GRICE ITALO A-Z S SAL

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanctis: la grammatica ragionata e  la ragione conversazionale dello stile filosofico – scuola napoletana – filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Napoli). Filosofo Italiano. Morra Irpina, Napoli, Campania. M. Napoli. Essential philosopher. He considers philosophy as a branch of the belles lettres and his field of expertise is when stylists stop using an artificial Roman, and turned to ‘Italian.’ Grice: “I really do not like de Sanctis; when an author becomes philosophical, he says that he has been infested of the philosophical pest!” – Disambiguazione – Se stai cercando l'omonimo architetto, vedi Francesco De Sanctis (architetto). Francesco de Sanctis  Ministro della pubblica istruzione del Regno d'Italia MonarcaVittorio Emanuele II di Savoia Capo del governoCamillo Benso di Cavour PredecessoreTerenzio Mamiani, Regno di Sardegna Capo del governo Bettino Ricasoli SuccessorePasquale Stanislao Mancini Durata mandato MonarcaUmberto I di Savoia Capo del governoBenedetto Cairoli PredecessoreMichele Coppino SuccessoreMichele Coppino Capo del governo Benedetto Cairoli PredecessoreFrancesco Paolo Perez SuccessoreGuido Baccelli Governatore della Provincia di Avellino Successore Nicola De Luca Deputato del Regno d'Italia Legislatura Gruppo parlamentare Sinistra Coalizione connubio, opposizione, governo della Sinistra storica Incarichi parlamentari Ministro dell'Istruzione del Regno d'Italia Sito istituzionale Dati generali Partito politico Destra storica Sinistra storica Titolo di studiolaurea Professione Docente universitario Firma -- è stato un critico letterario, saggista e politico italiano, tra i maggiori critici e storici della letteratura italiana nel XIX secolo e più volte ministro della pubblica istruzione. S. nacque a Morra Irpina (Avellino) da una famiglia di piccoli proprietari terrieri, figlio di Alessandro e Maria Agnese Manzi.  Il padre era dottore in diritto e due zii paterni, Giuseppe e Carlo, uno sacerdote e l'altro medico, vennero esiliati per aver preso parte ai moti carbonari.  Celebre è la sua frase: "Se Morra è il mio paese, Sant'Angelo è la mia città" (Sant'Angelo dei Lombardi, che si trova vicino a Morra e che, al tempo di S., era il punto di riferimento per i paesi vicini).  I critici pedanti si contentano d'una semplice esposizione e si ostinano sulle frasi, sui concetti, sulle allegorie, su questo e su quel particolare come uccelli di rapina su un cadavere… Essi si accostano ad una poesia con idee preconcette: chi di essi pensa ad Aristotele e chi ad Hegel.  Prima di contemplare il mondo poetico lo hanno giudicato: gl'impongono le loro leggi in luogo di studiar quelle che il poeta gli ha date. Critica perfetta è quella in cui i diversi momenti (per i quali è passata l'anima del poeta) si conciliano in una sintesi di armonia.  Il critico deve presentare il mondo poetico rifatto ed illuminato da lui con piena coscienza, di modo che la scienza vi presti, sì, la sua forma dottrinale, ma sia però come l'occhio che vede gli oggetti senza però vedere se stesso. La scienza, come scienza, è, forse, filosofia, ma non è critica.»  (Francesco De Sanctis, Saggi critici, Morano, Napoli)  Formazione scolastica Nel 1826 lasciò la provincia per recarsi a Napoli, dove frequentò il ginnasio privato di uno zio paterno, Carlo Maria de Sanctis. Passa ai corsi liceali, dapprima presso la scuola dell'abate Lorenzo Fazzini, dove compì le prime letture filosofiche, e presso quella dell'abate Garzia.  Completati gli studi liceali, intraprese gli studi giuridici, presto però trascurati per seguire, già dal 1836, la scuola del purista Basilio Puoti sul Trecento e sul Cinquecento, lezioni che il marchese teneva gratuitamente presso il suo palazzo, dove il De Sanctis avrà modo di conoscere il Leopardi e dove avvenne la sua vera formazione.  Insegnamento Trascorso un breve soggiorno a Morra, ritornò a Napoli dove iniziò ad insegnare nella scuola dello zio Carlo che si era ammalato, per interessamento dello stesso Puoti, venne nominato professore alla scuola militare preparatoria di San Giovanni a Carbonara e in seguito al Collegio militare della Nunziatella, dove ebbe come allievo tra gli altri Nicola Marselli.  Contemporaneamente egli teneva in una sala del Vico Bisi, per gli allievi del Puoti, corsi privati di grammatica e letteratura, avendo tra i suoi allievi alcuni di quelli che sarebbero poi diventati tra i principali nomi della cultura italiana: i meridionalisti Giustino Fortunato e Pasquale Villari, il filosofo Meis, il giurista Marvasi, il pittore Chirico, il letterato Torraca e il poeta Vista, suo allievo prediletto, che avrebbe trovato la morte durante l'insurrezione.  Le lezioni di quella che fu chiamata la "prima scuola napoletana" (1838/39-1848) furono raccolte ed edite solamente nel 1926 da Benedetto Croce con il titolo Teoria e storia della letteratura.  Distanze dal purismo Alla Nunziatella il De Sanctis iniziò a trattare problematiche di carattere letterario, estetico, stilistico, linguistico, storico e di filosofia della storia, prendendo le distanze dal purismo di Puoti dopo aver scoperto alcuni testi dell'Illuminismo francese (d'Alembert, Diderot, Hélvetius, Montesquieu, Rousseau e Voltaire) e di quello italiano (Beccaria, Cesarotti, Filangieri, Genovesi, Pagano).  De Sanctis passò così da una prima fase intrisa di sensibilità romantica e leopardiana, di forte polemica anti-illuministica e di convinta adesione a un programma cattolico-liberale, giobertiano, di restaurazione civile e morale, ad una seconda fase, nel costituire la quale ebbero grande parte la lettura di Hegel e le esperienze drammatiche.  Partecipazione ai moti del 1848 «Napoletani, siamo fieri di questo nome che abbiamo fatto risonare dovunque alto e rispettato. Vogliamo l'unità, ma non l'unità arida e meccanica che esclude le differenze ed è immobile uniformità. Diventando italiani non abbiamo cessato d'essere napoletani.[2]»  ([senza fonte] Francesco De Sanctis)  Come membro dell'associazione "Unità Italiana" diretta dal Settembrini, partecipò con alcuni dei suoi allievi ai moti insurrezionali e, in seguito a questa sua iniziativa, venne sospeso dall'insegnamento.  Prigionia Nel novembre del 1848 egli preferì allontanarsi da Napoli, recandosi nell'entroterra calabrese, ospite prima nella città del Guiscardo di San Marco Argentano (CS) presso il seminario vescovile, poi nel vicino borgo di Cervicati (CS) dove aveva accettato un incarico di precettore propostogli dal barone Francesco Guzolini. Qui scrisse i suoi primi "Saggi critici", cioè le prefazioni all'Epistolario leopardiano e alle "Opere drammatiche" di Schiller, ma venne arrestato e recluso a Napoli nelle prigioni di Castel dell'Ovo, dove rimase fino al 1853 quando, espulso dal Regno dalle autorità borboniche e fatto imbarcare per l'America, riuscì a fermarsi a Malta e quindi a rifugiarsi a Torino.  Durante il periodo di prigionia il De Sanctis si diede allo studio approfondito di Hegel, facendo lo sforzo di apprendere il tedesco e compiere così la traduzione del "Manuale di una storia generale della poesia e della logica" di Hegel, oltre a cercare di approfondire i motivi mazziniani della propria ideologia, come testimonia il carme in endecasillabi con auto-commento intitolato "La prigione".  Dal carcere uscì indubbiamente un De Sanctis diverso, al quale la realtà aveva distrutto le illusioni e al pessimismo e misticismo giovanile era subentrata una moralità più eroica e alfieriana e che, grazie alla lettura di Hegel, aveva maturato una diversa concezione del divenire della storia e della struttura dialettica della realtà.  Attività letteraria a Torino A Torino la cultura moderata gli negò una cattedra, ma De Sanctis riuscì comunque a svolgere un'intensa attività letteraria. Trovò un incarico di insegnante presso una scuola privata femminile dove insegnò lingua italiana, diede lezioni private, collaborò a vari giornali dell'epoca come "Il Cimento", divenuto in seguito "Rivista Contemporanea", "Lo Spettatore", "Il Piemonte", "Il Diritto" e iniziò a tenere conferenze e lezioni, tra le quali quelle famose su Dante che, per la loro originale impostazione e per l'analisi storica e poetica, gli fecero ottenere, nel 1856, una cattedra di letteratura italiana presso il Politecnico federale di Zurigo.  Anni di Zurigo  Francesco De Sanctis nel periodo zurighese  A Zurigo, dove insegnò, S. tenne lezioni su Dante, sui poemi cavallereschi italiani e su Petrarca. Zurigo, che in quegli anni era sede di grande confronto intellettuale, diede a De Sanctis l'occasione di elaborare meglio il proprio metodo critico, di approfondire le proprie meditazioni filosofiche e di raccogliere il materiale documentario, tra il quale assai importante risultano essere le conferenze petrarchesche che saranno la base del saggio pubblicato nel 1869 a Napoli dall'editore Morano. Ebbe anche l’occasione di diventare membro attivo del Circolo degli Scacchi della Città: “Ieri sono stato eletto membro della società degli scacchi, pagando il diploma quattro franchi. È la prima società tedesca di cui faccio parte. Qui tutto si risolve in società” [4]  Ritorno in patria Intanto, con l'unione nel 1860 del Regno delle Due Sicilie al Regno di Sardegna per la costituzione del Regno d'Italia, il De Sanctis poté tornare in patria, dove portò avanti, contemporaneamente alla sempre fervida attività letteraria, anche l'attività politica.  Conobbe Mazzini e, dopo aver interrotto il ciclo di lezioni sulla poesia cavalleresca, sottoscrisse il manifesto del Partito d'Azione per caldeggiare l'unificazione e per combattere le idee estremiste dei repubblicani.  Da quel momento egli si immerse di slancio nella nuova realtà politica italiana, ritrovando nell'azione la possibilità di rendere concreto l'ideale appreso da Machiavelli, Hegel e Manzoni e cioè quello dell'uomo totalmente impegnato nella realtà.  Attività letteraria e attività politica Si dedicò pertanto ininterrottamente, ora all'attività di politico e ministro, ora a quella di giornalista, ora a quella di critico e storico della letteratura e infine a quella di professore.  Cariche politiche In seguito alla conquista di Garibaldi, il De Sanctis venne nominato governatore della provincia di Avellino e per un brevissimo periodo fu ministro nel governo Pallavicino, collaborando per il rinnovamento del corpo accademico napoletano.  Nel 1861 venne eletto deputato al parlamento nazionale, aderendo alla prospettiva di una collaborazione liberal-democratica, e accettò il ministero della pubblica istruzione nei gabinetti Cavour e Ricasoli per cercare di attuare la difficile opera di fusione tra le amministrazioni scolastiche degli antichi stati.  Nel 1862 passò però all'opposizione e, in collaborazione con il Settembrini, promosse una "Associazione unitaria costituzionale" di sinistra moderata, che ebbe come voce il quotidiano "Italia", diretto dallo stesso S. In questo ambito espose la sua visione politica nello scritto Un viaggio elettorale.  Intenso impegno di studi «Come critico e storico della letteratura, [De Sanctis] non ha pari.»  (Benedetto Croce, Estetica come scienza dell'espressione e linguistica generale, II, 15[6])  Il fallimento nelle elezioni del 1865 coincise con il ritorno del De Sanctis a un grande impegno di studi concentrato sulla struttura di una storiografia letteraria che fosse di respiro nazionale, questione che affronterà nei saggi sulle Storie letterarie del Cantù in Rendiconti della R. Accademia di Scienze morali e politiche di Napoli, e sul Settembrini, Settembrini e i suoi critici, in Nuova Antologia (marzo 1869).  Nel frattempo De Sanctis stava già lavorando a una Storia della letteratura italiana che, nata come testo scolastico, si sviluppò assai presto in un'opera di ampia e complessa portata. S. insegna letteratura comparata a Napoli e quell'anno accademico inizia con il discorso su "La scienza e la vita". I corsi da lui tenuti in quegli anni si intitolano a Manzoni (1872), la scuola cattolico-liberale, la scuola democratica, Leopardi. Questi scritti, che svolgono tutti quei temi di letteratura contemporanea che nella storia della letteratura non ebbero spazio per esigenze editoriali, furono raccolti da Francesco Torraca e solo in parte rivisti dal De Sanctis.  Ultima fase della vita Nel 1876, prevalendo la Sinistra, S. si dimise da professore e accettò da Benedetto Cairoli un nuovo incarico ministeriale, mentre il suo interesse critico si rivolgeva al naturalismo francese, come testimonia lo Studio sopra Emilio Zola che apparve a puntate sul "Roma" nel 1878 e lo scritto "Zola e l'assommoir" pubblicato nel 1879 a Milano.  Intervenne in Parlamento dopo il tentativo di attentato al re Umberto I da parte dell'anarchico Giovanni Passannante, manifestando la sua contrarietà di sincero democratico ad ogni tipo di repressione:  «Io, signori, non credo alla reazione; ma badiamo che le reazioni non si presentano con la loro faccia; e quando la prima volta la reazione ci viene a far visita, non dice: io sono la reazione. Consultatemi un poco le storie; tutte le reazioni sono venute con questo linguaggio: che è necessaria la vera libertà, che bisogna ricostituir l'ordine morale, che bisogna difendere la monarchia dalle minoranze. Sono questi i luoghi comuni, ormai la storia la sappiamo tutti, sono questi i luoghi comuni, coi quali si affaccia la reazione.  Ritornato a Napoli, si dedicò alla rielaborazione del materiale leopardiano, che fu pubblicato postumo con il titolo Studio su G. Leopardi, e alla dettatura di ricordi autobiografici che arrivano fino al 1844, pubblicati da Villari con il titolo La giovinezza: frammento autobiografico.  Colpito da una grave malattia agli occhi, De Sanctis morì a Napoli nel 1883. In suo onore la città natale, Morra Irpina, è stata ribattezzata Morra De Sanctis. De Sanctis fu membro della Massoneria. Post mortem In suo nome, viene istituita la Fondazione De Sanctis, ente che dal 2009 organizza annualmente il Premio De Sanctis per la saggistica ed altri eventi di carattere culturale. Opere S. enunciò i suoi principi critici in diversi scritti di carattere non esclusivamente teorico e il suo pensiero non è esposto in opere autonome e organiche di poetica e di estetica. Il problema dell'arte non divenne mai per S. oggetto di un discorso rigorosamente filosofico, tuttavia le sue sparse meditazioni su di esso contengono i principi fondamentali dell'estetica moderna e rivelano quanto fossero solide le fondamenta del suo pensiero critico.  Storia della letteratura italiana  Storia della letteratura italiana, volume I, riedizione (testo completo)  Lo stesso argomento in dettaglio: Storia della letteratura italiana (S.). La Storia della letteratura italiana deve considerarsi il capolavoro critico del De Sanctis. In essa l'autore ricostruisce in modo mirabile lo sfondo storico critico-civile dal quale nacquero i capolavori della letteratura italiana. In quest'opera compare la frase "il fine giustifica i mezzi" che De Sanctis usa come esempio errato di come riassumere il pensiero di Niccolò Machiavelli, e che è stata successivamente attribuita erroneamente proprio al pensatore fiorentino.  Altre opere Tra gli studi del de Sanctis spicca il Saggio critico sul Petrarca mentre tra i lavori inclusi nei Saggi critici e nei Nuovi Saggi critici meritano di essere menzionati quelli su episodi della Divina Commedia, su L'uomo del Guicciardini, su Schopenhauer e Leopardi oltre Il darwinismo nell'arte e quelli su Emilio Zola.  Da ricordare ancora è il discorso La scienza e la vita nel quale egli, sostenendo la necessità di non separare la scienza dalla vita, prese posizione nei riguardi dell'allora dilagante positivismo.  Scrittore vivace e singolare in una "prosa parlata che ha la spontaneità del discorso vivo", il De Sanctis si rivela un piacevole narratore nel frammento autobiografico La giovinezza  e nelle quindici lettere che costituiscono il resoconto di Un viaggio elettorale scritto nel 1876.  Pensiero In un periodo in cui l'entusiasmo per lo storicismo idealistico era scomparso e la critica, sia europea che italiana si era spenta e si orientava verso la ricerca filologico-erudita, si trovano ancora nel pensiero di De Sanctis i motivi più significativi e vitali della cultura romantica.  De Sanctis stabilì nella sua Storia della letteratura italiana il legame tra il contenuto e la forma con lo scopo di ricostruire quel mondo culturale e morale dal quale sarebbero nate in seguito le grandi opere.  Egli considera l'arte come il "vivente", cioè la "forma", ritenendo che tra forma e contenuto non esista dissociazione perché esse sono l'una nell'altra.  Nelle pagine di De Sanctis vi è una felice vena di scrittore. Egli infatti scrive con una prosa antiletteraria, fervida e mirabile per l'immediatezza del pensiero.  Il pensiero del De Sanctis venne contrastato dal positivismo della scuola storica. Sarà solamente con Croce che avrà inizio la rivalutazione del pensiero desanctisiano che troverà, attraverso Gramsci, importanti sviluppi nella critica di ispirazione marxista. Galasso ha scritto, citando tra gli altri Delio Cantimori, che De Sanctis, esprimendo un giudizio negativo sul Cinquecento in relazione al Rinascimento, vede un rapporto di continuità tra il Quattrocento e il Cinquecento. Nel Quattrocento è compiuta la separazione tra borghesia e popolo rispetto al «blocco compatto dell’intuizione, delle concezioni, della fede, della moralità proprie del Medioevo», ma, mentre il Quattrocento è un secolo vivo, creativo, aperto, dove c’è «ancora un magistero reale rispetto all’Europa», nel Cinquecento non si può che constatare, parole di De Sanctis, «la separazione da tutti i grandi interessi morali, politici e sociali che allora commuovevano e ringiovanivano molta parte dell’Europa». Il metodo della critica desanctisiana nasce, oltre che da una geniale elaborazione intellettuale, da una forte esigenza di intraprendere una battaglia culturale.  La critica di De Sanctis fu quindi una critica militante, il tentativo di superare per sempre il distacco tra l'artista e l'uomo, tra la cultura e la vita nazionale, tra la scienza e la vita.  Lo scrittore non è mai per De Sanctis un uomo isolato e chiuso in sé stesso, ma inquadrato nel contesto che lo circonda, cioè la sua civiltà e la sua cultura.  Estetica Discepolo del Puoti, De Sanctis inizia fin dalla sua prima scuola  la critica del formalismo puristico e retorico e si pone sia contro la poetica del Cinquecento sia contro quella del Settecento, accademica e neoclassica.  In quegli anni a Napoli iniziò a penetrare la filosofia di Hegel e il De Sanctis agli inizi studiò e aderì all'estetica del grande filosofo tedesco anche se era in lui già latente la ribellione che divenne esplicita in occasione della pubblicazione del suo "Saggio sul Petrarca".  Hegel sosteneva infatti che l'arte fosse "l'apparenza sensibile dell'Idea" e quindi che l'opera d'arte fosse simbolo del concetto filosofico e quasi una forma provvisoria di esso. Una simile dottrina conferiva carattere teoretico all'arte, ma ne comprometteva l'autonomia, tant'è vero che Hegel prevedeva alla fine dell'epoca romantica la morte dell'arte. S. contrappose all'estetica hegeliana, l'estetica della forma intesa come un'attività originaria e autonoma dello spirito, per mezzo della quale la materia sentimentale si realizza in figurazione artistica. In questo modo essa non è un'elaborazione di un contenuto astratto, ma unità di contenuto e forma.  Su questi fondamenti si basa la critica del De Sanctis che fu una vera rivoluzione nella tradizione letteraria italiana.  Specchietto cronologico  - Nasce a Morra Irpina. Frequenta la scuola privata dello zio Carlo. Passa nel liceo dell'abate Fazzini, poi nello "Studio" del Garzini.  - Nella scuola superiore di Basilio Puoti. Fonda la scuola privata superiore al vico Bisi, mentre sostituisce lo zio Carlo nella sua. Viene nominato insegnante nel Collegio militare della Nunziatella. Combatte alle barricate. Viene sospeso dal Collegio della Nunziatella. Si ritira in Calabria, a Cosenza. È arrestato e incarcerato in Castel dell'Ovo. Viene liberato ma deve andare in esilio: in Piemonte, a Torino. È a Zurigo, insegnante di letteratura italiana al politecnico. Ritorna a Napoli. Eletto Governatore della provincia di Avellino. Nel settembre è nominato da Garibaldi Direttore dell'Istruzione pubblica. Provvedimenti per rinnovare l'Università. Deputato del Regno d'Italia e ministro dell'Istruzione. Torna agli studi: è il periodo della sua più intensa attività letteraria.  - Ministro dell'Istruzione.  - Di nuovo Ministro dell'Istruzione  - Muore a Napoli. L'atto di nascita è disponibile sul Portale Antenati  Da notare che all'epoca con "napoletani" (o "napolitani") sovente non si intendevano solo gli abitanti della città di Napoli e dintorni, ma più ampiamente gli abitanti dell'intero Regno di Napoli, consistente nell'attuale Sud Italia continentale. ^ Unita italiana, in Enciclopedia Italiana, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Francesco Saverio De Sanctis, lettera inviata all’amico Camillo De Meis, Zurigo .Barra, Aspettando De Sanctis: le origini del Viaggio elettorale e il collegio di Lacedonia, in "Le Carte e la Storia, Rivista di storia delle istituzioni" Croce, Estetica come scienza dell'espressione e linguistica generale, a cura di Audisio, Napoli, Bibliopolis E, come critico e storico della letteratura, egli non ha pari» ^ Francesco De Sanctis, Scritti politici - raccolta di discorsi e scritti, su books.google.it. ^ Scrittori, poeti e letterati massoni  in Internet Archive. sul sito della Gran Loggia d'Italia degli Alam. ^ Paolo Mariani - Massoneria e letteratura italiana (PDF), su centroculturaleilfaro.it. ^ Premio De Sanctis per la saggistica, su beniculturali.it. ^ Giuseppe Galasso, De Sanctis e i problemi della storia d'Italia, sta in Archivio di storia della cultura, a. II - , Morano Editore, Napoli. Saggi critici, Rondinella, Napoli . La prigione, Benedetto, Torino. Saggi critici, Morano, Napoli, . Storia della letteratura italiana, Morano, . Nuovi saggi critici, Morano, Napoli, . Un viaggio elettorale, Morano, Napoli. Studio sopra Zola, Roma. Zola e l'assommoir, Treves, Milano . Saggio critico sul Petrarca, Morano, Napoli . Studio su Giacomo Leopardi, a c. di Bonari, Morano, Napoli. La giovinezza: frammento autobiografico, a cura di Pasquale Villari, Morano, Napoli. Purismo illuminismo storicismo, scritti giovanili e frammenti di scuola, lezioni, a cura di A. Marinari, 3 voll., Einaudi, Torino La crisi del romanticismo, scritti dal carcere e primi saggi critici, a cura di Lanza, introd. di G. Nicastro, Einaudi, Torino . Lezioni e saggi su Dante, corsi torinesi, zurighesi e saggi critici, a cura di S. Romagnoli, Einaudi, Torino. Saggio critico sul Petrarca, a cura di N. Gallo, introduzione di N. Sapegno, Einaudi, Torino. Verso il realismo, prolusioni e lezioni zurighesi sulla poesia cavalleresca, frammenti di estetica e saggi di metodo critico, a cura di N. Borsellino, Einaudi, Torino . Storia della letteratura italiana, a cura di N. Gallo, introd. di N. Sapegno, Einaudi, Torino. Manzoni, a c. di C. Muscetta e D. Puccini, Einaudi, Torino. La scuola cattolica-liberale e il romanticismo a Napoli, a cura di C. Muscetta e G. Candeloro, Einaudi, Torino. Mazzini e la scuola democratica, a cura degli stessi, Einaudi, Torino . Leopardi, a cura di C. Muscetta e A. Perna, Einaudi, Torino 1961. L'arte, la scienza e la vita, nuovi saggi critici, conferenze e scritti vari, a c. di M. T. Lanza, Einaudi, Torino, Il Mezzogiorno e lo Stato unitario, scritti e discorsi politici, a c. di F. Ferri, Einaudi, Torino 1960. I partiti e l'educazione della nuova Italia, a c. di N. Cortese, Einaudi, Torino . Un viaggio elettorale, seguito da discorsi biografici, dal taccuino elettorale e da scritti politici vari, a cura di N. Cortese, Einaudi, Torino . Un viaggio elettorale, Edizione critica a cura di Toni Iermano, Cava de' Tirreni, Avagliano, Epistolario, a c. di G. Ferretti, M. Mazzocchi Alemanni e G. Talamo. Lettere a Pasquale Villari, a c. di Felice Battaglia, Einaudi, Torino. Lettere politiche, a c. di A. Croce e G. B. Gifuni, Ricciardi, Milano-Napoli Lettere a Teresa, a cura di A. Croce, Ricciardi, Milano-Napoli. Lettere a Virginia, a cura di Benedetto Croce, Laterza, Bari Mazzini, a cura di Vincenzo Gueglio, Genova, Fratelli Frilli, . Scritti e discorsi sull'educazione, La Nuova Italia, Firenze. Edizioni in linea Saggio critico sul Petrarca, Napoli, Morano, . Saggi critici, Napoli, Morano, Storia della letteratura italiana, Scrittori d'Italia 31, vol. 1, Bari, Laterza, 1912. Storia della letteratura italiana, Scrittori d'Italia 32, vol. 2, Bari, Laterza. Saggi critici, Scrittori d'Italia, Bari, Laterza. Saggi critici, Scrittori d'Italia , vol. 2, Bari, Laterza, 1952. Saggi critici, Scrittori d'Italia 205, vol. 3, Bari, Laterza. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia  Bari, Laterza, 1953. Letteratura italiana del secolo XIX, Scrittori d'Italia, Bari, Laterza. Letteratura italiana, Scrittori d'Italia Bari, Laterza, Poesia cavalleresca, Scrittori d'Italia 212, Bari, Laterza,. Lezioni sulla Divina Commedia, Scrittori d'Italia 214, Bari, Laterza, 1955. Memorie, lezioni e scritti giovanili, Scrittori d'Italia, Bari, Laterza, s.d.. Saggi critici su Francesco De Sanctis Emiliano Alessandroni, L'anima e il mondo. S. tra filosofia, critica letteraria e teoria della letteratura, introduzione di Marcello Mustè e postfazione di Romano Luperini, Quodlibet, Macerata 2017. Ettore Bonora, L'interpretazione del Petrarca e la poetica del realismo in De Sanctis. Modelli di critica stilistica in Francesco De Sanctis e Per e contro De Sanctis, in Manzoni e la via italiana al realismo, Napoli, Liguori. Carrannante, S. educatore e ministro, in «Rassegna Storica del Risorgimento Carrannante, Note sull'uso di 'galantuomo' nell'Ottocento, in «Otto/Novecento», maggio/agosto 2010, pp. 33–80, e particolarmente pp. 59–60. Gaetano Compagnino, Forme e Storie, («Quaderni del Siculorum Gymnasium»), Facoltà di Lettere e filosofia dell'Università di Catania, Catania, Contini, Varianti e altra linguistica. Una raccolta di saggi, Torino, Einaudi (il saggio era già uscito come introduzione a S., Scritti critici, Torino, Utet). Croce, Gli scritti di Francesco De Sanctis e la loro varia fortuna, Bari, Laterza, Carlo Dionisotti, Geografia e storia della letteratura italiana, Torino, Einaudi, . Fubini, S. e la critica letteraria, in Romanticismo italiano. Saggi di storia della critica e della letteratura, Bari, Laterza (pubblicato per la prima volta in francese nei Cahiers d'Histoire Mondiale). Toni Iermano, Introduzione a F. De Sanctis, Lettere a Teresa, Atripalda, Mephite, 2002. Toni Iermano, Introduzione a F. De Sanctis, Un viaggio elettorale, Cava de' Tirreni, Avagliano, Iermano, La prudenza e l'audacia. Letteratura e impegno politico in S., Napoli, L'Ancora del Mediterraneo, Iermano, Francesco De Sanctis. Scienza del vivente e politica della prassi in Francesco De Sanctis, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, 2017. Sergio Landucci, Cultura e ideologia in Francesco De Sanctis, Milano, Fsstrinelli, 1963. Paola, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, Luciani, L'«estetica applicata» di Francesco De Sanctis. Quaderni napoletani e lezioni torinesi, Firenze, Olschki, . AA.VV., S. nella storia della cultura, a cura di Carlo Muscetta, Bari, Laterza, Marinari (a cura di), Francesco De Sanctis un secolo dopo, vol. I, Roma-Bari, Laterza, Mirri, S. politico e storico della civiltà moderna, Messina-Firenze, D'Anna, 1961. Carlo Muscetta, nel vol. Francesco De Sanctis, Pagine sparse, Bari, Laterza, Muscetta, Francesco De Sanctis, in Letteratura italiana Laterza. Muscetta, S. nella storia della cultura, Roma-Bari, Laterza, Wellek, Storia della critica moderna, traduz. ital., IV, Bologna, Il Mulino. Benedetto, S. e le feste ariostee del 1875, in Sekundärliteratur. Critici, eruditi, letterati, Firenze, Società Editrice Fiorentina. La nuova scienza come rinascita dell'identità nazionale. La Storia della letteratura italiana di S., a cura di Toni Iermano e Pasquale Sabbatino, Napoli, Edizioni Scientifiche Italiane. "Studi Desanctisiani". Rivista internazionale di Letteratura, Politica, Società, Fondata e diretta da Toni Iermano, Pisa-Roma, Fabrizio Serra, Resio, Chiara Tavella, Bibliografia desanctisiana, prefazione di Gerardo Bianco, Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore, Voci correlate Storia della letteratura italiana (Francesco De Sanctis) Schopenhauer e Leopardi, dialogo composto da De Sanctis Francesco Muscogiuri, letterato minore che fu allievo di De Sanctis Giovanni Lanzalone, letterato minore che fu allievo di De Sanctis Antonio Fogazzaro Attilio Marinari Fondazione De Sanctis De Sànctis, Francesco, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Modifica su Wikidata Walter Maturi e Francesco Formigari -, DE SANCTIS, Francesco, in Enciclopedia Italiana, Istituto dell'Enciclopedia Italiana S., Dizionario di storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, De Sanctis, Francesco, in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, De Sànctis, Francésco (critico e storico della letteratura), su sapere.it, De Agostini. De Sanctis, Francesco, in L'Unificazione, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, S., su hls-dhs-dss.ch, Dizionario storico della Svizzera. S. Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. Modifica su Wikidata Attilio Marinari, DE SANCTIS, Francesco, in Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana Francesco de Sanctis, su BeWeb, Conferenza Episcopale Italiana. Modifica su Wikidata Opere di Francesco de Sanctis, su Liber Liber. Opere di Francesco de Sanctis / Francesco de Sanctis (altra versione), su MLOL, Horizons Unlimited. Opere di Francesco de Sanctis, su Open Library, Internet Archive. Opere di Francesco de Sanctis, su Progetto Gutenberg. Francesco De Sanctis, su storia.camera.it, Camera dei deputati. Fubini, De Sanctis, Francesco, in Enciclopedia dantesca, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Battistini, De Sanctis, Francesco, in Il contributo italiano alla storia del Pensiero: Filosofia, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Critica:De Sanctis, su spazioinwind.libero.it. Concordanze della Storia della letteratura italiana, su valeriodistefano.com. Opere di Francesco De Sanctis PDF - TXT - RTF V · D · M Idealismo V · D · M Romanticismo V · D · M Dante Alighieri V · D · M Alessandro Manzoni Portale Biografie   Portale Filosofia   Portale Letteratura   Portale Politica   Portale Storia   Portale Storia d'Italia Categorie: Deputati dell'VIII legislatura del Regno d'ItaliaDeputati della IX legislatura del Regno d'Italia Deputati della X legislatura del Regno d'Italia Deputati dell'XI legislatura del Regno d'Italia Deputati della XII legislatura del Regno d'Italia Deputati della XIII legislatura del Regno d'Italia Deputati della XIV legislatura del Regno d'Italia Deputati della XV legislatura del Regno d'Italia Critici letterari italiani del XIX secolo Saggisti italiani del XIX secolo Politici italiani Nati a Morra De SanctisMorti a NapoliPolitici del Partito d'AzioneMinistri della pubblica istruzione del Regno d'ItaliaInsegnanti della NunziatellaGoverno Cavour IVGoverno Ricasoli IGoverno Cairoli I Governo Cairoli III Idealismo italianoMassoni Professori dell'Università degli Studi di Napoli Federico II Professori del Politecnico federale di Zurigo[altre] La crisi della GRAMMATICA RAGIONATA IN ITALIA non puo mancare : ed è veramente risolutiva. Di GRAMMATICA RAGIONATA si finisce, dopo una colluvie d’aride o elementari produzioni di epigoni ritardatari, col non parlarne più, e d’essa non restano tracce che nell’esercitazioni scolastiche di analisi logiche e grammaticali ancora in uso nelle nostre scuole e sulle quali talvolta rispunta come fungo qualche compendio di grammatica logica rivestito di pompa scientifica. La crisi è determinata da un duplice ordine di fatti, tra i quali non so se veramente corra un'intima relazione. L’uno che riguarda direttamente il corpo, dirò così, della GRAMMATICA RAGIONATA, ed è il non difficile né tardivo avvertire in esso un vuoto sostanziale e perciò tutta la sua infecondità sotto ogni rispetto, scientifico e didattico. L’altro che si riferisce allo stato in che venne a trovarsi la lingua italiana sotto la bufera dell'enciclopedismo, ed è la naturale quanto però anti-filosofica reazione al gallicismo, che doveva richia- [Borsa, nella Dissertazione del decadimento della lingua in Italia, Mantova, l'anno in cui è pubbl. il Saggio di Cesarotti) già incolpa appunto di quel decadimento il neologismo gallico e il FILOSOFISMO enciclopedico.] mare, come facile conseguenza di una premessa sbagliata, alla religiosa osservanza, alla maniaca adorazione degl’antichi i puristi inorriditi al novissimo strazio d'Italia. Le vicende di questa crisi si possono molto chiaramente osservare, da una parte, in quel che accadde a SANCTIS (si veda) scolaro e co-operatore di Puoti, e che egli narra non senza il lume d'una critica sempre nuova e originale e acuta, anche se, come in questo caso, non definitivamente superatrice. Dall'altra, nella critica e nella pratica di Manzoni, che con stringenti argomenti colpi a morte LA GRAMMATICA RAGIONATA, sebbene non muove da un punto di vista estetico. SANCTIS (si veda), quando accorse alla scuola di Puoti, ha già compiuto gli studi di grammatica, rettorica e FILOSOFIA, che oggi corrispondono al ginnasio e al liceo, i primi (ginnasio) sotto suo zio Carlo, i secondi (liceo) sotto Fazzini, non avendolo voluto ricevere i Gesuiti per la sua impreparazione. Un grand 'esercizio di memoria era in quella scuola dello zio, dovendo ficcarci in mente i versetti del Portoreale che s'impara in certi suoi manoscritti, come le antichità e la cronologia, la grammatica di Soave, la rettorica di Falconieri, le storie di Goldsmith, la Gerusalemme di Tasso, le ariette di Metastasio. Alla fine del corso scrive l'italiano con uno stile pomposo e rettorico, un italiano corrente, mezzo gallico, a modo di Beccaria e di Cesarotti, ch'erano i suoi favoriti. La scuola di Fazzini è quello che oggi si dice un liceo. Vi s' insegna FILOSOFIA, fisica e matematica. Il corso si puo fare in due anni. Quell'è l'età dell'oro del libero insegnamento. Un uomo di qualche dottrina comincia la sua carriera aprendo una scuola. La scuola di Puoti, su cui è stata scritta recentemente una degna monografia da un discepolo di Salvadori (Caraffa, Puoti e la sua scuola, Girgenti), si svolge in tre periodi, l’ultimo dopo due anni d'interruzione causata dalla pestilenza scoppiata a Napoli. SANCTIS (si veda) - Frammento autobio- grafico pubblicato «fo Villari ; Napoli. I seminari sono scuole di LATINO e di FILOSOFIA, le scuole del governo erano affidate a frati, la forma dell' insegnamento era ancora scolastica. Rettorica e FILOSOFIA sono scritte in quel LATINO convenzionale ch’è proprio degli scolastici. Le scienze vi erano trascurate, e anche LA LINGUA NAZIONALE. Nondimeno un po’di secolo decimottavo è pur penetrato fra quelle tenebre teologiche, e con curioso innesto, vedevi andare a braccetto il sensismo e lo scolasticismo. Nelle scuole della capitale v'è maggior progresso negli studi. IL LATINO PASSA DI MODA. Si scrive di cose scolastiche in un italiano scorretto, ma chiaro e facile. Gl’autori erano quasi tutti abati, come l'abate GENOVESI (si veda), il padre SOAVE (si veda), l'abate TROISE (si veda). Allora è in molta voga l'abate FAZZINI (si veda). Questo prete elegante, che ha smesso sottana e collare, veste in abito e cravatta nera, è un sensista; ma pretende conciliare quelle dottrine coi principii religiosi. Accanto alla scuola, per chi ha voglia d' imparare, c’è naturalmente la biblioteca. Corsi alla biblioteca e mi ci seppellii. Passano dinanzi a me come una fantasmagoria Locke, Condillac, Tracy, Elvezio, Bonnet, La Mettrie... Mi ricordo ancora quella STATUA di Bonnet, che a poco a poco, per mezzo dei sensi acquista tutte le conoscenze. Il professore dice che il sensismo è una cosa buona sino a Condillac, ma non bisogna andare sino a La Mettrie e ad Elvezio. Ragione per cui ci anda SANCTIS (si veda) con l'amara voluttà della cosa proibita. Compiuti così gli studi filosofici, avvezzo a una vita interiore, avevo pochissimo gusto per i fatti materiali, e badavo più alle relazioni tra le cose, che alla conoscenza delle cose. La scuola ci ha non piccola parte, perchè è scuola di forme e non di cose, e si attende più ad imparare le parole e le argomentazioni, che le cose a cui si riferivano. Ma si avvicina il [Ha già conosciuti altri filosofi, naturalmente. «Il professore fa una brillante lezione sull'armonia prestabilita di Leibnizio. E questo Leibnizio divenne il mio filosofo E come l'una cosa tira l'altra, Leibnizio mi fu occasione a leggere Cartesio, Spinoza, Malebranche, Pascal, libri divorati tutti e poco digeriti. Questo è il mio corredo d’erudizione filosofica verso la fine dell'anno scolastico, quando zio ci dice. Ora bisogna cercarvi un maestro di legge. Si batte già alle porte dell'Università.] tempo in cui il sensismo, male accordato col movimento religioso, doveva cedere il passo a nuova filosofia. Si annunziava al mio spirito un nuovo orizzonte filosofico; mi bollivano in capo nuovi libri e nuovi studi. Si apparecchiavano i tempi di Galluppi e dall'abate Colecchi, de' quali l'uno volgarizzava Hume e Smith, e l'altro, ch'era per giunta un gran matematico, volgarizza Kant. Fazzini è caduto di moda. Per questi insegnamenti e in queste condizioni intellettuali il De Sanctis, invano iniziati gli studi di legge, passava alla scuola del marchese. È proprio di questi tempi che la grammatica del sensismo condillachiano, che vedemmo trionfare concentrata in estratti per gli stomachi degli scolaretti italiani, si vienne a trovare a fronte di due ben forti e agguerriti avversari, il kantismo e il purismo. Questo, dalla restaurazione linguistica di Cesari, iniziata con la famosa dissertazione coronata dall'Accademia livornese, era venuto sempre più guadagnando terreno nelle forme in cui l'aveva circoscritto Cesari, nonostante gli attacchi della Proposta monti-perticariana e dell’anti-purismo tortiano, e nonostante l'esempio pratico del romanzo manzoniano in cui fin dalla prima sua edizione s' era voluta incarnare tut- t'un'altra dottrina linguistica. La reazione al gallicismo è tanto più vasta e tenace della tesi temperata del classicista Monti e del modernismo del romantico Manzoni, quanto più compromessa sembrava la gloria d'Italia nella dilagante corruzione dell'aurea favella un dì sì onorata. Ne furono rocche meno facilmente espugnabili la Romagna e Napoli e organi di gran voce alcuni giornali, come la Biblioteca di Milano, il Giornale Arcadico di Roma e la Rivista enciclopedica di Napoli. Ma tra i puristi, non per sola virtù di dottrina, sì bene anche per le qualità della persona e i modi dell'insegnamento, il più autorevole, quegli che veramente esercitò una più vasta e duratura efficacia sulle menti, sulle scuole, sui metodi, sui  V. Tkahai.za, Della vita e delle opere di /•'. Torti cit.,. L'ha dimostrato Morandi ne' suoi noti saggi sull'unità della liaeua.] libri, è il marchese Puoti, maestro, autore di grammatiche e di arti del dire, annotatore di testi di lingua, pedagogista. Alla scuola del Puoti, dice SANCTIS (si veda), « lasciai studi di FILOSOFIA e di legge, e letture di commedie, di tragedie e di romanzi e di poesie, e mi gittai perdutamente tra gli scrittori dell' aureo Trecento»^). M'era venuta la frenesia degli studi grammaticali. Avevo spesso tra mano Corticelli, Buonmattei, Cinonio, Salviati, Bartoli, Salvini, Sanzio, e non so quanti altri dei più ignorati. M'ero gittato anche sui Cinquecentisti, sempre avendo l'occhio alla lingua. Si trova in quel tempo a dover sostener sulle proprie spalle il peso della scuola dello zio. La sera anda sempre alla scuola di Puoti. Ma tutta la giornata è spesa a spiegar grammatiche e rettoriche e autori latini, a dettar temi, a correggere errori. Ma quei cari studi mi riuscivano acerbi, non solo per la fatica, ma perche non sono più d'accordo con la mia coscienza. Quel Soave, quel Falconieri li fanno pietà. Nelle classi superiori puo elevarsi un po' più. Cominciai a fare osservazioni sopra i sensi delle parole, sul nesso logico delle idee, sulla espressione del sentimento, sulle INTENZIONI e sulle malizie dello scrittore. Momenti più deliziosi passa alla scuola del marchese, dove egli ben presto si distinse specie nelle cose della grammatica, tanto da meritarsi l'appellativo di grammatico, ed è sollevato all'onore di coadiuvare il maestro nell'insegnamento, quando, dopo l'interruzione cagionata dal colera, Puoti, cominciatosi a stancare dei novizi, ne lascia tutta la cura a SANCTIS (si veda). Il marchese che lavora a una grammatica, attende pure alla pubblicazione di alcuni testi di lingua più a lui cari, come i Fatti d' Enea, i Fioretti di S. Fra?icesco, le Vite dei Santi Padri. Questi studi [Sulla scuola del De Sanctis, v. le belle pagine del Cenno biografico di Nicola Gaetani-Tamburini in De-Sanctis, Scritti vari, li, ed. Croce, già cit. nell' Introduz. Di quella che è stata chiamata la seconda scuola di SANCTIS (si veda) si sono occupati degnamente, come è noto, Torraca e Mandalari.] di lingua si sono già divulgati nelle scuole, e si sente il bisogno di grammatica e di libri di lettura pei giovanetti. Anche in questi lavori l'allievo aiuta il maestro. Di questo tempo fa intima amicizia con Amante, che è un infatuato di VICO (si veda). In una visita onde Leopardi onora la scuola del Puoti, — che cita spesso con lodi l'abate Greco, autore di una grammatica, il marchese di Montrone, Gargallo, Cesari e sopra tutti essi Giordani, si sentì dire dal Poeta che aveva molta disposizione alla critica. In quell'occasione Leopardi, cui non poteva sfuggire la rigidezza di Puoti, dice che nelle cose della lingua si vuole andare molto a rilento, e cita in prova Torto e Diritto di Bartoli. Leopardi dice anche che l'onde coli' infinito non gli pareva un peccato mortale, a gran maraviglia o scandalo di tutti noi. Il Marchese era affermativo, imperatorio, non pativa contraddizioni. Se alcuno di noi si è arrischiato a dir cosa simile, anda in tempesta; ma il conte parla così dolce e modesto, ch'egli non dice verbo. Gli è anche che ormai quel rigido, implacabile purismo comincia a dover piegare o almeno ad ammollirsi . Alla ripresa della scuola dopo il colera il marchese se n'era venuto d’Arienzo, con certi grossi quaderni scritti di suo pugno. È una specie di nuova rettorica immaginata da lui, e che egli battezza Arte dello scrivere. C'è una divisione dei generi dello scrivere, accompagnata da regole e da precetti. Aristotile, CICERONE (si veda), Quintiliano, Seneca sono la decorazione. O mi metteranno alla berlina, o questo è assolutamente un capolavoro, così dice, narrando per quali vie era giunto alla grande scoperta. A quel tempo sono in gran voga gli STUDI FILOSOFICI, e il marchese, seguendo la moda, vuole filosofare anche lui, e da alle sue ricerche un aspetto e un rigore di logica, ch'è veste e non sostanza. E non gli è mancata la berlina. Ma lo salva un certo suo naturai buon senso. Ma chi dai bassi fondi [deep berths – Grice] della grammatica prende il volo filosofico, è SANCTIS (si veda), specie quando, trovandosi al sicuro dallo sguardo del marchese nella scuola preparatoria, puo lasciarsi trascinar dal suo genio a quell'onda di ribellione, che fa naufragare il senno del Maestro. Ed è nella scuola preparatoria, che nelle lezioni private o nell'insegnamento del Collegio militare, al quale è assunto per la stima che godeva presso Puoti, che n'è ispettore, il Maestro intede soprattutto a rinnovare l'insegnamento grammaticale. Ne uscirono, con la liquidazione della GRAMMATICA RAGIONATA, un abbozzo di GRAMMATICA FILOSOFICA e storica e un saggio di una storia dei grammatici. Quelle maledette regole grammaticali io le ridussi in poche, moltiplicando le applicazioni e gl’esempi, e sempre lì sulla lavagna. Mi persuasi che quello resta chiaro e saldo nella memoria, che è ordinato sotto categorie e schemi, logicamente. Così nasceno i suoi quadri grammaticali. Si sbriga della grammatica, e capii che lo studio della grammatica così come si suol fare, per regole, per eccezioni e per casi singoli, è una bestialità piena di fastidio Posi da banda le analisi grammaticali e l'analisi logica, noiosissime, e fa l'analisi delle cose, a loro gustosissime. Questo al Collegio. Nella scola al Vico Bisi, il lunedì e il venerdì, quand'è solo, l'insegnamento grammaticale si eleva ancora di più. Parecchi anni è a leggicchiar grammatiche, lavorando intorno a quella di Puoti. Così si mette in corpo i Dialoghi della volgar lingua di BEMPO (si veda)... m'inghiottii VARCHI (si veda), FORTUNIO (si veda) e i sottili avvertimenti di SALVIATI (si veda) e la prosa dottorale di CASTELVETRO (si veda) e BARTOLI (si veda) e CINONIO (si veda) ed AMENTA (si veda) e SANZIO (si veda) e non so quanti altri autori, con approvazione del marchese Puoti, il quale mi vanta sopra tutti gli altri Corticelli e Buonmattei. Seccatosi presto della parte riguardante le origini della lingua e delle forme grammaticali, perchè non ha, fondamento sodo, infastidito di quel pullular perpetuo di regole e d’eccezioni, stordito da tutte quelle DISSERTAZIONE SOTTILI E CAVILLOSE SULLE PARTI DEL DISCORSO e sulle forme grammaticali, ritorna ai suoi antichi studi di FILOSOFIA. Quei Salviati e quei Castelvetri le pareno addirittura pigmei dirimpetto a quei grandi, mia delizia un giorno e mio amore. Perciò si getta con avidità sopra i retori e i grammatici con un segreto che li cresce l'appetito, vedendosi sempre addosso gli occhi del marchese. Lessi tutto il corso che Condillac compila a uso di non sa qual principe ereditario. Studia molto Tracy e Du Marsais. Il Marchese, sapido dei miei studi MI perdona, a patto che non valica i confini della grammatica, e m'indica un tale, che SANCTIS (si veda) non ricorda, come un buon scrittore di grammatica generale. Il buon Marchese fa anche di più: rivide le prolusioni del professore mettendoci quello stampo tutto suo di classicità ideale. Le prime lezioni sono una storia della grammatica. In quei discorsi prende 1’aria di un novatore, e trova che tutto va male, che tutto è a rifare. Ecco qui un ritratto, come mi venne in quei giorni sotto la penna. Niuna pratica dell'arte dello scrivere; niuna cognizione de' nobili scrittori; malvagio gusto; pensieri non italiani; un predicar continuo purità, correzione; esempli contrari di barbarismi ed errori. Così la grammatica moderna ricca di stranieri trovati splendidi in astratto, ma nella pratica o falsi o di poco profitto, per difetto della parte storica molto è discapitata di quella perfezione in che è al cinquecento. In malvagio stato trovasi LA SINTASSI: squallida e incerta è l'ortografia; le regole del ben pronunziare dubbiose e mal ferme. Niente di certo. Niente di determinato intorno alla dipendenza de’tempi, al reggimento delle congiunzioni. Principii opposti. Opinioni contrarie. Nelle lezioni vuole fare una storia delle forme grammaticali – cf. Grice, ‘or’, ‘other, ‘not, ‘ne aught’. Ma al pensiero gigantesco mal risponde la cultura, attesa la sua scarsa grecità e l'ignoranza delle cose orientali. Perciò quella ideata storia delle forme grammaticali, dopo vani tentativi appresso a VICO (si veda) e Schlegel, si riduce nei modesti confini di una storia dei grammatici da se letti. Parla dei grammatici che TUTTO DERIVANO DAL LATINO. Poi venni a quelli che sono studiosi della [Alcuni brani di essi furono pubblicati ne' Nuovi saggi critici, col titolo Frammenti discuoia, dell'ed. di Napoli. Il periodo tra parentesi quadre, che qui è sostituito dai puntini, l'ho tratto da un brano integro de' Nuovi saggi critici.] lingua, copiosi di regole e d’esempli, che moltiplicano in infinito. Molto s’intrattenni su Corticelli, Buonmattei, Salviati e Bartoli. Censura quel moltiplicare infinito di casi -- cf. Grice, the search for principle of generality -- e di regole che si riduceno in pochi principii. Quella tanta varietà di forme e di significati (massime nel Cinonio), che era facile ricondurre ad unità. Facevo ridere, pigliando ad esempio Va, il per-, il da, irti di sensi e che pur non avevano che un senso solo. La mia attenzione andava dalle forme al contenuto, dalle parole alle idee; sicché, sotto a quelle apparenze grammaticali, variabili e contraddittorie, io vedeva una logica animata, e tutto metteva a posto, in tutto discerneva il regolare e il ragionevole, non ammettendo eccezioni e non ripieni e non casi arbitrari. Con questa tendenza filosofica, corroborata da studi vecchi e nuovi, io conciavo pel di delle feste i Cinquecentisti, e facevo lucere innanzi alla gioventù uno schema di grammatica filosofica e metodica, quale appariva negli scrittori francesi. Dicevo che costoro erano eccellenti nell'analisi delle forme grammaticali, risalendo alle forme semplici e primitive : così amo vuol dire io sono amante. La ellissi era posta da loro come base di tutte le forme di una grammatica generale. Questo non mi contentava che a mezzo. Io sosteneva che quella decomposizione di amo in sono amante m'incadaveriva la parola, le sottraeva tutto quel moto che veniva dalla volontà in atto. I giovani sentivano quei giudizi acuti con raccoglimento, e mi credevano in tutta buona fede quell'uno che doveva oscurare i francesi e irradiare l' Italia di una scienza nuova. E in verità io sosteneva che la grammatica non era solo un'arte, ma ch'era principalmente una scienza: era e doveva essere. Questa scienza della grammatica, malgrado le tante grammatiche ragionate e filosofiche, era per me ancora un di là da venire. Quel ragionato appiccicato alle grammatiche era una protesta contro la pedanteria passata, e voleva dire che non bastava dare le regole ma che di ciascuna regola bisognava dare i motivi e le ragioni. Paragonavo i grammatici o accozzatori di regole agli articolisti, che credevano di sapere il Codice, perchè si ficcavano in capo gli articoli, parola per parola, e numero per numero. Ma quel ragionare la grammatica non era ancora la scienza. Così il De Sanctis, erudito primamente sul Soave in un'atmosfera filosofica, passato poi per il purismo del Puoti, ritornato con maggior maturità alla scienza, veniva a una generale liquidazione di tutti i grajnmatici antichi e moderni, cioè della grammatica ragionata in ispecie, e della grammatica precettiva in genere, ma non della grammatica come scienza. Che nella sua critica negativa superasse la grammatica ragionata e creasse veramente la scienza non si può dire: interamente, come s'è visto, non si appagò dei migliori grammatici filosofici di Francia, come il Du Marsais ; ma egli, almeno nel periodo del suo primo insegnamento, secondo quanto narra lui stesso, rimase sempre sotto la loro influenza. Anche nella parte pratica, nel metodo, egli arieggia molto davvicino il Du Marsais ('), superandolo nella abilità di trasformar la grammatica in critica concreta dell'opera d'arte. La sua concezione della grammatica, o meglio del linguaggio, pur avendo egli concepito una grammatica scientifica o estetica, è la medesima. Va però subito detto a lode del De Sanctis, che egli stesso ebbe coscienza, negli anni maturi, della manchevolezza del sistema. Racconta infatti : « così trovavo nella logica il fondamento scientifico della grammatica ; e finché mi tenevo nei termini generalissimi di una grammatica unica, come la concepiva Leibnitz, il mio favorito, la mia corsa andava bene. Ma mi cascava l'asino, quando veniva alle differenze tra le grammatiche, spesso in urto con la logica, e originate da una storia naturale o sociale, piena di varietà e poco riducibile a principi fissi. Per trovare in quella storia la scienza, si richiedeva altra cultura e altra preparazione. Nella mia ricerca dell'assoluto, avrei voluto ridurre tutto a fil di logica, e concordare insieme derivazioni, scrittori e popolo; ma, non potendo sopprimere le differenze e guastare la storia, ponevo 1'ingegno a dimostrare la conformità del fatto grammaticale colla logica, della storia colla scienza. Quell'avvertita irrudicibilità delle differenze tra le varie grammatiche e principi fissi dimostra chiaramente che SANCTIS (si veda) intuiva dov'era la soluzione del problema : e a lui non filosofo di professione ciò non è scarso titolo d'onore; il dissidio egli lo compose, e in grado eccellente, insuperato, nella critica, nella quale la parola viva, la grammatica parlata dall'arte, fu da lui illustrata in tutta la sua forza espressiva : scientificamente toccò, in quegli stessi anni, il risolverlo a Guglielmo di Humboldt, col quale e col suo seguace e correttore Steinthal si può veramente affermare che la grammatica sia esclusa dall'orbita della filosofìa, sebbene non avvenisse ancora l' identificazione della linguistica generale con l'estetica, che è stata fatta solo recentemente. Nelle difficoltà in cui si dibattè il De Sanctis di conciliare la grammatica generale con le grammatiche particolari, si trovarono impigliati quanti, anche per impulso della Critica della ragioyi ptira del Kant, intesero « alla ricerca delle relazioni fra pensiero e parola, fra V unicità logica e la molteplicità dei linguaggi » (l)j ricerca che, per altro, non era nuova, ma che aveva già dato origine in Francia alla grammatica generale. Il primo tentativo « di applicare le categorie kantiane, dell' intuizione (spazio e tempo) e dell'intelletto» al linguaggio (") (riassumo, non potendolo qui integralmente riferire, dal paragrafo XII della parte storica de\V Estetica di Croce), fu compiuto dal Roth, mentre sullo stesso argomento, verso il primo decennio del secolo, avevano speculato Vater, Bernhardi, Reinbeck, Koch : pensiero dominante de' quali era la differenza « tra lingua e lingue, tra la lingua universale, corrispondente alla logica, e le lingue storiche ed effettive, che son turbate dal sentimento, dalla fantasia, o come altro si chiami l'elemento psicologico della differenziazione ». Si distingueva una linguistica generale da una linguistica comparata (Vater) ; la lingua, allegoria dell'intelletto, •si considerava organo della poesia o organo della scienza (Bernhardi) ; si ammetteva una. grammatica estetica e una grammatica logica (Reinbeck) ; si proclamò persino che l' indole della lingua si deve desumere dalla psicologia, non dalla logica (Koch). Residui intellettualistici s'avvertono ancora nell'Humboldt pel quale logica e linguaggio sembrerebbero identificarsi sostanzialmente e diversificare solo storicamente, e la lingua stessa Croce, Estetica. Recentemente Piazza tenta dimostrare che La teoria kantiana del giudizio era stata già intuita e fissata nella sintassi de' Greci (Roma); ma è stato confutato da CROCE (vedasi), in La Critica. parrebbe un qualcosa fuori dell'uomo che l'uomo fa rivivere con l'uso. Ma il grande filosofo trovò il vero concetto del linguaggio. La lingua — egli pensò — nella sua realtà è un prodursi e un divenire, non un prodotto ; è un'attività (èvegyeia), non un'opera (ègyov). « La lingua propria consiste nell'atto stesso del produrla nel discorso legato: questo soltanto bisogna pensare come primo e vero nelle ricerche che vogliono penetrare l'essenza vivente della lingua. Lo spezzettamento in parole e regole è il morto artificio dell'analisi scientifica»^). Il linguaggio nasce spontaneo da un bisogno interno. Esiste perciò — ed ecco la vera scoperta dell'Humboldt di fronte ai grammatici logici universali, una forma interna del linguaggio (innere Sprachform), che non è il concetto logico, né il suono fisico, ma la veduta soggettiva che l'ìiomo si fa delle cose. Questa forma interna « è il principio di diversità proprio del linguaggio, oltre il suono fisico: è l'opera della fantasia e del sentimento, è l'individualizzazione del concetto. Congiunger la forma interna del linguaggio col suono fisico, è l'opera di una sintesi interna : e qui, più che in altro, la lingua ricorda, nelle più profonde ed inesplicabili parti del suo procedere, l'arte. Anche lo scultore e il pittore sposano l'idea alla materia, e anche la loro opera si giudica secondo che quest'unione, quest' intima compenetrazione sia opera del genio vero, o che l' idea separata sia stata penosamente e stentamente trascritta nella materia con lo scalpello e col pennello. Ma linguaggio ed arte nell'Humboldt non s' identificano : e questo è il difetto della sua dottrina, che tirò seco non tenui contraddizioni, come quella circa il carattere differenziale della poesia e della prosa. L'Humboldt non vide esattamente « che il linguaggio è sempre poesia, e che la prosa (scienza) non è distinzione di forma estetica, ma di contenuto, sebbene intorno a questi due concetti, compresi in senso filosofico, abbia manifestato profonde vedute. La teoria linguistica dell'Humboldt fu integrata dal suo maggior seguace, lo Steinthal il quale, nella polemica sostenuta (M Ueb. d. Verschiendenheit d. menschl. Sprachbaucs, opera postuma (2M ed. a cura di A. F. Pott, Berlino), in Croce. Croce. Croce. coll'hegeliano Becker, «autore degli Organismi del linguaggio, uno degli ultimi logici della grammatica », dimostrò, pur tra affermazioni talvolta eccessive, « che concetto e parola, giudizio logico e proposizione sono incomparabili. La proposizione non è il giudizio; ma è la rappresentazione ( Darstellung) di un giudizio: e non tutte le proposizioni rappresentano giudizi logici. Parecchi giudizi possono esprimersi in una proposizione unica. Le divisioni logiche dei giudizi (i rapporti dai concetti 1 non hanno corrispondenza nella divisione grammaticale delle proposizioni. " Parlar di una forma logica della proposizione è una contraddizione non minore che se si parlasse àttW angolo di un cerchio o della periferìa di un tria?igolo ". Chi parla, in quanto parla, non ha pensieri, ma lingua. Senza entrar ora nel merito degli altri problemi trattati dallo Steinthal, come quello circa l'identità deWorigine e della natura del linguaggio che esattamente risolvette, e l'altro delle relazioni tra poetica, rettorica e linguistica, cioè tra linguaggio e arte che interessa propriamente l'estetica, e che purtroppo Steinthal lascia insoluto, perchè non arriva mai ad affermare che parlare è parlar bene e bellamente, o non è punto parlare, a noi basta l'osservar, qui, conchiudendo, il nostro discorso che con Humboldt e Steinthal, in quanto l'uno integra l'altro e lo rende coerente nella parte linguistica, si ha un primo notevole superamento della grammatica, non essendo questa soluzione pregiudicata dalla mancata identificazione di arte e linguaggio: la liberazione del linguaggio dalla logica, la riconosciuta completa autonomia del linguaggio da categorie di qualsiasi altra specie che non siano la sua forma interna essenziale, rappresentano la prima vera vittoria della critica negativa della grammatica. La dissoluzione della quale viene così a coincidere perfettamente con l'avvento della scienza. La ribellione e la reazione alla GRAMMATICA RAGIONATA quale si è venuta sistemando in Italia, se non assunsero dovunque quel grado e quel tono che ebbero in S., seguirono, [Croce] però, su per giù, il medesimo sviluppo e i medesimi motivi: da una parte riusce difficile specie a letterati di più largo ingegno, come vedremo accadere, p. es., a Giordani (Puoti stesso abbiamo visto concedere a Sanctis uno studio discreto di quella grammatica), il chiuder gl’occhi a quelle ELEVATE E SCINTILLANTI (alla Grice) INVESTIGAZIONI logiche che sulle lingue avevan condotto i galli, incomparabilmente più geniali e profondi dei loro epigoni italiani. L’aria è impregnata di logicismo, tutto suona FILOSOFIA, il secolo era chiamato dei lumi: chi può sottrarsi alla forza delle cose e del tempo? dall'altra, la vacuità di quel nuovo formalismo, pel fine pedagogico che ora s'impone, non richiede tanto un troppo ELEVATO SPIRITO FILOSOFICO per essere avvertita, quanto il fatto stesso dell'esperienza dello studio linguistico. Si puo credere, ancora, nella grammatica generale, raccomandarne l'utilità (e come si potesse fare anco per ispirito d' imitazione e per servilismo verso la moda corrente, non occorre dire); ma, già, anche a tacer d'altro, con la grammatica generale eravamo già fuori del campo de’bisogni pratici. La grammatica generale è come un'estetica logica della lingua, quindi FILOSOFIA, e noi sappiamo che la scienza non è espediente didattico, mentre il motivo principale dell'interesse linguistico è ora in Italia più pratico che teorico. L'assoluta inefficacia inoltre della GRAMMATICA logica a dirigere l'apprendimento della lingua e l'esercizio dello scrivere dove essere tanto più fortemente sentita, quanto più dilaga il gallicismo nella lingua e nello stile: il ritorno alla vecchia pratica grammaticale e all' osservazione dei lodati scrittori, dove apparire come una urgente necessità; e vi si ritorna infatti con fede rinnovellata e sotto la bandiera del più rigoroso purismo inalberata dal Bembo dell'Ottocento, Cesari, coronato alfiere dall'Accademia livornese, qual s'è mostrato degno d'essere con la nota Dissertazione sopra lo stato della lingua}; e, in ogni modo, con o contro Cesari per gli scrittori