N. c. dove si
trovano le parole da’ Personal Idealism « Arioms La Cultura Filosofica » me
citate, Macmiizs o! as Postulales n London, ScHILLER in 3 «The Hibbert Journal»
}, e, Il Pragmatismo lando ed eliminando) il lusso ininterrotto della esperienza:
vogliamo che una cosa sia o non sia: ecco il principio del terzo escluso. Noi
desideriamo di pro- si durre degli avvenimenti utili alla vila e di impedire i
nocivi; per agire abbiamo bisogno di un mondo connesso, ordinato, postuliamo,
cioè, una causa € una ragione sufficiente. In realtà nulla è, tulto diventa;
l'identità perfella non esiste. La enntradizione è pensata frequentemente
contro la grescrizione della legge; l'esperienza non sodisfa le nostre esi- ae”
genze, perchè in essa non v'è una ragione suMceiente, e ve la poniamo noi. A
chi opponesse a questa concezione volontarislica delle leggi del pensiero, i
loro caratteri di universalità e di necessità, lo Schiller risponde che: «Ia
universalità di un postulato deriva dalla sua stessa natura, inquantochè,
quando ci serviamo di una proposizione di cui abbiamo bisogno, intendiamo di
farne uso ogni volta che ci piacerà; la necessità di un postulato designa
semplicemente il bisogno che noi ne abbiamo, ossia... deriva dalle esìsenze di
una volizione intelligente e finalislica; la incapacità di pensare il contrario
di una proposizione si riduce... ad un nostro rifiuto di compiere un certo atto
del pensiero ». Il James accetta e fa sue le dottrine dello Schiller e del
Dewey ce proclama: «Dalla logica scientifica è stala cacciata la necessità
divina, e al suo. posto fu messo l’arbitrio umano ». E altrove: pla mostri
melodi fondamentali di pensare sono invenzioni dci nostri antichissimi antenati
e si sono. potuti conservare attraverso {tutte le esperienze successive. pe Il
James considera gli « Studies in Logical Theory » com | fondamentali per il
Pragmatismo. Cfr. Der Pragmatism Vorwort, XI, AI ve, 26 Linee fondamentali Essi
formano ciò che si chiama il senso comune che in filosofia significa l’uso di
certe forme dell’inlelletto e di determinate categorie del pensiero. Noi
pensiamo per calegoric: esse ci sono necessarie per mettere unità e ordine
nella piena confusa, nella Varietà sensibile delle esperienze, per combinare
con meno dispendio di forze possibili le nuove con le vecchie esperienze, per
fare i nostri piani, per conneltere il iontano dell'esperienza col vicino, per
adatlare, in una.parola, la esperienza ai nostri bisogni dopo averla dominata.
E la dominiamo razionaliz- \ zandola. i «Se fra le impressioni dei sensi e i
concetti posè». cai È, t ATI tas siamo trovare rapporti univoci abbiamo già
razionalizzato le impressioni sensibili. I senso comune > mette questa
razionalità nelle esperienze (vollzieht diese Ralionalisirung) con vna serie di
concetti, dei î sà quali i più importanti sono i seguenti ; 4 = Cosa (in sè)
Identità e Diversità Specie Spi- x, rili Corpi Un lempo Uno spazio Soggello b e
ullributo Influsso causale Immagini fanta- > stiche Realtà . Queste
categorie lrovale forse in momenti felici ai nostri antenati si sono conservale
e sono divenule la base del nostro pensiero per la loro sufficienza a servire
ai fini della vita pratica. Ma sarebbe possibile che calegorie diverse dalle
enumerate po_lessero servirci, come quelle che usiamo ora, alla elaborazione
della nostra esperienza. Del resto il Senso comune non è che una fase della
evoluzione dello spirito umano, c, nonostante che la filosofia _bemipatelica
abbia tentato di fissare per sempre le Sue categorie, concatenandole
ordinandole in si _ stema, Mon si può dire, tuttavia, che la concezione
MICCCALVII È a più i DI lipi o fasi di pensiero: il naturalistico 6 il car a
scienza della natura e la filos riti hanno. rotto i limiti del pensiero ATao
CECI Finfte Vorlesung. Con la scienza della natura cessa il Realismo ingenuo.
Le qualità secondarie perdono la loro realtà: non restano che le primarie. La
filosofia critica distrugge lutto: le categorie del senso comune non
significano più nienle di reale. Esse non suno che astuti provvedimenti del pensiero
umano; sono l'unico nostro mezzo per isfuggire alla inquietudine in cui ci
getta l'incessante corrente delle sensazioni . Noi abbiamo così tre tipi
caratteristici e diversi di pensare il mondo: Ugnuno ha i suoi meriti (il
naturalistico, almeno, può vantarsi di aver servito ai fini pratici quanto il
senso comune; si pensi al Galilei, ad Ampere, al Faraday! ìl critico invece,
pur troppo, nun ha dato che soddisfazioni teoretiche, 0 quasi); nessuno di essi
è assolutamente più giusto e più vero degli altri . e; La loro verità dipende
dalla loro utilità nei casi particolari. Questo il Pragmatismo nel suo metodo e
nelle sue presupposizioni gnoseologiche fondamentali: melodo et presupposizioni
che ne costituiscono la vera essenza. Il James dice che un aspetto essenziale
del Pragmalismo è anche la sua leoria genetica della verità . Lo Schiller, dal
canto suo, scrive che: «parallela alla teoria della verità è quella della
realtà », e perciò la trallazione della prima non può andar disgiunta dalla
esposizione critica della seconda . A me pare che tanto l'una che l'altra, più
che dottrine essenziali del Pragmalismo, siano corollari, 0 applicazioni del
metodo alle due forme oggettivosoggettiva c oggettiva dell’essere. E Di queste
due applicazioni dobbiamo ora occuparci lrattando della teoria della verità e
della realtà nel pragmatismo. Par Der Pragmatismus, p. ki: Das wdre das Wesen
des Pragmalismus: erstens eine Methode und zweilens cine. gene tische
Wahrhettstheorie », Stud, tn Hum., p. 284, "E lla ate RA A da LTL Che cosa
ci sa dire la filosofia intorno alla condotta? La pone in allo o in basso, la
esalta ponendlola sopra un piedestallo all'adorazione del mondo 0 | la deprime
perchè venga calpestata dalle persone i Superiori? In allre parole: qual'è,
secondo la filosofia. lo relazione della lcoria colla pratica della vita, della
cognizione coll’azione, della ragione teoretica colla pralica? » . Così
comincia lo Schiller il suo primo saggio del volume: Umanismo, La base È elica
dellu metafisica ». E continua: «La dottrina di È, questo rapporlo coslituisee
uno dei capitoli più inbi tricali della storia del pensiero. Da questo capitolo
della storia risulla chiaramente un fatto: che le prelese delle teorie
antagonistiche (leoreticiste e praligra * cisle) sono così larghe e così
insistenti da rendere impossibile ogni compromesso fra loro; bisogna scepai
gliere-fra i due estremi: o la condolta è lutta la vita. i O è nulla; 0 è la
sostanza del tutto, o è la visione dì un sogno: aul Caesar aut nullus. Noi
sappiamo a giù quale dei due estremi abbia scelto il Pragmatisil smo. Invece di
supporre che il pensiero sia altra cosa o dall'azione, esso tralta il pensiero
come una forma di, È condotta, come una parle integrale della vita attiva.
umanism, Invece di considerare i resultati pratici come poco o affatto
importanti, fa dei valore pratico un determinvute della verilà teoretica. Im
una parola: la condotta, in luugo di svanire nella nullità di una illusione, è
ristabilita nel potere di controllo di ogni dominio della vila. Dal punto di
vista pragmatislico della psicologia leleologica, inlcsa come s'è vedulo, tanto
i problemi logici quanio i metafisici si presentano in una luce | nuova, poichè
vien dala una importanza decisiva i | concetti di proposito e di line. SH Il
Pragmalismo è una protesta sistematica contro l'abitudine di iguorare, neile
nosire lcorie sul pensiero e sulla realtà, la finalità del pensare attuale © i
rapporti delle nustre realtà attuali ai fini della vila; è r'aflermazione delta
basc chica della iogica e della id metafisica. « La valutazione (cologica è una
sfera speciale della ricerca clica, € quindi il Pragmatismo, To con la sua
accentuazione della teleologia in ogni (campo del pensiero, assegna al metodo
lipico «della elica una validità metalisica, alfermando la su preva autorità
della concezione etica di bene sopra | da concezione logica di vero € la
metafisica di reale. II bene, il valore pratico © un determinante essenziale
così della verità come della realtà. La condotta è la sostanza del tulto. La
nostra apprensione del reale, la nostra comprensione delia verità si effet
luano sempre in esseri che tendono al consegui mento di qualche bene: sono
penetrate, informate “dalla tendenza a un fine pratico, dalle esigenze della
condotta. pt g 2. Chi studia seriamente i processi conoscitivi della
intelligenza umana viene subilo a trovarsi d fronte al problema dell'errore.
Tulte le proposizioni La teoria della realtà e della verità logiche hanno
l'audace pretesa, senza riserva e senza d riguardi alle pretese delle altre, di
esser vere. Eppure gran parle di esse non sono che delle menzogne : non sono
realmente vere e la scienza deve respingere la loro pretensione. Per far questo
è necessaria una scella di ciò che è realmente vero dalle verità apparenti: una
condanna del falso ed una ricognizione del vero; il logico, in altre parole,
deve valutare le ioro prelensioni di verità . Con qual crìlevio? Come
dislinguere fra proposizioni che pretendono di esser veré c non sono, e le
pretese buone che pussono essere convalidale? Qual'è la nota, il carattere
distintivo della verità? Così si pone il problema crileriologico; e una teoria
della conoscenza che è impolenle a scioglicrio è già condannata (@). © Quid est
veritas? Per verità noi intendiamo una proposizione alla quale è stato in
qualche modo alluccalo (attached) ialtributo «vero» e che, conse__Suentemento,
è riguardala sub specie veri. « La veTila è la lolalità delle cose alla quale e
stato appli«cato o è applicabile questo modo di lraltamento sia | ©hesi eslenda
o meno alla totalità della nostra espe_ Rienza» . È una qualità di certe
rappresentazioni «© precisamente: l'accordo di certe rappresentazioni con
l’oggello {4). È questa la definizione comune che | accellano, come qualcosa di
evidente, intellettualisti * pragmalisti. Il dissidio fra le due parti comincia
Quando si tratta di sapere che cosa propriamente si Bnifichi «waccordu» e «
Oggetto »; ovvero la «realtà » con la Tuale devono convenire le nostre idee |,
Secondo la concezione Opolare | n BRA { ot ROIO Popolare l'accordo consiste
> In una copia dell'oggetto. Alcuni idealisti affer ne ue le nostre idee
sono vere quando corrispondono. a or \<iò che Dio vuole che no pensiamo
intorno al loro alla /eoria della &gello, Altri, streltamente fedeli
ScHmzLER: Stu Id., Jvta. Essay Y. @ JAMES, Der Pra i o gmatismus, p, i 0 JAMES,
, VI, Vor], dies in MHumantsm, D. . Essay Il Pragmutismo_ 31 i ì tre idee in
copia («copytheory»), dicono che le nostre in nilo sono vere in quanto
corrispondono ai pensieri elerni dell'assoluto. Vediamo quanto valgano queste
concezioni. ; Intanto la verità assoluta, scrive lo Schiller, non esiste. La
storia del pensiero umano è caratlterizzata dalla inslabilità delle opinioni,
dalla mutabilità delle credenze, dalle vicissitudini della scienza, Insomma.
dalla lransitorietà di ciò che è o passa per verità, Ogni verità umana, com! è
attualmente e com'è stata storicamente, sembra fallibile e transitoria... le
verità del passato sono riconosciute come errori al presente; quelle del
presente sono in via di essere riconosciule erronee in un domani più o meno
lontano. Quindi la verità umana non può affacciare pretese di assolutezza. Per
isfuggire allo scetticismo che sorge nelle anime di fronte alla ininterrotta.
rivalutazione e transvalutazione delle verità, che forma la storia della
conoscenza, si è ricorso ad una verità assoluta trascendente indipendente dalle
vicissitudini della verità umana; la quale verità assoluta si concepisce come
un modello da imitarsi, come una misura per la valutazione delle verità nostre,
come una rocca inespugnabile in cui non può penetrare cangiamento alcuno . i Si
slabilisce, cioè, una distinzione fra verità al luale o umuna e verità
assoluta, ideale, che è posta al di fuori e al di sopra del flusso della
realtà. Le nostre verità sarebbero un riflesso dell’Assolulo, ri . flesso
imperfetto, ma valido, misleriosumente transustanziato per la immanenza in esso
dell'Assolulo e per la partecipazione della sua stessa sostanza. i Mau
l'espediente è fulile e dannoso. | l'utile perchè l'assoluta, eterna verità,
rigida e immutabile, non può discendere dagli eccelsi cieli della logica a
trasformare le nostri ‘i Ì La, e verità e a togliere la transitorietà alle
nostre concezioni; la verità umana, ScuiLLER. Stud. in Hum,, Essay La teoria
della realtà e della verità dal canto suo, non può SORIrare alle prerogative
soRraumane dell’Assoluto (i). Se la verità assoluta non può identificarsi, in
qualche modo con la umana, e se la cognizione umana non può diventare assolula,
non può congiungersi con l'Assoluto, l'Assoluto per nvi non esiste e non può
quindi redimere dal ilusso perpeluo le nostre verita. I che lale unione luon
esista, anzi che sia impossibile, si deduce dal contrasto di caralleri fra la
copia (verità umana) Cc tjuello che dovrebbe essere il suo originale (verità
lrascendente). La verità umana è fluida, non rigida; temporale e lemporanea,
mon elerna e perenne; arbitraria, non necessaria; scella, non inevilabile ;
nata, come Afro dite, di passione e di slancio da un Inare schiumoso di
desideri, non puramente intellettuale e spassionata; incomplela, non perfetla ;
fallibile, non inertante ; assorbita nella tendenza di ottenere ciò che ion c
uncora compiulo; non beala nella. sua comiiulezza. Questi caratteri della
verità umana risultano dalle condizioni stesse onde ha origine ogni vetilà.
Essa è discorsiva perchè non puo abbracciare lutta la realtà; © fallibile
perchè è ‘essenzialmente parziale € puo quindi Sempre venir corretla e
completala da una cosuizione più vasta. Invece la verità assolula si estende al
lutto e dipende dalla cognizione del lutto. Li sua ussolulezza si fonda sulla
sua onMucomprensività . Se non V'è conoscenza conmpielamente adeguata
all'intero sistema della reallà on vi può essere verita assoluta . Orbene, la
no stra mente è capace di {ale conoscenza? No. Appunio perchè parziale, la
verità umana poggia su dati parziali, è generala dalle parzialità
dell'altenstone selelliva ed'e diretla a fini parziali. Un abisso Separa le due
specie di verità: fra loro non vi può essere ne Corrispondenza nè interazione .
È quindi verità attuale sia in « accordo con la b RP assurdo che Ju he
SCHILLER, 07, cl, 7. E (I Ide TER OD. ci, p, 207, via {9) Id., 4bid. E
SCHILLER, 1a., p. 2, i Le Lia - di asta ideale, eterna, Irascendente » come
pretendono gli assolutisti. be La concezione della verità assolula è anche
perni ciosa. Poichè: o l'uomo percepisce la differenza fra ia verità assoluta e
la relativa o non la percepisce. Nel primo caso egli disprezzerà le verità
umane, 1m. perfette, mutabili, le tratterà come apparenze, € lo | Scelticismo
sarà inevitabile. CIÒ è tanto vero che, anche attualmente, la linea di
divisione. tra questa specie di assolutisti e gli scettici è molto indecisa:
insegni Bradley. Nel secondo caso l'uomo prenderà come assolute anche le nostre
verità. E poichè l’assoluto non soffre aumento nè alterazione, egli non _ si
sforzerà di migliorarla coi suoi sforzi, rigetterà come falso tutto il nuovo,
non vi-sarà progresso alcuno nella conoscenza... ; ecco l’assurdo e con
l'assurdo Ja rovina della teoria della conoscenza. Nel nostro conoscere c'è
aumento, c'è alterazione: e una teoria della conoscenza che non li può
spiegare, anzi li esclude, non ha certo diritto alla nostra véenerazione, e non
ci salverà dallo scellicismo, reso anci ui tabil ; SE ’ «anche du Anevitabile
dalla impossibilità e dal rifiuto di ‘0 FUNe I nostro reale progresso
cognosellivo: ud est verilas? È forse un «accor realtà ; La Accordo » Questa
ipotesi reatitiae csfetto, del fallo. sterno? A LI ‘a dice ancora lo Schiller
ci conduce ad affer pe encore lo ssChil era 5 CIOS alermare degli incredibili
paradossi, con la cha: 1 SE Rc e die n 3 n fis aipendente) è conosciuto. da e
RI » che «eg hipothesi » 16/x trascende SD i E oanseo ALU soggeltivalin ACR BS
È e] | Pragmatismo - 3 x = SONA È [e È |< PRE e %% È Da teoria della verità
e della realtà c) Che noi conosciamo anche questo e cioè che la «corrispondenza
» tra il fallo, quale è in sè stesso fuorì della noslra-conoscenza, e il fatto,
quale appare nella nostra conostenza, è in qualche modo perfelta e completa
{1), il ehe è assurdo, perchè noi non possiamo conoscere indipendentemente da
un lato il pen_ siero, dall'aîtro Voggello esterno. Nè si può dire che la
verilà consista nella « cocrenza sistematica ». Nell’universo non v'è
delermina“zione assolula e perciò la verità c la realtà possono «essere
costruite im diverse maniere, cioè in diversi Sistemi, con diverse «cocrenze »
sistematiche: bisocana lener conto delle possibilità pluralistiche . RR . il
problema si ripresenta: «quale dei sistemi è vero e quale è falso? » Im che
consisle la verità del «sistema coerente? » Dal punlo di visla del
razionalismo, cioè «a priori », on è possibile dare una risposta reale alla
questione; non si può indicare nessun metodo praticabile di ululazione delle
verità (e dei sistemi di verità) se non concedendo alle applicazioni pratiche,
alle con| seguenze, di saggiare la validità delle rappresentazioni (c dei
sislemi di rappresentazioni); se non rica| Noscendo uno stadio intermedio, nel
facimento della s0 pad, fra Ja semplice pretesa (claim) di esser vero e tn
ideale completo di verità assoluta . Il Pragma smo è appunto il tentativo dì
tracciare il modo del > , Essay Di qui 11 nome di pluralismo dato a dottrina
_pragmatistica della verità e della A ita «ex professo « nella quarta lezione
(del vol. cit.): Etnlett uni Vielheit « Unita e Pluralità. © pluralismo è la
gucazione Metafisica della realtà come di una molteplicità di ct Separati,
indipendenti. Si divide in matcrialistico (AtoTRIaIDO), in spiritualistico
(Monadologia) è in duatistico (Dua» smo). La concezione pluralistica è stata
poi dal JAMES ulteente svolta nel volume: .1 pluralistic universe, London, Longman
Green, tradotto in f [cato co. Nolo PRI oS Francese da Le BRUN e pubmar ion I
titolo: Philosophie de l'erpérience, Paris, Flam SCHILLER, Stud. in Hum.
facimento aztuale della verità, le maniere attuali di distinzione tra vero e
falso per giungere alle sue generalizzazioni circa il metodo di determinare la
natura della verità : mette in luce, in altre parole, lo sladio intermedio del
divenire della verità, il modo della convalidazione delle pretensioni di
verità. Orbene, come s'è veduto, non si può spiegare il movimento del pensiero
verso qualche cosa senza fare appello a motivi psicologici: desiderio,
sentimento, interesse, attenzione ecc. ; non è possibile descrivere cosa alcuna
in puri termini logici e senza costante ricorso alla psicologia , ec quindi «i
termini ullimi della definizione della verità sono anzitutto psicologici»; ogni
verità attuale è, in primo luogo «un processo psichico, c, come tale,
condizionato dalla varietà degli influssi psicologici sentimentali e volitivi»
. i E così anche i sistemi di verità. L'esistenza di un numero di giudizì
cocrenti connessi in sistema non basta per avere da noi la ricognizione della
verità. li «sistema» per esser vero, deve anche aver valore ai nostri occhi; la
tendenza al «sistema» è parte della tendenza più vasta all'«armonia attuale »,
0 per lo meno ideale, della nostra esperienza. Il sistema non è semplicemente
un tutto di consistenza logico-formale, ma anche il prodotto di influssi
ema<ionali. in vista di soddisfazioni emozionali. Perciò nessun sistema è
giudicato intellettualmente vero se non è migliore in rapporto alle nostre
esigenze di un altro, se non abbraccia e non soddisfa qualcosa di più che gli
aspetti intellettuali astratti delle esperienza. Pragmatism
essays to trace out the actual «making of truth», the aciual ways In which
discri_minations between the true and the false are effected, and derives from
these its generalisations about the method of determining the nature of truth? Id.,
Humanism, Essay p. di. NI Id., ibid. Cir.: Riv di Filos. Neo-Scol. A. II, N. 2,
Specialmente p. 152 Sgg. ScuiLLer, J/umanism. Essay II, D. . ‘36 La teoria
della realtà e della verità Vi sono dei sistemi che, nonostante la loro coeren
za, non hanno valore di verità, perchè non TiMUON Î no e non risolvono un senso
di disaccordo finale nel l’esistenza; tali sono i sistemi pessimistici ; e n
sono delle verità, valutate come tali, per la loro effi cienza di armonia
sebbene non siano connesse in si-| slema . Non si dimentichi mai ci avverte
conti nuamente lo Schiller che la nostra conoscenza èi maleriata di inleresse,
di desideri e di sentimento; che la verità e il sistema della verità è il
prodotto dei mostri sforzi lelcologici . Da ciò risulla che il prohlema della
verità è essenzialmente psicologico, € deve essere formulato così: « Qual’è la
natura psichica della ricognizione della verità? A qual parte della nostra
esperienza è applicata questa ricognizione?» N Pragmatismo risponde : «La
verità è una ferma di valore; la natura psichica della sua ricognizione è la valutazione
» . « La valutazione della nostra esperienza è un processo naturale
ininterrotto in una coscienza normale. Sponlaneamente, necessariamente noi
giudichiamo le cose « buone» e «cat. live », «belle » e « prulte », «vere» e
«false». È l’osistenza di quesl’abito che fa sorgere le scienze normutive
rivolle a dirigere e sistemalizzare le diverse valutazioni (per esempio
«l'estelica » per le valutazioni del «bello» e del « brutto»; Peolica » per le
valutazioni del «buono» e del « cattivo »). Anche la 1d., tDid. «AI pessimismo
in filosofia » lo Schiller consacra il IX Essay del sno /umanism. Anche il
pessimismo, come ogni sistenin, è un determinato atteggiamento di fronte alla
grande classe di tiudizi che sono conosciuti come giudizi di valore a, « La
Vila è adeguata all'ottenimento del fine supremo dell'azione* Se St. essa ha
valore, è degna d'esser vissuta; se no, il suo valore è nullo e non merita
d’esser vissuta. Nel priRpanraso abbiamo l'ottimismo, nel secondo il pesstalsmo
LA . Mumanism, D., Specialmente là dove tratta del ri a e Re ti el rapporto fra
logica Humanism, Essay Truth is a form of a Value ».. Would be no «tru ren o na er at Without valuation there Ri the at all»
tv (4 4umunism, Essay > 7 Il Pragmatismo . 37 logica è una
scienza normativa che ha per fine di regolare e di ridurre a sistema le nostre
valutazioni di vero e di falso. Come in ogni altra classe di valulazioni anche
nella valutazione della verità l'inleresse umano è vitale, il che vuol dire:
che una verità ha conseguenze (ciò che non ha conseguenze è senza significato),
ha una portata sopra qualche interesse umano, e che le conseguenze debbono
valere, debbono essere conseguenze per qualcheduno, in vista di un fine
determinato, cioè, devono essere «buone» e «pratiche ». berciò, a tulle Ie
asserzioni che prelendono di esser vere noi dobbiamo intimare: « Mostrateci che
siet> buone di una bontà pralica, e vi riconosceremo pet tali. Voi non avete
una ragione intrinseca di verità; noi dobbiamo altenerci alle vostre
conseguenze: dal frutto conosceremo l’ albero n. Una asserzione che soddisfa un
interesse umano pratico, che corrisponde al fini pratici dell'uomo è «vera»: è
vero ciò che è praticamente buono; è falso ciò che è praticamente cattivo . 1
predicati «vero» c «falso» non sono in fondo che indicazioni di valore logico,
comparabili come valori, coì valori «elici» ed «estetici». Similmente anche W.