o pel popolo, la pratica dove prevalere sulla teoria astratta; perfin nella grammatica em- [In Opuscoli linguistici e letterari di Cesari, raccolti, ordinati e illustra/i ora la prima rolla da Guidetti, Reggio d'Emilia, Collezione storico-letteraria presso il compilatore.] pirica, normativa, tradizionale, presso non gli scapigliati ma i pedanti, la vecchia fede se non scossa, certo fu illanguidita. La tradizione puristica, peraltro, non era stata interrotta nella seconda metà del Settecento, neppur quando più imperversò la bufera del filosofismo francese. Già prima che il rappresentante più autorevole di esso in Italia, il Cesarotti, fosse stato, appunto in nome della vecchia grammatica, contraddetto — ricordammo già, tra gli altri, l'ab. Velo — « con uno stile forbito e piccante », come dicono i suoi editori, si sforza Rosasco « di rivendicare ai Fiorentini il tanto contrastato primato intorno all'origine ed al governo della favella », introducendo nei suoi Dialoghi sette della Lingua toscana a pontificare il Corticelli su lesecolari questioni, sull'autorità dei grammatici, sulla necessità imprescindibile dello studio della grammatica, di contrastare al nuovo sistema de' letterati propugnanti l'uso d'un'altra lingua diversa dalla fiorentina, con tutto il bagaglio de' vecchi argomenti grammaticali e rettorici in favore della purità, della armonia e dolcezza della pronunzia fiorentina, dell'elegante stile, e con le vecchissime distinzioni di discorso impensato e di discorso pensato. « Eh via, la legge che ne obbliga a studiare la grammatica, è giustissima, e chiunque brama riportar gloria dal materiale della scrittura, dovrà o bere o affogare, siesi chi egli si vuole ». E cita in sostegno il Salviati, Quintiliano e altri. Va notato peraltro che il Rosasco non solo propugna la necessità di uniformarsi anche all'uso moderno, ma giudica ancora, sebbene coi soliti argomenti estrinseci, che « non dobbiamo per conto alcuno desiderare la perfezione delle grammatiche, si perchè non si può questo desiderio avere, senza desiderare insieme la estinzione della lingua ; sì perchè quando siamo obbligati a scriver solo secondo le regole e' precetti dell'arte prescritti, non è mai possibile rendere le nostre scritture eccellenti »(') : residui, come ognun vede, delle dottrine estetiche prevalenti nel senso che volevano conciliare il rigore grammaticale col criterio della libertà individuale : temperato purismo, che, mentre per un lato moveva dall'antica tra Ed. della Bibl. scelta, Milano, Silvestri] dizione grammaticale del classicismo, per l'altro era reso possibile dal non essersi ancora la lingua italiana inoltrata pel declivio della cosiddetta corruzione francesistica. Quando questa si accentuò maggiormente, era naturale che l'iniziativa del riparo partisse dalla Crusca custode gelosa del patrimonio linguistico: e già il ricordato Borsa nel 1785 prote- stava contro il decadimento della lingua, e nel 1798 da Losanna un suo Accademico, Federico Haupt, scriveva la Lettera dun tedesco stili' infranciosamento dello stile, com'è naturale che la rifioritura linguistica fosse più di vocabolario che di gramma- tica ; lo stesso lavorìo grammaticale, il più notevole dei primordi del secolo XIX, s'aggirò, come vedemmo, intorno a quella parte della grammatica che è più intimamente connessa col vo- cabolario, i verbi, di cui sorsero parecchi prospetti e teoriche. E a studi di lingua, ossia di vocabolario, si era volto nel 1806 l'Istituto lombardo, fondato da Bonaparte e convocato a Bologna, di cui era segretario quel Muzzi che già incontrammo quale autore del curioso libro sulle Permutazioni dell' italiana orazione, e che, dopo essersi divertito e gingillato intorno a problemi filosofici secondo la moda d'allora pe' quali non era affatto portato, si immerse talmente negli studi gram- maticali e lessicali e con si vero spirito di devozione alla Crusca, che Monti doveva titolarlo più tardi « il più fatuo pedantuzzo che mai facesse imbratti d'inchiostro. Partecipò al concorso dell'Accademia livornese con un lavoro Dello siato e del bisogno di nostra lingua, ma il manoscritto, per ragioni regolamentari, non fu accettato. Come sappiamo, di quel concorso il trionfatore fu Antonio Cesari, odiatore quanto Giordani, delle dottrine di Cesarotti, che, se avevano ancora seguaci dal Romani al Nardo, andavano però perdendo terreno sempre più : quegli stessi che le propu- gnavano — si avverta inoltre — erano assai più temperati del maestro e si guardarono meglio di lui dall'esser accusati di gallofilia: verso l'italianità è un desiderio e un moto generale, cui favoriva la ridesta coscienza nazionale: cesariani e pertica- riani o mondani, neopuristi della prima maniera (cioè anteriore) e della seconda, tutti concordavano non solamente nel- In Mazzoni, L'Otl.] l'avversare i criteri troppo licenziosi de' cesarottiani, ma ne! volere — auspice la Crusca per la quinta volta rimessosi alla ricompilazione del Vocabolario — che alle sottili fantasti- cherie sulle ragioni delle lingue si sostituisse il lavoro concreto e modesto del raccogliere e del vagliare voci e locuzioni del buon uso e a riprendere l'osservazione grammaticale secondo le migliori tradizioni del Cinquecento. Balbo scrive al Vidua una lettera sulla lingua italiana per muover lamenti intorno le tante esagerazioni e confusioni pratiche e teoriche del filosofismo che non giovavano punto alla causa della lingua: e Vidua raccomandava a un compatriotta che, an- dando a Firenze come avevan fatto già l'Alfieri e il Goldoni, e avrebbe fatto il Manzoni e avrebbero consigliato al Cavour, non trascurasse di recarsi la mattina in Mercato Vecchio ad ascoltar il pizzicagnolo e le contadine. E alla Crusca stendeva la mano l'Istituto lombardo per proseguire concordi all'opera d'amplia- mento del Vocabolario: né le ripulse dell'Accademia orgogliosa e gelosa delle sue secolari tradizioni né i risentimenti e le irri- tazioni, causa di tante guerre anche personali, che esse provo- carono nel Monti, poterono mai dividere gli animi concordi nella comune avversione al logicismo, alle metafisicherie di provenienza franco-cesarottiana, nonostante che, per quanto riguarda i criteri particolari dell'uso linguistico italiano (pratica, dunque, non scienza), facilmente potessero incontrarsi col Cesarotti in un vivo desiderio di libertà, e spesso inconsciamente (come sarà avvenuto a Leopardi), non soltanto gli antipuristi come il ce- sarottiano Torti di Bevagna, ma letterati meno bollenti nella se- colare battaglia. N'è prova l'atteggiamento assunto dal capo riconosciuto de' classicisti, il Giordani, nelle contese tra il Cesari, Monti e Perticari : « richiesto del vero valore di alcune voci tolte dal greco, rispose [al Monti] e colse quell'occasione per lodare l'opera e il suocero e il genero, ma anche per addimostrare al- cune sviste di essi due correttori degli altri, e per augurare che gli avversari si riconoscessero invece compagni, come quelli che insomma avevan un fine medesimo e uno stesso desiderio. Cfr. F. Colagrosso, La teoria leopardiana della lingua, Na- poli, 1905 (Estr. d. Rend. Accad. Arch. Lett. e B. A. in Napoli. Mazzoni. Pure, Giordani è appunto uno di quei puristi che racco- mandavano ai giovanetti Du Marsais e Beauzée. « I volumi dell’enciclopedia metodica ne' quali è trattata la grammatica e l' eloquenza ti possono essere utili. Gli articoli rettorici di Marmontel non mi paiono più che mediocri ; quelli di Jancourt assai meno che mediocri. Ma bellissimi i grammatici di Du Marsais, e di La-Beauzée. E il conoscere e adoperare filosofi- camente la lingua è gran virtù di eccellente scrittore. E pron- tamente si applica alla nostra quel che è notato della francese. Ma che cosa significa adoperare filosoficamente mia lingua ? specie quando la si consideri, come fa il Giordani, cosa diversa dallo stile? Interrompi, consiglia, con la lettura di quegli arti- coli, « lo studio che devi far della lingua, e preparati a quello che poi farai dello stile. Perchè io giudico che quello della lingua debba precedere. Non si dee prima sapere qual sia la materia de' colori ; poi imparare ad impastarli e mescolarli ; poi esercitarsi a collocarli, e accordarli ? » (io). Tutto lo scrivere sta nella lingua e nello stile; due cose diversissime egualmente necessarie.... I vocaboli e le frasi sono i colori di questa pittura; lo stile è il colorito. Ora persuaditi, caro Eugenio, che l'ac- quisto de' colori sia fatica della memoria : l'uso del colorito sia esercizio d'ingegno, disciplina di buoni esempi, di pochi pre- cetti, di moltissima osservazione, di molta pratica. Ho letto molti antichi e moderni che vollero esser maestri : ho perduto tempo e acquistato noia, senza profitto. Veri maestri ho trovato gli esempi de' grandi scrittori. Tra i mo- derni consiglia, tuttavia « il breve trattato del Condillac, Art d'écrire. Di tutto quel libro abbastanza buono, m' è rimasto in mente questo solo principio, molto raccomandato da lui = de la plus grande liaison des idées .... Vero è che quel legame delle idee non deve esser sempre logico ; ma secondo la materia che si tratta, dev'esser pittorico o affettuoso; di che i moderni intendon pochissimo : gli antichi vi furono meravigliosi. In questo guazzabuglio di vedute, d'idee e di prin- cipi, c'è tutto, meno lo spirito filosofico : dal che si vede quanto (') A un giovane italiano - Istruzione per l'arte di scrivere, in Scritti di Giordani, ed. Chiarini, in Firenze.] poco fosse compresa e con quanto poca convinzione raccoman- data la grammatica generale del Du Marsais e del Beauzée. Il nume che agitava interiormente Giordani e i degni suoi com- pagni d'arme non era la filosofia, ma lo spirito italiano che si rinnovava, rinnovamento che alla coscienza di molti si presen- tava come un problema di lingua : donde il calore con cui si davano a questi studi. Il Giordani, mosso dall'invito dell' Acca- demia italiana, « non per rispondere » ad essa, per ciò che « questa materia non sia d'ozio letterario ma importi non poco all'onore d'Italia », si dà ad abbozzare una Storia dello spirito pubblico d' Italia per 600 considerato nelle vicende della lingua e alcuni anni più tardi, discorrendo in una lunga lettera al Capponi di una raccolta in trenta volumi che intendeva fare delle migliori e men note prose della nostra letteratura, allargando e colorendo le linee di quel primitivo ab- bozzo, esprimeva l'opinione che l'ordine escogitato lo menerebbe « quasi per una storia della nazione e della lingua, e che dalla somma dei particolari discorsi introduttivi ne sarebbe de- rivato « quasi un ritratto filosofico delle menti italiane per quat- tro secoli ». « Perciocché io considerando la lingua come uno specchio, nel quale cadano tutti i concetti da tutti i pensanti della nazione, e dal quale nella mente di ciascuno si riflettano i pensieri di tutti ; volli con diligenza di storico e sagacità di filosofo esaminare il vario corso del pensare italiano per le ve- stigia che di mano in mano lasciò impresse nel variare delle lingua; della quale i vocaboli e le frasi, o nuovamente intro- dotte, o dall'antico mutate, fanno certissimo testimonio (a chi '1 sa interrogare) d'ogni mutamento nella vita intellettiva del po- polo. Così il Giordani si riallaccia al Napione. Tra Napione e Giordani spicca anche per questo ri- guardo il Foscolo, che nella celebre orazione, recitata a Pavia Opere, t. IX: « Scritti editi e postumi pubbl. da Antonio Gus- salli », Milano. f;) Scritti, ed. Chiarini. Per l'eccellente posizione che occupa il Foscolo nella storia della critica, oltre che le note pagine del De Sanctis, vedi Croce, Per la storia della critica ecc., già cit., Trabalza, Studi sul Boccaccio, e Borgese, Storia della critica romantica, libro — è superfluo avvertirlo — per l'inaugurazione degli studi, Dell' origine e dell'uf- ficio della letteratura e nelle Lezioni di eloquenza che le tennero dietro, e particolarmente in quella del 3 febbraio 1809 sulla lingua italiana considerata storicamente e letterariamente, e ne' sei Discorsi sulla lingua italiana parlava della nostra lingua coi medesimi spiriti e intendimenti d'italianità, in modo vera- mente vivace. « Nella sua Prolusione », ripeteremo col De San- ctis, « tenta una storia della parola sulle orme del Vico, censu- rata da parecchi in questo o quel particolare, ma da' più am- mirata, come nuova e profonda speculazione. Il suo valore, anzi che nelle sue idee, è nel suo spirito, perchè non è infine che una calda requisitoria contro quella letteratura arcadica e acca- demica, combattuta da tutte le parti e resistente ancora, contro quella prosa vuota e parolaia, e contro quella poesia che suona e che non crea. Nessuno ha considerato, » scriveva il Fo- scolo, « filosoficamente le origini, le epoche e la formazione di essa [lingua italiana], affine di conoscere per via d'analogia i principi, i progressi oscurissimi delle formazioni e trasformazioni di tante altre lingue. La storia d'una lingua, ecco il suo preciso punto di vista, non può tracciarsi se non nella storia letteraria della nazione ; né la storia può somministrare fatti certi e fondamentali a trovare in materie intricatissime il vero, se non per mezzo di epoche distinte, in guisa che le cause non diventino effetti, e gli effetti non sieno pigliati per cause »('). che dev'esser tenuto sempre presente per tutto questo periodo, perchè, se le idee sulla lingua de' vari critici che vi sono criticati poca luce diffondono sulle loro teorie poetiche, utilissimo è invece conoscere la portata critica di esse per chi fa la storia della lingua. In Opere edite e postume di Ugo Foscolo, Firenze, Le Monnier. In T.. È evidente l'affinità tra il metodo del Foscolo e quello del Napione; ma com'è più profonda la visione del Fo- scolo, così essa in certo senso precorre ancor meglio il principio moderno onde si vorrebbe indagata la storia della cultura nella lingua, special- mente in quanto si serve del metodo monografico per periodi di af- finità spirituali. Notevolissima sotto questo rispetto è una pagina della Lez. II di Eoa. (è la 82 del voi. II) dove illustra il principio: La let- teratura è annessa alla lingua. Capitolo quindicesimo 485 Nel fatto, il Foscolo intravvede così in confuso l'identità di lingua e pensiero, e nell'evoluzione linguistica uno svolgimento spirituale, mostra cioè una vaga coscienza del problema lingui- stico, e il suo sforzo di risolverlo, anche se non felice, è già un progresso. Particolarmente notevoli, anche per la ragione pedagogica, in cui però, come sappiamo, ben si riflette la scienza teorica, son le pagine che scrive sulla dottrina dantesca del Volgare illustre. Ne riferiamo volentieri un brano che ci tocca davvicino. « Su ciò che Dante previde con occhio sicuro egli fondava pochi principi generali intorno alla legislazione gram- maticale. Erano inerenti alla condizione e alla natura della lingua, onde operarono sempre e quando vennero applicati da parecchi scrittori, e quando vennero trascurati da altri, o negati ostinatamente da molti ; ed operarono fin anche negli scritti di chi li negava ed oggimai l'esperienza ha convinto la più gran parte degl'Italiani, che la loro lingua letteraria non può pro- sperare senza l'applicazione dei principj di Dante»: principi metafisici, dice Foscolo, annunziati in tempi ne' quali la filosofia, l'arte dialettica, e la teologia erano tutt' uno, e tali da intricarsi a vicenda, e perciò un po' oscuri forse allo stesso ALIGHIERI (si veda). Al qual punto il pensiero di Foscolo corre a Locke che facilita lo studio delle analisi delle idee, e quindi della natura delle lingue – Grice: way of things, way of ideas, way of words -- e a Condillac che illustrò questa difficilissima parte della metafisica. Francesco Saverio de Sanctis. De Sanctis. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e de Sanctis," per Il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Sanctis. Keywords: storia della filosofia, il saggio filosofico, il poema filosofico, il tema filosofico. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanctis” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanseverino: la ragione conversazionale del segno naturale -- la logica scolastica --  filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Napoli). Filosofo napoletano. Filosofo campanese. Filosofo italiano. Napoli, Campania. Considerato uno fra i massimi precursori del neo-tomismo (AQUINO, si veda). Si trasfere a Nola per frequentare la scuola dove suo zio è rettore. Studia filosofia con l'intento di confrontare i vari sistemi filosofici, fra cui gode particolare credito in Italia, all'epoca, quello razionalista. Lo studio comparato dei vari sistemi gli permite una conoscenza più approfondita della scolastica, soprattutto d’AQUINO, e del legame intimo tra la scolastica e la [atristica. Restaura la filosofia scolastica. Insegna a Napoli. Venne incaricato da Ferdinando II di preparare un manuale ufficiale per le scuole del regno delle due Sicilie. Scrive allo scopo il manuale "I principali sistemi della filosofia del criterio”. Profondo conoscitore di AQUINO da alle stampe interessanti saggi sui filosofi moderni. Inizia ad occuparsi più specificamente di AQUINO con “L’origine del potere e il diritto di resistenza, cui fa seguito “In difesa dell'angeologia contro i sofismi”. Esce il ponderoso “I principali sistemi della filosofia del criterio” un'ampia e dottissima disquisizione sulla filosofia illuminista e su quella a lui contemporanea -- fra cui quella dello stesso GIOBERTI -- confutata sulla base della logica. Il suo capolavoro. Si tratta del celebre saggio, “Philosophia antiqua” che ha per oggetto la storia della logica. “In compendium redacta ad usum scholarum clericalium. Venne pubblicata a Napoli “Elementa”, “Antropologia”, “Teologia. Altre saggi: “Sopra alcune questioni le più importanti della filosofia” (Napoli); “Il razionalismo” (Napoli); “I razionalisti” (Napoli); “L'origine del potere e il diritto di resistenza, (Napoli, Giannini); “In difesa dell'angeologia contro i sofismi” (Napoli, Manfredi); “Elementa philosophiae theoreticae” (Napoli, Manfredi); “Philosophia antiqua” (Napoli, Manfredi); “Institutiones seu Elementa philosophiae antiquae” (Napoli, Manfredi); “In compendium redacta ad usum scholarum” (Napoli, Manfredi); “Le dottrine de' filosofi antichi” (Napoli); Dovere, Tentativo di ricostruzione, in Doctor communis, P. Naddeo, Le origini del aquinismo” (Società italiana, Torino); Orlando, Aquino a Napoli e S., in Asprenas, Orlando, Vita e opere di S. secondo i documenti, in Aquinas, Orlando, L'Accademia d’Aquino a Napoli, storia e filosofia, in Saggi sulla rinascita d’Aquino, Roma, Ed. Pontificia Accademia teologica romana, Matarazzo, Per una rivoluzione del cuore. La visione dell'umano in Leopardi nella lettura critica di S. tra antropologia e istanze pastorali (Polidoro, Napoli). Dizionario biografico degl’italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. PHILOSOPHIÆ COMPENDIVM OPERA ET STVDIO NVNTII CAN. SIGNORIELLO LVCVBRATVM ad usum scholarum clericalium Consentaneum est, ut ancillæ quætlam Reginæ serviant. Hanc igitur assumere doctrinam non pigeat, quæ veritati famulatur. S. Ioann. Damasc. Dialect. c.LOCVPLETIOR ATQVE EMENDATIOR NEAPOLI APVD OFFICINAM BIBLIOTHECÆ CATHOLICÆ SCRIPTORVM in Via TuIgO SAH-GlOTA.NNI-MAGGIORE-Pttl"ATEt.I.I ædibus Fibrenianis 1 Huius Operis ius proprietatis in Leguni tutela est NEAPOLI TTPIS FRATR. MANFREDI in Yia yulgo Sannicandro PHILOSOPHIÆ ALVMNIS EDITORES Christianæ philosophiæ compendium hisce duobus voluminibus inclusum idem est, quod, episcopis et quamplurimis doctis viris suasoribus, S. principis ecclesiæ neapolitanæ canonicus, perficiendum susceperat. Sane, postquam is edidit priora volumina percelebris illius operis, cui titulus: Philosophia christiana cum amtiqua et nova comparata, ac in studiosorum adolescentium utilitatem, in quam revera omne suum otium contulit, elementa seu institutiones philosophiæ condere aggressus est, omnes ferme Neapolis atque Siciliæ sacrorum Antistites hortatores habuit, ut quamprimum, et, qua pollebat, diligentia, philosophicas institutiones tam docte ac eleganter exarari susceptas in compendium redigeret. Elementa quidem ampla et erudita forma, qua nunc gaudent, haud illi brevitati consulunt, quæ necessaria est, ut unius anni curriculo adolescentibus tradantur. At iuvenes in sortem domini vocati, nisi e fontibus sanctorum patrum et scholasticorum doctorum prima philosophiæ rudimenta hauriant, impares prorsus sunt, qui naviter studeant dogmaticæ theologiæ ceterisque sacris disciplinis, tali amico foedere philosophicis consociatis, ut philosophia theologiæ ancilla iure meritoque appelletur et sit. Accedit, quod iis, qui ecclesiasticæ militiæ nomen dederunt, opus est philosophandi norma latine exarata, præambula ad sacras scientias, hac præsertim tempestate, qua protestantium placita, per studiorum universitates, lycea, scholas pervadentia, latinum sermonem ab omni, etiam sacræ, disciplinæ institutione cogunt exsulare. Hæc omnia animo reputans amantissimus ille studiosæ iuventutis S., Nuntio Signoriello, tunc in archiepiscopali neapolitano lyceo logicæ et metaphysicæ antecessori suorumque studiorum ac elucubrationum constantissimo conlegæ, ac postea Ganonicatu in eadem metropolitana ecclesia adaucto, provinciam demandavit eiusmodi compendium exscribendi ex his, quæ fusius in inchoatis voluminibus ab iis pertractabantur. Utinam potuisset opus suum, tam bene inceptum, absolutum conspicere! Verum, ex quo tempore deus solertem sui administrum e terra sustulit, fidissimus eius adiutor, Nuntius Signoriello, nec labori, nec industriæ parcens, philosophiæ institutionis compendium eo perfectionisj adducere nisus est, ut non modo famæ consuleret primi sui auctoris, verum etiam esset philosophiæ alumnis perquam accommodatum. Totum igitur opus in duo volumina dispescitur, quorum unum subiectivas philosophiæ theoreticæ partes, alterum obiectivas refert. Quæ secundum scholasticorum, in primisque AQUINO argumentationes e rolvuntur, ita tamen ut hæ ex iis, quæ a patribus disputata fuere, obfirmentur, atque inde recentium philosophorum errores refellantur. Iam in scholæ doctrina pertractanda, consulto nulla ilicuius momenti theoria tacita præteritur, tum quia disciplinas, maxime philosophicas, ea tantum lege in compendium colligere licet, ut in levem non desinant sermonem, tum quia, si philosophiæ scholasticæ insrtauratio idcirco hac nostra ætate maximopere comnendatur, ut contra insolentem, lubricamque philosophandi rationem veluti aggerem struat, integra pro ecto, et absoluta perspiciatur oportet. Neque inde in difllcultatum laqueos iuvenes inducuntur, immo vero atior eis ad scientiæ adeptionem via sternitur; siquilem ea est philosophiæ scholasticæ indoles, ut unum ius pronuntiatum alterius explicationi inserviat, et vere nullum existat, quod metaphysicis, et theologicis dogmatibus explanandis magno usui non sit. Porro philosophiæ compendium hac digestum ratione iuvenibus edocendis apprime idoneum lestimatum fuisse illud minime obscurum indicium est, luod in plerisque non solum Italiæ, sed etiam Gernaniæ, Galliæ, et Belgii Schois adhibitum iam fuerit, adeo ut eius sex, brevi temporis intervallo interiecto, satis copiosæ editiones exlaustæ sint. At vero compendium istud, philosophiæ tantum theoreticæ partes complectens, tractationem philosophiæ moralis, quæ hac præsertim ætate maximi motienti est, adhuc desiderandam relinquebat. Hinc ut institutiones, quæ philosophicam scientiam ex toto exhiberent, proderemus, scholarum clericalium præceptores nobis institerunt. Ad iuvenum igitur commodum, atque religionis et scientiæ augmentum contendentes, bac septima editione, quæ tum ob varias emendationes, tum ob quædam additamenta, tum ob clariorem, qua nonnulli articuli explicantur, methodum superioribus præstat, compendium nitidis typis excudendum iterum curavimus. Quod procul dubio, ob ethicæ elementa ei adnexa, ab eodem peritissimo antecessore Nuntio Signoriello elaborata ac tomis duobus comprehensa, quæque tertia iam editione gaudent, et eamdem, ac in illo, disciplinæ rationem præseferunt, nostrique AQUINO doctrinam adversus veteres, recentioresque errores evol\unty Philosophiæ lnstitutiones ad fastigium perducere nobis videtur, et communi expectationi satisfacere. Neapoli die Sancto Hieronymo Doctori dicato M0NITVM Utatim ac, quæ diu ab omnibus concupita, et exortata fuere, tum philosophia cum antiqua et nova comparata, tum elementa seu institutiones, et compendium eiusdem philosophiæ S. ac Nuntii Signoriello nominibus inscripta, in publicum prodiere, omnes qui scientiarum periti habentur et sunt, et auctorum in illis conficiendis diligentiam, et summum iuvenes veras disciplinas docendi studium mirari coepere. Exinde gratulationes factæ, laudes tributæ; quarum quanta ad ipsum S., cum adhuc in vivis ageret, nec non Signoriello conlegæ, copia pervenerit, vel ex una ephemeride neapolitana La Scienza e la Fede abunde colligi potest. At licet hæc magni facienda sint, laus enim fuit quæ ab iis proficiscitur, qui in magna laude vixerunt; maximi tamen ducenda illa, quæ nulli unquam fuitsecunda, utpote a prima Sede tributa, quaque revera summa immortalis PIUS IX P. M., literis losepho S. datis, volumina Philosophiæ Sanctitati Suæ offerenti, Caietani S., quem S. S. magno aureo numismate iam donaverat, atque Nuntii Signoriello memoriam cumulabat. Ambigere itaque haud fas est lectores hanc non esse commendationem vulgarem, si literas a Pontifice Maximo datas hic, post nuncupatoriam epistolam, exscribimus: SANCTISSIMO DOMINO NOSTRO PIO PAPÆ IX BEATISSIME PATER Homam Vuæ ad sanctos Pedes Tuos sisto volumina, multis abhinc annis Tibiperquam humillime offerre cupiebat Caietanus Sanseverino, Metropolitanac Neapolitanæ Ecclesiæ Canonicus, ac mei amatissimus patruus. Ille scilicet sacerdotio vix initiatus, cum philosophicas disciphnas ad suos puriores fontes revocandas esse intelligeret, nec labori nec industriæ pepercit, ut qua voce, qua scriptis iuvenes præsertim in sortem Domini vocatos christianæ philosophiæ placitis imbueret. Hinc neapolitani Archiepiscopalis Lycei antesessor renuntiatus in cathedra Logicæ et Metaphysicæ, et postea Ethices professor suffectus in regia studiorum Universitate Neapoli constitutus, ac regalis Bibliothecæ Borbonicæ Scriptor adscitus, totus in eo fuit, ut experimento probaret Sanctorum Ecclesiæ Patrum, et Scholæ Doctorum, præcipue autem Divi Thomæ Aquinatis, philosophiam omni veteri novoque philosophorum systemati longe præstare. Mitto labores ab eo exantlatos ad opus conscribendum, cui nomen Philosophia Christiana, quod prodiit nondum absolutum, ceterosque libros ad rectam huius scientiæ instaurationem, quos ipse composuit. Unum ipsi in votis erat, totis viribus doctrinam propugnare, quam Apostolica Sedes semper tradidit, hominis rationem in philosophicis disquisitionibus ancillam fidei esse; necnon seipsum suaque omnia scripta Tibi, BEATISSIME PATEB, Tuoque irreformabili iudicio prompte libenterque subiicere. Verum quod patruus morte inopinata præventus absolvere nequivit, eius fratris filius, minimus inter Neapolitani Cleri Presbyteros, audet implere, Tua summa benignitate confisus. Quæ autem in opere Philosophia Christiana inscripto desiderabantur, magna ex parte præstitit Nuntius Signoriello, presbyter, et Gaietani Sanseverino in cathedra Logicæ ac Metaphysicæ Neapolitani Archiepiscopalis Lycei successor, eiusque fidissimus interpres. Qui vestigia magistri premens, ipsam Philosophiam Christianam in compendium redegit, omnium huius scientiæ cultorum, cum intra, tum extra Italiam, suf fragio probatum. Munusculum, qualecumque demum sit, Tu, BEATISSIME PATEB, dignanter excipe, atque Apostolicam Tuam Benedictionem quam in suffragium animæ mei Patrui etiam atque etiam imploro, ipsi Nuntio Signoriello, mihi ac toti meæ familiæ paterna Tua charitate largire, dum ad Tuos sanctos Pedes provolutus, eos omni cordis affectu deo SCUl0r BEATITVDINIS TVÆ Neapoli in Festo Immaculatæ Conceptionis B. M. V. Humilhmus m Christo filius losepn S. Presb. Neap. Cui studiose admodum et animo paterno SANCTITASSVA rescripsit: Dilecto Filio Presbytero Iosepho S. Neapolim PIVS PP. IX. Dilecte Fili, salutem et Apostolicam Benedictionem . Quan tum adlaboraverit doclissimus patruus tuus veræ philosophiæ restituendæ, quantasque curas impenderit iuveni Clero fingendo ad sanæ religiosæque scientiæ principia, sicuti ceteris, sic Nobis adeo exploratum erat, ut eum plurimi faceremus, et doleamus adhuc, ipsum Nobis et severiorum disciplinarum incrementis fuisse subreptum. Eo tamen solatio recreamur, quod, cum solidæ doctrinæ accuratoque iuventutis excolendæ studio iungeret eam mentis aciem et prudentiam, qua variam ingeniorum indolem facile discerneret; non huius tantum aut illius peculiaris partis, sed universæ philosophicæ ac theologicæ scientiæ provectui per alumnos suos prospicere potuerit, uti patet ex illorum lucubrationibus, qui ab ipso instituti, Neapolitanum Clerum in præsentiarum exornant. Qua de re, etsi ille, dum in humanis agebat, pleraque sua scripta Nobis obtulerit, acceptissimam habuimus omnium collectioncm a tc Nobis nuper cxhibitam; eo vel magis, quod amplissima de christiana philosophia tractatio ab auctoris obitu intercepta nunc absoluta profcratur, opera discipidi olim cius, hodic vero meritissimi de scientia profcssoris sacerdotis Nuntii Signoriello. De quo sanc obscquii ct amoris officio crgapracstantissimitm pracccptorem dum illi gratulamur, pergratum tibi profitemur animum ob munus, cum pretio suo, tum præclari auctoris memoria Nobis carissimum. Omnia vero tibi fausta adprecantes, cælestium donorum auspicem, et paternæ benevolentiæ Nostræ pignus Apostolicam Benedictionem tibi peramanter impertimus. Datum Romæ apud S. Petrum. Pontificalus Nostri Anno XXI V PIVS PP. IX. Verum non minori laude dignatus est loqui de operibus hisce, PU IX Successor, LEO XIII, feliciter regnans. Ipse enim pro summa sollicitudine, ex qua extimulatur, ut Clerus Catholicus ad studia philosophica et theologica recte informetur, quo facilius contra hodiernos Fidei Christianæ hostes possit depugnare, nullam dimittit occasionem Episcopis insinuandi et commendandi AQUINO doctrinam. In suis vero familiaribus sermonibus Institutiones philosophicas nostri Canonici pluries laudibus cohonestavit; Episcopo Lyciensi aliisque viris ecclesiasticis illius Dioecesis aiebat: Bramo che sieno introdotte ne' Seminari le Istitu zioni filosofiche del Canonico Sanseverino. L' e questa una gloria del Clero Napolitano che cercd efficacemente di ridurre e richiama re le scienze filosofiche alla vera e sicura norma, alla loro forma e satta ch' e appunto la Tomistica. Ci compiacciamo che nel Semina rio di Lecce se ne sieno introdotte le Istituzioni, come e Nostro de siderio, che in tutt' i Seminari si segua il metodo stesso e la stessa dottrina dell' Angelico. Fu certo una sventura che il Sanseverino morisse cosi presto, ma egli lasci6 buoni e zelanti discepoli che seguiron 1' opera sua. Quæ verba satis superque sunt, ut Compendium Philosophiæ Christianæ, ac Ethicæ elementa ei adnexa, magno laudum præconio digna per omnes habeantur. Philosophiæ elementa scribere aggredientes tria in primis investigemus necesse est quænam sit huius scientiæ natura, et qua in re a reliquis scientiis differat; quot in partes dividatur; quænam sit eius præstantia et utilitas. Quod attinet ad primum, naturam philosophiæ perspicere idem est, ac eius definilionem tradere. Philosophia ex vi nominis studium vel AMOREM SAPIENTIÆ SIGNIFICAT – H. P. Grice: “Not to Heidegger. To Heidegger, it means the wisom (sophia) of love (philos) -- , id enim innuunt illa verha yiXog, et o-ccp/a ex quibus constat. Iam antiqui definiebant philosophiam, scientiam rerum divinarum, atque humanarum, causarumque, quibus hæ res continentur. Ipsi enim nomine philosophiæ omnium scientiarum complexionem designabant, sive universam humanam sapientiam, et philosophos appellabant eos qui omnium rerum rationes reddere callebant. At vero apud recentiores philosophiæ nomine non universa cognitio humana, sed peculiare quoddam genus cognitionis denotatur. Etenim ipsi philosophiam pro prima scientia habent, sive, quod idem est, pro scientia, quæ finem sibi præstiluit tradendi ea, quæ scitu necessaria sunt, ut mens humana cognitionem perfectam rorum in diversis scientiis assequalur. Hæc autem sunt ultimæ rationes quæ ad explicandum valent lum ipsam cognitionem, qua mens verum in scientiis speculatur, tum obiectorum, circa quæ scientiæ versantur. Iam ultimæ rationes sunt suprema principia, seu causæ, siquidem causæ, quatenus a nobis cognoscuntur, rationes appellantur, et causæ supremæ, quippc quac poslremo a nobis 1 Hoc nomen a Pythagora, qni D cireitcr ante Christam nafnni obiit, invectum fuit. Antc illum philosophia appeliabatur sophia, et philosophi dicebantur sophi. cognoscuntur, rationes ultimæ vocantur. Quæ cura ita sint, philosophia prout hodie accipitur, definiri potest hoc modo: Scientia, quæ agit de supremis principiis tum cogniiionis humanæ, tum rerum, quæ humana ratione co gnosci possunt f. 111 a verba, agit de supremis principiis cognitionis humanæ, significant philosophiam de iis omni bus tractare, quæ ad cognitionem humanam, prout hæc in cæteris scientiis assequendis evolvitur, pertinent. Hu iusmodi sunt leges, quibus mens humana actiones cogno scendi exercet, facultates, quibus ipsas peragit, vis, quæ ipsis ad certitudinem in nobis gignendam inest, et notio nes universales, quibus celeræ scientiæ innituntur. Illa autem verba, quæ sequuntur, nempe agit de supremis principiis rerum, denotant philosophiam tractare de Deo, de mundo universe spectato, et de homine ; nam hæc sunt suprema obiecta, ad quæ reliquarum scientiarum obiecta referuntur, et ideo eiusmodi sunt, ut sine ipso rum notitia nullius rei perfecta scientia existere possit. Reliqua verba, quibus definitio clauditur, nempe, quæ humana ratione cognosci possunt, eo consilio in definitione posuimus, ut philosophia a scientiis theologicis, quæ Divinæ revelationi innituntur, distingueretur. Ex his facile intelligitur philosophiam a ceteris scientiis in eo differre, quod in ceteris scientiis aliquod obiectorum genus cognoscendum suscipitur, philosophia autem statuit suprema principia, quibus omnes speciales scientiæ innituntur, quia, ut diximus, inquirit ipsa cognitionis humanæ principia, et supremas causas rerum in omnibus scientiis cognitarum. Quod spectat ad divisionem philosophiæ, monendum Hæc definitio ab etymologia Philosophiæ minime discedit; nam, aiente s. Thoma, ille sapiens dicitur in unoquoque genere, qui considerat causam altissimam illius generis ; I, q. I, a. 6 c: quocirca scientia illa, quæ cognitionem humanam, et res, quæ humana ratione cognosci possunt, secundum suprema principia, investigat, philosophia, sive amor sapientiæ recte appellaturest nos hic agerc de philosophia theoretica, in qua tradunlur ea, quæ in conlemplatione rerura versantur, non vero de philosophia practica, quæ appellari solet ethica, et tractat de iis, quæ ad operalionem pertinent, sive de legibus universalihus morum, ad quas homo actiones suas accommodare dehet,ut finem ultimum sihi a Deo præstitutum assequatur. 6. Iam philosophia theoretica complectitur logicam, dynamilogiam, ontologiam, cosmologiam, anthropologiam, et theologiam naturalcm. Logica exponit naturam aclionum nostræ mentis, leges, quihus ipsæ exercendæ sunt, et ordinem, quo sunt adhibendæ in inquisilione veritatis. Dynamilogia tractat de facultatibus animæ, atque in primis expendit ipsarum naturam, obieclum singulis earurn proprium, et modura, quo suas actiones exercent; deinde ex horum investigalione viam sibi sternit ad duas maximi momenti tractationcs, in quarum prima, quæ dicitur ldealogia, inquirit quomodo facullatum subsidio primas cognitiones rerum nobis comparemus, in altera aulem, quæ dicitur Criteriologia, disputat de vi, quam ipsæ habent ad veritalcm rcrum nobis patefaciendam. Ontologia versatur circa illas universales noliones, quibus ceteræ scientiæ innituntur. Cosmologia de mundo universe spectato disseril. Anthropologia naturam hominis expendit. Thcologia naturahs de Deo, Eiusque attribulis ex naturali lumine rationis disputat, quantum infirmitas ræntis huraanæ sinit. 7. Dcnique præstanlia, et ulililas huius scientiæ ex ipsa, quam explicavimus, eius natura perspicitur. Eniinvero illa scientia ceteris hurnanis scienliis præstat, ct raaximain ulililatem in eas confert, quæ de iis agil, quibus mens noslra opus habet, ut perfectam cognitionem in ceteris scienliis adipiscatur. Atqui huiusmodi, ut diximus, cst philosophia. Ergo inaxima est philosophiæ pracstanlia, ct utililas. Neque scientiæ dumtaxat, scd eliam artes ingenuæ, ut, c. g., rcthorica, poesis, graramalica, subsidio philosopbiæ indigent. Nam regulac, quæ in qualibct arte traduntur, ut quoddara opus rccle pcrficiatur, tutæ, et reclæ csse non possunt, nisi deriventur ex principiis rerum, ad quas referuntur. Atqui huiusmodi principia non nisi philosophus cognoscere potest. Ergo non nisi philosophus ingenuis artibus perfeclissime uti potest. Immo philosophia, etsi longe inferior Theologia revelata sit l, tamen talibus famulatus officiis erga istam fungitur, ut ipsi quodammodo necessaria sit. Has famulatus partes s. Thomas exposuit his paucis: In sacra doctrina philosophia possumus tripliciter uli. Primo ad demonstrandum ea, quæ sunt præambula Fidei, quæ necessaria sunt in Fidei scientia, ut ea, quæ naturalibus rationibus de Deo probantur, ut Deum esse, Deum esse unum, et huiusmodi de Deo, vel de creaturis in philosophia probata, quæ Fides supponit. Secundo ad notificandum per aliquas similitudines ea, quæ sunt Fidei, sicut Augustinus in libris de Trinitate utitur multis siroilitudinibus ex doctnms philosophicis sumtis ad manifestandam Trinitatem. Tertio ad resislendum his, quæ contra Fidem dicuntur, sive ostendendo esse falsa, sive ostendendo non esse necessaria. i Potiora capita, quorum gratia Theologia philosophiæ, ceterisque scientiis humanis antecellit, secundum s. Thomam, hæc sunt. Theo logia humanis scientiis antecellit primo ob præstantiam sui obiecti, quia ipsa est principaliter de his, qua sua altitudine rationem transcendunt. Aliæ vero scientiæ considerant ea taritum, quæ ra tioni subduntur. Secundo, ob effectum, quem in animis discentium producit, quia aliæ scientiæ certitudinem habent ex naturali lu mine rationis humanæ, quæ potest errare, hæc autem certitudinem habet ex lumine Divinæ Scientiæ, quæ decipi non potest. Tertio, ob nobilitatem finis, ad quem homines ducit, prout practica scientia est; nam finis huius doctrinæ, in quantum practica, est beatitudo æterna, ad quam, sicut ad ultimum finem, ordinantur alii fines scientiarum practicarum ; I, q. I, a. 5 c. Hæc adnotavimus, ut in ipso vestibulo adolescentulos ab errore Rationalistarum amove remus, qui putantes dogmata Theologiæ non esse aliud, quam præ cipuas veritates philosophiæ rudium captui accommodatas, philoso phiam ipsi Theologiæ anteferre non dubitant; unde illam cum Cou sinio (Introd. d Vhist. de laphilos.; Oeuvr. t. I, p. 10, Bruxelles) fontem omnis lucis, ac auctoritatem omnium auctoritatum salutant. Super BOEZIO (vedasi) de Trinitate, Prooem. Logica definiri potest cum AQUINO (vedasi). Scientia, quæ cst directiva ipsius actus rationis, per quam scilicet homo in ipso actu rationis ordinate, et faciliter, e( sine errore procedat . Hæc definitio in logicam adquisitam quadrat, quæ prohe distinguenda est a Jogica, quarn mturalem vocant. Est autem logica naluralis quædam dispositio animis insita, pcr quam facullatihus ad cognoscendum destinatis recte utimur. Circa hanc scientiac logicæ definitionem explicare oportet quinam sit ille actus rationis, in quo eius obiectum consistit. Porro mens nostra per tres diversas actioncs ad rerum cognitionem pervenit. Hæ sunt notio, qua mens res simpliciter apprchendit; iudicium, quo mens aliquam notionem de alia aflirmat, vel negat; ratiocinium, (juo cx duohus iudiciis alterum eruit, atque ita ex notis ad ignotorum notitiam progreditur. Huiusmodi actiones ita inler se comparantur, ut prior posteriori contineatur, eique inserviat; nam iudicium ex notionihus, et ratiocinium ex iudiciis conflatur. 3. lamvero cx his nostræ mentis actionihus tcrtia cst proprium ohiectum logicæ. Re quidem vera, fiuis logicæ est mentem dirigere, ut ipsa in scienliis assequatur verum sine errore, facilc, et certo ordine. Atqui mens noslra in scientiis assequitur verum ope ratiociuationis. Ergo linis logicæ est mentcm in ratiocinando dirigere, ac proinde ratiocinatio est proprium ohicclum logicæ2. Quod si in logica eliam dc notionihus, et iudiciis tractatur, hæc ad examen revocanlur, non prout per se, scd prout elemenla ratiocinationis sunt. Etenim ratiocinatio, ut diximus, ex notionihus, et iudiciis constat; quapropter logicus 1 ln lib. l Poster., Jcct. I. Hanc ob rationem logica a nonnullis definitur scientia ratiocinaaonts; ctabipsoD.Thoma, rationalis scicnUa; In lib.l Anal., lcct. I. perfectam notitiam ratiocinationis acquirere non potest, nisi seorsum intelligat hæc elementa, ex quibus ipsa conflatur. Diximus autem logicam esse scientiam, non vero artem, quemadmodum visum est Auctori Artis cogitandi , aliisque. Et sane, scientiæ, ut suo loco dicemus, proprium est colligere naturam, et affectiones rei ex principiis internis eiusdem. Atqui logica ex principiis, quæ ratiocinationem constituunt, colligit, quomodo ratiocinationes componendæ sint, ut liceat progredi ex noto ad ignotum. Ergo Logica est scientia2. 5. Sunt alii philosophi, qui logicam non esse specialem scientiam, sed cum aliis scientiis confundendam esse docent. Nimirum ipsi considerant logicam velut instrumentum scientiarum, quia tractat de ratiocinatione, quæ est instrumenlum, per quod scientiæ acquiruntur. At isti philosophi a vero aberrant. Et sane, scientiæ, ut suo loco explicabimus, inter se distinguuntur ratione obiectorum, circa quæ versantur. Atqui obiectum logicæ ab obiectis reliquarum scientiarum distinguitur; nam logica modum conficiendi ratiocinationes generatim tradit, non vero conficit syllogismos, seu ratiocinationes, quarum ope quælibet scientia circa propriam materiam assequitur verum. Ergo logica a reliquis scientiis distinguenda est. Ex his perspicitur logicam, etsi agat de ratiocinalione, qua ceteræ scientiæ utuntur, tamen ipsam potius scientiam instrumenti scientiarumj, quam instrumenlum scientiarum dicendam esse. 6. Cum hæc sit logicæ natura, ipsa immane quantum utilitatis in reliquas scientias confert Etenim, quemadmodum artifex eo perfectiora opera concinnare valet, quo i Ars cogitandi, p. 1, Lugduni 1703. ^ Hlud vero tacendum non est, logicam, quemadmodum s. Thomas monuit {Super Boet. De Trin., lect.), ad artem quodammodo accedere, quippe quod, cum ipsa modos conficiendi enunciationem, syllogismum, aliasque, quæ ab his oriuntur, et pendent, cogitationis formas, secus ac ceteræ scientiæ, tradat, quodammodo circa opus versatur. Etiam in ipsis speculabilibus, alibi ait, est aliquid per modum cuiusdam operis; puta constructio syllogismi, aut orationis congruæ, aut opus numerandi, vel mensurandi. Et ideo quicumque ad huiusmodi opera rationis habitus speculatrvi ordinantur, dicuntur per quamdam similitudinem artes ; la 2, q, LVII, a. 3 ad 3. molius instrumenla artis suæ novit; ita quisque eo faciJius, et rectius scientias assequitur, quo penitiorem habet notitiam instrumentorum, quibus illæ utuntur. Atqui logica suppeditat perfectam notitiam huiusmodi instrumentorum. Ergo Logica ad scientiarum perfectionem magno adiumento est '. Tractationem huius scientiæ trcs in partes dividemus. In prima de iis, quæ ad formamt seu structuram ratiocinationis pertinent, agemus ; quare primum exponemus elementa, quæ syllogismum efticiunt, nempe notiones, et iudicia, sive enunciaiiones ; deinde investigabimus leges, secundum quas ratiocinatio conficienda est, ut per illam ignotum ex noto inferri queat. In altera parte explicabimus quidquid spectat ad diversas species syllogismi ex divcrsitate materiæt sive enuncialionum, ex quibus conclusio eruitur. Denique in tertia partc, quæ Melhodologia dicitur, inquiremus, a quibusnam principiis studioso cuiusque scientiac proficiscendum sit, et quonam ordine in suis argumcntationibus progrediendum, ut obiectum suæ scienliæ consequi possit. 1 Hanc ob rationem Logica diseiplina disciplinarum a s. Augu stino appellatur; De Ord.t rrior Logicæ pars, ut innuimus, tres investigaliones complectitur, quarum una circa notiones, altera circa enunciationem, et tertia circa ratiocinationem formaliter sumtam versatur. Quapropter ipsam tribus capitibus comprehendemus. De notionum speciebus, quæ ad Logicam spectant NOTIO – cf. NOTA (Grice) -- est mentis actus, quo ipsa aliquid simpliciter apprehendit, quin de eo ullam proprietatem affirmet, aut neget1. Variis modis ipsa accipi potest2, sed in præsentiarum explicandum dumtaxat nobis est, quid sit notio universalis, quidque a particulari, atque a singulari differant. 2. Notio universalis ea esl, quæ exhibet aliquid unum, quod mullis attribui potest; e. g., notio animalis, homi i Apud recehtes nomen ideæ, aut conceptus etiam habet. At non satis accurate. Nam idea significat vel exemplar in mente existens, cuius instar artifex opus conficit {Qq. dispp,, De Ver., q. III, a. 1 c); vel forma seu species aut imago rei apprehensæ in mente existens, ex qua mens ad rem cognoscendam determinatur (I, q. XV, a. 1 c). Conceptus autem est ipsum obiectum apprehensum, prout a mente et in mente exprimitur. Quæ tamen magis perspicua fient ex dicendis in Dynamilog. Præcipue maior, vel minor perfectio consideratur, qua mens nostra res sibi obiectas apprehendit. Secundum hanc rationem notio esse potest clara, vel obscura, prout mens rem percipit vel ita, ut illam ab aliis quibuslibet distinguat, vel non. Rursus notio clara in distinctam et confusam dividitur. Confuse aliquid cognoscitur, cum omnium proprietatum, quæ eius essentiam constituunt, propria notitia non habetur: e contrario, distincta est notio, quæ proprietates eius essentiam constituentes singillatim exhibet. Denique notio distincta, qua naturam ipsarum proprietatum rei cognoscimus, cum totam rem omnimocle exhibeat, dicitur adæguata, secus, inadæquata. Vid. s. Thom., In lib. 1 Post., lect. nis ctc. Cum notione universali confundenda non est notio collecliva. Notio collectiva illa vocatur, quæ exhibet plures res singulares aliquo ordine comprehensas. Huiusmodi est notio exercitus, quæ pluribus hominibus belli socns convenit. Iam notio collectiva ab universali differt 1 quia universalis atlribuitur omnibus rebus sin^ulanbus, quac ad aliquod genus, vel ad aliquam speciem pertinent ; collectiva autem pluribus, sed non omnibus; l quia illa unicuique rei singulari seorsum sumtæ convenit ; hæc vero nonnisi omnibus simul sumlis tribui potest. E. g., de unoquoque homine dici potest esse hominern, sed non item de unoquoque milite esse exercitum. d. Nolio autem smgularis est ea, quæ repræsentat aliquod individuum. Jam individuum est id, quod ex proprielatibus ita determinatis constat, ut hæ omnes eædem alu convenire non possint , puta Socrates. 4. Noho universalis dicitur abstracta, quia mens apprelicndit ahquid commune multis rebus ex co quod illud cons.dcrat seiunctim a proprielalibus, ex quibus in ipsis rebus deteraunatur. E. g., nolio hominis repræsentat humanitatem absquc proprielatibus, quibus hacc in Socrate, naione elc. determmatur. E contrario, notio singularis Ucitur concreta, quia ipsa exhihct rem, prout in se deterV,l>i existit; pata notio Socralis denotat humnnitatem 'omunctam cum omnibus proprietatibus, quihus hæc deerminatur m Sucrate., -> Denique particularis aliqua notio dicitur, prout reertur ad universale, cui subiieitur, quia notio consideala, prout alicui universali subiicitur, deootat ipsum uniersale non universe, sed ex parte. Ouocirca particularis st lum notio, e. g., aliquorum hominum relata ad nol0?em homxms, tum notio hominis relata ad notionem ntmalis. j). Ex nolionihus universalibus aliæ ad aliqua genera ei ahquas species rerum referuntur, puta uotiones ontWxtatis, et humanitatis, aliæ, quæ dicunlur supremæ, ei generahssimæ, referuntur ad illud, quod diversis irenemis rerum est commune, cuiusmodi est nolio substan di V.e/uit individuum ' '• in plura talia, qaale ipsmn est, ditiæ. Iara dumtaxat notiones universales supremæ ad Logicam spectant. Etenim Logica non est sc.cntia huius, vel illius generis rerum, sed est scientia, quæ tradit modum generalem, quo scientia cuiuslibet gener.s rerura acqu.ri potest; quanropter ipsa exphcare non debet not.ones, quæ Swersaruni scientiarum obiecta sunt, sed dumtaxat notiones, ad quas diversæ notiones d.versorum obiectorum scientiarum revocanlur. Atqui humsmodi notiones, aa nnas notiones pertinentes a"d diversas scienUas revocanSr, illæ sunt, quæ supremæ dicuntur. Ergo dumtaxat notiones supremæ ad Logicam spectant. •j^.-j 7. Advertendum aulem%st in Log.ca non cons.derar. notiones supremas, prout repræsentant has, aut illas res, sed prout habent ordinem cum alus nof.on.bus, hoc est, nrout attribui possunt aliis notiombus, quas s.bi sub.ectTs habent. E.Pg., Logicus tractat de not.one J non ut consideret res, ad quas hæc referlur, sed ut co gnoscat modura, quo illa notio alns noUorabus attrlbu Ltest . Exinde fit, ut notiones supremæ, prout consuleLntur in Logica, appellentur categoriæ, teH nam attribulre aliquid ahcui in Schohs dicitur prædi CCLTB • 8.' Sed advertendum præterea est log.cum ; non posse cognoscere, quomodo notiones supremæ de aliis ^Wn bu"s prædicentur, nisi iam cognoscat coramunes modos quibus aliquid de aliquo præd.car. potest. N .tiones, qua. exhibent communes prædicand. modos, "™ca?™^ f tegoremata, seu prædicabiha. Quarc tractation. de præ dicamentis tractatio de præd.cab.l.bus præm.ttatur ne cesse est. Itaque notiones, circa quas Log.ca præp.pu versatur, sunt prædicabilia, et prædicamenta. t Hanc ob rationem notiones, prout considerantur in Logica a, pellantur secundæ. Ad quam rem scicndumcstnot.onesd.nd.inpr mas, elsecundæ. Notio prima est not.o rei specUMe n se e. g notio homims, prout hæc ipsum esse hom.n. repra es ta t. Not .o s cunda cst notio rei non spectatæ m se, sed relate d ™od ab intelleeto cognoscitur, puta notio hormms, prout horno cog.tat velut quædam species, ad quam Plato, Socrates et ah. reIerunW Vocantur secundæ, quia notiones primas lam formatas expostula. Definiuntur notiones, quæ prædicabilia dicuntur 9. Prædicabilia, ut diximus, sunt illac notiones universales, quæ exhibcnt communes modos, quibus aliquid de aliquo enunciari potest. Hæ notiones sunt quinque, nempe genus, differentia specifica, species, proprium et accidens. 10. Species est notio universalis, quæ de pluribus individuis secundum essentiam completam prædicalur. E. g., homo de Socrale, de Piatone, aliisque singulis hominibus prædicatur, ct denotat eorum essentiam non inchoatam, et imperfectam, scd determinatam. et perfectam. 11. Gcnus est notio universalis, quæ de pluribus speciebus sccundum cssentiam incomplctam prædicatur. E. g., animal de hominc, de equo, aliisque animalium speciebus prædicatur, et eorum essentiam non quidem determinatam, et perfectam, sed inchoatam, atque imperfectam denotat. DIFFERENTIA SPECIFICA est illa notio universalis, quæ repræsentat qualis sit essentia rei ; nempe per differentiam essentia rei non indeterminatc, uti per gcnus, exhibetur, sed qualis ipsa sit, dcterminatur. Huiusmodi est esse ratione præditum. Ita interroganli, quid sit homo, primo rcspondetur esse animal, dcinde pergenti interrogare, quale animal sit, respondetur esse ratione præditum. Dicitur autem dilTcrcntia specifica, quia pcr ipsam u na spccics ab altera differt. Q13. Iamvero proprietatcs diflerentiæ specificæ hæ sunt: 1 Ipsa dividit genus in plures spccies, seu istud aptum reddit ad plurcs species efliciendas. E. g., sine illa differentia, quac dicilur ratio, animal, in rationale ct irrationale dividi non possct. 2° Differentia actu addita generi ipsum dcterminat. E. g., animal, quatenus genus est, hominem, atque belluam indeterminate significat ; at cum antmah ratio adiicitur, inde nalura hominis dumtaxat significatur. 3 Differentia cx hoc ipso, quod dclcrminat genus, ahquam dctcrminatam specicm constituit. E. • species homo constituitur ex ratione addita generi animalis'. Uuapropter spccics cx gcnere, et diffci;entia constare EssenHa ut suo Ioco dicemus, significat id, quo res est, atque a cetcns rebus distinguitur. dicitur, seu essentia uniuscuiusque speciei est ipsa essentia generis curn detenninatione, quara habet per differentiam. 14. Proprium est notio universalis, quæ de pluribus rebus singularibus prædicatur, et denotat illam qualitatem > quæ est extra essentiam rei, sed tamen necessario illi advenil. Huiusmodi est esse risibile in homine '. 15. Denique accidens est notio universalis,' quæ de pluribus rebus singularibus prædicatur, et denotat illam qualitatem, quæ non solum extra essentiam rei est, sed etiam contingenter ab ea fluit, ita ut sive de re affirmetur, sive negetur, essentia rei non destruatur. Huiusmodi est esse philosophum in homine2. 16. Itaque notiones universales, per quas, veluti per quasdam notas, cognoscimus quomodo aliquid de aliquo prædicari potest, repræsenlant vel proprietates, quæ essentiam rei constituunt, et sunt genus, species, et differentia; vel proprietates, quæ essentiam rei non ingrediuntur, sed ab ea promanant, et sunt proprium, et accidens. Inter genus, speciem, et differentiam hoc extat discrimen, quod species lotam essentiam complectitur, genus autem, et differentia partem eius tanlum exprimunt, et quidem genus exprimit partem communiorem, et universaliorem, qua res ipsa cum aliis convenit; differentia autem partem minus communem, per quam res ab aliis omnibus distinguitur. Inter proprium autem, et accidens discrimen est, quod illud cura essentia necessario coniungitur, hoc vero essentiæ contingenter advenit 3. Hoc proprium, cum necessario consequatur essentiam rei, dicitur convenire omni speciei, hoc est omnibus individuis, quæ ad illam speciem pertinent, soli, et semper. Quocirca distinguitur tum a proprio, quod soli speciei inest, sed non omni, ut in homine Geometram esse, tum ab illo, quod omni quidem speciei inest, sed non soli, ut bipedem esse, tum denique ab illo, quod omni et soli inest, sed non semper, ut canescere. 2 Sunt aliquæ qualitates, quæ, etsi actu a subiecto separari nequeant, tamen inter accidentia numerantur. Huiusmodi est nigredo in corvo. Cum enim hæ qualitates ab essentia rei contingenter promanent, intellectus potest illas qualitates negare, quin essentia rei destruatur. Hinc hæ qualitates actu quidem inseparabiles, sed cogitatione separabiles a subiecto sunt. ;} Adnotandum est nomen accidentis etiam proprio attribui posse. De gcnerum et specierum distinctione. Differenliæ, ut diximus, determinant genus. Hinc, prout plures, vel pauciores differentiæ adduntur generi' ipsum magis, ve! minus determinatur. Pula, si generi' substantia, quod indifferens est ad substanliam sive corpoream, sive incorpoream signiftcandam, differentia corporis addatur, ipsum coarctatur ad genus substantiæ corporeæ. Præterea genus substantiæ corporeæ amplectitur lum corpora viventia, tum corpora non viventia ; at si diffcrentia viventis ipsi addatur, cfficitur genus substantiæ viventis. Item substantia vivens, quæ ampleclitur tum viventia sensu prædila, nempe animalia, tum sensu carentia, ncmpe vcgetabilia, per differentiam sensus ad genus animal dctcrminatur. Denique genus animal, in quo species hominis, et belluæ continentur, per differenliam rationis spcciem hominis dumtaxat repræsentat. Exinde orilur distinctio gencrum, et specierum in suprema, media, atque infima. Gcnus supremum est illud, quod omnibus pracest, et nulli alii generi subiicitur. Genera mcdia sunt illa, quæ subiiciuntur superiori, et simul præsunt inferioribus. Denique genus infimum est illud, quod nullt generi, sed solis speciebus præcst. Ita in allato excmplo subslantiu est genus supremum; animal vero est genus mlimum; (I(mikjuc corpus, ct vivcns sunt genera intermedia. quia mtcr supremum, et inlimum intercedunt. 18. Genus supremum numquam efficitur species, quia nul h subiicitur; sed genus medium, ct infimum sunt simul genus, si comparentur cum speciebus sibi subiectis, et species, si ad genus superius rcferantur. E. g.,corpus respectu substantiæ est species, et respectu viventis est genus, (jiua corpus potest esse vivens, aut non vivens. Item ammal relatum ad vivens est species; rclatum autem ao uctluam et honuncm est genus. 19. Ad bæc genus dicitur proximum, si refertur ad species, quæ sub eo immediate ponuntur, et rcmotum, si reiertur ad species mediate, hoc est, per alias species. qnatenus proprium significat aliquid, quod advcnit essentiæ rci. (Juia vero propnum necessario advenil csscntiac rei ita dicitur æcidens speciei, et hoc modo distingnitnr ab accidente, qaod cst quintum pracdicabilc, quodque accidcns individm appellatur. Ita genus proximum hominis, et belluæ est animal, quia homo, et bellua animali immediate subiiciuntur: remotum vero vivens, quia homo, et bellua vivenli mediate subn ciuntur. 20. Quod attinet ad species, suprema est, quæ supra se aliam speciem non habet, ut corpus ; media aulem, quæ tam supra se, quam infra se habet aliam speciem, ut animal; infima denique, quæ sub se non habet ullam speciem, scd tantummodo res singulares, Quocirca species infima eiusmodi est, ut numquam sit genus. Art# iv. De nolionuua coraplexione, et arabilu 21 In qualibet notione invenitur quidam complexus, et nuidam ambitus. Complexus consistit in iis elementis, ex quibus notio efficitur. E. g., in notione homims complexus consislit in eo, quod homo est substantia vita, sensu et ratione prædita. Ambitus est numerus subiectorum, ad'quæ notio porrigitur1. Iam complexus, et ambitus sunt in ratione inversa, nempe, quo maior est alicuius notionis complexus, eo minor est ambitus; et quo maior est ambitus, eo minor est complexus. E. g., complexus hominis maior est, quam animalis, qu.a ln ammah non continetur ratio, sed minor est ambitus, quia homo dumtaxat ad animalia ratione prædita, animal vero ad homines, et ad belluas porrigitur. 2 2. Ex quibus facile est hæc colligere: 1 In sene universalium genus supremum habet maximum ambitum, sed minimum complexum; e contrario, species infinia minimum ambitum, et maximum complexum continet. 2 Uuidquid in notione superiori continetur, m notione intenon etiam invenitur, sed non vicissim, quia m notione superiori minor, et in notione inferiori maior est complexus. E i? quidquid in genere animalis contmetur, mvenitur etiam' in homine, et quidquid invenitur in homme, cuilibet individuo homini etiam inest; sed non omnia, quæ sunt in homine, sunt etiam in animali, neque quidquid est in bo-. crate, est etiam in homine. Quocirca a gencre ad speciem, atque a specie ad individua, sed non item ab mdividuo ad speciem, atque a specie ad genus concludi potest. i Cartesiani, et Woltiani pro complexu comprehensionem, et pro ambitu extensionem dixerunt. Quinara sint terraini univoci, æquivoci, et analogi, explicatur 23. Mos in Scholis est ante tractationem prædicamentorum quædam explicandi, quorum cognilio ad illorum cognitionem valde conferl,quæque idcirco Ante-prædicamenta vocanlur. Ex his ea, quæ ad terminos univocos, æquivocos, et analogos spectant, præsertim nola esse volumus. 24. Univocum dicitur illud nomen, quod plurihus communiter altrihuitur, secundum eamdem suam significationem. Huinsmodi est nomen animal, quod homini, et hruto convcnit. Æquivocum est illud nomen, quod de plurihus secundum diversam significationem cnunciatur; e. g., canis, quo et canis terrestris, et canis marinus denolantur. Iam nomina æquivoca in duo genera distinguuntur, nempe vel sunt pure æquivoca, vel analoga. Nomen pure æquivocum dicilur illud, quod plurihus atlrihuitur, quin sit in eis aliquod fundamentum, per quod illud nomen commune sortiuntur. Huiusmodi est nomen canis, cum animali, et sideri trihuitur. Analogum autem appellatur illud nomcn, quod datur plurihus, quia in eis est aliqua ratio, ex qua illud communc nomen accipiunt. Huiusmodi est nomen sanitas, quod cum corpori, tum medicinac, tum pulsui trihuitur oh ordincm, quem ad sanitalem hahent; corpus enim dicitur sanum, quia sanitas ei, tamquam suhiecto, inhæret, medicina dicitur sana, quia in causa est, cur corpus sit sanum, et pulsus vocatur sanus, quia corpus esse sanum patefacit. 