James: «ll Pragmatismo, invece di considerare la verità
intellettualisticamenle, cioè, come un rapporto puramente statico fra
rappresentazione e oggetto, si pone, di fronte ad ogni pretesa di verita, Ie
solile domande. Dato che una rappresentazione 0 un giudizio affaccino la
pretensione di verita, noi chiediamo: Quale diffevenza concreta produce nella
vita concreta di un uomo quel tal giudizio, quella tale asserzione? Come potrà
essere vissuta? In che sì moditicherebbe il complesso dell'esperienza se quel
tal giudizio fosse falso (0. 3 Id., bid. La parentesi è mia |’ (®) Sarebbe
meglio dire: «valutazione-verità », perchè que| Sta fla verita) non è che il
processo della valutazione. Ingl, | «truth-valuation ». Stud. in Hum, p. 5-8:
38 La teoria della realtà e della verità vero)? Qual'è il valore della verità
se noi la cambia: mo în moncla di esperienza? » ue Per il Pragmatismo porre la
questione è scioglier la: «Sono vere quelle rappresentazioni che possiamo far
nostre, cioè che possiamo far valere, lrasforma re in forza e «verificare»,
sono false quelle che non sono suscettibili di lule trasformazione in valore
pra tico » . La verità di una rappresentazione non è una proprietà immobile che
le è inerente: la sua ve rità è un accadimento: una rappresentazione non è
vera, ma divien vera; è un divenire, è il progresso della sua auloverificazione
(der Vorgang ihrer Selb È stbewahreilung); 1 valore della verità non è altro
che il processo del suo farsi valere . E si fa vaÈ: lere, e si verifica con le
sue conseguenze pratiche, con la sua utilità: anzi il farsi valere e il
verificarsi non sono in fondo che queste conseguenze . Dalla definizione della
verità come vulore logico segue che lutte le verità debbono essere verificate.
Una rappresentazione che non vuole o non può sol: tomettersi alla verificazione
è già condannala. Essa | può avere lull'al più una verità potenziale, senza
si«| _°‘’‘00‘gnificalo, inintelligibile o congetturale, e dipendente “fl da
condizioni non uvverate. Per diventare realmente da 3 Der Pragmatismus, VI Vor,
p. 125. < è» « Walre Vorsteltungen sind sotche, die wir uns aneigqneny die
wir gellend machen, in Kraft setzen und verifizierem hònpe; nen, [alsche
Vurslellungen sind solche bei denen dies alles ("g nicht moglich ist»,
1A., IUld., p. 125-126. È il Jaines stesso che n sottolinea. : E lo SCHILIER:
«Che cosa erano le verità prima p di venir scoperte?» La questione è oziosa, Se
«vero» significa «valutato da noi» è naturale che ogni verita diventa vera
quando è scoperta... Noi possiamo concepire tre stadi, mel LA processo della
verità: verità da venir fatta, verità diveniente, i verità fatta. Il processo è
unico e identico per tutte le verità a. Stud. in Huni. JAMES. fui. SCHILLER,
Stud, in Hum. p. 5. Non sono que: Sei in fondo, che formazioni e syolgimenti
del principio del EIKCE. \ È la prima definizione del Pragmatismo, secondo lo.
Schiller: «'The doctrine that lrw{hs are logical values» (Stud in Hum.) p. 5.
Me: ati t 44 vera deve venir dichiarata e provata, e non si dichiara nè si
prova che nell'applicazione, nell'uso che 30. ne fa: la verità di un'asserzione
dipende dalle sue applicazioni . Le verità astralte, come tali, non sono verità.
Perfino le verità aritmetiche derivano il loro esser vere dall'applicazione
all'esperienza. Osservale per esempio ll’ enunciazione astratta: 22=4. Esso è
incompleta. Noi dobbiamo, prima di aderirvi, conoscere a che cosa si applicano
2 e 4, poichè l’enunciazione non sarebbe ugualmente vera applicata a due leoni
e due agnelli; a due piaceri e due dispiaceri, a due + due goccie d'acqua, ecc.
Così si dica delle verità tutte in generale . Vi sono delle verità fuori d'uso,
e vi sono delle verilà che chiedono d'essere incarnate nella vita concreta.
Finchè non operano nel mondo della esperienza immediala sono ambigue ; solo la
potenza e le conseguenze del loro operare le tolgono all’ambiguilà mostrandole,
con la verificazione esperimenta- M le, vere o false. Le verità sono regole per
l'azione; ma una regola che rimane nei campi dell’astratto non significa nulla,
non regola nulla: il significato d'una legge sla nelle sue applicazioni ec ogni
st gnificato dipende dal proposito , perchè qualunque applicazione della verità
all'esperienza è in istretta connessione con qualche fine il quale determina ta
natura dell'intero esperimento. Per ragione della dipendenza della logica dalla
psicologia, ogni signifi E la seconda definizione del Pragmatismo Stud. in Hum.
p. 9. ; Ria ioè: sono in potenza alla verità € alla falsità. 0) mind di questo
AT delle idee astratte lo SCHILLER nana consacrato un saggio intero: il V
(Stud. in Hum): The ambiguity of Truth. Secondo SinGWicK_ seguito in questo
dallo | ScuiLcer le parole sot.olincate contengono l'essenza del med todo
|pragmatistico, e ne sono la terza definizione (Stud. in Hum,). Questa defin.
del Pragmatismo risulta dalle due PD denti. ib pi A La teoria della verità e
della realtà cato è selettivo e teleologico: il giudizio logico è «valutazione.
Resta da rispondere alla seconda questione: « A qual parte della nostra
esperienza è. attaccata la ricognizione della verità? » i Re: _Ciot: a che cosu
riconosciamo o neghiamo noi 1l valore di verità? Qualìi sono i principi
direttivi nella valulazione della nostra esperienza? È «vero» ciò che è
praticamente buono, sta bene; ma che cosa chiamiamo noi «praticamente buono? La
risposta a quesla questione dice lo Schiller ci mette nel cuore siesso del
Pragmatismo, ci spiega in che senso il Pragmatismo professi di avere un
criterio di verità. E la risposta non è diflìcile. Il nostro pensiero tende
all’armonia e alla quicte del pensiero, a ridurre a sistema, con un lavoro di
selezione guidala dall’interesse, il complesso della esperienza, a coordinare,
in visla d’un fine, tutti gli elementi della vilu: quindi è vero, (cioè buono,
il che è, per lo Schiller lo stesso) «ciò che armonizza con le leggi proprie
del pensiero e con tulta la nostra esperienza anteriore » e ci serve di base e
di centro vitale per ulteriori esperienze. È vero ciò che ci fa progredire. Il
possesso della verità non è fine a sè stesso, ma mezzo per la soddisfazione di
qualche necessità della vita . La verità non è altro che la via, per la quale
noi siamo condotti da un frammento dell'esperienza ad allri frammenti che mette
conto di far nostri . La verità è una guida all’azione. Mettiamo ch'io mi trovi
sperduto in una selva în pericolo di morir di fame. Scopro qualche cosa che
assomiglia ad una strada, immagino in fondo ad Cssa una casa; mì melto in
viaggio e mi salvo. La Stud, in Hum, Essay IZumunism. Essay Il Pragmatismo | I
rappresentazione della casa è vera perchè è verifi\i cala dalla sua ulilità; mi
salva facendomi prendere | la strada che vi conduce . Questo semplice e per|
severante carattere di « guida» che possiede e mo| stra una rappresentazione è
il vero prototipo del processo della verità. È vera quando, finche-e in quante
conduce n: e si intende vera di verità reale; potenzialmente è vera la
rappresentazione alla a condur-ve, falsa la inutlu. ’lulto ciò sta bene. Ma un
complesso di valutazioni soggettive, individuali, che sono il prodotto di inte-
da ressi psicologici e mirano ad una soddisfazione s0ggettiva, non può formare
che un complesso di verità soggellive, individuali: la mia esperienza è
soltanto n la miu esperienza; le mie valutazioni sono soltanto valulazioni mie:
come si esce dal soggettivo? non x | siamo in pieno «solipsismo? » No risponde
lo eo Schiller. Nessun protagorcamisla (umanista), facendo na dell'individuale
il suo punto di partenza, intende fili fermarvisi. Egli sa che 1 giudizi
individuali non sono che una piccola percentuale di quelli riconusciuti come
vulidi. Sa che l'uomo è un animale sociale e che la verità è in gran parle un
prodotto sociale. La verità non ‘si salva finche rimane pura valutazione
individuale: Ra. bisogno di una ricognizione sociale, deve trasformarsi in
proprietà comune, E diventa sociale appunto per lu sua utilità ed efficienza.
Come nell’individuo. Anche lo ScuiLLer parla spesso della «con: duciveness a
«proprietà di condurre», come di un criterio di Verità, Le «conseguenze
pratiche» non sarebbero in fondo, che questo « Hinfùhren» che permette poi uni
specie di «previ-. sione » di cio che è utile, Cf, a questo proposito: «La
previstone nella teorin dellu conoscenza » (rinnovamento A. I, Fa‘scicolo)
CALDERUNI. Vi.Si dice tra l'altro: « Per conseguenze pratiche» vanno intese le
esperienze particolari ‘che la dottrina o l'affermazione in questione permette
di pre«vedere» p. 191. «Esperienze che costituiscono il criterio non | solo
della verità e della falsità ecc. -& Del «solipsismo» lo SCMILLER si occupa
nel Essay (Stud. in Hum.) Absolutism and Solipsism. Per | questione se
«l'empirismo radicale» sia «solipsistico» ctr ournal of Philosophy La leoria
della verità e della realtà Îl criterio dell'uso, della ulilità regola Ie
valutazioni soggellive, consolida e subordina i vari interessi ai fini
principali delia vila, così lo stesso criterio (dellVuso) fa una selezione lra
le valutazioni individuali e cosfruisce, con maleriale delle valutazioni
scelle, la verità oggelliva che ottiene la ricognizione sociale. Ciò che non è
socialmente ulile, elliciente, operativo, presto o lairdi viene eliminato.
L'utilità sociale è così l'ultimo delerminante della verità . Protagora ha
detlo: «L'uomo è la misura delle cose ». 1 commenlatori sì domandano: uomo si
deve intendere in senso individualislico 0 generico? Tutte e due le
interpretazioni sono esatte dice lo Schiller. L'umani smo di Proiagora era
abbastanza vasto per estendersi all'uomo individuale e agli uomini , Egli
riconosce dolie distinzioni di valore fra le diverse percezioni individuali :
fra i giudizi di valore individuali si stabilisce una selezione dei migliori,
che sopravvivono agli altri e si consolidano in grandi sistemi di verilà
oggellive accettabili da tutti . Ed ora SI capisce anche come la verità è fatta
(how truth is made), «come viene prodotla dalle nostre operazioni sui dali
dell'esperienza umana. La conoscenza. cr'esce in estensione e in fidalezza
(trustwartiness) per la fecondità e la buona riuscita del suo funzionamento,
per l'assimilazione e incorporazione di nuovo materiale da parte dei complessi
organici preesistenti di cognizioni. I sistemi (come organismi viventi) sono Im
un conlinuo processo di « auloverificazione » di Humanism. Essay His Humanism Was Wide enough to em and men», Stud, in Hum., Ess. JI DI 34.
RIS a Nel Teeteto di Platone sì fa dire a Protagora che, se le percezioni di
uno non possono essere più vere di cuelle MATA AliTo possono, però est NOLOrI,
Sopra il giudizio di mo ignorante o rdinario sta È saggio. Cfr.: Stud. in Hum.
p° 35, sgg. melo ASI LUoO Humanism: Fra due teorie rivili noi accettiamo come
vera la migliore, quella che possiede «greater conduciVeness». Con questo
criterio (sclusivamente sì C astronomia copernicana, così semplice troppo
complessi. Il Pragmatismo 49 prova della propria validità dalle conseguenze e
dal potere di assimilare, predire, controllare fatti nuovi . Ma, a simiglianza
di quanto avviene nel processo biologico, così anche qui assimilare significa
transformare. Le verità preesistenti, alla luce delle nuove, per la
compenelrazione delle nuove, assumono un aspetto dillerente e cambiano in
realtà, inIrinsecamente poichè diventano più operalive ed efficienli in causa
della loro maggior coerenza ed organizzazione; ci conducono meglio ai nostri
fini, acquislano maggior capaciià di armonizzare le esperienze future in
reiazione a noi, al nostro interesse e ai nostri desideri . In realtà siamo noi
che facciamo la verità. Dipende da noi l’accettare o il respingere falli nuovi,
muove esperienze: il fattore della sele ‘zione, è il nostro interesse, è la
loro utilità rispetto a noi. È questo processo di fare la verità è continuo,
progressivo e cumulativo. La soddisfazione di un intento conoscitivo conduce
alla formulazione di un altro; una verità nuova diventa presupposizione di
ulteriori imdagini . I così all’indefinito: la conqui sla della verita
assoluta, cioè della verità adeguata ad ognì fine umano non è che un ideale,
com'è pura: mente ideale la verità stabile, immutabile, eterna . Ogni verilà
può esser mulala da una nuova esperienza. La Verità non esiste: esistono le
verità. La Verità con leltera maiuscola è un mito. In realtà esi stono nel
mondo umano soltanto le verità, altrettante quanti sono gli: uomini, cioè le
rappresentazioni e le affermazioni praliche di cose che non sono, ma di
vengono, e divengono per il polere che l'io esercita su di esse, lanto più
eflicace, quanto più, con l’azione esso passa dall'incosciente al consapevole
ed al ri liesso . Stud. in Iuni., «The Making of Truth», VII Ess.
194-195. Id,, ibid. 23, «A new truth, when established, naturally becomes ti e
presupposition of SUECASE, SSDIora Ono (Id. ibid.) E, 4)Id,, Ess. VIII, par.
8, Pp. | ILEN a GIULIO VITALI, Note pragmatistiche. (Rassegna Nazio ita le.).
de 4h La leorìa della verità e della realtà Qual'è dunque il senso accettabile
della nola definizione della verilà: «accordo con l'oggelto, con lu realtà? »
«La parola accordo dice James comprende ogni processo mediante il quale da una
tappresenlazione alluale siamo condotti ad un avvehimento fuluro corrispondente
ai nostri interessi v bisogni, cioè utile alla nostra progressiva evoluzioue»
(#). IL nostro dovere, poi, di cercare e di riconoscere la verilà non è che una
parte del dovere geherale di cercare e di riconoscere ciò che torna conto. Il
tornaconto, contenuto nelle idec, è l’unica ragione che ci obbliga di allenerci
ad esse» 3). k lo Schiller: «La risposla alla questione » Che cos'è la verità?
è la seguente: se si ha di mira il fallo psichico della verilà-valutazione, là
verilà può definirsi: «la funzione finale (ullimate) della nostra allività
infellelliva; se si ha riguardo agli oggetti valutati come Veri essa è: quella
manipolazione di essi che lì rende Utili primariamente ad ogni fine umano,
ultimamenle allu perfetta armonia della nostra vita intera che cosliluisce Ja
nostra uspirazione finale. La dottrina della realtà è affine a quella della
verità anzi S’identifica, ìn un certo senso, con essa. ll principio umanistico
di Prolagora è universale: umano genera e informa lutto ciò che è; anzi...j ma
uscolliamo i due leaders del Pragmatismo. Il Pragmalismo segua un passo in
avanli nell'a niutusi della nostra esperienza è, quindi, un prog) sso ln quella
cognizione di noi stessi dalla quale dipende. li-cognizione del mondo. ‘ale
passo in avanti non è Ineno imporlanie di Quello che, nella storia della
filosofia, ha fatto compiere alla questione cpistemolologica la priorità sulla
questione ontologica . Vorles Das Lolnende, das unsere wahren Ideen enthalten,
ist ner DES Grund, der uns verpflichtet uns an sie zu halten» SCHILLER,
Humanism : at loin | + cat Il Pragmatismo Che cos'è la realtà? Così, cioè in
lermini ontologici, era posta ia questione fino a Kant, Ebbene, fino a tanto
che non si melle in chiaro come la realtà possa venire in noi, è impossibile
qualsiasi risposta alla questione; non esisfe, per noi, nessun reale se non in
quanto è conosebile; una realtà inaccessibiie alla nostra cognizione è inutile
e quindi si distrugge. Perciò la vera formazione del problema metafisico è
questa: Che cosu posso io conoscere comc reale? . La dollrina della reallà è
condizionala dalla dottrina della conoscenza; la ontologia suppone come
fondamento la epistemologia: ecco quella che Kant chiamava: «la rivoluzione
copernicana in filosofia ». Orbene, una rivoluzione copernicana compie ora il
Pragmalismo rispello alla formula epistemologica. lisso dice: ta nostra
conoscenza non è una operazione meccanica di intelletto puro. spassionato: i
nostri interessi ci impongono le condizioni del rivelarsi a noi delle reallà.
Questa, infalli, ci rivela soltanto quegli aspelli che sono termine di un
nostro desiderio attuale, di una tendenza a conoscere: tutti gli altri sono per
noi inconoscibili e quindi irreali. BERGSON +- il rappresentante, in Francia,
della Philosophie nouvelle scrive: «La vita esige che noi apprendiamo le cose
nel rapporto che hanno coi nostri bisogni. Vivere consiste nell'agire. Vivere
significa accettare degli oggetti soltanto l'impressione wfile », Ze Itire,
Paris, Altan 1908, « Noi cerchiamo fino a qual punto l'oggetto da conoscere è
questo o queto, in qual genere noto rientra, e quale specie di azione 0 di
attitudine dovrebbe suggerirei (Introduction a ta Métapliysigue). Cfr. anche La
cultura dell'anima, RerGSON: Lu filosofia dell'intuizione, trad. del PAPINI. Il
Bergson è pragmatista? Risponda lui stesso: « Bisogna distinguere due maniere
profondamente differenti di conoscere una cosa... la prima si ferma al
relativo, l'altra ragglunge l'assoluto...; quella è l’analisi, la cognizione
per simboli, per concetti, condannata ad aggirarsi unicamente intorno all'og:
getto...; questa è la intuizione, ossia quella specie di simpatia intellettuale
per cui ci si trasporta nell'interno d'un oggetto | per coincidere con ciò che
ha di unico e per conseguenzi d'inesprimibile; con l'assoluto »... «La prima
nasce dalle esigenze della vila pratica e non è filosofica, ma empirica: lil
seconda nasce dall’affrancamento dagli schemi pratici, dal concetti-ctichette
ed è quella per cui è possibile la vera meta 46 La teoria della verità e della
realtà Non cè reale per noi, cioè non è conoscibile, se non ciò che è oggetto
di una nostra tendenza, di un nostro desiderio e volere; e non si desidera, non
sl vuole che il bene. Dal che si inferisce: nè la questio. «me di fatto
(ontologica), nè la questione di conoscen3a (cpislemologica) sono possibili a
considerarsi in(ipendentemente e senza coinvolgere come loro base la questione
di valore (psicologico-etica) . Le nostre | valutazioni pervadono la nostra
esperienza tulla «quanta e si applicano ad ogni falto, ad ogni cognizione.
Perciò la verità della formulazione epistemalogica del problema della realtà è
incompleta finchè «non realizza, tutto quello che è implicito nella cognizione
nostra: cioè il desiderio, la tendenza, l’inteSEEGS 3 La completa il
Pragmatismo così: Che cos'è la realtà per uno che aspira a conoscerla? «Reale»
significa: reale per qual proposito? per qual fine? per qual uso? . È la
«volontà di conoscere » che pons la questione e quindi non potrà venir risolta
che in termini della volontà di conoscere . Ecco la spie| gazione. della
diversità di dottrine che intorno al «reale» ci hanno dato le scienze e le
filosofie. La dix rezione della sforzo determinata dalla «volontà di conoscere»
entra come fattore necessario e isradica IN Di ar v fisica, cioè la cognizione
dell'assoluto » (Ibid.} passim). E ancora: «Il faut
s'habituer à penser l’'Étre directement, sans faire un détour.. Il faut tAcher
ici de voir pour voir er non plus de vor pour agire. (L'Evolutlon
creatrice). Bergson riedifica sulla intuizione il tempio dell'Assoluto che
prima aveva fatto crollare dimostrando l'inanità dell'analist, della cognizione
per idee astratte. Poco importa che non ci sia riuscito. (Cfr.; La filosofia di
Enrico Bergson di Gius. PREZZOLINI, Rocca S. Casciano, Cappelli 1908; ATTOTTA,
L'intuizionismo contro la filosofia, La Cult. Filos., A. TIT, N. TIT ecc.) La
distinzione delle due differenti maniere di conoscere; intuitiva (metempirica)
e analitica (empirica) spiega l'apparente inconciliabilità dei passi citati e
d'altri ancora, Z/umanism. Id., Ibil. the answer comes in
terms of the will to know which puts the question il. Il Pragmatismo urti
. bile (ineradicable) in ogni rivelazione della realtà a nol. i La risposta
alle nostre questioni dipende dal loro carattere, ma questo dipende in tutto da
noi. Siamo noi che le poniamo così e così; l'iniziativa è del tutto nostra.
Dipende da noi il consultare l'oracolo della nalura o l'astenercene; dipende da
noi il formulare le nostre domande alla natura. Se la domanda è falla bene la
nalura risponderà; se è fatta male non risponderà, e noi dobbiamo ritentare la
prova. ci Che cos'è dunque la realtà? Procediamo -con or dine. Vediamo prima di
lutto quali caratteristiche at « lribuiscano alla realtà le scienze.
Scienlificamente, cioè, in quanto entra ed è trattata nelle scienze, la realtà
presenta i seguenti caratteri: non è rigida, ma plastica e capace di sviluppo.
non è reale assolutamente e incondizionatamenle, ma relaliva alla nostra
esperienza e dipendente dallo stato della nostra cognizione) La concezione che
noi abbiamo della realtà cambia e perciò: riduce spesso all'irreale ciò che è
slato accettalo lungo fempo come reale. e) Una «realtà iniziale» (come una «verità
iniziale») è reclamala da ogni cosa sperimentabile: è necessario, CENCI un
principio selellivo che ci serva come di criterio a distinguere fra «realtà
iniziale » e realtà reale. M vecchio oracolo ammonisce: ogni cosa ha due
maMichi: bada di prendere quello giusto ». Emerson, American È Scholar. Rinn.