25. Ratio, oh quam horum terminorum explicatio hic redditur, ea est, ut inlelligatur 1° quamlihet caleroriæ specicm prædieari univoce de iis, quæ sihi suhiiciuntur; e. g., suhstomtia tum suhslantiæ incorporeæ, lum corporeæ eadem ratione allrihuilur, utraque enim, quatenus suhstanlia esl, aliquid significat, quod hahet csse non in aho ; 2° cns dc singulis categoriis prædicari analoge; siquidem unaquælihet earum, ut infra dicemus, peeuliarem modum entis significat •: Ita nomine suhstantiæ exprimitur quidam spccialis modus esscndi, scilicet per se ens 2'; ^ Ua de aliis generihus ; 3° ens ipsum comparatum ad J AQUINO (vedasi), In Ub. I Sent., Dist. XXII, q. I, a. 3 ad 2. b rationem quantitas continua dicitur dimensiva. lam, ctsi hæ tres dimensiones simul iunclæ in corpore semper existant, tamen licot nobis cogitare longitudinem sine hitituaine, et profunditate, atque longitudinem ct latitudinem smc protunditate. Longitudo sinc latitudine, et profunditate est ea guantitas, uuæ dicitur linea; longitudo autem, et latitudo sme prolundilatc efficiunt illam quantitatem, quæ Nocatur superfictesi quanlitas vero, quæ longitudinem, lantudinem et profunditalem habet, rrancupatur corpus . '''"'ft nomi,u> M intelligitur non corpus physicum, oempe prai est substant.a composita ei materia ei forma, æ proinde qaod ">n soiam quantitate, sed etiam qualitatibus sensUibas esl præditam seacorpus mathematicum, quod est guantum præcise samtam, hoc Quantitas ob tres dimensiones, quas in ea esse vidimus, non nisi subsiantiæ corporeæ, quæ ex partibus contlatur,propria est.At sensu translato tribui potest etiam substantiis spiritualibus, quæ sunt expertes partium; et prout ipsis tribuitur,non dicitur dimensiva, sed virtuahs, quia denotat aliquam illarum perfectionum, quæ ad earum vel naturam, vel esse, vel durationem, vel vim agendi pertinent. RELATIO in universum sumta illud proprie denotat, per quod unum ad aliud quemdam ordinem habet. Quare in relatione tria distinguuntur, scilicet subiectum, nempe illud, quod habet ordinem ad aliud; termxnus, seu lllud, ad quod subiectum habet ordinem, et fundamentum, seu princinium, cuius ratione subiectum ad terminum comparatur. Ita si cycnus similis columbæ propter albedinem dicatur, cycnus erit subiectum, columba terminus, albedo autem fundamentum huius relationis. Subiectum, et terminus vocantur etiam extrema. . 36. Relatio autem esse potest ve\propne, et strxcte realis, vel loqica, vel mixta. Relatio realis est ea, quam intellectus deprehendit inter res vere existentes, quæ naturalem ordinem habent ad invicem. Huiusmodi, e. g., est re atio, quæ inter patrem, et filium intercedit. Hæc relatio vocatur mutua, quia eius fundamentum m ambobus extremis realiter existit. Puta, mutua est relatio, quæ inter patrem, et filium intercedit, quia pater ad nlium, et tilius ad patrem ordinem naturalem habet. 37. Relatio autem logica exurgit ex eo, quod intellectus ordinem ponit inter suos conceptus, atque ita unum ad alterum refert. Quocirca est ea, qua aliquid ad aliud refertur, non secundum rationem existendi, sed secundum rationem intelligendi 4. E. g., intellectus, si comparat conceptum lapidis, quem actu in se considerat, cum conceptu lapidis, quem antea sibi confecit, et unum esse eumdem cum alio advertit, relationem identitatis inter utrumque ponit. 38 Denique relatio dicitur mixta, quoties ordo mter eiusextremahuiusmodi est, ut in uno eorum fundamen est, quantum, in quo dimensiones quantitatis a natura et essentil cor'poris, atque a qualitatibus sensilibus seiunctæ mtelliguntur. i S. Bonav., /n lib. I Sent., Dist. XXVIII, dub. tum sit naturale, in altcro autem ab intellectu ponatur Hæc relationis species dicitur etiam non mutua, quia iii ea unum extremorum dumtaxat ordinem ad aliud reipsa habet. Id genus est relatio creationis, quæ intercedit inter Deum, et res ab Eo creatas; nam relatio crealionis in rebus creat.s realiter invenitur, quia ipsæ, quidquid sunt a Deo per actum creationis accipiunt; in Deo autem invenitur tantum secundum rationem, quia Deus a rebus creatis nullo modo perficitur. 39. Termini, seu extrema relationis mutuæ sunt simul nalura; siquidem non potest eorum unus poni, quin et alter ponatur, ncc unus tolli, quin et alter tollatur! E g est qui dicitur pater, oportet etiam esse, qui dicatur fiIius; et s. esl, qui dicitur filius, necesse est patrem aliquem esse; pariterque, si pater non est, non erit filius, et si non est filius, nec erit patcr. Hoc autem intelliffendum est de esse ipsarum relationum, quæ in subiectis sunt, non vero de esse subiectorum, in quibus sunt relationes E. g., esse patris, et esse filii, prout homines sunt, non sunl simul natura. 40. Rursus termini relationis mutuæ, si spectentur prout sunt relati, sunt simul cognitione, quippe quod conceptus unius conccptum alterius, et vicissim, expostulat fc. g., pater jntelligi non potest, quatenus est pater, nisi et falius simul mtelligatur. Quod si spectentur non prout sunt quædam res rclatæ, sed prout simpliciter sunt quæaam ros, cognitio unius non expostulat cognitionem alterius. l g., s. Petrus, pater Pauli, specletur non prout pater est, sed prout bomo est, potest intelligi, qu n simul mtelligatur Paulus. 6 H 41. In relatione autem non mutua termini non sunt simul naura nam illud extremum, in quo fundamenlum Donitnr k • f i1. n?quit ?ine Ill in fIU() ^ndamentum pon.lin ab mtellectu, sed non vicissim. E. g., existentia S^Snto^nU™.hab?S ne quæinmundosunt, mentem nostram V ]n),U'qn,,,n Dei; Sed conceP^ Dei nos baud Ki s s L ?oncePtum rerum, quæ in mundo sunt, quia I ionis o,S. °X,S,,MT P°te,st At ™r°> >j terminiV 10" mutue> Pwut relali sunt, spectentur, simul '"" sil poni scientiam, tamen non po^u.d JHffarK1 eM cXrfef sqec m SK^ '? : "erum^creatarum, tLen Deus -teih^uou potest, tamquam creator, msi ad res extra se reie.atur. IX. De qualitate 42. (Mto est accidens quod per se induc in^substantiam, spec.aleu, moduu essenj' e. ^ ^, tiam ?W W^^^IXa.V indcerein ahus modi subsidio moalc^ ", reddunt non per ^SnonK^ ex eo quod partes, quas minatur, ut bene yel ™le ^ ^ DoperanduID. E. g., sa ant SgL-t. ^ocatur habitus s. e.usmod. e t „t d .ffi sksekw sa e., bPS0SrnifqnSSrspecieS afficit ^J^Jg" qna substantia pollet, atque cons.stit in P™cl,v ale/ J Xecilli.ate, quæ ipsi inest ad æ"d™ VliuTee1 obiectnm snnt, et ad res.ste ndum ., quæ II, us ex tationem impedire possunt. • Proclw.ta, vocatur po imbecillitas autem impotenlia. E. g., N>cr al es P" V mTm potenliæ naturaliter comparatus erat ad ph.losoph.a morum addiscendam. Tertia qualitatis species est illud accidens, quod in substantia transmutationera sensibilem producit, vel a transmutatione sensibili producitur. Huiusmodi est metus, qui statum hominis perturbat, vel pallor, qui ex metu efficitur in vultu hominis. Hæc tertia qualilatis species vocalur passio, si est levis, et fugax, e. g., pallor, qui ex metu ^ignitur; vocatur nutem passibilis qualitas, si est constans, E?t diuturna, e. g., pallor ex longa ægritudine ortus. 46. Denique quarta qualitatis species dicitur illud acciJens, quod rcsultat ex dispositione partium quantitatis. Hacc postrema species qualitatis vocatur figura, prout deaotal id, quod claudit quanlitatem, vel forma, prout denotat id, quo una quantitas ab alia discriminatur. X. Dc definitione, et divisione 47. Definitio est oratio, quæ quasi involutum evolvit id, ie quo quæritur1. Duplicis autcm cst generis, nominis lempe, et rei. Definitio nominis ea est, quæ explicat, quid icr aliquod nomen significetur; puta, cura aliqua vox ex)lanatur per dictiones, a quibus oritur, seu per eius etynologiam ; vel cum disputantes patefaciunt, quo sensu oces usurpare velint 3. Definitio aulem rei ea est, quæ issentiam rei per aliquam vocem significatæ delerminat; [uare ipsa conficitur, cum proprietates, quæ essentiam ei exhibent, recensentur, e. g., cum homo definitur, aumal ratione præditum; vcl cum assignantur causæ inernæ, scilicet maierialis, et formalis, quæ rem constiuunt, e. g., cum homo definitur, substantia constans ex orporc, et anima rationali 4. 1 De his hoc loco agimns, quatenus ad notionum perfectionem iol>is comparandam ipsæ inserviunt. Cic, Topie., c. 2. Dc dcfinitione cf Alb. M., Topic, lib. VI, r. 1, c. 1, et passiin. 3 Qq> dispp., De Per., q. II, a. 1 ad 9. 4 Definitiones a descriptionibus distinguendæ sunt. Etenini in his on solum proprietates recensentnr, quæ essentiam rei constituunt, ''ii etiam illæ, quæ ab essentia necessario, vcl contingenter fluunt. • J., descriptio lit hominis, cum dicitur esse animal providum, sa"r, multiplex, acutum, plenum rationis ct consilii. Item, non defiitur, sed potius describitur res aliqua, cum eius causæ eiternat, empe efficiens, exemplaris, el finalis, assignantur; puta si dicatur: romo cst a Deo in sui similitudinem creatus propter beatitudinem. LOGICÆ 48. Ut definitiones rite conficiantur, hæc observanda sunt : 1° Definitio debet neque pauciores, neque plures notas enumerare, quam quæ necessariæ sunt ad rem definitam ab omnibus aliis discernendam. Perperam faceret, e. g., qui hominem animal bipes, vel, animal bipes ratione præditum definiret . 2° In definitione genus proximum, et differentia specifica adhibeantur oportet: hoc enim pacto tota rei natura quam brevissime exhibetur, atque a ceteris omnibus secernitur. Ideo autem genus proximum, non vero remotum adhibendum est, quia genus remotum non complectitur omnia, quæ generis inferioris notione continentur 2; ac proinde si definilio fiat per genus superius, aliqua, quæ spectant ad genus proximum, differentiam ingrediuntur. Ita, si triangulum rectiangulum definiatur per figuram planam tribus lineis circumscriptam, cuius unus angulus est rectus, non apparet, utrum ternarius numerus laterum spectet ad genus, an ad differentiam. At si definiatur per triangulum, cuius unus angulus est rectus, luculenter cognoscitur ternarium numerum laterum esse omnibus triangulorum speciebus communem, et differentiam trianguh rectianguli in eo positam esse, quod angulorum unum rectum habeat. 3° Oportet ut definilio sit clara, nempe fiat per notiora, quam res definita, siquidem ignotum per ignotum manifestari nequit. Atque ob eamdem rationem docent Logici, cavendum esse a definitione in orbem, quam circulum vitiosum appellant, scilicet quando in definienda ahqua re adhibetur vocabulum, in cuius definilione occurnl illud ipsum, quod priori definitione explicandum erat. Hoc vitium peccaret, si quis diceret, horam esse vicesi; mam quartam partem diei, diem autem tempus vigmti qualuor horarum 3. i Id s. Thomas docuit, cum inquit oportere, ut definitio denote aliquam formam de re, quæ per omnia ipsi respondet. Hinc lntelli gis cur Logici doceant, definitionem, si recta sit, cum re defimta re ciprocari. Revera æque dici potest: Quisquis est homo, est ammc ratione præditum, et, Quidquid est animal ratione præditum, ei homo. Vid. s. Aug., De quantitate animæ, c. 25. 2 Cf p. 13. s Hæc autem regula in relatis locum non habet, siquidem natui cuiusque relati a natura termini, ad quem refertur, efficitur. Deiinitio verbis neganlibus fieri nequit, quippe quod ipsa non (am quid res non sil, quam quid res sit, cxplicare dcbet '. 49. Divisio autem est totius in partes distribulio. Totum, quod in partcs dividitur, divisum audit, et partes, in quas tolum dividitur, membra dividentia dicuntur. Si qua divisionis pars complexa sit, suasquc in partcs et ipsa solvalur, subdivisio existil. Denique plures divisiones eiusdcm rei, quæ diversis modis consideratur, condivisiones a logicis dici solent. 50. Totum, quod dividitur, triplicis generis csl, nempc intcgrale, universale, et potcntiale 2. Tolum intcgrak iilud est, quod ex partibus coalescit, quac re ipsa ab se invicem abscindi possunt, cuiusmodi est domus, quac ex fundamcnto, pariele, tecto exurgit 3. Totum vero universale illud audit, cui partes, lamquam species, subiiciuntur, veluti animal, quod in hominem, et belluam dividitur. Denique totum potentialc nominatur illud, cui plures potentiæ, seu facullates inter sc distinclæ insunt, vcluti anima humana, quæ, ctsi una el simplex sit, tamen in intellectivam, sensitivam et vegetativam dividi solet. 51. Regulac reclæ divisionis sunt præcipuac tres. Prima vetat, quin divisio fiat in partcs pauciorcs, aut plurcs, quam oporlcl, quia partes tolum æquare debent. Contr.i hanc rcgulam pcccaret lam qui angulum in reclilineum, ct curvilincum, quam qui lincam in rectam, curvam, et mixtam divideret. Secunda præcipit, ut pars una allam non includal; sccus enim eadcm pars bis sumeretur. E. m quo ipsa proprietas significatur. E. g., idcm esl cere, convalescit, ac est convalescens. Unde verbum esse mncupan solet primitivum. 1 I, l UI, a. 4 ad 2. Iam verbum in enunciatione modi indicativi, et temporis præsentis sit oportet. Et primo, verbum modi indicativi esse oportere probalur hoc brevi argumento : Enunciatio est oratio indicativa, quia verum, aut ialsum significat. Atqui enunciatio sumit ex verbo vim sigmncandi verum, aut falsum. Ergo verbum in enunciatione non nisi modi indicativi esse potest. Secundo, verbum esse oportere temporis præsentis evincitur hoc aho argumento: Verbum in enunciatione significat actum intellectus, quo aliquam proprietatem cum subieclo coniungit, aut ab illo separat. Atqui huiusmodi actus m tempore præsenti efficitur. Ergo verbum in enunciatione tempons præsentis esse debet. Quod si multæ enunciationes occurrunt, in quibus præteritum, vel futurum tempus adnibetur, præteritum, et futurum non referuntur ad verbum, sive ad copulam, sed ad statum, in quo subiectum repræsentatur fuisse, vel futurum. E. g., si dicatur, lapis \uxt, vel erit calidus, perinde est, ac si diceremus: lapis, quem nunc cogitamus, is est, qui fuit, vel erit cahdus. II. De nominis, et verbi natura 58. Duo, ut diximus, sunt elemenla enuncialionis logice spectalæ, scilicet nomen, et verbum. Horum natura hic exp plicanda nobis est. . Grammatici definiunt nomen, icl quocl substantiam, aut qualilatem rei significat. Secundum Logicos autem nomen est vox simplex, ad aliquid sine varietate lempons sigmjicandum instituta. Quarum definitionum differentia ex eo oritur, quod grammaticus considerat voces, non prout denotant conceptiones intellectus, sed prout denotant ipsas res; logicus autem considerat voces, prout signihcant non ipsas res, sed conceptiones intellectus. 59. lam nomen logice spectatum dicitur vox ad aliquid significandum instituta, sive adhibita ad aliquem conceptum intellectus denotandum ; nam nomen est una ex præcipuis partibus orationis, quæ ad conceptiones mtellectus patefaciendas spectat . Præterea nomen dicitur vo5 simplex, quia destinatur ad significandum conceptun i Oratio, secundum Aristotelem (De Interpr., c. 4, § 1), aliqui significat ex consensu. unius rei, illius nempe, de qua aliquid enuntiatur. Denique dicitur nomine aliquid significari sive varietate temporis. Re quidem vera lempus, ut suo loco explicabimus, sine mutatione prioris et posterioris inlelligi nequit, ac promde illud, quod cum tempore significatur, tamquam ahquid fixum et permanens significari non potest. Atqui nomen, cum significet subiectum, aliquid tamquam fixum, et permanens significat. Ergo nomen est vox, quæ aliquid sine lempore significat 2. 60. Nomen ex eo, quod significat aliquid sine tempore, a verbo differt. Etenim verbum non solum rem, sed etiam tempus, m quo res existit, significat. Quocirca verbum definitur: vox simplex, quæ id, quod significat, cum aliqua differentia temporis significat. E. g., vox valetudo est nomen, quia quidquam aliud, præter valetudinem, non significat; contra, vox valet est verbum, quia non modo valetudinem, sed etiam tempus, quo valetudo alicui mest, significat. 61. Nonnulli Philosophi, inter quos Galluppius 3, contendunt, essentiam verbi in eo positam esse, quod aliquid affirmat. Ast hæc sententia falsa esse ex eo perspicitur, quod affirmatio, cum significet aliquid alicui inesse, non ex solo verbo, sed cx verbo, et nomine efficitur; siquidem lpsa expostulat illud, quod affirmatur, ncmpe verbum, alque lllud, de quo aliquid affirmatur, nempe nomen. Alii autem opinantur verbum a nomine discriminari ex eo quod actionem, et passionem significat. At hæc etiam sententia reiicienda est. Etenim est quidem proprium verbi, quatenus ad subiectum refertur, significare aliquid pcr modum actionis et passionis, siquidem verbo significatur proprietalem aliquam subiecto inesse, vol quia ipsum subiectum illam in se producit, vel quia ab aliqua causa in subiecto producitur; e. g., in hac enuncialione tetrus amat Paulum, amor de Petro pracdicatur, quia, VOX. stimPlex distinguitnp a voce complexa, quæ plures conceptus mter se colligatos significat, e. g., homo iustus. Advertito lllis etiam nominihus, quæ nomina temporis dicun X^ l>ora, (ies, mensis, aliquid sine tempore significaH; si pnuu Vt ten^ms tCmPUS' Pr°Ut CSt qUaCdam rCS' non ™ 5 Lezz., lez. XLH, t. I, p. 222, Napoli in ipso producitur per principium sibi naturaliter insitum, in hac altera enunciatione, paries est albus, albedo de pariete enunciatur, quia ab aliqua causa extenori in pariete producitur . At vero non est propr.um verbi siJrnificare ipsam actionem, aut passionem, actio enim, et passio per se, seu, ut s. Thomas inquil, in abstracto sicut quædam res\ significantur per nomina, ut cum dicitur, actio, passio, cursus, amor etc. ^RT UI. De diversis speciebus enanciationum ex parle forraæ 63 Enunciationis divisio ex duplici capite repetenda est scilicet a materia, sive ah elementis, ex quibus jpsa constat, atque a forma, sive a modo, quo hæc elementa concurrunt ad efficiendam enunciationem . 64 Si forraæ ratio habeatur, spectan m prirais potest ipsa convenientia, vel discrepantia attributi cum sub.ecto, atque inde oritur divisio enuncialionis m affirmantem, atque neqantem 4. Enunciatio affirmans ea est, quæ ahquid alicui inesse significat, e. g., homo est raiione præditus, negans autem, quæ significat aliquid alicui non inesse, e z, bellua non est ralione prædita. 6d Ab enunciationibus tum affirmantibus, tum negantibus distineuendæ sunt illæ, quæ infinitæ appellantur. Huiusmodi enunciationes illæ sunt, in quibus quodcumque aliud subiecto tribuitur, quam quod significatur præcticato E. g., brutum est non homo. Vocanlur intinitæ, quia in eis aliquid indeterminatum subiecto tribuitur. "T^oc secus ac sensit Arnaldus (Grammaire gentrale, et raison \ n6e, parl 2, c. 8), locura quoque habet in ^ y^"U^. ' a grammaticis dicuntur. E. g., in hac en7unc^at,0°e;rft7^u^. mit, in qua verbum neutrum invemtur, dormire Socrati per quam dam actionem inhærere intelligitur, quia ex aliquo pnncipio, quod est in Socrate, efficitur, ut ipse dormiat. 2 In lib. I Perhierm., lect. IV. 5 De enunciationis veritale et falsitate, quippe quæ non : speeta ad ea, e quibus enunciatio constituttur, sed po us cogmno nem, quæ per ipsam eihibetur, prout nempe illa eonsentaneo est naturæ rei eognitæ, aut ab hæ dissentit, opportun.or. loeo m Criteriologia sermonem habebunus. •„„:_ „„rtinet Hæc divisio ad qualitatem essent.alem enunc.at .onis Pe^nrt, quia essentia enunciationis in coniunctione præd.cat. cum subie cto, aut separatione unius ab altero consist.t. Iamvcro enunciatio infinita differt aJb affirmante, quia affirmans denotat aliquid determinatum inesse subiecto, sed infinita significat aliquid indeterminatum subiecto inesse. Præterea, diffcrt a negante, quia negans significal aliquid determinatum non inesse subiecto, infinita autem dum significat aliquid determinatum in subiecto non inesse, simul significat ei aliquid indeterminatum inesse, atque ideo in ea negatio e copula verbaii, nempe ex verbo est, transfertur ad vocem, quæ rem prædicatam significat. At si enunciatio infinita proprie non est aiens, aut negans, ipsa utriusque est particeps. ld cx dictis facile intelligitur; nam enunciatio infinita est quodammodo asserens ex ea parte, quatenus aliquid indeterminatum de subiecto prædicat; et est quodammodo negans ex ea parte, quatenus aliquid detcrminatum a subiecto removet. E. g., si quis dicat brutum est non homo, negat quidem brutum esse hominem, sed simul asserit aliquid aliud bruto convenire. 67. Circa enunciationes afiirmantes et negantes hæc notatu digna sunt: 1° In enunciatione aflirmante prædicatum accipitur secundum totum suum complexum, nequit enim aliquid cum subiecto coniungi, nisi omncs eius proprietates subiecto conveniant. E. g., dici non posset triangulum esse figuram, nisi omnes liguræ proprietates triangulo convenirent. 2° In eadem enunciatione aflirmante prædicatum non accipitur secundum totum suum ambitum, qnia prædicatum magis universale, quam subiectum, plerumque est ', ac proinde non solum illi subiecto, sed etiam aliis convenire potest. 3° In enunciatione negante prædicalum accipitur secundum totum suum ambilum. E. g., in hac enunciatione, trtangulum non est quadratum, denotatur nullum possc esse quadratum, quod sit triangulum, alioquin triangulum non^essc quadratum absolule dici nequit. 4 In eadem enunciatione negante prædicatum non ac 1 Divimus plerumque, quia aliquando prædicatum æque universale s(, ac subiectum, ncmpe quando dcclarat notionem subiecti, Vel est aliquid ita ei proprium, ut cetera excludat. E. g., Tlomo est anunal ratione præditum, aut homo est animal capax ridendi . 30 LOGICÆ cipitur secundum totum suum complexum. E. g., illa enunciatio, triangulum non est quadratum, haud signincat omnes proprietates quadrati triangu lo repugnare; nam ad removendum aliquod prædicatum a subiecto satis est, ut unum eorum, quæ prædicatum constituunt, subiecto non conveniat. In forma enunciationis spectan etiam potest Hle snecialis modus, quo convenientia, vel discrepantia inter attributum, et subiectum determinatur Ex hoc capite enunciationes constituuntur, quæ modales appeliari solent. 69 Itaque enunciationes modales sunt lllæ, m quinus modus quidem specialis significatur, quo prædicatum ad subiectum refertur. Harum enunciationum quatuor species recensentur, nempe, possibilis, contingens, necessana, %mvossibilis. Enunciatio possibilis ea dicitur, m qua sigmlcatur prædicatum actu in subiecto non esse, sed esse uosse e alis accepta universe, hoc est secundum totum suum ambitum, c. g., Omnes homines sunt ratione præditi. Deni^ue dicitur particularis, si cius subiectum est notio uni^ersalis accepta ex parte, nempe ita ut non complectatur minia, quæ eius ambitum constituunt, e. g., AUqui homines sunt philosophi. 73. Ut patescat utrum subiectum universe, an ex partc iccipiatur, ac proinde utrum enunciationes sint univcrsæs, au parliculares, aliquæ notæ subiecto adiiciuntur. 9æ sunt pro cnunciatione universali omnis, nullus ; pro larticulari autem aliquis, vel quidam. Cum huiusmodi lota nun proferlur, enunciatio indeterminata vocatur, quip)e quod ipsa, prout exprimitur, non commonstrat utrum imverse, an ex parle accipienda sit, sed ut hoc cognoscatur, expendendum est, utrum atlributum ad subiectum Jssentiahler, an contjngenter referatur. Si primum, enuniiatio est univcrsalis, e. g., homo est ratione præditus; an alterum, est parlicularis, e. g., homo est sapiens. 74. Ratione autem illius, quod termini enunciationis Mgnifacant, ipsa dividiturin unam, et multiplicem. Enunciauo multxpUx ea est, quæ ex narte subiecti, aut præOicati, aut utrmsque plura signifieat, quæ nullum ordiMW inter se habent, ita ut ad unicum conceptum subieBU, aut prædicali reduci nequeant. E. g., Socrates, ct Plato ambulant, vel, Socrates ambulat, et philosophatur, vel, Socrates et Plato ambulant, et philosophantur . Hinc videshuiusmodi enunciationem multiplicem appellari, quia non est unica enunciatio, quæ ex pluribus, quasi ex partibus suis, conflatur, sed est enunciatio, quæ diversas enunciationes exhibet. 75. Enunciatio autem una duplicis generis esse potesl; nempe vel est una simpliciter, vel est una per coniunctionem. Una simpliciter dicitur ea, quæ unum de uno absolute significat, e. g., homo est ratione præditus. Una autem per coniunctionem vel est ea, quæ ex parte subiecti, aut prædicati, aut utriusque plura significat, quæ ad unicum conceptum subiecti, aul prædicati reducuntur, e. g., Animal rationale mortale currit; vel est ea, qua significatur coniunctio plurium enuncialionum, quæ ita inter se referuntur, ut unam enunciationem constituant; e. g., Si dies est, lux est. Enunciationes, quæ sunt unæ hoc altero modo, nempe per connexionem plurium enunciationum, dicunlur hypotheticæ, atque hoc nomine a ceteris omnibus, quæ vocantur categoricæ, distinguuntur. Præstat earum naturam clarius exponere, variasque species numerare. 76. Itaque enunciatio hypothetica differt a categorica, quod huius partes sunt nomen, et verbum, iliius autem sunt enunciationes categoricæ, quarum secunda per aliquam coniuuctionem ad primam refertur. E. g., hypothetica est illa enunciatio, Si dies est, lux est, quia cius partes sunt duæ enunciationes, dies est, lux est, atque hæ coniunguntur per narticulam n, quæ officio copulæ fungitur. Hinc perspicitur enunciationem hypotheticam re ipsa esse unam, quia non significat ea, quæ enunciationes categoricæ ipsam componentes denotant, sed dependentiam, quæ inter categoricas intercedit; hæcautem dependentia non nisi tamquam unum intelligitur. E. g., illa enunciatio, Si dies est, lux est, non significat diem esse, et lucem esse, sed lantum connexionem harum dua-. rum enunciationum. Tres autem sunt species enunciationis hypotheticæ, scilicet connexa, coniuncta, et disiuncta. Enunciatio connexa ea est, in qua enunciationes categoricæ coniunguntur per particulam si, e. g., Si dies est, lux est. Ex duabus partibus, ex quibus enunciatio connexa constat, ea, quæ collocatur post coniunctionem si, antecedens; ea vero, quæ sine coniunctione est, consequens dicitur, quia illa rationem huius complectilur. Ex ipsa huius enunciationis natura patet eius veritatem non pendere a veritate partium, sed ex ipsarum connexione. Hinc enunciatio connexa potest esse vera etiamsi enunciationes, ex quibus constat, sint falsæ, et esse falsa, etiamsi enunciationes sint veræ. E. g., vera est hæc enunciatio connexa, Si cerebrum tuum cogitat, aliqua materia cogitat, eliamsi et cerebrum cogitare, et matenam cogitare sit falsum ; e contrario, quamvis verum sit hominem esse tum animal, tum ratione præditum, tamen falsa est hæc enunciatio connexa, Si homo est animal, ratione pollet. Ratio est, quia in priori enunciatione adest connexio inter antecedens, et consequens, in altera autem hæc connexio deest. Porro ut cognoscatur utrum extet conncxio consequentis cum antecedenti, inspiciendum est, utrum contrarium consequentis repugnet antecedenti, necne. Si primum, connexio inter utrumque existit; e. g., in illa enunciatione, Si dies est, lux est, adest conncxio, quia tenebræ, quæ luci opponuntur, diei etiam adversantur. Sin alterum, connexio deest, uti in hoc exemplo, Si dies est, Socrates ambulat, quia oppositum consequcntis, ncmpe Socratem non ambulare, antccedenti, nem\mjsscdiem, non adversatur. 79. Enuncialio coniuncta illa cst, in qua enunciationes catcgoncac connectuntur per particulam Non, atque ita unam enunciationem efliciunt; c. g., non dies est, et nox est vel, Nonest mortuus Plato, et vivit Plato. Ut vera sit hacc enunciatio, oportet ut enunciationes, ex quibus constat, sibi invicem opponantur, ita ut simul exislere nequeant. Hinc falsa est hæc enuncialio, Non kgit Plato, et ambulat Plato, quia, cum legere, et ambularc sibi invicem non opponantur, nihil prohibet, quin Plato simul legat, et ambulet. 80. Deni(|ue enunciatio disiuncta cst illa, in qua enunciationes calcgoricæ efficiunt unam cnunciationem per particiilam aul; c. g., Aut dies est, aut nox cst. Ad verilatem huios cnunciationis duo cxposlulantur; nempe 1° oppositio inter partcs, quia hacc enunciatio innuit ut, posila una parte, aliac excludendæ sint, quod profecto non msi in ns, quæ sibi inviccm adversantur, locum habere Philos. Curist. Compend. L0 GICÆ potest; 2° integra partium enumeratio, alioquin statui non posset, ut una præter alias admittenda sit. Hinc falsa est hæc enunciatio, Triangulum est aut rectangulum, aul acutangulum, nam potest etiam esse obtusangulum !. Ex iis, quæ diximus circa enunciationem unam, et multiplicem, perspicitur quid re vera sint illæ enunciationes, quas recentes Philosophi complexas vocant. Enunciationes complexæ, eorum sententia, sunt eæ, in quibus vel subiecto, vel prædicato, vel utrique alia enunciatio adnectitur ; e. g., Homo, qui est iustus, laude dignus est ; vel, Homo est animal, quod rationem habet; vei, Animal, quod rationem habet, actiones exerit quæ præmium xel poenam merentur. Enunciatio, cuius vel subiecto, vel prædicato, vei utrique alia assuitur, principalis ab eis dicitur; enunciationes vero, quæ eius terminis adiunguntur, incidentes appellantur. Hæ enunciationes incidenles in explicativas, et restrictivas, seu determinativas dividuntur. E. g., in illa complexa, Homo est animal, quod rationem habet, incidens esl restrictiva, quia delerminat subiectum enunciationis principalis. In hac autem complexa, Socrates, qui est philosophus, disputat, incidens est explicativa, quia hæc tantummodo declarat, sive explicat subiectum. Iamvero ex dictis facile perspicitur 1° enunciationem complexam, in qua incidentes sunt restriclivæ, esse unam ; e. g., unaj est hæc enunciatio, Homo est animal, quod capax scientiæ est, incidens enim, quæ adnectitur attributo, cum determinet essentiam ipsius attributi, illud multiplex non efficit; 2° omnem enunciationem complexam, in qua incidentes sunt explicativæ, 1 Plerique recentes Logici unam enunciationem, quam vocavimus connexam, appellant hypotheticam. At perperam, nam enunciationes coniuncta, et disiuncta sunt, non secus ac connexa, hypotheticæ. Etenim ipsæ nihil affirmant, aut negant, sed tantum quamdam hy| pothesim, seu suppositionem statuunt. Ita non solum cum inquimus, Si dies est, non est nox, sed etiam cum inquimus, Non dies est, et nox est, atque, Aut dies est, aut nox est, nec asserimus, nec negamus esse diem, vel noctem, sed dumtaxat alterutrum esse statuimus. Inde fit, ut enunciationes coniuncta, et disiuncta ad formam enunciationis connexæ, quæ secundum recentes hypothetica est, nullo negotio revocentur. Revera hæ enunciationes, Non dies, est, et nox est, et, Aut dies est, aut nox est, efferri possunt hunc in modum. Si dies non est, nox est, et, Si nox est, dies non est. csse multiplicem; e. g., multiplex est illa enunciatio, Socrates, qux est philosophus, disputat, quia incidens, quæ addilur subieclo, non pertinet ad essentiam subiecti, ac proinde lpsum multiplex efficit. V. De opposilione, et conversione enunciationum 82. Oppositio consistit in affirmatione, et negatione eiusdem prædicati de eodem subiecto secundum eamdem rationem. Hinc oppositæ sunt duæ enunciationes, quæ habent ldem subiectum, et idem prædicatum, et qualitate inter se diflerunt, ita ut una sit affirmans, altera negans. 83. Iam enunciationes oppositæ dicuntur contradictoriæ, si una earum est universalis, altera particulnris, e. g., Umnis homo est iustus, Aliquis homo non est iustus, vel contrariæ, si ambæ sint universales, e. g., Omnis homo est tustus, Nullus homo est iustus. Quod si enunciationes quarum una est affirmans, altera negans, sint ambæ particulares, ipsæ dicuntur subcontrariæ; e. g., Aliquis homo est tustus, Ahquis homo non est iustus. At eiusmodi enunciationes, quemadmodum monuit s. Thomas \ si proprie, et stricte considerenlur, non sunt oppositæ, quia subiectum cum m ambabus ex parte sumatur, non estidem, sed divcrsum 2. 84. lam quod spectat ad enunciationes contradictorias, Dihil medii mter ipsas est, sed si una ipsarum est vera, ailera ialsa esse debet. E. g., harum duarum enunciationum, Omnis homo est animal, Aliquis homo non est animal, 'um prmia sit vera, altera falsa esse debet. E eontrario, tiarum duarum, Nullus homo est iustus, aliquis homo est >ustus, quoniam sccunda est vera, prima pro falsa habenda 1 In lib. I Perhierm., lect. XI. JL?,0" PaUd rccentes inter enunciationes oppositas enumerant etiam ™"™as, eas nempe, quæ qualitate secum conveniunt, et diffeZ !!|lv?li[ftC' e' 8.,Omni8 homo est iustus. Aliquis homo est minri.Vi, l h°moest iust> Ali(mh homo non cst iustus. At d nn w! subaltcrnæ ^uILa ratione oppositæ dici possunt. Nam •enth Zl\ ZTn cnunciationnn constituendam expostulatur diffeir e f.,r .,,1M! (]ua,ltatcin> l nt in na ipsarum de subiecto af atnriSii m q,l°d dC e0dem Subiect0 in a,tera cnunciatione man ;.,.' I1 ™nnationcs subalternæ qualitate secum haud pu>nant, crgo ipsæ sibi oppositæ minime dicendæ sunt. LOGICÆ est. Ratio est, quia si quoddam attributum vere de toto universe affirmatur, non potest negari de parte, quæ in toto continetur; et, si quoddam attribntum vere de parte affirmatur, non potest in universum de toto negari, alioquin idem de eodem simul affirmaretur, et negaretur. 85. Enunciationes contrariæ simul veræ esse non possunt ; nam, cum in una illarum attributum de subiecto universe affirmetur, in altera universe negetur, non nisi alterutra potest esse vera, quia idem de eodcm aut affirmetur, aut negetur oportet. Eæ autem vel sunt ambæ falsæ, si nempe attributum sit contingens, uti in hoc exemplo, Omnis homo est iustus, Nullas homo est iustus; vel, si attributum sit essentiale, una illarum est vera, altera falsa, uti in hoc alio exemplo, Omnis homo est ratione præditus, Nullus homo est ralione præditus. 86. Denique, quod ad snbcontrarias attinet, hæ simul falsæ esse non possunt, nam vel sunt ambæ veræ, idque evenit, si attributum est contingens, e. g., Ahqui homines sunt sapientes, Aliqui homines non sunt sapientes;\e\ una earum est vera, et altera falsa, idque evenit, si prædicatum est necessarium, e. g., Aliquis homo est ratione præditus, Aliquis homo non est ratione præditus. 87. Conversio autem enunciationis est eius mutaiio effecta per transpositionem terminorum, nempe subiecti m locum prædicati, et prædicati in locum subiecti. E. g., hæc enunciatio, Nullus homo est lapis, convertitur ln hanc, Nullus lapis est homo. Perspicuum autem est m conversione enunciationis qualitatem mutandam non esse, alioquin non conversio, sed oppositiohaberetur. Ahquando autem, ut enunciationis veritas maneat, quantitas mutanda est, idque evenit, cum prædicatum latius patet, quam subiectum. Inde oritur duplex species conversionis, nempe simplex, et per accidens. Conversio simplex ea est, m qua eadem quanlitas relinetur, e. g., Nullus circulus est quadratum, Nullum quadratum est circulus, vel Ahqua votuptas est bonum, aliquod bonum est voluptas. E contrano, conversio per accidens illa est, in qua quantitas mutatur e. g., Omnis homo est animal, Aliquod ammal est homo RATIOCINATIO, sive græca voce ‘syllogismus,’ est illa actio nostræ mentis, qua ex duobus iudiciis tertium elicit. Ipsa motus, et discursus, sive progressio quoque nominatur, quia in ea mens nostra a notis ad ignota progredilur. 89. Discrimen inler iudicium, cl ratiocinationem hoc est: In iudicio mens nostra perspicit convenientiam, aut discrepantiam alicuius prædicati cum aliquo subiecto immcdiale, nempe ex sola comparatione terminorum. In ratiocinatione autem illam perspicit mediate, nempe per aliquam tertiam notionem. Id autem fit hunc in modum: Inlellectus adnilens cognoscere convenientiam, aut discrepantiam duarum notionum, sumit aliquam tertiam notionem; deinde cum hac comparat duas priores. Si comperit has cum illa tertia convenirc, concludit eas inler se etiam convenire. E. g., cognoscit convenientiam notionis esse immortale, cum nolione, anima humana, per lertiam nolionem, esse immateriale, cuius ope ita ratiocinalur : Substantia immatcrialis est immortalis ; atqui anima humana cst substantia immaterialis ; ergo anima humana est immortalis. Huiusmodi ratiocinalio vocalur aiens. Sin COmperit unam duarum notionum cum tertia convenire, alleram ab ea dissentire, inde concludit ipsas secum non [•onvcnire. E. g., cognoscit discrepantiam inter has duas noliones, substantia materialis, ct anima humana, per terLiam nolionem, substantia cogitans, cuius opc ita ratiocinaLur: Substantia cogitans non cst materialis', alqui anima humana est substantia cogitans; ergo anitna humana non est materialis l. Ratiocinatio, quæ fit hoc modo, vocalur negans. 90. Ex iis, quæ circa naturam ratiocinalionis diximus, Facile intelligitur quodnam sit fundamentum, quo ipsa 1 Pieri potest ut intellectus confercns duas notioncs cuin tertia, >erspiciat neutram eum illa tcrtia convcnire. Iam, si hoc cvcnit, ntellectus nihil inde colligit, quia intclligit tcrtiam notionon non ^ssc communem mensuram duarum priorum. quocirca nullam ra;iocinationcm conficit. superstruitur, et quænam elementa, ex quibus compo nitur. Sane, fundamentum ratiocinationis aientis est il lud axioma : Quæ conveniunt uni tertio, ea sibi quoque conveniunt; negantis vero illud: Quorum unum cum tertio convenity alterum ab eo discrepat, ea inter se etiam discrepant. Quod autem spectat ad elementa raliocinationis, com pertum est nullam ratiocinationem sine tribus notionibus fieri posse. Hæ sunt notio alicuius subiecti, notio præ dicali, de quo quæritur, utrum illi subiecto insit, an non; et tertia, cum qua notiones subiecti, et prædicati com parantur. Terminus, qui tertiam notionem significat, di citur medius ; terminus, qui exhibet notionem subiecti, minor, atque ille, qui notionem prædicati, maior dicitur, quia nolio prædicati plerumque latior est notione subie cti '. Perspicuum aulem est, terminum maiorem, et mi norem cum medio ita connecti oportere, ut inde tria iu dicia existant, duo nempe, in quibus notiones attributi, et subiecti cum medio conferuntur, et tertium, in quo earum convenientia, aut repugnanlia colligitur. Quapropter, si ratiocinatio verbis exprimatur, tres in ea enunciationes inveniuntur. Harum illa, in qua terminus maior cum me dio confertur, vocatur propositio, vel propositio maior; alj tera, in qua terminus minor cum medio comparatur, di citur assumptio, vel propositio minor; tertia autem enun ciatio, in qua staluitur relatio inter terminum maiorem, i et terminum minorem, complexio, vel connexio, vel con clusio nuncupatur. Ita in hoc exemplo : Omne metallum j est ductile; atqui aurum est metallum; ergo aurum est du~ ctile, prima enunciatio est propositio, quia continet pro nunciatum universale, omne metallum esse ductile; secunda est assumptio, quia pronunciatum universale assumit, sive ad se trahit, et declarat aurum sub metallo contineri; tertia est conclusio, quia in ea concluditur: Si ductile omni me tallo convenit, etiam auro convenit. Duæ priores enuncia tiones præmissæ, vel antecedens etiam vocitantur, quia conclusioni præmittuntur, et conclusio 2 designatur etiam 1 Cf p. 29. Terminus maior et minor vocantur etiam extrema. 2 Monendum est conclusionem, antequam ex præmissis eliciatur, vocari quæstionem; nos enim primum quærimus, an aliquod prædicatum insit alicui subiecto; deinde, postquam novimus in præmissis relationem illius prædicati, et subiecti cum quodam tertio, unum alteri inesse, aut non inesse concludimus. nomine consequentis, quia consequitur ex præmissis. Antecedens, et consequens, hoc est tres enunciationes seorsum consideratæ, constituunt materiam ratiocinationis. Nexus, qui inter antecedens, et consequens existit, et cuius graliahoc ab illo infertur, consequentiæ nomen habel, et efficit formam ratiocinationis, quæ, si desit, ratiocinatio prorsus evanescit, etiamsi enunciationes sintveræ. Duæ sunt ratiocinationis species, syllogismus et inductio. Quod si vox ratiocinatio secundum vim nominis græci adhibeatur, prior syllogismus deductivus, posterior sylloqismus inductivus dici potest. Syllogismus est illa ratiocinatio, qua mens nostra a toto ad partes, sive a genere ad speciem, vel a specie ad individua progr^ditur. E. o\, Omne animal præditum est sensibus; atqui equus est animai; ergo equus præditus est sensibus. Inductio autem est illa ratiocinatio, in qua mens progreditur a partibus ad totum, nempe ab mdividuis ad specicm, aut a speciebus ad genus. E. g.,Bos, equus, canis, leo, ceteraque bruta prædita sunt sensibus; atqui bos, equus, canis, /eo, cetcraque bruta sunt omne animans brutum ; ergo omne animans brutum præditum est sensibus. 93. Porro inductio, acque ac syllogismus, constat ex tribus terminis, et ex tribus enunciationibus; ast illa ab isto ex utroque capite discriminatur, ita ut harum argumentationum forma sit diversa. Enimvero, quod ad terminos attinet, ille, qui est terminus medius in inductione, ut in allato exemplo, bos; equus, etc, est terminus minor, sive subieetum in syllogismo; etcontra, terminus, qui est minor in llla, ut in eodem exemplo, omne animal, est medius in syllogismo. Ratio est, quia inductio a particularibus ad umversale progreditur, idest in eius consequenti enunciatur de toto, nempe de genere, vel de specie, illud.quod m antecedenti smgulis cius partibus, idest speciebas, vel individuis, convenire compertum esl; ac proinde singulæ partes sunt terminus medius, et totum est subiectum, sive terminus m.nor. E contrario, syllogismus ab universali aa particulare descendit, hoc est, in eius consequenti de auqua specie, vel de aiiquo individuo enunciatur a!i(|iod a i ri bn inn ex eo, quod compertum est in anleeedenti istud aitriDutum convenire generi, vel speciei, cui subiectum refertur; ac proinde in syllogismo terminus medius consistit in toto, idest in genere, vel specie, et terminus minor, sive subiectum, in parte, idest in specie, vel mindividuo. Præterea, terminus medius in syllogismo a termino minori luculenter distinguitur, quia genus a specie, et species reipsa distinguitur ab individuo. In inductione autem terminus medius, etsi diverso modo concipiatur, ac terminus minor, tamen reipsa ab eo non distinguitur, quia partes unum idemque sunt, ac totum, quod ex iis conflatur. Quod autem pertinet ad enunciationes, harum ordo quodammodo immutatur; nam, ut ex allatis exemplis constat, ea, quæ est conclusio in inductione, fit maior in syllogismo. Præterea minor, etsi in utraque specie ratiocinationis iisdem vocabulis exprimatur, tamen diversam vim habel; nam in inductione significat terminum medium efficere terminum minorem, e. g., homo, canis, leo etc. efficiunt omne animal; sed in syllogismo significat lerminum minorem contineri in medio, e. g.,homo, canis, leo etc. continentur in animali. 95. Cum syllogismus, et inductio sint diversæ formæ ratiocinationis, sequitur ipsas, præter principium commune, quo, ut diximus , ratiocinatio universe spectata innititur, habere proprium principium, ex quo veritas formæ unicuique propriæ enascitur. Hoc principiurn in syllogismo est: ld, quod subiecto universe sumto, seu toti convenit, aut repugnat, cunctis partibus notione eius comprehensis convenit, aut repugnat. In inductione autem: ld, quod cunctis notione subiecti comprehensis convenit, aut repugnat, toti, sive subiecto universe sumto convenit, aut repugnat. III. De regulis in syllogismo servandis 96. Ad syllogismum rite condendum oclo traduntur regulæ, quæ omnes illuc speclant, ut inter conclusionem, et præmissas ea servetur connexio, sine qua syllogismus existere non potest 2. 97. Prima regula prohibet, quin plures tribus terminis in syllogismo sint. Nam omnis ratiocinalio in eo sita est, Hæc connexio in eo consistit, quod una præmissarum conclusionem contineat, altera conclusionem in ea contineri declaret. quod duæ notiones subiecti, et prædicali cum una quadam terlia m præmissis comparentur, ut earum convenienlia, aut discrepantia in conclusione coJligalur. Atqui si qualuor termini essent in syllogismo notiones subiecti' et prædicali non compararentur in præmissis cum eadem notione. Lrgo in syllogismo non plures, quam tres termini sint oportet \ 98. Secunda vetat, quominus quidam terminus in con;Jusione Jalius sumatur, quam in præmissis. Nam id quod 3St magis umversale, in eo, quod est minus universale xmtinen nequ.t; quapropter, si terminus in conclusione nagis universahter, quam in præmissis, acciperetur illa n lstis non contineretur, ac proinde illa ab istis coIlice acci • • Huiusmodi cst Ule syllogismus: Mus est syllaL; atqui stjl\oa non rodit caseum; crgo mus caseum non rodit ™™™ rela™ Peccat ille syllogismus: Quod ego,m, tunon es atqm ego sum homo; ergo tu non es homo; nam homo mmdo accpitur particulariter, quia esf ttributum enundattonls -""^ir„;^n[;ronc amcm lati,,s pMet' quu mus'efi flzLw Sy,,0Ssmo: Aliauod ratione poUet; atqui n s uSL"mTl; er9°.eauu> raHo sunt qiatuor, " n,0!1,l,s tcrminos, animal, in propositione maiori ♦ In I ; ';,;,,,0tl CSt h°TK m minoH an,'ma1' nod esl bi u.um. 'uui t ; LJZ v V0Vt"'U hlC Alexander fuit dux; /' Alexandei fuU parvus; ergo Ahxander fuit parvus dux ctum, neque prædicatum cum termino medio convenire, | et, quoties hoc evenit, nihil inde, ut iam adnotavimus, de convenientia, aut discrepantia subiecti et prædicati colligi potest1. 102. Sexta prohibet, quominus ex duabus aientibus conclusio negans colligatur. Nam præmissæ sunt aientes, si tam subiectum, quam prædicatum cum termino medio consentiunt. Atqui, quoties subiectum, et prædicatum cum termino medio consentiunt, conclusio enunciare debet convenientiam subiecti, et prædicati inter se. Ergo ex duabus aientibus conclusio non negans, sed aiens elicienda est. 103. Septima ita se habet: Conclusio partem debiliorem semper sequitur, hoc est, si præmissarum altera fuerit vel negans, vel particularis, conclusionem negantem, aut particularem esse oportet. Et sane, 1° si una præmissarum est negans, et altera affirmans, id argumento est unum extremum convenire cum medio, alterum minime; ergo, secundum principium iam statutum2, in conclusione deducendum est extrema inter se non consentire. 2° Si una præmissa est particularis, id argumento est unum extremorum ex parte convenire cum medio termino; ergo, secundum illam regulam, qua statuitur conclusionem magis universalem, quam præmissæ, esse non posse, extrema in conclusione non universe, sed ex parte secum coniungenda sunt. 104. Octava regula prohibet, quominus ex duabus particularibus aliquid concludatur. Et sane, illæ præmissæ particulares vel sunt aientes, vel illarum una est aiens, altera negans. In prima hypothesi ipsæ nullum terminum universalem exhibent, quia, cum enunciationes sint particulares, subiecta nequeunt esse termini universaliter sumti s, et, cum sint enunciationes aientes, prædicata ex parte suæ extensionis sumuntur. Inde fit ut medius terminus in illis præmissis, sive subiecti, sive prædicati munere fungatur s, numquam universaliter accipi possit; 1 Hinc perperam quis ratiocinaretur hoc modo : Homo non es æternus; atqui animal non est æternum\ ergo homo non est animal 2 P. 37-38. 3 Cf p. 31-32. Cf p. 28-29. s Terminus medius in præmissis diversimode cum extremis ro ligari potest. Scilicet, vel est subiectum in propositione maiori, cnm SS sarum allera sit affirmans, altera negans, conclusio n regula scpHma negans sit oportet, et proinde a Ur hutum m ea universaliter est accipicndum. At vero lerS™ particuhns"- T mSS!S TT™ ^^ deno™ °e t „,' "r,mn dUal,Uf Præmiis particularihus, quarum una cst aflirmans, altera negans, unus lerminus auifs^hic ZTT'' SCi'iCCt arihugtu præm sæ ne\T!ULZrZlermm^ "0n e? ttributun. conclusiorcffuhterih tCr,Tl'nuS. me,dlus1uia terminus medius, ex debet C rTi '" allCrUtr-a enun'ione uniyersalis .ffirminle aK Jl ^ Prænnssis Prticularibus, allera uiirmante, altera neganle, conclus o e iceretur hær lilinr præmissis foret. r' næc lauor IV.De sjllogismo hypothetico •£?."• Q°e]na.d1m°duni cnunciationes in calecoricas ef bv SS tl'dlTl !ta syll0^ismus ettegSsM fc 'e catejtoricam ^Tk q", tC"US Primam e™ncialionem IUO. Uuoniam enunciationis hvpolhcticac tros,nf;„c t, nempe eonnexa, coniuneta, l\ disiSa, s^Fsmus nbiectum n utroone ['" t''1>es; "9° "u""s cete™e sunt falsæ, et Akt. V. De arguræntationibus, quæ ad syllogismum accedunt 10. Sunt quædam argumentaliones, quæ ad syllo$; ergo est nox. n i „„"," ""' r1"80 /" conclnsion0 non nisi „„ '; r.o Ml est ZZl, ', "' er90 quodlibet corpus est mobih1 Xismor SrTatZ ^ ess7'uamdam ^adSneni /omfcctUur Sos Vres L?sm™ •' 7S'1, aUulimuS> mest esse in alio spafio, fotest mutZspali^Tatali iod tstZZJTs^z t iz^r°ri&^ nobilc ataui SS" ( P^e5' mw'are ^, es iX8. Ut sontes nte concludat, illud sedulo cavere onnr æc °Z„r:Cla,i0 amb!&ua' a,,,! ™r,„i . ""ecl", ttributodi ' 0"'"' ia 0 P o„°,' n0"Se:,taneU,n CSl '1Uid illi, "''•. rorpori °io, ° essc LZ? ""? Sna"U'"' idc0'lc e 2 Plutarch.,„ mZS ln°b,,e C°nVen,re dcoc!ltsmns, seu apparens syllogismus, quia, ut alibi adnotamnus , forma essentiam ratiocinationis constituit, adeo nt, si ipsa dcsit, nulla existat ratiocinatio. 5. Possunt autem sophismala extrui vel a vocibus, quæ ffl argumentatione adhibcntur, vel a rebus significalis per 'occs; unde dislinguuntur in sophismata, sive fallacias in lichone, et extra dictionem. Illa fundamenlum habent in ipparenti identitate vocis, aut orationis, nempe in eo, |Uod vox, aut plures voces, quæ diversas res denotant, rtHnbentur, quasi unam rem significent; ista in apparenti 1 Acad., lib. II, c. 32. 2 Quare sophista omne confert studium, ad hoc quod videatur sci^ quamvis neseiat\ S. Thom., In lib. IV Met., lect. IV. 3 Hanc ol) rationem argumentatio sophistica dicitur elenchus, sive eaargutto, quia thcsim ab adversario defensam redarguit. Vid. A.ag., Contra Crescon., lib. I, c. XV, n. 19. Cf p. 39-40. 52 L 0 G I C A E identitate rerum, nempe in eo, quod res significata ab aliqua voce eadem ratione accipitur, dum diversa ratione accipienda est. 6. Cum sophisma spectet ad falsum sub specie veri insinuandum, duo ad eius effectionem concurrant oportet, quæ causæ sophismatum dicuntur, nempe causa apparentiæ, et causa non existentiæ. Causa apparentiæ est aliquid, ex quo id, quod falsum est, quamdam speciem veri mutuatur. Causa autem non existentiæ est aliquid, quo id. quod speciem veri præ se fert, re ipsa falsum est. Patet autem diversas species sophismatum constitui ex diversitatc causarum apparentiæ, non vero ex diversitate causaruw non existentiæ, quia sophisma non eo spectat, ut ostendaJ falsum esse id, quod speciem veri habet, sed ut sub spe cie veri exhibeat id, quod est falsum l. II.— De sophismatis in dictione 7. Sophismata, quæ in dictione versantur, hæc sunt Figura dictionis, homonymia, sive æquivocatio, accentus amphibolia, compositio, et divisio. 8. Sophisma figuræ dictionis existit, quoties duæ di ctiones, quæ diversam significationem habent, propter si militudinem desinentiæ sumuntur, quasi idem significent E. g., ex eo, quod operari, et amari similiter desinunt hoc sophisma construi potest: Amari est pati; ergo etian operari est pati; vel, Vapulare est pati; ergo amari est patt 9. Sophisma æquivocationis committitur, cum una, ea demque vox, quæ sine ulla variatione plura significat tamquam univoca in argumentatione adhibetur. E. g., sc phista eum, qui nullum sidus lalrare asserit, redarguer potest hac fallacia : Quoddam sidus est canis; sed canis Iti trat; ergo quoddam sidus latrat. 10. Fallacia accentus habetur, cum aliqua vox, quæ o variationem accentuum plura significat, tamquam unur significans in argumentatione accipitur. Hoc genus sophii matum præsertim apud Græcos obtinuit, usus enim are hoc sophisma: Duo, et tria sunt paria et imparia: qui quinque sunt duo, et tria ; ergo quinquc sunt paria, imparia. AriyIH. De sopliismatis oxtia dictionem 14. Sophismata in re, sive extra dictioncm, sunt: Fallacia eidentisy transitus a dicto secundum quid ad dictum sim | Blenchorum libri duo, lib. I, tract. I, c. 3. Hoc genere constructionis Apollo, ut fertur, Pyrrhuni uVlusit 9eitantem, num bellum Romanis ioferre deberet; sic enini ei reind.it: Aio te, Æacida, Romanos vincere posse. LOGICÆ pliciter, ignorationis elenchi, petitionis principii, consequeni tis, non causæ pro causa, plurium interrogationum. 15. Fallacia accidentis existit, quoties ex eo solum, quod individuum alicui speciei subiicitur, deducitur ipsum præditum esse aliqua proprietate, quæ ad speciem per accidens perlinet. E. g., Homo currit; atqui Socrates est homo; ergo Socrates currit. 16. Fallacia transitus a dicto secundum quid ad dictum simpliciter committitur, cum ex eo, quod aliquid convenit alicui secundum aliquam rationem, ipsum ei secundum omnem rationem convenire colligitur; e. g., Anabaptistæ ex eo quod Paulus vetus Testamentum abrogatum fuisse scripsit, conficiebant ipsum omnino non valere. Quo modo a dicto secundum aliquam rationem ad dictum simpliciter progrediebantur; Paulus enim non sibi voluit vetus Testamentum abrogatum fuisse omnino, sed aiiqua ex parte, sive non in iis, quæ ad substantiam, sed in iis, quæ ad accidentia spectant. 17. Fallacia ignorationis elenchi, seu redargutionis, ex eo originem habet, quod sophista obiicit adyersario aliquam contradictionem, quæ reipsa non existit1; unde sophista adversarium redarguere videtur, sed reyera non redarguit. E. g., hoc sophisma commiltunt hæretici, cum ita argumentantur : Christus est æternus ; atqui Christus natus est in tempore; ergo Christus est æternus, et non æternus. Hæc contradictio, quam ipsi obtrudunt, non existit, nam esse æternum, et esse natum in tempore non pertinent ad Christum secundum eamdem, sed secundum diversam naturam. 18. Petitio principii habetur, quoties idem assumitui ad probationem sui ipsius sub alio vocabulo 2 . In ho( sophisma incurreret quisquis probaturus animam huma nam esse immortalem argumentaretur hoc modo: Anim humana est superstes corpori; ergo est immortalis. Fallacia consequentis duos modos habere potest. Pri mus est, cum, posito consequenti alicuius enunciationi connexæ, ponitur et antecedens. E. g., Si homo est, ani i Inde intelligis hoc sophisma ignorationem elenchi, seu redai gutionis vocari, quia sophista, qui illo utitur, patefacit se ignoran quomodo adversarius redarguendus sit. 2 S. Thom., Opusc. XXXIX, De Fallaciis, c. 12. se Ba, quam sophista uppomt ncmpe animas in suo esse a corporibus pendere. iterroYa tionlt ^T Merro9a'ionum cxistit, cuni plures ™7 fuJ componuntur, ut sive responsio sit ens sue negans, respondens semper falsilatis redareua el .rnm 'T J° PJSta' "' aPu,1Gellium est, te inter m '.ipnT' ^1^"'0 wore prtiiutt, habeas, sive negando, iTe : aiendo responder.s,„ captionem incides. tfam si M modnn^ereSa0d no" ?•, ipse te redarguet "ft verd^. qmd ^, Perd%di>ti' non haoes> "tquiocllos uod nnn, VaT0™/os™ ; n dixeris te habere m Z/ 7 a 'f'' l° r,HlarSuet hoc alio modo: Qmdquid 7a hab ' atqm COrnua non Perdidis'i\ ergocor VI. De sophismaluin solulionibus 22Modi, quibus sophismata verc solvuntur 3, sunt vel ' Cf quæ diiimus p. 44. 2 jy generales, vel speciales. Quod ad modos generales spectat, memoria revocandum nobis esl syllogismum posse esse falsum vel quod in materiam, vel quod in formam peccat. Si peccat in maleriam, utraque, vel alterutra præmissarum neganda est, siquidem syllogismus nequit falsus esse quoad materiam, nisi utraque, vel alterutra præmissarum sit falsa. Si peccat in formam, distinctione, aut divisione opus est. Etenim syllogismus in formam peccat, vel quia aliqua propositio æquivocam, ac proinde multiplicem significationem habet, vel quia præmissæ debitum ordinem cum conclusione non habent. Iam, si primo vitio formæ laborat, distinguenda est illa propositio æquivoca ; ^sin altero, dividendæ sunt præmissæ a conclusione, sive ostendendum est conclusionem cum præmissis non con necti. 23. Quoad autem modos speciales, quibus sophismata vere solvi possunt, eos singulos exponere ratio huius operis haud sinit. Quare unum, aut alterum, exempli instar, dumtaxat innuemus. Fallacia compositionis, et divisionis, quæ est in dictione, solvitur, si ea, quæ sophista sensu composito accipit, a nobis sensu diviso, et quæ ille sensu divis o, a nobis sensu composito explicentur Ita si quis cavilletur hoc modo : Apostoli sunt duodecim atqui Petrus, et Ioannes sunt Apostoli ; ergo Petrus, e, loannes sunt duodecim, neganda est conclusio, quia ess( duodecim, quod de Apostolis simul coniunctis dumtaxa verum est, de iis etiam separatis prædicatur. Si sophisfc fallaciam ignorationis elenchi adhibens, ita arguit : Dut sunt duplum unius; atqui non sunt duplum trium; ergo sun duplum, et non duplum; respondendum est conclusionen a præmissis haud fluere, quia in præmissis non dicitu idem esse duplum, et non duplum, prout ad idem, sesæntia, in qua quæstio, quid sit, consistit, complectitur principia, ex quibus res constituitur, sive causas, propter juas ipsa ad hanc, et non ad aliam spcciem pertincl: quapropter qui novit causas rei, nempe propter quid, is es>entiam rei, nempc quid res sit, simul discit; et vicissim. E. g., si quis cognoscit causam, per quam luna dcficit, sse interpositionem terrac inter lunam, et solem, simul pognoscit defectionem lunæ esse privalionem luminis ex interpositione terrac inter lunam, et solem effectam; quocirca essentiam cclipsis una cum causa eius cognoscit. 3 Quacstiones, an res sit, et quaJis res sit, cum rcspicitnt existentiam rei, cognitionem vulgarcm; quæstionrs, juid res sit, et propter quid sit, cum inquirant causam. et essentiam rei, cognilionem scientificam in nobis progignunt; siquidem cognitio vulgaris a scientifica in eo differt, quod illa tantum rem esse, hæc autem, cur ita esse debeat, exhibet. At vero, quæstio, an res sit, ad scientificam cognitionem rei efficiendam plurimum confert, quia mens nostra, cum apprehendit existentiam rei, cuius causam ignorat, naturaliter trahitur ad ipsam causam investigandam, ut quid res sit, cognoscat. Idem dicatur de quæstione, qualis res sit, nam, perspectis affectionibus, quæ rei msunt, haud difficulter cognoscitur, qua ex causa ipsæ rei insint. Aax. II. Quænam sint quæstiones dialecticæ, exponitur 27. Quæstionum theoria in universum explicata, exponere e re est, quænam sint quæstiones dialecticæ. In primis manifestum est quæstiones quid res sit, et curA et unde sit, ad dialecticam non pertinere, quia illæ, ut diximus, certam, et scientificam cognitionem rei pariunt, dum e contrario dialectica probabilem cognitionem dumtaxat sectatur. Hinc, quando rem esse innotescit, quæstio dialectica alia esse non potest, quam quæstio, qualis res sit, nempe, num aliquid rei insit. 28. lam circa quæstionem, num aliquid rei insit, dialectice institutam non pertinet quidem ad Logicam tradere, num hæc, vel illa proprietas huic vel illi rerum speciei msit, sed tantum modum, quo insit, argumentis probabilibus1 investigare. Hic autem modus quadruplex esse potest, nempe investigari potest, utrum aliquid insit rei uti genus\ e. g., num hominis genus sit esse animal, vel uti proprium, e. g., utrum proprium hominis sit esse rir sibile', yel uti definitio, e. g., utrum hominis definitio sit esse animal rationale ; vel uti accidens e. g., utrum accidens hominis sit esse album. Hanc ob rationem quatuor numerantur quæstiones dialecticæ, nempe de genere, de proprio, de definitione, ct de accidente"1. 1 Syllogisrni, qui in dialectica adhibentur, sunt enthymema, et epichirema; nam hi syllogismi, ut in prima parte diximus, cum ex probabilibus præmissis proficiscantur, probabiles conclusiones habent, ac proinde ad solvendas quæstiones dialecticas, quæ circa probabilia versantur, pertinent. 2 Quæstiones, num aliquid alicui insit uti differentia, e. g., num Ex his conficitur etsi genus, et definitio, quid res sit, empe definitio essentiarn totam, et genus ex parte deno21U, tamen quæstiones dialecticas de genere, et de definilone ad quæstionem, qualis res sit, spectare; in iis enim ayestigatur argumentis probabilibus, num aliquid, quod ei inesse constat, insit ipsi uti genus, vel uti definitio. 30. Jllud autem animadverlendum est, quæstiones non sse instituendas, quæ vel impiæ vel manifestæ sensui, el nimis faciles, aut nimis dijjiciles sunt. Impiæ, e. g., um Deus sit colendus, quia qui huiusmodi quæstiones intituunt, potius sunt poena coercendi, quam argumentis efutandi. Tum manifestæ sensui, c. g., sitne nix alba, an on, nam quisquis de his dubitat, sensu carere dicendus st. Demuin nimis faciles, aut nimis difficiles, quia nimia acilitas omnern locum dubitationi eripit, et nimia diftiultas exercitationcm, quæ assecutioni scientiæ valde tilis est, insuavem, ac infructuosam reddit. De usu dubitdtionis, et historiæ ad investigationem veri Dialectica, uti diximus, viam ad verum inveniendum adicare debet. lam investigatio veri a dubitatione, eiusque olutione initium suinere debet. Sane, qui aliquam quætionem instituit, de eo, quod quacrit, dubitat. Etenim [uacstio circa aliquam rem institui non potest, nisi ab o, qui illam ita sc haberc, vel ita se non habere certo on cognoscit, sed inter utramque partem contradictionis acillat. Atqui slalus menlis inter utramque contradictiois partem vacillantis dubitatio vocatur. Ergo qui aliquam [uæstionem instituit, de eo, quod quærit, dubitat. 32. [am ista dubitatio oritur ex eo, quod contrariæ philosophorum opiniones circa rem, quam quærimus, e istunt, vcl ex eo, quod præiudicatas opiniones circa psam temere imbibimus. Quapropter quæstionem solvenlam suscipimus, ut certam inter contrarias sententias co[noscamus, vel ut animum nostrum præiudicatis opinionbus expohemus. Quod cum ita sit, manifestum est ei, omo ratione polleat, vel uti species, e. g., utrum bucephalm sit Mua, inter quæstiones dialecticas non numerantur, quia ipsæ naiectice consideratæ aliquid, quod de pluribus prædicatur, delotant, ac proindc ad quæstionem de genere revocantur. qui rite, utiliterque quæstionem dirimere vult, a solutione dubilalionis initium sumendum esse. Enimvero quænam inter contrarias sententias cerla sit, statuere non possumus, nisi illas hinc inde excutiamus, et quid de his admittendum, quidve reiiciendum sit, perspiciamus; item animum nostrum præiudicatis opinionibus expoliare non possumus, nisi, harum examine instituto, veras a falsis discriminemus. Atqui in his solutio dubitationis consistit. Ergo quæstio rite solvi nequit, nisi dubitatio in primis solvatur. Td s. Thomas sequenti exemplo declaravit. Quemadmodum ligatus non potest ambulare, nisi vinculum solvat, quo constringitur, ita, cum homo, rem ignotam quærens, a dubitatione, yeluti quodam vinculo mentis detineatur, in cognitione rei progredi non potest, nisi dubitalionem solvat '. 33. At vero hæc non ita accipienda sunt, ut de omnibus dubitetur. Etenim, si de omnibus dubitetur, nulla dubitatio exsolvi potest, quia dubitatio nonnisi per ea, ! quæ omnino certa sunt, ac proinde nulli dubitationi obnoxia, excluditur. Hinc sapienter Aristoteles monuit 2, dubilationem instituendam esse vel de iis, quæ a sapientibus nondum investigata sunt, vel de iis, circa quæ plures, ab seque discrepantes sapientum opiniones extant 3. 