A. (T. Fase. IT, Magia PEZZÈ PASCOLATO. « La natu ta, quindi non risponde
sempre, a nostro piacere :... « Natura Mon nisi parendo vincitur», ha seritto
Bacone ». Si noti bene Questa confessione dei pragmatisti: vedremo poi se è in
corri. spondenza con altre loro asserzioni. SCHILLER. Stud. in Hum. Essay.
Vedremo tto Ja differenza fra realtà «iniziale» (primaria) e realtà reale: VELA
La teoria della verità e della realtà Contro la dottrina scientifica il
Razionalismo afferma: «La reallà è immutabile, è finita e completa . da tutta
VPeternità . Essa è una perehè ha un fine uno, forma un sistema, narra un'unica
storia . La nostra esperienza della realtà è mulevole come la nostra cognizione
della verità, non perchè verità e realtà divengano, mutino, ma perchè la
esperienza dell'una e la cognizione dell'altra sono processi psichici: siamo
noi che mutiamo 0). Verilà e Realtà sono indipendenti da noi: noi le scopriamo,
conoscendo, non le fucciamo. La realtà è-stalica, rigida, uon migliorabile; è e
sarà quello che è stata; non diviene 4). Il Pragmatismo si pone dal punlo di
vista delle scienze. Per csso la reallà assoluta è futile e dannosu come la
verilà assoluta per le medesime ragioni. Lu concezione della realtà assoluta
non entra nelia nostra cognizione attuale della realtà ; non e conoscibile, il
che è quanto dire: non esiste. Non esiste la realtà: csistono le realtà; cioè
le nostre esperienze, che crescono e decrescono. Fingiamo che le realtà ora
conosciute e accetlate siano un milione : tsse non esauriscono tulle ie
possibilità dell'univerSO: VI possono esistere accanto ad esse allri dieci
milioni, capaci di essere scoperti e riconosciuti-come lalî se noi applichiamo
certi esperimenti che sono in mostro potere: molle realtà in potenza, cioè
irreali, al presente, possono venir realizzale dai nostri sforzi E viceversa:
molle delle realtà conosciute possono benissimo, prima 0 poi, essere dichiarate
irleali e rigellale . Non v'è nulla di assolutamente posto. La realtà come la
verità, diviene senza posa. La natura James SCHILLER. Stud. in Juri, VITI D,
Stud. in Mum. È lui che sottolinea. iii Sali Il Pragmatismo delle cose non è
delerminata ma determinabile come quella dei nostri simili. Prima del nostro
esperimento su di essa è indeterminata non solo per la nostra ignoranza
(soggettivamente), ma da ogni punto di vista, cioè anche realmente
(oggellivamente); si determina sotto i nostri esperimenti come il carattere
umano. La nozione del «fatto in sè », come quella della «cosa in sè, è un
anacronismo filosofico. Noi chiediamo allo Schiller: su che cosa facciamo i
nostri esperimenti se la reallà non c'è e se è di pendente da noi? Schiller
risponde: Noi ammelliamo bene, a guisa di postulato, una base iniziale di
fallo, come condizione dei nostri esperimenti , ma quesla prima base è affatto
indelerminala e plaslica: può divenlare tullo quello che nvi vogliamo che essa
divenli {8). Fra le infinile possibilità noi possiamo scegliere e realizzare la
migliore . Noi chiediamo ancora: «qual'è la natura delia realtà iniziale prima,
della base di fatto dei nostri esperimenti? » E come può ammetterla il
Pragmatismo se essa sfugge alla nostra esperienza, se non è conoscibile?»
Schiller risponde: «La difficoltà di concepire nel Pragmalismo l’accellazione
del falto come base non dev essere traltala come obbiezione ai metodo prag=*
matico, ma come un mezzo per mettere in rilievo lulto il suo significato. Dalla
pertrallazione di essa potrebbe ricever luce la distinzione importante tra realtà
che è «fatta» soltanto per noi, soggettivamente, cioè «scoperta », e ciò che
noi supponiamo che venga «fatto » real Humanism, p. 12 in nota Stud. in Mum.
vp. 428-XIX. x EMERSON scrive: «Com'era plastico e fluido nella mano di Dio,
così Il mondo è in mano nostra». Queste parole sem: brano un commento alle
parole dello Schiller: « Noi possiamo quanto può Dio nello schema
intellettualistico di Leibniz». «E il nostro dovere e il nostro privilegio di
cooperare nella formazione del inondo », ibid. Stud. in Hum. mente,
oggettivamente, in sè. Che noi facciamo tale dislinzione è chiaro, ma perchè la
facciamo? Se tanto ìl soggettivo come l’oggellivo « facimento della rcalla»
{making of reality) sono il prodotto dello slesso processo cognoscitivo, sotto
l'impulso degli sforzi soggellivi, come può sorgere o mantenersi, da ullimo,
quella distinzione? Ebbene: anzi tutto è chia «ro che l'accellazione del metodo
pragmatico nè ci ; costringe ad ignorare quella distinzione, nè ad affer i mare
«the making of reality » in senso oggettivo. Sia È può benissimo concepire quel
facimento come pura| mente soggettivo, solo in rapporto alla nostra coquizione
della realtà e punto in relazione alla sua esistenza abituale. Il Pragmatismo
non fa della melafisica, ma della epistemologia: si può essere pragmualisli in
epistemologia e realisti in metafisica. Sia che si ammetta, sia che si neghi
che la realtà è fatta da noi anche oggettivamente resta sempre vero che sono
necessari i nostri sforzi per iscoprire la ‘vcealtà, che i nostri desideri, i
nostri interessi deb è bono anticipare le nostre «scoperte» e farci la via id
esse e che, perciò, la nostra concezione del mondo .clipende sempre dalla
nostra selezione soggettiva di Giò che cì inleressa di scoprire nella tolaliltà
dell’esi stenza . },Noicì proponiamo i nostri fini, noi scegliamo i noSti
mezzi; noi foggiamo «cause» ed «effetti» nel Jlusso omogenco degli eventi . Per
noi la realtà iniziale è pura potenzialità, come la. verità iniziale è «Je»
{materia prima) di tullo | ciò che è deslinalo a diventar reale . È un concetto
# Ride: un: punlo, di appoggio, e di partenza delia ; U.C0E e; è la possibilità
indeterminata di tutto cio che sarà, di lutto ciò che noi facciamo, co
nuscendo: ogni realtà attualmente riconosciuta si., È Il Pragmatismo deve
concepire come evoluta dal processo e nel pro: cesso conoscitivo nel quale ora
la osserviamo e come destinata ad avere una storia . Per la teoria praginalica
della conoscenza i principî iniziali sono lelteralmente dei semplici termini @
quo, scelti variamente, arbilrariamente, casualmente, nella speransa e nel
tentativo di avanzare verso qualche cosa di meglio . lullo ciò che è, è reale.
Bisogna distinguere fra vealtà «primaria» (primary reality) e reallà reale
(real realtty). La realtà primaria è semplice domanda di divenir reale: è la
realtà non veryicata © compele anche alle «apparenze ». Non c'è distinzione nè
criterio di distinzione a priori fra apparenza e realtà. La distinzione sorge
soltanto quando la mente, mossa dall'interesse, dal desiderio di operare su di
essa passa a controllarla . La reallà «primaria » che risponde alle noslre
domande interessate diventa realla «reale»; quella che non risponde ad esse si
manifesta come apparenza. La realtà reale non è che la realtà primaria passata
a traverso il fuoco del criticismo esperimentale e promossa a un grado
superiore. I poiche gli interessi crescono. e variano continuamente e i
propositi sono continuamente difterenziati, anche la realtà « reale » cresce in
complesstla, viene dillerenziala in serie, le serie si ordinano in sistemi, i
sistemi vengono coordinati e- subordinati fva loro . E così all'inciciimto. Il
processo della nostra co-, suizione della realtà (= della nostra creazione
delle reullà) si estende dal caos assoluto fino alla saddisfuzione assoluta. Watever [sic] is, is «real» ls what we begin with,.«real» reality which
has survived the fire of criticism and been promoted to superior rank. Le
conseguenze provano la realtà come provano e fanno la verità, SCART ROTA À ge
La teoria della verità e della realtà La realtà è plastica. Forse la lasticilà
del reale dipende anche da una vena di indeterminazione, di libertà che corre
per l'universo: questo giustifica il nostro trattamento delle idee come di
forze reali e Passerzione cho il nostro fare la verilà è necessarlamenle il
/ure ia realtà . Conoscendo facciamo la verità e la realtà. Neila elaborazione
connoscitiva. della nostra esperienza «reallà» e «verità» crescono pari pussu .
Realtà significa « realtà per noi» precisamente come verità è «verità per nol».
Noi assumiamo come «reale» e accettiamo come « fatto » ciò che giudichiamo come
« Vero » . E il vero è il bene, l'ulile; l'elica, dunque, è la base della
melafisica e della logica. È il James: Keallà è ciò di cui le nostre verità
debbono dar ragione, debbono controllare. Da queslo punto di visla la corrente
delle nostre sensazioni costituisce la prima parte della realtà. Esse ci sono
imposte, ci vengono non si sa donde. Non abbiamo nessun controllo sulla loro
natura, sul loro ordine e sulla loro quantità. Esse non sono nè vere nè false,
ma semplicemente sono. Sollanto ciù che noi diciamo di esse, i nomi che diamo
loro, le teorie intorno alla loro natura, al loro essere, ai loro rapporti
possono essere veri o falsi. Il secondo elemento della realtà è costituito dai
rapporli tra le sensazioni e le immagini loro nella 4 Siamo in piena metafisica
e come! Non solo la livertà è nel reale ina anche la cognizione. « L'usare e l'essere usato implicano «conoscere a cd cssere conosciuto
(«to use and to be used includes to know and to be know. La nozione della
materia morta non trova più favore nella scienza moderna Bul is not this sheer
hylozolsm?2 Non importa: l'umanismo è largo: non indietreggia davanti alle
parole « ilozoisino » 0 « panpsichismo » posto cne siano utili alla
interpretazione del basso (inferiore) in termini del superiore, « Sebbene non
sia che un metodo, tuttavia esso inclina a questa 0 et quella metafisica
secondo che meglio corrisponde a’ suoi canoni fondamentali, Stud, in Hun, JAMES
vr arde è RS | eee VI Il Pragmatismo nostra coscienza. Di essi alcuni sono
variabili e accidentali; p. es. quelli di spazio e di tempo, altri sono sempre
uguali a sè slessi ed essenziali perchè si fondano sulla intima natura degli
oggetti corrispondenti. Gli uni c gli altri di questi rapporli vengono
percepili immedialamente: sono «falli ». Tultavia la spe cie di falli più
importanti per la teoria della conoscenza è l'ullima, perchè comprende le
relazioni e- sas terne, le quali vengono apprese ogniqualvolta gli Da i oggelli
sensibili sono messi in rapporto fra loro e | debbono essere sempre
riconosciute dal pensiero logico-matematico: Il ferzo elemento della realtà
consta delle verità È antecedenti che debbono esser prese in considerazio- es
ne in ogni nuova ricerca: questo elemento ci oppone | molto minore resistenza
degli altri due: finisce quasi ty sempre col cederci il passo. i Ora, sebbene
questi elementi della realtà siano un po’ fissi, tuttavia, operando in essi
godiamo di una cerla libertà. Le sensazioni, p. es., sono, è vero; il loro
essere non dipende da noi; però dipende da noi, dal nostro interesse di
rivolgere l’attenzione a queste più tosto che a quelle; dipende da noi di tener
+ a conto di alcune e di tralasciare le altre; dipende da noi di dare, nei
nostri giudizi, una importanza decisiva alle prime 0 alle seconde . LS Noi
leggiamo le stesse cose diversamente secondo il punto di vista da cui le
guardiamo. La battaglia di Waterloo è considerata come riltoria da un ingle‘se,
come sconfitta da un francese. Così l’ottimista. legge nell'universo la parola
« vittoria», il pessimi. Id., îbid, Come? tra le verità antecedenti vi sono
ancl le relazioni elerne fondate sull'intima struttura dell'oggett mi cedono il
passe anche queste? Ma il loro valore non è i discutibile? non formano esse la
struttura del nostro pensiero? ‘Non deve riconoscerle sempre il pensiero
logico-matematico? À parte questa incoerenza, è certo che il James non sl pre
«senta con le audacie quasi spavalde dello Schiller: a vol sembra di trovarsi,
leggendolo, davauti a un realista e intel | lettualista autentico. Cfr. « Revue
Néo-Scholastiguev, , «Bulletin d’Epistemologie. = James, pers i: La teoria
della verità e della realtà È, sta la parola «sconfitta». «La esistenza della
real- © tà appartiene (ad essa) ma il contenuto suo dipende dalla nostra
scelta, e la scelta dipende da | noi» . La realtà è muta. Le sensazioni dei rap
(SAh porli loro non ci dicono niente intorno alla propria natura: siamo noì che
parliamo per loro. Noi rice 2 viamo il blocco di marmo, ma siamo noi che vi
scol piamo la statua. Giò vale anche per le parli « eterne » della reallà. Noi
scompigliamo le nostre percezioni Mei rapporli inlrinseci e le ordiniamo a
nostro pia . cere; le classifichiamo in serie, le raggruppiamo in classi,
consideriamo ora l'una ora l’altra come fondamentale, finehè le nostre credenze
formino quei sistemi di verilà che conosciamo solto il nome di logica, di
geometria, di aritmetica. Im ognuno di quesli ‘sistemi la forma e l'ordine è
evidentemente opera (umana . È difficile parlare di una realtà indipen «|
‘dente dal nostro pensiero. Essa si riduce al concetto di ciò che è già nel
campo dell’esperienza, ma non è | @ncora denominato, oppure all'assolutamente
mulo, o a, un limite puramente immaginario della nostra coscienza . Ad ogni
modo è inaccessibile, inaffer | rabile: quando crediamo d’'averla còlla noi ci
troviamo lra Je mani un semplice surrogato, una crea . lura del pensiero umano
anteriore che ce l'ha rega lala per il noslro uso e consumo . La corrente delle
sensazioni c'è, chi lo nega? Ma ciò che noi di ciamo di quel flusso è creazione
nostra dal principio sino alla fine. Noi condensiamo la corrente plastica | în
cose, a nostro capriccio: noi creiamo i soggetti e 1 predicali*dei nostri
giudizi veri e falsi: tutto cià «che è, è frutto della nostra elaborazione. «Il
mondo «| non è come vogliono i razionalisti l'edizione in (1 1a. dbig. « Die
Existenz der Wirklichkeit gehòrt ihr, aber hr Inhalt hingt von der Auswal ‘ RO
vahl, und die Auswahl hangt Ia., ivia. Il Pragmutismo folio infinita,
l'edizione di lusso elernamente complota che le coscienze individuali non
riescono a decifrare nella sua interezza e rifanno in lante piccole edizioni
finite, piene di errori di stampa, più o meno deformate e mutilate; ma è
un’edizione non ancora perfetta, che viene completandosi a poco a poco
specialmenle per l’attività degli esserì pensanti » . E questi la stampano
nelle loro edizioni; la plasmano nei loro schemi connoscitivi, in mille modi
diversi, secondo i loro diversi fini. E quei modi son lutti veri, hanno tutti
lo slesso valore di verità se rispondono al fine per il quale furono elaborati.
L'anatomico con sidera l'individuo come un organismo: la sua realtà sono i suoi
organi ; l'istologo vede in esso un comples- È so di cellule, il chimico un
insieme di molecole . Il n numero 27 si può considerare come la terza potenza
di 3, come il prodotto di 3 e 9; come la somma di 26 + 1, come 100 73, ecc.
ecc. Noi siamo creatori nel 0, conoscere come nell’operare. Il mondo aspetta la
sua forma _finale dalle nostre mani, Così il Pragmatismo apre nuovi orizzonti
alla forza divino-creatrice delPuomo ; così il pensatore è rivestito di dignità
LI nuova piena di responsabilità. 6 i Noi «solleviamo ad altezze nuove la
realtà pree- » sistente » se sappiamo credere, agire, lottare: la fede ci fa
salvi, ci porla alla conquista dell'universo, ul niglioramento progressive
della realtà La no: stra sorle è nelle nostre mani! Lungi da noi il fatalismo,
il quielismo, l’indifferentismo: la vita è un ar: cobaleno: vi troviamo tutti i
colori, a nostro grado: la noslra azione ve li crea. a VP Cfr.: La cultura
filosofica, , > dove ho tolta la traduzione delle parole qui citate. . Ù La
frase è di PAPINI, der Fiihrer der italienischen Pragmatisten » come lo chiama
il JAMES. NP». int Le parole sono prese dall'EuckeN ima non si ha alcuna e)
citazione di opera; EUCKEN parla di una « Erhohung des vorge i fundenen
Dascins. ine. , James, . SCHILLER: «like a rainbow Life glitters ti în all the
colours». /fum,, \?, uindi, o uomini, imparale a conoscere voi stesvi
consapevoli delle vostre vocazioni; inallargate le vostre finalità: sollevatevi
i | dominazione in dominazione; sappiate volere e sappiate creder?, cioè
uermare con tutto il vostro essere che le cuse stanno realmente come voi le
poele, © le cose vi ubbidiranno, e la fede \} farà salvi, ioè vi permetterà di
conseguire i. fini della vostra esistenza. Sappiate che dopo lutto la verità non
esiste in sè; ma parlate, pensale, agile come se real ente fosse tal quale voi
la vedete, voi non servi, na padroni suoi © suoi fallori» . Questa è lu
dottrina della realtà sostenuta dal agmalismo. LA RELIGIONE ‘NEL PRAGMATISMO
Sommario: x l. Le preoccupazioni etiche e religiose. L'esistenza di Dio. Il
concetto di Dio. \ 4. Religione e religioni. Esporre con una certa ampiezza le
dottrine pragmaliste, senza fare un posto speciale al modo con cui in esse sono
presenlali e risolti i problemi religiosi, sarebbe una mancanza grave. Chi ha
studiato o lello con amore, le opere al meno le principali dello Schiller e del
James, sa “che, allraverso ad esse, si sentono passare, come n fremito, più o
meno distintamente, due preoccu| pazioni; luna, più generale, che tulto
pervade, tulto “colora, tulto fondamenla: la preoccupazione etica: l’altra, più
speciale, che nasce dalla prima come condizione necessaria o postulato del
coronamento dei valori e delle esigenze eliche: la preoccupazione religiosa
(I). È vero che questa (la religiosa) nello Schiller non è così intensa e così
manifesta come nel James; lo Per questo io credo che, se si può e si deve
parlare di nn pragmatismo religioso (e così pure di uno epistemologico,
metafisico ed estetico) come di un complesso di applicazioni del principio del
Peirce alla religione (alla metafisica cecc.), non si può invece parlare di un
pragmatismo etico, come di lina specie 0 soltospeci® del pragmatismo: Tutto il
pragmaismo è etico: l'etica è alla base della epistemologia, della mea Lab
della SESLIgione °, della IOICUCE Di quest'ultima non È ames e Jo Schiller non
se ne son Ù A articolare, Il non ne sono occupati La Religione nel Pragmatismo
Schiller il véro filosofo del pragmatismo, sebbene meno popolare del James ha
lavorato sopratlulta a stabilire e consolidare la base stessa dell’edificio: il
carattere, cioè feleologico-morale di ogni nostra attività e di ogni prodotto
dell’altività umana: tuttavia sono numerosi i saggi nei quali egli si occupa
ex-professo, più o meno largamente della religione, V, e da per tulto si sente
che per lui la religione vale. - Del resto: non ci dice lui stesso,
espressamente, che il pragmatismo «non è soltanto un movimento che riguarda un
insieme di dottrine tecniche intorno al 7 problema della conoscenza, ma anche
un tentativo di determinare i rapporti tra «fede, ragione e reli . gione?» .
Quanto ai James è nolo per la sua stessa confessione che la prima applicazione
da lui falla del principio del Peirce fu un'applicazione ai problemi KS.
religiosi . Ed è noto del pari che, dal giorno del ; suo primo discorso
pragmatista all'Università di Ca È lifornia (1898) fino all'opera: « A
_Pluratistic Univer| Sen, attraverso la «Volontà di credere», « Le varie forme
dell'esperienza religiosa» e «Pragmatism », lulte le volte che gli si presentò
l'occasione, ha posto \ e risollo, a modo suo, i più fondamentali tra i pro- i
blemi della religione. Il James fu un? anima carat- leristicamente religiosa.
Dice di lui il Boutroux: Egli ebbe da suo padre una tenerezza intima per il
inisticismo del grande pensalore svedese Swedlenborg, il principio del quale
era la relazione tra’ gli esseri terrestri e le potenze spirituali. Questa
«dottrina Swedenborshiana. circola traverso tutta la opera del James» . Egli
lrovava «la forza e lu pace del cuore e dello spirito nella fedeltà alla
crcdenza che fuori del mondo del nostro «pensiero co: Sciente ve ne sono altri,
ai quali noi allingiamo le energie capaci di arricchire e di trasformare la no-
Studies in Humanism, Essay XVI, p. Pragmatismus. BOUTROUX, IV. James (Rev. d 5, Db, isa Metaph. et de Morale, SEE.culi Il
Pragmatismo stra vila» . «Chi sa scriveva egli, conchiudendo
un’opera classica sulla religione se la fedeltà di ogni uomo alle sue umili
credenze personali non possa aiutare Dio stesso a lavorare più efficacemen{e ai
deslini dell'universo? » . Aggruppo l'esposizione intorno a questi tre punti:
Esistenza di Dio; Concelto di Dio; Religione e Religioni. Cominciamo con James,
La storia della filosofia è in gran parte la storia del conflitto dei
temperamenti umani, Ogni filosofia è l’espressione, il riflesso del carattere
intimo dell'uomo, la traduzione in idee del lemperamento; ogni intuizione
dell'universo (We/lanschauung) è nè più nè meno che un complesso di reazioni
del carattere umano assunte, o a propria insapula, o deliberatamente, in faccia
alla realtà . Questo spiega il sorgere dci sistemi e il batlagliare continuo
dei filosofi. Noi possiamo distinguere due principali tipi spirituali d'uomini
aventi caralterisliche affalto diverse: l'uomo dalla (empra tenera
(lender-minded) e l'uomo dalla tempra dura (tough-minded), cioè il tipo
simpatico c il cinico . Mettele questi due tipi profondamente diversi in faccia
all'universo e chiedele loro una dottrina: avrele da una parle il malerialismo
sensualista, con lutto il suo contenuto di scetticismo e di pessimismo, come
traduzione del temperamento rude e cinico; dall’altra lo spiritualismo con
contenuto ottimistico, quale espressione deì tipo dalla tempra tenera.
L'antagonismo di queste due dottrine, il contrasto dei due lemperamenti
malcrialistico e spiritualisti co assumono tulto il loro speciale rilievo di
opposizione davanti al problema dell’esistenza di Dio. Il L'Expérience religleuse, . /ui, . : Li Mi JAMES, Der Pragmatismus, I
Vorl. p. 3-6; 4 Pluralistio. ; Universe, p. 20 Der Pragmatismus, p 7: A Plural.
Univ.
La Religione nel Pragmatismo complessa delle cose che vediamo, che
esperimentia. mo e che abbiamo convenuto di chiamare « mondo » sono il prodotto
della materia o di Dio esistente fuori e sopra la maleria? «La materia produce
tulte le cose 0 e'è anche un Dio?» . Ecco il problema. Il quale non sarà
risolto mai e la storia è là a dimostrarlo in base alle vuote, astratte e.
sottilissime discussioni sull'essenza intima della materia € sui suoi caratteri
osservabili o su pretese visioni htelleltualistiche de! Dio che è in questione
. Ogni speculazione è impotente di fronte al materialismo ateo a dare una
solida base razionale alla religione: i due grandi (entativi sistematici di
dimostrazione dell’esistenza di Dio il teismo scolasti ‘co e l'idealismo
trascendentale hamno fallito al loro scnpo. Tulli conoscono gli argomenti
classici della filosolia Scolastica. Ebbene, Hume, col cacciare per sempre la
causalilà dal mondo fisico, ha reso impossibile ogni inferenza dal creato a una
causa prima; del resto l'idea di causa è troppo oscura per servire di
fondamento a tutta una teologia. Dopo Hume, Kant ha dimostralo che, Dio,
l'immortalità e la liberlà, non avendo alcun contenulo sensibile, sono parole
vuole di-senso dal punto di vista della conoscenza (corica, e ha fatla
giustizia una volta per sempre della vecchia leologia, che ora non regna che
nel volto e non è difesa che da qualche ritardatario. Il darwinismo ha dato il
colpo di grazia alla prova per mezzo delle sue cause finali. L'ordine e il
disordine che noi troviamo nel mondo non sono che invenzioni umane: chiamianio
ordine ciò che corrisponde a un nostro ideale, disordine ciò che se ne I metodo
praginalista in: Saggi pragmatisti, p. 15 (traduzione PAPINI). Occorre far
notare che questa visione degli ontologi non è da confondersi con la ?n!uizione
del sentimento, intuizione sorda e vivente, della «philosophie nouvelle»? Vedi: PIAT, Insuffisance des Philosuphies de l'Intuition, p. 129, Sg. Il
Pragmatismo 61 allontana . Finalmente il pragmalismo, cacciando dal
mondo la necessità logica, ha tollo ogni sperana di una soluzione per coucetti
del problema in questione, di modo che le prove dell’esistenza di Dio non sono
valide che per coloro che già credono in Dio i e debbono trovare degli
argomenti per difendere tale 3 3 i A “precredenza . ; L'idealismo
trascendentale non è più felice nel suo SG tentativo di dare una base solida
alla fede: vedremo quali assurdilà sono implicite nel concetto di una coscienza
concrela infinita che sarebbe l'anima de! x - inondo: vedremo a che si riduce
l'Assoluto. e «E allora? Quale altra via rimane aperta per risol vere il
problema? Già nell'opera : La volontà di credere, il James assegnava ai molivi
emozionali un valore definitivo, nel casu che l'intelletto non polesE se
offrire delle ragioni sulficienti per l'adesione a i doltrine di caraltere
religioso. La via è aperta: metliamoci in essa. La questione: « Dio esiste? »per
il pragmatismo si risolve in questa, più determinata e più chiara: «Quali
conseguenze pratiche importa (| per la reallà, per noi, l'esistenza di Dio?» Se
prali= camente, cioè dal punto di vista del criterio della uti.lita pratica, la
negazione dei malerialisti vale quanlo l’allermazione dei leisti, le due teorie
sono equivalenti in lutto poichè delle teorie non esiste che il di lato e il
valore pratico (9). 7 | Ebbene, la questione se il mondo sia creazione di Dio o
prodotto delle forze materiali può essere conpe sideralo da un doppio punto di
visla: relrospettivo + e prospettivu. lFingiamo che il mondo sia completo. ti
ed evoluto in tutte le sue partì (punto di vista retro| spettivo). Esso non
sarebbe che una somma di ri sultali buoni e caltivi, dalla quale è escluso.
qualun Jaars, L'Expérience religicuse, D. 418 (in nota), p ce 369-331. ia a
JAMES, L'Erpérience reliyicuse: « Pour celui qui déjà croit en Dieu ces
arguments sont solides... La On {ltoure... des
arguments pour défendre ces croyances le doit les trouver ». : di Ò NI Vol., p.
59; L'Experience JAMES, Der Prugmatismus, religlouse. INA La Religione
nel Pragmatismo que aumento e qualunque alterazione. Da un mondo lale noi non
avremmo nulla da sperare e nulla da temere, perchè il potere creativo,
qualunque fosse slato, si sarebbe esaurito tutto in quello che è, che è
irrevocabilmente, in tulle le sue particolarità: uno dono che ci è stato dato e
che non può essere ripre- ì so. Orbene, in lale ipotesi, «quale sarebbe il
valore «di Dio, sc ci fosse con la sua opera compiuta e ìl suo mondo già
trascorso? » . Egli non varrebbe niente più del suo mondo; da lui, come dal suo
mondo, non avremmo nulla da sperare e nulla da lemere, poichè egli, secondo
tale ipolesi, nulla potrebbe togliere 6 aggiungere a ciò che è. A un Dio simile
noi saremmo riconoscenti per quello che ha fallo, non per altro. lì ora
prendiamo l'ipotesi contraria, che, cioè, le parlicelle di materia, seguendo le
loro «leggi» polessero fare lullo quello che, nell’ipotesi precedente Da fatto Dio:
saremmo noi loro meno riconoscenti che a Dio? «In che soffriremmo noi mancanza
se lasciassimo cader: l’ipotesi di Dio e facessimo responsubile la sola
maleria? Come, essendo l'esperienza definitivamente cd irrevocabilmente ciò che
è sfata, “polvebbe la presenza di Dio in essa renderla più vivente e più ricca
al nostro sguardo?» « Chiamiamo materia la causa del mondo e non leviamo
neppure una parle di quelle che lo compongono; nè, sc chiamiamo Dio la causa,
esse aumentano ». Dunque «materia e Dio significano precisamente la stessa |
cosa, cioè il potere, nè più né meno, capace di fare | questo mondo
celerogeneo, imperfello e tuttavia ter| Minato », e perciò «la dispula tra il
materialismo e il leismo diventa, in questo caso, oziosa e insignifiante». Se
la presenza di Dio «non porta un giro v lin risultato differente all'insieme
del mondo, non Ù può certumente accrescerne la dignità; nè gli (al: RE TIE
JAMES, 12 metodo pragmatista, in Saggi È : MES, li SI, gi pragmatisti, x D.
15-17. Noto una volta per sempre che le Datore Calo da 3 Saggi pragmatisti, e
messe tra virgolette sono della traduzione | del PaPINI e del LruNarbo, Jl
PAPINI ha tradotto IL Metodo | pragmatista dall'inglese, James, 0 Metodo Prag
matista; Dì mus) ip, 06 g Dp. ; Der Pragmatis: mondo) verrebbe nessuna
indegnità se Dio non hi fosse e se gli atomi rimanessero 1 soli attori ch È
scena» . È saggio colui che volta le spalle a siffat‘la inulile discussione . 3
‘Meltiamoci ora a considerare il mondo da un punto di visla prospellivo;
poniamoci « questa volla nel inondo reale in cui viviamo, mondo che ha un
fuluro, che è tullavia incompleto. In questo mondo non finilo l’allernativa di
«ma lerialismo o teismo è intensamente pratica». Essa si può formulare così:
«In qual modo il programma della nostra vila è allo a variare, secondo che si
considerano i fatti dell'esperienza come configurazioni di atomi senza finalità
(materialismo), oppure come dovuli alla provvidenza di Dio?» (teismo). È vero
che in questo mondo non finito la materia fa prati camente lutto ciò che può
far Dio, che essa equivale u Dio, che Dio è superfluo e cessa ogni legiltima
richiesta della sua esisienza? E vero che «la materia, di cui paria Spencer,
per la quale si compie il proi cesso dell'evoluzione cosmica, è veramente un
prin| cipio di perfezione infinita quanto Dio? ». Vediamo. Secondo il materialismo e la sua «
teoria dell'evoluzione meccanica, le leggi della distribuzione della materia e
del moto» sono rivolte incessante_Inente al disfacimento del mondo, «a
dissolvere tutte le cose che hanno falto evolvere ». Così il Balfour cl
rappresenta l’ullimo previdibile stato dell'universo quale ce l'ha dalo la
scienza evoluzionista: «Le eNergie del nostro sistema si consumeranno ; la
gloria del: TR cselrata, e la terra, inerle e desolata, a disturbato 1a oltre
la razza che per un momento E SS GLILI a sua soliludine. L'uomo cadrà nel EF va
suoi pensieri periranno. La inquieta a.. le «azioni immortali » moriranno, e
l'ai More, più forte che la morte, sarà come se non foss mai slalo. Nè vi ‘'à
Il i i sli se 1 sarà nulla che sia meglio o peggio i fu) d04, DD. La Religione
nel Pragmatismo per lulto ciò che il lavoro, il genio, la devozione e la
sofferenza dell'uomo avranno fentalo di effettuare durante età innumerabili » .
Dunque la sorte ulti ma di ogni cosa e di ogni sistema di cose cosmicamente
evolute è tragedia. Nulla rimarrà di ciò che è slalo: non un'eco, non una
memoria: la rovina sarà universale. È si noti: « questa rovina e tragedia
finale sono nell'essenza del materialismo scienlifico. Le forze più basse, e
non le più alte, sono le forze eterne o quelle che sopravvivono ultime nel solo
ciclo di evoluzione che noi possiamo definilivamente vedere. Ma se Dio esiste,
i risultati pratici dell'evoluzione dlel mondo saranno ben altri. « Un mondo
che conlenga un Dio che dica l’ullima parola, può bensi arderè o ghiacciare, ma
però noi pensiumo che Egli pensa sempre ar vecchi ideali e ne assicura che
alriveremo a goderne; perciò il naufragio e la dissoluzione non sono mai
assolulimente finali. Ml bisogno di un ordine morale eterno è uno dei più
profondi bisogni del noslro cuore. Qui giacciono i significati reali del
materialismo e leismo...; matlcrialismo signitica Ja negazione del. l'ordine
morale eterno e l'esclusione delle speranze ultime; il teismo significa
l’afiermazione di un elerno ordine morale e dà libero corso alla speranza.
Un'altra conseguenza pralica di grande importan: za deriva dalla affermazione
feislica: il sentimento d'intimità col mondo. I mulerialismo con la sua visione
impersonale dell'universo ci pone di fronte a una realtà muta, in: differente,
brutale che distrugge via via ltutlo ciò che crea, senza curarsi del bene e del
male, e dei bisogni umani. I bisogni umani! Ma che cosa è ma l'uomo per il
quale si dovrebbe avere dei riguardi: L'individualità di ciascuno di noi è come
una BalFOUR, The Fondalions of Belie{ (Le basi della fede) p. 30, citato dal
JAMES in; Meludo praymatista, pp. 21-22, in. Der Pragmalsmus, JAMES, IL Met. Pragm., p. 22; Der Pragmat,, D. 66. Zuî Il
Pragmatismo = rrasca, 7 are in burra sopra: unt ma senza trequi epolto;che
Loano È AESLLUSRANO FOT sj venti e le onde c iizoirenomoni Uasc due i i non
siamo che degli €} gli eventi . Come otza (dol flusso irresistibile deG Letta
così falla? È Si simpatia e amore per o a senoi mettiamo 6, invece, nelle cose
0 MIO a esse ci appariscono n Dio una som idenzar allora. lime al nostro cuo| ù
calde, viù vicine a e voni saremo più estra"o pensiero : e al Nostro La
non lo saranno a noi. Ri Mg ici co ce eciesse: ‘agmalistico sì polrebbe dire Da
un punto di vista DER fra il maferialismo e il le la differenza che passa fra
de senlire i no: CE "nali el concepire e sentire ; O spiritualismo) nel
concepire : I ROGIE BLOGO SÌ differenza sociale. £ i rapporti col mondo è una
eee iamo malerialisti, noi dobbiamo DR È SIGrgnn {ra socio, il mondo, difidenti
e USE E guardia che non ci GU slringorit Spiritualisli noi possiamo fidare li,
S SECOLI Nexbitualisti SIAE n ere fidenti sulla nostra " tai Ise peosstere
ident so utile, che on ai Rostri bisogni emozionali, che ci fa ‘Procedere
coraggiosi nelle nostre esperienze sulla Tealtà nella speranza che ln realtà
risponda alle do mande che le rivolgiamo, è una Sani UerisUca della | Verità,
noi dobbiamo concludere che il (eismo è vero © il materialismo è falso. Vi
sonoaltre ragioni che autorizzano a tirare conclusione in favore dell’esistenza
di Dio. Se Dio, Egli produce differenze prati porti call'universo; se c'è un
Dio, renze « nella sorte finale del mondo : lo. Ma possiamo dire d questa c'è
un che nei nostri lap questo s'è vedu i produca differ . Ina durante tutto il
ere che l’esistenza di Mella sorte finale do» Ammetl ì, L'Expérience
religieuse, D. >, Il Metodo pr agmut.,; 4 Pluratistie Univer Il Met. Ppragm.
Egli produce diffe È più: se c'è un Dio noi possia-. no aspellarci che egl enze
non solo, | corso del monDio non possa a 66 La Religione nel Pragmalismo
cangiar nulla nella nostra esperienza non è affermare ‘l’inverosimile? «il vero
significato di « Dio » sla appunto in quelle differenze che debbono essere
ammesse nella nostra esperienza, ove il concello sia ve“ro. Ebbene queste
esperienze esistono cd hanno un ‘intlusso polente sul sentimento e sulla
condolta. La Z esperienza fisica, o percezione degli oggetti esterni, e la
esperienza psicologica pura c semplice limitata alla tà percezione deil'io, non
colgono la realtà tolale e pie‘q namente reale, e non sono le uniche forme di
espericoza: ve n'è una terza: l’esperienza religiosa che (ci dà una massa di
esperienze concrele affalto originali. «Se voi chiedete cosa sono queste esperienze
vi dirò che sono conversazioni coll’invisibile, voci e visioni, risposte fl
preghiere, mutamenti di cuore, Ta liberazioni da paura, influssi di speranza,
assicura zioni di appoggio, ogni qual volta certe persone si mettono in una
cerla attitudine interna, con certi modi appropriati. Il potere viene, va e si
perde, e può esser trovalo soltanto in una certa direzione determinata, proprio
come se fosse una cosa concreta e maleriale» xl}, Vedremo più sotlo perchè
praticamente parlando è cosa di poco momento che il Dio della teologia
sistemalica esista o non esista; «ma se il Dio di queste particolari esperienze
è falso, è una cosa lerribile per quelli la cui vita è poggiata su tali
esperienze. Concludendo: «la controversia teislica assume un lreniendo significato
se noi la saggiamo coi suoi re; sultati nella vita attuale » . Il naluralismo,
il posiARI livismo e l’agnosticismu possono cominciare con culusiasmo il lavoro
rude della vita, ma liniscono fatalmente nella tristezza e nello scoraggiamento
inerte. Se invece, come afferma il teismo, la nostra vita ‘cosciente di lutti i
giorni fa parte d'un universo morale, armonivso, elerno; se ognuna delle nostre
sofl a O TAES: ALI relty., ). AMES, Mel. pragm. Sono appunto queste |
‘esperienze che formano Ìl tema e l RA) ci CRA la e la materia di: L'Experience
/£ Metod. Pragni. a N ll Pragmatismo 67° ferenze ha la sua ragion d'essere e il
suo valore; se il cielo sorride alla terra e se gli dei vengono a visitare gli
uomini; se la fede e la speranza sono come l'atmosfera della nostra anima,
allora la nostra vila scorre abbondante © colorita in mezzo a grandiose
prospellive i Possiamo tirar subito una conseguenza importanle dal punto di
vista pragmatlistico ; la speculazione èimpotente a condurci a Dio; noi
affermiamo la grande probabilità della sua esistenza in base alle conseguenze
pratiche, all'utilità reale, in contanti, che derivano dall'accettarlo come
esistente. Naturalmente, e lo vedremo sotto, il pragmatismo non può darci più
che una probabilità. Lo Schiller con lo stesso metodo giunge alle stesse
conseguenze. Col James egli rigetta le prove tradizionali dell'esistenza di Div
e fa una guerra spietata alla identificazione con Dio dell’Assoluto degli
idealisli trascendentali. Per lui la comune insufficienza delle prove
tradizionali sta nella loro astrattezza. Esse, infatti, sono applicabili alla
concezione di un universo qualsiasi, non ul nostro mondo particolare. Per
esempio: l'argomento cosmologico inferisce Dio dal fatto che vi è eausazione in
astratto; l'argomento fisico-teleologico è costruito arguendo, in maniera
affatto generale, dall'ordine un ordinatore . Ebbene questi argomen ‘li non
provano nulla perchè vogliono provar troppo. Dal momento che si possono
applicare ad'ogni solta di mondo, buono o cattivo che esso sia, ne segue che la
divinila inferita con questa specie di argomentazioni è affatto indifferente al
contenuto del mondo, al bene e al male che esso racchiude: è un Dio amorale,
che si può inferire così bene da un universo ollimo come da uno pessimo. La
inferenza di Dio dal mordo sarebbe ugualmente buona nel Cielo e nel l'inferno,
Ecco perchè tutti i lonlativi di ascrivere a Dio attribuli morali sono
condannati a ;certo insuc 30. JAMES, L'Experionce religieuse. Se il | cesso.
Trascurando gli aspetli morali del nostro mondo come si può giungere a un
principio morale gli esso? Ebbene, non è di codeste prove che noi abbiamo
bisogno; non chiediamo una prova dell'esistenza di Dio che sia valida per ognì
universo pensabile, mù per il nostro mondo aituale, che tenga conto del
contenuto concreto, reale delle cose che noi: esperimenliamo; ci occorre un Dio
il quale ci dia sicurezza, che nel nostro mondo vi è un polere capace e
disposto a dirigerne il corso . È È Il dialogo: Gods and Priestes (Dei e
Sacerdoti) è lullo una critica birichina degli argomenti razionali (teorici)
dell’esistenza di Dio. Dice Filono: «Mi pare che Vesislenza degli Dei si possa
inferire dall’esistenza dei sacerdoli, poichè, se gli dei non ci fossero, e che
ci starebbero a fare i sacerdoli? » Un argomenlo puerile, a dir poco, come si
vede. Eppure Anlinoro risponde: «Questo argomento è... migliore della più parte
di quelli dei teologi » . Più oltre Antinoro dice: .« Finchè il Dio ignoto non
è desideralo è incomoscibile » . Noi sappiamo che « inconoscibile », per
l’umanismo, vuole dire «non-esistente ». Ma dunque il nostro desiderare, volere
Iddio è creare, fare Iddio? Senza dubbio: «il desiderio fa reale l’irreale n. «
Gli dei sono reali in quanto responsi ideuli ai reali bisogni umani, che ci
funno realmente agire» . Dio 6 un postulato della fede ed è delia stessa nalura
dei postulati della scienza , cioè una supposizione uli- SCHILLER, Humanism.,
Ess, 1V, « Lotze's Monism »; p. 82. = lo non posso indugiarmi a esporre
largamente le teorie religlo5e dello SCHILLE", come ho fatto col JAMES: un
articola non basta a ciò, Del resto non è neanche necessario, perchè lo
SCHU.LER, quando pula di religione. si appoggia spesso al JAMES, €,
sostanzialmente, lo riproditeo ScHiLLER, Studies in Humanism, Essay.The gods
nre real as the ideal responses to real human needs, which really move us,
Studies in Humanism, p. 136. Lo ScHILLER cita qui: La tolontà di credere del
James, = "i si » etiam Lu e e ir__nnnn_nn_ RPEI EN oli Pragmulismo le, una
domanda di qualche cosa che corrisponda alle esigenze dell'uotno e mella
armonia in una speciale sfera di esperienze. L'uomo fa la verilà e la realtà,
come s'è veduto: È è vero e reale ciò che opera e in quanto opera; la soslanza
è allivilaà, e l'attività non esiste se non come attività per noî. La domanda
di Dio non è la domanda di un essere lrascendente, ma di uno perfezioÈ nante la
esperienza nostra . Perciò la questione: LI, Dio esiste? significa: Qual'è il
valore per noi del conX cetto di Dio? | siecome le concezioni di Dio sono mol|
le, qual'è il valore di esse, 0 dei varì tipi ai quali lulte sì possono
ridurre? E qual'è il migliore fra i concetti di Dio? $ 9. Nella filosofia
spiritualisla noi troviamo due specie di (eismo in senso largo: il leismo
dualistico, o teismo propriamente detlo, e il leismo monistico o panteislico.
Il primo è la elaborazione teologica della filosofia scolastica, il secondo è
proprio dell’idealismo posl-kanliano, 0 idealismo assoluto, o idealismo
simpliciter, che si voglia chiamare . Esponianoli brevemente ed esaminiamone il
valore alla luce del pragmatismo. >» Il'ieisino scolastico insegna che Dia è
la Causa Prima, la quale differisce tolo genere dalle sue creature. La sua
essenza è di essere a sé. L'ascità è la fonle di ltulli gli altri allributi
metafisici: necessità e assolutezza, immaterialità e semplicità, infinità e
personalità metafisica, ecc.; e degli attribuli morali: sanlità e onvipolenza,
onniscienza e giustizia, im mutabilità e amore, ecc. . Ebbene, applichiamo a
ScuuLer, ivi. Considerazioni simili a quelle del James contro ia visione
materialistica della vita nol troviamo li Humanism, Ess..: «The ethical
significance. of immortality ». Vi dintostra che la vita non è degna d'esser
"vissuta se non sono conservati i valori ideali. JAMES, A Pluralistic
Universe pp. 23-24; Der Pragmalismus, VIII Vorl. p. 192. a JAMES, L'Expérience
Reltgieuse, pp. 371-376; Saggi pragmat., IL metod. pragm. ar La Religione nel
Pragmatismo RO T questi attributi di Dio il principio del Pierce ec vedreL mo
che fra essi ve n'ha di più e di meno importanti. i Infatti, dal punto di visla
pragmalistico che divenN gono gli altribuli metafisici di Dio, distinti dai
suol attributi morali? Quali effetti possono produrre sulla nostra condotta?
Che cosa importa per la vita del. l'uomo che Dio sia a sè, che Dio basti a sè
stesso, che Dio non appartenga et nessun genere ecc. ecc.? «Come può mai l'«
aseità » di Dio loccarmi inlimamente? Quale speciale cosa posso io mai fare per
adattarmi alla sua « semplicità? n «O come devo de terminare lu mia condotta da
qui innanzi se la sua «felicità» è assolutamente completa?» Anche quan‘do di
quesli attributi ci si desse una dimostrazione logica rigorosa noi dovremmo
confessare che essi non hanno senso, 4 poichè sono lontani dalla morale, lontani
dai bisogni umani . Non è così degli attribuli morali. Essi risvegliano il
limore e la speranza e sono il sostegno dell’anima. Se Dio è santo non può
volere che il bene; se è onnipotente ne può assicurare il trionfo; con la sua
onniscienza ci vede nelle tenebre; per la sua iustizia, Egli punisce le nostre
colpe anche segrete. ègli è tulto amore, dunque perdona; è immutabile e quindi
possiamo contare sul suo amore. i Iddio, nella creazione, si è proposto come
fine la manifestazione della sua gloria; « questo dogma ha certamente una
qualche elficace connessione pratica ©. colla vila, 0, meglio, Phu avula per
l'enorme influen| za che ha esercitato sulla storia ecclesiastica e per ?
ripercussione sulla storia degli Stati curopei» . Cerlo, quest'ullimo dogma,
connesso con la concezione monarchica del mondo, di una divinità con la sua
corle e le sue pompe non corrisponde più alla nostra mentalità, ma gli aliri
attributi hanno un valore religioso anche attualmente. Sc la teologia scolastica JAMES, L'Excpérience religieuse, DD. 375 S86.: Il
Metod. Pragm.