34. Hæc, quam commendavimus, dubitatio, appellatur methodica, atque a dubitatione sceptica maxime differt, 1 quia is, qui dubitationem, methodi gralia, inslituit, eo usque dubitat, donec ad dubitationis solutionem perveniat, dum scepticus ea mente dubitat, ut in dubitatione maneat; 2 quia sceptica dubitatio circa omnia versatur, nihilque esse ex se perspicuum statuit, dum in dubitatione methodica multa ex se perspicua admittuntur, de quibus ne possibile quidem est dubitare, et quorum ope dubitationes exsolvere licet. 35. Quæstionem dirimere aggredienti valde etiam utile est illius historiam, seu sapientum, qui præcesserunt, opiniones nosse. Namque ea, quæ circa rem a nobis quæsitam maiores nostri invenerunt, vel vera esse a nobis perspiciuntur, vel falsa. Si primum, mens nostra nova In lib. III Met., Iect. I. 2 Met., lib. II, c. I, § 1. 5 Inde patet Gartesium hanc dubitationem longius, quam par, æquumque est, provexisse, siquidem ipse de omnibus, præter existentiam sui ipsius, dubitare instituit; De methodo, cognitione veritatum locupletatur, quin in iis ex se ipsa nquirendis tempus frustra terat. Sin alterum, efllcitur ut rrores, in quos alii ante nos inciderunt, vitemus, alias|ue vias ad verum inveniendum ingrediamur f. IV. De locis, ex quibus argumenta dialectica hauriuntur 36. Locus a Teophrasto, discipulo Aristotelis, ita definiur: Propositio omnium maxime universalis, quæ per diwrsa genera rerum determinata solutioni quæstionum dia~ ecticarum inservire potest3. E. g., si quæratur, utrum anitas melior potione sit, solutio peti potest ab hac pro>ositione: Finis est melior iis, quæ ad finem destinantur; lam ex vi huius pronunciati licet ita argumentari: Finis st melior iis, quæ ad finem destinantur; atqui sanilas esl inis, ob quem potio desideratur ; ergo sanitas melior poione est. 37. Quoniam quæstionos dialecticæ sunt, ut diximus el generis, vel defmitionis, vel proprii, vel accidentis, fuadripartita est divisio locorum, quia alii eorum a generef ln a definitione, alii a proprio, alii denique ab accidente urnuntur. Ex plurimis locis, qui ab his singulis sumi K)8Sunt, unum, et alterum, exempli instar, exponemus. 38. Ad loca, quæ ab accidente sumuntur, pertinent hæ )ropositiones : 1° Contrariorum contraria sunt attributa, i cmns Ha arguitur: lustus est laudandus; ergo iniustus st vituperandus. 2° Eidem subiecto contraria attributa ines non demonstrentur in ea scientia, cuius sunt principiH possunt tamen demonstrari in alia scientia superiori. I xemplo sit illud principium, a puncto ad punctum lineai rectam ducere; hoc enim principium, ut AQUINO (vedasi) inquii supponit Geometra, et probat Naturalis, ostendens quo inter quælibet duo puncta sit linea recta media s . II. De termino medio syllogismi demonstrativi 50. Terminus medius syllogismi demonstrativi est caus rei, quæ demonstranda suscipitur. Et sane, syllogismu i demonstrativus gignit in nobis scientiam rei. Atqui sciei tia, uti mox dicemus, est cognitio rei per causam 6. Erg causa rei est medius terminus in syllogismo demonstratix 51. Iam quælibet causa, nempe sive efficiens, sive m; terialis, sive formalis, sive finalis % medii termini munei fungi potest. E. g., quandocumque, ut ait s. Thoina aliquid demonstratur de toto per partes, videtur esse d monstratio per causam materialem; partes enim se habei ad totum secundum rationem materiæ 8 . Si demonstr Vulgo axiomata, sive dignitates nuncupantur. 2 Ad hæc principia propria revocantur prænotiones circa subi ctum, quæ, ut paulo ante diximus, sunt definitio nominalis, suppositio. s Cf s. Thom., In lib. I Poster., lect. XIX. lbid. 5 Op. cit., lect. V. 6 Cf interim p. 57. 1 De his causarum speciebus in Ontologia disseremus. 3 In lib. II Poster. Anal., lect. ^eris hominem esse capacem scientiæ ex eo, quod est •ationalis, causam formalem pro argumento sumes Ex :ausa efficienle in mundo esse ordinem demonstratur mia Deus, qui mundum condidit, non potuit, quin orlinem inter omnes eius partes adhiberet. Denique ex :ausa iina i Anstoteles demonstravit post coenam utile sse ambulare, quia deambulatio, cum ciborum diffestioni nservial, valetudini prodest. 52. Duo autem de hac re monere par est: I.° Causa, quæ amquam medium adhibetur in syllogismo demonslrativo, iebet esse 1 per se, et necessaria, 2° propria, non vero ommunis, 6 proxima sive immediata. Enimvero in sylloismo demonstralivo conclusio cognitionem gignit necesariam, ita ut oppositum eius haud sit possibile; omnino erlam, et adæquatam, nempe eiusmodi, ut nulla alia atione ad iliam cognoscendam opus sit. Elenim si quid orum deesset, scientiam rei pcr syllogismum demontrativum non assequeremur. lam si conclusio probatur er causam, a qua illa non per se, sive necessario, vel aturaliter, sed per accidens promanat, ipsa non esset ecessana, quia id, quod per accidens oritur a causa on semper orilur ab ea, ac proinde oppositum eius' uod probatur, non erit impossibile. E. g., aliquem pro' um csse ex eo, quod cum probis frequenlissime affit JUd necessano demonstralur. Jnsuper causa communis jn solum ad rem, cuius scientia quæritur, sed etiam i al.as spectat; ac proinde si conclusio probaretur non .r causam propriam, quæ rem constituit, sed per caum communem, ipsa probabilis, non vero omnino certa se Hinc eruditionem aliquid honum esse ex eo, quod ao.lis est, apodictice non demonstratur. Denique com.o adæquata rei non obtineretur, si eius probatio mn Peri CaUSam remot.am i non proximam ; nam causa mota adæquatam rationem rei haud exprimit E ff minem respirare adæquate non cognoscitur, si ex causa niota, nempe exeo, quod est animal, non vero ex causa ox.ma, nempe ex eo, quod habet pulmones, colligitur; int i.nini ammaha, quæ non respirant, sicut pisces. Ex L2™T-h8 PersP,cllur. (luam recte syllogismus demonraiivus illc dicatur, cu.us præmissæ sunt necessariæ, In Ub. I Poster., lect. XXIV. Philos. Christ. Compend. 1.3  LOGICÆ ce rtæ, atque evidentes, sive syllogismus mcessitalem in ducens, in quo non est possibile esse veritatis defectum. II.0 Medius terminus in syllogismo scientifico ad defini tionem rei reducitur. Porro definitio rei, sicuti adnotavi mus1, est illa brevis oratio, quæ essentiam alicuius re determinat, seu, ut s. Thomas scribil, quæ denotal aliquan formam de ipsa re, quæ per omnia ipsi respondet 2. E. g. definitur homo, cum dicitur esse animal ratione prædituml Hoc præstituto, quatuor causæ, quas recensuimus, a unicam, nempe ad causam formalem, quæ essentiam re efficit, tandem redeunt. Enimvero munus fini s est causai efficientem ad formam gignendam movere, unde ipse no nisi in forma iam perspecta conspicitur; causa autem et fectrix id agit, ut materia a forma determinetur; materi denique per formam suam habet esse, et actionem; qu(| circa finis, vis effectrix, et materia ad formam referuntui t Ex quibus consequitur causam, sive medium terminui 1 in syllogismo apodictico consistere in eo, quod essentiai rei denotat. Atqui definilio, uti vidimus, est oralio, qu£ essentiam rei significat. Igitur medius terminus in syll rem per eiusrlem causas roprias, necessanas, et proximas evidenter nrobat uuioue enc nlii Z ° demonslrall° cum penes Arislolelem, lum enes alios antiquos, et recentes non solum illo slriclissi lSismoSUaT,,,fUU' SCd ime,;dl,ra au0('Ue " P-i s ncceTs^ ''f f Umq,Ue m°a°">clUsionem cX præmis'" eC4!S s" 10 lnfert> vel pro cuiuscumque generis nrobaone,,ta ut demonstrare idem sil, ac probare. Ex his inlelol U;'JUr/rætCr i,"am dro-ra.?onem, quæ ab ArL ma dieM fmFl!fl a e'US dlscl.Pnlis Principalis, vel potisma dicla luii, aliæ demonstrat.onis species recenseantur. 54 Itaque in pr.m.s demonstratio dislineuitur in de onstrat.onem propter quid, et demonslration°em quia De DfeicCnSins!,n„0Pe/r "TCaUSa' CUr affeCtio ln fPS0 insit> est,7c 0 ni" ionf . qU P'am P°SUum eXlra iPsumIta frustra uui s ca dc.i. itron d J Unæ,CaUSam ?•"' cur luna deflciat, atque rem defl „nrf /c, US 1UUa° C°n,icerc studcrctCUUI eausa, quam 0 1,MV ™' SCd,nteriectns 'erræ inter solen. et lu sam,ui h.hPn, He'n°nS rat,oncm aTectionum, qoæ in subiecto edicn „tCnt' mCdlUm •"•io est delinitio subiccli, aliquando c.usa nroZ CaUSa' qUaC CSt medium syllogismi scientifici, iiecto o, !, ' D°n re'"°ta' prima affecti0> > nnmediate e i c°„,1r!,Percrde',n't,0nem suMccti "etnonstritur, unaquæque s causr„ " " affcct,onum P°r delinilionem illius affeetionis, quæ io subicc P „,,,C,"nmCa ata CStAt ^er.enduro est, cum dcfi r! SUmr'tUr.' ipsam non I,er se' scu q Jer.nitio co aincr,, L CaUSa affcction,'ssumiNam i„ syllogismo scien nect, V,,, ?' PCr qUam affccti0 subiect0 incst. non per quam i n, f „ „CSi '" qU°C,rCa dcr'niti0 Subiccti Pro mcdi0 •'"•'• i,s S^ qp unæadcmquc est simul cssentia subiecti, et emncr ^no int" qU° coll,S,tur eflnitlonem prædicati cssc rea pe paucis i„ " ' ' SJ„llc°"!smo scicutieo, proptcrea quod ctiam in nonaUC S','" Iu bus defin.tio subiecti pro mcdio sumitur, adhibe ioZZs !\t 1,"„° SUb,eCrti' Scd ouia cst causa nffeetionis, uti dinsa Itt CSt '°"nn.,s Jforn,a' ""ibetu, tamqnam ter.n nus Vid T Cl,! r "'S d°°ilitat™, qu'a l.uius causa proxin.a fnl loleuo' Comment. cit.-m co. ril lib. II Post r 291 r-t ftM;r- in 0,°- ad m- n L °--" "tv^ monslratio propter quid est illa, quæ propriam, proxij mam, et adæqualam ralionem rei demonstratæ continet; I uti habere pulmones, quemadmodum paulo ante dictum I est, causa est respirandi ; quocirca hæc demonstratio ad i syllogismum apodicticum reducitur. Demonstratio quia diI citur illa, quæ remotam, et minus adæquatam rei de-1 monstratæ causam, seu rationem affert, scilicet, quæ determinatam radicem, propter quam res est, haud præsefert ; uti esse animal est causa minus adæquata respirandi; vel illa, quæ sumit effectum ad probandam causam; e. g., demonstraiio existenliæ Dei, quæ ex rerum contingentium existentia conficitur, est demonstratio quia. cum ipsa per effectus fial. 55. Ad has duas demonstrationis species illæ facile re vocari possunt, quæ vulgo demonstrationes a priori, atque a posteriori dicuntur ', Demonstratio a priori ea est, quæ fit per causam, et demonstratio a posteriori est ea, quat fit per effectus, et proprietates. Hinc patet demonstratio nem a posteriori esse demonstrationem quia, et demonstrationem a priori, si fiat per causam propriam, proximair et adæquatam, eamdem esse, ac demonslrationem proptei quid; sin per causam remotam, vel inadæquatam, ad de monstrationem quia revocari. 56. Distinguenda etiam est demonstratio directa a de monstratione indirecta, quæ dicitur etiam deductio ad ab surdum. Demonstratio directa ea est, in qua aliquod ve rum deducitur ex alio vero, cum quo connectitur. Indi recta autem demonstratio ea est, in qua aliquid verun esse evincitur, ex eo quod, illo negato, aliquod absurdun oboriretur; vel falsum redarguitur, quia, si esset verum aliquod absurdum existeret. Ita animam esse immortalen demonstralur directe ex eo, quod spiritualis est; indirect ex eo, quod si immorlalis non esset, nulla poena vitium nulloque præmio virtus afficeretur. 1 Origo duplicis huius generis demonstrationis, nempe a priori, e a posteriori, ex eo repetenda est, quod interdum causa effectu, inter dum effectus causa notior est. Cum enim demonstratio a noto ad i gnotum progredi debeat, liquet demonstrationem vel a causa ad ei fectum, vel ab effectu ad causam progredi oportere, prout vel caus notior nobis est, vel effectus notior causa. Si primum fiat, demot stratio dicitur a priori, sin alterum, a posteriori. Cf s. Thom., / lib. I Poster., lect. Magnam vim ad refellendum adversarium habet illa lemonstratio, quæ ex datis, vel ad hominem dicitur. Hæc irincipiis ab adversario concessit nititur, nempe in eo onsistit, quod adversarius, si verum quodpiam faleri reuset, admitterc cogitur alia, quæ ipsemet falsa esse non iffitetur. Exemplo sit argumentum illud, quo Paulus adersarios resurrectionis mortuorum redarguit. Si verum lon esset mortuos resurrecturos, consequeretur 1° Ghrilum non resurrexisse, 2° inanem esse suam prædicatioem, 3° inanem esse illorum fidem; atqui hæc tria ipsiæt falsa esse fatentur ; ergo necesse est, ut fateantur uoque veram esse mortuorum resurrectionem . 58. Denique tacendum non est de demonstratione, quæ egressiva nuncupatur. Ea est, in qua primum per ar^ulentationem a posteriori a cognitione effectus ad co Dist XLV, q. I, a. 3 ad 5. Ille scit, inqmt Aristotcles, proprie, ac sirapliciter, qui causara mr T S fc> Ct/1,i"S CaUSam CSSe' et alitese habfrc n £, S. ii, ?.n?! „;. i98 Poster- m- h c- 7- cf s- opposito dubitare possit. Opinio, AQUINO (vedasi) inquit, significat actum intellectus, qui fertur in unam partem contradictionis cum formidine alterius '. Quapropter scientia j ex demonstratione efiicitur, opinio autem ex syllogismo | dialectico; ex quo fit, ut illa firma, hæc infirma sit. Iam i ex demonstralione ideo res certitudine firma, et absoluta cognoscitur, quia per causam, quæ eius essentiam con stituit, probatur. Ex syllogismo diaiectico infirma rei cognitio obtinetur, quia rationibus extra rei essentiam sumtis probatur 2. Inde exurgit aliud caput differentiæ inter scientiam, et opinionem, nempe, scientia circa necessarium, et immutabile versatur, quia essentiæ rerum, ul suo loco dicemus, sunt necessariæ, et immutabiles; opinio vero circa contingens, et mutabile. 61. Fides autem definitur: Mentis adhæsio alicui rei, quam quis non videt, sed alteri dicenti credit 3. Ex hac definitione patet præcipuum discrimen inter scientiam, et fidem ex eo repetendum esse, quod certitudo scientiæ; ut s. Thomas ait, consistit in duobus, scilicet in evidentia, et firmitate adhæsionis; certitudo autem fidei consi stit in uno tantum, scilicet in firmitate adhæsionis . Etenim in iis, quæ scientia cognovimus, nos ipsi conclusio nem ex principiis fluere perspicimus ; id quod non con tingit in iis, quæ fide tenemus. Fides autem in divinam et humanam distinguitur, quia ad assentiendum rebus quas ex nobis ipsis non cognoscimus, movemur ab au ctoritate divina, vel humana. V. De scientia latiori sensu accepta 62. Scientia, de qua in præcedenti articulo locuti su mus, significat perfectam notitiam alicuius rei, quæ pe eius causam adquiritur. At vero nomine scientiæ vulg 9uæ Proprietates genericas alicuius m ?nvpjJ l'afCle iaS subiectas habn' g"' PersPectiva> i'" qualitatem praioicato signihcatam inesse ; unde ipsæ, si relatc ad naturan,, considerenlur, hypothelicæ dicunlur. E. g hæc enunc.at.o, Omnes radii circuli sunt æauales. minfme de lcs sed ?dUeMn,i,lreUlUm-Cxifere' cuius?radii snnt Tequa esse £nSlif ir Sl.,clrcul"s vere est, omnes eius radios r m !•' 'dcaC an,mac innatæ cum non ab n nositum T™ '" an!m. foducanlur, aliquid in ex it m.n?ff'.~n Ver°. oaUld ' OUod extra animan> tum Pr ncini /. ^T^ H°C Præmiss> ™ argumencmco3 ";.?AmbuSi SCCUndM melhodum idealisti ionis mere ahs,^nt,,fiCa C,duJC'lUr' neraPe P™nuntiata raon s me.e abstracta, vel ideæ innatæ, obiectivam exi cr 3S„? Pnnc'P'a. vim habere nequcunt. Ergo •tivam r 1,1 ?,, qUa° SUnt C0&"itiunes scien ificæ, obie ;am assen rCrUm' secundum methodum idealisti arn, assequi non possumus. Qoænam sit melhodus psychologico-rationalis exponitur 15. Methodus psychologico-rationalis medium Jocum tenef m rhi°ndUm emPirT™> el melhodum ideJSm;ell Aim ea, m qua scentia tum ex faclorum observatione um ex pronuntiatis rationalibus conficitur. Scil cc undum hanc methodum mens nostra co^ni tionem scien ficam a,icuius • adipiscitur hoc ^. ^ ^g hencfit Z9 n qUam ref-^æsita pertinet, sensibu a™ oSne^ ITr,a rCtmet; al(ue ita ^ comparat ^n.t.onem scnsitivam, quæ cxperientiam eonstituit . I Experientia circa facta interna fit per vim reflexivam inteUo "e m^SPcXtdiUstem faCta TrDa °PUS £SJ^ ef.one auæ nnn ?n ' exa,n,nand,sa.ue ^nsistit, atque eaper! int eiaTnin^ Ja u 6° SG cont,net> ut "s, prout sibi occur nt, examinet, sed substantias substantiis subdit easque inter sese. Deinde illud, quod per experientiam cognovit, ope in ductionis reddit universale, atque ita ad propositiones universales progreditur, quas tamquam principia demon strationis adhibet. Denique ex his principiis ila compa ratis conclusionem scientificam ope syllogismi deducit1. Exemplo rem declaremus : Si quis cognitionem scienlifi cam huius veritatis, Homines libertate gaudent, adipisci velit, ita secundum leges methodi psychologico-rationalis progredi debet. Primo Socratem, Plalonem, Aristotelem, aliosque observans, deprehendit eos libere agere, et statuit hanc experientiam: Plures homines libertate gaudent. Quia autem in cunctis hominibus, qui sibi occurrunt, idem constanter perspicit, ex propositione particulari progre ditur ad hanc universalem: Omnes homines libertate gau dent. Eadem ratione sibi comparat hanc alteram proposi tionem universalem: Omnes homines sunt intelligentia præ diti. Deinde expendens, unde in hominibus libertas oria tur, facile perspicit causam, cur homines libertate fruan tur, in eo positam esse, quod intelligentia sunt præditi Hac causa, tamquam medio termino, utitur, ut syllogismurr conficiat, unde cognitionem scientiikam libertatis homi num eruit, ratiocinando hunc in modum : Omnia, qum intelligentia sunt prædita, libertate fruuntur; atqui homine. sunt intelligentia præditi; ergo homines libertate frui debent Aliud exemplum affert s. Thomas his verbis: Puta diu medicus consideravit hanc herbam sanasse Socralen febrientem 4 et Platonem, et multos alios singulares ho mines : cum autem sua consideratio ad hoc ascendit quod talis species herbæ sanat febrientem simpliciter, ho ''" qibus oflicio fungitur 3 Etsi experientia non sit pronrie caiisn rinf;.. ^da scientiam ducit. Etenim scientia ex principiis \ In lib. II Post., loc. cit. ™g. 39 et 48. De regressu. gignitur, principia autem, seu pronuntiata universalia al intellectu per inductionem efformantur, atque inductic i nonnisi ope experientiæ institui potest. Experientia igitu est, quæ materiam præbet, unde scientia efformari potest a Dicitur acquiri per sensum, quantum ad distinctionen j principiorum, non quantum ad lumen, quo principia co i gnoscuntur . Ad scientiam efficiendam secundum hanc metbodur inductione, et syllogismo opus est; siquidem inductio pe experientiam principia parat, syllogismus autem ex prin cipiis inductione comparatis conclusiones scienlificas dc ducit. Nibilominus mens humana scientiam proprie syllc gismo, non inductione assequitur; siquidem scientia no in eo consistit, quod principia cognoscuntur, sed in ec quod ex principiis iam cognitis res quæsita deducitui Quapropter secundum hanc methodum scientiam non adi piscimur, cum ab effectu ad causam, sive a sensilibus a intelligibilia ascendimus, sed cum a causa acl effectun sive ab inlelligibilibus ad sensibilia descendimus. Quo ut accuratius explicetur, advertendum est mentem nostrai in comparanda sibi scientia duplex terere iter, nemp progressus, et regressus, quippe quod ipsa in initio sciei tiæ ab effectu ad causam progreditur ; in complemenl autem scientiæ a causa ad effectum regredilur, ut ipsii effectus cognitionem scientificam acquirat. 5° Exinde consequitur in methodo psychol ogico-ratn nali scientiam per analysim, et synthesim acquin, H quidem ut analysis sit eius inilium, synthesis autem pe fectio. Etenim secundum illam methodum mens nostr ut paulo ante diximus, primum ab effectibus, vel a con positis ad causas, vel ad simplicia ascendit, deinde simplicibus, vel a causis profecta ad composita, et effecti descendit. Quapropter methodus psychologico-rational analitico-synthetica vocari solet. IV. Utrum hæc methodus ad scientiæ adeptionem opportuna sit, investigalur 17. In methodo, uti diximus2, ratio habenda est tu i In lib. III Sent., Dist. XXIII, q. III, a. 2 ad 1. Et /n lib. i Dist. XXIV, q. II, a. 3 c. Qui (habitus intellectus, seu pnn piorum) ad determinationem eorum (principiorum) sensu et n moria indiget. principiorum ex quibus mens proficiscitur, tum modi |uo procedi,n investigatione rerum. lam melhodum psv^hologico-rat.onalem ex utroque capile spectatam un 11 .pportunam esse ad scientiæ adeptionem his duabus nro(OSitiombus a^nobis demonstratur: P 18. Prop. la. Principiu, ex quibus mens in comparanda th sctenUa proficuci debet, nonaliæsse possunl, ITauæ n melhodo psychologico-ralionali adhibentur. ° Probalur. Pr.ncipia, ex quibus mens scientiam rerum £' / JP81"8 men,,s na,ura consentire debenf nam o,SdUnisid„"'en^aC adePliouem PPonuna nonalia es„ otest, n.s quæ cum natura menlis humanæ consenlit . tu ment.s natura, ut suo loco demonstrabilur expoulal, ut sænt.a a sensibus, quemadmodum s. Augustinus ^hoelr, atque ab in.ellectu perficialur '. Ergo prin P"seqdeben(m„C:: n°S-ra ^ ""V™ rerum P°™S mTaranfnr \,auæ J,rlmum cxperientia, deinde ralione 1P,1 } |,V huiusmofl' principia ea sunt, auæ ; me.hodo psychologico-rational! adhil enlur; nam m ea e usdem sancf Doctoris verbis u.amur, mens humana .mmuue 'Sr f"Cta ^ per SenSUS eorPoris peritur inde qaLl "am Pr° •nfi-imilatis suæ modulo capit, et u "i0;™ causas' Ergoprincipia, cx quibu ens I umana in comparanda s.bi scienlia proficisci debel Inlr essePossuut> nisi quæ in methooo psycholoeicolionali adhibeiilur. l=j^uuiogito ™,„/P/°P;'28-. Modus> ?" procedere debet in comranda slb, scientia rerum, ille est, gui adhibetur inme'rfo Psychologico-rationali. rrobatur. Ad scientiæ adeptionem tum analysi, tum ^rixdi diximus' prLdii me'ho°nsS 'i!iii|Psr0lnllrl"i. mai°r qU°ad |)n'mam par,ftmScienlia, uti " us, pcr cogn.lionem causarum, ex quibus res est 'i lsc;rH!,r°P,er ad SCienliæ adcptionem "ccesse esi,noscere et causam esse, et connexionem rei eum illa peTnnVU° ab TSa CnaSci,UrAl'lui ana•, c. 4, „. 2. _ 2 De Gen. ad Htt. tur causam esse ; synthesi autem cognoscitur quomodf ilUus phænomeni causam, quam quæ sumta est. lum, sive a scientiæ natura pelitis inniti debet. Ataui llis moment.s rationum quæ Ontologi ad suæ methodi ationem reddendam a logica hauriunt, nulla vis inest,rgo methodus onto og.ca esse ad scientiæ adeplionem nice opportuna nullo mre dicitur 25. Minorem probamus refellendo argumenta ab Onto>gis obiecta. Ilaque Ontologistæ conflciunt hoc anrumenjm. Si scientia rerum efficitur ex cognitione causarum cr quas ipsæ res fiunt, consequitur illam methodumesse d ipsius adeplionem unice opportunam, quæ a causis cffectus, sive ab intelligibilibus ad sensihV progreditur tqui Deus est pnma Causa, et primum IntelligibFle. Er-o la melhodus est unice opportuna ad scientiæ adeptionem jæ a Deo ad res creatas progreditur. 26. At huiusmodi argumentum nihil præsidii ad Ontogismi tutamen affert, quippe quod eius maior æquivo.tionc laborat. Emmvero ipsa ita dislinguenda esl: I||a ethodus ad scientiæ adeptionem unice opportuna est iæ progred.tur a causis ad effectus in via regressus ^descensus, conc mau ; in via progressus, sive ascen, neg. mai. Psychologislæ concedunt mentem humanam m. 7' sc'e.n!|am assequi, cum a causis ad effectus, sive ' mtelligibilibus ad sensibilia descendit, hac enim via ra Der causam cognoseit . At vero mens nostra, secun" ipsos, immediata cognitione causæ haud potitur, sed cam per effectus ascendit, neque Deum, PrimamCaum omnium rerum, potest aliter, quam per res ipsas, ueuectus suæ Omnipotentiæ, cognoscere. Ex co hntur scienlia est cognitio rei per causam, sequitur scienira a hcuiua > rei confici non posse, nisi huius causa cooscatur; sed quia cognitio causæ per effectus obtinetur, SUnf scient!ac a cognilione effeclus sumendum est. . iistant 1 Onlologislæ: llla melhodus ad scientiæ •und,,mmi.},mCe °PPorluna est' (iua res cognoscuntur du I, -lum ordræm, quem ipsæ inter se habent. ' uinsmodi ordo ex eo constituilur, quod prirao sit (US, et dein res ab Eo creatæ, hoc est, primo Intelli if~ret dGinde Sensibi,ia' Ergo^Lusid emiæ adeptionem opportuna illa est, quæ ab intelli ^Mibus ad sens.biha etiam in m progressus procedU Resp., Dist. mai. ; si cognitio rerum consideretur relata ad ipsas res, quæ cognoscuntur, conc. mai. ; sin consideretur relata ad modum, quo mens in rerum co gnitione progreditur, neg. mai.; conc. min. Neg. cons. Et sane, si cognitio rerum priori modo spectelur, procul dubio cognitio vera esse non potest, nisi mens rem in eo ordine esse cognoscat, quem in rerum universitate habet, quia cognitio tunc vera est, cum conformitatem habet cum re, prout hæc in se est. E. g., cum causa sit j natura sua prior effectu, cognitio causæ vera non est, nisi tamquam prior effectu cognoscatur. Item Deum, et res ab Eo creatas vere non scimus, nisi intelligamus Deum esse Primam Rem, et Primum Intelligibile. At si cognitio rerum posteriori modo consideretur, maior est falsa. Nam ordo, quo mens in rerum cognitione procedit, consenta neus esse debet naturæ ipsius cognoscentis, non vero naturæ ipsarum rerum cognitarum, quia cognitio non est affectio rerum cognitarum, sed mentis cognoscentis. Atqui mens nostra ita natura sua comparata est, ut non possit cognoscere id, quod est prius natura, nisi ex eo; quod est natura posterius, quia hoc magis notum ipsi est, quam illud. Ergo ordo, quo mens in cognitione rerurr progreditur, contrarius esse debet ordini, quem ipsæ res tenent. Ex quo consequitur mentem nostram primum eo gnoscere effectus, et ex horum cognitione ad cognitioneir causæ pervenire, et proinde ad Dei notitiam non nisi pei res ab Eo creatas assurgere. Neque dici potest hanc in versionem ordinis impedire, quominus mens cognosca verum ordinem, quem res inter sese habent. Namquc mens, postquam ex cognitione effectus ad cognilionen causæ progressa est, potest intelligere causam esse natun sua aliquid prius, quam effeclum, et postquam mens pei creaturas ad Dei cognitionem pervenit, facile intelligi Deum esse Primam Rem, et res reliquas esse Eo poste riores; atque ita verum ordinem, quo res inter sese col ligantur, cognoscere potest. 29. Inst. 2°: Res sunt intelligibiles ex eo, per quo £$&£%& arf" sunl nnn^r 1 Ur rcS 6SSe "lelligibiles ex eo quod auam inMMo ' •" S1&nificat &ms Abt. I. _ Dc methodo cclectica 31. Methodus eclectica, quæ eclelismus quooue dicitur ;" ' m et e.peditam viam ad scienLe^consecu o ^^ '^^?,eUsrw' onæ in SK '''' scientia conBcih r H~BeBM!_ -tqUe I,ldo Perfecta msinium usu,^rl ? °C methodus> noslra ælale, 'ius sta ui 1 LL,, _|,Ul0S pr.°Puatmus pro falso habetur, non quod materiam esse adslruit, ed quod ullos spiritus esse ncgat; et idealismus in errore ^ersatur, non quod spiritus esse asserit, sed quod corpora isse negat. Hinc, si idealismi, et materialismi pronuntiata unxens, non efficietur systema, quod utrumque complectiur, sed quod ipsum sibi repugnat, ncmpe, quidquid exnstit, est spirituale, et materiale. II. De ræthodo auctoritatis 34. Methodus auctoritatis, si in universum spectetur, in ;o posita est, quod scientia confici dicitur non ex notiiis ab ipsa mente comparatis, sed extrinsecus, hoc est a ievelalione acceplis. 35Prop. Methodus auctoritatis absurda est. rrobatur Inter methodi auctoritalivæ defensores non•uili uti liotemus1, contendunt scientiarum principia ex ievelat.one sumenda esse; alii, inter quos Lamennaisius % ocent nos ipsas veritates, de quibus agitur in scientiis, Kcvelatione accipere. Alii dcnique, uti p. Ventura 3, enliunt philosophi munus non esse veritates intellectua-5, et morales invenire, quia hæ ab educatione domestica, a tradilionibus generis humani apprehenduntur, sed Wiam illas demonstrarc, hoc est ab erroribus discernere, oiwmv, ac contra illarum adversarios, aut corruptores æri. Hinc sanciunt veram philosophandi melhodum esse '-monstrativam, non inventivam, sive inquisitivam. De v enseignement de la phil. au XIX siecle. s Zssai sur V indifference en matidre de religion, c. 12. Ve methodo philosophandi, Dissert. prelim. Iam contra illos, qui primam sententiam tenent, hoc adstruimus argumentum: Scientiæ naturam suam sumunt ex principiis, quæ in eis adhibentur. Atqui principia omnium scientiarum secundum eos Philosophos sunt revelata. Ergo omnes scientiæ revelatæ dicendæ sunt; ac proinde, admissa illa sententia, omnis scientia humana destruitur. 37. Illos autem, qui alterum docent, perstringere licet hoc dilemmate: Vel mens nostra cognoscit propriis viribus principia, ex quibus veritates, de quibus in scientiis agitur, promanant, vel non cognoscit. Si hoc alterum admittunt, sese scepticos esse profitentur, seu fa teri coguntur nullam veritatum cognitionem scientificam menti nostræ suppetere, siquidem cognitio, quæ ex rei principiis non deducitur, vulgaris, non autem scientifica est . Sin primum, ipsi sibi contradicunt, nam cum mens nostra principia ex se perspicere possit, et polleat ratione, qua ex principiis conclusiones deducere valet, certe cognitio veritatum est naturalis, proindeque ex Revelatione repetenda non est. 38. Denique contra sententiam p. Venturæ ita arguimus: 1° Mens nostra, ut ipse p. Ventura fatetur, verum a falso discernere valet; quod idem est, ac cognoscere quid verum, quidve falsum sit. Atqui cognoscere quid verum, quidve falsum sit, idem est ac invenire verum. Ergo, secundum eiusdem p. Venturæ principia, mens nostra verum invenire posse dicenda est. 2° Per demonstrationem illud, quod ignotum erat, deprehenditur, vel iliud, quod erat minus notum, notius efficitur. Atqui cum id, quod ignotum erat, deprehenditur, aut id, quod est minus notum, notius efficitur, certe aliquid invenitur. Ergo ipsa natura demonstrationis expostulat, ut per illam verum inquiratur; ac proinde discrimen illud, quod Ventura invexit inter methodum inquisitivam, sive inventivam, et demonstrativam, prorsus absurdum est. IV. Utrum diversæ scientiæ diversis methodis tractandæ sint 39. Jam demonstravimus mentem nostram primas cogniliones scientificas rerum nonnisi methodo analytico-synthegj 'teoacquirere posse. At scientia, utdiximus', potest etiam lation significatione accipi, ita ut denotet quodcumque syste.na cogni .onum, quæ ad certum quemdam ordinem rerum att.nent, atque scientiæ, si hoc sensu accipiantur sunt, ut quoque diximus \ inter se diversæ. prout sont d.versa genera rerum, de quibus ipsæ tractan. Quapropter nquiramus oportet, utrum cunctæ diversæ scientiæ un.ca methodo, an d.versis melhodis tractandæ sint. I. Vera sententia adslruilur 40. Nos s Thomam 3 secuti, scientias omnes eadem me Prnn0n,VCtan MB P°SSG lUemUP" Statuimus hTnc rroposilionem: "^ Scientiæ aliæ aliis methodis tractandæ sunt. Jil '!', Me"S ^versis viis in cognitione rerum proced, prout insæ,n se d.versæ sunt, et diverso modo ad ilhus facullates cognoscentes referuntur. At.iui res in quibus sc.enfæ versantur, sive considerentur n sui na" lura, sivc prout referuntur ad vires cognoscentes animæ l^LtriT ?r°jil? diversis viis mens eog, oscZe: cesse est. Atqui melhodus via est, qua mens in cognitione entatis progrednur. Ergo illas dlversis methodis mens nfre°St.n ^T T ^l1 id a,ifluo emplo confirinarc. In scientns physics alia sane methodus, ',nm,n, .• V,tlca llac">ndæ dicunlur, id non esse de sinulis . r z r;T,r^en"r' cv n,,ib,,s ^ ssfisffl : -,, °„°-' q °,'a SCnCS d>onslrationum incipit, et nrol-rcditur 21 esoe,;u0tC,,1nniCæ' ^ fJ'ntUesi innft™r, >%££ ium rcsolutione non raro analysi utunlur. Eudides, cl vetcres Defensores adversæ sententiæ refutantur. Philosophi, qui unicam methodum in cunctis scientiis adhibendam esse pugnarunt, ex diversis momentis ad doctrinam suam excogitandam permoti sunt. Nonnulli, ut Cartesiani, in cunctis scientiis methodum geometricam commendant, quia arbitrantur certitudinem, quæ scientiarum mathemalicarum propria est, perinde quærendam esse. Alii, ut Lockiani, et Gondillachiani, unicam methodum inductivam probant, quia orar.es scientias nonnisi eodem instrumento, nempe inductione, acquiri putant. Denique alii, inter quos Germaniæ Philosophi Transcendentales præcipue recensentur, unicam methodum in cunctis scientiis tenendam esse docent ex eo, quod unicum esse principium omnium scientiarum sibi persuadent. Hæc omnia falsa esse evincemus sequentibus propositionibus. llla certitudo, quæ propria Mathematicæ est, in omnibus scientiis quærenda non est. Probatur. Gertitudo cognitionis respondeat oportet naturæ rei, circa quam versatur. Ad hominem bene instructum, ait s. Thomas, pertinet, ut tantum certitudinis quærat in unaquaque materia, quantum natura rei patitur. Atqui res, circa quas scientiæ versantur, sunt diversæ. Ergo certitudo diversi generis in diversis scientiis sit oportel; ac proinde eadem cerlitudo, quæ propria mathematicæ est, quærenda non est in omnibus scientiis. Et sane in Mathematicis, ut idem sanctus Doctor inquit, certissima ratio requirenda est, quia versantur in iis, quæ sunt abstracta a materia, et tamen non sunt excedentiaintellectum nostrum. Ast eadem cerlitudo in iis disciplinis quærenda non est, quæ circa materiam sensilem versantur, materia enim sensilis mutationis est obnoxia; neque in illis, quarum obiecta humanas vires cognoscendi prætergrediuntur, cuiusmodi sunt substantiæ mere intellectuales ; illa enim, quæ omnino immaterialia sunt, non sunt certa nobis propter defectum intellectus nostri 2. Geometræ in universum methodo synthetica demonstrationes conficiunt; recentes methodum analyticam syntheticæ anteferre solent. 1 In lib. I Ethic, lect. III. 2 In lib. II Met., lect. 2a. Inductio unicum instrumentum omnium scientiarum esse non poiest. Probalur. In quolibet genere rerum, ut iam ostendimus, ad cognilionem scientificam alicuius rei assequendam induclione, et syllogismo opus est. Atqui, si sola inductio nullam alicmus rei scientificam cognitionem ner se nobis lag.ri potest, multo minus omnium scientiarum unicum mstrumentum esse potest. Ergo. U. Unicum esse nequit principium omnium scientiarum. Probatur . Mens nostra cognilionem veram tunc assequitur, quum hæc cum re, quam repræsentat, adamussim consenlil; quapropter scientiæ, quippe quæ derivantur a cognitione pnncipiorum, ex quibus res existunt, non possunl veram cognitionem rerum nobis præbere, nisi oarum pnncipia cum principiis ipsarum rerum omnino cohæreant. Quæ cum ita se habeant, argumentamur hunc m modum: Pnncipia scientiarum consentanea sint oportet pnncipns obiectivis, et realibus ipsarum rerum. Atqui species rerum, quæ sunt obicctum cognilionis humanæ, d.vorsæ sunl. Ergo diversa sint oportet principia coffniUonis humanæ Non tamen, ait s. Thomas, est possibile, quori ex sohs al.quibus taliter communibus possint omnia svUogizan, quia genera enlium sunl diversa 2 . Ex quo nrgumento colhgitur unitatem principii omnium scientiarum cum pantheismo, in quo unitas entis adslruitur, conærere; siquidcm, cum principia scientiarum rebus, de quibus in scienlns agitur, consentire debeant, necesse est \ Cf p. 78, ct 81-82. /.. / Poster., lect. XLIII. Monere hic præstat ab unico, nnC1p,o contradictionis, nempe, Non potest idem simul esse, et m esse, omnes scientias derivari non posse. Et sane, principium ontrad.ct.on.s procul dubio est supremum principium logicum, inippe quod rationcm reddit, cur principia communia omnium scienlarum vera s.nt; si quis enim invcstigare velit, cur de illis prinipns ne m.nimum quidem dubitari possit, statim deprchendit id x eo (•vcnire, quod, si falsa essent, idem simul affirmaretur, et rorctur. At vcro inde haud fluit illud principium esse huiusmodi •r ncipium suprcmum, ut ex ipso, velut ab unica causa, universa wenua promanet. Etenim principium contradictionis cst principium mmunc; ex pr.ncipio autem communi, utpole quod circa nullam peualcn, matenam versatur, nullius obiecti cognitio erui potest. -i s. Tnom., in cit. lib. I Poster., ibid., et lect. ut, si unicum esset principium omnium scientiarum, unicum ens re ipsa existeret. De methodo docendi Quid sit docere, declaratur Docere, secundum AQUINO (vedasi), non aliud est, quam causare scientiam in alio operatione rationis naturalis illius ' . Sane mentes humanæ sunl in potentia activa ad scientiam, quia ipsæ per lumen naturale intellectus co"noscunt principia, quæ sunt quædam semina scientiarum; proindeque docenlis non aliud munus est, quam mentem discipuli per signa exteriora adiuvare, ut hic ex principiis ei notis conclusiones, quæ principiis continentur, ratione sua eliciat. Ex his vides a magistro, non tamquam causa principali, sed tamquam causa adiutrice, scientiam in discipulo progigni; quia quantavis mediaad discipulum erudiendum magister adhibeat, semper discipulus ratione sua scientiam in se efficit, et tum vere scientiam addiscere dicitur, cum considerat utrum ea, quæ a magistro explicata sunt, vera sint, necne. Exemplo hanc rem idem sanctus Doctor illustrat, et confirmat. Quemadmodum medicus corpus ægrum ad sanitatem revocat, non quod ipse per se ægritudinem a corpore repellit, sed quod cibos, et medicamenta corpori suppeditat, quibus natura corporis ad ægritudinem expellendam adiuvatur; ita magister scientiam in discipulo gignit, non quia eandem scientiam suam ei tradit, sed quia per signa quædam mentem eius revocat ad considerationem principiorum, quæ naturaliter cognoscit, et conclusionum, quæ principiis continentur 2. II. Quacnam sit ræthodus, qua scientiæ tradendæ sunt 46. Non pauci philosophi, inler quos nuperrime A. Garnierius 3, non aliud discriminis inter methodum analyticam, et syntheticam ponunt, quam quod illa inventionem, Qq. dispp., De Ver., q. XI, a. 1 c. Ibid. 3 TraiU des famlUs, lib. VIII, c. 2, § 3. SlausCsec:iPu0enl(iOI,em " PM ^ SCntentiam " traLZZs?atnt{aS meth°d°> 0Ua inventæ . Probatur. Magisler, ut iam diximus, non aliter docet fe U„mmeqnU,aimnq„"0d """• ni])usuam. nempetrl ' niam argumenlalionem, qua ipse verum coffnosci, rW! pulo manifes.at; ct discipulus non sermone?sed ar.im atione, quam, ope illius sermonis, menle sua rS scienliam adquirii. Atqui, si discipuhu acientfam^non ioncma Zgh!ro diSCi'-' q"am 1o eamdem argumcnTalionem, qua hic scientiam invenit, mente sua rcnclii li qncl scentias non alia me.bodo radendas csse^ab illa qua mventæ sunt. Ergo. Id ipsum s. Thomas ' hoc fa Hi Kri °æCO„onPr0,bar^ d™ '-.hoZ invemion u uocinnæ non aliud interest, quam inter naturam m locinnæ autem est artificiosa. Atqui artis nronrinm ^t r clr^metfj0 met^di >^mK •£ .ioccssus, ac melhodi invendonis. cicn,i"m CU18S aUtCm',('U.aC VU'S° "reditur, addiscendi iui scienti lr°° ""enlionis, nu||a est. E(e„im ivereasaue v.pa " P /eJ,C 'nvenit' Pkrumque plures, wram nrinilnS,ngred' • CDCt ' Ut quænam llarum ad lud inieres „„^ )n,etn0d0'(|Ua "'venluni ab co csl, iaorem „, 'i „T ',ntCr v'alorem' ? sine ullo duce, e ' mih^vl' UCCal,qU0 ltCr KRrcdilup. Hic cnim, cum lu pech ne^i, gT'at' .qaat ad me,am oputam ducil, onec viamP ngI ; 'Jle autcm hac illac wcurrere debef igpedia tu ' qUa° ad mCtam Perducit' dtegt. -Ilamque 1 Loc. cit. gg Prænotiones de arte critica 49 Ouoniam ad alicuius scientiæ adeptionem veros !ibrorum auctores cognoscere, eorumque loca obscura m"erpretari plurimum confert, nonnullas de Arte crihca no iones ad calcem huius Logicæ exponere visum nob.s est. Criticæ, nempe iudicatricis nomen habu.t ars de aho rum scriptis iudicandi, eiusque pars, quæ de .nterpreta lione librorum regulas tradit, pecul.are nomen Hermeneu ticæ sive Interpretativæ habet. 50 Atque ut a definitionihus verborum ord.amur, genuinus est liber, qui eum habe. auctorem c.s,ej nræsefert, suppositus vero, s.ve spurius, si alium quam cu.? trihui ur, auctorem habet. Porro xnteger aud.t l.ber, nu non aliud continet, quam quod auctor scr.ps.t; s, quui quam illi additum, aut demtum sit, corruptuseU spec.at.u nlerpolalus, si quidquam add.tum, muHlus, s> demtum 51 Ut genuini a spuriis, atque mtegr. a corrupt.s li bris secernantur, tria' præ oculis taWa ^ 1 styte, nam certe spur.us est liber. si stjlus dij ersu sit a slvlo auctoris, cuius nomen præs efert; 2 eesi aclus essent.æ, agere autem est actualilas potentiæ. go si esse et actio realiter distinguuntur, necesse quoque > ut essentia, et potentia, a quibus, tamquam a princi- Mi actus promanant, inter se realiter distinguantur 3. iiismodiCn0nPOribl!S an.i,nantium dicuntur principium vitæ ; ast msmodi non sunt, nisi per animam. Esspntia animæ illud est, secundum quod per eam et in ea habet nadirZ aUlem s,SmT,cat ipsam essentiam, quatenus habet ordi \ op.t iTbmiiTTnew' cf s Thom'' De ente etessentia> c- S^ sa tonsutuuntur, prius cognoscat. Ms fil^M nabi!USp0teSt alia signincatione dici natudis, scihcet prout v.m facultatis, et modum onerandi 1 naturalem non excedit. Si habitus hac raTione nntu ;;.eie:[urab illa specie babitus • srx± 29. Habitus infitsus ille est, qui vel facultatern humanæ esienCail,CU,USmr,i S,Unt FideS' SPeS' et ^riK i, etsi naturah virtute aliqua rat one aconiri nnscii men ex .mmediata Divina actione sine natura K ' rip0, irare„m' efom" : ^T " Ap°St0'iS " ripiurarum, et omn.um I.nguarum, quam homines ner t Srfecto,8COnSUetudinem cquirere^possunt, licet nl 30. Quod si hahitus considerentur relati ad notentia Mbus insun,, i„ intellectuales et morales dividunlur pro„'t rt.nent vel ad inlellectum, uti scientia, velad volunta . uU temperanlia. Cuius divisionis ral o hæc es° Ilhe eiitiæ ind.gent habitu, quæ diversimodepossUnlor!t njl agendum; quia, cum huiusmodi potentiæ ex sui • ad dotcrm.natam, sive complelam opera ionem or Seta"baA,ri,„rnniSi Per babitUS evadnnt ToZtiL J.'etæ . Alqui potentiæ, quæ diversimode ordinantur $, TlC t^T^" V°CatUr '•"" prinapionan; vid. ^o^ir^ S£s£s^f ^s^^~ ^v^^r A.si.r^,, atque definitur,Ulud principiZ Z .orpus vivens per animam nutritur, augetur, et propaqatur 3uare tres ut diximus \ complectilur facuItfteT tt rum, nutntivam, augmentativam, et gcnerativam. Vegetaivum, inqu.t Doctor noster, habet pro obiecto ipsum corms v,vens per an.mam; ad quod quidem corpus triplex mimæ operatio est necessaria. Una quidem, per ouam sse acqu.rat : ct ad hoc ordinatur potentia genem"™ lVe.r°; P.er. 1uam forpus vivum acquirit debitam quanitatcm; ct ad hoc ordinatur vis augmlntativa. Alia vero r quam corpus viventis salvatur et in esse, et in quanitate debita: et ad hoc ordinalur vis nutritiva 3 ' t; 1?,?,asnutritiva est M"vu,qua vivens alimentum uisi nu iæ duæ desfrviunt generat,° est ul"ma °Peratio, cui ' se comnlecliiur n ..'. ^0'^ 'PSaS °Uodam modo ntimnc P Quare nos a Gregorio Cuvierio dis i" ^ esVprirn/one 7 nUtrit,'°ne defini1 • &™ "U" •inde ; iL™ °Peratl° > qnæ in vivenle annaret \t ni attrhni nmtaSat consequitr, vilam a noTs nulri n am CSSe-'si0niLer0 6X "Utritione notm"em vitæ tra ffimperfeXr m, l|Utr,„,°' CUm sitoPeralio vilalis wneriecuor, nullam harum complectitur. • I. Invetigator otroni opera.iones vi.ales in horoine smt rationa.es, an nalura.es od nI?i'lVjIUti exPloratum. certumque sumentes illud rion de70nstrauimus, nempe prineipium a „, 0 01 usmodi „ a,e°r,UnlUr' esse animam. a q-e n hominc Si r,nC,P,um esse eamdem animam rationalem -st.gamus utrum, nec ne admitli possit Perrahullii', Uectum, imo in ivia intn/,> • ?.em lIIo> Vul est secundum erfecior,i, 5&X£^fZ2Z7 ""^ T o, et ultima perfeetio vitæZLi' qu' |" "o. // /)e ^lntm., Ject VI ' L"Iy,;C V„~' reV8 ""'""'•. pnysique, Des sens exterieurs. DYNAMILOGIA Sthalii , aliorumque sententiam, qui, Scaligeri vesti giis insistentes, animam rationalem per rationem, et vo luntatem cunctas operationes vitales corpons producer opinati sunt. Operationes vitales hominis non sunkanationa les, sed naturales, hoc est, similes operationibus rerum o mnis coqnilionis expertium. Probatur. Etsi, ut suo loco videbimus, amma, quæ irr formatcorpus humanum, sit rationalis, tamen non largi tur corpori esse suum, prout est rationalis 3, sed esse ns turæ vegetaniis, quam in se continet. Atqui operationei quas anima in corpore edit, consentaneæ esse debent m turæ roO esse, quod ipsa anima corpori largitur. Ergo illa operationes debent esse tales, quales sunt operat.ones v modo spectant. i Theor. medica vera, Physiol. Exoticarum exercitationum liber de subtilitate ad Hieron. L danum, Exercit. 307, n. 3. i nn rliinr) a un. De Anim., a. M aa n. O c it ibid. ad 6. Hoc certe sibi voluit s. Basilius, cum it anTmam corpoH vitam impertiri suapte natura, non vero vA te; vid. Constitutiones Monasticæ, c. 2, n. 2. 's i q. LXXVII, a. 1 ad 3. e Gf s. Thom., 2a 2æ, , a. 3 ad 1. De facnltate sentiendi I. Qaædam notiones præslituuntur 42. Facultas sentiendi illa est, per quam anima unita orpori res mater.a Ies, quatenus materiales sunt, percipit læc facultas complect.tur sensus externos, et internos -xlern., quorum actus sensatio nuncupatur, ex eo nomen nmunt, quod versantur circa res exteriores, hoc est circa es quæ ips.s extnnsecus obiiciunlur. Sensus autem in n7lrn°mlne donantur.> 1uia spectant res sensiles, quæ n.mam per sensus exteriores ingressæ sunt. > til"? •enS.US utriusque generis non in anima sola, sed > amma s.mul, et corpore existunt, ac proinde ad actioessuasexerccndas.nd.gent quibusdam partibus corporis cuhar. quadam structura donatis. Hæ^ partes oraam, Zl'nStrUmenta d,c,a suntqia inserviunt animæ ad '' '„ sens '"es exercendas. Organa sensuum internorum r i Z,l °S Cc0r.P0rA,'. et orana externorum in di 2rJ US suPe-fic.ei illius resident. Sensuum autem lCr,°.rUm organum; quod odoratui inservit, nares, quod od heinT0' qU° aud'tU'' aures' quod visioni id> qnd eognoscitur, non „°si rporeun, esse possit. Atqui facuUas°sentiendi non nis s riffn na corP°rea exercetur ; omnes enim experimur n!„T unquam sent.re, n.si ope alicuius organi, ita ut quod organum corpori desit, aut vitio aliquo aboret i.oSZætar'bvUeSr qUaCPer ir'Ud ^™ fiun ^ EitaiU J,,-' P.crPeram aic.atur. Ergo obiectum ^in.iitatis est ahquid corporeum. '."'™ Pfoprie est organum tactus activi, tota autem nellis e Paaos. Christ. Compend. I. ? o 45. 2a. Anima per sensus una cum qualitatibus sensilibus eliam substantiam percipit. Hæc propositio demons tratur contra Reidium, Rosminium, Giobertium, aliosque, qui docuerunt animam per sensus percipere dumtaxat qualitates sensiles, e. g., colorem, saporem, odorem etc, non vero ipsam substantiam corporum. 46. Probatur. Nos per sensus percipimus qualitates non in universum, sed determinatas, et concretas. E. g. nos non percipimus colorem in universum spectatum, sed determinatum, hoc est, aliquid coloratum, e. g., album, aut nigrum. Atqui qualitates non sunt concretæ, et determinatæ, nisi prout huic, vel illi subiecto inhærent. Ergo nos non solum qualitates sensiles, sed etiam subiectum, cui inhærent, hoc ' est, substantiam sentire pro certo habendum est. 47. Illud autem concedendum est, quod substantia, cui qualitates sensiles inhærent, confuse, non vero distincU per sensus percipitur, quia illa ad sensus non nisi per accidens refertur. 48. Ut id facile intelligatur, explicanda nobis sunt diversa sensilium genera. Hæc sunt propria, communia et per accidens. Sensilia propria sunt qualitates, quæ ad sensus referunlur eo quod ipsæ determinant sensum ad sentiendum. Hæc dicuntur sensilia per se, etprimo, quia reducunt sensus ad actus suos. Sensilia per accidens sunt, quæ per se nihil agunt in sensus, sed ab ipso apprehenduntur ex eo quod cum sensilibus propriis coniunguntur. E. g., in lacte albedo est sensibile proprium visus, quia visus ex ipsa albedine ad eius visionem determinatur; dulcedo autem est sensibile per accidens ipsius visus, quia refertur ad visum ex eo quod cum albedine in eodem lacte coniungitur. Item, substantia corporum est sensibile per accidens cuiuscumque sensus, quia refertur ad sensus ex eo quod est subiectum sensilium propriorum. Denique sensilia communia sunt, quæ per se, sed non primo agunt in sensus. Per se, quatenus actiones sensilium propriorum quibusdam modis afficiunt, sive, ut aiunt, modificant. Non autem p rimo, quia nihil in sensus seorsum a sensilihus propriis agunt f. Hæc sensilia sunt qualitates Cf s. Aug., De lib. arb., lib. II, c. 3, et AQUINO (vedasi)., I, q. LXXVIH a. 3 ad 2. U5 quæ ex quantitate exislunl, e. g., magnitudo, figura motus. Sane hu.usmodi qualilates, etsi non agant in senTuS scorsum a sens.li bus propriis, tamen ad "producendam sensat.onem al.quid agunt, quia modificant ip am actionem sens.l.um propnorum. E. g. oculus aliler a ZkmZX. n.vis, al.ter a parva afflci.Sr. [am sensu sens™ Tprop • a et commuma d.sl.ncte cognoscil, sensilia aatem per accl iens confuse, qma j||, per se senlit hæc au7em ex eo solum, quod cum illis coniungunlur. Abt. Iir.— De nnmero sensuum externorum 49. Lockius dubilavit an præter aspeclum, auditum aulum odoratum, et tactum alii sensus in homine laTa/t Jod.ern. fautores magnetismi animalis contendunt ani-' nam .n sommo magnetico sensationes, ac alias a" iones ognoscenles exerere, quæ ad nullas am comnerL fa ultates revocari possunt. Denique BnlmesTuT? a| iaue -n t fien posse, ut homo novul sensum temp'o^ .ect^r,o( po Ha,r!S',qUæ ad se"^bilitatem externam iones aU10 Tr M ' ^0' SUU' SpeCi"Ce diversæ a",.°,nr qj P,llas exercentur, et actiones sentientes •ec.fice diversæ sunt, prout specifice diversa sunt ob e . ad quæ referuntur e int. hnm., lib. H, c. 2, § 3. 'nk°rC„Srle'na n°'nCn mai>^tismi animalis habet, guia pr0 cert0 nes„,,srPr°rC,CSSe cognitio sensitiva efflcilur ^•^SSi.1"' ^^ SenSati0 haberisineorganoproProbalur. 1 Obiecta sensilia sunt coroora Ainni ™ cxcipiendas SSffiSSr ftS^SSL?^!?!^ ST " B C r P/iu™/^"Pecia"1 eCsseqUe ""^ losonhn°'"r COnt,ra Rei dium '• et fere omnes recentes phiosophos. Cogn.lio est actio immanens, sive aclio trm.num habet .n ipso suhieclo cognoscenTe auba' nH t,(0sci° K°tUm' '|U°d cenoscitUrfsed 8ub ieciuu,,^ ofse nUi^hqU,° conse(luitor cognitionem haher '"on •osse, n.s. ob.ectum cognitum cur£ facuKale cognosceTte s.^ismi ^W P^nSrr eMe Senlentiam fantornn> idere non per ocu los sed „ 'n S°mn° ma8ne'ieo animum S f.caltatem laten.em fn ,v, PartCS COrporis> vel d, in. es eo „,„,'' U tates,alentes in anima esse neoueiint . Wal^.TO.r? vi-,lere per aiias partes e": •eclat, si vis viden, i„ T eenferant. Quod autem ad alterum structuraVt it VXK" 2??transfe"e'n'', s,,u,,u mP m „mmTlTi „Crn°,r StætranSfcrri diennt. Pæ" "> Possc fieri „ „ " m, U ! T CV,ncit hanc 'nutationem iorpus hnm„, 1 II" strnct,,ra ad "turam corporis hnm.ni faZt£zmZ TZXlUr 1836; Caro,i ™ echerches sur V entend. hum., c. 2. quodammodo coniungatur l. Atqui obiectum sensibile noB potest coniungi cum sensu, nisi per suam speciem, sive simililudinem. Ergo cognitio sensitiva fit per species rerum sensilium. 56. Minor demonslratur hunc in modum: Obiectum sensibile, ut cum facultate sentiente coniungatur, atque ita notitiam sui in animo gignat, debet in ipsam facullatem sentientem, sive in ipsam animam ingredi. Hoc posito, obiectum vel per seipsum, hoc est, per eadem prineipia, ex quibus constituitur, animam ingredi dicitur, vel per sui speciem, sive similitudinem. Atqui obiectum non potest per seipsum ingredi in animam, alioquin unum, idemque cum hac fieret ; id, quod proprium panlheistarum commentum est. Resiat igitur, ut per speciem, seu similitudinem sui in animam ingrediatur 2. 57. 3a. Species efficiuntur ab ipsis obiectis, non tamen ex eo quod aliquid substantiale, vel accidentale a cor poribus distrahitur, sed ex actione obiectorum sensilium it animam. Probatur. 1° Species ab ipsis obiectis efficiuntur. Ete nim experientia nobis testatur obiectum ipsum, quod sen timus, e. g., solem, esse simul causam cognitionis sensi tivæ. Si ergo cognitio sensitiva non fit nisi per specien obiecti sensilis, hoc ad illius productionem tamquam cau sa concurrere debet 3. 2° Nihil substantiale a corporibus avulsum in animar illabi potest. Et sane, anima est incorporea. Atqui fiei non potest, aiente s. Augustino, ut incorporeus animu I adventu, atque contactu corporearum imaginum cogitet ) Ergo. 3° Neque aliquid accidentale a corponbus distractnr in animam ingredi potest. Revera si id fieret, acciden in actu migrationis sine subiecto, ac proinde per se ex steret. Alqui accidens per se existere nequit. Ergo. i Cognitio contingit secundum quod cognitum est in cognosce; te ; I, q. XII, a. 4 c. Cf s. Aug., Soliloq., lib. I, c. 6. 2 Cf s. Bonav., In lib. IV Sent., Dist. XLIX, p. 2, a. 3, qresol., et De reduct. art. ad Theol. 3 Sensus, ait s. Augustinus, accipit speciem ab eo corpor quod sentitur ; De Trin., lib. XI, c. . Epist. CXVIN, c. 3. 4° Quod ! si species non est aliquid neque substanthlp inTeediatCurdei' T°t , °biec!o -Sffi JffSSi r ucl F l 0b,ectum aclione sua illam in anima producat. fct sane, sensus est intrinsecus indifferens ad pemp.endum hoc aut illud obiectum, ac proinde ali cS inlrin^00' et n0n aliud obiectum. Inm hoc prinecus sensn neCUm, non Potest esse res, quatenus exlrinecti a\Z^ TT Erg° Satis non es P™ducat in eo rTtefarSJl U "^" semitiva a'' rei efficialur, ensum f^Z ' ?"" ° v^To eXUrius Peciem suam ™ s;rsjr:v? mscipiendo in ? a 'specie rtpraZZit' MW ^™ ^™ ctus1enTuslaADarS SuscePtio sPeciei est quidam vitalis ronri,, pc • ^qU' aC,US Vltal,s non nisi earum rerum otes. !. ' q Se'pSaS .movent ad agendum ', et nihil SieJo in .m°Vere' n,S',0Vid cius species similitudo est: •d Tum^T n°U .eS.1 terminns. in quem cognitio fertur, ereipffim PrinCT'Um' CX q-U0 Sensus detcrminatur ad tis non pT, ' ab,pSa specie repræsentatam . Ergo K IibXI> c2 sThoi-> Quodlib.Ym, ii 'odar9;' s' av' /w m' 7 SenL> Distrn. • "! ; Cf B Alb. M., In Eth.f tract. II, c. 18. sThom., I, q. xil, a. 9 c, et q. XIV, a. 5 c. 1 analogiam secundum naturam, conc. ant., non habent analogiam secundum repræsentationem, neg. ant. Neg. cons. Et sane, ut aliquid repræsentet aliud, non requiritur convenientia inter ea secundum naturam, sed sufficit convenientia secundum repræsentationem. E. g., statua Herculis Herculem optime repræsentat, etsi forma Herculii non habeat tale esse in statua, quale esse habet in carnibui et ossibus %. Iam, etsi species immateriales nullam habean convenienliam secundum naluram cum rebus sensilibus, ta men habent cum eis convenientiam secundum repræsenta tionem 2, quia nihil prohibet quominus aliquid incorpo reum contineat in se repræsentative illud ipsum, quod ii re corporea est realiter. Igitur per species incorporea possunt res corporeæ a nobis percipi. 65. Inst. Simile simili cognoscitur. Ergo per species in corporeas res corporeæ percipi non possunt. 66. Resp., Dist. ant., ita ut medium cognitionis simi litudinem naturæ habeat cum subiecto cognoscente, conc ant., cum ipso obiecto cognito, neg. ant. Neg. cons. E sane, cum cognitio sit affeclio subiecti cognoscenlis, no vero obiecti cogniti, medium, quo aliquid cognoscitui simile sit oportet non iam obiecto, quod cognoscitur, se subiecto cognoscenti. Quocirca, cum anima sit immat( rialis, nonnisi per species immaleriales potest res coi poreas cognoscere. Illud igitur effatum, simile simili c ne operaliones suas i°nes '.. cqU enSUS commu's non cognoscit opera;,,'n °Perat'ones sensuum exle°rnorum. Ergo •^quam sensus commun.s exercct, est directa, non ?'i.Hi1rC;V,,;niUS facul,atis ohfactam, nataram, et modum, 1° Sens.aC In SUaS eXC.rCet' hæc adnotanda sunt: Sensus com.nun.s eo,pso, quod scnsaliones sensuum propriorura, sive externorum, earumque differentias sen tit, ipsa obiecta sensilia percipit, quia sensationes ab ob iectis suis seiunclæ esse nequeunt, et ipsæ sunt diversæ prout ad diversa obiecla referuntur; si ergo sensus com munis percipit sensationes, earumque diversitalem, diver sa etiam sensationum obiecta sentire debet. Quapropte duplex obiectum sensus communis distinguitur, unur proprium et directum, nempe sensationes, quæ per sensu externos habentur, et earum differentiæ ; alterum ind\ rectum, et secundarium, nempe obiecta sensuum propric rum 2° Cum sensus communis sit facultas senliens, organur sui proprium in corpore habere debet. Hoc organum vc catur sensorium commune, et est encephalum, sive, u aiunt, systema cerebro-spinale, quod cum organis sensuur propriorum per systema nerveum coniungitur ; unde fil ut sensus communis, qui illi alligatur, affectiones sensuur propriorum excipiat, et cognoscat. 3° Hæc facultas dicitur sensus communis, eiusque or ganum sensorium commune, quia est velut centrum sensuur propriorum 2. Scilicet, sicut centrum est principium, quo proficiscuntur, et terminus, ad quem lineæ deferun tur; ita sensus communis est principium, sive radix, v( fons, a quo vis sentiendi transfunditur in organa sensuui propriorum, et est terminus, ad quem affectiones sensuui propriorum deferuntur 3. Quocirca diversæ sensilium sp..„j ."a&V,ls 'cimere, et sibi repræsenlare 'tcst . Quod si amma per phantasiam percipit Z? rei, non rem ipsam, opus ei non estSenlh ?f ' . na!„u'rag:?etUrI.; qUare PerPhantasiara ?ef um etiam laginamur, cum hæ a sensibus remotæ sunt dnm ZX: VenS'buSPr.°Priis • et sensn communi 'res non prehend.mus, nisi hæ nobis adsint, quh per istls fa llales res ipsas cognoscimus. 4 P l,a~ ^roL^' i"' Phantasia "t ficultas sentiens. fett,".FaCU,ta-8-'('uæci'rca res sensiles versatur £ non est in,X,e?erCetUr' 6tauæ '" bel,uis e'iara si, non est intellectnx, sed sentiens: quh res sensilo t ob.ectum sensus; in statu somnii autem intellec tus 5 TJZSZT be"uæ denia-ue hSfc-KST ari nnr "i enS','.a,raaS'nari, præterea res ima s doninnn cura1v'g'laraas. sed etiam cum dorrni aVin-,nd? nnll. m°d° uh°minC.S ' Sed eliara belluas vi ac°sen "nH;P C ' U,am hæ ' nisi vi Pollerent sibi re cscntandi rcs sensiles a sensibus su.s remotas zl ?Li:qize-' quaita'robatur. Non possumus aliquid imaginari, nisi qua Cf !" ll°°y' ComP^d. theol. vtr.. lib. II c 3fi tenus aliqua figura induitur: quod quidem conslat tum ab experientia, tura ab ipsa significatione vocum phantasma1 tis, ac imaginis. Atqui figura ad quantitatem corporis pertinet. Ergo res sensiles ad phantasiam per quantitatem proprie, et per se referuntur. Diximus autem proprie, et per se, nam qualitates rerum sensilium etiam ad phanlasiam pertinent, ex consequenti tamen, et per accidens. Etenim, cum qualitates sensiles a quantitate seiungi nequeant, sequitur phantasiam eo ipso, quod fertur in quan-, titatem, ferri etiam in qualitates rerum sensilium. 81. 3a. Phantasia sine sensibus propriis, et sensu ' communi exerceri nequit. Probatur. Phantasia versatur circa obiectum, non prout in se est, sed prout in anima existit, quia phantasma, sive obiectum phantasiæ est repræsentatio obiecti sensilis facta in anima. Atqui obiectum sensile existit in anima, prout sensibus apprehensum est. Ergo actio phantasiæ sine actione sensuum existere nequit f. Expenentia idem confirmat; compertum enim est quemquam sensu aliquo carentem nihil posse imaginari de sensilibus, quæ illius sensus propria sunt; e. g., nec cæcus colorum, nec surdus sonorum ullas imagines habent. 82 Quod si cura Garnierio 2 obiiciatur nos multa imaginari quæ nuilo sensu fuerunt a nobis apprehensa, e. ff., montem aureum, in promptu s. Thomæ responsio est: Etsi phantasma rei, quam ante non percepimus, sit novum secundum speciem totius, tamen non est novum secundum partes, ex quibus componitur. Ita species montis aurei est nobis nova, sed non sunt novæ duæ species montis, et auri, ex quibus unica illa montis aurei spe cies existit 3. . k;£ 83. Duo denique circa phantasiam explicanda nobu sunt: 1° Quid sit, quod interdum per phantasiam non imaginem obiecti, sed ipsum obiectum repræsenlare no bis videamur; 2° quomodo fiat, ut phantasia ex imagini bus rerum, quas e sensibus hausit, novas imagines et formet., . . j 84. Quod attinet ad primum, præmonendum est iuar i Cf s. Aug., De vera Relig., c. 10. 2 Op. cit., c. 3, sect. 4, et c. 8, sect. 1. s Qq. dispp., De Malo, q. XVI, a. 11 ad 9. bio intellectus opus esse, ut cognoscamus utrum, necne •es, quas .mag.namur, reales sint. Quare quidquid impe IU, quom.nus intellectus iudicium illud exerceat, in™au a est, quamobrem non imagines rerum, sed res insas >ob,s repræsenlare videamur. lam huiu modi 1mpPedi nentum even.re qu.t lum ex parte animæ, lum ex p^arte orpons. Ex parte animæ evenit, quoties ipsa in nhan asma.e confingendo omnem vim suaTr, intendft; siqufdem" l . alibi d.ximus ', anima, quoties omnem vim suam Tn l.cuius facultatis exercitalionem inlendit, reliquas fecri ftes exercere non potest. Qnapropter, quotiesYnTma "b ehementem al.quam affectionem, totam vim sua.n inf baginem ob.ect, convertit, inlellectus non potest iudicTum Nhibere, ut d.stinguere valeat imaginem al "psa T nam repræsen.at. Ex parle corporis° autem dem evel l, quia vel ob soporem sensuum, uli fit in somniU !| I morbum a liquem corporis, uti'in ægr" et phreneti S ætio inlellectus impeditur 2. S pnreneti &>.Quod ad altcrum spectal, phantasia, ut diximn "umSrSeeduc,U.l-retinet: '^ aUtem' e,si non p"d . mota Z \ , Se"SU TVe,atUr',amen> Postquam ab . mola est, polesl ex se sola aliquid agere, auia in nm a ™™eTr>dZoym ^^.cesLnt^se^uMr se rc.in! „•• Quoc,rca' " Phantasia imagines rerum se ret net, eiusque actio cum aclione sensuum non ces ere^ur a?r'e ""^, •' aUOminns fPsa ""p" imagine s nihi h,°Ue ex. mnl,,s> variisque novas conflet/quls n.h.l hu.usmodi m rerum natura respondet. IX,— De Æslimaliya, seu Cogilativa S6. Æstimativa est,11, facullas, qua in rebus sensili s apprehend.mus aliquas qualitatcs, quæ ner sen s ZTl0^ v" innotescnnt. cg, illasessePnobsuti ^ aUt • X'aSVoCa,.ur au,em Mstimativa, quia per il eTmardS'JeUI,U(IiCamUS ali1ui0 in -2us sPensi ' esse quod sensibus non apprchendimus. tiens P' Æsttmatlm non t faultas intellectiva, sed •,10fbrxH,Cfe.%2AUg' °e THn> IibIX• ^, et De ctThom.,',,,. (,. 4 c. e, q v> ^ ^ ^ ^ Gen. DYNAMILOGIA Probatur. Facultates, quæ homini, atque belluis communes sunt, nonnisi sentientes esse possunt. Atqui æstimativa communis est etiam brutis; certum enim est ipsis inesse facultatem quædam de rebus sensilibus iudicia conficiendi, quibus ad vitæ conservationem opus illis est; e, g., ovis lupum inimicum et canem amicum iudicat, atque inter plures foetus, qui obviam ipsi fiunt, erga proprios tenero matris affectu trahitur; avis paleas ad nidificandum accommodatas a ceteris discriminat '. Ergo æstimativa est facultas sentiens. 88. Ut huius propositionis veritas magis perspiciatur. advertendum est aiiædam iudicia particularia circa re et rccognoscendi I robatur. Proprium obieclum memoriæ esl nræteritnm rout prælerilum est. Hoc posito, præteri um nronr t rac,er„um, est obiectum sensile, non vero intXibil1 p-Vd etlrZZT dPraCteritUm " •^SSftSl,j ' "s ?elerm'natum, dum e contrario intellieibile est "lclcrminatum, ac universale, proindeque ex n om„ ',vl;,mmdnS,dera,,UrAtaui natura faoJtads ex obieX ';' quod yersatur, sumenda est. Erjro memoria enm hifrod r C VerSCt,,r> fæ"^ senTicnse . Acce s cJmunif CU t8S cog"osee"f!i' M"e bomini cum belis communis es, non msi sentiens esse quit. Atqui bel .™™ pollere colligitur ex iis, quæ ipsaTagun . Habent, s. Auguslinus ait, memoriam et pecora et, al oqn.n non cubilia, nidosque repeterenf, non alfa "e "S„;fDCSC""t; neaue enim assuescer; valeW ™fisZ;Zl PCr memorian'2 • Memoria igitur est Si "n^Mi,fn Pr0P\fr°Ul esl 1™tdam specialis faW, nam eliam ad mtellcctum memoria pcrlinet sed craLl0C° eXP',Cabimus' du">. 4 c. • Om/W., lib. X, c. !7. iiLos. Christ. Compend. I. : (| æstimativæ, quæ imaginem rei antea apprehensæ ii phantasmate deprehendit; siquidem anima cognoscere noi potest phantasma, prout imago huius rei, et non alteriu esl, nisi similitudinem eius cum ipsa recognoscat, han autem similitudinem non nisi æstimativæ subsidio co gnoscere potest . Insuper, cum memoria sit facultas sen tiens, ac proinde sine organo corporis exerceri nequeat illud etiam ad eius actum expostulatur, in organo corpo ris, per quod anima vim suam ræmorandi exercet, aliquoi vestigium rei produci, cum res primum percipitur2. 94. Ad explicandum progrediamur ea, quæ ad reraini scentiam spectant. Aliquando rem antea perceptam cognoscere non possu mus; aliquando vero aliquam eius partem agnoscimus, € ex hac integram præteritæ cognitionis recordationem es suscitare nitimur. Si prius fit, oblivisci rei antea perc( ptæ; sin posterius, reminisci dicimur. Hinc s. Thoma reminiscentiam definivit, et explicuit hunc in modun Reminiscentia nil aliud est, quam inquisitio alicuiui quod meraoria excidit. Et ideo reminiscendo venamui idest inquirimus id, quod consequenter est ah aliqu priori, quod in memoria teneraus, puta si quærit mem ac memoria, sed tanim ut s.t quædam dos, quæ memoriara perficit, earaie belluina præstantiorem reddit. Re quidem vera £it.cog. tativa propter virtutem comparativan qna ob a ?en oJ, i ^™ ^1' n°" tamen facu,ta diverab ea cst, ita remimscentia excellit super memoriam fluarum, sed eiusdem naturæ, ac in ipsis, est. CAPVT IV. De facultate intelligendi Aw.I.-Cuiusnam naturæ sit intellectus, et quanam ratione res ad ipsum referanlur 97. Intellectus est illa facultas, cuius est apprehendere h Prout sunt immaleriales. Quaproptcr incoritioM Wlecfva secus accidit, ac in cogoWoe seositiRqai! imm.i! '• r sPec,es.' Per n"1 obiectum percipitur, mmatenalis, tamen ipsum obieclum a specic renr™ 'la>.n cst aliqoid materiale; in illa anjpc albmid,,r ," ,Tes' Prout ad •nlellectum referunlur di Ssa?t.i.br ra,io "' £-4 -W # ' '"'e,lectus esl facultas inorganica. Walur duobus argumentis ex ipsa natura animæ Cf"\^ '"^" i"m-' part2c. „a(ra rfawe, quia, postquam eogaovimn. ua DYNAMILOGIA 1° Anima humana supremum locum inter substantia sensitivas, et infimum inter substantias intellectuales tenet ; quamobrem tum facultates propriæ substanliarun sensitivarum, tum facultates propriæ substantiarum in tellectualium, quæ sunt intellectus, et voluntas, ei iness ?"xls::"one materiali Snecies a S reSete,:utratnh ab, inte"eCtU " Der ^em,.,,: txercet super phantasma, in uuo essenlia rpi ,,.. ciniUS mafef' b^oblegitur.' Hæ'c spec es TteZZ Ts 2Zhb,ntellectu PO^ibili, qui et ea specie ro esentT ' S'Ve 'PSe Sibi elTorulat similituainem1 rei Præsentatæ a specie inlelligibili, et sic rem ipsam in spcciem intelliaihilem J,?„, • \ El8:0 Potest cognoscere "e"'™ sibi propriam Lt^hLtf. pnnc,Pium • 9-0 cognoscit '•. 1. I., C,S,.' i,„? V '•>". ~ P„J ',. "£,",, ct • '-.... q. ii, .. i u ..telligit. Hæc omnia in præsenti, et sequentibus articulis singillatim explicabimus. Atque in primis, sicuti species sensibiles ad sensilivam cognitionem, ita species inlelligibiles ad mtellectionem efficiendam expostulantur. Dicuntur species intelliqibiles, quia repræsentant essentiam rei a qualitatibus materialibus seiunctam, in qua, ut diximus, ob.ectum in tellectus consistit. Intellectus sine speciebus mtelhgibihbus res intelliqere non potest1. . . Probatur. Cognitio, ut ahbi demonstravimus, sine coniunctione obiecti cum facullate cognoscenle effici nequit, atque hæc coniunclio, nisi fieri dicatur secundum simihtudinem obiecti, certe secundum ipsam eius naturam tien deberet2. Atqui prorsus absurdum est obiectum secundum suam naluram coniungi cum intellectu, quia per huiusmodi coniunctionem obiectum fieret unum, idemqu cum intellectu, omnisque realis distinctio inter utrumqu. tolleretur, id quod et per se absurdum est, et pantheismt adfine est. Ergo omnino repugnat intellectum intelliger res sine speciebus inteiligibilibus. 112 Circa naturam harum specierum lntelligibihum næ duo pro certis, exploratisque habenda sn>- .Prl^ " quod species intelligibiles a speciebus sensilibus differnnl nam species intelligibilis est immateriahs non solum proi in intellectu est, sed etiam prout refertur ad obiectum rc præsentatum, quia ipsa repræsentat obiectum condjnou^ bus materiæ exutum; species autem sensibihs est mm J> q. LXVII a 1 r s P' ', 2' q re°' a c' 3 h q. LXXXV, a. 1 ad 4 obiectum non iam in potentia, sed actu intelligibile, nempe essentiam rerum sine conditiombus matenalibus 118. Circa huiusmodi actionem inteliectus agentis hæc tria adnotanda sunt:, 1° Species, quas intellectus agens abstrahit ex phantasmatis rerum, exbibent obiectivas, sive reales essentias rerum. Nam res, quæ eodem genere, aut eadem specie continentur, reipsa consentiunt in essentia omni conditione materiali exuta, ita tamen, ut hæc essentia diversis modis determinala existat in rebus smgularibus. h g., natura humana, abstracta a conditiombus individualibus, ea est, quæ reipsa omnibus hommibus convenit, atque in unoquoque eorum secundum diversas determinationes existit exisiit . •• 2° Distinguenda est duplex abstractionis spec.es, nem pe abstractio per modum simplicitatis, et abstractio per mo Vdum composilioms, et divisionis. Pnma abstractio eadi citur, quæ efficit ut inlelligamus unum sine aho, sive s cob sideremus essentiam seiunctam ab acc.dentibus. Alter. consistit in eo, quod intelligimus aliqmd non esse xn aho vel esse separatum ab eo \ lam vero pr.ma, non vero al tera abslractio est ea, quæ f.t per intellectum agenlem Quæ quidem abstractio per modum simphcitatis, ut e. eius definitione patet, non expostulat, quemadmodum fa so ponit Rosminius', cognilionem, et col laUonem terw norum circa quos ipsa fiat, sed dumtaxat expostulat, u fpsi præcedat^phantasma, in quo intellectus agens essen tiam rei a conditionibus material.bus expoliet. 3 Ex eo quod notiones per abslract.onem .ntellectu agentis' efformatæ exhibent essenliam rerum exutam cot dftionibus materiæ, quibuscum revera coniung.tur,, sæ falsæ dicendæ non sunt. Re sane vera, potesl es. fa sitatt locns in abstractione per modum componU^ et divisionis, e. g., cum intellectus ncga mesM - essenti rei aliquod accidens, quod e. reapse inesl, at non in aD tractione per modum simplicilatis, qua considerajur e sentia ab aliquo, aut ab omnjbus ac cntibæ Miunet nam essentia rei, elsi cum accident.bus re ipsa conun tur, tamen ab his re ipsa quoque dist.ngu.lur, quapr 1 AQUINO (vedasi)., De ente et essentia, c. 4. I, , a. 1 ad 1.-3 2V. S., sez. X, c. 1, a. l/. J4J pter nihil prohihet, quominus intelleclus ad illam sine his His, quæ circa notioncm intellectus agenlis, eiusoue actionem a Scholast.cis staluuntur, explica.is, duo S denda nobis sunt: "ien 1° hanc facul.alem, quæ nomine intellectus aqenlis desig a.ur, reinsa ex.stere; 2 ipsum intellectum agen.em n„„ esse ahquid extra animam. 6 on 119. la. Admittendus est intellectus aqens Frobalur Essenliæ rerum materialium, quæ sunt ob •eetum mtellectu humano proportiona.um, non ex" tunt exlra animam, n.si in materia concrelæ, et in phanta mæ, a quo, ut diximus, cognitio intellec i a fni him .umit non nisi prout in maleria concretæ sunt kIx^,. ipsias phantasma.is maret, qu.a corporeum in incorporeum converterel. At m absurdum est naluram alicuius rei mulari. Ergo bSmS. ™£ T'; r°nCmin-'^9cons. Etenim Mr,,ctio illa non est realis, seu materialis, sed est inlen JgJ. s.ve logica, scilicet intellectus agens spe em n MeJui, nhf, Phantasmate ^"rmat, non qualenus re li . di J )nantasma eondit.onibus materiæ, sed quatenus ' l.t ad nudam essentiam rei sine conditionibus ma se uonm .im „"f '" Phantasmate obvolvitur. Quocirca wam Zd iffirf f"™? corPoream Pha"tasmatis in incor>ream, sed efficit umversale, et mtelligibile illud ouod phantasmate est singulare, et sensibife ' ° oTreVin^r :,!"letleetus a9ens> sivelumen intelligibile, ^res xntelhgibihs efficit, extra animam esse nonpotest. \ Cf s. Thom., loc. cit. Vid. p. 132. U s. Thom., I, q. LIV) a. 4 c, et q. LXXIX, a. 3 c. Hanc propositionem demonstramus tum contra Neoplatonicos, Averroem, Cousinium, qui contendunt lumen illud esse aliquam facultatem in se subsistentem separatam ab anima1, tum contra Ontologos, qui asserunt lumen lllud esse ipsum lumen intelligibile Dei. Probatur. Actio, qua species intelligibilis a phantasmate abstrahitur, est actio propria uniuscuiusque homims. Atqui non potest aliqua actio esse propria cuiquam, nisi a principio ipsi intrinseco proficiscatur ; nam prmcipium extrinsecum potest movere aliquid ad operandum, sed numquam efficere potest, ut illud, cui nullum agendi principium intrinsecus inhæret, actionem sibi propnam exerat. Ergo intellectus agens, quo species intelhgibihs a phantasmatis abstrahitur, aliquid intrinsecum animæ esse debet a. 123. Contra Ontologos præstat etiam hoc adnotare: DeuPler anima noslr. 3 po est ier um. 'nte"'f "d.! ProSrediturAtqui anima mimnm illfus a tffi fapCU,tatena.> UUæ est P"ncipium •eSE nuncupatur. fcrgo intellectus possibilis re ipsa aoimæ S^-S-iJSsxjsr^ esl facultas' mrSemffi1hn}e,leCtUS agens sua actione eBcit obiectum u intclhgibile, quia species ntelligibilis nuie nhi :STlal' 6l' efrCC,US actiO" quami;, dle0 us" ^Mffartaav $?£? ver° possibi,is fert pa snva fi!!"',:: r,qT, Potcntia "• reipsa iatelfectus pofsinilis ' aCU'US CSt In,e,,ectus A W "lad autem advertendum est, actionem abs.racti '. qLXXIX, . 2 c. _ 2 Cf p 9g ^ SK-Tci, J . "ft m,,.,, „. 9. CfP-^-t,,a:a^d'/:q';Sia.4eio^ vam intellectus agentis, et actionem receptricem intellectus possibilis eodem tempore fieri, quia ipsæ concur runt ad productionem eiusdem actus intellectivi ; causat autem, quæ ad eiusdem effectus productionem concur runt, simultaneæ esse debent, VII. De verbo intellectus 128. Verbum, sive conceptio a s. Thoma , post s. Au gustinum 2, nuncupatur repræsentatio obiecti, quam m telleclus possibilis in se efformat, et qua veluti m speculo cernit obiectum a specie intelligibih repræ8enUtam.y catur conceptio, quia est illud, quod in te llectus inj eip est a,iquiu '1'i'is, ut obiectumTmaua mT ^, Species inte,li Præsens intellectui lt s?t COenosciblle. Slt intrinse"vcat ad intellectionem' ;,, pr,nciP,Ium ' qaod iHum M cfformet sibi almm sp'ec em P°StUlatUr,' Ut intelletn cognitum sibi repraCat V.m.^fc ob,ecIt.um ve,uti cst quæ dicilur wi sw Atqui bæc a,la species tu cogni.um, "in rinsecus nf, "' obiectnm' tamquam •latur verbum. lntrlnsecus Præsens intellectui, espo SfintlllectTo e^iUSctPsr°vSi0niS-eXe0 connrmatur, is 3: quapropter obt nerl „on VZ 'nte"eCtUS possil , q^æ efflcitur aMnXcKLF" Tctm 8'm • W, quæ produnSrCtab%?ii^ JE 33. Haclenus de illa infn, '• qna ipse obiectum !?' peratione disputavi " materialiu„rcond,UonmhP.r0pr,r' "empe essentias "^cdiate apprehendit A ;US i?"?"".6 eXUtas' Primo ltus alias exerit operatio^ " CCtUS 'am in actu concosnitiones, ind°caT ',;?,,• ' T^6 coSnoscit suas ipationes exnlirw ' ra(l0ci,natur, recordatur. Ad has Consckn fci"8 Progreniai?ur necesse est 0 ^quæS æ?n?nt,buS aCC,pitur' est co" os> lum in.^llectivosUsatur MCa°gn,t V°S' tUm Sen scnsu, est cogniiio S , Cpta proPrio' et '• suasque inte Ilec°inn ° t?ras scire dicitur, etiamsi de litteris actu non cogitef ( Mens sui notitiam habitualem habet, qua poss, perc uere se esse 3 . Conscientia autem actua .s ea est, qn aHquis considerat se in actu animam habere , vel,, s Tugust"nus inquit, ea, qua anima adse cogxtandam qu dammodo 'red.V.ltque se aote conspectum suuu, se pomt 136 Iamvero hæc conscentia actua is lta ab Aquina nosfro explicatur. ln primis anima obiectum intell.g.b: sibi proprium, nempe quidditatem in mater.a corpor, existentem apprehendit ; deinde actum cognosc.t, quo lud ob iec™um apprehendit; et in illo actu se.psam cogn Icit In hoc aliquis percipit se esse,quod perc.p.t se in teU eere1 . Inde esplicatur, cur an.ma setpsam per Smcognoscere dicatur, seu per ipsam sui pr^sentm STdem ex ipsa mente est ei, unde poss.t .n actu Zdire quo se^actualiter cognoscat, perop.endo se, L° et alibi: Ad primam cognitionem (?a nempe liauis vercipit se habere animam) de mente habendam ficU ipsa mentis præsentia, quæ est pr.ncip.um æU „ 'Uo mens percipit se ipsam; et ideo d.ctur se cog, scerqe pefsuailn præsentiam . Sane anima, ope c, . Cf p. 123. Cf s. Aug., De Trin., lib. XIV, c. 6, n. 8. Qq. dispp., De Yer., qX, a. 8 ad 1. Ibid. c. s Op. cit., lib. X, c. 5, n. 7. 6 Ibid., lib. XIV, c. 6, n. 8. 1 . Qq. disPP.,De Ver., q. X a^ • ^ • ?• H, M 3 Ibid. ad 1 in contr. 9 I, q LXXXVli, d. Gent., l ^7 cientfæ actualis, se non in alia M n.i™ • # ssentiam suam mediaTst Vd Vse 1~ J?.2S onvers.onem supra seipsam inspicit smiplicem H.s præstitutis in primis definienrlum nobis est ., •um consc.ent.a sit specialis facultas dislincU at i Intei-" UnlellZ. C°mcimtia non esl °P° J... • V? a an,ma> ?"s.;;:,';;,j-f ••••• .-•. . Q de re Aquinas noster statuit animam mtelbgere cc se i i Intellectus cognoscit seipsum, et suum intelligere ; veniLet ouod "i ., -j,ICUI rel ' Per accide>^ ei e esse sem ner ' "fn acc,denS' a'enle sThoma, non °Per, nec oZYum '?, °mni,,US " Er?0 iulc'leclus non W . omn.um acluum suorum conscientia actuali Perceptio haKi:?E, ' P d,r,menda est hoo modo: "I an ma habetnr nh T °T,am PerccPti°num scm positionh attS,.', eamdem> ooam in prima parle 'lis e,°rum on" um'hXrem/PpC,'CePti0 auf"m a •es a nohis perdnTunh, " COdem temP°ris omento, dub2"', HI). II, c. 34 5 Gf eodem temporis momento, quo res percipimus, rerum ^epS appercipimus. It vero non habemus actua [em apperceptionem omnium percepUonum seos.tivarum iuw &m adepti sumus. Nam ut habeatur hæc apperce Suo, °Pus cst phantasiam reproducere spec.es, qu n t retinet, et memoriam reproductas recognoscere; atqu. uhantasia non semper, et continuo percept.ones reprodu, S nec semper mcmoria illas reproduc.as recognoscU ergo anima non semper habet appcrcept.oneu, ac tualen omnium perceptionum sensitivarum, quas lam adepta est 145 Prop 3\ lntellectus per illum actum, qui concten tiadicitur^non solum actus suos, sed etiam aclus volunla US pZaTui l\M, quod est in votanUte, etiam .quodarn modo in intellectu est, sive intelhgibthter est in amm ^uU intellectus in eodem subiecto, ac voluntas, mhærel ^t nteUectus uti suo loco demonstrabitur, est pr.nc.p.un, ?e quod vountas aliquid vnlt. Atqui illud, quod,ntel Sibiliter est in intellectu, sive in sutæcto intell.gente, a lo inteUigi potest Ergo inleUectus non ^ sotam ^ se.psu et actus suos, sed etiam voluntatem, et eius actus,nu ligU6 PProp V Anima habilualem corporis sui cognitione habet et ver tactum passivum etiam cogmlionem acluale, Probalur T pars. frabituali cognitione an.ma compar tufad seipsam"non aliter, quam,n se est, cognoscenda. itqui antaTcuidam corpori copulatur, cum quo comnv i^Le habet. Ergo anima seipsam corpor, copu atam bitualiter cognoscit, ac pro.nde cogn.tione hab.tual, . rnrnoris frui concludendum est. C \W Probatur V pars. Corpus per lactum pass.vum mutatur tum a rebus exterioribus, tum ab intenor.t T^ his intelligitur teneri non posse opinionem Leibnitii, qui K eepttones sine apperceptione existere poe doco. H • ^ > 1), neqæ opinionera Galluppn qu, oontend.t nullam he n p I centionem sine apperceptione (Lezz. etc, lez., fi'.J, niuio Leibniui vera est, si de apperceptione actual •n^Ugatur, sa si de apperceptione habituali. E contrano, op.mo GUePPgnit.onem su. corporis habet ex eo, quod corooH in mus, per tactum passivum actu experitur „"muta iones ' atio^ibu0, Cv°3r "Unt-At(|Ul h-æ ^ESR ratiombus vitalibus max.ræ consislunt. Ergo anima Der ctum pass.vum quamdam coguitionem experimenAlem •erationum vilalium act.u etiam habet. P Abt.IX. — De actu iudicandi 150I„tellectus humanus natura sua ita comparatus est, I JBi- 'Principe vital, et V ame pensante, c. 23 pf.xz:t j^^cff-- -. s\ I T VPf itUr vUam in "Peribus vitæ •' 1 2æ a CYU ">•>, lua aniu a r„r n. f "S"m """ tam1'"" specialem V >odi enim ??",.. T"6 0Derali°nes vi.alcs cognoscat; en.m co„n.Uo, ut. ostend.mus, per taclum passivum ob ut unico, et primo actu nequeat cognoscere qualitates simul cum essentia rei. Quare ipse primum notiones rei, et qualitatum adipiscitur, dein convenientiam, aut discrepantiam uniuscuiusque qualitatis cum essentia rei cognoscit . Hoc modo ipse de rebus iudicat. Quid sit iudicium, explicavimus in Logica 2. Quæstiones autem dynamilogicæ, quæ circa naturam iudicii versantur, hæ præcipuæ sunt: 1° Utrum iudicium intellectui, an voluntati tribuendum sit; 2° utrum omnia iudicia fiant per comparationem terminorum, an aliqua iudicia fiant ex instinctu; 3° utrum essentia iudicii in comparatione, an in affirmatione, aut negatione consistat. 151. la. Iudicium non est actus voluntatis, sedintellectus. Probatur contra Cartesianos. Actiones, quæ sunt specifice diversæ, reduci non possunt ad eamdem facultatem 3. Atqui iudicium, et volitio, nempe actus voluntatis, sunt actiones specifice diversæ, quia iudicium refertur ad verum, volitio autem ad bonum. Ergo si yolitio pertinet ad voluntatem, iudicium non potest pertinere ad ipsam, sed debet pertinere ad illam facultatem, cuius obiectum est verum, nempe ad intellectum. 152. Obiic. In quolibet iudicio mens vel assentitur alicui verilati, vel dissentit ab aliqua falsitate, quod idem est ac dicere mentem in iudicio aliquid amplecti, vel respuere. Atqui amplecti, et respuere sunt actus voluntatis. Ergo iudicium est actus voluntatis. 153. Resp. Conc. mai.; dist. min., amplecti, et respuere sunt actus voluntatis tantum, neg. min., sunt actus cum Yoluntalis, tum intellectus, licet diverso modo, conc. mm. Neg. cons. Et sane amplecti, et respuere non solura ad voluntatem, sed etiam ad intellectum pertinent, quia sicut voluntas amplectitur bonum, et respuit malum, lta intellectus, cum iudicium conficit, amplectitur verum, et respuit falsum. At ex eo, quod amplecti, et respuere mveniuntur non solum in iudicio, sed etiam in voluntate, inde inferendum non est iudicium ad voluntatem revocari posse; nam amplecti, et respuere diverso modo locum habent in iudicio, quam in volitione. Elenim anima Cf s. Thom., I, q. LVIII, a. 4 c. 2 24. 3 cf p. 103. in iudicio aliquid asserit, aut negat, quia cognoscit nræ dicalum cum sub,ecto convenire, vef ab eo discrenaro in vol.t.one autem aliquid vult, aut non vul°, qu ffi ^PZ°lPCr lnte"eCtUm PP-hendit/elesibibt 154. 2a. ludieia ab intellectu per comvaratinnem ; ermtwum, „0„ vero per instinetum fiunt, ne2e ea sTmul mstmctiva, et eomparativa esse possunt. ? .fc??rjma parS Contra Reidim. qia iudicia „•M^to, e. g ejro SMW corpora existunt etc, non ner com puta vi°nemiuddUi:-Um te.™™. seu per Sffi Puavt ludicia instinct.va, cuiusmodi illa sunt onæ con^nte^ri eXerU.ntUr' qU,> c^scatur' ZTo autem su„ 1' ;" rTgRant,æ te™inorum; comparativa "catum cu ' ' h; et a. 9. ' M. // 5., Dist. I, q. i, 'a. s ad 11. parare non possuraus, nisi eos iam cognoscamus. Ergo simplex apprehensio terminorum iudicio præcedat neces se est. 157. 3a. Essentia iudicii non in comparatione terminorum, sed in affirmatione, aut negatione proprie con ^isttt Demonstratur contra Lockianos, qui iudicium proprie in comparatione terminorum situm esse autumant: Intel lectus per comparationem ponit unum terminum ante al terum, sed eorum convenientiam, aut repugnantiam non cognoscit. Atqui sine huiusmodi cognitione nullum iudi cium efficitur. Ergo iudicium non in comparatione ter minorum situm est, sed in actione, qua intellectus termi norum comparatorum convenientiam, aut discrepanliam perspicit. Atqui intellectus cum perspicit aliquarn pro prietatem subiecto convenire, tunc affirmat, atque e con trario, cum cognoscit aliquam proprietatem subiecto re pu gnare, tunc negat. Iudicium igitur ex affirmatione, aut negatione proprie constituitur, et comparatio terminorum est dumtaxat medium, quod ad illud constituendum con currit. X. De ratione 158. Anima humana, quippe quæ infimum locum inter substantias intellectuales tenet, ad perfectam rerum cognilionem assequendam, præter simplicem apprenen sionem, non modo actione complexa mdicn, sed etian: actione magis complexa, nempe ratiocmatione lndigcf; quapropter ipsa pollere ratione dicitur. 159. De natura ratiocinationis in Logica disseruimus Hic tria circa rationem investigemus oportet : scilicet 1 utrum intellectus, et ratio sint una, an duæ facultatc intelligendi; 2° utrum ratio speculativa a ratione practia differat; 3° quid de ratione superion et inferion dicen dum sit. . . D, • 160. Ad primum quod spectat, non pauci nuperi FW losophi post Kantium 3 admiserunt specificam distinctio nem inter intellectum, et rationem. Contra eos demon stramus sequentem Qq. dispp., De Ver., q. I, a. 3 c. % I, q. LXXVI, a. 5 c 3 Critique etc, Introd. 161. lntellectus, et ratio non sunt duæ facultates mtelligendi, sed duæ denominationes eiusdem facultalis Probatur. Ratio tamquam facultas distincta ab intelie | ctu habenda esset, si obiectum, et actus eius ad obiectum et actum intellectus reduci non possent, sive specifice in ter se d.fferrent \ Atqui obiectum, et actus rationis ad lob.ectum, et ad actum intellectus reducuntur. Ergo non eSLai'arfa?ltaS lnt.eI,iSendi ratio, aiia autem intellectus. • ;ra?r Prima Pars minoris. Obiectum rationis est intelligibile, æque ac intelligibile est obiectum intel lectus. Ratiocinari, inquit s. fhomas, est procedere de uno mtellecto-ad aliud, ad veritatem intelligibilem coffno scendam3. Atqui intelligibile, sub ratione intelligibilis spectatum, est specie unicum, quia intelligibile refertur ad nostram virtulem intellectivam sub unica ralione im matcr.al.tatis. Ergo obiectum intellectus, et rationis est specifice unicum. 163. Altera pars minoris ita demonstratur : Differentia mooi, quo intellectus, et ratio verum intelligunt, in eo consistit, quod intelleclus immediate, sive intuitive, ratio autem mediate, sive dtscursive verum cognoscunt4; ex quo lluit inter modum, quo intellectus, et modum, quo ratio verum cognoscunt, eamdem esse differentiam, ac inter jquietem et motum, quia intelligere per intuitum est quætlam quies menlis humanac, et intelligere per discursum est qu.dam molus eius. Atqui quiescere, et moveri ad uiem prmc.p.um pertinent ; quia per eamdem naturam aliquid quiescit, et movetur. Ergo actio intellectus, et raUon.s ad idem prmcipium reducuntur, sive specifice inter se non differunt6. 164. Itaque intellectus, et ratio non sunt potentiæ ve.sæ sed sunt eadem intelligendi facultas, quæ luabus voc.bus des.gnatur, quia intellectus nomen de>umitur ab mtima penetratione veritatis, nomen autem | Cf s. Aug De lib. arb., lib. II, c. 6, n. 13. " U quæ diximus p. 103. I !,' ™. a8 V. 4 I, qUX, a. 1 ad 1. r .dElocumeri'U2: ^ST,!; l0C.P^™ -oba &J?pp-' De Ver-' 9xv>'1 c.' > 2, , a. 10 ad 2. rationis ab inquisitione, et discursu . Nihilominus hæc unica facultas, per quarn mens humana res intelligit, polius ratio, quam intellectus dicenda est, quia mens humana scientiam rerum non nisi per ratiocinationem assequi potest. 165. Quod attinet ad secundam quæstionem, explicandum in primis est, quænam dicatur cognitio theoretica, quænam practica. Theoretica vocatur illa cognitio, quæ yersatur circa verum, prout verum est, sive considerat in rebus rationem veritatis, non rationem operabilitatis. Practica autem est cognitio, quæ versatur circa verum, accommodatum ad operationem, nempe circa verum, prout norma operationum est, ita ut potius rationem operabilitatis, quam veritatis consideret 2. Ex duplici hac cognitione oritur distinctio intellectus, sive rationis, in theoreticarn, et practicam. Ratio theoretica, sive speculativa dicitur, cum in simplici apprehensione veri se continet; practica autem, cum porrigit ad operationem verum iam apprehensum. 166. Iamvero intellectus practicus applicans principia universalia ad operationes, iudicia particularia conficit, quibus decernit aliquid agendum esse, aut aliquid recte, vel secus actum esse. S. Thomas explicans modum, quo anima conficiat hæc iudicia particularia circa suas actiones, docet eam adhibere quemdam syllogismum, cuius maior est principium universale ; minor est apprehensio proprietalis singularis alicuius obiecti, in qua, ope cogitativæ, deprehendit quamdam simililudinem cum principio universali ; conclusio denique est iudicium particulare, quo intellectus applicat principium uniyersale ad cognitionem illius proprietatis singularis, sive illam proprietatem singularem ad principium universale redacit, atque ila aliquid agendum esse decernit. E. g., Filius tenetur patrem honore prosequi; at ego sum filius, Petrus est pater; ergo ego Petrum honore prosequi teneor. Quo in exemplo, maior exhibet principium universale ; minor complectitur apprehensiones proprietatum concretarum filiationis in me, et paternitatis in Petro, quæ per cogitativam fiunt ; denique conclusio est iudicium particulare, quo i Ibid., q. XLIX, a. 5 ad 3. 2 Qq. dispp., De Ver., q. III, a. 3 c. irincipium universale applicatur proprietatibus concretis ipprehcnsis in me, et in Petro . 167. His præmissis, contra Kantium, qui rationem spe:ulativam et rat.onem praclicam, taraquam duas diver;as facultates habuit \ hanc demonstramus Prop. Baho theoretica, et ratio practica non sunt duæ aadtates speafice diversæ. Probatur. Differentia, quæ accidentaliter advenit obieto non constiluit facultatem diversam ab illa, ad quam lud obiectum refertur. Atqui applicare ad opus coSnilonem ventatis, quod est proprium intellectus pracfic on pert.net essentiahter ad cognitionem veri, circa quam ersalur,„ ellcctus speculalivus, sed est aliquid accidenta"e isi cogn, t,on, Ergo intellectus practicus non est facuUas itell.gend, d.st.ncta ab intellectu 'speculalivo, sed est quæZ-XT° 'n.tellec'^. speculativif nempe i psam faculU:m inlelhgcndi extendit, sive applicat ad opus 3. 108. Kcstat, ut distinctionem rationis in superiorem et ifenorem, qnarum penes celcbriores Scholasticos pos s ugustmum ment.o occurrit, explicemus Katio infenor est quæ considerat veritates rerum, prout i rebus temporabbus, mulabilibus, et contingentibus^ex"unt, supenor, quæ considerat veritates rerum, prout re1 I-i-h '? veri.ta.tes æl,crnas, necessarias, et immutabis Intcllcclus D,v,n, ad quarum exemplar naturæ re ?at2?Z ?" COnd"æ •SU"tE rati0 inferior ''cH.i0 fj ? w6 re?' ex eo ' auod incolumitas so ctat.s id expostulat; ratio autem superior ex eo uod cus soc.etat.s auctor, et custos, hoc iubet. Illa appella. Henor qu.a res intelligit, et diiudicat secundum a|um, quod est ea lnfenus, nempe per principia nuæ ^ntemplatione rerum sibi eJrJ, ; Lec dicUur1 su° w,, quia res .ntell.g.t, et diiudicat secundum aliquid, n ut 1 ilh SUrnUS ' nemPe- Per DrinciPia æterna et dWntur qUæ Pnnc,p'a ex 'P8'8 rcbus CHormata 169. Illud autem cum s. Thoma advertendum est, ra J I,  . 1 ad 2. 2 0p. cit., sect. II, § 1. Cf s. Thom., /„ l,b. III Sent., Dist. XXIII o II a 3 iol 1 t s. Bonav., Centil., tionera superiorem, etsi ob dignitatem sit prior ratione inferiori, tamen ob operationem esse posteriorem ; nam mens humana ex sensilium cognitione proficiscitur, ac proinde æterna intelligere nequit, nisi prius intellexerit temporalia, quæ sensibus hausit '. 170. His præstitutis, demonstrandæ nobis sunt propositiones sequentes: la. Ratio superior, et ratio inferior non sunt duæ facultates speciflce diversæ. Probatur. Obiectum rationis superioris, et obiectum rationis inferioris spectata materialiter, hoc est in sua natura, specie ab se differunt; nam ratio superior versatur circa illud, quod est necessarium, immutabile, et æternum ; ratio autem inferior suam cognitionem ex rebus contingentibus, mutabilibus, et temporaneis attingit. At vero spectala formaliter, hoc est, prout ad facultatem mtelligendi referuntur, inter sese conveniunt, quia in aliquo intelligibili consistunt, cum res illæ contingentes, mutabiles, et temporaneæ a ratione inferiori cognoscantur non secundum earum conditiones materiales, sed in suis essentns, quæ sunt quodammodo necessariæ, æternæ, et immutabiles. Atqui obiecta, quæ formaliter considerata inter sese conveniunt, ad earndem facultatem spectant. Ergo ratio superior est eadem facultas, ac inferior 2. 171. Præterea, quemadmodum mens nostra ex cognitione effectus ad cognitionem causæ progreditur, et ex causa iam cognita ad effectum regreditur, ut penitiorem huius cognitionem sibi comparet ; ita ex veritatibus cognitis per principia, quæ ex contemplatione rerum temporalium, et mutabilium sibi efformavit, ad causam earum extollitur, nempe ad veritates cognitas per principia æterna, et immutabilia ; et ex his regreditur ad ventates, quas cognovit in rebus temporalibus, et mutabilibus, ut de ipsisrectum iudicium pronuntiet. Quapropter in exercitatione rationis inferioris, et superioris non nisi quidam progressus, et regressus obtinet. Atqui progressus et re i Qq. dispp., De Yer., q. X, a. 6 ad 6. 2 Cf s. Aug., De Trin., lib. II, c 4, n. 4; et s. Thom., I, qLXXIX, a. 9 ad 2. gressus, quibus cognitio noslra perficilur, ad eamdem ral.onem spectant. Ergo ratio superior, et inferior unam facultatem conshtuunt. 172. 2a. Ratio superior non est extra. vel supra ommam \ r Probatur contra Cousinium, qui contendit rationem super.orem esse medium, per quod Ratio Divina se cum ratione humana communicat 2, et contra Ontologos, secunJum quos rat.o superior est ratio absoluta, nempe ipsa Ra.0 D.v.na. In pr.mis, ratio superior eadem est facultas, ac •atio inter.or ; ergo sicut ista, ita etiam illa non est extra, el supra an.mam. 173. Practerea, Philosophi, quos hic refutamus, ideo :ontendunt rat.onem superiorem esse extra, aut supra aiimara, qu.a op.nantur immutabile non posse coLnosci >er ral.onem humanam, quæ est mutabilis. Atqui nedum epugnat, necesse est animam humanam per facultatem nutab.Iem cognoscere immutabile. Ergo horum philoso'horum senteut.a falso, et absurdo fundamento super 174. Probatur mmor. 1 Non repugnat animam humaam cognosccre immutabile per medium mutabile, nuia psa, cum res cognoscit, earum proprietates, et relalioes non creat, sed dumtaxal investigat, et dete P' 36 ct 37. Ci p. 137.-4 Cfs. Aug., De Trin., lib. XII, c. 7, n. 12, et alibi. sa non modo res intelligit, sed etiam illarum intellectiones revocat, et agnoscit. S. Bonaventura distinxit duplicem actum memoriæ intellectivæ, unum, quo anima speciem rei intellectæ in se retinet, alterum, quo reminiscitur rei per speciem repræsentatæ. Primus, aiente eodem sancto Doctore, est in anima instar habitus, quia potius statum, quam actionem significat, alter instar usus, quia per ipsum anima habitu memoriæ utitur. Præterea ille sine voluntatis nutu efficitur, hic fit ope reflexionis, et a voluntate pendet1. 176. Memoria intellectiva non est facultas, quæ ab intellectu specie differt, sed est quædam ipsius intellectus affectio 2. Probatur contra fere omnes recentes philosophos. Memoria intellectiva non est facultas ab ipso intellectu distincta, si duo, quos innuimus, eius actus ab ipso intellectu repeli possunt. Atqui illi duo actus memoriæ intellectivæ ab ipso intellectu suam repetunt originem. Ergo. 177. Probatur minor. 1° Retentio specierum intelligibilium, uti ab Aquinate observatum fuit, intellectui maxime convenit, quia, cum intellectus possibilis sit stabilioris naturæ, quam sensus, oportet, quod species in eo recepta stabilius recipiatur ; unde magis in eo possunt servari species, quam in parte sensitiva 3 . 2° Intellectus vi supra se suasque actiones reflectendi pollet ; hæ autem actiones in aliquo tempore existunt; ergo sicut cognoscere potest se in præsenti aliquid intelligere; ita cognoscere potest se atttea aliquid intellexisse 4. 178. Ex his perspicitur, cur memoria sensitiva sit quædam specialis facultas s, et non item memoria intellectiva. Nam specialis facultas constituitur ex obiecto, quod per se, et non ex obieclo, quod per accidens ad illam refertur. Atqui præteritum, prout est præteritum, cum sit particulare, et determinatum, refertur per se ad facultatem sentiendi ; ad facultatem autem intelligendi, cuius obiectum est indeterminatum, et universale, refertur dumtaxat per accidens, nempe quatenus ipsa supra suas actio i ln lib. II Sent. Dist. VII, part. 2, a. 1, q. 2 resol. 2 I, q. LXXIX, a. 7 c. 3 Qq. dispp., De Ver., q. X, a. 2 c. I, q. LXXIX, a. 6 ad. 2. 1A, zs^ivj&rs? sensiii? sit jnem ete „„„ es'se, ^S&S^S01^ ioSufoUsæSnCdei^!ematiS abn°rmitas 1-SS proposij JS" ^ ^^ • sensus, est facuhas inor ^z^r^t^T^ aræ ne aturas omnium rerna ma eriaM nTT,nte,,ieere posset !ectus est inlellisere „.;, m' £,taui Proprium in e in materi _rgo i„ ellectnm"^ l^ ''' qUæ habet sse pro ccrto habenflum est facuitatem rnorganicam 181. Probalur maior. Facultas m.a no~ „ •um exercetur, ad onnm „ reram^m,? ?a?-Uln T00" "natur, e. jr., visus aH ™i7, £ materialium deter '•Itasorganiea adc„„n„-^' ug°' S' in,el|ectus esset rnm matSun et Ce"e t? hanC ^ illain na'nram Rprrorr2.^ri^ ehet t nisHoafc8 " rT\Tl a,ind Per se ap^2S%SffZtt ei corpor™, ',-. eos d,.pB„Tit s. ThomaSj præcipue PP131-182. Cf p.,33-136. _ Cf p 4 p">.os. CnwsT. Compend. l .1 P" sensus non nisi singulare, et corporeum apprehendere potest1 E contrario, intellectus cognoscit essentiam qualita tibus sensilibus exutam 2, et ideo obiectum eius est im materiale 3, et universale4; quinimmo ex notiombus cssen tiarum rerum, quæ habent esse in materia ad not.one: rerum, quæ supra materiam sunt, assurgit \ Ergo obie ctum intellectus ab obiecto sensus ommno ditlert. 183 Probatur 2a pars. Anima res intelligere non, po test, nisi ope alicuius vis activæ, qua$ res actu intelhgi biles efficit, quia essentia, qualitatibus sensilibus exuta non actu, sed dumtaxat potentia in rebus est6; e contra rio anima ad res sentiendas non indiget ulla vi sentiend activa quæ res actu sensibiles efficiat1. Præterea, intel lectus,' cum aliquid intelligit, pati dicitur dumtaxat qui ab obiecto intelligibili reducitur a potentia ad actum; ser sus autem, cum aliquid sentit, pati dicitur etiam quia lrr mutatur organum, in quo facullas sentiens est. Insupe vehementia obiecti sensibilis sensum corrumpit; at veh - tigemas. exP°siulat, ut facultates appelendi in ABT.I.-De appetitu in universum spcclato £ sub r^JfaT'^""^0 appeti malum> "O" PPe, Ut n?Ta Sed '^, sive^,acwoW, iOBBitur mJV. L ^35' fIualenus "onum, cum quo W? J rramilunraraag,E"Tt,|Ur' "T bouum' ouod "lil cihnm 7, fc\ &• leo occidens cervum in ;88 I ann t?tuiU°nCOn,,UnSi,l,r °Ccisi0 a"ima " >peciraiumPfaCI?l,a,.nqUatT constitu't quoddam ge rinRuilur b "S,„ ;• d,C,,tUr " ' V "omfue an appetatu simphnter naturali. Appelitus elicitus est ille, quo anima ex cognitione sibi propria se movet, sive inclinat ad bonum1. Hinc, aiente s. Ihoma, desiderium in rebus cognoscentibus sequitur cogmtionem 2 . Appetitus simpliciter naturalis est, quo res, quæ cognitione destituuntur, tendunt ad finem suum 3 per inclinationem sibi propriam, quam Deus, auctor naturæ, unicuique illarum indidit ; ita ut cognitio obiecti, quod appetunt, non sit in ipsis, sed in Deo, qui ipsas m proprium finem ordinavit . Hic appetitus naturalis non est in anima quædam specialis facultas, sed, ut alibi diximus5, est communis omnibus animæ potentiis, prout hæ sunt quædam res naturales, et efficit, ut ipsæ ad exercitium actionum sibi propriarum naturaliter lnchnent. 189. Appetitus eliciti duæ species sunt, scihcet sensi tivus et intellectivus, quia cognitio obiecti, ex qua appe titus elicitus exoritur, nonnisi sensitiva, vel intellectiva esse polest. Appelitus sensitivus est, quo res obiectum lta appetunt, ut ipsum percipiant, nec tamen rationem, pro pter quam appetibile sit, cognoscant. Appetitus autem tn tellectivus, sive rationalis dicitur, quo res in obiectuu ideo inclinant, quod apprehendunt non solum ipsum, sec etiam convenientiam eius cum sui natura6. Ex his colli gitur 1° appetitum sensitivum esse proprium ammalium. quia ipsa appetunt illud, quod apprehendunt sibi utile; et delectabile, ita tamen, ut minime cognoscant rationem ob quam ipsum appetunt ; 2° appetitum rationalem ess( proprium naturarum, quæ ratione pollent, quia hæ co enoscunt non solum id, quod appetunt, sed etiam ratio nem, ob quam illud appetunt ; 3° in homine utrumqu aut turbatur. MM. Ex his, quæ diximus circa naturam appetitus iracibil.s, consequ.tur illum spectare ad defendendum ea, m quæ appetitu concupiscibili trahimur. Etenim, uti ex am dictis patet, cum concupiscimus aliquam rem dele ;">lem, cuius assecutio ardua est, exurgit appetitus rasc.bil.s ad ea amovenda, quæ illius conseculioni impe\ mento sunt, idque eo vehementiori præstat impetu, uo ma.or est cupiditas, qua in illam rem rapimur! Ea ropter appetitio irascibilis originem ducit ab eo, quod ppetitu concupiscibili expetimus, et desinit in tranquil loo11 m adePtionem, vel fruitionem 3. iJd. Appetitus sensitivus, sive concupiscibilis, sive ira ^1 Qq. dispp., De Ver., q. XXV, a. 2 ad 2. " /q/';LX^XI1' a' 5 C> Cf s' AuSEPadNebrid., Ep. IX n. 4 / Itb. III Sent., Dist. XXVI, q. I, a. 2 sol. l scibilis, brutis, atque hominibus, ut iam diximus , communis est. Attamen, prout in hominibus est, rationis imperio subditur; siquidem quilibet in seipso experitur, e. g., iram ex diversis rationis momentis concitari, vel augeri, vel comprimi2. Quapropter huiusmodi appetitus, prout in homine est, obediens rationi, atque participare aliqualiter libertatem voluntatis dicitur3. Illud autem advertendum est, rationem non omnino pro suo arbitratu appetitum sensitivum moderari posse, tnm quia in illius actum influit organum corporeum, cuius conslitutio, atque habiludo non pendent a ratione, tum quia interdum actus huiusce appetitus ex apprehensione sensitiva subito concitatur, ac proinde antevertit regimen rationis . III. De appetitu rationali, sive de voluntate, et primum de eius obiecto 194. Appetitus rationalis est, uti diximus, inclinatio ad prosequendum bonum ratione apprehensum. Iam hæc facultas ea est, quæ voluntas nuncupatur. Voluntas, inquit s. Thomas, est appetitus quidam rationalis5 . 195. Girca obiectum voluntatis, nempe bonum rationt apprehensum, hæc adnotanda sunt : 1° Obiectum proprium voluntatis est bonum absolute 6 , nempe universe acceptum, quia universale est illud, quod proprie a ratione apprehenditur. Hinc voluntas non inclinat ad hoc, vel ad illud determinatum bo num, sed ad quodlibet ens inclinare potest, quia omne ens ex eo, quod est, parliceps estcommunis rationis boni 2° Gum dicitur obiectum voluntatis esse bonum rationt apprehensum, illud etiam significatur, quod bonum, cui voluntas adhæret, ita percipitur, ut in eo deprehendatui i . I, q. LXXXI, a. 3 c. 3 In lib. III Sent., Dist. XII, q. I, a. 1 sol. la 2æ, q. XVII, a. 7 c. 3 Ibid., q. VIII, a. 1 c. Hæc definitio voluntatis a plerisque nu peris Philosophis reiicitur, quia putant omnem appetitum esse neces sarium, ac proinde voluntatem, si cum appetitu rationali confur-da tur, necessariam, non liheram dicendam fore. At nos omnino nega mus omnem appetitum esse necessarium, quia appetitus rationalis e. eo, quod est rationalis, liber est, cum ratio, ut mox oste ndemus, si radix libertatis, sive in causa sit, cur voluntas libertate gaudeat 6 Qq. dispp., De Ver., q. XXV, a. 1 ad 6. M jipsa ratio bonitatis, sive convenientiæ, quam habet cum propria natura. cc Si aliquod bonum, inquit s. Thomas, Iproponatur, quod apprehendatur in ratione bonl, nonau|lem in rat.one convenientis, non movebit voluntatem . 6 Uonum, in quod volnntas fertur, reale, vel adparens psse potesl, volunlas enim interdum fertur in aliquid veliiit. bonum quod revera malum est, quia intellectus illud veluti bonum ipsi exhibet. Quare dicendum non est pum Saisselo 3, voluntatem interdum ferri versus malum, forout rnalum est, sed potius voluntatem interdum fcrri taftos malum, quod sub ratione boni apprehenditur. 4 Voluntatis obiectum non solum in fine \ sed etiam n medns ad finem consistit; e. g., possumus non solum elle samtatem, sed et.am deambulationem, tamquam me lum ad assequendam sanitatem. Medium autem dicitur yoktum secundarium, et finis volitum principale, et causa ytendt, qu.a finis est causa, cur media velimus. Rursus ! ausa quæri potcst, cur ipsos fines veiimus, e. ff., cur elimus sanUatem; quocirca, ne infinitus progressus cau arum sine principio existere dicatur, admittendus est fi is,, qui ad alium referri non potest, sed simpliciter, et bso ule propter se appetitur, et rationem continet, cur etera omn.a appetantur. Hic finis ultimus nuncupatur 6. Art. IV. De aclu voluntatis \}^'nt^\S volun!atis> .nemPe voluntarium, ita definitur: ictto ab mterno pnnapio procedens cum cognitione finis ' 13 c'b mterm Pnneipio procedens significant actum ?m vppK. CX Pr°Pr,a vo,untatis inclinatione. Illa au n erba cum cognitione finis denotant actionem volun i vol. ?i"Vn ?b,ectum> 9uod apprehenditur veluti finis, V/, l qUOd aCt,° SDectat' et cuius gratia fit8 W. Voluntano oppon.tur involuntarium et £on ™/tm. Involuntar.um dicilur illud, quod non solum non Met a voluntate, sed etiam huius inclinationi repuguat 5 $'J!SPP\?° mal0> VI> • unic. c. l" 2æ, q. XIII, a. 5 ad 2. 1K&^J& "a Tll'Z' l ad 3' Gt C°ntr' • Iib' • ' a., c Huiusmodi, e. g., est actio, quæ fit per violentiam, sive coactionem, hoc est, ab exteriori principio oritur, obsistente voluntate, cuiusmodi est motus illius, qui ab equo rapitur, ut in vincula coniiciatur. Non voluntarium autem dicitur illud, quod a voluntate non proficiscitur, sed tamen voluntas ei non adversatur; e. g., non voluntarii sunt actus facultatum vegetanlium ; hi enim, cum sine ulla prævia cognitione fiant, a voluntate non proficiscuntur, nec tamen voluntas ipsis adversatur. Voluntas, prout refertur ad involuntarium, dicitur nolle, idest velle non aliquid. Nolo hoc, idest, volo hoc non esse l ; prout autem refertur ad non voluntarium, dicitur non velle, nam non voluntarium in mera negatione voluntarii consistit. 198. Ex definitione, quam tradidimus, actus voluntarii facile est intelligere, quid inter voluntarium, et spontaneum intersit. Spontanea dicitur actio, quæ ab interno quidem principio proficiscitur, prævia cognitione, qua apprehenditur obiectum, ita tamen, ut non cognoscatur relatio inter obiectum, atque actionem, quæ ad illud ordinem habet. Voluntaria autem, si prævia cognitio eiusmodi est, ut non solum apprehendatur res, quæ est finis, sed etiam cognoscatur ratio finis, et proportio eius, quod ordinatur ad finem 2 . Ex his colligitur 1° discrimen inter voluntarium, et spontaneum ex eo oriri, quod cognitio, quæ actui præcedit, perfecta, aut imperfecta est; 2° Spontaneitatem in actibus quoque appetitus sensitivi sine concursu voluntatis locum habere, et actionibus quoque brutorum attribui, e. g., canis, audita heri voce, sua sponte ad eum accedere dicitur; 3° turpiter errasse Cousinium, qui actiones spontaneas non solum liberas, sed maxime iiberas esse contendit3; cum enim acdones spontaneæ etiam brutis conveniant, ipsæ perfecfe voluntariæ esse non possunl; tantum abest, ut omnium maxime liberæ sint. 199. Denique actus voluntarius in elicitum, atque imperatum distinguitur. Actus eliciti sunt, qui per se ad volunlatem pertinent, ab eaque tamquam actiones eius pro 1 In lib. I Sent., Dist. VI, Exposit. text. 2 4a 2æ} q VI a> 2 c# 3 Vid. Fragm., Pref. et la lre edit. Cousinio adstipulatus est Saissetus, Diction. phil., art. Libertd. Jgg ; priæ immediate producuntur ; e. s., velle eliære m sentire. Imperati dicuntur illi qui%'er alias Sates a' voluntate motas perficiuntur, 'ita ut%d volunUtem SDe: ctent non prout ab ipsa producuntur, sed prouT psa movet al,as potent.as ad exerendos aclus sibi proprios ' V. De causis, quæ Toluntatem ad suum actum raovent 200. lllud moveri dicitur, quod cum sit in potentia ad plura, reduc.tur .n actum p\r aliquid, quod est ac tf larn voluntas, æque ac quælibet animæ flcultas es in potenna tum quoad exercitationem actus, scilicet prout es" n potenha ad agere, vel non agere, tum quoad mrtfe itionem, s.ve determinationem aclus, nemp^e prouTe 1 "„" -potenha ad agere hoc, vel illud. Quare volunUs ind t ahquo, quod eam moveat tum ad exercitationem, umad determinat.onem actus2. ™ eS?mJdr7niS,',°bieCtUm ab intdleet apprehensum illud I Probatur Appetitus non est nisi boni, ouod sibi ner preS mTstPr°POnitUr3 >>! W™° et bonEm Tneinm,; m°u?"S aPP,e"(m ; alqui aclus, ut æpe nnu.mus ex obiecto, ad quod fertur, speciem suam sum.t, ergo ob.ectum, sive bonum cognitum est fflo? imoiTaflr|Tna.,Ur,.actus voluntatis,8sive voTun. tem i 209 p deter,m'nat.onera actus. nr^„L0i)'.,2a' Volunlas in quibusdam suis actibus ab appetilu sensilivo movetur ex parte obiecti. Ilnnr°a'"[' Voluntas movetur ab apprehensione obiecti, TTnyZtTi Cl eonvenien.tisA.qui apprenhensio bon ivi VZ v ' P.°teSt mUlari CX motibus PPCtitus sensiPclUu senshS ' ^" m°VCri Potest ab P" loS" fxtTrn,miTC°gni,i0 boni' ct onvenicn.is non 1i ."..d V° ble,Ctl natu,ra' auam intelleclus deprehen, sed et.am ex d.versa habitudine hominis pendet. Al 1 i," 2M' '• '• • 1 ad 2. 1 2æ n IX a 1 c, V qp., />e F.r., q. XX.V, a. 2 c. Cf 'p. 163. Wpp. cu., q. XXII, a. 2 c. qui motus appetitus sensitivi habitudinem hominis variant. Ergo ex ipsis efficitur, ut cognitio boni, et convenientis mutetur. E. g., illud, quod videtur conveniens ei, qui ira flagrat, huiusmodi non iudicatur ab eo, qui pacato est animo 1. 204. Diximus 1° in quibusdam actibus; nam sunt multi actus voluntatis, in quibus appetitus sensitivus nullam habet partem. Huiusmodi sunt, e. g., amor iustitiæ, amor veritatis, aliique id genus. Diximus 2° ex parte obiecti, ut intelligatur appetitum sensitivum nihil in voluntatem directe agere, quia ipse est potentia voluntate inferior2. 205. 3a. Voluntas ad exercitationem actus tum a seipsa, tum a Deo movetur 3. Probatur la pars. In volitionibus finis est illud, in quod voluntas primo intendit; quapropter in volitionibus finis merito comparatur cum eo, quod in iis, quæ ab intellectu cognoscuntur, dicitur principium. Atqui intellectus ex assensu principiorum seipsum movet ad assentiendum conclusionibus. Ergo voluntas ex volitione finis seipsam movet ad volitionem eorum,quibus finem consequi potest4. 206. Ex qua argumentatione deducitur nullam repugnantiam in eo agnoscendam esse, quod voluntas seipsam movet, quasi sit simul in actu, prout se movet, atque in potentia, prout movetur; nam, ut inquit s. Thomas, cc non secundum idem voluntas est in actu, et in potentia, sed in quantum actu vult finem, reducit se de potentia in actum respectu eorum, quæ sunt ad finem, ut scilicet actu ea velit 5 . 207. Quod si quæratur, quid sit, quo voluntas, in aliquem finem intendens, seipsam moveat circa ea, quæ sunt ad finem, respondetur illud consistere in eo, quod voluntas inlendens in aliquem finem, vult, ut intellectus institttat consultationem, sive illam actionem, qua intelleetus media investigat, eorumque utilitatem ponderat. Et sane, cum voluntas aliquem finem sibi præstituit, e. g., sanitatem, opus ei est eligere medium ad illius consecutionem opportunum, e. g., potionem; et hæc electio, ut postea di la 2æ, q. LXXVII, a. 1. 2 i, q. CXI, a. 2 ad 3. 3 ia 2æ, q. LXXX, a. 1 c. 4 Qq. dispp., De malo, q. VI, a. unic. c. s ia 2æ, q. IX, a. 3 ad 1.cemus, haberi non potest sine præcedenti consullalione intellectus. Alqu. hæc consultatio intellectus a voluntate imperatur. Ergo voluntas est, ex qua aclio circa electionem med.orum exordium habet, ac proinde seipsam ad ea, quæ suntad finem, movere iure fticilur. Voluntatem acc.p.end. pol.onem præccdit consilium, quod quidem proced, ex voluntate volentis consiliari .sl ^luntas ad primum actum seipsam mnverel, hæc vol.t.o præviam consultationem intellectus lT alia0nvoU H tl0.?liam ^T"^ ^iuia^, et . ursu nliM? . v,a'!am consultationem, ct hæc alia con ^o ie consail|ni(?J,t,0nem1' et sic, iv, '., Qldispp., De malo clinatio naturalis. Solus autem Deus est, qui potentiam volendi tribuit creaturæ: quia ipse solus est auctor intellectualis naturæ. Libertalis nomine hic venit illa voluntatis proprietas, per quam ipsa in suis actibus exerendis a necessitate est immunis. Duplex autem, cum de libertate voluntatis humanæ quæstio est, necessitas distinguitur, scilicet externa, atque interna. Necessilas externa, sive coactio, est quæ ab externo principio infertur alicui contra propriam ipsius inclinationem. Necessitas autem interna consistit in quadam propensione,,qua agens impellitur ex propria sua natura ad aliquid prosequendum, unde necessitas naturæ etiam appellari solet. Hinc duplex libertas dislinguitur, nempe libertas a coactione, et libertas a necessitate naturæ. Illa tantummodo externam vim excludit, qua voluntas hominis invita, ac reluctans contra propensionem suam ad actus impelli possit. Hæc autem excludit quamcumque vim tum externam, tum internam, ita ut voluntas prorsus domina sit actuum suorum; unde etiam libertas arbitrii, vel liberum arbitrium appellari solet. His præstitutis, inquirendum in primis est, utrum voluntas libertate a coactione gaudeat. Voluntas in singulis actibus sui propriis, et intrinsecis libera est a coactione. Probatur. Si actus proprius voluntatis fieret per coactionem, nempe a vi extrinseca cogeretur, ipse secundum, et contra inclinationem voluntatis simul esset ; scilicet esset secundum inclinationem voluntatis, quia actus proprius volunlatis in eo consistit, quod voluntas in aliquid inclinat, perinde ac quidquam naturale alicui rei esse dicitur, si inclinationi naturæ eius sit consentaneum; esset autem contra inclinationem voluntatis, quia id, quod per coactionem fieri dicitur, inclinationi voluntatis adversatur 2. Atqui aliquid secundum, et contra inclinationem volunlalis fieri repugnat. Ergo actusproprius voluntatis a quadam vi extrinseca cogi repugnat, ac proinde voluntas in actibus sui propriis libera est a coactione 3. 1 I, q. CVI, a. 2 c Cf p. 167.— 3 Cf s. Anselm., De lib. arb. c. 6. 212. Hanc veritatem intima cuiusque experientia conl firmat; siquidem quisquis vel plebeius conscius sibi est se I a nulla vi extrinseca impelli posse, ut velit quod non vult aut noht quod vult. Diximus in actibus sui propriis, et intrinsecis; nam violentia mferri potest in actus, qui a voluntate imperantur, et sme membris corporis perfici nequeunt. At vero violentia in hos actus infertur, non quatenus ipsi actus, qui a voluntate promanant, efficiuntur per coactionem, sed quatenus membra corporis impediuntur, ne voluntatis lmpenum exequantur. E. g., sume aliquem ad supplicium trahi; certe tota vis, et coactio trahentis numquam etticiet, ut ille velit ad supplicium trahi, aut nolit id, ' quo opus est, ut ad supplicium non trahatur2. Quod si reus ahquando suppliciorum immanilate defatigatus conhtetur crimen ab se patratum, voluntas eius revera non cogitur, quia ipse reipsa vult hanc confessionem, quum lllam mstar boni apprehendat, nempe tamquam opportunam fmiendis tormentis. Hinc fit, ut reus, etiamsi permulta, et exquisita tormenta patiatur, tamen possit numquam suum animum inducere ad illam confessionem, si nullam boni rationem in ea deprehendit 3. VII.— Declaratur nalura libeitatis arbitrii 214. Libertas arbitrii, ut s. Thomas inquit, eonsistit in potcstate ahquid eligendi ; nam libertas arbitrii, ut diximus, reddit voluntatem immunem a quavis naturali neccssitate, ac proinde cfficit, ut ipsa dominetur suis actiuus ; voluntas autem suis actibus dominari diciturex eo quod potest hoc, vel illud eligere0. 215. Ex eo autem, quod libertas arbitrii consistit in electione, sive, ut idem s. Thomas inquit, in præacceptione unius respectu alterius\ deducitur contra Waddigtonumtvastum, ahosque, libertatem arbitrii, prout homini conven,^c potest, expostulare momentorum consultationem, seu deliberationem, quæ constituitur exeo, quod volun 1 l!.fe' q' VI' a' 4 c' 2 Ibid; loc cit. iW., q. cit., a. 6 ad 1. I, q. , a. 3 c. ) ia &e172' 6 !^LXXXII, a. i ad 3. 1 ^, q. XIII, a. 2 c— De V ame humaine, c. 5, sect. 2. tas, cum intendit in aliquem finem, investigat naturam mediorum, eorumque utilitatem ad illum finem assequendum. Et sane, non potest unum præ alio medio eligi, nisi natura mediorum, eorumque utilitas ad finem assequendum agnoscantur. Atqui homines hæc nonnisi per ratiocinationem, ac proinde per deliberationem cognoscere possunt. Ergo deliberatio est accidens necessarium libertatis humanæ . 216. Libertas arbitrii vocatur etiam libertas indifferentiæ, quo nomine significatur eum, qui agit libertate arbitrii, non esse delerminatum ad unum, sed dum unum agit, aliud quoque agere posse. 217. Hæc autem indifferentia versari potest vel circa actum, quatenus voluntas potest velle, vel non velle; vel circa obiectum, quatenus voluntas velle potest hoc, vel eius oppositum, vel aliud quidpiam2. Hinc exurgit distinctio libertatis indifferentiæ in libertatem contradictionis, contrarietatis, et specificationis. Libertas contradictionis, vel exercitii consistit in eo, quod in potestate voluntatis est elicere, vel non elicere aliquem actum, e. g., amare vel non amare aliquid ; libertas contrarietatis consistit in eo, quod voluntas potest velle aliquod obiectum, aut eius oppositum; libertas specificationis consistit in eo, quod voluntas potest velie hoc, aut quidpiam aliud. 218. At vero, indifferentia, quæ contradictionis dicitur, ad libertatis essentiam constituendam sufficit ; nam, etsi voluntas non possit agere contrarium, vel quidpiam aliud, tamen, dummodo possit actiones suas elicere, vel ab eis abstinere, sui iuris est, et dominium in actiones ipsas exercet 3 219. Præterea, indifferentia considerari potest etiam ex illa parte, quatenus actiones ad ultimum finem spectant, nempe in quantum voluntas potest appetere id, quod secundum veritatem in debitum finem ordinatur, vel secundum apparentiam tantum 4 . Si indifferentia ex hac 4 ln lib. I Sent.y Dist. XI, q. I, a. 2 sol. Exinde magis patescit error Cousinii, qui, ut diximus (p. 168), actiones spontaneas cum liberis confundit. 2 Qq. dispp., De Ver., q. , a. 6 c. 3 Contr. Gent., lib. II, c. 47. Qq. dispp., De Ver., loc. cit. parte considerctur, inde illa liberlas cxurgit, quæ in n0testate rccte, aut prave agendi consislit. h 9 P 220. Hæc autem indifferentia recte, vel nrave asendi p' :::,,beri arbitrii,?°n n™il™ -•• VS£ sP. nnLr^dnYii 've peccandi a fine, ad quem liber.as debertatl''pH Lt? |,r,°lnde n°" SPectal ad senliam li "t 0,n'rP Lr,-,amT(l"am Vl.t,um libertatis habenda esi . yuare lpsa, uti s. Thomas inqu (, non nisi aliauod Hgnum hbcnatis est, sicut acgriludo esl signum vilal" Abt. Vlll.-lnquirilur, an sit in hominc libertas indifferenliæ Declarata natura liberlalis indifferenliæ, inquirendum esl, ntrum ea voluntali humanæ concedenda si. i&y frop. 1 . Vohmlas non est libera liberlate indiffi ezf bonum universate' et ^oizT^tat pr1till!rnmC,U nonbet.natUraC PrJ°prium eSt au -clo ?o,a S 1 .possibihtas, sive eapacitas subditur >. Ergo voluntas . .1 m;rm.U,mnerSa,e' Ct Perfec,um nnNun^domi um ^r^^ff„s3£ po,est- ac proiude I "> Ub. II Sent. Dist. XXV, q. I, a. i ad 2. Cf s. Anseln,., ]>e lib. arb., c. 1. ' CfSs TAu"Inf1' m' "v8 ad,n-4 Q(lWDe ^">. 2a. Voluntas circa bona particularia gaudet libertate indifferentiæ. Probatur. lllud obiectum ex necessitate voluntatem movet, quod est ipsi adæquatum, nempe in quo nulla ratio mali apprehendi potest . Atqui huiusmodi non sunt bona particularia, quia in omnibus particularibus bonis potest [intellectus) considerare rationem boni alicuius, et defectum alicuius boni, quod habet rationem mali . Ergo bona particularia voluntatem ex necessitate movere non possunt ; ac proinde voluntas ita ea vult, ut potestatem ea non volendi habeat 2. 224. Præterea, voluntas tendit ad bona particularia non per modum naturæ 3. Atqui voluntatem tendere ad aliquid non per modum naturæ, idem est, ac ipsam non esse determinatam ad illud, eo modo, quo causæ naturales sunt determinatæ ad unum. Ergo voluntas circa bona particularia gaudet vi electionisf seu libertate indifferentiæ. 225. Maior ita demonstratur. Voluntas per modum naturæ tendit ad beatitatem, et ad media, quæ cum illa necessario coiligantur. Atqui bona particularia non constituunt beatitudinem, ipsaque vel non sunt media, quæ cum illa necessario colligantur, vel, etsi quædam eorum ad illam necessario referantur, tamen hæc relatio evidens nobis non est, quia omnes quidem norunt beatitudinem esse perfectum bonum, sed nemo, dum in hac vita versatur, naturaliter apprehendere potest obiectum illud reale, quod beatitudinem reipsa constituit, nempe Deum, uti in seipso est, perfectum bonum. Ergo voluntas ad bona particularia non tendit per modum naturæ . i la 2æ, q. XIII, a. 6 c. Ibid., q. X, a. 2 c. 3 Qq. dispp. De Ver., q. , a. 4 c. I, q. LXXXII, a. 2 c. Exinde intelligitur, cur voluntas hominis, dum homo in hac vita versatur, non ex naturæ necessitate, sed ex propria determinatione ad Dei amorem feratur. Etenim Deus, ut inquit Caietanus (in cit. 2 q. 82), etsi sit in se maius, et eminentius universale bonum, quam beatitudo in communi tamen non est evidens, et apparens nobis sub tali ratione, sicu beatitudo . Ex quo fit, ut iudicium, quo ratio decernit Deum a mandum esse, fiat cum indifferentia, scilicet ita ut aliter etian fieri possit ; quocirca volitio, quæ consequitur hoc iudicium, noi determinatur ex necessitate naturæ. Deus, inquit s. Thomas, du pliciter potest considerari, vel in se, vel in effectibus suis. In s quidem, cum sit ipsa essentia bonitatis, non potest non diligi; un Argumenta, quibus voluntatem liberlale indifferen mæsCUn.Ca, ;°"a particularia Pudere oslendimus, adeo fi"ma sunt, ut rem plane definiant ; ipsa enim a pronria ac inl.ma e.us natura petita sunt. Sed quoniam omnibus AVll, et XVI I, puta Hobbesio, Collinsio, Bavleo Helve tm, Lamelno nihil magis cordi fuit, quam iit hoc Capita e dogma e.hicæ, et Theologiæ tollerent, a ia argu.mena ad..cere luvabit, quæ non quidem solidius sed Inculent.us I.bertatis existenliam patefaciunt. fJ..i,.?S a,expeJrientia J"culenter edocemur nobis inesse tacultalem el.gend. unum præ alio. E. g., interna exnenent.a compertum mibi est! me ila velle tleambulafionem ut possim eam non vellc, brachium ita movere TZl i du|S:erere'.n {? '° ^ ? ' \J^™ sit otio iiduigcre Jn hls, sexcentisque aliis volitionibus tanta e aaue Zt n°Stra eli?endi P°tCSlate couscii snmus? tanomfnio lh;:,a expen,nur 'Psas Ple° uustræ voluntatis omuuo sub.ic, ut .n antecessum eas disponere, et nræ fe-wn".?^ F,qUi in, haC eligendl' P°teState libertas roimi cons.stit. Lrgo voluntatem noslram liberlate ar iusdern0?^." Cer'° CCr,iuSest Accedit 'luod 'eslimonio ins em inl.mæ exper.ent.æ novimus animam noslram ob benc gestas gaudio perfundi, et si quando fiaSitium lu, dam patrar.t, acu.is slimulis tangi,' tædioque8 labe Mlari. Alqui an.ma has aflcctiones voluptalis, aut lædii ;,::nceee.per,reu,r' nisi sfipsam prorsus ^ en,u i i ',' ' reip,S-a nU}]T tædii affectionem cxpe'mur s. pai,.amus .,|lquoc, flagitium ex ignoranlia, aut CDroin0! ' ^,0,03"1 ctl° "on fit cum deliberalione, } „P0'ulnde uon est l.bcra. Ergo. L>ctaHis cmmVlern/,S,eX ai>SUrdis °PP°sitæ sententiæ con 1 s comprobatur. Eten.m, ut s. Augustinus argu '" .tur, sublata libertate, doctrina morum ruil; si enim _necess,late fac.mus quidquid facimus, nullum rema ab 1 omnibus videntibus Eum per cssentiam diligitur et ibi ooan æcent m' 'T8''" vol"ntati. ^ut poenæ iUatæ, vel . Aug., De actis cum Felice Manichæo, lib. II, c. 8. Philos. Ciirist. Compend. I.i jg net discrimen inter virtutem, et vitium ; neque legibus, obiurgationibus, laudibus, poenis, et præmiis ullus restaret locus 2, quia his omnibus locus esse nequit, nisi actus ita in nostra potestate sint, ut illos pro arbitratu nostro ponere, vel non ponere possimus. Insuper ruunt cuiuslibet civitatis fundamenta, quippe quod, ut modo diximus, nullius momenti evadunt leges, præmia, et poenæ, quorum præsidiis civitas munitur; necnon contractus, et foedera, quibus cives inter sese vinciuntur; hæc enim eadem necessitate violarentur, qua fuissent instituta. Demqua ruit quævis religio ; nam si homines libertate carent, nullis officiis erga Deum obstringuntur, nullumque illi culjum exhibere tenentur. Quamobrem qui hominem libertate expoliat, eum simul domo, civitate, religione destituit, belluisque prorsus exæquat. 3° Denique eidem veritati non parum robons additur ex universali hominum consensione. Re quidem vera, omnes homines cum docti, tum indocti in asserenda hbertate indifferentiæ mirifice consentiunt; nam omnes solent consultationes instituere de rebus agendis, ineunt pacta, agnoscunt difFerentiam inter honestas, et pravas actiones, aliaque huiusmodi, quibus, sublata libertate, locus esse non posset 3. Quod si nonnulli libertatem voluntati denegant, hi admodum perpauci sunt, atque ipsi, licet hbertatem verbis denegent, tamen eam opere docent. Nam, ut Eusebius iam advertit \ ipsi libertatis osores de rebu s faciendis deliberant, aliorum facinora aut laudant, aut vituperant, filios admonent, poenis afficiunt, et ad bonam frugem revocare conantur. Quare ipsi suam sententiam operibus destruunt, et sibimetipsis contradicunt. IX. Quomodo liberi actus voluntatis ab intelleclu pendeant 227 . Tres sunt circa hanc quæstionem Philosophorum sententiæ. Sunt, qui cum Kingio,archiepiscopo Dublinensi, contendunt voluntatem eligere aliquod obiectum sine ullo motivo, nempe sine prævio iudicio, quo intellectus bom 1 Lib. De duab. Anim., c. 12, n. 17. 