JAMES, L'Expérience religicuse, p. 376; Il Metod. Pragm.. i LA 4 s = lì
Pragmalismo 1 polesse stabilire in modo irrefutabile che Dio li pos- e) siede
(gli attribuli morali}, darebbe una base solida si alla religione. Ma, come per
l’esistenza di Dio, cusì 19 per gli allribali morali essa ba fallito nel
tentalivo sl {lo Schiller ce ne ba detto il percl®). Si può provare d
storicamente che essi non hanno mai convertito nes- È suno. Provatevi a
dimostrare, scolasticamente, a uno | che dubita della bontà di Dio, che Dio è
buono per- ì chè non vi è non-essere nella sua essenza! Quegli ni altribuli
hanno valore non perchè e in quanto sono dedolti, dalla scolastica, a filo di
logica da certi du (erminali concetti o calegorie, ma perchè e in quanto ur;
eccilano in nvi la risposta di qualche sentimento at- A livo e fanno appello a
qualche particolare condotta = da seguire» , non quindi in base a speculazioni,
| Pi ma per la loro efficacia pratica. |, V'ha di più. La concezione leistica
(scolastica) dipingeudo Dio e la sua creazione come distinti l'una dall'altra,
anzi come affatto diversi, mette il soggello umano fuori di ogni contatto con
la più profonda realtà dell'universo. Dio è separato dal mondo e dal- . l'uomo.
Fra l’uomo e Dio vi è connessione o rappot= in - lo unilaterale, non reciproco.
La sua azione può toccarci, si afferina, (conte possa toccarci è un misleto) ma
Lui non può essere affetto dalla nostra reazione. Il rapporto fra noi e Dio non
è sociale: i due terni. | ni sono separali da un abisso (8). Dio non è cuore
del nostro cuore, ragione della nostra ragione, ma nostro maestro e giudice, ll
nostro dovere inorale è di obbedire ineccanicamente a’ suoi comandi, di aderire
pussivamente alle verità che non noi faccia > mo, ma che esistono per sè, «
by (iod°s grace QI CE ‘ decrec» . Ebbene, lutto questo meccanismo LEO= N
logico, che ha parlato così vivamente all’animo dei nostri antenati, con la sua
limitata elà del mondo, | con la sua creazione dal nulla, con la sua moralità
ta W) JAMES, L'Erper. relig., DD. JAMES, IL Met.
pragm., PD. 26 . Ca ye 2 JAMFS, A Plural. Univ.,7. “i James,
«Ad Plural. Univ. 72 La Religione nel Pragmalismo giuridica ed escatologica,
col suo gusto per le ricompense e le punizioni, col suo considerare Dio cone un
Jlegisialore esteriore, suona così vecchio al piu di noi come se si trattasse
di una religione selvaggia di stranieri. Le ampie vedute aperte
dall’evoluZionismo scientifico e lo marea monlanie degli ideali delia
democrazia sociale hanno cambiato il tipo del la nostra menlalità, e il vecchio
leismo monarchico è vielo e fuori di moda. IL posto del divino nel mondo
dev'essere più organico G più intimo. Un creatore esteriore e lc sue
islituzioni pussono essere professale ancora, verbalmente, nella Chiesa in
formule che sopravvivono grazia aila loro inerzia, ma la vila è lontana da
esse, non lano più adito nei nostri cuosti . Quel magnifico uomo nou naturale
che è il ‘Dio del teismo non cì soddisfa più; è solto il livello delle idee
morali correnti e perciò condannato dall’'alinosfera morale regnante, divenula
per noì indi. spensabile. I frulli che un tal Dio ha dato ai nostri avi hanno
perduto ogni valore per noi, le idee morali e sociati nostre ci costringono, sc
abbiamo bisogno di Dio, a foggiarcelo in corrispondenza alle aspirazioni e agli
ideali del lempo nostro . Ed ecco che l'anima contemporanea ha veduto la
possibilità di una più intima Weltunschauung; la visione panteislica di un Dio
immanenfe come sostarza inlima del mondo, e il mondo come parle di quesia
profonda realtà. Questi concezione hu assunto due forme diverse: la monistica e
la pluralislica . pp. 29-30. Lo stesso pensiero è espresso più largamente in:
L'Eaperience reliyteuse, Qhap. IN: Critique de la Saintele, pp. 250-284 La frase
è dell'Arzold. Cir: A Plural. Univ., JAMES, L'Ewper. relig. Si è detto che”il
Dio tiel tolsmo è rigettato dal JAMES semplicemente perchè così porta la moda,
Intendiamoci; se per ni0da si vuol significare «il complesso delle idee morali
e delle forme sociali» di una data epoca, l'osservazione è giusta; se per moda
s'intende quella brutta cosa che tutti conoscono, non credo che sia esatto il
dire chè il James giudica di Dio in base ad essa. Cfr.. L'Erpér, relig., 1. c.
JAMES, LI Plural. Uniw., pp. 30-31. Secondo il monismu la sostanza umana (e
mondia- ©. le) si identifica bensì con Ja divina, ma non diventa veramente tale
che nella forma della totalità. Lo spirito finito non ha realtà che neila
comunione con lo pi spirito Assoluto; cioè ìl divino esiste autenticamente È
solo quando è esperimentato nella sua assoluta l0 rà lalità. Pev il monista
essere significa due cose: se si È predica delle cose finite significa: essere
un oggetto Ì dell’Assoluto; se si predica dell’Assoluto stesso vuol i dive:
essere il pensamento dell'insieme degli oggetti. LvAssolulo ci Îa pensandoci,
precisamente come noi, nei sogno, facciamo gli oggetti sognandoli, o, in una
storia, i personaggi immaginandoli. Mondo e assojulo sono la stessa cosa
espressa con nomi diversi: pensiero e pensato (Gedanke und Gedachleg s – cf.
Grice, SIGNIFICARE E SIGNIFICATO – SEGNARE E SEGNATO – Meinung – ge-meint).
Quale grandiosa concezione nella sua terribile unità!» esela: ma il James .
Quale intimità fra il mondo e 1 ASsolulo! > Ma, pur troppo, a un esame
diligente questa 31 LI St x. milà ci apparisce illusoria e materiale; in realtà
il divino è affatto estraneo al mondo come nel teismo monarchico . E in vero:
per lassolulisla noi, POSI ad uno ad uno nella nostra finilezza empirica non
abbiamo nessun rapporto con l'Assoluto; per far (parle di esso dobbiamo perdere
l'essere nostro individnale con la sua limitatezza e coi suoi difetti. L'AsEa
solulo è noì e lutte le allre apparenze, ma non è I nessuno di noi in quanto
fali, poichè nel tutto TION x siamo « trasformati» diventiamo altra cosa. Dio
quaFat: tenus infinilus est è altro da Dio, qualenus humanam wr mentem
conslituit ha scritto lo Spinoza, il primo ; grande assolulisla . La vera
conoscenza di Div = serive l'Hegel comincia quando conosciamo che le cose,
quali ci si mostrano immediatamente, non han: ‘no verilà . L'Assoluto secondo
il Taggarl non è processo, ma stato immobile: il movimento JAMES, Zbta. James,
A Plural. Univ., Di. » DI art ri È aaa” ul = Pa. ASTRA La Religione nel
Pragmatismo il cangiamento sono assorbiti nella sua immutabili È i come forme
di mera apparenza . Che cosa più DA estranea a noi di un essere che non è nè
intelligenza nè volontà, nè una persona, ne una collezione di persone, nè vero,
nè bello, nè buono nel senso che noi diamo a queste parole? come scrive BRADLEY
[citato da Grice, Prolegomena]. Che cosa facciamo di questo mostro metafisico
incapace: di odiare e di amare, di soffrire e di desiderare? L’Assoluto non può
essere personale nel senso ordinario della parola; dunque non può interessarsi
delle persone: la sua relazione con ess? è tutt'al più una relazione di
inclusione, puramente logica, quindi, non morale . Io non posso avere nè cuore
nè pensiero per un essere che nulla ha comune con me; se Lui nella sua inerte
auto-beatlitudine non s’inleressa di me come posso io interessarmi di Lui? =
Non solo l'Assoluto non è un principio morale, ma non ha neppur valore
scientifico. Per aver valore scientifico dovrebbe essere un aiuto alla
comprensione intellettuale dell'Universo. Ebbene Esso non è la ragione suprema
ed ullima di ogni cosa in par ; ticolare (e l'universo si compone di cose
particolari) > appunto perchè è la ragione esplicativa di ogni cosa î in
generale; e qual'è il valore di una spiegazione gemerale che non spiega nulla
in particolare? . È, come si vede l'applicazione all’Assoluto dell’astrat lezza
dei concetti con i quali sì prova, in teologia, 2 che Dio esiste e se ne
deiermina l’essenza, secondo lo Schiller. s JAMES, Ivi; SClilLLER, Stud, i D p
o i ud. in Hum. Essay XII, passim; JAMES, 0p. cit. pp. 47-48; SCHILLER, iul, p.
286 g. e: (Essr IV, . IDRA RRE JAMIS, ©p. cut., avi,; SCHILLER, Ess. JV.
ScHILLER® Stud. in Hum,, D. | James, A _Plural Univ., p. id; SCHILLER, Stud. in
Hum. bp,; « If th» One is neither of these {hings (beautiful and | good), I
will not worship it. nor call it Good. If it is indifferent to 9ur Gocd, I am
indifferent to its existence n. SCHI,LER, Stud, in IHum., p. 25). db Ît
Pragmatismo Ti) Ma c'è di più. Uno dei problemi che ha maggiormente
alfalicalo il pensiero umano è il problema del î male, il più fondamentale e il
più pressante dei problemi religiosi. Esso ha un lalo teorico e uno pratico. Il
teorico si formula: « Com'è possibile il male?» Il prutico: « Come liberarci
dal male? » Il primo sor ge dall’impossibilità di conciliare la bontà di Dio.
con la sua onnipolenza e con la sua infinità. Se Dio è il tutto, la perfezione
assoluta, senza limitazione nè possibilità di limiiazione, donde il nale? Se
Dio è onnipotente perchè non trionfa del male, di tulru il male? . li panteismo
assolulista ci dice che la periezione di Dio è la sorgente delle cose; ebbene,
guardate: il primo altu di questa perfezione è la spa ventevole imperfezione di
tutto il finito sperimenta bile. Come mai la perfezione dell’assoluto, richiede
7 queste schifose forme di vita che troviamo nella realtà? Ecco il problema che
nessun assolutista € . nessun infiniusta potrà maì risolvere. Negarlo nou è
risolverlo. Lire, come fa l’assolutismo, che la impertezione del tuito non è
che apparenza, una illusione degli esseri finiti, che il maligno non esiste 0 è
assorbito con Dio nella sintesi superiore dell’Assoluto, ecc., ecc., non è
risolvere, ma ingarbugliare il problema. Il male c è è noì vogliamo
liberarcene. L ìl problema pratico si presenta: « Come scemulti | x la quantita
del male che è nel mondo? ». Il lato pratico del problema, chie è il solo
veramente importante, non ha sensu per l'assolulista: tutto ciò che è, è
necessariamente come apparenza dell’Assoluto : ogni cosa l determinata nel suo
essere e nel suo divenire; ia connessione fra le cose è assoluta, ogni evento è
determinato da lulti gli eventi . Non esi lai” sad SCHILLER, po 287-258. nati
James, 1 Pturat. Univ. , Una simile domanda è rivolta dal James al teismo
creazionista del Leibniz (e si può | rivolgere ad ogui specie di creazionismo).
Vedi: A «Plural. Univ.. « Perchè Dio crea liberamente questo mondo imperfetto,
e non si contenta di contemplarlo nello schema ideale perfetto? James, 4
Plural. Univ. La Religione nel Pragmatismo ioni; i é che stono possibilità di
nuove connessioni; non vi è c ; DE ‘possibilit: quela che s’identitica Son IP
DESeRa silà. L’indelerminatezza del reale e la bo. FR na sono chimere. Ecco a
che conduce. la Assoluto. Eibovo queste terribili accuse ACCIAIO deil’Assolulo
noi ci aspettiamo di NEdSri dan nato alla irrealtà dal metodo PrOgmal sa MEO
amet no RO . Dal punto di vista intel: ì es , E ris : CRA gua SelSsolnio Do i
SA ISRUIL SDOlai elipotesi RO se l'Assoluto rende dei serDi all'uomo. Orbene,
quantunque l'Assoluto sia e non possa essere il Dio della religione popolaure ordinaria
e non si debba confondere col Dio del Cristianesimo c della Lcologia ortodossa
ne vedremo più sotto il perchè tuttavia è stalo e può essere il Dio di una
certa classe. d'uomini, che in Lui solo trovano la pace. Ciò che sembra
logicanente assurdo c impossihi può essere dimostraio in q non le dice Schiller
ualche modo con una fede eroica e palelica, Non v'è materiale così poco
proInettente che non possa divenire il fondamento di una veligione. Non' vi
sono conclusioni così bizzarre che non possano essere accellale con fervore
religioso. Non vi sono desideri così assurdi Ia cui soddisfazione non possa
essere riguardata come un atto di cullo . Perciò l’assolulo può esistere ed
esiste come Dio se ha una reale iniluenza s ulla vita umana, se è qual“ehe cosa
di vitale e di valutabile pragmalicamente. Ebbene, la storia delle religioni ne
ha dimostrato l'utilità. Vi sono unime che hanno bisogno di una sicurezza
assoluta che l'esito del mondo sarà buono, che l'universo non audrà in isfacelo
sotto il COZZO Zut; Der Pragmatismus, Vorl., ASSI, SCHILLER, S/ud. in Ilum. Iîì
Pragmatismo Ti degli clementi instabili e fortuiti; lale sicurezza non può
aversi che ammettendo un'assoluta necessità e una interna coerenza del mondo,
una determinazione a priori del futuro. Vi sono anime che provano un sentimento
d’orgoglio al pensiero di essere una parle, una «manifestazione », un «veicolo»
o una ripreduzione della Mente Assoluta . Vi sono quaggiù anime stanche,
accasciate sotlo il peso del male, incapaci di trovare in sè stesse la forza di
vincerlo; la loro vita si sfascia ed hanno bisogno di risolversi nell’Assolulo,
come una goccia d'acqua nel mare. Noi tutti abbiamo dei momenti in cui
aspiriamo al Nirvana, alla liberazione di noi stessi dalla esperienza finita.
Questo stato è proprio degli Indiani, dei Buddisti e dì certi temperamenti
mistici ai quali è conforto ed ebbrezza il sapere « che tutto è necessario ed
essenziale, anche l’uomo col cuore e con l’anima ammalati: che tutto è uno in
Dio e che in Dio lullo è buono. che in que-. slo mondo di apparenze, qualunque
sia il nostro successo, siamo sempre dei miserabili. Vi è dunque un istinto
dell’Assoluto. L’Assoluto può servire all'uomo, e perciò, nonostante le sue
assurdilà, il pragmatismo lo rispetta ci dicono a una voce il James. e lo
Schiller poichè gli istinti umani sono preziosi © sacri e tutto ‘ciò che opera
è vero finchè opera. IL’Assoluto è salvo sotto le grandi ali della
misericordia... del pragmatismo., Il quale pragmatismo inclina tuttavia ad
un'altra concezione del mondo e quindi di Dio. L’'Assoluto mena necessariamente
all’indifferenlismo e al quielismo; non è uno sprone al lavoro audace dei forti
che non rifuggono dal male della vita ma lo affrontano pur nel dubbio di
trionfarne, esso è per le anime un oppio spirituale; è il Dio dei deboli, degli
stan- JAMES, Mer Praymatismus, VITI Vorl., passim; SCHILLER, Stwal. in Mum.,
JAMES. Numerosi esempi di questo singolare stato d'anicao ha offerto il James
in: L'Expér. relig.,JAMES, Der l'ragmat.; SCHILLEK, op. c., p. YI. fo) La
Religione nel Pragmatismo chi ; il pragmatismo non può accertarlo. Si è
aCcusato il pra matismo di irrceligione; @ torto però. Non è a credere che la
dottrina pragmalista, rigeltando VAssoluto e il Dio del teismo monarchico,
neghi che il mondo contenga in forma di coscienza qualcosa di più grande e di
meglio che la nostra coscienza. Forse che la nostra fede istintiva in esseri
superiori, il nostro persistente rivolgersi verso una società divina non è che
una illusione patetica di anime incorreggibilmente sociali e immaginative? .
No, l'ipotesi di Dio è vera, perchè ha una eMceacia reale; per quanto possano
essere gravi le difficoltà che le si oppongono, l'esperienza dimostra che essa
opera. Il problema di Dio consiste in questo: come elaborare l'idea di Dio in
muniera di farla entrare in accordo con le allre verità operative? , Ebbene, è
logicamente possibile di credere in esseri sovrumani senza punto identificarli
con l'Assoluto. Il con_celto dell’Assoluto sta in funzione del monismo
idealistico ; il concetto pragmalista di Dio sla in funzione del pluralismo: è
la forma pluralistica del panteismo religioso. Il pluralismo in quanto ha
rapporto con la religione ammette col monismo la immanenza di Dio nel mondo,
come vita e sostanza profonda delle “cose, sostanzialmente identica con la vita
e con l'essere più vero dell'uomo , ma differisce inconciliabilmente dal
monismo negli svolgimenti ulteriori della lesi unica. Per il pluralismo la vera
realtà delle cose è la loro individualità. Il mondo è collezione, non unità.
Ogni JAMES, iui. Jimes, Her Praugmal, Anche lo Sc È Ste 4 DI È 162, A o
SCHILLER prois contto LASERSA CIFITTRLIEIONO fatta alle nuove dottrine f adley,
Cfr: Stud. in Mum., D. . Per Îl res della citazione, vedi; A Plural, Unlv.. Per
E Jamrs, ber Pragmat., James, A Plarai. Univ, Schiller parla del Pluralisino in
generale in: Stud. in Human D ; vl ROSSO alla sfuggita in altri luoghi per la
relazione del. pluralismo con l'Umanismo, vedi. Humanism, PI LA SE cosa
pensabile, per quanto vasta e inclusiva, ha un ambiente esteriore: non è mai
(ullo-inclusiva (AU inclusive). Nessuna inchiude lulte le cose assorbendone la
realtà tutta, nessuna domina su tutte. Men{re la realtà del monismo è
caratterizzata dalla All form (formia del tutto o dell'uni-tulto), quella del
pluvalismo è caratterizzata dalla Zach-form (forma del le individualità o
distributiva, come altrove la chiama il James): è la forma dataci dalla
esperienza iminediata. Il mondo pluralistico è piuttosto una repubblica
federale che un impero, un regno. L'unione delle cose singole atomi e unità
spirituali non è compenetrazione di tulte in ognuna, non è il tipo del la
unione monislica della tosalità-unità (Alleinheit), non è complicazione
universale, ma contiguità, continuità, concatenazione di individui; è il lipo
di unione synechislica , quindi vi è dislinzione e indipendenza. Perciò nessun
centro di coscienza, nessuna azione puo lutto abbracciare: qualche cosa sfugge
sempre e non può mai essere ridotta all'unità to) Non c'è un'assoluta unità
causale del mondo; non cè un'assolula unila generica; non e'è un'assoluta unità
teologica e morale; non c'è un’assolula unità estetica, non c'è un’assolula
unità noelica attuale JAMES, A Plural Univ.. Il synechismo è quella tendenza
del pensiero filosofico che fa dell’idea di continuità una delle più Importanti
in filosofia. Il continuo è inteso come qualens cosa le di cui possibilità di
determinazione sono inesavribiti. Oltre questo synechismo che è metafisico ve
n'è uno epistemologico, cioè la concezione della verità sistematica come
gradualmente approssimabile, ma non mai interamente taggiunsipilo dal pensiero.
I.'uomo tende a una interpretazione scinpre più razionale e coupleta dell'universo,
ma ogni fase del processo conoscitivo non è che una razionalizzazione parziale
della realtà. CIr. l’arucolo del PrRcE Pragmatism nel ictionary of
Philosophy del Bal&win. Secondo il Peirce il | Pragmatismo è parte
deila dottrima più larga del synechismea. (Credo che il nemne sia del Peirce).
Cfr. la bellissima opera Thegries of Knowledge, del P. WALKER S. T., TLongmans,
Londra: da essi ho prese queste cliazioni n proposito del symechismo, dal La
Religione nel Pragmalismo dell'universo . Vi sono «reali possibilità, reali
indelerminazioni, reali incominciamenti, reali finì, roali mali, reali crisi,
reali catastrofi e reali scompi . Nel mondo accanto all'ordine vi è il Cso ne,
accanto al sapere, vl è l'ignoranza, accanto a bello il brutto, accanto al bene
il male: non vi è dunque perfetta, unità, ma molteplicità reale neil unità
imperfetta. Forse l’unità perfetta non vi sarà mai; forse non potranno essere
liberate dalla disgregazione e dal disordine che certe parli del mondo, quelle
alle quali si estende la nostra allivilà uni ficatrice. Ad ogni modo la piena
unità, se sarà possibile, nella ipotesi pluralista non è al priucipio ma alla
fine, non un primo ma un ultimo ; la salute ogni salule, anche ia parziale non
è necessaria, certa a priori, ma solo possibile. Nella concezione assolulista
il fondamento della realtà è l’unità statica; nella pluralista sono delle
possibilità, pure possibilità. Il pragmatismo riconosce un valore reale alla
prima, ma preferisce la seconda, come più in armenia col suo temperamento, poichè
essa è alta a suscitare nel nustro spirito un numero maggiore di esperienze
future e sprigiona in noi determinate allivilà. Il suo effetto sull'uomo non è
il quielismo, 1a il lavoro strenuo, poichè com’essa insegna, da lui {dall’uomo)
dipende la vittoria sul male: vittoria possibile a prezzo di lotta contro i
pericoli e la resi stenza della realtà ad essere redenta è unificata. Così il
jvagmatismo tiene Ja via di mezze fra l'ollimismo per il quale la salvezza del
mondo e dell’uomo è “sicura e il pessimismo per il quale ogni salute anche
parziale è impossibile. Il pragmatismo è meliotristi: per esso il fuluro sarà
di più in più migliore del vresente come il presente è migliore del passato. E
la possibilità anzi la probabilità della salvezza per JAMES, Mer Pragmatismus;
A Puwal. Univ. specialmente Zesi. JAMES, Will to Believe { Schiller: In
Huinanism, pagina SI p, Gitato dallo Schiller JAMES, Der Pragmatismus. i mo. il
Pragmatismo 8 ja liberazione dal male e per la diminuzione della moltiplicità
non unificata aumenta in proporzione del numero e della bontà delle forze
iiberatrici. Vi sono delle forze sovrumane che lavorano e lottano con noi?
Allora la incertezza della salute è ridoita di mollo; possiamo sperare che
l'esito del mondo sarà buono. Qui si mostra in tutto il suo valore reale
l'ipolesi di Dio; per questo gli uomini religiosi del tipo pluralistice hanno
sempre credulo in Lui . Ma chi accelta il pluralismo ed ha bisogno di forze
sovrumane , deve elaborare il concello di queste in modo da accordarlo con le
esigenze e con le verità operative di tale dollrina. Quindi: la realtà divina
(o le lealtà: vedremo più sotto se al singolare o al plurale) deve coesistere
con lulte le altre realtà individuali inferiori, non assorbirle;j deve lasciar
sussistere le possibilità, le indeterminazioni, la libertà e quindi la
incerlezza del futuro; dev'essere personale al iagdo nostro, poichè
diversomente ci è impossibile 1 mità con essa: in una parola: può e deve esSIRO
più grande di noi, ma ron infinita, più potente RT Ta Tio onnipotente. Noi non
sappiamo che Alon Si Di s7ranico alla nostra natura; noi vo: FTT ESAC sla
intimo a ciò che è umano in Tondo dr 5 amen e umano, al mondo in quanto è ONT
sperienza. Noi e il mondo di cui siamo Perche Dig SO nel tempo e abbiamo una
storia; RSA la f apporti reali, non puramente astratCES col mondo deve esistere
nel tempo e una storia, deve quindi escludere la staticità È RE Der Pragmat..