2 De Civ. Dei, lib. V, c. 9. 5 Cf eumdem s. Aug., Lib. De duab. Anim., c. 11, n. 13. De præp. evang., lib. VII, c. 7. tatem et convenientiam illius obiecti pronuntief quinimmo a.oJ udicum „„„ p„e,|„;,„d,„M „|„™UZ, „b ffl!9. lertia senlenlia eorum esf nni ^..m . tl .nt e,eClio„em voluntatis iE",Ar. idico feta u ab hoc omnmo determinetnr i™,,1 ™i„ J1,^necius, a s^treliei Ut^auif^1"'6' qU°d C^: minatur, es"]i£nlqU,a 'Ud,C1Um' a 0U0 vo,u"^ e 230. la. Voluntas humana non potest artv h. ffir:oXfderm?e ^ w/o ^ ~rj fiuuaiur contra detensores pnmæ senfpnfiio Vr,i.. prehenderet i i oWecto I'1^' q.u,n inte,,^tus rra n,,u ! or),ecto "Ham speciem bonitatis in rca nullum ob.ectum versaretur Afnui hZ Y i P •U " in W 5£" versar i. Ergo fieri "eqaif^ dicio,le boni,ie e n „ mome,.Uo> ™Pe sive pracvio lerminetur ° convement.a ob.ecti ad actus suos . 2a. Posito iudicio, quo intellectus aliquid faciendum vel non faciendum esse decrevit, voluntas non potest manere indifferens ad agendum secundum, vel contra illud. Probatur contra propugnatores secundæ sententiæ. Si postquam intellectus decrevit aliquid esse faciendum, vel non faciendum, voluntas se determinare posset ad oppositum, huiusmodi determinatio destitueretur omni rationis momento, sive motivo, quia nulla ratio foret, cur voluntas se ad oppositum determinaret. Neque dici potest hoc motivum agnoscendum esse in eo, quod voluntasita vult: nam, quemadmodum s. Thomas apposite advertit, velle est quidam motus tendens in aliquid, ac proinde stultum est dicere quod aliquis appetat propter appetere S nempe voluntatem velle propter ipsum velle. Atqui, uti in præcedenti propositione ostensum est, voluntas non potest se ad aliquid determinare sine motivo. Ergo, posito iudicio, quo intellectus aliquid faciendum, vel non faciendum esse decrevit, voluntas non potest se determinare ad oppositum. 233. Refutatis duabus prioribus sententiis, (.ertiam propugnandam suscipimus. Ut autem perspicuitati consulamus, nonnulla præmonenda esse censemus, 1° Certum est voluntatem non posse eligere quidpiam sine prævio iudicio rationis, quia ipsa est appetilus rationalis, eiusque obiectum est quoddam bonum, quod intellectus iudicat consentaneum esse nostræ naturæ 2. 2° ludicium, ex quo voluntas ad electionem movetur, est iudicium practicum, non vero speculativum; nam iudicium speculativum consistit in apprehensione veri, ac proinde non potest movere voluntatem, cuius obiectum est bonum, ad operationem eligendam 3. 3° Huiusmodi iudicium practicum nequit esse universale, et indeterminatum, quia operatio, sive electio voluntatis est aliquid determinatum, et particulare, ideoque ex iudicio indeterminato, et universali oriri non potest . larum actionum absoluta, et obiectiva bonitas, aut pravitas esset agnoscenda : id, quod philosophiæ morali prorsus adversatur. In lib. III De Anim., lect. XV. -' Cf p. 166. 8 la 2æ, q. XIX, a. 1 ad 2. In lib. III De Anim., lect. Quapropter iudicium, quod, tamquam motivum, ad actum electionis concurrit, est iudicium particulare, quod intellectus practicus, ut antea diximus, efficit ex applicatione principn universalis ad proprietatem concretam, et particularem ahcuius obiecti '. 4° Electioni voluntatis plura iudicia præcedere solent. Iam ex hisce iilud, quo intellectus, cunctis libratis, atque expensis, decernit hoc tandem eligendum esse, ad electionem voluntatis immediate concurrit, ac proinde ullimum vocatur 2. 5 Radix, sive subiectum libertatis est quidem ipsa voluntas ; nam voluntas naturaliter non determinatur, nisi ad bonum commune, ac proinde potest ex sua natura, nempe, ut inquit s. Thomas, nulla determinatione naturali in contranum prohibente 4 , ad diversa particularia bona iern. 6 At radix, sive causa libertatis est ratio ; ex hoc enim voluntas potest in diversa ferri, quia ratio potest naberc diversas conceptiones boni b ; nempe ideo voluntas circa bona particularia est libera, quia intellectus porest cre, sive hoc, vel illo modo, de bonis particularinus njdicare. Hinc homo non nisi ex eo, quod rationalis est, hbertale pollere dicitur 6, et discrimen inter eius operationes, et operationes brutorum, atque rerum naturalium non nisi in eo consistit, quod res naturales agunt absquc ludicio, bruta ex iudicio naturali, at non libero, bomines ex iudicio libero \ Præstat dilucidius hanc rem expheare, nempe iudicia, quæ ratio circa operabilia eflormat, esse libera. Operabilia sunt quidem contingentia. Atqui mtellectus libere cxerit iudicia, quæ versantur circa contmgentia; nam intellectus, ut diximus, ex terminorum comparatione de rebus iudicat, unde cum deprebefldit prædicatum ad essentiam subiecti perlinere, cogitur hoc, et non alio modo iudicare ; e contrario, cum æprehendit prædicatum cum subieclo haud necessario connecli, uti evenil in iis, quorum maleria est contingens, ad utramvis parlem inclinare polest. Ergo iudicia Circa operabilia sunt libera 8. Fatemur ultimum iudicium o gie156" ~2 Q De yi q XVI, a. 1 ad 15. K ^a oæ' q.[ a ad 2~ ContrGent-> h'bIH, c-48, n. 5. la 2e, lbld. _ c lf q. lxxxIII, a. 1 c. 7 lbid. i ibid. practicum esse determinalum, alioquin, ut paulo ante diximus, nulla voluntatis actio ipsum consequi posset; sed contendimus non esse absolute necessarium, quia intellectus ita iudicat, ut potuisset secus iudicare, quemadmodum in enunciationihus probabilibus mens ita inhæret uni parti, ut alteri etiam adhærere potuisset. 234. His præstitutis, demonstramus sequentem Voluntas non potest quidqnam agere contra illud, quod intellectus ultimo iudicio practico decernit '; neque id eius libertati obest. Probatur prima pars. Motivum, quo voluntas aliquid eligit, non nisi ultimum iudicium practicum intellectus, uti iam ostendimus, esse potest; quapropter, si voluntas posset eligere aliud ac illud, quod per huiusmodi iudicinm ab intellectu sibi proponitur, electio voluntatis sine motivo existeret. Atqui, uti etiam demonstravimus 2, absurdum est electionem voluntatis absque motivo existere. Ergo. Probatur altera pars. Radix libertatis, sicut causa, invenitur in prævio iudicio intellectus; quapropter, etiamsi voluntas contra ultimum iudicium practicum sese deter. minare non possit, tamen eius actus sunt liberi, dummodo consequantur iudicium liberum, nempe eiusmodi, ut aliter fieri potuisset. Atqui, ut iam ostensum nobis est, actus voluntatis consequuntur iudicium, quod aliter fieri potuisset. Ergo ex eo, quod voluntas non potest quidquam agere contra illud, quod intellectus ultimo suo iudicio practico decernit, nihil, quod eius libertati obest, elici potest. ld ex eo confirmatur, quod voluntas, ut s. Bonaventura inquit 3, non sequitur principaliter actum alienum {nempe intellectus), imo potius actum alienum trahit ad proprium ; videlicet, ipsa voluntas in consilium adhibet intellectum, eiusque attentionem ad hoc potius, quam ad aliud contemplandum convertit; atque ita efficit, ut intellectus hoc potius, quam aliud iudicium practicum pronuntiet. Si igitur ex voluntatis imperio in Qq. dispp., De Ver., q. XXIV, a. 2 c. Sanctus Doctor hoc ii loco quoque observavit electiones illas, quæ fieri videntur contre illud, quod intellectus iudicat, contrarias esse iudicio practico uni versali, at non illi, quod ultimum dicitur. 2 179. 3 In lib. II Sent., Dist. , p. I, a. un., q. 6 ad arg. tellectus ultimum iudicium practicum pronuntiat, dicendum cst actum voluntatis, qui illud iudicium conscquitur, non esse necessarium, nisi necessitate consequenti, illa scilicet, qua eo ipso, quo voluntas aliquid vult, non potest simul ipsum non velle '. X. Obiectiones Fatalistarum 2 exsufflantur 235. Obiic. 1° Voluntas non potest incipere velle quod antea non volebat, nisi ab aliquo agente extrinseco moveatur, quia nihil a semetipso incipere potesl. Atqui, si voluntas ab aliquo agente extrinseco movetur, cius actiones liberæ dici nequeunt. Ergo. 236. Resp. Dist. min. ; si agens extrinsecum moveret voluntatem necessario, conc. min., secus, neg. min. Neg. cons. Et sane, nomine agentis extrinseci, a quo voluntas movctur, vel intelliguntur obiecta extrinseca, quæ incurrunt in sensus, vel Deus ipse prima omnium motuum cau 1 Ii, qui huic circa libertatis originem sententiæ adversantur, progressum consultationum, et volitionum in infinitum in ea admitti arbitrantur, quia omni volitioni aliqua consultatio, et omni consultationi, quippe quæ voluntaria est, aliqua voJitio præcedere deberet. At ipsi crrore decipiuntur. Etenim probe distinguere oportet ætum, cuius vi consultatio suscipitur, ab actibus, qui ipsam constituunt. Si primum spectetur, consultatio procul dubio a voluntatc pendet, quippe quod hæc intellectum determinat ad ea media inquirenda, quæ ad finem sibi propositum assequendum idonea sunt. Ast hac in re progressus in infinitum pertimescendus non est, quia id, quod primo movet voluntatem, et intellectum ad exercitium actus, est Deus. (Cf p. 171 ; cf etiam I, q. , a. 4 ad 3, et la 2æ, q. XVII, a. 5 ad 3.) Quod si actus, qui consultationom constituunt, considerentur, hi consistunt in variis iudiciis, quæ circa media opportuna ad aliquem finem assequendum efliciuntur, et quoniam versantur circa media, quæ non præseferunt necessariam cum fine connexionem, ex sui natura non vero ex voluntatis motione sunt libera, seu indifferentia (la 2æ, q. cit., a. 6 c); voluntas autem, movens intellectum ad istam potius, quam ad illam conditionem perpendendam, aliquod ex iis iudiciis determinatum reddit. Neque voluntas prævia consultatione indiget, ut intellectum ad rem sub illo potius, quam sub isto respectu ' considerandam moveat, sed id efficit ex aliqua occasione, e. g., ex eo, quod ad ld ab appetitu sensitivo movetur. Cf p. 169. 2 Omnes, qui liberum arbitrium homini denegant, Fatalistæ nuncupantur, quia ipsis commune est illud antiquorum Stoicorum pronuntiatum : omnia fato /ieri. sa. Si priraum, illa obiecla numquam possunt raovere voluntatem, nisi intellectus rationem bonitatis, et convenientiæ in ipsis deprehendat '. At bona particularia ab intellectu apprehensa non movent necessario voluntatem, quia non tamquam universaliter, et secundum omnem considerationem bona apprehenduntur 2. Ergo, etiamsi voluntas ab obiecto moveatur, eius acliones non sunt necessariæ. Quod si nomine agentis extrinseci ipse Deus intelligatur, Deus quidem voluntatem quoad exercitationem actus, quemadmodum ostendimus 3, movet; at nihil exinde conlra libertatem inferri potest. Etenim proprium Dei est, ut alibi dicemus, res eo modo movere, qui earum naturis congruit. Atqui voluntas humana eiusmodi est naturæ, ut sit libera. Ergo potius necessitas, quam libertas actuum voluntatis cum Divina motione repugnat . 237. Obiic. 2° Voluntas ad aliquid volendum movetur ab appetitu sensitivo. Atqui actus appetitus sensitivi su necessarii. Ergo idem de actibus voluntatis dicamus o portet. 238. Resp. Dist. mai., semper, neg. mai., interdum, subd. mai., ita ut appetitus sensitivus inclinet voluntatem ad aliquid volendum, conc, mai., ita ut ad se necessario trahat actum voluntatis, neg. mai. Item dist. min., actus appetitus sensitivi sunt necessarii, ita ut voluntas eis dominari possil, conc. min., secus, ncg. min. Neg. cons. Re vera nos iam antea ostendimus voluntatem non in cuncti sed in quibusdam suis actibus ab appetitu sensitivo moveri, et hanc motionem in eo dumtaxat consistere, quod actus appetitus sensitivi inclinant voluntatem ad hoc, ut moveat intellectum ad considerandam rem potius sub isto, quam sub illo respectu, et proinde ad pronuntiandum potius istud, quam illud iudicium practicum 5. At vero tantum abest, ut voluntas ab eis necessario moveatur, ut potius eis, sicut alibi diximus 6, dominetur; ex quo fit, ut in eius arbitrio sit prosequi, aut respuere id, ad quod ab appetitu sensitivo allicitur '. 239. Obiic. 3° Voluntas ex natura sua fertur ad bonum. Ergo libertate indifferentiæ non gaudet. Cf p. 166.—'Cf p. 175.— 3 165. la 2æ, q. X, a. 4 ad 1. Cf p. 169. 6 160. Cf la 2æ, q. X, a. 2 c. I, ^' RcP\P{s,L ?'; ad nonum in universum, conc. ant ad bona particularia, n^. a 4 ns. Re quidem vera, cognitiones boni, el mali e iamsf ' lermUnm Sente,ntiam sThomæ> qnai nos s^cu isumus '' oduTn6."',/0 'Untatem' non tamen necessario eius actus roducunt, qu.ppe quod non sunt causac necessariænam " antea ostendimus , inlellec.us ita iudicat Te bonka e' SnIc^a Zo7c°bieCti' Ut Potnisse'diveersonmodeo' c. Accedit quod causa, cuius effectus imnediri nnl nctbiPtSaniV0,IUntv 'aCKtUm V°luntatis "eceSum non ZntoJS ' co8nlt,onl hon'> vel mah potest per ipsam ^ntatem impedimentum præstari, vel' removendo T j^Cf 8. Thoill., Qq. dispp.y De mal^ lQc c.t ^ 2 > qL XXXII, a. 2 ad 1 —3 rr n ~o aa l lem considerationem, quæ inducit eam ad ™iendum, vel considerando oppositum, scilicet quod hoc, quod proponitur ut bonum, secundum aliquid non est bonum ' >. Ergo actus voluntatis ex cognit.one boni et mah, a qua Dpndent, necessitatem non accipiunt. . . P 247 Obiic. 6° Admissa vera sententia c.rca ong.nem libertatis, nempe voluntatem ex iudicio i?t'°n£ ^ ?rmf nari, voluntas ex duobus bon.s, uno ma.ori altero m.non, non potest non amplecti bonum maius ; et, si e ' PoP?" nantur duo bona æqualia, neutrum ehgere posset, qma Sulta foret ratio sumciens, ob quam voluntas m.nus,j£ num maiori, aut inter duo æquaha unum allen præier ret Ergo voluntas facultate ehgendi dest.tu.tur, ac pro inde libertate indifferentiæ non gaudet. 248 Resn Neq. ant. Sane, voluntat. .ntegrum non esi ehgtre Sid Juod intellcctus ultimo suo md.c.o pra c c nmkavit^se minus bonum, ac P~ide miuus ehgibile, quam aliud; at vero potest .psa efficere, ut iUud quod in se est deterius alio, tamquam mel.us hoc ab in tellectu iudicetur, quatenus magis conduc.t ad finem quem spectamus. Ita ii, qui peccant, prosequuutur ^unum quod est deterius alio, sed iudicaut hoc esse mel us, quan Hlud, quia videtur eis opportunius ad oJ>'inendnmdbnAm quem sibi constituunt. Potest etiam voluntas es duobo gonis æquahbus unum velut præstant.us altero el.ger nam, aiente s. Thoma, nihil prohibet, si al qua ^duoa quaha proponantur secundum unam considerauonem, qu Srca aWum consideretur aliqua cond.Uo, per quam mineat, et magis flectatur voluntas .n .psum quam aliud . Quod si post istam inqu.s.t.onem in . neuti inveuiat novam aliquam bonitatem, potest volunta, ad num bonum alteri præferendum moven ex eo, quod 1 . tellectus exhibet ei, tamquam bonum, exercitat.onem pr priæ libertatis. CAPVT VI. De facultate locomotiva 249. Facultas locomotrix est quædam specialis faculi • Qq. dispp., De malo, loc. cit. ad 18. s ia 2æ, q. XIII, a. 6 ad 3. Jg7 organica, qua aniraa movet de loco in Iocum corpus cum quo ipsa comunghur. "us' Lum Anr. I.-Quodnam sit principium moluum localium 250. Facultatis locomotricis existentia demonstrari „„„ potest n.s, pr.ns definiatur, undenam prmcTnium (1otio num local.um > repetendum sit. P™ noUo P^L/1"' M0'WSlocaUs soli corpori atlribui non posmnt Probatur pracc.pue contra Cartesium, et LeibniM m Motus locales sunt operationes vitales, et viv en\, csse debei dlud pnnc.p.um, a quo ipsi promanant. AlquTcon)uS prout est corpus esse non potest principiuu i WvensXro toOtus locales sol, corpori attribui non possuT g° S ita eTerceri d1T0nstra[ur: Compertum est motus lonovea tur auh in ir lai'a "$". moveant' non ab aii° afi ^iprrve0.:!3™ ^ ^ tiElEfi lecesse^st "„;'"' Prlnc'P'um. sui molus in se habeant are potest'n\s i fi? 0Peral!°.ab liquo subiecto maal'i if, per Princ,P'um . quod in ipso ope um moiuf glnW'.Ut an-lmal in Se na'>eatPprinPcium motus, quo se de loco m bcum transfert Afm.; z i:^u::t re ? per ^t^^ti iiS. e ilkid nrincinPeraU° VlUl,S ;,deoaue vivcns dcbet inl opeTionoTvTl " q1° promaJna'^rgo motus locales tfp^^™""81 eSSe PrinciPium> Wus l?Z lTm demonstra'io"e non indigel; quia, si X' P ?Ut est corPus, esset vivens, nullum jrenus cor 3POpreDe2æ epXpCrS V-itæ : id uuod Perle eft falsura. ProbatZvriS nCtptUm moHo™m localium est anima. robalur. Pnncip.um mot.onum localium, uti in præ Wtru.qdisuLuSr 11 'r 'n l0CU'," P-"ditur, tocates wt, cuiismod sun, m. . ' ln au,bus cor',us Iocu' > J est vcgctans, eveni,!„t m°l,0neS ' qUæ in cornore ™">-^> 5 Cf p ?8°m" /"r ^ V" Ph!ls lcctVU. P8. I, q. LXXV, a. 1 c. cedenti propositione ostensum est, debet esse illud, per quod animal est vivens. Atqui huiusmodi pnncipium est anima. Ergo anima est fons, et pnncipium omnis motus in rebus animatis ! . Ex qua argumentatione mfertur contra Malebranchium, animam esse causam non occasionalem, sed vere effectricem localium motionum. Etenim anima est principium huiusmodi motionum ex eo, quod vitam animali impartilur. Atqui ea vivunt, quæ i operantur ex seipsis2 . Ergo anima est causa vere et-, fectrix localium motionum. 254. 3a. Anima per aliquam facultatem organicam movel corpus, ac proinde non ipsa per se, sed simul cum corpore est principium motuum localium. Probatur conlra Platonem 3. 1° Anima nihil agere potest, nisi alicuius facultatis ope. Atqui mter actiones animæ occurrit eliam illa, qua corpus suum de loco m locum movet. Ergo anima pollere debet facultate movendi corpus suum de loco in locum. Præterea, anima non potest movere corpus, nisi ipsum tangat. Atqui anima, cum sit partium expers, non potest tangere corpus contactu physico, nempe prout partes suas partibus corpons apponit, sed dumtaxat contactu virtutis 4, nempe prout aliquid in illud agit. Ergo oportet in anima ahquam tacultatem inesse, cuius virtute corpus suum movet. 2° Facultas, per quam anima movet corpus, debet esse organica. Nam anima per facultatem movendi corpus, dc loco in locum aliquid extra se agit. Atqui spintus hu mani, ut s. Thomas ait, cum sint corponbus uniti, H exteriora operari non possunt, nisi medio corpore, ac quod sunt quodammodo naturaliter colhgati . Lrg( facultas movendi corpus nequit ab anima exercen sim aiiquo organo corporeo. 3° Quod si anima per aliquam facultatem organican corpus movet, ipsa non per se, sed simul cum corpor est principium motuum localium, quia ad exercitationer facultatis organicæ anima simul, et corpus quidquaL conferunt6. i In lib. I De Anim., lect. 1. -2 I, q. XVIII, a. 3 c. 3 Plato (Cratyl, p. 400, a; Alcib., p. 150 a, ed. H. S.), ali que motus locales uni animæ tnbuerunt.- I, q. LXXV, a. l s Qq. dispp., De Pot., q. VI, a. 4 c. Cf p. JCQ A)o. Kesp. JSeg. ant. et cons Vt wno c; GSt Dud omnes Philosophos me er 4 JuZ n-mSI corP°ribus coMvenire. Ergo motn local ! aturæ animæ prorsus repuffnat 3 Hinr oi rt otus exequitur, est, „t ait s. Thomas, ea,™'pei auam embra redduntur habilia ad obediendum appelUuf' " æc antem potentia, quæ exequitur motus ea esl n„ p como r,x appellatur, Hq„ia potentia dicUur immedia^tum uTTtL^T™' PtCipiUm ^ i™™ZZe?l sæ am " vero il.ud, a quo IDEALOGIA. Ad Dynamilogiam, ut diximus in Introduct. ad Philosophiom ', IDEALOGIA, et Criteriologia etiam spectant. bx ns enim, quæ circa naturam, obiectum, et operationes tacultatum animæ humanæ statuta sunt, nullo negotio colligitur, 1° quomodo cognitio humana per lllas tacultates evolvatur, sive quomodo cognitionis humanæ ongo explicanda sit; 2° quidnam roboris ad veritatem nobis patefaciendam ipsis insit. Harum tractationum pnma oicitur ldealogia, quia originem idearum ad examen revocat, altera autem vocatur Criteriologia, quia critena, sive motiva, ob quæ de vera cognitione rerum certi sumus, ex ponit. . c i_fl 2. Quod attinet ad Idealogiam, nos quæstionem soivemus de idearum origine in universum spectata, sive cie modo, quo intellectus noster primo assequitur cognitionem rerum 2 ; atque 1° præcipua Philosophorum systemata excutiemus ; 2° illorum Philosophorum sententiam expendemus, qui humanam cognitionem sine sermonis ope evolvi non posse pertendunt; 3° quoniam quæstio de ongine idearum ad notiones universales spectat, de celenri illa controversia, quæ circa vim notionum universalium penes Philosophos exagitatur, verba faciemus. Excutiuntur Philosophorum systemata circa originem idearum Art.I.— De Sensismo 3 Sensismus est illud systema, in quo origo totius cognitionis humanæ ex sensibus, tamquam ex unica tonte; repetitur. 1 Degsp3ecialibus modis, quibus anima res materiales P^tsitf gulares sunt, vel ea, quæ materialium rerum ?™VT'™& diuntur, vel seipsam cognoscit, iam a nobis exphcatnm est ( d p. 136 sqq, et p. 145 sqq). Modum autem, quo ad Dei co8niti nem perveniraus, in Theologia naturali investigabimus. Sensismus est systema in se absurdum, et ad absurda consectaria ducens. Probatur prima pars. Sensistac ideo docent sensus esse unicam lontem cognitionis humanæ, quia cum Condillacho unicam sentiendi facultatem animæ attribuunt, et contcndunt ceteras facultates, quæ a Philosophis numerantur, non aliud esse, quam diversas sensibilitatis formas, earumque actiones non aliud esse, nisi sensationes transformatas \ Atqui nos iam evidenter demonstravimus opcrationes mtellectus tum ex obiecto, circa quod versantur, et ex modo, quo exercentur, tum ex ipsis Condillachi pnncipns non posse reduci ad sensationes. Ergo absurdum est assignare sensus, tamquam unicam nostræ cognitionis fontem. 5. Probatur altera pars. 1° Homo, ex cognitione intellechva, qua pollet, discriminatur a belJuis, quibus non nisi cogmtio sensitiva inesse potest. Atqui, si sensus essent unica fons cognitionis humanæ, et cognitio intellectiva ad sensationes reduceretur, nullum extaret discrimcn inter cognitionem propriam hominis, et illam, quæ pertmet ad belluas. Ergo, posito sensismo, homo ex di§nitat .e sua' W belluis maxime præstat, excideret. ^cientiarum principia absoluta, universalia atque immutabiha sint oportet. Atqui sensus non nisi concretum, contmgens, et mutabile referre possunt. Ergo, posito sensismo, scientia prorsus evanesceret. 6. Hæc autem absurda consectaria sensismi haud vitantnr, si origo idearum eo, quo docuit Lockius, modo ['xpi.cctur. Nimirum anglus hic philosophus duas facullates ad rcrum cognitionem assequendam in anima admisu, nempe sensahoncm, per quam anima res, quæ sive ijxtra se, sive m se fiunt, apprehendit, et reflexionem, per laam ad res sensibus apprehensas vim suam intendit2. &Zu? jC reflex10' auam Lockiusprætersensationem n tt.t ad sensationem, ut merito Condillachus obser ^ayt, reducitur. Nam huiusmodi reflexio non exercetur, m . circa ea, quæ sensibus percepta sunt, ac proinde ipsa ?r,I°rrS r.eddlt scnsationes, atque ad summum eas in nes dissolvit, aut vario modo componit, sed numquam Cf p. 161. 2 Essais etc, lib. II, c. 2, § 1. efficere potest, ut mens ad intelligibilia, quæ ab ipsis sensationibus specie differunt, adsurgere possit. 7. Obiic. Vulgatum est illud effatum Scholasticorum : Nihil est in intellectu, quod prius non fuerit in sensu. Ergo cognitio nostra non nisi a sensibus repetenda est. 8. Resp. Dist. ant., quatenus cognitio intellectiva evolvi non potest sine phantasmatis, quæ per sensus hauriuntur, conc. ant., quatenus intellectus apprehendit illud ipsum, quod a sensu percipitur, neg. ant. Neg. cons. Et sane, ex illo Scholasticorum effato coliigi quidem potest cognitionem inteiiectivam aliquo modo a sensibus oriri, quatenus hi præbent intellectui phantasma, in quod inteliectus actionem suam exercet l; numquam vero sensitivam cognitionem esse tolam causam cognitionis intellectivæ 2; quia intellectus ex vi sua sine ope sensuum ex phantasmate obiectum sibi proprium, nempe intelligibile, omnino diyersum ab obiecto sensuum efficit, illudque apprehendit immo multa cognoscit, quæ per sensus nullo modo cognosci possunt 4. II.— De systemite idearurn innataruoi in uniyersuui 9. Systema idearum innatarum illorum Philosophorum est, qui originem idearum ex eo explicant, quod anima cognitionem rerum saltem initialem per ideas sibi naturaliter insitas habeat. #, 10. Systema idearum innatarum est reiiciendum . Probatur. 1° Si idearura innatarum hypolhesis admitta tur, consequitur animam intelligere res per medium absolute immateriale, ita nempe, ut ope phantasmatis non indigeat. Atqui id, ut iam demonstratum est b, naturæ animæ humanæ repugnat, et experientiæ contradicit. Ergo hypothesis idearum innatarum reiicienda est, Hoc argumentum ex eo magis confirmatur, quod intelligere res per earum species acceptas a Deo simul cum intellectuali natura est proprium substantiarum intellectualium, quæ sunt a corporibus totaliter absolutæ 6, ac proinde proprium i Cf p. 133-134.— ^ I, q. LXXXIV, a. 6 c. 3 Cf p. 135 sqq. Ibid. ad 3, et q., a. 4 ad 4. Cf p. 136. Vid. s. Bo nav., In lib. II Sent., Dist. XXIV, p. 2, a. 11, q. 1 ad arg. Pp. 133-134. 6 I, q. LV, a. 2 c. ;n ivnVii.' -j i""b'.LU|iur . Atqui id exp hcart ncanif,in hypothesi idearum innatarum. Ergo idcas rerum Z i mnalas esse dici nequit. Huic eliaml.rgumento mTtas ro i m itac' am in sevoSV^T' quodammnu° sit yinPutis, indtc sirr;„t tf ftis n3an?mamUn1',|i|dne"C !.nnatæ, qU,'pPe auæ al> actio"e rerum L in m^r InZ ° pendenti aliouid mere •'', £a^ rnlVr^Srerur^.e^i0,'. ? ^^JZ clnm fnM( r • fealitate nostræ cognitionis dvemendum S' M argUme,nti vis ut clariu perspidatur S rerum tccitT 'nnataS vim repræsentanui reali^ •eesse dUm.nh,r-Pn? n°"P°sse ex jPsa anima> cui ;™warum rcpræsen."?^ an'ma' CUmnon sit causa rerum, lis ideis rel i X 6SSC neau" Nec iu™t asserere ^ru, lur nim rJ°l,rPra,eSentari'.auod a Deo aniraæ '"">ctum nataMlJ • taS,.noSiræ eognitionis, cum sit aliquod -liarSe^ei •;epeUtænCdaUSeastnatUra,i' ^ ^ V .III.-De variis rnodis, quibus sysleroa idearuu, innalarun, a rnilosophls propugnatur iam d^lve0s°sPmon-aUieiaCaS ^,^ admittunt. senlentiam "lamm svslcmT, 1 ex.Ponunt> unue diversa idearum in "t Plato in(mr J, nU" Ur' quorum Precipui auctores !! o mlenelcres, et ex recentibus Carlesius Lcib s, ct Rosm.nius. Secundum Plalonem anima , an, corpon uniretur, exlilit, atque rerum ideTs' nuæ" n ubSn" reP,ra.f eutant etlunt aliquid e^, j! suosistens, mtuila est; deinde in corpus, tamquam 'Wp. .42-143.-2 Cfp. 133. _J 1 2æ, q. XXX, a. 4 ad 2. in carcerem, ob quædain crimina detrusa, omnium, quat ante intuebatur, est oblita. ltaque anima in hac vita se cum fert obliteratas ideas, quas in anteacta vita contem plata est ; sed quoniam res externæ ad illarum idearun exemplar conditæ sunt, efficitur, ut anima per sensationes quibus res externas percipit, illas ideas in se exsuscitet atque in præsentia contempletur. Hinc scientia rerum quam in dies adipisci videmur, non nisi rerniniscentia est ad quam rem Plato affert exemplum pueri, qui etsi nihi umquam didicisset, ordine tamen, et sensim interrogatus etiam de difficillimis problematibus protinus, et rect P™ eins ciuMuid nauq^tat. IJIud enim non al ud innuif nisi n.lfl jL^ |um na.urali Kcdtate intelligendi præditnm fnisse Pua i3r'r,offgan-on0il|I„,rainUS ^4™. respondere potes? inl erroganonibus, quæ gradatim, et ordine fiunt '. Lliri! distinguunt in adventitias, factitias, blZ\,Z' Anvent,t,a> e°rum sententia, sunt quæ animæ .rnaZ in r'°n-m0tUUm' aui ex aPPuls rero, ex! oTideT '? °p,S.°.-gan,S excitantur ; cuiusmodi, e. ^tar ntt (f-°tltaæ sunt 1uæ ab 'Psa mente eflf: ET.T. " un'one diversarum idearum, e. ., idea hin XU,ide^,qnC,nn!Uæ SUUt' aUæ eim anim^S. canur, idest a Deo,n aclu crealionis in anima infun !m M°nira .nanC Cartes''anorum opinionem adnotamus am h.s duobus pronunlialis inniti, quorum nrimum^sf undnm anlma° in aCtUali C°Snitione eonmi sPterm Ham' mem%lThJT rma essentia-> ''ta etiam 'cog"& nlbm \° Ct; alterum est> auod 'dearum intelle onu„ma,0"g0faDf SenSUS CXP'icari neaQitAst P™" onun atum faisum est; nam, ut suo loco ostendemus rti n araniCm0Sn,,,° ' -SCa eliam facu,tas eognoscendræs: e n nfc "] Const!tuere "equit. Ex altcrS pronunliato lem inlern non potest .deas esse innatas, sed polius Vsihi\.,:rama1reatgn0SCendam e faCultatCm ' C 15. Præterea, Cartesius hac in re ambiiruns est nm aodo pro ideis innatis uaturalem cognCend facuN n inn ! f/r- 7^ Ur. • At si Cartes,'us nomine ideana arum intelhgit ipsam naturalem cognoscendi fa cisdtar? CUm C°n-SenmNihilomioui liccat nobis ab lin, e c ' n°mneS,. et '"diviso aclu, qU0 relalio inter subcctum, et prædicatum perspicitur ; et hæc relatio hoc nodo persp.c. non potest, nisi una, eademque sit faculM. quæ sub.ectum, et prædicatum cognoscit. Alqui in d,l! ',\°JUf C'?, rosminiano subiectum et prædicatum t dnc.sas facultates perlinent, quia subiectum est id, uod per sensat.onem exlrinsecus animæ advenit, præ M anTm" "I e.Sl-,"Iea intellieinilis entis, quæ int/inseus an.mæ est. Ig.tur lud.cu.m primitivum eo modo, quo uod Ju^,0^CXf)llcatllr' na,luræ i,ulicii Pnnat. Accedit, uod hoc .ud.cium, secundum Rosminium, est simul com nm,!"'' ' !nsl",c.tlvm; comparalivum, quia fit per o .unctionem .deæ ...natæ enlis cum elementis scnsili 1'taDem !. T ',quia iMa coniuneti !'• actionem und "mnTi' -et naturalem ratio"is ctlicitur. At nos iam 2 repugnaJe comParati™m simul, et instinc.i 1 ' et originem cognitionis hu si cJu monstrare student Priori, nempe ab ipsa ana'si cogitat.oms remotæ ab omni experientia sive inlera, sive externa. 21 Ilorum Philosophorum systemata ortum habuerunt iatfn,?,' W°t materiam et formam in quavis cognitione 3 • fater,a est mutabilis, et contingens, atque ex ns.libus ob.ect.s sive internis, sive externis advcnit; forUnrl ne,Ccssar,a > et universalis, atque exurgit ex ipsa nciLr" •!?CU coSnoscentisIam cogitare, seu aliquid ncipere idem est, ac ludicium de aliqua rc proferre; (icinrn?æC-g,Utl°nis t0tidem esse debent, quot sun 1 ; ' n epecies. H.nc intellectui nostro insitæ sunt tn m;\ormæ> se categoriac,quac sunt Unitas, multitutio iU! r ral,0n° amntitas iudiciorum, prout uempe rifo? lll rUi IT™' aut P,ura' aut totum complectitur; TuumaTa"' citmitat" ratione qualitatis, nempe reoit i 7 iL]!r aflu'mantia> negatio quoad iudicia negan h \s c 7JT?11 1Udic,a indefinita> Substantia e ac s, causa et cffectus, atquc reciprocatio, sive actio et passio ratione relationis, idest ralione nexus inter subie ctum, et attributum, nempe, categoria substantiæ et acci dentis quoad illa iudicia, in quibus attributum absolute convenit subiecto ; categoria causæ et effectus quoad illa iudicia, in quibus attributum sub aliqua conditione enun ciatur de subiecto; categoria actionis et passionis quoad illa, in quibus plura attributa ita de subiecto enunciantur, ut, uno eorum posito, cetera tollantur, et, cetens omni bus sublatis, unum reliquum ponatur. Denique forma pos sibilitatis et impossibilitatis, existentiæ et non-exxsientiæ, necessitatis et contingentiæ ratione modalitatis, sive ratione modi, quo subiectum, et attributum ad mentem nostram referuntur, nempe prout consensus inter subiectum, et at tributum a nobis concipitur vel ut possibilis, vel ut rea lis; et rursus realis vel contingens, vel necessarius. Itaque intellectus, applicans has formas sibi inhærentes elemen tis sensilibus, obiecta suæ cognitionis sibi efformat. Quarc res a nobis cognoscuntur ope iudiciorum syntheticorum c priori l. Hoc nomine ea iudicia designantur, m quibus anima neque per experientiam cognoscit prædicatum, ne que in notione subiecti illud detegit, sed haunt lpsum e? subiectivis formis, quæ sibi inhærent, et quas ex quo dam instinctu materiæ suæ cogitationis, sive elementi sensilibus applicat. 22. Philosophi, qui Kantium secuti sunt, eius system; evolventes, docuerunt elementa cognitionis ab obiectis ex tra mentem positis derivanda non esse. Quamvis auten ipsi sententiam suam diversis modis explicent, tamen 11 eo consentiunt, quod animam esse suæ cognitionis uni cam causam, immo suæ cognitionis obiecta sibi construe re statuunt. Inter eos Fictheus eo devenit, ut animam e. vi sibi insita obiectum intelligibile, immo seipsam crear putaret. i ludicium, cuius prædicatum pertinet ad essentiam subiecti, ii ut resolventi notionem subiecti notio prædicati occurrat, diciti analyticum. E contrario dicitur syntheticum illud iudicium, cuius a tributum non pertinet ad essentiam subiecti, sed ei superaduii Istud dicitur aposteriori, quia in eo adiungitur prædicatum subiec post cognitionem, quam nobis experientia præbet. Illud dicitur priori, quia relatio inter prædicatum, et subiectum ex ipsa W rum collatione patescit. Ut systematis Kantiani, aliorumque Germaniæ Philosophorum, quatenus ad rem hanc spectant, abnormitas evincatur^demonstramus sequentes propositiones 1\ Formæ, quas Kantius nativas affectiones intellectus esse asserit, repugnantiam in se includunt, eiusque doclrvna de xudicas syntheticis a priori naturæ mentis humanæ aperte adversatur. Probatur prima pars. Huiusmodi formæ, Kantii iudicio, sunt notioncs inanes, et omni obiecto expcrtes, ac proinde sunt notiones, pcr quas nihil cognoscitur. Atqui nolio, qua nihil cognoscitur, non est notio, sed potius negalio notionis, seu cognitionis. Ergo illæ formæ sunt notiones non notiones. Præterea, singulæ illæ formæ, seu notioncs, una cum notionibus sibi e diametro oppositis ponuntur, e. g., forma necessitatis, et contingentiæ, possibihtatis, et impossibilitatis etc. Ergo si illac essent internæ .p.tellectus affectiones, affcctiones secum pugnantes intellectui convenirent, id quod valde absurdum est li. Irobatur secunda pars. Quodlibet iudicium a priori lest analyticum, md.cium enim a priori efformari dicitur, cum altributum detegitur ex subiecti analysi vel imme nale, vcl med.ate, nempe per ratiocinationem. Synthetica autem mdicia sunt natura sua a posteriori, quia in iudi cnssyntheticismensnonperspicit intrinsecum nexum in er prædicatum, et subiectum, ac proinde statuit rela lonem inter utrumque subsidio experientiæ. Quare si uoicia synthctica a priori existere possent, in iis mens eque per analysim subiecti, neque per experientiam iu icaret, hoc est ex coeco instinctu iudicia efformarel. At jui .(I naturæ mentis humanac adversatur \ Ergo doctri unvnnlll^e,Ud/C,is syntheticis Priori naturæ mentis uimanæ adversatur. ionis l>r°P' tja' NequU mima esse unica causa suæ C09ni ^objitur. Si anima esset unica causa effectrix suarum liea mThUi,n'-t(M,C.nClUm f°ret sVitudines rerum in eam equc a I,pbIS robUs, neque ab alia causa exteriori in ausV r,! VU,; T' CUmolu? "tellectus Divinus sit ^sa reium, Ipse solus simihtudines omnium rerum in x  IDEALOGIA se essentialiter habet. Ergo nequit dici animam esse unicum principium efficiens suarum intellectionum, nisi ipsa unum, idemque cum Intellectu Divino esse dicatur, id quod purus, putusque pantheismus est. 26. 3a. Absurdum est animam cognoscere res ex eo, quod illas producit. Probatur. Si mens res cognosceret ex eo, quod illas producit, sane produceret res, quas non cognosceret se producere. Atqui hoc falsum est; nam, cum quodlibet ens quidquid agit, agat secundum modum suæ naturæ, anima, utpote quæ ratione pollet, nequit aliquid agere, nisi cognoscat illud, quod agit, eiusque notitia, tamquam exemplari, ad agendum utatur. Ergo ipsa non novit res, quia illas producit, sed res producit, quia illas novit. 27. 4a. Cognitio non potest dicit ut ait Fichteus, creatio. Probatur. Anima non cognoscit res ex eo, quod illas producit. Ergo cognitio non potest dici creatio. Præterea, omnis actio cognitrix est perfectio subiecti cognoscentis, non vero obiecti, quod cognoscitur ; e contrario, actio creatrix transit in aliquid posilum extra subiectum creans, quia ipsa non est perfectio subiecti creantis, sed obiecti quod creatur. 28. 5a. Maximum absurdum est id, quod ait Fichteusy animam eo ipso, quod se cognoscit, seipsam creare. Probatur. Si anima ex eo, quod se cognoscit, sibimetipsi existentiam largitur, sequitur ipsam se cognoscere, ac proinde operari, antequam existat. lam si res ita se haberet, cognitio sine subiecto cognoscente, et operatio sine subiecto operante admittenda foret ; quæ profecto manifeste absurda sunt '. V. De Ontologismo, et priuium quid hoc systema sit, exponitur 29. Ontologismus, ut alibi diximus 2, est illud systema, in quo statuitur mentem nostram intueri, sive immediate cognoscere Deum, et ab hac intuitione repetendam esse cognitionum nostrarum originem. i Cf s. Aug., De immort., c. 8, n. 14. 2 Log.j 9q ! beisHhua'bu:„sr sær"t . •> !L ! cnm intimior Deo Tauam "riM™,ebrancb,l"n> mens nostra, quid in Deo est ^e, e 5 'f .s"> De™> et quidl sive exemplaria omnium rJ,U° aM '" De0 sunt eæ, lclligat ex eo auoS „"?' setIu'lur' u' ipsa res in. luit Deum s° „£ ess &?&",D De° vide' Hinc stæssc inteH.gibifa, " si "„ ifo 17' ce,era1ue omn tum quia bufus ew non potest.neque vcr teE [„'% 0n'm Deum mens Per Eum'cognoscere potest Cm rerUm in Eo> ^ SirtSf^? r''4a'e' Præsertim '"•• • lib. II, t. II. tn Dyna., c.' IV),. „_ p ^ ? ^ Declaratur, quid sibi velit cognitio immediata, seu intuilio Dei 34 Goo-nitio immediata, et directa, prout hic accipitur, est ea qua res cognoscitur in seipsa. Cognoscitur autem aliqua res in seipsa, cum cognoscitur vel per suam essentiam, quæ, prout cognoscibilis est, præsens est potentiæ co^n tnci, vel per eius propriam simihtudinem, a qua facultas cognitrix informatur \ E. g., immed.ata est cognitio lucis, quæ præsens est oculo 3; ltem lapis a visu immediate cognosci dicitur, quia hæc cognitio nt per similitudinem lapidis in oculo immediate denvatam ab ipso laoide ila ut ipsa species lapidis resultet tn ocuto . 35 Huiusmodi cognitio ab ea distinguitur, qua res non in se ipsa, sed in suo sirnili, sive in sua imagine cognoscitur 6, ita ut cc similitudo rei cognitæ non accipiatur immediate ab ipsa re cognita, sed a re aliqaa, in qua remiltat ^ E g., huiusmodi est cogmtio ahcuius homims, qui iu aliquo speculo videtur, quia in hac visione cc non s\milituaoqhominis immediate est in oculc, sed .m^tudo hominis resultantis in speculo 8 ; quapropter imme diata est cognitio imaginis hominis, at non cognitio ipsius hominis, quem illa repræsentat. m 36 Iam, cum intellectus aliquam rem immediate co^noscit ipsam intueri, idest videre dicitur, atque ipsa lmmediata cognitio intellectiva a visione sensitiva nomen accipiens, intuitus, seu visio nuncupatur . 37 Ex his plane colligitur ad visionem intellectivam duo potissimum expostulari : 1°, ut principium per quo res cognoscitur, sit proprium ipsius rei, ahoquin, resnor in se ipsa, ac proinde non immed.ate cognosceretur, l, ui habeafcum re perfectam similitudinem, et conven.entiair "T^f s. Thom., I, q. XII, a. 9 c. Ibid., q. LVI, a. 3 c. 3 Jn Epist. I ad Cor. e. XIII, lect. IV. 4 Jhid s I a. LVI, loc. cit. T.TTT o llid q. XII, a. 9 c. Cf etiam Qq. dispp., De Ver., q. VIII a. 3 ad 17, et in lib. II Sent. Dist. XXIII, q. II, a. 1 sol. "' I, q. lVi, loc. cit. 3 in Ep. I ad Cor., loc. cit. Allff„ctinus o Contr. Gent., lib. III, c. 83. Visus, inqmt s AugustiDnj ad utrumque referendus est, idest et ad oculos et d mentem Lib De videndo Deo, seu Epist. GXLVII ad Pauhnam, c IX, n. lin esse cognoscibili, alioquin non diceretur, ut fnquit |4qmnas, res illa immediate videri, sed quædam umbra 38. lamvero, cum de visione Dei agitur, huiusmodi prinpium nequ.t esse al.quid exlra Deum, nam quidquid st extra Deum, mfin.te distat a Deo, ac proinde esse ne[fuit princ.p.um, ex quo Deus in seipso intelliffilur. Oua)ropter princ.pmm, ex quo visio intellectiva Dei obtineri ►otest non aliud esse quit, nisi aliquid, quod in ipso Deo •t, et quoniam quidquid in Deo est, unum, idemque cum im essenlia re ipsa est, principium, ex quo visio intel;ct.va Dei efiic.tur, est ipsa Eius Essentia, quæ, ut ila camus, yices gerit formæ intelligibilis, ex qua intelleim fit actu mtelligens . Deus, inquit s. Thomas, non nmediate v.deretur, nisi Essentia sua coniungeretur in'lleclu. • . Itaque visio intellectiva Dei est illa aua eus per principium, quod non sit aliud ab ipso Deo, inlligitur uti est in seipso. ! 39. Ontologi pertendunt principium immediatæ visios Dc. non esse ipsam Divinam essentiam, sed vel Esse ^ri,; U! aiU,U, U,baghs ' eius(ue asscc,æ t ^eas ne ssar.as, atque absolutas, prout concretæ, et reales sunt ueo, quæ non al.ud sunl, nisi ipsa Attributa Dei. At Du^US,l!nrSe,,DS0SrP^CissiniUS est> EiuS(lue natnræ pugnat distmclio mter Essentiam, el Esse, vel Atlri ila. Quare si Deus cognosci dicatur ex rerum finitarum tari F?n,0nHe' P?'CSt V^ per divisos conceptus coan Eius Lssent.a, vel Esse vel Altributa; at sl imme L Tr1^ 'iCqU,t co^nosci Ess^ vel aliquod Attri• :!" E™Esscntia simul cognoscatur. Itaque vel lo,, t° m?d.° m Se,PS0 el immediate cognoscitur, vel •m n r1 CS\n SC' ac secundu™ ipsam Essenliam. Ceum etiamsi d.st.nct.o, quam Ontologi comminiscuntur, ei D i Essent.am atque Esse, vel Attributa admitta > tornen, uti cx d.cend.s patebit, semper impossibile .ti ^r&rnnatUrahtCr iaSSCqui >'isionemDei,sive EstVibuta i Dei. Pnnc,p,um hu,us vis,'onis, sive Esse, vel Quodlib. VII, q. i, a. 1 c. !bidlbi IV.Sent:>,Dist XLI> qII, a. 1 sol. " hæc. non potestXd „a_ iral, er cognoscere, ut. est in seipso, seu vidcre Alnni ama enin"ar De • eSCedit im!?'nalitatem cuiuslibef ubant.æ inlell.gentis, nam a Deo, cuius proprium est esse m esse subnstens, quaccumque compositio, et /'as removenda est ; creaturæ auten/inlelligentfs tam mpos tio,nenm,rn,aleS' T ^•'.?S.S ™ seThahZZ COnip!eCtUnlUr> 1u'' • "ntel,ig-e, sivc vidcre llfct,fm°tter SeCUU^a parS: ?emDe sPeciatim quoad i„"eclum bumanum. Jam a nobis ostensum est coenitinm m.ellcct.vam,n homine effici non posse, nM W. ndTm Trn-6^1' ^T ^™0 COnfcrat an ^ "ffi^dam, proindeque ob,cclum proprium intellectui hu m esse non possc intelligibil/purum, sed in.el ligibiL Mraclum a phanlasmatibus 2. Hinc, cum de substan-,.vePrU,'daln,hUSaliauid inteIliSimu> necesse babcmus I mi? TnTla COrPorum' licct ipsarum non sint masmata . Hoc præmisso, e„ argumentum • Intel ner"mrS "n °ei COSnitionem assurgere Z po, sDC,ri 0UaS sPcclessve simililudines, quas ex re d Sbrr'PUit /tqUi C°Snoscere De™ Pcr huiusn ufi nu -P SUS dlversum est, ac lllum per se ipræsen,! " sc> cnSnoscere; nam nulla specics creata -, eM,,°'CStJ)eUm ' Uti est in seEW° ''npo^i", P '" el,cct>"n.humanum naturali.er Deum videre . a. iræterca, anima huraana ad Divinam visionem e Cf s. Thom., I, q. XII, a. 4 c. J- Dynam., c. iV, a. 2, p. 132-135. IqLXXXIV, a. 7 ad 3. I, q. XII, a. li c. rnuos. Curist. Compend. I.' .. levari non potest, nisi toto conamine intcllectus in Deurr intendens a ceteris potentiis, ac proinde a potentiis sen sitivis omnino se abstrahat ; nam, cum Deus sit intelh gibile vehementissimum, non potest noster intellectus Eun videre, nisi tota eius intentio in hanc visionem colligatur et, quemadmodum alibi ostendimus 3, quoties anima to tam vim suam in exercitatione alicuius potentiæ mtendit nullam aliam potentiam exercere valet. Atqui in hoc stati vitæ, in quo anima cum corpore coniungitur, naturahte: ' fieri nequit, ut anima a potentiis sensitivis omnino se abs trahat. Ergo fieri non potest, ut anima naturaliter Deuu videat4. 46. Denique, si anima humana gauderet llja perenni vi sione, quam Ontologi comminiscuntur, destitui non pos set conscientia huius facti interni. Atqui nemo consciu sibi est se hac visione gaudere. Ergo hæc, quam Ontc logi comminiscuntur, visio inter calentis suæ phantasia figmenta amandanda est. Cui argumento maius robur ac cedit ex eo, quod, secundum Ontologos, perennis visi Dei est principium, ex quo cognitionem rerum mens nc stra adipiscitur. lamvero illa visio principium nostrarui cognitionum esse non posset, nisi mens eius conscia e set, quia origo cognitionis per principium menti ignotui explicari non potest. VIII. Nonnulla consectaria Ontologisuii exponuntur 47. Ontologismus ex eo etiam reiiciendus est, quod r; tionalismo, et pantheismo latissimam viam sternit. Atque in primis, rationalismus est illud systema, m qi dogmata Religionis Christianæ ita explicantur, ut nc aliud exhibeant, quam quod intra rationis hmites mcli ditur. lam ex principio visionis Dei facile inferri pote Deum in se videri non posse, nisi videatur eo modo, qi reapse subsistit, ac proinde veritates, quæ mysteria d cuntur, e. g., Trinitas Divinarum Personarum, huiusmoesse, ut in Deo, æque ac veritates naturales, a mente n stra naturaliter cognoscantur 5. i Qq. dispp., De Ver., q. XIII, a. 3 c. 2 Ibid. ^ Dynam., c. I, a. 9, p. 10o. Cf s. Aug., De Gen. ad litt., lib. XII, c. 27, n. 55. 5 Summa Bonitas Dei, inquit s. Thomas, secundum modura, q • 4£,Prat'.lerea ' naluralem ordinem cum supernalurali m Onlologismo confundi ostendi.ur eliam eTeo ouod l T s.o De. natural.s est inlelleclui creato, ipsi opus^non ->sset lumtne glonæ, ut ad bealificam visionem per/en at • riiTft . I'S'° b^lifica "°n esset Pernaluralis. Nos c.mus Onlologos, hunc errorem eflWere volontes staucre discnmen inter visionen, beatificam, e visionem laluralem De.,n eo, quod per hanc obscure, per illam bus Z illf °SC,lUr; lei '" e°' ouod Per anc m ino il)us, per illam maionbus gradibus Deus videlur • vel SE5 'ne°' flU0(1 in visione beatifica Essentia Dei .(lctur, in v.sione autem naturali limites intellectus creati causa sunt, cur Esse, vel Atlributa Dei, non autem ius Essonlia videalur. 49. At ipsi ludunl vcrbis. Etenim quoad primum, vio ahcuius obiecti consislit in immediata eius cognitio Vrir^ '" S'" • n S.nt., Dist. X.XIII, Ql. Hspp., De Ver., q. XVIII, a. 1 c.- intellectus creati impedirent, quominus ipse in visione naturali Dei essentiam videret, intellectus creatus ne per visionem quidem beatificam Essentiam Dei videre posset, quia ipse, cum ad visionem beatificam extollitur, limitibus circumscribi non desinit. 50. Præterea, ontologismum cum pantheismo arcte colligari evincitur hoc argumento1: Res sunt intelligibiles, quatenus sunt; quapropter quidquid habet esse m se, intelligibile etiam in se est, et quidquid non est lntelhgibile in se, non habet esse in se. Atqui secundum Ontologos res non sunt intelligibiles in se, sed dumtaxat in Deo. Ergo earum esse non est ipsis proprium, sed, uti Pantheistæ dicunt, est quædam derivatio ipsius Esse Dei. Quod argumentum ut clarius perspiciatur, advertendum est res creatas, etsi a Deo pendeant, tamen propria realitate gaudere; quapropter illæ, si considerentur prout creatæ sunt, ab Eoque pendent, nonnisi per actum creativum Dei intelligi possunt; sed si considerentur in realitate sui propria, et distincta a Deo, dicendæ sunt intelligibiles ln se, et non in Deo; quod si negetur, uti revera ab Ontologis negatur, ipsas propria realitate destitui dicendum est, ac proinde pantheismus ab Ontologis vitari nequit. IX. Argumenta Ontologorum disiiciuntur 51. Obiic. 1° Intelligibile est obiectum proprium intel Giobertius in sua epistola, cuius titulus, Demofilo alla giovine Italia, sine ulla ambage professus est pantheismum esse unicam solidam philosophiam. 2 Gum hæc sint ontologismi consectaria, Sanctæ Romanæ, et Universalis Inquisitionis Congregatio (die 18 sept. 1861) declaravit tuto tradi non posse hanc propositionem, Immediata Dei cognitio, habitualis saltem, intellectui humano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscerepossit;siquidemestipsumlumenintellectuale;etNea\)o\itMi&e Regionis Episcopi in Epistola collectiva ad Clerum sæcularem, et regularem suarum Dioecesium (die 29 iun. 1862), illius definitionis mentione facta, inter absurda philosophica systemata Ontologismum numerarunt, atque ab hoc cavendum præceperunt. Cf La Scienza e La Fede, vol. XLVI in Append. p. XXXII. Nullum autem esse dubium, quin illud S. Congregationis decretum ad ontologismum spectet,ostendit P. Thomas Zigliara, 0. P. (a Leone PP. XIII S. R. E. Cardinaliurn in Collegio adlectus), Della luce intellettuale e dell' ontologismo, t. II, lib. III, Della luce oggettiva, part. II, c. XI, p. 148 sqq, Roma leclus humani. Atqui Deus est sumræ intelligibilis. Ergo Dcus est obiectum maxime proprium intellectus, ac prol inde immediate ab eo cognoscitur. 52. Resp. Dist. min., Dous est summe intelligibilis in | se, conc. mm., quoad nos, neg. min. Neg. cons. Et sane, res sunt intelligibiles in se, quatenus sunt immateriales , ac proinde Deus, quippe qui est maxime immaterialis, t est etiam in se maxime intelligibilis. At vero intelligibii litas rerum, si referatur ad intellectum, qui eas intelli git, spectanda est non ex natura rerum, sed ex natura, ipsius intellectus; nam, ut sæpe diximus, modus cogno scendi sequitur naturam cognoscentis. Atqui immaterialitas jDei est extra genus cuiuscumque intellectus creati. Ergo, etsi Deus sit in se maxime intelligibilis, tamen huiusmodi |non est, si ad intellectum nostrum referatur2. 53. Obiic. 2° Deus arctissimo vinculo cum mente hujmana coniungitur. Atqui hæc coniunctio necessario effijcere debet, ut mens humana Deum immediate cognoscat. ! Ergo. 54. Resp. Dist. mai., ut causa cum effectu, nempe, ut sustinens eam in esse3, conc. mai.; ut obiectum immediatum polentiæ cognoscitivæ, neg. mai, neg. min. Neg. cons. Re sane vera, satis non est rem esse menti humanæ præsentem, ut illam cognoscat, sed oportet illam esse præsentem tamquam obiectum cognoscibile, quod mentcm ad sui cognitionem determinat. Hoc autem modo Deum esse naturaliter præsenlem nostræ menti haud possibile est, quia Jpse vires intellectus creati infinite supergredilur4. 55. Obiic. 3° Deus est illa Veritas, per quam ceteræ vcritates cognoscuntur. Atqui veritas huiusmodi irametliate cognoscitur. Ergo. 56. Resp. Dist. mai., ita ut sit causa, propter quam alia cognoscimus, conc. mai., ita ut sit obiectum, quo co£ito, aha cognoscimus, neg. mai.; sub eadem distinctioe conc. et neg. min. Neg. cons. 5 Enimvero res per Deum | Cf Dynam., c. IV, a. I, p. 131. Cf s. Bonav., /n lib. I Sent., Dist. III, p. I, a. 1, q. 1 resol. ^ Qq. dispp., De Ver., q. VIII, a. 3 ad 7. Cf s. Bonav., In lib. II Sent., Dist. III, p. 2, a. 11, q. 2 ad 3 ; iJist. x, a. I, q. 1 ad arg. Propter Deum, ad rem inquit s. Thomas, alia cognoscuntur, IDEALOGIA a nobis intelliguntur, turn quia Deus res ita condidit, ut sint potentia intelligibiles, tum quia nobis largitur, et in nobis conservat lumen, quo res intelligimus f. At vero inde haud inferri potest nihil a nobis cognosci posse, nisi primo Deum cognoscamus. Etenim, sicut res a nobis cognoscuntur, quin prius cognoscamus lumen ipsius nostri intellectus, quod est causa proxima nostræ cognitionis, ita necesse non est primo cognosei Deum, qui est causa prima nostræ cognitionis, ut ceteræ res cognosci possint2. 57. Inst. Secundum s. Augustinum, omnia in luce Primæ Veritatis cognoscimus et per Eam de omnibus iudicamus. Ergo. 58. Resp. Hunc s. Augustini locum iam s. Thomas explicavit. Dicendum, ait, quod omnia dicimur in Deo videre, et secundum Ipsum de omnibus iudicare; in quantum per participationem sui luminis omnia cognoscimus, et diiudicamus. Nam et ipsum lumen naturale rationis participatio quædam est Divini Luminis; sicut etiam omnia sensibilia dicimus videre, et iudicare in sole, idest per lumen solis. Sicut ergo ad videndum aliquid sensibiliter non est necesse, quod videatur substantia solis, ita ad videndum aliquid intelligibiliter, non est necessarium, quod videatur Essentia Dei 3 . 59. Obiic. 4° Plerique illorum, qui denegant menli nostræ immediatam cognitionem Dei, docent notionem Dei ex rebus crealis in nobis gigni. Atqui haud fieri potest, ut notio Dei a rebus creatis suppeditetur. Ergo immediata cognitio Dei admittenda est. 60. Resp. Neg. min. Et sane, non solum omnes Scholæ Doctores, sed etiam omnes Patres aperte docuerunt non sicut propter primum cognitum, sed propter primam cognoscitivæ virtutis causam ; I, q. LXXXVIII, a. 3 ad 2. t Cf Dynam., c. IV, a. 5, p. 142. 2 I, q. LXXXVIII, a. 3 ad 1. — 3 I, q. XII, a. 11 ad 3. 4 Nos, ait s. Thomas, aliter Deum notum habere non possumus, nisi ex creaturis ad Eius notitiam veniamus (Qq. dispp., De Ver., q. XVIII, a. 2 c; cf. ibid., a. 1 ad 1, et I, q. LXXXVIII, a. 3 c). Atque FIDANZA : Cognoscere Deum per creaturam est elevari a cognitione creaturæ ad cognitionem Dei, quasi per scalam mediam. et hoc est proprie Yiatorum ; In lib. I Sent., Dist. III, p. I, a. 1, jmentem nostram a rebus creatis ad cognitionem Dei ascenjtJerc. Satis sit hæc pauca s. Augustini afferre: In simijlitudine sua Deum quæramus, in imagine sua Creatorem agnoscamus . Quomodo autem ex creaturis in cognitiofæm Dei deveniamus, in Theodicea explicabimus. X. De Psychologismo rationali 61. Hoc nomine appellatur illud systema, quo statuitur Dngincm nostræ cognitionis ita progredi, ut primo in:ipiat in sensu, secundo perficiatur in intellectu 2 . 62. Hoc systema ab Aristotele profectum omnes Schoastici post s. Augustinum 3 propugnarunt . Quomodo au:em nostra cognitio oriatur a sensibus, et perficiatur in ntellectu, lam explicatum, et ostensum a nobis est in Pynamilogia 5. Hic dumtaxat in memoriam revocantes ea, jjuæ ibi statuimus, demonstramus cognitionis nostræ raliionem non nisi in hoc systemate reddi posse. ^ 63. Origo nostræ cognitionis non nisi secundum ^cholaslicorum systema explicari potest. Probatur. \\\u& solum systema ad explicandam originem jognitionis intellectivæ est accommodatum, quod responlet naturæ nostri intellcctus; nam oportet, quod cogniio fiat secundum modum cognoscentis 6 . Atqui intelectus humanus est eius naturæ, ut ad primas cognitioics rerum pervenire non possit, nisi dicalur ipsas oriri i sensu, et per vim intellectivam perfici. Ergo origo inellectivæ cognitionis non nisi secundum systema psychoogicum rationale explicari potest. . 5 resol. Quam ob rationem Concilium Vaticanum hanc edidit d§nitionem: Si quis dixerit, Deum unum, et verum, Creatorem et lominum nostrum, per ea, quæ facta sunt, naturali rationis humtæ lumine certo cognosci non posse, anathema sit ; Const. doqmat. e bide cathol., Sess. III, Canones, n. I, S I. IJn loan. Evang. c. F, tract. 23, n. 10. Cf De Civ. Dei, lib. VIII, .; Confest.. lib. VII, c. 17, n. 23 et alibi passim. Qq. dispp., De Ver., q. I, a. 11 c. Cf Enchir. ad Laurent., c. IV, n. 1; De vid. Deo, c. 17, n. 42, 4; ^ Genad litt-> ljl>V, c. 12, n. 28; De Imm. an., c. 10, n. 17. M, præ ceteris, s. Bonav., De septem itin. æt., Itin. 3, d. 4, />c septem donis Spiritus S., De dono intell., c. I. Cf c. IV, passim. 8 I>i Ub. I Sent., Dist. XXVIII, q. I, a. 2 sol. 216 IDEALOGIA 64. Minor huius argumenti probatur hoc modo: 1° Na-\ tura nostri intellectus expostulat, ut eius cognitio a sen-j sibus oriatur . Enimvero unicum est in homine princi-j pium, quod res sentit, atque intelligit, quia, ut in A/U/iro-l pologia ostendemus, una, eademque est anima, quæ si-l mul sentiens est, atque intelligens, idest, quæ est sub-l iectum intellectus, et simul cum corpore subiectum fa- 1 cultatum sentientium. Ex hac coniunctione facultatum intelligentium cum senlientibus efficitur, ut obiectum nostro intellectui proportionatum non sit intelligibile purum. sed essentia rerum, quæ esse suum in materia habent5. Atqui res, quæ habent esse suum in materia, non nisi per potentias sentientes apprehendi possunt. Ergo nalura intellectus humani expostulat, ut nequeat assequi obiectuno sibi proprium, nisi cognitioni eius cognitio sensitiva præcedat . 2° Natura intellectus etiam expostulat, ut eius cognitio, quæ a sensu initium sumit, ab ipsa vi intellectiva perficiatur. Re quidem vera, etsi intellectus cum corpore coniungatur, tamen ipse actiones suas sine ullo corporeo organo exercet 5. Ex hoc consequitur proportionem intei intellectum, atque obiectum eius proprium intercederf non posse, nisi statuatur, essentiam rerum apprehendi afc intellectu, non prout est in hac, vel in illa re singulari. quemadmodum apprehenditur a sensibus, sed altiori modo, nempe prout abstrahitur a quavis conditione materiali; ac proinde sub universali ratione consideratur 6. Atqui. si res ita se habet, agnoscenda est in mente aliqua virtus superioris ordinis, quam sensus, ut per ipsam cognitic sibi propria perficiatur, eaque est, quæ nomine intellectus agentis designatur 7. Ergo. 65. Obiic. 1° Intellectus, antequam efformet speciem iatelligibilem, aut cognoscit rem, quam species repræsentat, aut non cognoscit. Atqui primum dici nequit, quia Naturale est homini, ut per sensibilia ad intelligibilia veniat quia omnis nostra cognitio a sensu initium sumit ; I, q. I, a. 9 c 2 Cf Dynam., c. IV, a. 2, p. 134. 5 Ibid. Cf ibid., p. 132-135, ubi idipsum ex testimonio experientiæ etiarr comprobavimus. s Cf ibid., a. 1, p. 131-132, et a. 12, p. 161-163. ispecies rerum haberet, antequam ipsas efformaret ; nec secundum, quia intellectus nequit in seipso effingere species lllarum rerum, quas non cognoscit. Ergo origo nostræ cogmtionis secundum systema Scholasticorum exniicari nequit f. ' 66. Resp. Dist. secundam partem maioris, aut non co~ \gnoscit, ita tamen, ut obiectum polentia intelligibile sit ipsi præsens, conc, secus, neg. Dist. item secundam partem minoris, nequit effingere etc, si obiectum potentia inteiiigibile non sit lpsi præsens, conc, secus, neg. Neg cons IKe qu.dem vera intellectus agens efformat speciem intelJligibilem per abstractionem, quam naturaliter exercet sujper phantasma, et hæc abstractio non est ea, quæ dici\tur per modum compositionis, et divisionis, sed ea, quæ lieitur per modum simplicitatis z ; quapropter, uti' alibi idnotavimus 3, intellectus agens ad efformandam speciem mtelhgibilem expostulat, ut phantasma, quod est obiectum Mentia intelligibile, præsens ipsi sit, sed non ut ideam 'ius lam in se habeat. Nemini autem negotium facessat, Jbanlasma, quod ad facultatem sensitivam pertinet, esse iræsens intellectui. Nam, quamvis animæ facultates in-' er sese dislinguantur; tamen una est earum radix, unum-' [ue eo, quo explicavimus, modo, est ipsarum subiectum •empc essentia anime 4; ita ut non facultas, sed anima er lacultatem aliquid agere proprie dicatur \ Hinc fit, il anima, cum per facultatem sensitivam phantasma perPit, per intellectum agentem exerit actionem abstractiam m phantasma. 67. Obiic. 2° Intellectus essentiam communem ab indiiau,s abstrahere non potest, nisi prius nota communi, e idea gcnerah potiatur. Ergo lantum abest, ut abstra"o^eilormet ideam universalem, ut potius. ipsam expo 68. Resp. Neg. ant. Etenim abstractio non expostulat, mCnAdir r/T phil'f usum Semin' Lu^ MetP™ ™ b e "' a'JFere eodem argumento usus est ctiam Rosmi • w ; ' sczIv e- ! a16' et ?. MDynam., c. IV, a. 5, p. 140.-3 lhid p. 140 >id. Dynam., c. I, a. 4, p. 101. Cf s. Thom. Qq. dispp., De Ver., q. X, a. 9 c. 6 Cf Rosmin., loc. cit. ut anima præviam cognitionem notæ communis, sive no| lam communem cognitam tamquam communem habeat; \ sed tantum ut animæ obviam fiat obiectum, ex quo inj teliectus aliquid, quod pluribus commune sit, seiungere i potest. Hoc obiectum est phantasma, in quo essentia, quæ i pluribus communis sit, latet. Quocirca abstractioni, ut j diximus, præcedit cognitio concreta, quæ essentiam una i cum conditionibus individuantibus exhibet. Intellectus autem ope abstractionis sibi conficit notionem illius essen| tiæ exemptæ a conditionibus individuantibus; deinde re1 flectens super hanc notionem apponit illi notara communem, sive rationem universalitatis . Cognitio igitur notæ communis efficitur ex reflexione super notionem, quam intellectus ope abstraclionis adipiscitur; tantum abest, ut \ abstractioni præcedat 2. CAPVT II. De connexione sermonis cum cogitatione I. De signis in universum 69. Antequam controversias, quæ circa connexionem sermonis cum cogitatione agitatæ sunt, dirimamus, nonnihil de signis in universum, et maxime de natura signorum, quæ verba appellantur, in antecessum dicamus o portet. Signum, ut s. Augustini verbis utamur, a est res, præter speciem, quam ingerjt, sensibus, aliqu^MjEaciens \ in cogitationem venire^/Ex quo intellrgifur trm m quo libet signo nobis occurrere, scilicet unum, quod aliquic significat, aiterum, quod per ipsum significatur, et quod dam principium, cuius vi e cognitione unius ad cogm tionem alterius progredimur. E. g., in fumo, prout es signum ignis, tria occurrunt, nempe fumus, qui lgnen significat, ignis, qui a fumo significatur, et relatio intei utrumque, quatenus fumus ab igne producitur. 70. Si signum non ex voluntate hominum, sed natur; sua ad rem, quam significat, refertur, dicitur natwrale e. g., fumus est signum naturale ignis; sin ad rem signi i Cf s. Thom., I, q. LXXXV, a. 2 ad 2. ^ Alias obiectiones exsolvimus p. 141-142. 5 De Doctr. Christ., lib. II, c. 2, n. 1. icatam referatur ex hominum instituto, dicitur arbitratium; e. g., oliva est signum arbitrarium pacis 71. lam homo quibusdam signis, seu mediis sensilibus |.pushabct, ut conceptiones suas extrinsecus proferre posjit.Wam 1 lpse est animal naturaliter politicum et ociale, ac proinde necesse est quod conceptiones unius fominis mnotescerent aliis . 2 Mcdia, quibus homines -pus nabent ad cogmtiones sibi invicem manifestandas, ensibiha esse debent, quia ipsi non ex spiritu tantum ed ex corpore etiam constant 2. 72. lam signa, quibus homines cogitationes suas cum ttns communicarc valent, sunt gestus, voces, et scriptura. fcestus sunt motus corporis ad animi cogitationes patefaktndas comparati^Sl ex instinctu naturæ fiant, sunt naUrales; sin ex conventione inter homines facta confWan\ ar, artificiosi. E. g., oculi torvi naturaliter significant r^^nem, et motus corporis, quibus surdo-muti deW h....,0(ue,æ supplcnt, cogitationes ipsorum artificiose 73. Gcslibus longe præstantiora sunt verba. Verbum ;lZX,'f S /?"S a?ticulatus ad animi cogitalioncs expriScoS, Z L0CUtl° au'em.in verboru,, seu vocum 8 Thom^'n Si bel1^. unt Z " ^er,-U ' "• '• . WSCSSn.C^dr.e didtUr Ctiam ". 1ia deno.a, rongUur?a s,TiZ"a ?r ' "T V°CibuS "P'entanlur. Uinc diees quæ i I \Z,.„,deoral>htm> a™ significantur ideæ, non voro N verlrdrbcu7uPirnS,Cntant-.HaCC ScriD,ura inogr.phic. potcst a.quainnoce^rner?0 f ' '"'"Z"' VcI sm6°ea, cuiusmodi est,uuainnocentiapercolumbam,velferacitasperspicamsi,-ni.icatur. Utrum yoces sint SIGNA NATVRALIA, AN ARBITRARIA [sive NON-NATVRALIA (Grice)]. Nonnulli veteres, inter quos Heraclitus , docuerunt verbis sive ore prolatis, sive scriptis ex natura sua, non ex instituto hominum res significari. Aristoteles 2 oppositam sententiam tradidit, quam Scholastici 3 post Ecclesiæ Scriptores tuiti sunt. Scilicet nomina, secundum ipsos. conceptionibus nostræ mentis oportet quidem ut respondeant. Elenim, quoniam ratio, quam significat nomen. est conceptio intellectus de re significata per nomen 4 . illud consequitur, quod intellectus . . ., secundum quod apprehendit res, ita significat per nomina 5 . At vero. quoniam ex variis nominibus iliud eligere nobis licet quod cum ea ratione, qua rem apprehendimus, magi Lu&d- Batav. 2 ; . I \ tr' Chrtst- Iibn, c. 2, n. 3. alesc 2 Phtl°8' "" U$ premiers ohJets ds connaissances mo adhibetur, nisi ad significandum verbura interius, quod ræns, rem concipiendo, efformat f, et non donatur nomine verbi, nisi propter relationem, quam cum verbo in teriori habet2. 79. 2° Nomina, uti iam a nobis ostensum est, non significant res ex natura sua, sed ex arbitrio hominum : unde nominibus præcedere debet cognitio rerum cum ir. illis, qui nomina rebus imponunt, tum in iis, qui ea audiunt; in illis quidem, quia homines, nomina rebus imponere volentes, non aliter possunt denominare res, quair prout ipsas cognoscunt; in istis autem, quia ii, qui no minarebus iam imposita audiunt, non possunt scire, quasnam res ipsa significent, nisi cognoscant conceptus, quoi eorum auctores significare voluerunt. Apposite s. Augu stinus: Magis signum, re cognita, quam, signo dato ipsa res discitur3 . Atqui si cognitio rerum, quas no mina significant, expostulatur cum in illis, qui nomini instituunt, tum in illis, qui ea audiunt, profecto ea noi sunt necessaria ad cognitionem rerum adquirendam, alio quin dicendum foret causam, sive conditionem sine qui non, posteriorem esse effectu ; quod perabsurdum est Ergo. . Mens humana ad cognitionem reflexam e/ ficiendam non indiget sermone, aut alio quovis societati subsidio . Hæc propositio statuitur contra Rosminium 5, Giober tium 6, P. Romanura e S. I. \ et Scriptores Lovanienses Hi docent mentem nostram non posse reflecti super co gnitionem rerum iam sibi comparatam, nisi a sermon ne,0"g^ quidem, ac exquisitæ lstitutioms sociahs præsidio, sed ope Divinæ Revelationis consequi otest Annales de phil. chret., Ser. 4, t. VII, et t. VIII. La tradizione, e i Semipelagiani della Filosofia, c. I, ret \ r " IV. De origine sermonis 84. Coronidis loco quæstionem de origine sermonis inuere par est \ 1° Sententia Rationalistarum, qui contendunt sermonem ijiomine sponte sua exsurrexisse 6, omnino absurda est, on d,parUiSs T^l™' Sw V °Pinion dli Dr Stuard etc, RefuIkI:-, 5 • Non Dauca exer"pla surdo-mutorum hoc com m s VX^ Tdt Deerandum {De V °duc°™ • Pars v> linxviu. "æc °uæst,Vum altera> auam antea eicussimus, logieam Z riT nT' ETim hæC duo' nemPe hominum TnTeK • hominP quodammodo sine sermonis auxilio evolvi, simulum on ?°n P°SSe viribus Suis conficere illuu imi egre Hanc in,pT Serm°niS inventione™> secumnon pugnant. ten^, c! xT nUpernme ProPu?u^it Renan, m V origine primo, quia si sermo sponte sua in nobis oriretur, noil tantum unius labii omnes homines essent, sed ne ulla qui } dein disciplina indigerent ad sermocinandum, qua reaps indisere nemo diffitetur; secundo, quia firmurn ratumqu est hominem non Ioqui, priusquam alioS loquentes audiat 2° Non desunt Philosophi catholici, qui docenl homine sermocinandi virtute a Deo donatos et ratione utentes potuisse per se invenire sermonem. Ipsi autem sententiaii suam adstruunt hoc modo: In primis dubitari nequit, qui aliquis homo rem sensibus occurrentem quodam signo alii communicare potuerit. Gum autem innata vi loquendi præ ditus esset, nihil repugnat eum protulisse sonum syllabi quibusdam distinctum : iam ipse, cum ratione polleret potuit determinare illum sonum ad rem commonstratar significandam, idque eo consilio præstare potuit, ut a aliis intelligeretur; et hi, cum etiam ratione fruerentur potuerunt intelligere, qua mente alter sono illo usus sii Nec quidquam difficultatis in significandis rebus spiritu; libus nancisci potuit; nam sicut, aiente s. Thoma, sens bilia intellecta manu^lucunt in mtelligibilia Divinorum !) ita ex nominibus significantibtfs res materiales proceder potuit ad nomina, quibus res spirituales denotantur, prac sertim propter quamdam analogiam, quam homo inte utrasque res percipit. 3° Quod si historia consulatur, una cum loquela ipsur sermonem primo homini a Deo infusum fuisse dicimus tum quod ex pluribus Sacræ Scripturæ locis id sat colligitur; tum quod primus homo, utpote non solum ai ctor, sed etiam institutor totius generis humani, a De constitui debuit ætate perfecta ; iisque omnibus instn ctus, quæ ad aliorum instructionem, et gubernationei pertinent 2, ideoque etiam sermone, cuius longe maic necessitas ingruebat 3., i Qq. dispp., De Ver., q. X, a. 6 ad 2. 2 Cf s. Thom., I, q. XCIV, a. 3 c. 3 Non desunt pauci inter ipsos Catholicos, qui sermonem a pi mo homine excogitatum fuisse opinantur, atque hanc sententiam s. Gregorio Nysseno in Orat. XII Contr. Eunom. traditam esse p tant. At de huius sancti Doctoris sententia vid. Al. Coletta in gregio op. SuW origine del linguaggio, § III, p. 44 sqq, Napoli De vi, et potestate notionum universalium Aitr. I. Diversæ Philosophorum opiniones recensentur 85. Tres sunt circa vim universalium Philosophorum p.mones quæ vocari solent Nominalismus, ColceZt hsmus et Reahsmm. Nominalismus in eo consLtUauod enegat rænt. humanæ conceptiones universales c stmuU mversaha vel esse pura noraina, seu flatus vocs/tI eSSe '.oces aut conceptiones, quæ, si spectenlur in sc s„„ ;.ngulares, sed un versales dici possunt ex eo quo d plSres Hto nf, Tl d.es,n.ant' Hæc ^ntentia prior raodo tvl kam s Jc xivTS ;,,°ISteri0ri modo a Guilielmo OMmo sæc. XV, el, securulum verisimiliorera sententiara tiam a Roscelhno, aliisque Nominalibus sæc XI os Ar.stoteles, et post eum præcipui Scholæ Doclores",nnn,linIS;Jf"m'ni significatione racare. inte e,,„ '° if6"' US 'deaS existere eitra •"•. ™ in Deo, eruduos nulio non tempore fuit, eaque adhuc sub iudice est docuerunt illas habere fundamentum in re, sive esse actu in intellectu, sed fundamentaliter, et potentialiter in rebus1. 88. Ex recentibus Nominalismum secuti sunt omncs Sensistæ; Realismum omnes Pantheistæ, ex eo quod ipsi blaterant universalia esse emanationes Dei; Conceptualismum autem primo modo acceptum, omnes, qui originem idearum vel per ideas innatas, vel per formas ipsius subiecti cogitantis explicarunt; altero autem modo acceptum, omnes, qui s. Thomæ placita in explicanda origine idearum sectantur. Nominalismus et Realismus refelluntur. Nominalium sententiam a veritate aberrare ostenditur sequenti Universalia neque sunt voces, cuiuslibet conceptionis expertes, neque sunt voces, aut conceptiones singulares, quibus non aliquid universale, sed plura individua designantur. Probatur prima pars. Signum, prout signum est, ad aliquid, quod significat, necessario refertur ; ac proinde absurdum est esse signum, quod nihil significet. Atqui yoces nihil aliud sunt, quam signa, quæ conceptiones animi significant. Ergo absurdum est universalia esse voces, quæ nullam conceptionem significant. 90. Probatur altera pars. Singula individua proprios conceptus habent, quia singula individua qualitatibus sui propriis gaudent, per quas alia ab aliis discriminantur, Atqui ea, quæ proprios conceptus habent, propriis no minibus designanda sunt. Ergo fieri non polest, ut no mine, et conceptione singulari plura individua designen tur. Attamen, quoniam omnibus individuis quædam qua litates communes sunt, unica conceptio potest repræsen tare eorum qualitates communes, atque unicum nomei potest illas significare. Itaque vox, sive conceptus com munis non designat plura individua, sed quidquarn plu rium individuorum commune. 91. Utraque propositionis pars confirmatur ex eo, quod ut Leibnitius ait, admissa sententia Nominalium, eyer tuntur scientiæ, et Sceptici vicere 2 ; siquidem scien i Gonceptualismus, hac altera ratione explicatus, realismus ten peratus etiam vocari solet. 2 Præf. ad JSiz., tiæ, ut sæpe innuimus, sine enunciationibus universalibus cxistere non possunt. 92. Sententiam Realium, quocumque modo explicelur, absurdam esse h.s duabus propositionibus evincitur 1 rop. 1 . Umversaha nequeunt esse aliquid actu existens, et ab ipsis rebus singularibus omnino separatum. Irobatur Universalia, e. g., humanitas, essentias rerum conslituunt, al.oquin non possent prædicari de rebus seicundum essentiam. Atqui repugnat essentiam actu esse bitra rem, cuius essentia est, quia res sine essentia esse iiequ.t. Ergo fieri non potest, ut universalia omnino a rebus discreta, et seiuncta actu existant. 93. 2a. Universalia non existunt actu in rebus sinfulanbus. Probatur. Quoniam universalia, uti diximus, essentias •crum constituunt, si ipsa actu existerent in rebus sinjulanbus, consequeretur rebus singularibus essenliam in.versalem inesse ; et quoniam quælibet res per essenlam suam eflicitur id, quod est, res singulares, quippe [uæ essentia umversali gauderenl, simul singulares, et in.yersales dicendæ forent. Atqui id repugnat. Ergo. I ^4. ltaque, etsi essentia universalis non sil, uti antea Hemonstravimus, omnino seiuncta a rebus; tamen ipsa in jebus singulanbus actu non invenitur, prout est univerlaiis, sed prout a qualitatibus singularibus in unaquaque e determ.natur. Exemplo rem declaremus. Si humana !>atura, prout est universalis, esset actu in individuo, puta p .aocrate, Socrates esset species humana. Ex quo illud uam ttuit, quod S1 tota species humana esset in Socrale, ocrates simul experirelur affectiones omnium individuouni nominum. Ita, si tota species humana esset in So aie consequitur, ubicumque est humanitas, esse etiam ocratem, ideoque Socratem esse simul Romæ, Athenis, in omnibus locis, in quibus singuli homines versantur; iuæ omma sunt manifeste absurda. Aut. III. De Conceptualismo 9o. Sententiam Conceptualium non quidem priori modo secundo inodo acccptam veritati esse consentaneam Pm,0?a 'rr °,ie sequeutium propositionum colligiiur: lUlbtL: ' U™vers?}™ ™n sunt universales conccptiones ucllectus, quibus nihil obiectivi respondct. Probatur. Si universalibus conceptionibus nihil obiectivi, et realis responderet, dicendum esset conceptiones universales ex ipsa rerum natura haud depromi. Atqui id repugnat. Ergo. 96. Minor ita demonstratur. Si conceptiones universales ex ipsa rerum singularium natura haud depromeren-i tur, impossibile foret cunctas res singulares in quasdam species, et genera digerere, e. g., Socratem ad speciem humanam, non vero ad belluinam, et contra ea bucephalum ad belluinam, non vero ad humanam referre, atque utrumque generi animantium accensere. Si nihil est in Socrate, quod eum a bucephalo distinguat, eccur vel quilibet e plebe in Socratem incidens eum pro homine, el non pro bellua habet ? Non certe ex conventione, tum quod experimur in eo etiam illos consentire, inter quos nulla conventio facta est, tum quod conventio circa quædam dumtaxat individua, non vero circa omnia existere posset. Necesse igitur est aliquid esse in rebus singularibus, cuius gratia homines sine ulla conventione res ac easdem species, eademque genera reducunt. 97. Gonfirmatur propositio ex eo, quod, posita horun Conceptualium sententia, nulla scientia obiectiva existerr potest. Etenim, cum scientiæ sine universalibus conceptio nibus existere nequeant, vis cuiuslibet scientiæ vi con ceptionum universalium respondere debet. Ergo, si uni versalibus conceptionibus nihil realis, et obiectivi respon det, scientiæ quoque nihil exhibere possunt, quod in re rum natura sit, ac proinde intra idearum ambilum con cludantur necesse est. 98. Prop, 2a. Universalia actu sunt in intellectu, sed [m damentaliter in rebus. Probatur la pars. Natura rerum, ut s. Thomas argi mentatur \ vel dicitur habere rationem universalitatis i se, nempe absolute spectata, vel in rebus singularibui vel in intellectu. Atqui non primum, nam quidquid cor venit naturæ rerum absolute spectatæ, e. g., homin prout homo est, convenit omnibus individuis illa corr prehensis ; quocirca si natura humana, prout est natur bumana, haberet rationem universalitatis, universaiiU i De ente et essentia. mveniret cuilibet individuo homini, id quod absurdum ;t. Non alterum, quia quidquid est in individuo, deterinationes individuales habet, ac proinde non invenitur co communitas aliqua, scd quidquid est in eo, indivijalum est !. Restat igitur ut universalia actu in intelctu existant. 99. Confirmatur. Notiones universales, ut in scholis tratiir, fiunt per abstractionem, et intentionem universalita; . Per abstractionem, quatcnus intellectus avocat cogitionem ab individuis, in quibus aliqua natura invenitur, it invenm potest, et non aliud cogitat, nisi ea, quæ sentiahter lpsam constituunt. Per intentionem universaatis, quatenus mtellectus reflectitur super abstractam itioncm lllius naturæ, et cogitat ipsam ad plura indidua mdeterminate referri posse. Atqui abstractio, et intitio univcrsalitatis non nisi opus intellectus sunt. Ergo nversal.a actu non alibi, quam in intcllectu, esse cenndum est 3. 100. Probatur 2a pars. Natura, quam intellectus abstrami a conditionibus singularibus, atque universalem coat, eadem est, ac illa, quæ determinata conditionibus igulanbus m rebus invenitur, adeo ut illa vere præditur de singulis mdividuis, puta cum dicimus, Petrus Jiomo Atqui si ita se res habet, liquet intellectum in >is rebus tundamentum invenire, ex quo naturam ipsis mmunem velut universalem considerat. Ergo universa fundamentaliter sunt in rebus P^T.Vn,"."0™-' '' q' LXXXVI' " ' cel vel H?o ne sul quod bu.namtas apprebendatur sine individualibus con s T,! r?VPSam abStrahi' ad uod 8euitur unio n dU humanitati . secundum quod percipitur ab in CRITERIOLOGIA Ad Dynamilogiam illa etiam, uti diximus ', tractatio spectat, qua inquiritur, quid roboris nostræ animæ facultatibus insit ad certam veritatis cognitionem gignendam. Hæc, maximi quidem momenti, tractatio CRITERIOLOGIA nuncupatur, quia facultates cognoscendi, ut mox dicemus, prout veritatem rerum nobis patef aciunt, criteria veri appellantur. Philosophi, qui mentem humanam illis, quibus prædita est, cognoscendi instrumentis, veritatem sine ulla erroris formidine assequi posse negarunt, aut nondum assecutam esse contenderunt, Sceptici, sive, ut latine dicitur, Observatores vocati sunt, eorumque sententia Scepticismus audiit. 2. Itaque in huiusmodi controversia hunc ordinem adhibebimus. Primo, statutis quibusdam notionibus circa criteria veri in universum, singulorum criteriorum vim tuebimur. Deinde universam scepticismi rationem refellemus. Denique, quoniam facuitates cognoscendi inspici possunt non solum in se, seu absolute, sed etiam moraliter, idest una cum illis adiunctis, quæ illarum usum perturbare solent, inquiremus, quænam vis ipsis moraliter inspectis insit. De criteriis veri in universum spectatis I. De reritate, ac variis animi circa illana statibus 3. Investigaturis instrumenla, quibus veritatis certam cognitionem assequimur, opus nobis est in ant ecessum definire, quid sit veritas, et quotuplici in statu circa eam mens humana versari queat. Veritas, prout refertur ad mentem, quæ illam cognoscit, dicitur logica, et posita est in eo, quod mens cum re cognita, prout hæc in se est, consentit. Quare a s. Thoma definitur: Adæquatio intellectus, et rei, secundum quod intellectus dicit esse, quod est, et non esse, quod 1 3.non est . Iam veritas logica distinguitur tum a veritate metaphysica, quæ, uti in Ontologia dicemus, est convenientia rei cum intellectu, a quo producitur ; tum a veritate morali, quæ est convenientia vocum cum rebus, quæ per illas significantur z . 4. Iam homines aliquarum veritatum notitia carent, aliarum autem notitia potiuntur. Circa res, quarum cognitione destituimur, in ignorantiæ statu versari dicimur ; in i iis vero, quas cognoscimus, animus noster vel hæret dubius, vel opinatur, vel certus est. 5. In dubitationis statu animus versatur, cum non magis ad assensum, quam ad dissensum inclinat 3. Quod quidem, ut advertit s. Thomas, contingit vel quia animus neutra ex parte aliquam rationem advertit, vel propter apparcntem æqualitatem eorum, quæ movent ad utramque par ytem. Hinc animus in statu dubitationis instar libræ esl; f|uemadmodum enim hæc, si aut nullum, aut æqualia rn utraque lance momenta habet, nullam in partem declinat, sed in æquilibrio perstaf, ita animus, si aut neutra ex parte, aut æquales ex utraque parte rationes advertit, nec alicui enunciationi assentitur, nec ab ea dissentit. Cum animus dubius hæret, quia neutra ex parte rationes advertit, dubitatio dicitur negativa; sin æquales utraque ex parte rationes habet, posiliva vocatur. 6. Opinio, sive probabilitas, prout certitudini opponilur5, est ut sThomas inquit, ille stalus mentis, io quo ipsa cc adhæret uni parti cum formidine alterius0 . Adhæret quidem um parti, vel quia pro aliqua ipsarum dumtaxat Contr. Gent., lib. I, c. 59. Hæc definitio quadrat in veritatem moralem spectatam secunaum sui rationem obiectivam. Quod si secundum rationem subiectivam consideretur, in consensu vocum cum conceptibus, qui res repræsentant, posita est; non autem in consensu vocum cum remis, quas conceptus repræsentant. Veritas moralis secundum rationein subiectivam veracitas, et falsitas moralis mendacium proprns vocibus designantur. Dubitatio, inquit s. Bonaventura, proprie dicit indifferentiam maicii rationis respectu utriusque partis contradictionis, ita quod neutriim præcligat alteri ; In lib. 111 Sent., Dist. XVII, dub. 3. • Qq. dispp., De Ver., q. XVI, a. 1 c. J De opmione, prout opponitur scientiæ, locuti sumus in Logica. p Ja0;?1, a4> p- 69cf etiam ihidp30 not3 6 2a 2æ, q. II a. 1 c. raliones, vel quia pro una graviores, quam pro alia, rationes ei occurrunt. Cum formidine alterius, quia rationes iilæ non sufpcienter ipsam movent ad assentiendum illi propositioni . Ex quo fit, ut probabilitas minor, vel maior esse possit, prout paucioribus, aut levioribus, vel pluribus, aut gravioribus momeniis innititur. Quod si hæc momenta tenuissima sint, probabilitas proprie appellatur suspicio. 7. Denique certitudo est ille animi status, in quo ipsi alicui enunciationi sine ulla sollicitudine adhæret . Certitudo autem potest esse vera, aut falsa, prout iudicium, cui animus fidenter adhæret, est rei veritati consentaneum, aut dissentaneum. Falsa cerlitudo error vulgo au dit; quare error definiri potest: animi stalus, in quo ipsi certo pronunciat aliquod iudicium rei veritati minime consentaneum. 8. Distinguitur autem certitudo in metaphysicam, pk sicam, etmoralem. Metaphysica certitudo existit, cum meu tis assensus in rerum essentia fundatur. Ita metaphysice certum est radios circuli a centro ad peripheriam ductos esse æquales, quia intellectus perspicit hanc proprietatem circuli ab eius essentia fluere. Physica vero certitudo habetur, cum assensus mentis innititur constantia legum naturæ, vel simplici facti observatione. E. g., physice certum est omnia corpora ad centrum terræ ferri, quia id colligitur, ope inductionis, ex constantia legum naturæ, itemque certum est corpora existere, quia ipsa per immediatam experientiam percipiuntur. Denique moralis certitudo obtinetur, cum assensus menlis fundatur in hominum testimonio, ac proinde in legibus, quibus i 2a 2æ, q. I, a. 4 c. 2 In lib. III Sent., Dist. XXVI, q. II, a. 4 sol. Advertito contra assertores Calculi probabilitatum, posse probabilitatem ad certitudinem magis minusve accedere, sed numquam illam assequi. Etenim totum quodpiam confici nequit ex partibus, quæ diversæ, ac ipsum, naturæ sunt; siquidem collectio efficere non potest, ut partes natura sua expolientur. At certitudinem, et probabilitatem diversæ naturæ esse manifestum est, namque certitudo omnem dubitationem tollit, probabilitatem autem aliqua dubitatio semper comitatur. Quæcumque igitur sit probabilitas, et quousque eius gradus augeantur, numquam in certitudinem evadere potest, nisi naturam suam exuat. Cf s. Thom., In lib. I Poster., lect. I. mores hominum temperantur. E. g., moraliter certum est Persas ab Alexandro fuisse debellatos. Iam perspicuum est cerliiudinem metaphysicam eiusmodi esse, ut illius oppositum sit absolute impossibile, quia res essentiis suis expohari nequeunt ; certitudinis vero physicæ, et moralis propnum est, ut earum oppositum sit impossibile hypothetice, ncmpe salvis legibus physicis et moralibus f. N.— Quænam siut veritatis criteria 9. fnstrumenla, quibus assequi possumus certas de ver.tat.bus cogn.t.ones, post græcos criteria, scu verorum wdiciorum regulæ in Scholis vocitantur \ propterea auod )orum ope, quid verum sit in unaquaque re, diiudicaur, atque ipsorum vis rationem, ob quam de nostroom .udiciorum ventate certi sumus, exhibet. z rwpssrr eti sd recwm' prudenlmquc p^ 2 Cf Sext. Emp., Hypoth. Pyrrh. libri tres, passim. • In i hac cnterii notionc tradenda veteres politiores philosophi fa hmur convenerunt. Sextus enim Empiricus (HypoL PyTh.] \t'J: ' ?' ' CUm Ph,losoPhorum opiniones de criterio ve e nrorn' ^ ^T^ ^ C°S ™™ vel Pl™ cri er a ad s.sse, prout unum, vel plures eertarum cognitionum fontes ho mi suppetere arbitrabantur. Ast non pauci inter recentes med?a r.tat.s cognoscendæ a criterio veritatis distinguunt ataue hoc erumaue statuunt i„ evidentia, sive quadam nota ?psi obiecto °n ricam 1 o? rnS ^ aSSeDSUm C°gilUrAt non dri nobis yWetar to tum a^ rmTneiCnteriUm' qU°d coSno^ndi mediis adiunUtes llq '• S' facuItates cognoscendi huiusmodi sunt, ut vetates certo arr.pere possint, nuJlo alio criterio ad verum ifakn oTulde^Tunt °aPtUnoerit;HtUm non P-cac "nitio^s in illæ comnnUonI0 ? evidentes. E. g., evidentes nobis haud 1 ;, cognit.ones, quibus obiectum non in seipso sed ner sne rehen i urr.e,ifræ T U1° qUamdam habet iffidtaJ£ Tpl l r 'qUe lI]æ ' quæ circa veritates contingentes et '• t. qu us'TnnteVl^nC % Th0maS GVidCntCS -rilues esse Derfec m vl ^llec u videntur, nempe quarum cognitio -iiri Pi prim ^°nauæn:Urg,t '• SiCUt per,Umen natura,c ^emua us etia.no' q C cP^noscimiIS tatim, ut terminos...: et ulte £ m d UuturqUvWeri T F™" rGSOlVerC P0SMm P" ' (/" lm III Zit £ ™l qUaC SCimUS dc'°nstrative proUn Uo. m sent., Dist. XXIV, q. I, a. 2, sol. 1 c). Præ Ut, quænam sint huiusmodi criteria, patescat, necesse est diversa veritatum genera præ oculis habere. Veritates, quæ a nobis cognosci possunt, sunt aut contingentes, nempe quæ versantur circa facta nobis com perta per experientiam internam, aut externam ; vel ne cessariæ, nempe quæ spectant rerum connexiones, et idea rum relationes1. Tum veritates contingentes, tum neces sariæ sunt aut primitivæ, aul deductæ. Primitivæ sun illæ, quæ nullo medio demonstrantur; deductæ sunt illæ in quibus convenientia attributi cum subiecto ope ratioci nationis perspicitur. E. g., existentia ?ov ego, et mund huius adspectabilis sunt veritates primitivæ contingentes corpus est grave, eclypsis fit per interpositionem terræ in ter lunam, et solem, aliæque huiusmodi enunciationes sun veritates contingentes deductæ; totum maius est sua parte est veritas necessaria primitiva ; substantia spiritualis li bertate gaudet, est veritas necessaria deducta 2. 11. Iam 1° veritates primitivæ contingentes cognoscun tur experientia immediala; nempe illæ, quæ circa fact interna versantur, conscientia; illæ autem, quæ ad fact externa spectant, sensibus externis nobis innotescunt; 2° vc ritates primitivæ necessariæ cognoscuntur per intelli gentiam; 3° verilates deductæ, si sint contingentes, a nc bis adquiruntur per inductionem ; et sive sint contingen tes, sive sint necessariæ, per syllogismum 3. Intelligentic inductio, et syllogismus unico nomine rationis appellai solent. At vero his, quæ enumeravimus, instrumentis co gnoscendi veritates duo alia adiicienda sunt, nempe me terea in iis ipsis, quæ evidenter cognoscimus, realitas, quæ, u aiunt, se nobis manifestat, et intellectum ad assensum rapit, e quidem causa, cur intellectus necessario illis assentiatur, seu, i idem sanctus Doctor inquit, cogatur (Qq. dispp., De Ver., q. XXVII a. 3 ad 6); sed non est proprie causa, cur ea certo cognoscat. A cedit, quod si quemquam e vulgo interrogaveris, e. g., cur certi sit, se revera existere, illico tibi respondebit, quia id mihi conscie tia testatur ; et si pergas interrogare, quanam ex ratione corpo existere pro certo habeat, haud hæsitans reponet, quia sensus e terni id renunciant. 1 Veritates contingentes a posteriori, vel syntheticæ ; veritat autem necessariæ a priori, vel analyticæ etiam appellantur. Ideal., c. I, a. 4, p. 202, not. 1. 2 Cf Scot., In lib. I Sent., Dist. III, q. 4, n. 6-11. 3 Cf Scot. noria, quæ, elsi nihil novi nobis afferat, tamen co ratio> memoria, et au „i2,^-.hii-Criteriisawctoritas dicilur momenlum exlerium certuudmis, quia per eam cerli sumus de veritate dicu.us rei, quatenus alii illam perspexisse nobis testanur. Celera cnteria dicuntur momenta interna certitudi"s, quia sunl inslrumenta animo nostro insita, ita ut •er ca cert, efliciamur de verilate alicuius pronun tiat" osSmus5. 'PS1 COnvenientiara attrib"' cum subiecto 13. Porro crileria interna, quemadmodum ex dictis perpicitur, nonnis. ipsæ facultales cognoscendi sunt mins amma prædita est. Aucloritas vero, quamquam s t ocair;Urmn?,XrnUm ',amC" ad interna nodam„q,odm r" ocatur, qu,a s,ne moment.s intcrnis, idesl sine cognitriibu an.mac iacultatibus cxislere non potest. Et sane os momentis e ralione petilis opus habemus, ut cerHefcamur eum, qui aliquid nobisnarral, aut edoce d osrcc,CdiSeKC,U;,a1SCntiamUrUaLque critcria suntTpsæeoCl,ii "av!' quatenus hæ motiva suflicicltia exM8umuqs " Ur cert,tudo> 1ua v^ilates cognoscere De criterio, quod dicitur Conscientia Aut. I. — De vi huius crilerii us4' MZSfntia CSt i"-ud crilerium, quo anima sui ip "mi;,msuiqSeiqdur,n ca actu sunt s affectionura e la. Conscicntiæ vis ad intema facta nobis patefa1^2UT1TU SUnt> quia ca> " fuerunt i„ nobis, obie un memoriæ sunt. cienda adeo ex se est perspicua, ut neque demonstrationem admittat, neque demonstrationis egeat. Probatur la pars, nempe non admittit ullam demonstra tionem. Nulla est demonstratio, in qua id, quod in quæ stionem adducitur, pro certo sumitur . Atqui infallibili tas conscientiæ demonstrari nequit, nisi iam pro cert; sumatur. Ergo. 16. Minor ita demonstratur : Si quis veracitatem con scientiæ demonstrandam aggreditur, iam percipere debe quæcumque demonstrationem constituunt, et certum ips esse debet se ea percipere. Atqui id non aliter constan ei potest, quam ex testimonio conscientiæ. Ergo vera citas conscientiæ demonstrari nequit, quin iam pro cert sumatur. 17. Probatur 2a pars, nempe demonstrationis non egel Non eget demonstrationis illa veritas, quæ admittitur a eo ipso, qui eam negat, aut de ea dubitat. Atqui huius modi est infallibilitas conscientiæ circa nostri, nostrarum que affectionum existentiam. Ergo. 18. Minor demonstratur hoc modo: Qui se existere ne gat, sane affirmat se existere in statu negationis, et s dubitat, utrum sit, se existere in statu dubitationis affii mat, et si dicat se nescire, an sit, iam pro certo sumi se existere in statu ignorantiæ. Quod si addat se dubi tare etiain, utrum dubitel, et nescire, utrum nesciat, uti que affirmat se dubitare, ac nescire, ac proinde se exi stere in statu dubitationis, aut ignorantiæ 2. Quin imm si quis obiiciat vitam nostram esse perpetuum somnium quemadmodum hac postrema ætate Fichteus autumavil iam fatetur nos vivere in statu somnii, ideoque existere ', i Gf Logic, p. II, c. I, a. 3, p. 53 sq. 2 Si fallor, inquit ad hanc rem s. Augustinus, sum; nam qi non est, utique nec falli potest ; De Civ. Dei, lib. XI, c. 26. tem s. Thom. (Qq. dispp., De Ver., q. X, a. 12 ad 7): Nulli potest cogitare, se non esse, cum assensu; in hoc enim, quod o gitat aliquid, percipit se esse ; Cf ibid., a. 8 ad 2. Idem dicati de internis animi affectionibus. Nam qui ponit dubium testimoniui conscientiæ aliquam internam affectionem referentis, simul ponei cogitur yeracitatem conscientiæ circa illam animi affectionem, qu tum actua(i esse imus PSa ' $lVe reale ' ac ohiectivum cogno IntZ Pa"C?nscientla habilualis, sicuti vidiraus', ræsen... "? '?nUur' Pmli esseJaum rca"e cognoscendum habilis est. maauatr.-M ^v " prlmis • anima Per conseienm hahlfnX 'Um Cl,C,t actum' in ; scd ut evincatur eam nullis scepticorum cavillationibus latactan posse. Ita s. Augustinus primum statuit nos existere tamam factum per se notum, proindeque certum: Sine ulla phansiarum, vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse \e\ ~que.nosse et amare certissimum est (De Civ. Dei, lib. XI, -C). Deinde adversus Scepticos, obstrepentes quemquam posse oc falli, ostendit, uti antea adnotavimus, illud factum ipso erre asseri: si fallor, sum ; nam qui non est, utique nec falli jest, ac per hoc sum, si fallor ; Cf p. 238, not. 2. 1 237, not. 1. Pnaos. Ciirist. Compend. 1. 1 j[6 sæpe testatur se niulta videre, et audire, quæ omnioc nulla sunt. Ergo conscientia re ipsa fallitur. 29. Resp. Dist. ant., quæ nulla sunt extra animam conc. ant., quæ nulla sunt in ipsa anima, neg. ant. Neg cons. Et sane, illa, quæ amentes, et somniantes putant sn posse percipere corpora autumant, his duabus ratio rc dX!tUn!Ur' Tmpe: r Simililud° naturæ interce.i,,,„ " • sul),ectum cognoscens, et obieclum co.,' Pr°,nd.e an'ma' quæ esl spiritualis, non potKnoscerT ^T?05 commTicare> at'quc hacc'in seijs s £?! .?.. a uuldfIuam cxtra se positum per pere extra se opcraretur, quod certe numqaam fieripot • Atqui hæ rationes nullius ponderis sunl. Ergo nihil pJr,Sall0neS esscnaluia sa obiectivas negatur. oLn oTLTm°r Simi itudo in,cr sobiectum cot no,' v™ T conn.oscen(l' obiectum intercedere denilnm .Vn c lntCr. sub,ectum cognoscens, et obicctum n tf0M \J S.DeCtata; qUlan0U 0l,iectum cognitum, sed m tcrhl U,0.C0Sn0SCen,isQuapropter anlma, et i sit nm Mhs, potest tamen res materiales pereipere, dum Ge a„mraaleria1' m0d0 P^ipiaf. 2 Falsum omjO es aoimam non posse res exlernas percipere, nisi Sr ^" ?C aat' Nam c°gu,'>io est ex'eo g n re "onum, quac in anima manent, non quæ extra ani '}'/ omnes alii sensus fundantur\ exploretur; nam, ut advertit Nemesius, sensus arcta quadam communione inter se continentur, ac Pr2n a/l errorern aIterius facile manifestat1. Jrt). Ad hanc rem præstat adnotare vim criterii sensuum mernorum haud imminui illis falsis iudiciis, quæ alijuando mlellectus ope sensuum, de rebus sensilibus con ino ff"-"1' in h,SC(' iudiciis vel intellectus iudicat de Mpsa atleclione sensuum, nempe sensus hoc, vel illo mo °ea rebus aff,ci; ve> iudicat res eo modo in se esse, quo a sensibus repræsentantur 8. Si de prima iudiciorum spe ie agitur, sensus intellectui comparatus semper facit reram exist.mationem in intellectu de dispositione proa , nam secundum quod sensus disponitur, secunium iioc dispositionem suam intellectui demonstrat 10 l lect." niUg'' De vem Relig' ' c 33' "' 61 ; et s" Thom' ' °P' \ cTni GenL> "? nc 13> n' 2-3 Op. cit., lib. III, c. 108. r Cf Dynam., c. III, a. 2, p. 113-114. ^ I, q XVII, a. 2 c. 6 i, q. LXXVI, a. 5 c. • lbidaL irSfc C8' l! Qq' >" De Ver' . h a11 c. Hinc s. Augustinus aiebat : Ne ipsi quidem oculi fallunt, non enim renuntiare possunt animo, nisi aflectionem suam . Sin de altera, dicendum est illa mdicia esse vera, quoties facultates sentiendi rite adhibentur, quia cum ipsæ rite adhibentur, perceptio sensitiva rem, uti in se est, manifestat. Quod si facultates sentiendi nte non adhibentur, illa iudicia sunt falsa. At vero error non ab ipsa sensuum natura, sed a temeritate nostra prohciscitur; intellectus enim minime expendens, utrum ea omnia sensibus suppetant, quibus ad rite fungendum ofticio suo opus habent, illorum testimonium excipit, falsumque de rebus iudicium pronuntiat 2. Si quis, inquit s. Augustinus, remum frangi in aqua opinatur, et, cum mde aufertur, integrari, non malum habet internuncium, sed malus est iudex; nam ille pro sui natura non potuit aliter in aqua sentire, nec aliter debuit, si enim ahud est ær, aliud aqua, iustum est, ut ahter in ære, ahter m aqua sentiatur. De criterio rationis 51. Ratio, prout est quoddam criterium triplici nomine appellatur, nempe intuitiva, inductiva, et deductiva, quia, ut iam diximus 4, tria complectitur, nempe intelligentiam, sive intuitionem, inductionem, et syllogismum. I. — De ratione intuitiva 52. Ratio intuitiva pro criterio veritatum primitivarum, quæ necessariæ sunt, habetur. Hæ veritates immediato evidentia gaudent, ita ut quisque statim probet audita b. atque axiomata, vel dignitates passim appellantur. 53. Veritas iudiciorum immediata evidentia fruentium adeo manifesta est, ut non solum demonstrationis nor> egeat, sed ne demonstrari quidem possit; potest tamen ahquo modo declarari. Probatur la pars. Demonstratione opus est, ut convenientia, aut discrepantia cuiusdam attributi cum subiectc i De vera Relig., c. 33, n. 62. 2 Cf s. Thom., ibid. 3 Op. cit., c. 33, n. 62. 23b. /n lib. III Sent., Dist. XXXV, q. II, a. 2 sol. 1 c. 1 detegatur. Atqui in enunciation ibus immediate evidentibus illa convenientia, aut discrepantia adeo manifesta est ut non solum ipsam detegi necesse non sit, sed etiam contranum h.s, inter quæ illa convenientia, aut discrepantia perspicilur, cogitare nemo umquam possit . Ergo 54. Probatur2a pars. Quælibet demonstratio principiis per se evident.bus innilitur; acproinde qui auctoritatem .immediatæ evidentiæ demonstrare vult, iam tamquam cerla sumere debet principia per se evidentia, ex quibus hæc demonstratio proficiscitur. Atqui demonstratio, in qua pro certo sumitur id, quod vult demonstrari, nulla 3St. Ergo. 55. Probatur 3a pars. Error ex eo in mentem cadere potesl, quod ipsa ml erdum medio opportuno non utitur id rei ventatem diiudicandam ; hinc, quoties mens rem ine ullo medio, sed ipsa per se cognoscit, nullus errori locus esse potest. Alqui in enunciationibus, de quibus hic jgimus, mens connexionem inter terminos sine ullo me- tio cognoscit. Ergo in huiusmodi enunciationibus nullus :rron locus esse potest 2. II. — De ratione inductiva 56. Ratio, prout ex verilatibus particularibus aliquam eritatem generalem per inductionem colligit, inducliva di- -itur,et habetur pro criterio veritatum^ductarum con- ingentium. Hic autem loquimur de inductFone incompleta, iam lnductionem completam nobis largiri cerliludinem crspicuum ex se est ; siquidem tota eius vis in eo po- ita est, ut toti generi tribuatur id quod compertum est mgulis spec.ebus illo genere comprehensis convenire s. >;i",°V' lnduct%° wcompleta, quæ sufficientem partium uumerationem exhibet, certitudinem nobis largitur Irobaiur. Inductio incompleta, quæ suflicientem par- ium enumerationem exhibet, ut alibi diximus in fir- mate ordims mundani innititur. Atqui dubitari non Pot- st de hrmitate ordinis mundani. Ergo. 08. M xnor demonstratur ex ipsa rerum mundanarum na- Cf s. Thom., In lib. J Post. Analyt., lect. XIX. s p llCnr" Gandav-, Summa, q. II, a. 3, n. 8. Cf Log., part. I, c. III, a. 6, p. 48. Log., ioc. cit., p. 49. •• „VA tura. Et sane, eo modo, inquit s. Thomas, aliquid ope- ratur, quo est ', sive similiter unumquodque habet esse, et operationem2 . Atqui causæ naturales huiusmodi sunt, ut electionis vi destituantur. Ergo oportet, ut in ipsis sit virtus operativa determinata ad unum ; ac proinde quoties causa naturalis in eadem rerum conditione ver- satur, toties eumdem effectum producit, msi causa aliqua exterior eius actioni obicem opponat 4. Atqui ex uno, eo- demque modo,quo causarum naturalium operationes fluunt, firmitas ordinis mundani exurgit. Ergo de firraitate ordims mundani dubitari non potest. g 59. Huius argumenti vis haud mmuitur ex eo, quod aliquando causæ naturales, ut diximus, ab aliqua causs exteriori impediuntur, quominus effectum suum produ- cants. Etenim ad inductionem spectat non eventus parti- culares, sed leges universales naturæ nobis mamtestare quia eius conclusio, ut diximus 6, est semper umversahs Atqui causæ naturales etiam quando impediuntur, quo minus effectum suum producanl, virtute producendi illim effeclum haud destituuntur ; ac proinde universalis U naturæ, quod nempe quædam causa ad quemdam elte ctum producendum determinata est, firma, immotaque ma net. E. g., etsi aqua ob morbum, quo corpus hydropic laborat, eius sitim non restinguat, sed augeat; tamen ipsi vim restinguendi sitim non amittit, ita ut semper certun nobis sit aquam vi restinguendi sitim pollere. Ergo ei eo, quod impedimentum actioni causarum naturaliun obiici possit, nihil contra veritatem enunciationum, qua inductione comparantur, inde conficere licet. 60. Diximus, quæ sufftcientem partium enumerationen exhibet ; nam, ut constat ex iis, quæ in Logica diximus si quamdam qualitatem in paucis, non vero in plensqu i I, q. LXXV, a. 2 c. 2 Ibid., a. 3 c. - - I, q. XXII, a. 2 ad 4. Pertinet ad agens naturale, ut suum effectum producat,qui natura uno, et eodem modo operatur, nisi impediatur ; I, q- XO a. 4 c. Cf s. Aug., De Gen. ad litt., lib. IX, c. 17, n. 32. s Huiusmodi impedimentum acciderc potest vel secundurn lege: quibus mutuæ actiones causarum naturalium reguntur, vel pote: oriri ab immediata Dei actione, et tunc, ut alias videbimus ( stunt facta supernaturalia.— Log., loc. cit., a. 2, p. 3J-4U. jndividuis experti sumus, illam esse ipsis naturalem, proindeque in ceteris eiusdem naturæ quoque inveniri magis, vel minus probabile, scd non certum esse nobis polest. 61. Ex his colligitur falsum esse id, quod Humius au- tumavil; nempe vim inductionis incompletæ nullo firmo principio inniti f. Etenim, quemadmodum Scotus monuit2, atque a nobis iam ostensum est, veritas inductionis ab expcrientia, et a ratione vim suam sumit. Experientia bnim ostendit quamdam qualitatem constanter in aliqua re inventam esse; ratio autem suggerit illam qualitatem, 30 quod constanter in illa re invenitur, ad eius naturam pertmere; ex quo consequitur fore ut illa qualitas in omni- bus similibus subiectis conslanter inveniatur. 62. Obiic. Leibnitius 3, Genuensis 4, Rosminius J: Cer- titudo perfecta non invenitur, nisi in iis, quorum oppo- jsitum est impossibile. Atqui fieri potest, ut id, quod le- ^ibus naturæ adversatur, eveniat. Ergo certkudo indu- :tionis, quæ a constantia Iegum naturalium pendet, non ist perfecta. 63. Resp. Dist. mai.9 est impossibile vel absolute, vel naturaliter, conc. mai., absolute tantum, neg. mai. Dist. lariter min.9 fieri potest absolute9 conc. min.9 naturaliter 9 ieg. min. Neg. cons. Re quidem vera, certitudo, quemad- nodum ex s. Thoma monuimus G, diversa ratione dicitur >erfecta9 prout diversæ speciei est; nam certitudo meta- bhysica pcrfccta dicitur, quia oppositum est absolute im- possibile; certitudo autem physica est perfecta, quia op- bositum est impossibile hypolhetice9 seu inspecto naturæ prdine 7. Iam certitudo, quam inductio nobis largilur, est bbysica, ac proindc est perfecta ; nam etsi id, quod lekibus naturæ opponitur, non sit absolute impossibile, taben omnino certum est rem naturaliter secus evenire fion posse. 1 Essais sur V entendement humain, Ess. IV, part. II, Oeuvr. 'hil., trad. de 1' angl., t. I, p. 121-138, Lond. 1788. 2 In lib. 1 Sent., Dist. III, q. IV, Schol. 3 Dissert. De stylo philos. Marii Nizolii, § 32. Artis Logico-crit. lib. V, c. 6. 1 Trattato della coscicnza morale, lib. III, sez. 2, c. 2, a. 3. c Cf Log., part. III, c. IV, a. 2, p. 92. " Cf p. 234-233. De ralione deductiva 64. Ratio, prout ex veritatibus generalibus alias minus generales, aut particulares per syllogismum elicit, deductiva dicitur, et ideo habetur pro criterio veritatum deductarum, sive hæ necessariæ, sive contingentes sint. Circa huiusmodi criterium duo nobis demonstranda sunt, nempe syllogismi veritas, et utilitas. 65. la. Veritas sijllogismi sine contradictione negari non potest. Probalur. Non potest sine contradictione concedi aliqua enunciatio, et simul negari alia, quæ cum illa necessario connectitur. Atqui inter præmissas, et conclusionem syllogismi necessaria connexio existit, siquidem conclusio cuiuscumque syllogismi tunc dicitur secundum logicæ regulas derivari ex præmissis, cum illa his continetur. Ergo si quis præmissas concederet, et conclusionem negaret, eanidem enunciationem simul assereret, et negaret, ac proinde in contradictionem impingeret. E. g., in hoc syllogismo: Omne animal habet vitam sensitivam; atqui homo est animal; ergo homo habet vitam sensitivam; si quis concedat hæc duo, nempe, omne animal vita sensitiva frui, atque hominem esse animalium speciem, iam exinde concedit hominem vi sentiendi pollere ; quocirca si eani negarel, a se ipso dissideref. 66. 2a. Syllogismus ad inveniendam veritatem imt^ mane quantum utilitatis confert. Probatur contra Van-Helmontium , aliosque philosophiæ peripateticæ osores. Mens cum progreditur ad cognoscendum actu illud, quod antea virtute, seu potentia cognoscebat, novam cognitionem adipiscitur. Atqui mens ope syllogismi sibi comparat actu illam cognitionem, cuius adquirendæ virtute dumtaxat pollebat. Ergo syllogismus ad veri cognitionern valde ulilis est. 67. Probatur minor. Mens, cum præmissas in se co gnoscit, conclusionem, quæ in illis potentia continetur, potentia, non actu cognoscit, quia satis non est aliquid altero contineri, ut mens unum videns, videat et alterum; sed necesse est, ut aliud alio contineri perspiciat. Atqui mens nonnisi ope syllogismi conclusionem præmissis con Log. inutilis, tract. VIII, Opp., p. 27, Lugduni. tineri actu cognoscit. Ergo mens ope syllogismi progreditur ad agnosccndum actu illud, quod antea potentia dumtuXiii cou nosceoa t. 68. Ut hæc clariora fiant, memoria revocandum est cognitionem, quam per syllogismum nobis comparamus, non esse intuilivam, per quam aliquid in alio cognoscitur, sed esse deduchvam, per quam aliquid ex alio coqnoscitur ' ; unde conclusio ex præmissis elici 2 dicitur. Atqui ratio non potest conclusionem ex præmissis elicere, nisi duas exerat ætiones, quarum una veritatem præmissarum, altera venlatem conclusionis cognoscit 3. Ergo nos ratiocinando conclusionem cognoscimus non eodem actu, ac præm.ssas, sed novo actu, qui illi succedit; unde primum myest.gamus, utrum extrema cum medio conveniant, oeinde ex hac investigatione relationem ipsorum extremorum coguoscimus. De criterio memoriæ Veracitas huius criterii osteDditur I 69. Etsi memoria, uti diximus , nihil novi nos doceat Umen,psa cognitiones ante adeptas revocat, Tproinde conditio est, sine qua scientia humana constare non potest lam prætentas cognitiones, quas memoria, cum recte adhihetur, nob.s suggeril, re vera olim in nobis exUUsse demonstratur sequenti exuusse, Memoriæ veracitas negari non potest auin simul ipsa memoria animo denegetur P ' q mul lm^-tUr' ^mneS in his duobus consentiunt: 1° quod Stea h?h£?8,la e5 in vi ™~Ko^ndi perccptione, ^aas notest mV V 2 qU°d memoria non [iter nos decipere C '„?' 9uJle.nus ante nentem sislit perceptiones, quas antea non habuit. Atqui horum unum altero des?rui 2 rf l' lh°m'' Qq' di$Pp-> De Ver'> a c. 5 rin ?"' lH Ub' U1 Sent'> Dist XVIII> a . q. 3 ad ara tu nl " dlCU.U/' SUbdit sThomas> aHquid ex al q2o co-nosct Pp 236-237 m°VetUr iU aHud >); °p•'• ibid" L tur, Ergo oportet memoriam aut tamquam per se veracem habere, aut animo denegare . 70. Præterea, nos potestate pollemus discernendi perceptiones, quas re ipsa habuimus, ab iis, quæ fictitiæ sunt; nam quoties conamur aiiquid, cuius obliti sumus, recordari, species rerum, quæ nobis sese offerunt, respuimus, donec illa, quam quærimus, nobis occurrent. Atqui potestas, qua reaie a fictitio discernitur, est verax. Memoria igitur, quæ est huiusmodi potestas, verax est 2. II.— Nonnallæ obiectiones diluuntur 71. Obiic. Nihil frequentius auditur, quam memoria nos decipi. Ergo memoria non est criterium veri. 72. Resp. Dist. ant., eo quod sæpe obliviscimur eorum, quæ antea cognovimus, conc. ant., eo quod revera non habuimus cognitiones, quas memoria perspicue revocat, neg. ant. Neg. cons. Si res diligenter expendatur, facile perspicietur homines huius rei potissimum conqueri, quod nonnisi pauca eorum, quæ didicerunt, in memoriam revocare possunt, non quod perceptiones noyas pro præteritis accipiunt. Iamvero illud nonex memonæ vitio, sed ex limitibus ipsius oritur, qui in causa sunt, cur non recordemur omnium, quæ didicimus. 73. Inst. Atqui re ipsa homines quandoque putant ngmenta suæ phantasiæ esse imagines factorum, quæ olim perceperunt. Ergo., 74. Resp. Dist. ant.; hoc evenit penes homines haud sui compotes, conc. ant., apud homines sui compotes, rce ^mplices apprehensiones ntellcctus essenl.as rerum, prout in rebus sunt, rcpræ•ent.int. Atqu., s. essenl.as ren.m, prout in rcbus sunl epræsentant, consenlaneæ rebus apprehensis esse denvonih,^0'." S'mp C' aPPrchensione veritas logica etiam nvenuur. At, quon.am mtclleclus convenienliam sui cum eus por s.mphcem apprehensionem non cognoscil, veitas log.ca propr.e et perfecte ad illam pertinere nequit2 a S. quodammodo veritas logica in simplici apprehen ^iJmilT^,n.ea falsUaS Per Se num,uam se polKV? Slml,llces.c°nceptus intelleclus ex eo, quod ri,nl nm' T"' '" Se,S,,nt' cepræsentant, omncs " ve" fak? lTm' U' m,ullis W0lfianis visum est™ tollectus " mX ' '"^"f re" est proprie obiectum Uus . nulla autem facullas cognitrix, uti antea vi '• 0..,4p1' m! Ti2Qc"ofpp',De Ym:> h aa- 3- ct 12 c nr;,tt. '7 '. T. ',l l2 cob eamtlein rat onem ntellectus ppp ' c riee:iP„'n,Ull° m;d? dCCipUur " ^" >n.e.lec u se,p YZ" ': " "" m'od ""'clleclus est principiorum circa auæ " decpuur ex eade.n causa, qua non dec.pitur circa quod quid dimus1, circa obiectum sibi proprium decipi potest. Di ximus per se ; nam falsitas per accidens m pnma opera tione intellectus inveniri potest, scihcet ralione attir mationis, vel negationis annexæ , e. g. cum mtellectus definitionem unius attribuit alteri, ut si animal ratio nale mortale conciperet quasi definitionem asim; vel in quantum coniungit partes definitionis ad inv.cem, quæ coniungi non possunt, ut si conciperet quasi denmtionem asini animal irrationale immortale; bæc emm est talsa, aliquod animal irrationale est immortale 2 • Ast, si pri mum, intellectus asinum pro homine, respectu cuius ille conceptus verus est, apprehenderet : sin alterum, ninil intelligeret. Hinc idem sanctus Doctor : In operatione intellectus, qua cognoscit quod quid est, potest esse tat sitas, in quantum ibi compositio intellectus adm.scetur. Quod potest esse dupliciter. Uno modo, secundum quod iniellectus definitionem unius attnbuit alteri, ut si den nitionem circuli attribuat homini : unde defanitio unius rei est falsa de altera. Alio modo secundum quod parles definitionis componit ad invicem, quæ simul sociari non possunt ; sic enim definitio non solum est falsa respectu alicuius rei, sed est falsa in se, ut si formet ta em defr nitionem, animal rationale quadrupes, falsus est intelle ctus sic definiendo, propterea quod falsus est in torman do hanc compositionem, aliquod animal rationale est qua drupes. Et propter hoc in cognoscendo quidditates sim plices non potest esse inlellectus falsus, sed vel est verus vel totaliter nihil intelligit 3 . U.— Utruai verilas sit mutationis, et progressus capax 96. Recentes propugnatores progressus, seu perfectibili tatis generis humani, inter quos Lerm6"nier, Lamennais Jouffroy, Sansimoniani, aliique quamplunmi recensentur est. Nam principia per se nota sunt illa, quæ statim, intellecU terminis, cognoscuntur, ex eo quod prædicatum ponitar in diff nitione subiecti (I, q. XVII, a. 3 ad 2 ; cf p. 250 sq). Quar secundæ operationi admiscetur falsitas etiam per se; non qmde quantum ad primas affirmationes, quas naturaliter intellectus C( cnoscit, ut sunt dignitates, sed quantum ad consequentes, quia r; tionem inducendo contingit errare per applicationem unius aa liud ; In lib. I Sent., Dist. XIX, q. V, a. 1 ad 7.- ^ 2 Qq. dispp., loc cit. 5 I, q. XVII, a. 3 c. yeritatcm numquam immotam, et fixam existere, sed pro jualibet ætate variare, et perfici arbitrati sunt. Hanc ab~ lormem sententiam refellimus sequenti Verilas, quæ est obiectum intellectus humani, capax nutationis, et progressus esse nequit l. Probatur. Veritas nostrarum cognitionum posita est in ;arum convenientia cum rebus, quas repræsentant 2 ac )romde m ipsa realilate rerum fundamentum habet^At(ui reahtas, s.ve essenlia rerum, cum in exemplaribus Jivim intellectus fundamentum habeat, immutabilis est (uemadmodum immutabilis est Divinus Intellectus En?o eritas, quæ est obiectum intellectus, seu illud, quod veitatis cognitionem constituit, mutationis, et pnWessus :apax non est 3. et 97. Obiic. 1° Quod in aliqua re existit, ab ea re necesano pendet. Atqui veritas, quæ a nobis coffnoscitur st m nostro intellectu. Ergo veritas, quæ a nobis co^nocitur, pcndet ab æstimatione nostri intellectus, ac proine niutalionis, et progressus capax est. 98. Rcsp. Dist. min.; si oritur ex principiis rei, in qua st, conc. min.; secus, neg. min. Neg. cons. Huic difficulUi lam obviam iverat s. Thomas hisce verbis : Illud uod est in aliquo, non sequitur illud, in quo est, nisi uando causetur ex principiis eius: unde lux, quæ caultur in ære ab extrinseco, scilicet ex sole, sequitur moim sol.s magis quam ærem; similiter veritas, quæ in rnma causatur a rebus, non sequitur existimationem aimæ, sed existentiam rerum; ex eo enim quod res est BLno"e.st> oratio ve™> vel falsa dicitur >>. i J9. Obi.c. 2° Veritas logica sita est in adæquatione in Ueclus cum rebus. Atqui experientia quotidiana constat cont.nuo mutari. Ergo veritas logica continuo mutatur. JU. Kesp. Dist. min.; si per res intelli non autem de intellectu, qui Uatem cognoscit; mtellectus cnim potest mutari, et progredi a ex errore ad veritatis cognitionem, vel ex Ieviori ad penitio Jl eius cognitionem gradum facit. _i Cf p. 233 losofia Controversia consSanseverino, / principali sistemi della Wdtspp., De Ver., q. I, a. 2 ad 3. rium, et leges, quibus continentur, neg. min. Etsi res singulares sint assiduis mutalionibus obnoxiæ, tamen earum raliones, ut s. Thomæ verbis utamur, sunt immobiles^ et necessariæ, quippe quæ ab immutabili lntellectu Diyino originem habenl ; proindeque scientiæ, cum non circa qualitates singulares, sed circa immobiles rationes versentur, sunt etiam immutabiles . Quonam pacto autem necessilas ac immutabilitas naturis, et legibus rerum conveniant, alias explicabimus. III.— Utrum certitudo diversos gradus admittat 101. Certitudo, quam per criteria veri nobis comparamus, iam, ut alibi diclum est2, in melaphysicam, physicam, et moralem distinguitur. Ex notionibus, quas tradidimus, harum diversarum certiludinis specierum, patet certitudinem metaphysicam ad veritates necessarias spectare, physicam ad veritates contingentes, moralem ad ea, quæ ex aliorum auctoritate addiscimus. 102. Disputatur autem a Philosophis, utrum his generibus certitudinis æquale pondus insit, an una certitudo sit altera præstantior. Ut hæc quæstio facile solvatur, animo reputandum est certitudinem duo complecti, nempe omnimodam dubii exclusionem, et momenta, ex quibus perfectio actus adhærentis alicui rei exurgit. Si primum consideretur, omnia genera certitudinis in eo conveniunt, quod omnem formidinem erroris ab animo expeilunt. Hanc ob rationem cerlitudo in puncto quodam indivisibih posita esse dicitur, propterea quod si mensin dubitationem vel minimam incidit, illico certitudinem amittit, neque certitudinem iterum adipiscitur, nisi illam vel minimam dubitationem expellat. Sin alterum, genera certitudinum non æqualis ponderis sunt; siquidem non æquale inest pondus momentis, ex quibusea enascunlur, ac proinde, pro diversitate huiusmodi momentorum, alterum genus certitudinis allero præstantius esse debet3. In universum autem certitudo metapbysica, ut quisquis ex se mtelligit, physicæ, et morali, et physica morali antecelht. i ln lib. IV Ethic, lect. III; I, q. LXXXIV, a. 1 ad 3.-J 234. • In lib. III Sent., Dist. XXIII, q. II, a. 2 sol. 3. Gf etiam Qq. dispp., De Virtut., q. II, a. 9 ad 1. Certitudinem moralem interdum vi certitudinis metapnysicæ Quod si cum his generibus certitudinis certitudo, quæ ex Fide Divina efficitur, comparetur, hæc certiludine naturali, quæcumque sit, longe superior existimanda est f. Elenim, quamvis, ut iam diximus 2, evidentia, quæ m scientia obtinetur, desit in iis, quæ ex Fide accipimus8, tamen Fides Divina est longe certior quacumque naturali cognitione, nempe firmius iis adhæremus, quæ ex Divina Auctoritate excipimus, quam iis, quæ ipsi ex nobis cognoscimus, quia Divinam Auctoritatem, qua ad credendum movemur, vi, et ponderi cuiuslibet naturalis criterii antecellere nobis certum est. IV.— Utrum verilates rationales decretis Fitlei adversari possint 104. Pompanatius Mantuanus docuit rationem, tametsi recte adhibeatur, ea decreta quandoquc fundere, quæ decretis Fidei Christianæ adversantur b. Ad hunc errorem explodendum statuimus hanc Numquam fieri potest, ut ratiorecte adhibita decretis Fidei adversetur. Probatur. Ea, quæ ratio recte adhibita docet, adeo vera sunt, ut nec ea esse falsa sit possibile cogitare ; nec id, quod Fide tenetur, cum tam evidenter divinitus con gaudere, Gerdil (Saggio d' istr. teolog., Della storia umana) aliique non immerito docuerunt, quia cum homines ingenio, opinionibus, moribus dissidentes nequeant in idem mendacium conspirare, lllorum consensio esset eirectus sine causa, quod metaphvsice impossibile est. 1 Cf p. 2o7. 2 Log., p. II, c. III, a. 4, p. 69. ! Qua in re monendum est, evidentiam, qua Fides destituitur. lllam esse, quæ intrinseca dicitur, nempe quæ circa ipsam veri i tatcm creditam, ac proinde in se non visam versatur ; non autem quæ motiva credibilitatis attingit, et extrinseca appellatur; siqui dem potest intellectus evidenter cognoscere rationes, ob quas ali ^quid dignum sit, cui tides adhibeatur. Sane, Fides non habet in qnisitionem rationis naturalis demonstrantis id, quod creditur: ha ;bet tamen inquisitionem quamdam eorum, per quæ inducitur ho imo ad credendum (2a 2æ, q. II, a. 1 ad 1). Quocirca moliva ioredtbxhtatis sunt visa ab eo, qui credit: non enim crederet, nisi videret ea esse credenda propter evidentiam signorum, vel propter aliquid huiusmodi ; Ibid., q. I, a. i c. Cf Conc. Vatic, Sess. III, touf. Dogm. DeFide, c. III De Fide.- Cf s. Thom. loc. cit. De tmniortalitate animæ, Bononiæ, BOLOGNA. firmatum sit, fas est credere esse falsum '. Itaque tum decreta rationis recte adhibitæ, tum decreta Fidei vera sunt. Atqui solum falsum vero contrarium est, ut ex eorum definitionibus manifeste apparet 2. Ergo impossibile est decreta rationis decretis Fidei adversari. Præterea unicus est auclor rationis, et Fidei, nempe Deus. Ergo si ratio recte adhibita ea decernat, quæ Fidei adversantur, Deus nos ea docere, quæ secum pugnant, dicendus eril; id quod impossibile esse omnibus compertum est 3. Denique tantum abest, ut ratio, et Fides adversis committantur cornibus, ut rectus, et sobrius usus rationis ad Fidei dogmata iilustranda, et tuenda multum utilitatis conferat; philosophia enim, ut iam in lntroductione diximus, multis famutatus officiis erga Theologiam fungitur. De scepticismo Postquam singulis instrumentis, quibus certam veritatum notitiam assequi possumus, vim, auctoritatemque suam vindicavimus, propositi nostri ratio expostulat, ul in præsentia scepticismum in universum spectemus, diligentique examini subiiciamus. Breyis Scepticismi historia describitur 106. Postquam Socrates Sophistas profligavit, philosophia copiosius, perfectiusque tractari coepit, et ad beali tatis adeptionem semper spectavit. At quoniam Socratei potius philosophandi methodum, et finem, quam aliquaa philosophiam tradidit, factum est, ut Philosophi, qui e successerunt, e. g., Plato, Aristoteles, Epicurus, dum So cratem ducem sequi gloriabantur, in multas, secumqus nobis urgere licet. Exempli instar sit David Humius, qui statuit •', nisi phoenomena nobis comperta esse posse; quare dum om-, '"certa esse sancivit, aliquid pro certo sumpsit. W s. Aug., De Trin., Iib. X, c. i, n. 3. Pbilos. Cbrist. Compend. I. ? j[§ demonstrationes secundum Scepticos sunt legitimæ, et veræ auia ipsi putant illas vim habere evincendi omnia esse' incerta. Atqui omnis ratiocinatio expostulat certitudinem principiorum, ex quibus proficisci debet, et legunt Wicarum. Ergo Sceptici, dum vim ration.s oppugnant ea utuntur, et dum omnia incerta esse demonstrant, mul ta certa sumunt . Obiic. 1° Gonsuetudines populorum, et opinione: sanientum sæpe sibi invicem adversantur. Atqui hu.usmo di oppositio argumento est certam ventat.s cognitionem ; nobis comnarari haud posse. Ergo. 114 Resp. Nea. min Neg. cons. Emmvero, si consue tudines Gentium,et opiniones Philosophorum non raro m ter se dissident, indubium etiam est Gentes in multis in stitutis, etlegibusconcordare, multaque decreta de rebus et offic is esse omnium Philosophorum communia E. g. omnes Gentes, et Philosophi concorditer tenent ahquaD DeUatem existere, eamque cultu quodam nolns proseque dam esse; animos esse immortales, ob idque rel.g.osai seTuIcrorum curam habendam; alias. actiones esse : natur bonas, alias malas, atque illas præmium, has poenam m reri aliaque id genus quampiurima. Quapropter s. Scc ptic illa ob dissidentiam inter incerta reiic.unt, hæc o Snsenaionem certa fateri debent. Præterea ^sidenU Philosophorum, si Scepticos ipsos exceper.s, non spec | neque prima, atque immediata pronunt.ata cum tact., tu rationis, neque ea, quæ ex his proxime eliciuntur, sed Ltummodo1, quæ aut sine longa ratiocina ^num ser.e gnosci nequeunt, aut circa quasdam abditas rerum na ras, et causas versantur. Ex his autem postremis pronu, tiatis plura sunt, quæ aliquæ ph.losophorum sectæ p tius ob libidinem disputandi, quam ob eorum obscunt, T^0n minus, quam Pyrrhonici, Academici sibimetipsis adverH tur. Re quidem vera, eo ipso, quod Academici docebant nu asc tas nobis^esse rerum notitias, sed tantum probabiles c erUtud n se sequi profitebantur. Nam pro certis hæc sumebant 1 notottquas habemus, de rebus esse neque omnino incertas, ™V™™ no certas, sed'tantum probabiles; 2° diversa esse P^f^^ nera; 3° certis regulis nos potiri, quibus probabihtatis m omen, et gr^adus metiri possumus ; 4° argumentationes W™™^ conabantur mentem nostram numquam consequi posse cert.ti nem, sed dumtaxat probabilitatem, certitudine gaudere. , a nobis cognosci non potest. In Se Jto. Kesp. DtV. om., si spectetur, prout est affpnin laiem ipsam, quæ cognoscitur, wca. ant. Nea con F nt non.ab æstimalione inlellectus pendeat sed ab,n ' pnncpns rei oriatur . Quamobren? ex eo, quod co" 1,110 ventatis relationem ad subiectum hnlw i,„ entcm nuilius certæ cognitioSr^cS^st-Sct iEh?bAta ^0/"'1' °St evide,,S' et certum si" demonatione. Atqui demonstrat.o non polest confici sine a a enunciatione, quæ est ex se evideni pi L™ . . uon eget Ergo nibil cert? cognosci J&E2T 118. Resp. JVey. „-., conc, minNca. cons Lni, ' inn.s 3, quædam veritates. quæ ea luce menti effuhUn? demonstrationis neque indi'geant, nequ™ c" paces %Z ' U insd,arenl 'nqUlt S' Tb°mas' uuæ aturalTterrationi teles, ore profern, sed uullo pacto mente re,H,tari Cttide%T'.C'• a4P202. not. 1. £J7g Cum igitur sint aliqua pronuntiata adeo ex se ipsis persoicua, ut ea in dubium revocare nob.s non liceat, liquet non solum non oportere illorum demonstrationem exhibere sed ne ullam quidem controversiam de illorum veritate posse institui Hinc illud Scholasticorum effatura, Contendenti principia respondere nefas. Scepticismus criticus speciatim refutalur lis, quæ adversus Rantium alibi observavimus , hanc adiicimus propositionem, quæ ad refellendum eius sceplicismum propius spectat: Prop Criticismus tum in exorsu, tum in methodo, tum in conclusione systema sibi repugnans se prodit. Probatur la pars; nempe, Kantius cum in smecriUcæ exorsu investigare nititur, utrum cognilio sit possibilis, absurdam qualstionem solvendam susc.p.t. Re qu.dera vera, qui inquirit, utrum aliquid sc.re possit, necne, is certe tenet se nihil scire. Atqui ille, qu. mh.l sot nulam inquisitionem instituere potest, nam necesse est, ul qui aliquid inquirit, instrumenta, per quæ inqumt.o fit c^ognoscV Ergo absurda est illa, quam Kant.us solven dam suscipit, quæstio, an coamlio sit possibilis. 120 Probatur 2a pars; nempe absurdus est modus, qu( Kantius criticam suam conficere studu.t. Enimvero .psc contendit vim cognitionis a priort mvestigandam esse.lt. u „1 ipsam experientiam existentiæ su, a.se abi. ciat Atqui id haud possibile est, tum quod fien omn.n. nequit ut homo se ipsum aliquo modo affectum not. ex penatur tum quod qui se esse non sc.t, ut.que ratioc. nari non notest, quia nisi sciremus nos esse, qu. pr.nc.pi; cognosc?mPus con^lusionem ex iis haud inferre possemj. Er|o modus, quo Kantius crilicam conficendam esse con, fendit nluribus scatet absurdis. 