IESUe i celli accetta il pluralismo con tutti i suoi pericoli e Îlifmonda Fuso
4 se la sente di lottare du solo per rendere Riones E TERE RMS: tali uomini non
hanno bisogno ui reliTenero » che pool temperamento diameualmente opposto «al
tieni Ja SR dsc lAssuluto. Come si vede, il pragmatismo sulla AT i mezzo che è
la via aurea perchè conta a dleì temperamenti umani. I più degli sono dai i . I
pi egli uomini : si EONANO I SIANZA dei due temperamenti opposti: a questi
mamente ul tipo meltorislico del telsmo, Pragmatismo PEPE], Pg ASS RE. I RARE 1
pragmatismo È s2 La Religione ne,” ed avere Un ambienté esiratemporale
dell'Assolulo esterno come noi. essere, IN una arola, uno degli euch, UD mombro
del mondo pluralistico, una conti nuazione di esso . i ; Uno o più? Monoteismo
9 polteismo? Si può con: cepire Dio monoteisticamente e politeisticamente dice
il James purchè sj ammetta la sua finità; è Vunica via per sfuggire a tutti gli
assurdi e gli 1nconvenienti che por sè l Assoluto . Tuttavia il pragmatismo
inclina evidentemente al politeismo, alla concezione di diversi del, ognuno dei
quali Ss! occupa di una frazione dell'universo; © di una gerarchia di coscienze
inferiori che vanno dalla c0d una suprema, senza soluzione scienza della razza
® | i a non è infinita perchè di continuità; © la suprem infir ‘sintesi di
coscienze finite ; © è dice il Boutroux ‘un sostituto pragmatistico dell'Uno
astratto degli idealisti; in essa € per essa le coscienze inferiori possono
entrare in relazione fra loro, amarsi e comprendersi : sla qui il suo valore
pratico. Tanto James come Schiller tengono molto a rovarci che la loro
concezione del divino sì accorda perfettamente con la religione pratica, con la
esperienza religiusa dell'uomo ordinario, e con la teolo ia orlodossa non
inquinata dal veleno monistico. Ne Jehova dell'Antico Testamento nè il Padre
Celeste del Nuovo hanno nulla di comune con l'Assojulo se non questo, che lutti
e tre sono più grandi dell'uomo. Difficilmente io posso concepire qualche fn 9”
cosa di più diverso dall'Assoluto del Dio di David 0 JAMES, A putrat, Univ.,
DI. JAMES. ) È la teoma di Fechner che il JAMES €S sone nella IV Let ‘tara del
suo: 4 Plural. Unw.: "Concerning. Fechner 0 oo : ì questa coscienza
feclneriana « esistente dietro le quinte ; da È del mendo» e non ienulicabilc
con l'Assoluto dei ° rascendentalisti, il James sveva già pirlato in una
conferenza « sull'im- i Saggi “Pragmatisti: « L'ime | i | mortalità dell'anima,
Cfr: (mortalità dell'anima », Di JI. Il Pragmatismo di Isaia. Il loro Dio è un
essere essenzialmente finito nel cosmo; vi ha un'abitazione e attaccamenti
locali e personali. La coscienza religiosa ordinaria postula un Dio parziale,
un Dio che ci soccorra e simpatizzi con noi poveri framinentli finiti del tutto
. In nessuna religione il Divino, il principio dell'aiuto e della giustizia, è
riguardalo come onnipolente in pratica. Il politeismo originario dell'umanità
si è svolto solo imperfellamente e oscuramente nel monoteismo. E il monoteismo
stesso, in quanto è veramente una religione e non il tema di conferenze
universitarie, ha sempre vedulo in Dio nient’allro che un aiuto, un primus
int:r pares in mezzo alle altre potenze che presicdono alla storia del mondo e
la formano. Il teisimo pratico e popolare è sempre stato piu o meno francamente
un pluralismo, per non dire un politeismo. Cioè, il leismo volgare si adatta a
un universo risullante di più principì indipendenti gli uni dagli altri, purchè
gli sì permetta di credere che il principio divino (dal quale viene l’aiuto)
sia il principio supremo, al quale gli altri sono subordinati . E vero che
questo Dio e rivestito anche dal volgo, come dai filosofi, di qualcuno di
quegli attributi melafisici che abbianìo così severamente giudicali. È «unico
», è «infinito »; l'idea che possano esistere -più dei finiti nn è neanche
discussa. Ciò si spiega dal falto che il popolo s'inchina davanti alla autorità
dei filosofi amanti di unità e dei mistici inclinati al monoteisra9». In reullà
la credenza religiosa è semplicemen'e la fede in qualche cosa di più grande in
cui si può trovare la liberazione dal male. I bisogni pratici e le esperienze
(i; James, A Plural. Univ. SQUILLER, Stud. in Zum., Schiller aveva difesa. e svolta
la idea di un Dio finito gia In: Riddles of the SpIinz Cfr.: Le Dieu fini (par
Dessoulavy), Rev. de Fhilos. Scun LER, Stud, in
IHum. TAMES, Der Pragmat., p. 192. JAMES, L'Expér. relig., Chap. V, p. pormi
T u oei”niuocoenau<{iite0tt@ en TEZZE RR a ge 84 La Religione nel
Pragmatismo dell'anima religiosa NOn esigono altra credenza che esta: esisle
per ogni individuo una porsnza supe: riore et lui, e a lui favorevole, alla
quale può \.nirsl perchè parlecipa della sua stessa nabvura. Per suscitare la
confidenza dell’uomo pasta che quel potere sia assai grande, sia più grande
dell'io cosciente, non è necessario che sia infinito © unico. Si potrebbe
conceirlo come Un “ jo» più grande € più divino, del quale io attuale non
sarebbe che l'espressione in piccolo: Puniverso spirituale sarebbe allora
Vinsienic di questi «io» più 0 meno comprensivi, ma non la uniti ussoluta.
Questa specie di politeismo è sempre stata la religione del popolo e 10 è
ancora . La credenza opolare “ ammette ì miracoli e le direzioni provVIdenziali;
non prova nessuna difficolià @ mescolare il mondo ideale è il mundo reale, i
supporre che le polenze spirituali intervengano nel gioco delle forse tisiVide
che a determinarne gli avvenimenti particolari ». Qui sta il vero valore di Dio
o del Divino e ì praginaUusti sì schierano tra i difensori di questo
sopraunatutali. smo. Il soprannaturaUsino grossolano? Si, dice il Ja mes; e io
sono persuaso che questa è L'ipotesi che sodita disfa un più gran numero di
legittime aspirazioni del cuore e dello spirilo: per questo il pragmatismo la
fa sua, ed anche perchè è mirabilmente confermera da ai cerle esperienze
religiuse. Quelli che le hanno provate st Riti sanno che nol abillamo in un
ambiente spirituale invisibile, donde ci viene l’aiuto; che la nostra anima è
misteriosamente una con un'animu più vasta di cul noi siamo gli strumenti.
Niente ci forza a credere che uesta anima sla intinita, perfetta: l'ipotesi più
naturale e più probabile è ammettere che VI ha un Dio, ina finito, sia in
potere 0 in sapere 0 nell'uno e neli'al- } tro. 1:4% (i) gas, L'Erpér. relig.,
DD, 7 i, JAMES, LED. , dove si trovano le parole sottoli î neate da ine; A
piurat. Univ., PD. 308, gli. A_PAE: 125 è più Da categorico. DOpu aver dgto
ragione 2 Giovanni Mul il quale DI aveva detto che bio non può essere oggetto
di religione ine L che non gli si toglie la onnipotenza, aggiunge: To credo che
: unicamente un Dio finito è degno di questo nome, appunto perche, per lui, Dio
è e dev'essere il Dio della religione.bd mici dissi a = o Ie Les E così è
sciollo il problema del male. Im questa concezione Dio non è responsabile
dell’esistenza del male, non lo sarebbe nemmeno se il male non dovesse mai
esser vinto, Nel mondo panteistico, come s’è veduto, il male, come ogni altra
reallà, deve avere il suo principio in Dio: e la bontà di Dio, che è essenziale
assolutaumente alla religione dice lo Schiller come sì salva? Ebbene ammettiamo
che fin dall'origine il mondo è un insieme di principî distinti, che il male
non è parte essenziale, ma un elemento indipendente e la bontà di Dio è salva:
il problema teorico del male èsciolto. E col leorico anche il pratico. Se tullo
ciò che è, è essenziale, come parte dell'Assolulo, il male è indistruttibile;
se invece è elemento non appartenente alessenza della realtà, noi possiamo
sperare di poterÌ lo espellere (il male) presto 0 tardi . Perciò lutte a le
forme di teologia, eccettuata quella più filosofica che ee ha subito l'influsso
degli assolutisli, concepiscono di fulto il male come dovuto a un potere che
non è Dio e ne è in qualche modo indipendente: è denominato variamente:
materia, volontà libera, o il diavolo. La onnipotenza di Dio dei teologi non è
quella dell’Assoluto: essa è dipendente da necessità metafisiche . HE
Concludendo: In questa concezione di Dio elaborala col criterio del valore
pratico sulle rovine della critica. È dell'Assoluto e del leismo scolastico e
in armonia col si pluralismo, abbiamo tutto ciò che corrisponde alle. 4
esigenze umane del divino; è salva la libertà dell'uomo: è dato un fondamento
alle sue speranze è al suoi desideri di salule ed è resa possibile la massima.
intimità fra il mondo c Dio: intimità di sentimento e intimità morale, cioè la
vera religione, che tanto ha operato e opera sulla condotta. Noi chiediamo; Di
che natura sono le reallà spl TOA = L'Expér. relig., Chap. V, D. . . “A
ScHILLer, Stud, in Mum.; JAMES, 4 Plural. Uniw,, La Religione nel Pragmatismo;
P, rituali più alte? » « Io l’ignoro » risponde il James . Chiediamo ancora: ‘
esistenza di Dio è un puro "contenuto soggettivo, ovvero è oggettiva?
Poichè am mettiamo bene che l’azione di Dio, nell'esperienza re| ligiosa, è
reale, che ha un'efficacia reale e che tutto | accade come Se una forza
sopramondana agisse direttamente sul mondo dell'esperienza umana ; am mettiamo
bene che l’esistenza di Dio ha un reale valore pratico quando è affermata con
fede, specialmente coloso com'è quello del pluralismo ; in un mondo peri ina
noi sappiamo dal James stesso « che certi oggetti ovocano in nol delle reazio
uramente intellettuali pr C i C î ‘così 0 più forli che gli oggetti sensibili o
reali . Ora è precisamente questo che domandiamo: le realtà sovraumane hanno
un'esistenza oggeltiva, indipen dente per sé dalla nostra esperienza
soggettiva, 9 in dipendente solo perchè noi, con Patto di [ede, V'alfer miamo
lale? e TS il pragmatismo questa domanda non ha sen -S0; richiamiamoci alla
mente la sua dottrina della verità, della realtà e della conoscenza. Una
dottrina che nega il valore rappresentativo dei concetti e professa il
nominalismo; che dichiara di te abbandonare la logica francamente, recisamente
© irrevocabilmente» non può condurre che all'agnoslicismo e allo scetticismo. È
Ben poco ci rimane da dire dell’applicazione pragmalistica del criterio delle
conseguenze alla reli gione dopo quanto siamo venuti esponendo fin qui. Che
cos'è la religione? È assai probabile che nen e che quindi è impossibile
definirla. « Religione » non designa un principio unico, ma piuttosto una
collezione: non v'è un'emozione religiosa elementare, come L'Expér. relig., D. .
James, L'Erper. relig.. D., Zut, p. 45. ù A_Plur, Univ. arriveremo mai a
scoprire “ l'essenza della religione »- Il Pragmatismo non esistono nè un
oggelto religioso nè un atto religioso specificamente determinati. Se è
impossibile dare una definizione astratta della essenza della religione non è
però impossibile delimitarne il campo e inchiudere in una formula i lraiti
caratteristici empimci délla religione. Una divisione salta subito agli occhi:
tra istituzioni religiose (o religioni stabilite) e religioni individuali (o
personali). La religione stabilita è un insieme di istituzioni, di cerimonie,
di riti, di sacrifici propiziatori, di dogmi, di organizzazione del clero; si
può definirla: un'arte pratica di assicurarsi il favore della divinità, La
religione personale è la vita interio re dell'uomo religioso; gli atti che essa
produce sono personali, non rituali ; l'individuo sbriga da sè i propri affari
con la divinità ; e la chiesa coi suoi preli, coi suoi sacrumenti e con tutti i
suoi intermediari passa in ultima linea. Si può definire: «le impressioni, i
sentimenti, gli atli dell'individuo preso isolatamente in quanto si considera
in rapporto con ciò che gli apparisce conie divino » , comunque poi s'intenda
questo divino: come legge dell'universo, come anima del mondo o come un Dio
personale. Parliamo anzitutto del valore della religione in senso personale e
poi del valore delle religioni o istituzioni religiose. Per quanto grande sia
la differenza con cui l'elemento religioso si combina nell'uomo con gli altri
elementi del pensiero, anzi, per quanto diverso sia il principio stesso
religioso nella molteplicità delle sette, dei credo, e dei tipi religiosi , noi
possiamo affermare che le credenze più caratteristiche della vita religiosa
sono: 1.° Il mondo visibile non è che una parte d'un universo invisibile e
spirituale, dal quale viene lutto il suo valore. Il fine dell'uomo è l'unione
intima, armoniosa con questo universo. James, L'Expér.
relig., D. . « Nous entendrons exclusivement par le divin une réalité première
de telle nature que l'individu se sent obbligé de prendre vis-A-vis_ delle une
attitude solennelle et grave, en Jaissant de coté tout blasphème et toute
plaisanterie. Son
io che sottolineo. JAMES, L'Expér, relig., , tas dee tie. nea 880. La Religione
nel Pragmatismo La preghiera, cioè la comunione con lo spirit dell'universo sio
esso un Dio 0 solamente una ; legge è UV atto che non resta senza effetto: ne i
risulla un influsso di energia spirituale che può mo“A ‘ dificare in una
maniera sensibile (anto i fenomeni materiali quanto quelli dell'anima . (ei
Nella valutazione di queste credenze il criterio non sarà, naluralmente, un
sistema speculativo o {eologico, ma i frutti, le conseguenze pratiche : dal
frutto . sì conosce. l'albero. E poichî nella religione il sentimento vi ha la
parte fondnmentale, vediamo qual'è il valore affettiva della religione. Tolstoi
ha detto che Ja religione fa vivere gli uomini. Il sentimento veligioso è
uneccitazione giocunda, un'espansione dinemogenica che tonifica e rianima la
potenza vitale: aggiunge n valore nuovo alla vita, c agli oggetti più ore inart
un fascino e uno splendore insolili. Se la religione non avesse che questo
valore soggettivo, IR non fosse che una serie di fenomeni psichici, senza } $
nessull contenuto intellettuale, vera 0 falsa che cessa RAI fosse, nol sarebbe
meno una delle funzioni biologi UU: che più importanti della specie umana; ciò
che ha SRO, fatto dire al Leuba che il fine della religione non è Dio, ma la vita,
una vila più larga, più ricca: Dio 2: non si conosce, non si comprende, Ma si
sfrutta . Ma la religione ha anche un'immensa fecondità pratica sociale. II
frutto della vila religiosa è la santità, che inchiude in sè tutto ciò che di
meglio ci abbia dato la storia. La santità ha avulo bensì delle manifestazioni
ché la coscienza moderna non può acceltare, ma VE n'ha di quelle e SONO più
numerose che ci rivelavo nei santi dei precursori © dei creatori. La sanlità
accresce nel mondo în somma di energia morale, di bontà, d'armonia, di
felicità. La santità con la AMES, . Nol sappiamo già a quale fra le varie
convezioni «el divino il pragmatismo dà la preferenza e per quali ragioni.
Citato dal JAN:S, D.: «Il ne faut Pas dire que l’on connalt Dieu, cu qu'on Je
comprend; ll faut dire que l'on s'en serta, sua forza d'animo, col suo amore
eroico pei miserabili più ributltanti, col suo spirito di. sacrificio, è un
fallore essenziale del benessere sociale. La religione è la condizione
necessaria di certi effetti, la «fonte dei quali nè l'individuo nè la società
hanno saputo trovare altrove: il disinteresse, l'energia, la perseveranza. : 2
BAR Olire questo valere affettivo, o biologico, indivi duale e svciale, la
religione ha anche un valore inlelleltuale? Questa questione si divide in due
dice il James: «Solto la moltitudine delle credenze vi sono delle affermazioni
comuni? » E: «sono vere tali affermazioni?» La risposta alla prima questione è
affermativa: in tutte le religioni vi sono due stali »- . d'anima identici: il
sentimento d’inquietudine che <S in noi c'è qualche cosa che va male, e il
sentimento che noi siamo salvati dal male entrando in rapporto con esseri
superiori con qualche cosa più yrande di noi: lotta e liberazione: ecco la
sintesi della religione personale e il perchè del suo immenso valore sulla
vita. Ma che cos'è questo qualche cosa di più grande? È reale o immaginario?
Come possiamo en{rare in rapporto con lui? Qual'è, insomma la verità della
religione? Xispondeve a quesle questioni impiicile nelia se-. conda è costruire
delle sopracredenze (surcroyances) individuali e collettive, tutte buone se
aiimentano il nucleo vitale della religione. Vi possono essere e vi sono di
fatto tante aggiunte individuali alla credenza unica quanle sono le anime o i
lipi religiosi , Il «rapporto col divino potendo essere, o essere inter{
pretato come rapporto o morale o fisico, o rituale, «Si capisce come possano
nascere delle costruzioni 7A _ losofiche e leologiche delle quali abbiamo visto
Valore e anche come sorgano le Chiese. James, e con lui, naturalmente, più o
meno tuil SA JAMES, L'Expérien. relig.) JasrEs, Ci è nota la sua croyance. 0%
‘La Religione net Pragmatismo pragmalisti non ama a dir poco le Chiese, con la
loro organizzazione, coi loro. dogmi, con le loro tradizioni, perchè in esse è
uccisa la vita inte AQ ogni modo e dogmi e culto e mi debbono es: sere
giudicati daì frutti individuali e social, e i frutti della vita religiosa sono
sommessi alla giurisdizione del buon sense e dei pregiudizi filosofici e
istinti morali dice allrove . Ed essendo questi pregiu‘dizt, questi istinti e
questo buon senso frutti, essi stessi, dî una. evoluzione empirica incessante,
anché le idee religiose si andranno incessantemente modificando. Dal giorno che
ìi frutti di una data forma religiosa perdono ognì valore, dal giorno che la
vec chia credenza è in contraddizione con un nuovo ideale; dal giorno che la
ragione la dichiara lroppo puerile, troppo assurda o troppo immorale essa cade
trascinando, nella sua caduta, il Dio creato dall'uomo per «servirsene. E noi
confessiamo che in i una dottrina interamente antropocentrica, nella quale
l'uomo è la misura di iulte le cose, cioè, le esi È enzo, i desideri e
gl’interessi umani nel modo che s'è veduto, lutto ciò è logico ©... anche
utile, fino et un certo punto. Ed è naturale che il pragmatismo crede di fare
un mondo di bene alla religione € alle religioni. Ci dice Schiller: Il
pragmatismo jo uma nist,0) ha dimostrato che la volontà di credere sta. ulla
base, non solo della religione, ma di qualunque - gpecie di inferenza 0 di atto
razionale, e che, quindi, la sfera dei iudizi di valore non è coestensiva solo
| |» alle verità religiose, ma a qualunque verità: la fede i lia così cessato
dì essere un ‘avversario e un sosli- i futo della ragione ed è diventata un suo
costitutivo | essenziale. Come potrà la ragione contestare la validità della
dor: L'Erpér. relig. Pel «s î actetta: Pel «servirsene» cita ancora il Lepba L
lì Pragmatismo dI fede, se la fede è essenziale alla sua stessa validità? E
altrove: « Tutte le religioni (concrete) possono profillare dell’atteggiamento
di simpatia che l'umanismo assume davanti agli istinti religiosi della nalura
umana e verso le evidenze e i metodi delle religioni. 1l pragmatismo,
affermando il fatto religioso e il suo valore sulla base dell'esperienza
interiore e dei risultati individuali e sociali, rende vani gli altacchi
razionalistici e mette la religione al sicuro dalle confutazioni dialettiche.
Il pragmatismo inol(re, come si è mostrato un eccellente « eirenicon » tra le
dottrine filosofiche, apparirà un «eirenicon» non meno efficace tra le
religioni. Non è vero che lutte operano (in senso pragmatista) in una cerchia
più o meno vasta? Ma allora esse sono identiche nella loro parle veramente
vilale, attiva: e che importa sc differiscono teoricamente? Terzo beneficio:
il: pràgmalismo libera, così, le religioni da ciò che vi è in esse di
non-funzionale, dalle incrostazioni parassilarie ed csiziali, e, per tal modo,
le rinvigorisce. Che cos'è la parte non-funzionale della religione? È il suo
lato teologico . 18 qui una tirata contro i sistemi teologici, contro le
infiltrazioni della metafisica greca nel « Credo atanasiano » e contro
l’identificazione di Dio con «l'Uno». Già! La conclusione possiamo accettarla
anche noi, ma basandola su fondamenti affutio diversi da quelli del
pragmatismo: «La reli- 5 gione più vera è quella che proclama una vita mi- $,
gliore e la promuove. ; Stud. in Hum. ScurLrer: Stud. in
Hum. ,..(8ì E la conclusione dell'Essay, XVI: Fatt, Reason and Ri ligion in:
Stud. in Humarism: «the truest reli tons that Which issues in and fosters the
best life», Rd A eri della Logica formale nella con= S 1. Caratt { 2. La
validità formale. cezione di Schiller. gi. Schiller sotto il nome di « logica
formale» inchiude e condanna non solo quella che da al tri è designata col nome
di logica formalistica mn anche la logica formale propriamente detta, e,
criticando e condannando quella, presume di aver criticato e condannato anche
questa, cioè, in blocco, . tulla la logica tradizionale e classica, alla quale
dovrà sostituirsi la logica psicologica, 0 psicologistica, cioè quel complesso
di leggi o regole o norme del pensiero che risultano dall'analisi psicologica
del pensiero, ossia dalla considerazione dei processi del pensiero, non in una
pretesa forma di esso di materia idel concetto, del giudizio, del raziocinio
con: siderati astraltamente nella loro forma verbale di temine, proposizione €
sillogismo considerai9 esso pure, a sua volla, astrattamente), ma nel loro
sorgere e syolgersi allraverso la fitta rete psichica di Fferessi, di desideri,
ecc. : la logica dello psicologi smo e della forma speciale di esso offertaci
dal pragmatismo, insomma. Una logica et posteriori risut SCHILLER. Formul
Logic. A sclentifle and s0cial Problem. > Un yol, Macmillan and 0.9, London.
stinta dalla | er selezione, non a priori, una logica, pare, SOA sì, ma indotta
in base a postulati, non dedotta. Il pensiero puro, così come la forma pura del
pensiero non esistono; quindi ogni logica è necessariamente empirica nella sua
origine e nel suo valore. E così con la logica sillogislica è condannata anche
la logica del concello col solo semplicismo che abbiamo imparato a conoscere
altre volte nello Schiller. Ma, evidentemente, prima di condannare in blocco,
bisogna vedere se tra la logica formale e formalislica c'è idenlità, o se non
c’è invece una diiferenza radicale che impone una pertraltazione a parle e
radicalmente diversa di quelle due discipline. La logica formale vera è la
dottrina della forma unica del pensiero: il concelto, come sintesi di individuale
c come concelto universale contro, come scienza del concetto puro. Per essa la
forma verbale in cui si suole incarnare generalmente il concetto non ha nessun
valore logico e si guavda bene dal cousiderane le distinzioni verbali come
distinzioni conceltuali 0 l’identità di forma verbale come identità
concettuale. La logica forinalislica invece, trasporta nei concetti le qualità
e le distinzioni dei termini, trasporta nei giudizi le modalita e le specie
delle proporzioni, lrasporta nei raziocinì le figure e ì modì dei sillogismi:
anzi la distinzione stessa delle forme logiche in concelti, giudizì e raziocini
è nient’allro che una proiezione di forme verbali nell’altivita del pensiero.
Perciò la logica formalistica qua talis, non ha valore speculativo (logico in
senso vero), ima solo empirico © UCSCLILLvo; ci dà, Massunti, con piu o meno
pretese (il copielezza, i modi piu consueti dei quali l'uomo 51 serve nel suo
discorrere, nell'esposizione e ncila a discussione delle idee; è un'arte in
senso di tecnica, 9 meglio, è una collezione (non connessione) delle forme del
discorso empirico umano, una specie di leltorica 0 grammatica messa a servizio
non del parlur bello ma del parlur giusto. Può essere ed è fino a un certo
punto praticamente utile come tutte le discipline descriltive assunte a
discipline nurmative d universale, come storia o guidizio sintetico, a priori,
. DA | Sèhiller e la logica formale e precettistiche, ma non ha valore
speculativo, ron ci dè, anzi ci nastonde la forma intima. del pensiero
necessario € unico, © SÌ contenta di offrire! le forme esteriori, arbitrarie è
quindi componibili € combina: bili all'infinito. I Jo Schiller na un buon gioco
a mostrare il caraltere arbitrario di questa logica, la astrallezza di essa, la
îmulilità e perfino il danno non leggero che essa può anrecare allo sviluppo
Serio delle scienze © della mente individuale. Ha ragione
lo Schiller: « IL îs nol .? ossible t0 abstract {rom the aclual use of the
logical | material and lo consider forms ol lought @ 4 Ihemselves, voilout
incurring thereby a total loss, 1’ hi nol only of Wrui, but also of meaning ”.
i s 2. Ma
con ciò non si è déito che ba ragione @ | ‘non riconoscere altre logica ché
que:lu psicolugica, | tutt'altro. Oltre la logica formalistica (0 tormale cu- |
mè la chiama erroneamente lo Schaller), c'è la logica i formale vera secondo la
quale la maleria è fusa nel la forma, poichè per èssa la forma logica,
concel‘tuale, sintesi di materia e forma, di pensiero e lup ‘esentazione: è
forma Non astratta me concrela ; e tulto il pensiero reale storico perchè
appunto sun: f (esi univarsale individuale: è il razionale-reale, il fl
concetto.È Dio ci salvi dalla logica psicologica 0 psicologistica! Poichè in
essa, oltre che non trovare nulla di # meno arbitrario che nella logica
forinalistica non sì ì trova neanche quella apparenzà di necessità e di
asSolutezza che la logica tradizionale ci oifre, sia pure solto una forma
astratta e verbalistica. Finchè non si accetta e non SÌ capisce la logitù del
concetto puro e semplice, ogni tentativo di riforme logiche sarà nulla più che
un saltare dall'arbiltàrio all’avbitrario, dall'astratto ali’astratto e un
aggiungere al mele nuovo male o una forma nuova del male. L per yitenere questo
scopo non mette certo conto di scrivere un grosso libro come questo. Sé lo
Schiller avesse rinesso bene su quelli che lui ritiene e sono i due caratteri
fondamentali della 1oMl Praqmalismo' gica formalistica e cioè: I° la credenza
che sia possibile considerare la «validità formale» come una cosa a parle e
indipendente e astrarre dalla verità «materiale »; 2° la credenza che sia
possibile trattare la iogica senza riguardo alla psicologia e di aslrarre dal
contesto atluale in cui le asserzioni sorgono, tempo, luogo, circostanze,
Scopo, personalilà, ecc. e se avesse poi esaminato con più spassionatezza la
logica del concetto-sloria, non avrebbe forse futto giustizia sommaria di lutta
la logica tradizionale cd avrebbe trovato che parecchie delle sue critiche sono
state già fatte da altri, i quali non senlirono però il bisogno di sostituire,
come fa lui, le elichelte psicologiche alle elichette della logica
formalistica. In questo libro c'è molto del buono anche perchè dai principio
alla fine corre nelle pagine una domanda sempre crescente di concretezza ce,
anzi, pare a volte che lo Schiller abbia colto il centro della critica e della
ricostruzione. Purtroppo i: pregiudizi pragmalislici gli impediscono di
assurgere ad un punto di vista superiore; anche lui, pur nella lotta contro gli
schemi e !e elichetle, maneggia schemi ed etichette; meno mole, anzi molto bene
che, da buon pragmatisla, ne è consapevole.:= et | La reazione contro
l'intellettualismo. Verità e ‘utilità. Del pragmatismo non si parla più che com
di un indirizzo di ricerche e di asserzioni, che ha avi | {fo il suo
proverbiale quarto d'ora di celebrità pei scomparire per sempre e senza
visibili influssi sullu svolgimento complessivo ulteriore del pensiero. Nata da
une reazione all'intellettualismo razionalislico ed empiristico, che non sapevano
valutare l'attività de: soggetto nella creazione del mondo del pensiero € della
vita; allermalosi come volontarismo ceudemo:; nistico o come filosofia
dell'azione utilitaria, non ha sapulo nè volulo evilare, con una doverosa
distin: zione dì logica e psicologia, lo scoglio terribile dellà formula
protagorica: l’uomo è la misura di tutte lt cose ed'è finito nello
agnoslicisnio e nello scellici sino, È inulile she ci ripetiamo. Iidotla la
filoso; fia a un prodolto dell'individuo, © ad espressioni del la nostra
soggellività volitiva e i giudizi scientifici speculativi a semplici giudizi
morali; negala la pos sibilità di raggiungere l'assoluto, la ragione intima
immanente e ascendente dell'essere o del divenire con l'affermazione della
universale soggettività e Ie ‘natività; posto l’utilitarismo a base di ogni
costruzio: ne concelluale e considerati, quindi, i concetti com‘ funzioni
dell'interesse individuale, 0 tutt'al più s0 ciale, il pragmatismo si risolve
logicamente in uni rinunzia a fi osofare. Può essere metodo per sè, I i UT Il
Pragmatismo : i lla vita colta non filosofia sc IRRMIgSORE E So nella sua
razionalità e nei s o ve omalismo profes E, infatti, come s'è veduto, 1 flo:
esso non ha sa di essere semplicemente ua Coe etodo WNGNan: dog int aa istcao mon
è forse una dottrina? Magli vamestto he riassume il meNon è una dottrina la
formula c arsi tutte todo pragmatistico: « Sono er 6 da acco utili le neri SAS
SIE n è forse implicito alla svitaza in: ilitari ico e, insieme, il n più
Sconto no leorecot È esp ducslo ab: Dima definito, credo, Felino due aspetti
più es ziali la teoria pragmati nd AR Sa CLES Della quale non è qui il luogo di
TISIRLS estesamente il valore storico. Possiamo dire il nos D pensiero in due
parole: il pragmatismo è andato all'eccesso opposto nella sua reazione all
intellettualismo, perchè ha negato addirittura il concetto come tale, ogni
concello, rendendo, con ciò stesso, vano, perchè senza fondamento, la Rane
buona . dell'indirizzo, quella che, purificata di tutto l’utilitarismo + materialistico
che troppo spesso la intorbida, si può esprimere nelle parole evangeliche: Dai
frutti conoscerete l'albero. L'utilità nel senso spirituale altissimo della
parola è un aspetto della verità: la verità eleva, la verità libera, la verità
sacrifica. Ma, non dimentichiamolo mai, una dottrina non è vera, a propriamente
parlare, perchè e in quanto è utile, ma è utile perchè‘vera. La verità
metafisica e logica di una idea e di un Sistema d’idee è il fondamento di tutti
gli altri attributi dell'idea e del sistema e di tutte le loro corrispondenze
alle esigenze etiche dell'uomo. Yogi Pragmatis Rimandiamo alle seguenti
pibliografie: The Pych Zev. Parini, Saggì pragmatisti, R. Carabba, Lanciano;
SPIRITO, Il pragmatismo nella Jilosofia contemporanea, Firenze, Vallecchi
Sinvio TISSI, Nota bibl. al vol. su James, Milano,. Ed. Athena | Segnaliamo
poi, nella ricchissima bibliografia dell’argomento oltre ui molti scritti
segnalati occasioalmente nelle note le seguenti opere: G. VAILATI, Scritti,
Firenze, Secher; Papini, Sul Pragmatismo, Milano, Libr. Ed. Milanese
(ripubblicato da Vallecchi); M. CALDERONI è G. VAILATI, IL $ pragmatismo,
Lanciano, R. Carabba, SPIRITO, ; M. CaLpeRONI, Scritti, a cura di O. CAM7 Cna,
con pref. di G. PAPINI, Firenze, «La Voce», INDIVISUO LINEE FONDAMENTALI DEL
PRAGMATISMO. Il Pragmatismo anglo-americano. Pragmatismo e Umanismo.Pragmatismo
e conoscenza. LA TEORIA DELLA VERITÀ E DELLA REALTÀ. La condotta. La dottrina
dolla verità. La dottrina della realtà. LA RELIGIONE NEL PRAGMATISMO. Lo preoccupazioni
etiche e religioso. L’esistonza di Dio. Il concetto di Dio.Religione e
Religioni. SCHILLER E LA LOGICA FORMALE.Caratteri della logica formale nella
concozione dello Schiller. La validità formale Ù 5 5 9 - VALUTAZIONE CRITICA.
La reazione contro l’intellettualismo. Verità e utilità. È. NOTA BIBLIOGRAFICA.
I MAESTRI DEL PENSIERO. VOLUMI CHE INIZIANO LA COLLEZIONE i) ei n VALENTINO
PICCOLI À {Bi: INTRODUZIONE DELLA FILOSOFIA. ROTTA PAOLO ROTTA. ARISTOTELE
BERKELEY | IALENTINO SETCOO LI ! TAROZZI PLATONE LOCKE | S: PICURO. LAMANNA AAA
° "KANT RUIZ na LOTINO MAGGIORE FICHTE HQ C. AGOSTINO MIGNOSI E. C.
SCHELLING AQUINO MAGGIORE | C. HEGEL i S. FIDANZA Big ni x TISSI c ARTESI O
SCHOPENHAUER i Fa PAOLO. ROTTA E. MOTOMIL MI o SPINOZA STUART MILL “50
»ALENTINO PICCOLI E. MORSELLI Î Y MIENIINO PICCOL CUORSEI È Pubblicati: P. ROTT
_ SEINOZS x ì. MiGGIONE HEGE ZINI =. 2 SoioFENnAUER LAMANNA KA MAGGIORE FIGI
TITE . C. S. TOMASO VICO "TISSI _ GATESIO MORSELLI. COMTE BOT. ARISTOTELE.
SCHELUINO IRINA Kc} fe3: Nome compiuto: Emilio Chiocchetti. Chiocchetti. Keywords: prammatico, Grice: “In Italy, just to know that a
philosopher has a religion orientation disqualifies as a philosopher, and that
is at it should. The
keyword is: anti-Popish, Vico, Croce, estetica, Aquino, Gentile,
Neo-Scolastica. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Chiocchetti” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Chiodi:
l’implicatura conversazionale dell’esistenti – scuola di Corteno Golgi –
filosofia bresciana – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza
(Corteno
Golgi). Filosofo bresciano. Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Corteno
Golgi, Brescia, Lombardia. Grice: “I like Chiodi; for
one, he plays, somethings rather sneakily, with the Italian language as
Heidegger played with the German language: Heidegger is able to play with
Latinate versus Germanic words: tat (deed) versus fakt. The Italians only have
‘fatto’ and this leads Chiodi to restrict ‘fatto’ to ‘tat’ and invent ‘effetto’
for ‘fakt!’ – “But other than that he was a genius!” Frequenta le scuole
elementari al paese natio e le medie inferiori e superiori a Sondrio sotto la
guida di Credaro, che lo avvia allo studio della filosofia. Dopo aver
conseguito l'abilitazione magistrale si trasferì a Torino, dove si laureò sotto
la guida di Abbagnano. Nell'anno successivo ottenne la cattedra di storia e
filosofia del liceo classico Giuseppe Govone di Alba, dove insegnò/ Qui entrò
in contatto con Cocito, del quale divenne intimo amico, ed ebbe tra i suoi
allievi Fenoglio. Questi ricorderà più volte nei suoi scritti i due insegnanti,
con i loro nomi o con pseudonimi; Chiodi diventerà così, nel romanzo Il
partigiano Johnny, il personaggio di Monti.
Grazie ai suoi contatti con Cocito, fervente comunista e antifascista, C.
entra far parte di una formazione partigiana Giustizia e Libertà col nome di
battaglia di “Piero”. Venne catturato dalle SS italiane, assieme ai suoi
compagni, e deportato in un campo di prigionia a Bolzano, quindi a Innsbruck.
Aiutato dal comandante del lager e da un medico, ottenne il visto di rimpatrio.
Era alla stazione di Innsbruck diretto a Verona. Il 3 ottobre, verso sera,
giunse nell'albese. Qui riprese la sua attività di partigiano, ora sotto il
nome di battaglia di Valerio, mettendosi a capo, nelle Langhe, di un
battaglione della CIII Brigate Garibaldi intitolato al suo collega Cocito,
impiccato dai tedeschi a Carignano (località pilone Virle), insieme ad altri
patrioti. Narrò la propria esperienza di lotta, di prigionia e di guerra civile
nel libro scritto in forma diaristica e pubblicato dall'ANPI, Banditi, uno dei
primi memoriali di deportati politici italiani.
Dopo la liberazione di Torino, C.
torna ad Alba. Si trasfere come insegnante al Liceo di Chieri e poi al
Liceo Alfieri del capoluogo piemontese. Ottenne la libera docenza e fu
incaricato e poi titolare della cattedra di Filosofia della storia alla Facoltà
di Lettere e filosofia a Torino. L’Accademia Nazionale dei Lincei gli assegnò
il premio del Ministero della Pubblica Istruzione per la filosofia e negli fu
conferito il Premio Bologna. Alla
ristampa di Banditi C. premise questa avvertenza, poi conservata nelle edizioni
successive: «La presente ristampa si rivolge particolarmente ai giovani, non
già per far rivivere nel loro animo gli odi del passato, ma affinché, guardando
consapevolmente ad esso, vengano in chiaro senza illusioni del futuro che li
attende se per qualunque ragione permetteranno che alcuni valoricome la libertà
nei rapporti politici, la giustizia nei rapporti economici e la tolleranza in
tutti i rapportisiano ancora una volta manomessi subdolamente o violentemente
da chicchessia». Raccolse grande stima
ed affetto tra suoi allievi, che ne conservano tuttora il ricordo di un grande
Maestro, limpido esempio di tolleranza e serenità di giudizio. Attività filosofica L'attività filosofica di
C. si concentra specialmente sull'Esistenzialismo, riletto in chiave positiva.
La maggior parte delle sue opere è dedicata a Heidegger. Egli è il primo traduttore in italiano di “Essere
e tempo.” Proprio a C. si deve la definizione della terminologia heideggeriana
in italiano, divenuta poi abituale tra gli studiosi. Valga un caso per tutti:
la traduzione di “Dasein” come “esserci”, capolavoro di sintesi ed efficacia,
spesso e volentieri non ancora raggiunta in questo specifico caso in altre
lingue. Al filosofo tedesco dedica anche, ovviamente, diversi saggi:
L'esistenzialismo di Heidegger, L'ultimo Heidegger, Esistenzialismo e
fenomenologia. È, inoltre, traduttore di L'essenza del fondamento e Sentieri
interrotti. A Kant dedica, invece, La deduzione nell'opera di Kant e ne
tradusse la Critica della ragion pura e gli Scritti morali. È infine da
ricordare il suo interesse per Sartre, del quale si occupa nell'opera Sartre e
il marxismo. L'esperienza partigiana
rimase sempre una pagina fondamentale nella vita di C.i, per cui il valore
della libertà occupa sempre il primo posto. Non è un caso che Fenoglio fa
rivolgere da parte di Monti, nel Partigiano Johnny, proprio questo ammonimento
ai giovani partigiani di Alba: «Ragazziteniamo di vista la libertà». La sua
unica opera narrativa, Banditi, ricca di valore non solo storico e morale ma
anche letterario, è stata definita da Lajolo «Il più vivo, più semplice, più
reale di tutta la letteratura partigiana» (L'Unità) e da Fortini “un capolavoro.”
Ci sono dei tratti straordinari, nel tragico come nel comico». Opere C., Banditi, con introduzione di
Beccaria, Torino, Einaudi, C., Esistenzialismo e filosofia contemporanea,
Cambiano, Pisa, Edizioni della Normale, Deportati Politici Italiani, su
restellistoria.altervista.org. C., Banditi, Torino, Einaudi, Conoscere la
Resistenza, Milano, Unicopli, Resistenza italiana Deportati politici italiani
Esistenzialismo Heidegger Opere di C.,.
Biografia di C. nel sito dell'Associazione nazionale partigiani
d'Italia, su anpi. Centro Studi Fenoglio C., su centrostudibeppefenoglio.Antifascismo
Filosofia Filosofo del XX secolo Partigiani italiani Corteno Golgi Torino Brigate
Giustizia e Libertà Deportati politici italiani. Nome
compiuto: Pietro Chiodi. Keywords: esistenti, nulla annhihila, Kant imperative,
counsel of prudence, rule of ability, practical reason, existentialism,
Heidegger, greatest philosopher, maxim universality, maxim universability. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Chiodi” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza -- Grice e Chitti:
l’implicatura conversazionale – scuola di Citanova – scuola di Macerata –
filosofia maceretese – filosofia marchese -- filosofia italiana – Luigi
Speranza (Citanova). Filosofo marchese. Filosofo italiano. Citanova, Macerata, Marche. Grice:
“I like Chitti; not so much for what he philosophised about – law and law and
law – but the way he corresponded with Say – a French philosopher – on the lack
of an adequate philosophical vocabulary in Italian to express Aristotle’s principles
of oeconomia!” Fervor,
temperanza e, ingegno finissimo fanno di lui uno di quegli filosofi che sono
atti egualmente alla filosofia ed all'azione. Figlio di Giuseppe, avvocato e giudice alla
Gran Corte Criminale di Reggio. Partecipa a Napoli, col padre ed i fratelli,
alla rivoluzione. In seguito alla capitolazione del Forte Castel Nuovo, ripara
in Francia. A Parigi, termina gli studi giuridici e strinse amicizia con molti
patrioti del tempo. Ferdinando I delle
Due Sicilie Tornato a Napoli, esercita in città la professione di avvocato e difese
Casalnuovo (l'odierna Cittanova) contro la feudataria del luogo, la principessa
di Gerace, davanti alla regia commissione feudale. Fattosi un nome come
avvocato, dopo la restaurazione ha la nomina di segretario generale al
Ministero di Grazia e Giustizia del Regno. A Napoli sposa la figlia di Hipman,
un capo dipartimento di uno dei Ministeri del Regno. Coinvolto nella rivolta
contro Ferdinando I organizzata dai sottotenenti Morelli e Silvati, e quindi
privato della carica ed esiliato. Passa un periodo a Londra, e tenta di
ritornare a Napoli, ma ha l'inibizione ufficiale a rientrare nella capitale.
Anda a Firenze e di lì a poco, chiamato da amici, si reca a Bruxelles. In Belgio da lezioni di diritto pubblico e di
economia sociale, ottenne la carica di segretario della Banca Fondiaria e si
fece un nome. Il governo belga gli confere la licenza di professare Economia
Sociale, e tenne quattro letture pubbliche nel Museo di Bruxelles. Le sue
quattro letture sono intitolate da lui stesso «Corso di Economia sociale»,
compendio delle sue vaste vedute e della sua non comune cultura sull'argomento.
Pubblica altre saggi ed in seguito alla fama acquisita, il governo belga gli
conferì la carica di professore alla facoltà di diritto dell'Bruxelles. In
Belgio pubblica la maggior parte dei suoi saggi e strinse amicizia con GIOBERTIi,
che lo define valente economico. Nonostante la revoca dell'esilio, non torna a
Napoli ma rimane in Belgio. Altre saggi: “Trattato di economia politica o
semplice esposizione del modo col quale si formano, si distribuiscono e si
consumano le ricchezze; seguito da un'epitome dei principi fondamentali
dell'economia politica di Giovanni Battista Say” (Napoli, Stamperia del
Ministero della Segreteria di Stato). Ermenegildo
Schiavo, Four centuries of Italian-American history, Vigo Press. The New York
Herald morning edition mercoledì. New York Daily Times pag. 4 Daily Free Democrat. The American almanac and
repository of useful knowledge, Center for Migration Studies Special Issue:
Four Centuries of Italian American History Wiley Online Library Vincenzo De Cristo, Prime notizie sulla vita
e sulle opere di C. Economista, Prem. Tip. e Lib. Claudiana, Dizionario
biografico degli italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Per
una rassegna delle interpretazioni dell’azione economica corporativa si
veggano i nostri : Lineamenti di politica economica corporativa. Catania,
Studio Editoriale Moderno, Sono ivi ricordati i contributi più notevoli,
teorici e descrittivi, nel campo dell’azione economica corporativa. Si
vegga pure il nostro studio : « Homo Oeconomi- cus » e Stato Corporativo
in : Giornale degli Economisti. Riportiamo qui la bibliografia essenziale dei
contributi italiani allo studio dell’economia corporativa, tralasciando
di segnalare gli studi, numerosi, di carattere polemico e giornalistico, ma
privi di consapevolezza scientifica e, spesso, deformatori della
stessa realtà politica corporativa : Alberti M. : L’Homo Oeconomicus e V
Esperienza Fascista in Giornale degli economisti, Arias G. : L’Economia
Nazionale corporativa, Roma, Libreria del Littorio, idem. idem. Economia
Corporativa, Firenze, Poligrafica Universitaria, Amoroso L. e Stefani A.
: Scritti cit. ; Arena C. : Scritti, cit. ; Benini R. ; Scritti cit. :
Breglia A. : Cenni di teoria della politica economica, in « Giornale
degli Economisti ». Classifica le varie politiche economiche. Carattere
di quella corporativa: autogoverni economici particolari, con il compito di
emanare misure rispondenti, nei rami particolari, alla politica economica
generale emanante dal governo economico centrale. Le corporazioni
sarebbero gli autogoverni economici particolari). Bruguier G. : A proposito di
interventi statali, in «Archivio di studi corporativi », Pisa; Borgatta G. :
Prefazione al nostro volume av. cit. : Lineamenti di politica economica
corporativa; Carli F. : Teoria generale della economia politica nazionale,
Milano, Hoepli, e dello stesso: Le crisi economiche delV ordinamento
corporativo della produzione, in « Atti del II Convegno di studi
sindacali corporativi», Ferrara; Chessa: Caratteri e forme delT attività
economica, in «Rivista di Politica economica » Secondo questo
autore J economia corporativa non è altro che un’ economia di
complessi economici, che dev’ essere studiata nella sua realta concreta,
prescindendo da erronee identificazioni dell individuo con la società e
di questa con lo Stato). Dello stesso autore: Vecchio e nuovo
corporativismo economico in «Saggi di Storia e Teoria economica, in onore
di Prato», Torino, In questo studio l’autore conclude che il corporativismo
italiano pur traendo alcuni suoi elementi dalle teorie enunciate dal Genovesi,
dal Bastiat e dal List si differenzia da queste in quanto che inquadra le
sue idee in una concezione piu larga, che non tiene solo conto degli
interessi dei singoli, ma anche di tutta la collettività nazionale,
che per essere sempre più aderente ai bisogni ed agli interessi della
Nazione, viene organizzata gerarchicamente dallo Stato); Degli Espinosa A.: La
forma e la sostanza della economia corporativa, Firenze Poligrafica
Universitaria; Del Vecchio G.: Teoremi economici deW ordinamento
corporativo. Comunicazione alla XIX riunione della «Società pel Progresso
della Scienza», riassunta in « Lo Stato »; Einaudi L. : Trincee
economiche e corporativismo in « La Riforma Sociale », ; e dello stesso:
Corporazione aperta in «La Riforma Sociale » Fanno M. scritto cit.; Fasiani
M.: Contributo alla teoria delVuomo corporativo, in « Studi sassaresi »,
; Ferri C. E.: L’ordinamento corporativo dal punto di vista economico,
Padova, CEDAM, Fovel M.: Economia e corporativismo, Ferrara, S.A.T.E. e
dello stesso: La rendita e il Regime Fascista, Milano, Ediz. dei «
Problemi del Lavoro», Politica economica ed economia corporativa, Ediz.
«Diritto del lavoro»; Camera corporativa e redditi di gruppo, S.A.T.E. Ferrara;
Fossati A.: Premesse per lo studio di ima economia e di una pplitica economica
corporativa, in : « Rivista di Politica Economica », (Ritiene questo A. che tanto la
politica economica corporativa, quanto l’attività corporativa come
condotta ipotetica degli individui dei gruppi animati di una coscienza corporativa
sono teorizzabili: il secondo per definizione, e in tanti modi quanti
significati vogliano attribuirsi alla coscienza corporativa (all’autore parendo
il più adatto perchè conforme alle direttive del Regime quello che
ha a base 1 interesse della Nazione, ossia il massimo benessere individuale
compatibile col benessere della Nazione); ed il primo, quando le norme abbiano
sufficiente chiarezza (univocità) e costanza da consentire una
costruzione logica di conseguenze possibili. Purché non si mescolino precetti e
teoremi, e peggio, non si confondano gli uni con gli altri, è
perfettamente legittimo fare della economia corporativa una « economia »
astratta, trovare il nocciolo razionale del concreto empirico). Gobbi U. : Il
procedimento sperimentale della economia corporativa, « Giornale degli economisti»;
Galli R. : Corso di economìa politica, Firenze, Poligrafico
Universitario, e dello stesso: Corso sulle imprese industriali, Firenze,
Poligrafico Universitario; Jannaccone P.: La scienza economica e
Vinteresse nazionale (Discorso tenuto all’inaugurazione dell’anno accademico
della R. Università di Torino, e dello
stesso : Scienza, critica e realtà economica, in « La Riforma Sociale »;
Lanzillo A.: Studi di economia applicata, Padova, Cedam, e dello stesso
A.: Il contenuto dell’ economia corporativa, Rivista Bancaria, ed Economia
corporativa e politica economica, Giornale degli Economisti; Lo Stato come
fattore di produzione, Rivista Bancaria (Lo Stato come inserzione di
volontà nell’ attività economical. Anche Ettore Lolini, a parte la sua
antipatia per la scienza economica tradizionale e la notevole
incomprensione degli economisti ortodossi i quali riescono interessanti a seguire
non come simpatizzanti delle idee liberali o di altre tendenze, ma come
scienziati dell’economia, riconosce che per dare un carattere di
socialità, che concili l’interesse privato con quello sociale o
nazionale, alla economia privata, non è necessario giungere alla totale
abolizione dell’economia privata ed alla identificazione dell’ economia
pubblica, come ha fatto Spirito, il quale col porre erroneamente al
centro dell attività economica umana la produzione e non lo scambio non
ha visto che nello scambio si ha la sintesi dell’ interesse individuale e
dell’ interesse sociale, perchè nello scambio, mentre l’interesse è
individuale, il risultato è sociale. Per eliminare del tutto, come
vorrebbe Spirito, il carattere individualistico dei valori economici ed
il movente egoistico dei fatti economici e identificare F iniziativa economica
privata coll’iniziativa economica pubblica o statale, bisognerebbe
trasformare la psicologia umana, abolire la personalità economica umana e con
essa tutte le diff erenze di bisogni, di desideri e di gusti che esistono
ed esisteranno sempre fra gli uomini, differenze che costituiscono la
base dello scambio e la molla del progresso economico e che nessun
sistema di economia socialista è mai riuscito a sopprimere. Il porre a
fondamento dell’economia corporativa la produzione e quindi
l’organizzazione e la gestione economica della produzione invece dello scambio,
inteso nel senso della ripartizione del prodotto di ogni grande
ciclo produttivo fra tutti i fattori della produzione mediante l’accordo
contrattuale dei prezzi del lavoro, del capitale, della direzione tecnica
e dell’opera degli intermediari, porta a delle conseguenze pratiche
fonda- mentali per la definizione dei fini e delle funzioni della
Corporazione. Nel primo caso, infatti, si dovrebbe giungere alla
Corporazione organo di gestione economica col passaggio di tutta l’iniziativa
economica privata alla Corporazione e con la conseguente trasformazione di
tutta l’economia privata in economia pubblica. Nel secondo caso, invece, la
Corporazione non assumerà la direzione della gestione economica della
produzione, ma avrà la funzione economico-sociale di eliminare il classismo o
particolarismo economico, di impedire che uno o più fattori della produzione si
facciano la parte del leone nei confronti con gli altri fattori e di adeguare
l’andamento dei prezzi al produttore con quello dei prezzi al consumatore. Cfr.
di questo A.: Il problema fondamentale dell’economia corporativa,
Critica Fascista; Masci F.: scritti cit. e: Saggi critici di teoria e
metodologia economica, Catania. Sono raccolti con lievi modificazioni gli
scritti citati ed altri saggi); Paoni C.: A proposito di un tentativo di
teoria pura del corporativismo, in « Fiamma italica », e dello stesso:
Strumenti teorici di corporativismo, in Giornale degli economisti, (in questi scritti il Pagni critica a
fondo la costruzione teorica corporativa del Fovel. Contro questi si schiera
anche Bru- guier nello scritto sopra citato ed anche noi nei nostri
scritti av. cit. Contra anche Arias ed altri); Sensini G.: L’equazione
dell’equilibrio economico nei regimi corpo- rativisti, in «Lo
Stato; Serpieri A.: Lo Stato e Veconomia, in «Educazione Fascista », e,
dello stesso : Economia corporativa e agricoltura, in Atti del Convegno di
studi sindacali e corporativi», Ferrara; Spirito U.: La critica dell’economia
liberale, Milano, Treves, dello stesso: I fondamenti dell’ economia
corporativa, Milano, Treves, e Capitalismo e corporativismo,
Firenze, Sansoni. L’interesse suscitato degli scritti filosofici di
questo A. sono dovuti a ragioni di carattere esclusivamente polemico.
Nulla di nuovo ha espresso il giovane filosofo. Nella critica
all’economia liberale, infatti non fa che ripetere, con sintesi
brillante, quanto è stato detto dai seguaci della scuola storica tedesca
e dagli istituzionalisti americani contro la economia liberale. È confusa
la scienza economica con la praxis dei governi liberali e demoliberali.
Nella critica al capitalismo non fa che ripetere, in linea essenziale,
quanto il Sombart ha espresso nella sua opera monumentale sul
capitalismo e quanto altri economisti contemporanei hanno scritto
contro il sistema capitalistico, e che l’A. si guarda bene dal ricordare.
Nè è fatta alcuna discriminazione, fra capitalismo e capitalismo, senza,
per es., ricordare che m Italla 11 capitalismo è, appena, al suo inizio.
Nei tentativi di costruzione teorica del corporativismo fascista tiene
conto, in particolare delle dichiarazioni della Carta del Lavoro che
rincalzano la propria tesi per Ja quale vede la soluzione corporativa n
clini entità assoluta tra Stato ed individuo che riecheggia il pensiero
di Hegel e di Marx. Nulla di nuovo nemmeno nella costruzione teorica
la quale e apparsa a sfondo social-comunista per l’ammis- sione
della corporazione come proprietaria. Propugna, inoltre, 1 A. il
partecipazionismo operaio, altro espediente vecchio e già discusso ampiamente
nei tempi passati. Ma, con buona volontà, si può Scorgere nel
sistema di Spinto anche un liberalismo assoluto per cui dopo aver letto
gli scritti di questo A. del corporativismo si riuscirà a capire meno di prima.
E non m tenrnamo quii su altri grossolani errori espressi dall A.
nel campo delle realizzazioni pratiche corporative, come per es. su quelle in
cui consiglia per il nostro Paese una industrializzazione ad oltranza,
la emissione di prestiti esteri, una politica commerciale che sara
forse realizzata, ecc (Tutte queste idee sono espresse nel voi.:
Capitalismo e Corporativismo, Sansoni, Firenze). Contra a Spirito,
si vegga: Arias, cit., Jannaccone, cit., Lanzillo, cit., Moretti,
appresso cit.. Vinci, appresso citato, ed i seguenti scritti. CROCE (si veda), L’economia
filosofata e attualizzata, Critica; Galli, Sull’identità dell’individuo
con lo stato, La Vita Italiana; (jANGEMI L. : Individuo e Stato nella
concezione corporatina, m «Atti del Secondo Convegno di Studi Sindacali e
Corporativi, Ferrara; Brucculeri: L economia corporativa, in «La Civiltà
Cattolica», e dello stesso: Crisi e capitalismo, nella stessa rivista, etc. Cesarini-Sforza
in un lucido scritto: Individuo e Stato nelle Corporazioni (Archivio di
Studi Corporativi) mostra come la formula dell identità è chiarissima nel
pensiero dei socialisti e dei liberali. L’individualismo moltiplicando le
sue forze non rinuncia ad essere sè stesso. Il grande significato
del Corporativismo è la disciplina economica nazionale. Con il
Corporativismo si passa dal soggettivismo all’oggettivismo. Alla organizzazione
professionale è affidata, sopratutto la oggettivazione delle scelte
economiche. Il nuovo modello della realtà economica non potrà non
essere anch’eseo, naturalistico e deterministico: non c’è scienza senza
determinismo. Caratteristica delle concezioni dello Spirito è l’ottimismo. (Per
es. nello Stato Corporativo non vi saranno più disoccupati!).
La nostra divergenza ideale con l’economia degl’idealisti non va
assolutamente confusa con le invettive di quei messeri interessati ad un
intervento che oggi chiedono e ieri respingevano, nè con le
interpretazioni di coloro che hanno gli occhi sulla nuca!
Ricordiamo ancora: Moretti V.: I principii della Scienza Economica
e l’economia corporativa («Rivista di Politica Economica»). M. rifiuta 1
identificazione fra Stato e Individuo. Integrando e correggendo le
opinioni di Arias e Fovel considera l’economia corporativa come una
economia non euclidea. Papi, Un principio teorico dell’economia
corporativa, Giornale degli Economisti, e più diffusamente in Lezioni di
Economia Generale e Corporativa», Gedam, Padova. (P. ritiene che il
sistema corporativo si possa considerare come lo strumento capace di
assicurare le imprese contro i (risdhi extra-economici (guerre, crisi,
scioperi, etc.). Rossi, Economia e Finanza. Chiarifica il concetto
di concorrenza e mostra i caratteri della teoria dell’equilibrio economico
generale. L’ordinamento corporativo traduce nel diritto positivo un
complesso di norme di diritto naturale, che presiedono al fenomeno sociale
della ricchezza. Ne risulta un diritto corporativo, definizione giuridica della
libertà economica c e sottopone 1 arbitrio del singolo alla regola; e
la figura dell’uomo corporativo si risolve nell’uomo economico libero.
L’economia corporativa importa la penetrazione nell’organismo produttivo di un
sistema organico, razionale di politica economica. L’economia corporativa
risolve il contrasto fra l’essere e il dover essere della vita economica.
Dover essere: razionalità (teoria economica pura), eticità (politica
economica). Le forze direttrici corporative devono fornire al dinamismo
economico il volano regolatore). Vinci F.: Il corporativismo e la scienza
economica (Rivista Italiana di Statistica, etc.. Questo A., conscio
delle interdipendenze fra i vari fattori di produzione e fra le varie imprese e
delle condizioni di concorrenza mondiale, ha dimostrato che la «
disciplina unitaria e l’autodecisione, ove conducesse fino ala determinazione
delle produzioni e dei consumi, esorbiterebbe largamente dalle attribuzioni
dell’uria o dell’altra Corporazione investirebbe i rapporti reciproci,
non solo fra due o tre, ma fra tutte le Corporazioni, imponendo al Consiglio
Nazionale delle Corporazioni un continuo, pericoloso compito di revisione
e di conciliazione in base a valutazioni complicatissime, a criteri di
difficile determinazione oggettiva. Sulla Finanza Corporativa.
Si espressero anni addietro a favore del contingente: Griziotti,
Finanza di guerra e riforma tributaria, in «La Riforma Sociale. Contro
il contingente: Einaudi, Principii di Scienza delle Finanze, Torino. Ed
oggi, a favore del contingente (citiamo gli scritti più seri): Benini,
loco cit. ; Montemurri G. : Per una finanza corporativa, Echi e Commenti,
e dello stesso: Ordinamento corporativo e ordinamento tributario, in «
Atti del II Convegno di Studi Sindacali e Corporativi », Ferrara;
Bonanno: L’extra-individualismo nelle entrate del bilancio dello Stato, «
Dir. e prat. trib. »e dello stesso: Lo Stato corporativo e la sua
finanza, Diritto del Lavoro; Uckmar : Ordinamento Corporativo e
ordinamento tributario, Relazione al I Convegno nazionale di Studi
Corporativi», Roma, e dello stesso: Verso una revisione corporativa della
pubblica finanza, Diritto del Lavoro, Roma; Riforme tributarie e
Stato corporativo, in « Diritto del Lavoro», Roma, ; Finanza corporativa,
in « Diritto e Pratica Tributaria. Roma, ed infine, sempre dello stesso: Ordinamento
corporativo e ordinamento tributario, in Atti del II Convegno di Studi
Sindacali e Corporativi, Ferrara. Fra questi autori la corrente radicale
trova favorevoli Benini, Bonanno e Montemurri. Uckmar ritiene che la
finanza sia individualista e perciò la vorrebbe riformata in un senso meno
individualista, ma nei suoi studi esprime delle proposte che trova
consenziente tutti coloro, fra i quali lo scrivente, che riconoscono
doversi inserire nell’ordinamento corporativo anche la finanza allo scopo di
raggiungere quei fini che gli conferiscono caratteri fascisti.
Sono contro D’Alessio, in un suo articolo: Evasione fiscale e riforma
tributaria, Augustea, e Genco («Comunicazione al II Convegno di Studi Sindacali
e Corporativi », Ferrara) i quali vorrebbero arrivare all’abolizione o
per lo meno alla riduzione degli organi finanziari statali ed alla
loro sostituzione con le Corporazioni! Uckmar, contingentista moderato,
riconosce che il potere impo- sizionale tributario spetta allo Stato. Quest’autore
quindi può inscriversi fra i fautori di una finanza coordinata all’ordinamento
corporativo, ma è lontano dalle Improvvisate e rivoluzionarie
trasformazioni. La finanza oltre a presentare un contenuto politico,
riveste un contenuto tecnico con il quale male si accorda la improvvisazione
degli innovatori. Ai quali rimarrà la soddi- stazione di essere
considerati rivoluzionari al cento per cento, mentre agli altri rimarrà
la soddisfazione di non avere incoraggiato i salti nel buio che in
materia finanziaria si scontano amaramente dalla Nazione, e perciò si
ritengono solleciti dell’interesse nazionale e cioè non meno
rivoluzionari dei loro colleghi che manifestano i ce piu radicali. Il
tempo sarà giudice sereno fra tanto contendere. Ricordiamo i seguenti
scritti fra i tanti che accolgono, con moderazione, una riforma
tributaria in ™° m A a C °p 1 ^gamzzazione corporativa: Garino Ca-
Problemi di Finanza, Torino, Giappichelli; Scandali: E.: Imposizione tributaria
e Stato Cor- porativo in « Echi e Commenti », e dello TTr- A
r-,ane r e in «Giustizia tributaria»,; Gangemi L-
rinanza Corporativa, in « Rivista di Politica Economi- Stato
C e dell ° stesso: La finanza nello Stato Corporativo, Commercio, Roma, £
r” cernii in «Rivista di Politica Economica» (e una carica a
fondo contro la funzione graduale, ransitona e limitata del contingente
come è propugnata da Montemurri e dal Cardelli il quale ultimo ha
espresso la sua tesi in Il Commercio)i Toselli Colonna: Teoria e problemi
della- economia finanziaria corporativa, Alessandria Colombani (è questa una
diligente rassegna dei problemi corporativi della finanza). Infine, si
segnala 1 eccellente studio di Borgatta: Le funzioni WaC “ f *’ in « Lo
Stato », febbraio e CEDAM L Tfmi {XeZ ' W ' t SCÌCnZa delle fi
nanze ’ Padova, CEDAM) non sembra opportuno affidare all’Associazione
Sindacale la ripartizione degli oneri tributari a gin associati. Le
associazioni sindacali, probabilmente « non sarebbero neppure molto disposte ad
assumersi tali compiti, ohe spesso non sarebbero neppure in grado
di svolgere efficientemente data la limitatezza e l’inadeguatezza dei mezzi che
hanno a propria disposizione, anche a prescindere dal giusto timore dei
dirigenti di potersi creare m tal modo animosità lesive di quella
compattezza dell’Associazione Fascista, che costituisce uno dei suoi
requisiti più essenziali in relazione ai fini propostisi dal nostro
legislatore. Un chiarimento sulla tesi riformista di Benini. La ritorma
propugnata da questo autore (studio cit.), per quanto riguarda
l’imposizione diretta, è vasta e coraggiosa: due tipi di imposte dirette,
proporzionali, l’una sul reddito totale di famiglia, l’altra sul
patrimonio-. Senza dubbio, la scienza finanziaria ed il
procèsso evolutivo della legislazione fiscale degli Stati moderni
pongono in evidenza i tributi globali e personali come il fondamento di
un corretto sistema di imposizione diretta in luogo delle imposte reali
imperfette e causa di sperequazioni gravi ed inevitabili. Il nostro
sistema attuale è fondato appunto sui tributi reali, integrati da una
imposta personale, la complementare, che con i procedimenti fatti
approvare dal Ministro Jung presenta una struttura che le consente di assolvere
agli importanti suoi compiti. Ma, appunto perchè la riforma proposta dal
Benini muterebbe radicalmente, ab imis, il nostro sistema d’imposizione
diretta, sono necessari, per giungere ad essa, lunghi e ponderati studi
sulla entità, sulla composizione, sulla distribuzione e sul
raggruppamento dei redditi, sulla organizzazione tecnica della nuova
amministrazione; sopra tutto occorre, per concepire ed attuare una
riforma così vasta e complessa che le condizioni dell’economia nazionale e
della pubblica finanza entrino in un periodo di sufficiente tranquillità
e stabilità. Tutte cose queste di cui il Benini è consapevole. Un
posto a parte tiene Griziotti il quale fra le due opposte opinioni che esiste
una finanza corporativa oppure il contrario che questa non esiste
sostiene una terza e differente che trova riscontro nei seguenti
scritti: La trasformazione delle finanze pubbliche nello Stato
Corporativo fascista, Il Diritto del Lavoro); Idee generali sulla
trasformazione del nostro sistema tributario, esposte al Primo
Convegno di Studi Corporativi a Roma, in « Bollettino del Consi.
glio Prov. dell’Economia di Pavia; Le finanze pubbliche e l’ordinamento
corporativo, in « Economia », N. 6 del 1930. Il Griziotti, se non
erriamo, desidera un sistema di imposte congegnate in modo da
rispettare le esigenze della produzione. Vuole un sistema tecnico e razionale
che sodisfi anche i criteri della giustizia nella ripartizione dei
carichi pubblici. Rico- Gangemi, Dottrina Fasciata ed
economia. nosce che l’opera del primo periodo della finanza fascista ha
tenuto conto delle esigenze della produzione. Queste idee evidentemente
indicano in Grìzìotti un fautore della finanza corporativa. Dove il
nostro non ci trova consenzienti è nei dettagli (ammortamento delle
imposte, tassazione esclusiva delle rendite e dei sopraredditi, ecc.). Ma su
questo sarebbe lungo il discorso. Secondo un distinto allievo del
Griziotti, il Pugliese (La Finanza e i suoi compiti extra-fiscali negli
Stati Moderni, Padova, GEDAM) « Nello Stato Corporativo l’economia
continua a basarsi fondamentalmente sulla iniziativa privata dei capitalisti,
nè alcuno dei principi che reggono l’economia capitalista viene apriosticamente
ripudiato: ma vi si aggiunge un elemento che è quello del controllo
sociale che, sulla iniziativa privata e sul suo svolgersi, viene attuato
dallo Stato. Nello Stato corporativo anche la politica finaziaria
deve necessariamente seguire le direttive, che non coincidono nè con
quelle del sistema liberale-capitalista (benché ad esse siano assai più
vicine) nè con quelle del sistema collettivista. Essendo
l’imposta uno dei principali strumenti di cui lo stato qualora rispetti
il principio della proprietà privata si
può valere, per intervenire nel campo dell’economia, individuale, è logico che
ad essa faccia più largo ricorso uno Stato, che ha per principio l’intervento,
ogni qualvolta l’interesse nazionale lo richieda. E essenziale rilevare
che nel sistema corporativo, mutano fondamentalmente i modi dell’azione
statale: mentre nel sistema liberale-capitalista lo Stato si propone fini
di benessere e prosperità, che vengono attuati mediante la protezione di
tutte quelle forze individuali che si dimostrano utili a tale intento, lo
Stato corporativo, oltre a proseguire per tale via i propri fini, si fa
esso stesso agente diretto e primario per l’attuazione degli scopi suddetti,
non solo proteggendo e favorendo le forze utili' ai propri fini, ma
facendosi iniziatore dei provvedimenti atti ai dirigere le forze
individuali all’obbiettivo prefisso. Non possiamo chiudere questa nota
senza ricordare il contributo che, anche in questo campo ha dato Maffeo
Pantaleoni col suo scritto: Finanza fascista, in « Politica »,
maggio-giugno 1933, scritto che i nuova- tori sistematici ed i creatori
di schemi astratti farebbero bene a leggere ed a meditare se veramente
sono, come si ritengono, difensori dell’interesse nazionale. Nome
compiuto: Luigi Chitti. Chitti. Keywords: economia sociale, economia politica,
l’economia filosofica d’Aristotele, econnomia corporativa. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Chitti” – The Swimming-Pool Library.
Commenti
Posta un commento