121 Probatur 3 pars; nempe nullam v.m messe posa conclusioni critices Kantianæ. Etsane cnUca ratioim c,o nisi insa ratione fieri potest, idque exemplo ips.us Kan tfi declaratur, qui ope^ationis evertere conatur cerht dinem obiectivam ratioms, et facultatum quæ ra o antecedunt Atqui rat o, cum sui lpsius naturam, et v res^nvestigat, procul dubio nequit invest.gat.on.hu. sm i Cf p. 239, et Idealog., c. I, a. 4, p. 202 sq vim maiorem ea, qua ipsa pollet, largiri. Ergo si ratio, Kantu ludicio, obiectivam certitudinem haud parit, necesse est, ut critica, quæ eius ope instituitur, certitudine obiectiva careat; ac proinde conclusioni huius critices, qua statuitur naturas rerum nobis prorsus iatere, nulla vis messc potest. Præterea, abnorme est illud criticismi pronuntiatum, quo statuitur rationem practicam nobis largiri illam obicctivam cognilionem rerum, quam ralio theoretica suppeditare haud valet. Namque imperativum absolutum ex Kantio est factum, quod conscientiæ testimonio nobis patescit. Si igitur Kantius consentire sibi velit, imperativum absolutum phænomenicum, ideoque minime accommodatum ad obiectivam cognitionem rerum producendam fateri debet. Accedit, quod ratio theoretica, et ratio practica sunt una, eademque facultas ', et ratio practica nobis non largitur rerum cognitionem, sed cognitionem comparatam per rationem theoreticam extendit ad opus%. Quare absurdum est rationi practicæ illam vim >roducendi obiectivam certitudinem attribuere, quæ raioni theorcticæ denegatur. Utrum mens humana moraliter considerata verum semper assequatur Aht. I. — Stalus quæstionis exponitur, et vera sententia demonstratur 122. Haclenus investigavimus, quid vires humanæ menis, in seipsis, sive absolute consideratæ, ad rerum co.nitionem nobis comparandam valeant. Sed recolendum nimo est, menti humanæ multa et intrinsecus et extrinecus occurrere, quæ illarum virium usum neque sem>er tutum, neque satis expeditum efficiunt3. Etenim præadicatæ opiniones, quas cum lacte combibimus, vehelentes affectiones animi, coecum erga magistros obseuuim, ahaque id genus haud raro iudicium rationis præertunt; et msuper cum ratiocinationes alias cx aliis conectimus, evemre potest ut sive ob attentionis defectum, tve ob aham quamcumque causam error formæ, aut \ Cf Dynam., c. IV, a. 10, p. 156-157.- Ibid. • U s. Thom., Contr. Gent., lib. I, c. 4. materiæ in illarum seriem obrepat. Hinc, postquam novimus quid vires humanæ mentis absolute sumlæ valeant, opus nobis est inquirere, quænam ad verum assequendum vis insit ipsis moraliter sumtis, sive una cum iis, quæ illarum usum perturbare solent. 123. Ad hanc quæstionem solvendam sequentes propositiones demonstramus : Prop la. Animus noster neque in usu sensuum circa sensilia propria fallitur, neque in simplici apprehensione essentiæ rerum, quæ est obiectum proprium inteltectus . Probatur. Facultates, quæ circa obiecta sibi propria decipiuntur, absurdæ sunt. Ergo neque sensus falli pot est circa sensilia sibi propria, e. g., visus circa colores; neque intellectus in simplici apprehensione essentiæ re rum, quæ est proprium eius obiectum, æque ac exter na rerum facies est obiectum proprium sensuum. Ante cedens ita demonstratur: Omnes potentiæ naturam suam sumunt ab obiecto, ad quod referuntur 2, ac proinde na turalem ordinem ad proprium obiectum habent, et natu raliter ad illud assequendum operantur 3. Ergo si quæ dam facultas cognitrix circa obiectum sibi propnum de ciperetur, nempe obiectum suum non assequeretur, ips aut formæir niJ^iT^fn?^18' q,bUS ^6"8 humana mora,iter spectala in veri myestigatione adiuvanda est, et primuni de Divina Reveiatione \JuIr ™ iaim dict,S PersPicitU1' nostram rationem moalitcr constderatam cognoscere non posse sine ullo erro LS?nCt AtVentate8 ' etiamsi hæ ad ordinem Mturalem pectent. At vero externa præsidia ad illas tuto cogno J}' 2°— fI, q. XVII, a. 3 ad 2. tt Dt/nam., c. IV, a. 10, p. 154. ChnniTa 9li?"' 39.-sJn Kft. jj SenLi Joc cifc enna ni 'r,?Uæ in tn'bUS ProPositionik"s demonstravimus, exped omn 11 confir,nat Etenim non solum omnes PhiJosophiL ?? qUe h0l,nncs Perfectnm usum rationis adepti con S aiT?0! Prim^ CXUC'ient-e> tuue ratiLs',^ r I h oJnh Iucu,enter Profluunt. Multæ vero lites, quæ ind ^ ^^f rSerUnt' m^æque præiudicatæ opinionls, quæ inLln Perva?atæ sunt, versabantur circa ea, quæ ex prociatis per se notis non sine difficili demonstrationededucmUur. scendas homini non desunt. Horum præcipuum est Di Tipro^lSUT..°TeS,n fa,sitate tradenda conspirent. Ercro : 161. lllud autem advertendum est, veritatum cognitio nem, quam ex sensu communi sapientum nobis compara mus, esse dumtaxat vulgarem, non scientificam, quia, ut s. Ihomas mquit, in scientia ^locus ab auctoritate, quæ Unootu£ suPer ratl°ne humana, est infirmissimus 3 . 166. lertium auxilium rationis nostræ est consensio omn.um gentium. Consensio omnium gentium est certum veritatis inuicium. 1 J. qI, a. 6 c.-s Dispp. Tuscul., lib. I, c. 15. J qI, a. 8 ad 1. Probatur. Notæ, quibus opiniones a consensione omnium gentium petitæ gaudent, hæ duæ sunt, nempe, nuod sint perpetuæ, et universales, ita ut ostendi non possit tempus, in quo non viguerint, aut natio, quæ illis :unquam caruerit. Atqui opinio perpetua, et umversahs talsa ^lU^inor his D. Thomæ verbis luculenter demonstratur cc Ouod ab omnibus communiter dicitur, impossibile est'totaliter esse falsum; falsa enim opinio infirmitas quædam intellectus est, sicut et falsum iudicium de sensibih Droorio ex infirmitate sensus accidit. Defectus autem per accidens sunt, quia præter naturæ intentionem; quod autem est per accidens, non potest esse semper, et in omnibus; sicut iudicium de saporibus, quod ab omni gustu datur non potest esse falsum; ita iudicmm, quod ab omnibus' de veritate datur, non potest esse erroneum . 135 Præterea, fontes, ex quibus consensio omnium ffentium promanat, alii esse non possunt, quam evidentia, et facilis demonstratio pro iis veritatibus, quæ perspicuæ sunt atque primæva traditio pro iis, quæ cognitu sunt difficiles Atqui, si de veritatibus primi generis agitur, illæ ex ipsa humana natura fluunt, proindeque sunt homini naturales; id autem, quod est homini naturale, verum esse necesse est; siquidem, cum natura uniuscuiusque rei vera sit, id, quod naturale est, consentaneum ve ~Tcontr. Gent., lib. II, c. 34. Hac autera in re caveamus oportet ab errore Lamennaisii, qui contendit hominem individuæ suæ rationi relictum nullius veritatis certitudinem assequi posse, statuitaue consensionem oraniura hominura esse unicum ven cnterium ?loc cit ) Ad quam sententiam refellendam satis sit mente reputare consinsionem omniura horainura circa aliquara veritatera ads"ni non posse, nisi iam tamquara firma sumantur critena qmbus singuli homines pollent, nempe conscientia sensus exterm et ratio Neraini enim exploratum esse potest, quid de ahqua re totura genus huraanura opinetur, nisi antea ope conscientiæ, et sensuum externorum cognoscat se, et alios existere; et nisi ope rationl Tognosca°trfieri non posse, ut omnes homines decipiantur e menianturnisi testimoniura horainura probe intelhgat ; nisi ps cTstet nDenm primos humani generis parentes V""™™& nisi alia multa noverit, quæ recensere longum foret. Quare sini metins rrPugnat qui dura statuit criteriura veri in genens humam ronsensione cunct^a instrumenta menti huraanæ adirait, per quæ illam consensionem cognoscere potest. ritati sit oportet. Nec de veritatibus alterius generis du monstSus ^dT™' ^0' Uti Pau'° ante de" m°t jfrgoT M Revela',one originem suam su IV. Corollarinm ex theoriis iam demonstratis deducitur contra Rationalistas, et Traditionalislas 136. Ratiomlistarum nomine hic a nobis intelliguntur Ui, qu. contendunt rationem, etiamsi moraliter specte"ur s.b.,psi omnmo sufficere, qnin u||a RevelalioneTndiceat ad assequenda s.ne ullo errore omnia dogmata quæ ad rel.gion.s cultum, et ad mores pertinent. q ld7. At ex ns, quæ iam ostendimus, pronum est in dnS 1PA°S Ver° vehementer aberrare. Etenim, quemadmodum demonstralum a nobis est, facultates bomuWs lnd.v.duæ, s. considerentur una cum iis adiunctis n,-,P fiæ etefir1maati0n,;,n ^T^" ^uZZ\TdTo re sint' „A l' ut.oranbus verilatibus assequendis,,a™" Z,bnU!,h0m,n.1 °PUS est ad intellectus institu ionem'ni„t,S-reg,men' 0are confecimus Revelatio suiT in„nna,m °mn,n0 consu|endam esse philosopho, u °n p 1? u0nlhus Slne errore Progrediatur. uui> '"consulta, con.Sr V l 0,ICæ F,de' doc"-'"a, scientias rerum lerroriri vo,uerunt > modo paganicæ philosophia^ illis for.,rVaVer,nt-' Sed ' haC P^ertim noslra ætate? .U.s tortasse mag.s,mpios, et absurdos protulerint \ lin\li„,,n 6° aUtem' Uuod nullus ({sil Pbilosophus, qui I; s Crr°re,S n0-n nelde--'t, Traditionalistæ conclu 'nul L, em ade°,mbecil'am, et infirmam esse, ut vel fCT ventatem, vel nullas veritates abs raclls el^altem nullas ver.tates metaphysicas, et morales sine obHdunrsi^.H'"'5'"'.' qUaSdam falsas PP'"" opiniones nobis proindeo;, ' ? ' dCm ha° DeqUe ^"e, neque universales sun ' S Bonav," ,T,T'Um genti"m min"ne ". Cf ?,"/ V' ; ' Se"L> Dist XVI", • , q 1 "d ara Pii £' ' n i._.-- :„. r, nnhie r.nnn.n xCWitur De modo, quo facultates animæ a nobis cognoscuntur De modo, quo facultates inter se distinguendæ sunt Quot sint animæ facultates De potentiarum distinclione in activas et passivas, ei ^ de potentia obedientiali De conalu potentiis insito g De habitibus potenliarum animæ De facultate vegetativa I. De natura, et operationibus huius facultatis Vitæ veqetativæ definitio tradilur Invesligalur, utrum operaliones vitales in homme sinl ^ rationales, an naturales De facultale sentiendi Quædam notiones præstituunlur De obiecto sensibilitatis De numero sensuum externorum De modo, quo actus sentiendi, sive cogmtio sensilxva ^ efficitur D 12( V. Quædam circa species sensiles adnotantur Obiectiones contra specierum theoriam dissolvuntur De sensu communi De Phantasia De Æstimativa, seu Cogitativa De Memoria, et Reminiscentia JAll I DYNAMILOGIA De facultate intelligendi I. Cuiusnam naluræ sil intelleclus, et quanam ralione res ad ipsum referanlur PAG |gj II. Cuiusnam generis sil immaterialitas rerum, quæ ab inteUectu humano, prout cum corpore coniungilur, cognoscuntur 139 III. Quodnam sit obiectum intelleclus ex iam dictis dedu CttWf • 1 QM De modo, quo intellectus obiectum sibi proporiionatum intelligit, et primum de speciebus intelligibilibus. De intellectu agente De intellectu possibili De verbo intellectus De aliis aclibus intelleclus, et primum de conscientia De actu iudicandi,1^1 \.De ratione L n 26rens bidei adversari pos. -Dc Scen, UL ^cepticismo Rt' Ji £^ " historia describitur t' r' Refutatur Scepticismus. scrwtt'^ 270 lRT I. S/ato quæstionis exnonitur ot, stratur. fxP°nttur> et vera sententia demon lRTII. Deauxiliis, quibus'men, 'humn^ '' fliwna Revelatione. ' ^r^nw de • • et nemPe Prot est ens, disputat '; unl\UuZ,nt',alaue ex.P?nit n°n iam iHas notiones, quæ hquem modum spec.alem entis repræsentant, sed auæ otionesU?.lr?al',ter aCCeptUm SpeCtant 5Iam huiusmodi UDn.nnS,SU,,t' qU/e cak9°riæ dicuntur, hoc est, illæ eZn ur T°^' ad, qUaS cetera™™ rerum uotiones reeruntur. Quocirca obiectum, in quo Ontologitatur. Iam ens hac rati?ne spectatum toitur ideale, et duphcis generis cst, vel nempe huiLmodi, ut ex kX^ln^t^T^l SiVG Pr°dUCi P°SSU' VCYta ab intclue sino / ab Xll°. S0,° Producatur> in eoque re^aneat, neZS,ntel,ectu cogitante ullibi esse possit. Si ens ideale hoc bus,nennSU f Clp,atUF' ms rationis vocari solet, atque illis notio mndTl" i.qUaS m L°9ica (part' ' C-J' a' J> P- 10> noti. vol. I) undas appellavimus. E. g, notio generis ens rationis exhibet Mpitur. rCrUm UatUra P°teSt rcsP°ndere Seneri, prout genus ipariCsColPerSi]),litaS n0mine Potenti'æ ^cæ vel obiectivæ nun g ONTOLOGIA mini se ipsos invicem destruunt, e. g., circulus quadraZ lllud autem, quod inlrinsecus est possibile, dicitur ^Weu r& possibile., si ieralnr ad^ hm cau sam Der quam ad actum reduci potest, a que extnnsecus, eu VKe impossibile, si referatur ad illam causam, per nuam ad actum reduci nequit. Ita intellectui humano posS est essentias rerumVitarum ™fi™?^^ res eius naturales spectentur, impossibile est cognoscere Essentiam Dei, prout in se est. :„,r:„cpriis im 10 Ex his facile intelligitur id, quod est intrinsecus im nn^ihile esse quoque extrinsecus lmpossinile, quia, ui, Lo o o'os endemus, ne Deus quidem efficere potest, ut ea nuæ secum invicem pugnant, in eodem sub.ecto m nian ur; Xd, quod e t Winsecns poss.b.le esse exIrinsecus possibile, si est intra vires causæ, ad quam re StoTrS extrinsecus impossibile, si eius v.res supergreditur '. II.-De notione nihili 11. Nihilum est negatio, sive absentia " /' "n Sc h£ lastici illud simpliciter non ens vocare olent De hoc m t.ilo lnnuen s. Augustinus perbelle ait. JNitni nec corpus commun.ss.me accepto oppomt ur d et m etiam solet ld, quod oppoiuiur euu alirnius momodum determinato, ita ut denotet f^^SS^fa rli onlis Nihilum hac rat one spectatum distingunur ... tia alicuius modi entis cons.derata m s ipsa, e^ g., no videre, non habere rationem ; n.h.lum pr.va t.vuro esl .M sentia alicuius modi entis cons.derata in al.quo sub.ecto, quod ad illam habendam naturaliter comparatum est, e. g., absentia visus in animali. j;0„„;m„„ inler S 13. Ex his in promptuest.ntel.gere ™™eP 'T negationem, et privationem. Negatio en.m non al.ud de "onnullas circa possibile, et impossibile quæstiooes in T..loto orK attingemus. • Cf Anst., Me t l.b. III, c. 2, f 3 0j). imperf. cont. Iulian., hb. V, n. al. notat, nisi simpliciter aliquid non esse, qu w denotet uilum subiectum, cui illud aliquid inesse nuturale est Privatio autem denotat aliquid non esse in subiecto, cuius natura illud expostulat1. Quædara adnotantur circa originem notionum entis, et non entis 14. Præcipuas theorias, quæ ad originem notionum entis, et non entis spectant, sequentes propositiones complectuntur: la. JSotio entis prima est cum in ordine cronolopco, seu temports, quo intellectus notiones rerum adquirit lum %n, ordme logico, quo notiones inter se continentur. Pnma pars huius propositionis illud^sibi vult, quod intellectus, essentiam rerum materialium, quæ est ipsius >mectum, primo, prout est ens, concipit2. Altera pars ngnincat m conceptum entis omnes reliquos resolvi 3 lo. Probatur la pars. Mens humana ita comparata est, na notionibus magis communibus ad notionesminus comnunes progrediatur. Atqui nihil in rebus communius, [uam ens, intell.gi potest. Ergo mens humana obiectum idi proportionatum, nempe essentiam rerum materialium, •rmcipio, prout est ens, intelligit. 17. Minor huius argumenti facile ex se perspicitur, quia [uidquid in singulis rebus invenitur, sive substantiale, sie accidentale, est quoddam ens . Maior autem ita denonstratur: Mens humana ita comparata esse debet, ut nncipio cognitionem rerum imperfectam adquirat, deine lpsam gradatim perficiat, quia non in actu cognitionis, ea in potentia ad cognoscendum a Deo creatur. Atqui ogmtio, quo magis communis est, eo minus est percu, quia quo magis communis est, eo pauciores notas ropnas obiecti, quod repræsentat, complectitur 5. Enro ens humana ita comparata est, ut notiones rerum maiscommunes prius, quam minus communes, assequatur6. Cf s. Thom In hb I Sent., Dist. XIII, q. 1, a. 4 sol. V\ VrAr F' dizpr-> De Ver-> a c t nrim, i, • a# C' Exinde intclligitur notionem entis, prout 'lOTiZnl^r cronoIoSico> e^ e imperfectam, ac proinde in S ToL 6 confusa,nPræ^at autem hic adnot.re ens com mstme acceptum tamquam indeterminatum intelligi, quatenus g Itaque intellectus, essentiara rei exploraturus, ex variis rationibus, quibus illam concipere potest, rationem entis primo in ea cogitat. E. g., ex variis conceptibus, quos intellectus circa hominem, qui pnmo ei occurnt, elformare potest, puta animalis, corporis, substantiæ, pnmus est conceptus, quo illum velut ens cogitat. 19 Probatur 2a pars. Notio in aliam resolvitur, quoties hæc' illam continet. Atqui notio entis reliquas omnes notiones continet. Ergo in notionem entis omnes rehquæ notiones resolvuntur. Hinc si ab omnibus notionibus removeantur cunctæ differentiæ, quibus ab se invicem determinantur, remanet ens, quod omnibus commune est. 20. Ex hac propositione tria corollana consequuntur: 1° Notio entis, quæ est prima omnium, est abstracta, non vero concreta. Etenim intellectus non potest inteihgere essentiam rerum materialium dumtaxat prout est ens, nisi in ea consideret rationem entis, non^qnsiderando aliquid ex iis, quibus ens in ipsa determinatur. Atqui considerare in aliqua re unum, quin cetera considerentur, constituit illam actionem intellectus, quæ abstractio nuncupatur. Ergo notio entis, de qua disputamus, ope abstractionis conficitur, ac proinde est abstracta . et Entis notio, quam omnium pnmam mtellectus aaquirit cum sit omnium communissima, tneque essentiam, neque' existentiam repræsentat, sed actum essendi, sive actualitatem communem essentiæ et existentiæ. non est hoc, aut illud ens, et tamen natura sua ita comparatmr est ut plures determinationes accipere, ac proinde ad hoc vel ad aliud determinari queat. Quare abnormis est sententia Hegheln, qu ex eo quod Ens, sive ut ipse ait, Ens-Idea, est indeterminatum ipsum esse purum putumque nihilum confecit. Nam nihilum ca nax non est ullius determinationis, dum e contrano ens huiusmod est ut in singulis naturis rerum diversis modis determinan possintelligatur. Ceterum nihil est negatio entis; ac proinde si ens, si ve Ens-Idea, est nihil, dicendum erit ipsum esse ens, quod noi est ens, sive ens, et non ens. m i Hinc vides quam turpiter errent Pantheistæ, qui ut res, quot quot sunt, esse unum ens conficiant, contendunt ens concretum et reale in rebus esse ipsum ens universale, cuius ideam inteiie ctus habet, et quod velut unum cogitatur. Item mtelhgis valde d cipi Ontologos, cum autumant ens, quod mens humana pnncip. apprehendit, esse ens realissimum, et concretum, nempe ens, quo Deus est. Ens, cuius notionem omnium primam inlellectus sii contac.t, est illud, quod actum essendi realem, non ve 0 possibilem denotat. Et sane, ut intelligatur aliquid esse oss.b.le, intelligere oportet primum elementa, ex quibus psum constat, et deinde hæc eiusmodi esse, ut secum i>mponi poss.nl; ac proinde notio entis possibilis nequit sse pnma omn.um, quas intellectus adquirit. Contra ea, us,quod intellectus primum omnium cognoscit, est reale, uia essentia rerum materialium, quam ipse sub ratione ntis pr.mo intell.g.t, est, ut alibi diximus, realis. Hic fltem advertendum est, ens, quod primum omnium intelictus intell.git, etsi sit reale; tamen ipsum non co^nosci t> intellectu, tamquam reale ; nam cognitio entis tanaam real.s, est reflexa et distincta, quia intellectus neii cognoscere aliquid tamquam reale, nisi super se re3Ctatur, naturamqæ entis, quod apprehendit, expendat2; Jm e contrano notio entis, quam intellectus primam omum adquiril, est directa, et confusa. 21. Prop 2a. Nihilum ab intellectu cognoscitur non per ipsum, sed per eius oppositum, nempe per ens communisme sumtum. Probatur la pars. Non potest per seipsum intelligi il a, quod esse sui proprium non habet. Atqui nihilum non M m se al.quod esse. Ergo nihilum per seipsum ab tellectu cognosci non potest 3. 22. Probatur 2a pars. Intellectus non potest intelhVere entiam cuiusdam specialis determinationis entis, °nisi telligat ahquod obiectum, in quo illa determinatio en[mvenilur. E. g., nobis non licet intelligere absentiam lionis in bellua, msi ex eo, quod rationem homini inse novimus. Atqui non ens, seu nihilum denotat absenim cnt.s communissime sumti. Ergo inlcllectus non po t mtell.gcre nihilum, nisi per ens communissime sumna, cui nih.Iurn opponitur. Quare s. Thomas statuit inicctum notionem nihili sibi conficere ex eo, quod abntiam ent.s concipit 4. 1 Ex his illud magis confirmatur, quod antca ostendimus (Idea iimti.J ' ' P' 19-7 Sqq' voL !)' nemPe fa,sam esse Rosminii tentia,, qua statult ens? quod primo ft nobis cognoscitur5 esse I Zihf 7 3 Cf S Th0m'' '• 1XYI • 3 ad 2. ioia. Ex hac argumentatione facile perspicitur error Ad. Fran ^RT> IV.— Principium, quod ex notione entis dimanat, exponitur 23. Mens humana, postcjuam assecuia est notiones' entis, et non entis, illud iudicium conficit: Non est possibile ens esse simul, et non essef sive: Non est possibile idemsimul esse, et non esse. Hoc iudicium vocatur principium contradictionis, quia essey et non esse, quæ sunt eius termini, contradictoria sunt '. Iam circa hoc principium duo investiganda a nobis sunt: 1° utrum sit primum principium; 2° utrum, præter ipsum, aliud primum principium admittendum sit. 24. Primam quæstionem solvimus sequenti Principium contradictionis est omniurn primum. Probatur. Quin hoc iudicium, idem non potest simul esse, et non esse, inter principia, seu inter iudicia ex sef perspicua recensendum sit, nulli dubium esse potest. Nanl non ens tollit ens, ac proinde nullo medio opus est intel-i lectui, ut intelligat id, quod est ens, non posse esse id, quod est non ens, sed hoc immediate intelligit ex compaJj ratione notionum entis, et non entis2. Quod autem sif principium omnium primum, ita demonslratur: Ut aliquor,nc(>. rfe,„ „„,., g ? „ g illud, propter quod res ad certo quodam modo existendum determinatur, est ratio sufficiens existentiæ eius. Ergo nihil sine aliqua ratione sufficiente existit. 29 Probatur 2a pars. Omnes res creatæ non solum contingentes, sed etiam necessariæ, puta non posse existere hominem, nisi ratione polleat, ordinatæ sunt a Mente Divina cum Deus infinite sapiens sit. Alqui ubi est ordo ratio quoque est. Ergo non sohim rerum conlingentium sed etiam necessariarum rationes sufficientes sunt. 30' Probatur 3a pars. Omnes veritaies tam necessanæ, auam contingentes in effaturn rationis sufjicientis resoivi possunt. Atqui illa veritas, in qnam aliæ resolvuntur, est principium earum. Ergo effatum rationis suflicientis est principium veritatum tum necessariarum, tum contin gentium. Maior ita demonstratur: Si cuiusque rei sive contin^entis, sive necessariæ aliquid esse debet, per quod ad °certo modo existendum determinatur, consequens est in resolutione cuiusque veritatis cum contingentis, tum necessariæ posse tandem perveniri ad aliquid, ex quo, cur potius uno, quam alio modo existat, mtelligatur. Alqui id est, quod ratio sufficiens dicitur. Ergo omnes veritates tum contingentes, tum necessanæ m eilatum ra tionis sufficientis resolvi possunt. 32. Probatur 4a pars. Illud principium omnium primnm dici nequit, quod in aliud se supenus resolvitur. Atqui effatum rationis sufjicientis in principium contradictio ?iis resolvitur. Ergo effatum rationis sufficienhs pnmun] principium dici nequit. Minor probatur hoc modo: Si mhil m re est, pei quod ipsa ad certum modum existendi potius determinatur, quam non determinatur, consequens est posse eani dem rem certo quodam modo simul esse, et non esse. Atqui id contradictionem involvit. Ergo effatum rahoms suj ficientis in principium contradictionis resolvitur. Deus, inquit Tertullianus, omnium conditor, nihil non ratu ne tractari,' intelligique voluit ; l)e Poenit., c. I. Resolvi possunt, inquimus, non debent, quia, quamvis ceriu sit nihil esse sine ratione sufficienti, tamen non semper rationeniam est id, quod est, efficitur, quemadmodum s. Thomas inimt ut ipsa per essentiam, et in essentia habeat esse: De Ente et ssentia, c. i. »;I,HanCr°b ?ausam dicitur etiam definitio rei, quia definitio, ut diumus m Logic. (part. I, c. I, a. 10, p. 21 vol. I) denotat quid res sit. stituunt; nominales vero, quæ a rerum constitutione haud pendent, sed opus sunt nostræ mentis, quæ revocat varias res ad nonnullas species, et confingit generaha quædam nomina ad illarum discrimen designandum. Uocuit præterea nominales quidem essentias, numquam vero reales a nobis cognosci l. Eamdem sententiam tuitus est Lriobertius ; hic enim essentias, quas Lockius nominales appellavit, rationales vocavit, atque essentias reales non solum impervias nostro intellectui, sed in seipsis inintelUqibiles, sive inexcogitabiles esse pertendit. 38. Huiusmodi sententiæ absurditas hac evincitur Multarum rerum essentiæ reales a nobis cogno cpiiYitur Probatur. Dubitari nequit, quin multis in rebus quasdam differentias coneipiamus, quæ lllas constituunt m deterrainato entium gradu a ceteris distincto, suntque veluti fontes, unde earum attributa pullulant. E. g., quisquis admittit bruta differre a plantis, et plantas a lap.dibus, eo quod bruta sentiunt, non vero plantæ, et plantæ vegetant, non autem lapides. Atqui huiusmodi difterentiæ sunt reales, ipsamque rerum constitutionem, noc est, essentiam ingrediuntur; nam sive cogitentur, sive non codtentur, sive his, sive aliis nominibus iSlæ appellentur sive ad has, sive ad illas species a nobis revocentur, sem per verum est bruta sentire, ob idque a plantis difterre Ratum igitur, firmumque sit reales essentias rerum a no bis cognosci 3. . 39 Præterea, res, aiente Aqumate, per suam essen tiam cognoscibilis est, et in specie ordmatur, vel in ge nere»rqapropter, si realis cuiuslibet rei essentia noi lateret, baud possibile foret nos scientiam rerum adqui l Essai sur V entend. hum., lib. III, c. 3, § 15-17. Introd., lib. II, c. 8, not. 2. Advertito essentias rerum non raro non a pnori, sed a posi riori a nobis cognosci, ita nempe ut non ex seipsis eas comp " mus sed ex earum proprietatibus, et accidentibus detegamus ^c rThomV^. displ le Pot., q. IX, a. 2 ad 5). Qaod ao e, cognitione distincta essentiarum rerum intelligendum est, si cnii de cognitione coofusa agatur, essentia rerum matenalium ut sæp diximus, est primum obiectum intellectus nostri, ac proind $ iHa primo, et non ex eius proprietatibus, et accidentibus apprehendimu. De Ente, et essentia, c. 2. ONTOLOGIA 15 rere, quia omnis nostra cognitio non circa ea, ex quibus res const.tuuntur, sed circa ea, quæ de rebus nobis anparent, versarctur Atqui id nonnisi a Scepticis asseri potj est . Ergo, si nulhus rei essentia realis comperta nobis esset, purus, putusque Scepticismus obtinerel 40. Illud contra Giobertium speciatim adnotandum est, quod ex eius sententia hoc maximum absurdum etiam lluit, nempe ne Deum quidem esscntias rerum cognosce-, re posse. Etenim essentiæ rerum, ipsius Giobertii iudicio, sunt immutab.Ies. Ergo s. ipsæ obiective in se inexcozitabiles sint, numquam potest fieri, ut intelligibiles evadant. III.-Nonnullac quæstiones ad notionera essentiæ mæis magisque declarandara valde uliles solvuntur ; 41. Trcs quæstiones in hoc articulo investkandas suscp.mus, nempe 1° utrum essentiæ rerum s nSnlices an compos.tæ; 2° utrum esse essentiæ ab esse existenliæ rum s.nt æternæ, necessanæ, et immutabiles. Ouid cir i ion l^Uæ. 10neS/enl,endum sit' ex sequentibus propo(sit.on.I)us planum fiet. l l Li2'Jr°P-' ia' °mn6S essentiæ sunt compositæ ex quibus}dam pincipiis: quæ tamen ita inter se cohærent, ut, aliquo ilbrum sublato, essentia illico pereat Irobalur la pars contra Cartesianos 2. Quælibet essena e.usmod. esse debet, ut babeat tum aliqufd per qZ riminln C°nSent,t>. tUm aliUJd' Der 1uod a ceterisqdis 'i"T„t n X' S1 PnrnUm deeSSel' res> auæ in monlo sunt, nullo nexu continerentur ; sin alterum, omnes s unum, xdemque forent. Quapropter, cum res deffi ZximZ ^"T CSSe?t,a. slSnifi™tr i adhibetur genus 7tTcZ\T'f ?m.PieCtltUr a,i0Uid eommune rei defiuo rp"m r ' 6t dlITerent^ qa exhibetur aliquid, ex cntia? rt fin,ta a Cet.enS rebus "iscriminatur ". Ergo esenhæ rerum ex varns principiis sunt compositæ. i! 5w1S2,M t TUyiS rerUm creatarum> esse -+-> MLogic, part. I, loc. cit, p. 22 vol. I. Probatur 2a pars. Essentia rei constituitur ex om L nibus iis, quibus res est id, quod est. Ergo, subtracj vel minimo eorum, quibus res est id, quod est, essenti rei preat necesse est. Hinc. Scholastici sap.enter decr ;. verunt essentias rerum consistere %n indtvisibih, et nume rorum instar se babere, quia si ex numer o eel umU y tantum subtrahatur, non manet idem specie numeru . u 44. 2a. Inter essentiam, atque existenliam realis a stinctio admittenda esl . i>i,,-|nnnlios necessariæ et immutabiles. „/'., P' ' jfessen'oe r ad ætum reduTLanZ T6"1abS°lute neccssar™, et immutabiles , Z ITuh, parS' nempe non esse aoso/M nempe esse hypolhelice necessa1 m£ !>?„, entT suam sunt iu. qnod sunt. Ergo, 'n creD,inn.P ° SSet r6S n0n creare> tamen. Posita eaaueTdn°,vL,i,Sæ1eSSent,,S.Suis nequeunt deslitui, no ^Vro&fa a',oqy,,,ni,Tl,essent' et non essent .„;„' ";"r °, Pa,s"lud absolute necessarium dici 'p inctiiPPd°es Z repUgnan' AtQUi repUgnat essentiam f esse P It „„„ ' . q-U.,buS constat' quiPPe quod si' sTmnlnL „„ 6SSet',SC,l'.Cet esset' quate,,us suuiitur bn co„sqii,ui"on T. qn,a non, haberet rinciPia' e bus t L ! g,'-' tr,anguIuni, quod qualuor la •t n„fi 7? angul,s c,onstaret, esset simul, et non anlulos hanf,UlU,m-' qU°d plus' quam tria IaUra, et si"Ud L; • ' tr,anSulum dici nequit. Ergo essen tur absoP,ZC'P,a pr°X,ma' ex quibus conslant, refeSram di™ necessanæ suntQuod de necessitate esrum demonstralum est, ad earum immutabilitatem ZlltTse „ T,ibU[æternitas ™9°tiva, quatenus nempe ad 2 deerm,nenur ad aKjuod em/ms; I, q. XVII, nTnnU h'iCU!US rei P°teSt esse vel ', hoc est, eiusmo s, eiMmodr^n' Se" C°ndUi0nC PCndea Vel Z 3f s. Thl Vn,', "T "?' S.ttUta aliqua eonditione, exista, inom., Contr. Gent., l,b. II, c. 30, n. 4. Pbros. Curist. Compend. II. 7 g 18 ONTOLOGTA quoque spectat, quia illud, quod est riecessarium, essel nequit aliter, ac est, et ideo immutabile est . De proprietatibus omnium entium communibus, et primum de unitate 51 Tres a Philosophis maxime generales proprietates I entis dMinguuntur, unitas nempe, veritas, et bonitas, cuaj qua pulcritudo arcte coniungitur. Hæ vocantur transcen-% dentales, ut distinguantur ab attributis categonas, ns nempe, quæ certo quodam genere, sive categona continentur I I.— Ea exponuntur, quæ proprie ad nnitatem spectant 52 Unum, ut s. Thomas advertit, nihil aliud signifi 1 Cat quam ens indivisum 2 ; unde hæc est vera defamtu i unius? Unum est ens, quod non dividitur \ Exinde intel i ligitur unum non addere enti aliquid reale, sed tantun aliquam negationem, quia ipsum, cum non aliud signin cet, nisi ens indivisum, divisionem entis negat . Lav tamen ne inde inferas conceptum unius esse negativum Nam unum, cum significet ens, quod est mdivisum, si snificat principaliter ens, sive substantiam, et secundan fc negationem divisionis, ac proinde eius conceptus non es negativus, sed affirmativus 5. 53. His præstitutis, demonstrandum nobis est unitater esse proprietatem omni enti communem. Omne ens est unum. Probatur. Omne ens per suam essentiam est id, quo est. Atqui essentia est id, quo unumquodque ens ab aii distinguitur, et ens ex hoc ipso, quod ab alns distingu i Ex his, quæ deraonstravimus, facile est redarguere errore Cartesii, qui sensit (Repons. aux sixiim. object., § 6) essentias rum a libera voluntate Dei pendere, ita ut essentiæ rerum qu Deus condidit, possent aliter se habere, quam se habent. bea his in Theologia naturali. Hic tantura adnotatum voluraus, n Cartesii sententiara, ut ipse Baylius (Dict., art. Spinoza)scn^ ad interitum metaphysicæ viam sternere. Nam scientiaruni q circa rerum essentias versantur, obiectum non lam necS?sa"^!° immutabile foret, sed mutabile et contingens; huiusmodi enin id quod a libera voluntate Dei pendet. d 2 1 q XI a. 1 c.-8 In lib. I Sent., Dist. XXIV, q. I, a. ^ i) q.' XI,' loc. cit.-s Qq. dispp., De Pot.% q. IX, a. 7 in i se sunt indivisa, dividi possunt. Ita hoSo est u; un.tate compositionis, quia anima, et corpus ex u" ipse comppnitur aliquid in se actu indTv um £E,7 II !.°d e,,usmoJdi Sl|nt, ut ab sc dividi queam? onl ad3, hmfln,dVertendUm eSt'-hanC un,tatem ™mpartbus 1, Ua pr°Pr,e,Pert,nere > quæ constant rperficit'„q „,Um MUna ab a'tera ' LVeluti P°tentia J, perlic.tur, quæ idc.rco unicam substantiam comple Cf s. Thom., Quodlib. VI, a. 1 c.- I,, vr ]n. „;, [m-. /., Dis, „,,. 2. Cf, ££•£; l,in, £^ssPe^ern:^. sffi-at supra cns "^ 1 PPelLPurm"m Uni,a'em ""^'8. Posteriorem pftj, tam constituunt, unamque existentiam habent. Quare huiusmodi entibus, æque ac iis, quæ compositionis partium sunt expertia, unitas per se convenire dicitur. E. g., homo est unus per se, quia ex anima et corpore in unicam substantiam perfectam coalescit. E contrario, illud ens, quod ex partibus componitur, quarum una ab alia non perficitur, sed distinctam existentiam habent, dicitur unum per accidens. Hoc modo unus dicitur exercitus, quia unusquisque militum, ex quibus componitur, est per se substantia completa, atque existentiam a ceteris militibus distinctam habet. II. — Dc identitate, et distinctione 58. Identitas in eo consistit, quod ens cum seipso con sentit. Ipsa oritur ex unitate entis, nempe ex eo, quo( omne ens est indivisum in se, sequitur omne ens cun se ipso consentire, ac proinde esse idem sibi . 59. Quod si identitas indivisionem, nempe, ut Aristo teles subdit2, unitatem ipsius esse, in sui conceptu inclu dit, patet identitaiem proprie eam esse, quæ considera tur in aliqua re, prout est in se ipsa, seu respectu su ipsius. Quocirca illa identitas, quæ consideratur in aliqu; re, prout cum alia comparatur, e. g., cum cogitamus Pe trum idem specie esse cum aliis hominibus, et idem ge nere cum brutis, non est proprie, et stricte identitas, senam, et Banonam, seu filium lonæ distinguit. Interdum ero plura inter se distinguit, quæ unum re ipsa sunt ed noc unum intellectui præbet fundamentum plura in pso distmguendi. E. g., si intellectus distinguit in anima lumana tna pnncipia, sci licet rationale, sensitivum, et veetativum, fundamentum huius distinctionis in ipsa anima nycnit, quia anima humana, quamvis sit re ipsa unicum inncipium, tamen triplicem virtutem exercet, scilicet ralonalem, sens.tivam, et vegelalivam. Hæc altera distin !Lio rationis appellatur etiam virlualis, quia obiectum, in uo mlellectus plura distinguit, etsi unum revera sit, taien virtule multis æquivalet, ideoque intellectui fundalentum ad efformandos plures conceptus obiectivos illius pacbet. 63. Præter has distinctionis species Scolus distinctio^ em formalem invexit. Hæc, secundum Doctorem Subti>m, intercedit mter eas entitates, seu, ut ipse ait, for 1 Hic non loquimur de distinctione reali, qua Tres Personæ Dinæ inter se djstinguuntur; ea enim, ut Theologi docent, non nisi opposmone relationis oriri potest, quatenus nempe Pater relative 'Pomtur Fiho, et Pater Filiusquc relative opponuntur Spiritui S., iub unicum principium sunt. mas, quarum una concipitur ab intellectu sine altera, ita tamen, ut ipsæ neque realiter, neque dumtaxat rationt ab individuo, in quo sunt, atque inter se distinguantur. Non realiter, quia ipsæ una res cum individuo sunt. Non ratione dumlaxat, quia anle omnem actionem intellectus ab individuo, atque a seipsis invicem distinguuntur. E g., esse hominem, et esse animal in Petro, non distinguun tur realiier, quia neque ab ipso Petro, neque a se mutu SGU exemP'ar^s Intellectus Diviexem nhrfl n qU' ? natura,es accuratissime respondent auiZil !n ' Secunduin uuæ De" iHas condidit. Ergo quidquid in natura rerum est, est verum. accunUssil1,a aC1^ de,nostr^r-Si res naturales non accuratissime responderent cxemplaribus, secundum quæ ^^ziczxTr iiiud s- Augustini: f™ > ' ^ripUoInsl t!uT™ ""? Cr,amPIeus Wittenbachius, Brevis de Deus illas condidit, dicendum foret Deum aut nescivisse, aut non potuisse res condere, quales in se intelligit. Atqui illud infinitæ sapientiæ, hoc infinitæ potentiæ Dei repugnat. Ergo repugnat res naturales non accuratissime respondere exemplaribus, quæ in Intellectu Divino reperiuntur. 83. Hinc scite a Scholasticis sancitum fuit verum cum ente converli ; scilicet omne verum est ens, quia veritas rei, ut diximus, in entitate rei fundatur, et omne ens est verum, quia omne ens ordinem ad Inteliectum Divinum necessario habet '. . 84. Ex his intelligitur nullam falsitatem metaphvsicam in rebus inveniri posse, et, si quæ res falsæ dicuntur, id veluti improprie dictum accipiendum esse, nempe, ut AQUINO (vedasi) inquit, in ordine ad intellectum nostrum, ad quem res per accidens referuntur 2. Scilicet si res referantur ad intellectum humanum, quodammodo falsæ dici possunt, quia sunt quædam, quæ etsi vera in se sint, tamen ita natura sua comparata sunt, ut scnsibus nostns quæ non sunt, aut qualia non sunt , apparere queant. Ita auncalcum per se, perinde ac aurum, est verum, quia natura eius, non secus ac auri, exemplari Mentis Divinæ consentanea est; at quia speciem, seu similitudinem aun habet proindeque occasionem præbet intellectui nostro, ut lllud esse aurum iudicet, falsum quodammodo dici potest . III.— Utrum uua sit tantum veritas, an plures 4 85. Ontologi docent unam esse veritatem, nempe Deum, ceterasque res non nisi veritate Eius esse veras; ex quo colligunt, ut alibi dictum est, mentem humanam non posse ullum verum cognoscere, nisi Deum intueatur, quia, cum Deus sit unica, eaque summa Veritas, nulla res vera, alibi, quam in Deo, apprehendi potest. i Cf s. Thom., Qq. dispp., De Ver., q. I, a. 2 ad 1. 2 Op. cit., q. I, a. 1 c— 3 I, q. XIV, a. 1 c. Aliam quæstionem, quæ circa veritatem versatur, utrum nempe dentur veritates, quæ sint necessariæ, immutabiles, et æternæ, nic omittimus; nam paulo ante ostendimus contra Cartesianos ventates, quæ ad essentias rerum spectant, esse necessarias, æternas, et lmmutabiles; et in Criteriologia refutavimusProgressistas,qui ventatem ab una ad aliam ætatem progredi obganniunt. .•„,8h' ^r°P' Sin?ulæ res nalurahs, singulægue conceptiones tnleUectus propria veritate gaudent. r,nZ vr' n S' esse, cuiusue rei sit quædam participa™ A.sse De'>.et limen intelligibile inlellectus humani SU quædam part.c.pat.o luminis inlelligibilis Dei ', tamen nemo, nisi qui pantheismum profitetur, negare potest esse cuiuslibet rei creatæ re ipsa distingui ab isse Uei, ct lumen intelligibile intellectus humani in se reip a d.stingu. ab intelligibili lumine Dei. Atqui esse proprium rerum est fundamentum veritatis ipsarum, ac concepl.ones nostr. mtellectus sunt veræ, eo quod per pro! !!"Un!lUme-n m^'MC veritatem, quæ fLdalu^r JrefeS TT Eng°' S' \m cuiuslibet rei reipsa dih ff • / Dei'et lumen intelligibile inlellectus ; humani re ipsa d.stmgu.tur ab intelligibili lumine Dei ! consequens est quam ibet rem, et quamlibet conceptionem propr.a ver.late gaudere \ Audiatur D. Thomas: Dicen dum, quod rat.o ventatis in duobus consistit, in esse rei, r™Pr^"SIOnC v.rtulis cognoscitivæ proportionata ad htlZ : Urumc"ue autem horum quamvis reducatur in mS!m,' ! '" CaU.Slm efl1cientem> et exemplarem; nihil"7,ST auæhbet res Parjicipat suum esse crcatum, fiUlI r l CS,t; et unusauisque intellectus participa cxmmnh.P, qUP°d r6Cte de re iudical > uuod quiueest Lam^nmV U,1',ne,nCrCat° Habet etiamHintellectus El Vnl 1°nKm '? Se' ex aua completur ratio veritanmniVT d,C°' q.UOd S-Cut cst unum esse Divinum, quo "' Sun l> s,cut Pnncipio efTcctivo exemplari; nit.il formnl,,n, reDUS d'VerS,S est diversunf esse, quo formal ter res est;,ta et.am est una verilas, scilicet 'di l "rf. ru'?.omnia vera sunt> sicutprincipio effectivo exem K,', H{I TUS sunt P,ures veritates in rebus creatis, qu.bus dicuntur veræ formaliler ' . talHlCrnT„°ninCS rCS' et vis inMlnCS rCS naluralcs> omnesque conceptiones nostri intel SOW., lS >\, VlXs eSSC auoda,nmod° ' Ub Sent., capite%sse%I'thæ'ism„0'adteqm0 0ntoloismum v et lKt aoptt bile, es bonum. Ergo omne ens est bonum. Hanc ob rationem bonum, æque ac unum, et verum, cum ente cmverh dicitur, quia omne bonum est ens, e™omne ens quænus ad appetitum refertur, est bonum •. ' 4. kxindc perspicilur bonitatem, prout est transrm lcntalis proprietas rerum, in eo consistere, quod res prout „rn|;naDpet'tl"'P0ni,as' sl hac "tioneVclet ur T i ". ekitnr, '"ellfgenl 102. Ut hæc notio luculentior fiat, menle reputandum est tria,n pulcnludine distingui oportere, nempe raZ IZlTrtT S,Tf e-SS-mtiam' (fectum ^fundZentm. Katio formal.s pulcn in convenientia partium, seu svm mcr.a ob.ect, consistit. Effectus est delectatio quam y™. mctr.a ob.ecl,, lacultati cognilrici in sua claritale aff,™ IZl ZlcZ0 „ Hi"C -'^.hominum'^ ffij vocat pulcrum n.si id, cuius cognilione delectatur Fundamentum,n bomtate ipsius obiecti situm esf nam an" mum nostrum illa rerum cognitio seu "dspeclus dele" ctare potest, .n qua appetilus%uiescil; id au n appet.tus qu.escit, non est, nisi id, quod tamquam boimm apprehenditur. Quapropler si ralio formalinSer, 2? pulcrum definir, potcst, id, qnod debitam proporlionemha>bet £% S \6onum. Al, quon.am pulcrom a celeris proprietatibus en-,s propter proportionem obtecti, et del'clationem co„no scentis, llam discriminatur, ipsum definiri pc tes( id Zod cum mulMudinem partium sibi cohæreniiumpra ese tat mamfestatione sui cognoscentem delectat P ' ' 106 Porro P'rum in naturale, arlificiosum, et morale hVC!:tlfi EP"L XVI" ai C°eleSt' »• 2, et s. Thom., I, 2 2a 2, q. CXLV, a. 2 c. •ensistis autumant aliquid csse Dulcrum ! n J ' ™? CUm us quac endam LPnmam Ca"Sam' ori^^mque pulcri in ipsis re dividitur. Pulcrum artificiosum est illud, quod iu operibus artificiosis humani ingenii splendet ; hæc enim, ut omnibus experientia compertum est, si proportionem inter partes, ex quibus constant, præ se ferunt, animum cognoscentis voluptate afficiunt. Pulcrum morale m actionibus humanis invenitur, quatenus hæ cum æterms, ac immutabilibus regulis morum proportionem habent . Pulcrum autem naturale, ad quod hæc tractalio maxime spectat, illud est, quod tum in singulis naturis rerum, tum m mundo, qui ex illis componitur, effulget. Etemm unaquæque natura ex pluribus principiis constat, quæ unitatem eius efficiunt, omnesque naturæ ita inter se colligantur, ut unus mundus ex ipsis existat. Hinc pulcræ dicuntur singulæ species rerum, et pulcher mundus, qui ex ilhs com ponitur. 104. Diximus singulas species rerum; nam si res non m notis suis singularibus, sed in sui essentia spectentur, dubitandum non est, quin pulcritudo sit omnium rerum proprietas. Re quidem vera, cum Deus sit naturarum auctor, fieri non potest, ut in ulla natura vel aliquod principium, quod ad ipsam efficiendam requintur, vel mter principia, quæ ipsam efficiunt, ordo desideretur. Quamobrem ne fieri quidem potest ut, quispiam naturam rei penitus cognoscat, nec tamen e coguitione eius ullam voluptatem sentiat. At si in rebus essentiæ non considerentur per se, sed prout per notas singulares mdividuantur, ipsæ vel pulcræ, vel deformes esse possunt. Etenim causæ proximæ, ac immediatæ rerum singulanum sunt aliæ res singuiares, sive causæ naturales. Atqui causæ naturales ita secum colligantur, ut actio unius ab actione alterius impediri, aut saltem turbari possit \ Ergo neri potest, ut res singulares aliqua notarum careant, quæ aa pulcritudinem constituendam requiruntur 3. Hinc s. Thomas de hoc pulcro loquens, inquit: In hoc consistit, quod conversatio hominis, sive actio eius, sit bene proportionata secundum spiritualem rationis claritatem. Hoc autem pertinet ad rationem honesti, quod diximus idem esse vinuti quæ secundum rationemmoderatur omnes res humanas; 2 l, q.iiL,AT, a. 2 c. 2 Cf Criteriol, c. IV, a. 2, p. 251-252, vol. I. a Mnrme 3 Circa opera artificiosa, atque actioneshumanas patet opus acionne evadere, si artifex illud non conficiat secundum leges artis, quæ Iam pulcrum naturalc in corporeum, et spiriluale dividitur. Etcnim nos et cum in re corporea multas partes aflabre concinnatas, et cum in subslantia spirifuali plura pnncipia, quæ ordine inter se continentur, contemplamur, quamdam voluptatem persentiscimus. Pulcritudo corporea vocatur sensibilis, quia ad res spectat, quæ ope sensuum cognoscuntur: spiritualis vero dicitur inlelligibihs, quia rerum propria est, quæ intellectu anprenenduntur f. tl 106. Deus autem, a quo, ut s. Augustinus scribit, omne pulcrum est \ et qui, sicuti s. Thomas subdit, est universorum consonantiæ et claritatis causa 3 , pulcherrimus aicitur. Neque negotium alicui facessat, quod mulliludo ad unitatem redacta, quæ est essentialis nota pulcritudinis, in Deo, qui simplicissimus est, a nobis cogitetur. Ham, cum nobis certum sit nullam compositionem in Deo esse, lntelhgimus infinitas pcrfectiones, quæ in Eo sunt, esse lpsu„ x Esse Dei, atque absolutam unitatem Eius constiluere. Hinc nos Deum veluti pulcherrimum intellmmus, Eumque pulcherrimum nominamus, quia infinitam multitudmem attributorum cum absoluta unitate coniunctam m Eo mtelligimus 4. De categoriis in universum spectatis 107. Hactenus de iis, quæ ad ens gcneratim consideratum pertment, disseruimus. Antequam de singulis decem categorns sermonem aggrediamur, hæc duo circa ipsas universum mvestigare oportet: 1° quomodo ens sit prin manas, quæ a pronuntiatis rationis practicæ discedunt crun nisir a!,Cnl|n-da 0mnin° CSt °pin,° i,,0rum',' a,US d,°o tnna n°n Va,d0 ab,usit Giobertius, Saggio "„ h(ll0> c 1, P39 sqq, Napoli 184. JJ ^"^liX'1'c0: 1S> et 1 Cf I, ([. XIII, a. 4 ad 3, ct Contr. GcnC, lib. I, c. 31. cipium, ex quo categoriæ promanant ; 2° quomodo ens per categorias dividatur. Art. I. — Quomodo ens sit principium categoriarum 108. Iam innuimus ens esse principium, a quo categoriæ promanant; siquidem ipsæ ens pluribus, diyersisque modis determinatum exhibent. Id magis perspicuum fit hoc argumento: Categoriæ sunt supremæ notiones, ad quas diversa rerum genera referuntur, proindeque supremæ notiones, quæ de diversis rebus prædicari possunt 2. Atqui quidquid de aliqua re prædicatur, ad eius esse pertinet, quippe quod non potest aliquid cum aliquo coniungi, nisi ipsi inesse, scilicet in eo esse intelligatur. Ergo categoriæ, cum sint suprema prædicandi genera, diversos modos essendi significant, ac proinde esse est principium, a quo ipsæ promanant. .-'..; 109. At vox ens tribus diversis significalionibus accipi potest . Ipsa enim quandoque illud esse significat, quod copulæ officio in enunciatione fungitur; e. g., cum dicimus, Socrates est philosophus; quandoque autem essentxam rei, nempe id, per quod quælibet res in sua specie constituitur, e. g., humanitatem in Socrate, quia per humanitatem Socrates est homo; quandoque tandem actualitatem, sive actualem existentiam rei, nempe id, quo res actu est in natura. Ens hoc tertio modo acceptum, dicitur ens actuale. 110. His præstitutis, demonstramus sequentem Ens, quod tamquam principium categoriarum po nitur, non est illud, quod copulam enunciationis constituit, neque illud, quod essentiam rei simpliciter significat, sed est ens actuale. . . Probatur prima pars contra Kantium % et Rosmmium . Categoriis non quæritur, an sit res, sed cuiusmodi sit. Atqui esse, quod in enunciatione munus copulæ obit, significat quidem aliquid entis inesse subiecto, sed cuiusmodi illud sit, utrum substantia, an qualitas, an alius quidam modus entis, non patefacit. E. g., in hac enunciatione, i 4._ 2 Gf Logic, par. I, c. I, a. 6, p. 16 vol. I. s ln lib. II Sent., Dist. XXXIII, q. I, a. 1 ad 1. Critiaue de la raison pure; Log. transcend., lib. I, sect. 6, % i" s Logil, lib. II, sez. I, c. 9-11, p. 116-122, Napoli. Socrates est philosophus, verbum est significat esse philosophum Socrati inesse, sed ulrum esse philosophum sit substantia Socratis, an qualitas, quæ substantiæ inhæret minime innu.t. Ergo ens, quod per categorias dividilur' n°444Sin Ur ' quod C0Pu,am enunciationis significat 111. Irobatur altera pars contra Heghelium , et Giobertium . Lategoriæ non significant diversas essentias rerum, nempe illud, per quod res in certo genere, vel certa specie constituuntur, sed diversos modos, quibus essentiæ rerum determinatæ exislunt; e. g., categoria substantiæ non denotat essentiam hominis, sed modum, quo essentia hominis in rerum natura existit. Modi autem, auibus essentia rerum creatarum determinala in rerum natura existit, ab ipsa essentia reipsa distinguuntur. Hisce adnotaUs, lta argumentamur: Si categoriæ ab ente, quod essentiam s.mpliciter sumtam significat, derivare dicunlur, lunc vel ipsis dumtaxat essentias rerum exhiberi vel essent.am, et modum, quo ipsa in rerum natura existit, unum, idemque esse dicatur oportet. Atqui utrumque est la sum. Ergo ens, ex quo categoriæ derivant, illud non Vi3n essenl,am simpliciter sumtam significat tJlj: Frobatur tertia pars, quæ ex iam dictis facile intellig.tur. Categonæ sunt notiones supremæ, ad quas rerum, quæ in natura sunt, notiones revocantur. Atqui not.ones quæ referuntur ad res, prout in natura sunt, exh.bcnt ahquem modum entis actualis, sive aliquem moaum, quo res actu sunt in natura. Ergo cateoxmæ repracsentare debent communissimos modos entis actualisy s.vc communissimos modos, quibus res actu esse possunt ac Proinde non n.s. ens actuale, sive illud, quo res actu tsi in natura, illarum pnncipium esse potest. H. Quoraodo ens per categorias dividatur ou1!?.' Ad JianC. I"30^00^ exsolvendam in primis nobis est uemonstranda sequens pr3' tEm ™lUo m?do ta^quam genus assignari potest. mi u h r T GeUUS eius'nodi est > "t a ciifTerentiis delerminetur, hæ autem differentiæ, etsi potestate in genere 5 pf/;,Th°m;' l0P' cit—% E^yclop.y § 86 sqq. Protohg., Saggio I, et III. n contineantur , tamen extra essentiam generis sunt; si enim differentiæ ad essentiam generis pertinent, notio generis cum notione speciei permisceretur, quia species ex genere, et differentia conflatur 8. Hoc posito, en argumentum : Si ens esset genus, eius differentias aliquid reale extra ens esse oporteret. Atqui impossibile est turn dan . aliquid reale extra ens, quia extra ens non est nisi non ens, seu nihil, tum aliquid mente concipi, cuius conceptus ad conceptum entis non reducitur, quia extra notionem entis non est alia notio, nisi non-entis, seu nihili. Ergo ens tamquam genus nullo modo assignari potest . 114. Hac theoria præstituta, facile est perspicere veritatem huius secundæ Ens per categorias dividitur non tamquam genus per species, sed tamquam per diversos modos essendi. Probatur prima pars. Ens nullo modo tamquam genus assignari potest. Ergo ens per categorias non dividitur tamquam genus per species. Quapropter categonæ non addunt enti aliquid, quod est præter essentiam eius, eo modo, quo species addunt aliquid generi, quod extra ipsius essentiam est, nihil enim esse potest, quod sit extra essentiam entis. 115. Hoc idem alia ratione confirmari potest : Illud, quod pertinet ad genus, univoce, nempe eadem sigmficatione singulis speciebus est attribuendum ; e. g., animal univoce de homine, et de brutis prædicatur: quaproptei si ens genus categoriarum esset, ipsum de iis singulis univoce prædicandum f oret. Atqui ens de singuhs categorni univoce non prædicatur ; nam in singulis categoms c diversis modis exhibetur, unde unicuique [categoriæ) de betur proprius modus prædicandi 5; e g., in pnma ca i Dicitur differentia potestate in genere contineri, quippe quo eenus a differentia perfici non potest, nisi sit ita dispositum, u ab hac determinari queat.-2 Cf Logic, par. I, c. I, a. 2, p. 11 vol. 1 3 Cf s. Thom., I, q. IH, a. 5 c. Nemo vero existimet ens ess genus, quia ipsum in ens, quod est per se, nempe substantiam, e in ens quod est in alio, nempe accidens, dividitur; hæc enim, ui Boetius (Prædic, c. 4) monuit, non est divisio stricte sumta sci licet quæ per species fit, sed potius quædam enumeratio. Ct . Damascen., Dialect., c. 10. Cf Loqic, par. I, c. I, a. 5, p. 15 vol. I. In lib. I Sent., Dist. XXI, q. I, a. 3 ad 2. Ens autem no tegoria, quæ est substantia, significatur esse per se, in reiquis novem, quæ sunt accidentia, significatur esse in alio, 3t in smgulis harum specialis modus essendi in alio inTenitur. iLrgo ens per catcgorias tamquam genus per spe3ies non dividitur. b l l 116. Probatur altera pars. Unaquæque categoria certum, 3t pecu.arem modum entis significat. Ergo ens per cate-,'or.as d.viditur tamquam per diversos modos, secundum juos ens et esse, et intelligi potest. De categoriis speciatim consideratis 2 I. Notio subslantiæ declaratur 117. Substantia, prout categoria est 3, describitur, ut am m Logica dix.mus \ res cui convenit esse in se, et non n alio, sive non m subiecto. Ad hanc subslantiæ notionem leclarandam, exphcandum nobis est 1° cur substanlia diatur.noP;J^en.s> quod est in se, sed res, cui convenit ss.e.Qin,f' f (lu,d Slbl veht esse in se, et non in alioA^ 118. Uuod attinet ad pnmum, in memoriam revocanjlum nobis est substantiam, æque ac quamlibet cate-oliam, esse quemdam specialem modum, quo aliqua ves fctuest in natura, ac proinde ipsam intelligi non posse, | iisi l iii ea et al.qu.d, quod quodam modo est, et quidam aodus, quo ipsa aclu est, distinguantur. Hanc ob ratioiem substantia dicenda non est ens, quod est in se, aut cr se, scd res, cui convenit esse in se, aut per se, ut igmncetur discnmen inter ipsam rem, et modum, quo raantiaCatUprf t Categ0riis a%^ocey sed analogice, quia ens de sub.antia et dc diversis acc.dentibus non sine aliquo ordine unius L ZJ^T^ siuuidera> cu™ ecidens substantiæ inhæe suh, ntLUSH -/5Se/Ub!tantiæ pendet' ac Proindc " Primo vZ n r CU,Ur' d°lnde de diversis ccidentibus. Cf quæ dijmus in Logica, loc. cit. p. 15 vol. I. ' Cf s. Thom., Qq. dispp., De Vcr., q. XXI, a. 1 c. M Vof.°TrUm nUmerUm exP0S™s in Logic, loc. cit., a. 6, m^Z^ZZ^ categoria est: vo substantiæ aliquando nidetur ad significandam essentiam, vel naturam rci vel formam Uma^tenam, aut quidquid ex utraque quasi confectum esj actu est in rerum natura, sive inter esse essentiæ, et ess existentiæ f. 119. Quod ad alterum speclat, in notione substantiat illa verba esse per se, sive esse in se excludunt inhæren tiam in subiecto, sive denotant illud, quod dicitur sub stantia, non habere esse suum in alio, tamquam in sub iecto, sed non removent a substantia causam effectncen suæ existentiæ, sive non denotant ad notionem substan tiæ pertinere, ut esse suum ab alio non recipiat, nan substantiæ creatæ esse suum a Deo accipiunt. ! 120. Iamvero res, cui convenit esse in se, non xn aho substantia ex eo præcipue nuncupatur, quod est accidec tium subiectum, ac proinde sub accidentibus stare, ho est, accidentibus subesse intelligitur. Substantiam autet esse subiectum accidentium ita demonstratur: Si subiec tum accidentium non esset substantia, oporteret esse aliu accidens, et quoniam hoc accidens, non secus ac omn aliud accidens, expostulat subiectum, in quo insit, pr( gressus in infinitum admittendus esset. Atqui huiusmoc progressus, omnibus fatentibus, est absurdus 3. Ergo sul iectum accidentium est substantia. Art.II, — Definitiones substantiæ a nonnullis Philosopis traditæ exploduntur 121. Ex principiis, quæ in præcedenti articulo exp nire per substantiam, cuius est accidens ; In lib. I Sent., Dist. q. IV, a. 3 ad 2. . Op. cit., lib. II, c. 23, § 1 sqq. Hanc Lockii opimonem, pn ter omnes sensistas, David Humius, utpote scepticismo suo la\ Neapoli 1881. Nouveau systeme de la nature etc, p. 124-127, ed. Erdm. 2 Elementa metaphysica scientiæ naturæ (germ.),p.42,Riga 17 • 3 Cf s. Thom., Qq. dispp., De Por., q. X, a. 1 ad 8. Protol., Saggio. Notio substantiac uli paulo ante ostendimus, alia t a notione causac. Ergo substantia in eo consislere nent, quod sit causa, sive principium operationis, per lam ipsa nihilum negat. Accedit quod s/ subslantia conituitur ex eo, quod est princip?u_ operalionis? per lam ipsa n.hilum negat, diccndum est substantiam e^se uisam creatncem sui; nam, cum productio rei ex nih o creatio, subslant.a, si se ipsan/ex eo constiluit, " uod f alttsMmS. SC ipSam " ^ 2S III _ Scnlenlia s. Thomao circa principium, ex „ao subsla„l,a lit individua, exponitur, et probatur |127 • In primis, in quo quæstio circa principium indi Juationis vcrsatur, declarandum nobis est. NoUo perfectæ substantiæ, ut in Logica diximus \ non gu eribus, et speciebus, sed in individuo invenitur. 'ft1™seu s.ngu are, secundum s. Thomam, diurillud, quod esttn se tndistinctum, ita ut in plura di !„T,P°SS.'t' Pr0lnde e> seeusac universale, lamquam 3_£__ _" Commuue,u(elli neqneal;aft aliis vero hnctum S,ta ut s.t hoc, et non illud, aut aliud. LlVJ1-'! •rnentUm,seu radix' ex p- 16 sq vo1- '— ' '. xx, o. i c. ___.Pinrf J. Uæst,one,n vcrsari circa principium formale, seu ScDmV "at,°mS' -n°n Vero circa P""cipium eflicens, m • _nTm ' -? Per SpiCUam est PrinciPi'>'n _ectivam esse •T ni.rZ' • cu",s v,rtnte ali(I"a natnra c(nci'"">', M • n m Z.I,ntCr utru,t"luc Principiam iam adnotavit s. ThoZ, ", dlssercns dc 'ndividuatione animæ, inquit: Princinium t_liP„^'r i-Tinsecum, sed impossiMle „t, ^od mpossibilr e "" m rlnsecnm ani,næ, vel alterius creatu ac.et inlr „trn .' ^ „_? ' lndivins, falsitas sentcnS.I _rPL ^ ?. ' qU' Huetium ^^rches historiaues, 'ionis i„ 'iw !,„'• Gand 1838) Sec,ttus> asscruit radiccm indivil !?V___1_. r8S.0.Cat, '""""'• Vid' ^0" etc' hæc est, quid sit, ex quo substantia singularitatem sumit, sive eius unitas indivisibilis in plura, et a quocunv que alio divisa oritur. Eadem quæstio huc redit ; quid sit, quo substantiæ intra eamdem speciem solo numerc differant, et multiplicenlur ; nam unumquodque individuum a quocumque alio eiusdem speciei divisum mtelliffi nequit, quin individuorum multiplicatio, quæ numerica dicitur, intelligatur, ac proinde eo ipso, quod prmcipium individuationis exponitur, principium pateht, e^ quo multiplicatio numerica existit. 129. Hisce præmonitis, nos s. Thomæ doctrmæ ad hærentes, hanc oslendimus, ln substantiis materialibus prinapium individua tionis est materia, signata quantilate. '— Probalur la pars/Etsi principium mdividuationis ne queat esse aliquid, quod ad essentiam rei spectat, qui; individuatio non pertinet ad essentiam rerum creatarum tamen esse debet aliquid substantiale, seu quod ad lpsun esse substantiæ refertur ; nam individuatio substantiæ cum pertineat ad prædicamentum substantiæ, ad ahqui ° £• -ndividua 1 Contr. Gent., lib. II c 93 2 j i ^d:e/raatumesir,;0rav„pear rcm forma -^5^ 4 HI, q. LXXVII, a. 2 c. • 7n (£" f nt-' D,StXII> 1a • 3 ad 3. . In hb. II Sent., Dist. II, q. i, a. 4 s0,. ar. IUac"T 07', "%. ^"titatis plicavimus i„ £o^0, idivlrtL'," " dU° ln,0nere PræslatPrimum est, quod princioium 1 ^ vTroeSDSreoud'c"ur """. Proat ordinem\d S •, p"o„t malrPiaP LT U8S aC'U el inhæret; tum u'a 1uane inAwl™ inhæret, iam individuata est, proinde k"r .r es^SLrr"' Mm qUia auantitas. u'iæ cta inhit Fam indiwVn.. ° ccidens, ac proinde per ipsam princi Wte^' "•' d'lim"uS' aIiunid Intile esse 'WdUP1 s distne?(Un; ITT 'n,er h0C> et aliud individuum no„ icubitum J InC t,0'/ed 1,la> uuæ> e ; inter bicubitum, et atis a? CS ',,n,ercederetAUerUm est1uod dimensiones quan W .b. ™t °riaI prout Pr'"oipium individuationis est, or H vero prout '2£ """ SU°, r , prout termm^n:"hnihl?Pff l0n!m,C,Um^ua coniuncta compositum sub-anUæ efformat; vel ea, quæ existere non potest, nisi \nZ I COexistat^ nou quiem uti subiecto inhærentiæ, CruLn •aCC,denV Sed U,i Subicct0 coexistentiæ. rrioris genens exemplum est anima humana, ut in 4 uXipTm Cem!lS' qU3e ^61 Per se existere Possit> naurahter tamen ordmatur ad physicam compositionem cum jorpore, cum quo constituit illud compositum subslanlianL?^/v.ocatur ^0 : quocirca anima humana dicitur uostanha mcomplela in ratione speciei, licet integra sit nratione substantiæ. Alterius generis exemplum est ania brulorum, quæ proinde substantiæ incompletæ dicunK°^,80,umtnraa^V^8ed etiam tn roturoe 6 34. lam subslantiæ incompletæ sunt quidem per se, &Ui„JXrU8,^°n.inhæ1rent a,teri> vc,uti subiecto, iroindeque ab accidenlibus distinguuntur; sed, prout to .Hiv'^111, .9 2 ad,3^ Quoniain substantiæ Angelicæ per seipsas d,v duantur, s Thomas inde confecit ipsas specie inter se differre! 4 rAngeh1e,usde,n sPcciei inveniri nequeant (ibid., q. L ni ? qmde.,n' nt ideni sanctus Doctor advertit, non iit ex , qnod I natura cuiusque Angeli per se spectata in pluribus esse q ii, nam forma, quantum est de se, nisi aliquid aliud im ouorl ?n P°tCSt a Pl"ribus {ihid'> q' ni, loc. cit.); sed ex, quod, cnm omnis materiæ sit expers, non inveniuntur sub i a Tad? ipliCCt',r >>; Cf Q9' dispP'> q" UU De ' f f 1 ^ C?USi' l6Ct' IX" Sed hac re in Theologia nalurali. ^i nostrum Lexicon peripateticum etc. ed. cit., p. 340. Pnn,os. Christ. Compend. II.  ONTOLOGIA tum substanliale compositum efformant, non nisi in ipso substanliali composito perficiuntur. Substantiæ autem completæ non sunt in aliquo, tamquain in subiecto, neque in aliquo, ut totum quoddam constituant ; proindeque iure dicunlur esse sui ipsius, nempe absolula ratione per se, et non in alio existere. 135. Quod si substantia completa est sui ipsius, consequitur proprium quoque illius esse, quod quidquid agit, sibi agil. E contrario substantiæ incompletæ, quippe quæ non sunt sui ipsius, quidquid agunt, non sibi, sed subiecto, a quo perficiuntur, agunt. E. g., quidquid Angelus operatur, operatio ei tribuitur, at, cum manus hominis percutit instrumentum, non proprie raanus, sed homo per manum agere dicitur. 136. Actus, sive perfectio, per quam substantia completa exislit, subsistentia appellatur. Quare subsistentia Ua definiri solet : Actuaiitas, seu perfectio, per quam natura fit sui ipsius, et non alterius; vel etiam, perfectio, per quam natura ultimo completur, et terminatur, ita ut sit, et operetur, quin cum altera se communicet. V. Notiones suppositi, et personæ declarantur 137. Subsistenlia concrete sumta dicitur >suppositum ; quocirca supposilum est substantia individua. et completa incommunicabiliter subsistens. Quod si suppositum intelligentia perfruatur, digniori nomine personae, ve! hijposthasi? nuncupatur, eaque secundum Boetium vulgo defimtnr : Naturae rationalis individua subslantia. 138. Haec personae definitio ita explicatur: 1° Persona debet esse substantia; accidens enim, cum nullo modo in se existat, sed in subiecto insit, nequit esse aliquid subsistens, ac proinde nequit esse persona l. 2° Gum persona dicitur individua, tria significantur. Scilicet primo, persona debet esse quaedam substantia singularis, ac proinde non potest, quemadmodum natura universalis, esse communis pluribus 2; unde personalis tessera in tali modo existendi consistere dicitur 3. Secundo debet esse substantia completa; ita ut non possit communicari alteri substantiae, cum qua compositum substan Cf s. Thom., Qq. dispp., De Pot., q. TX, a. 2 c. 2 /n lib. I Sent., Dist. XXV, q. I, a. 4 ad 7.— 3 Qq. dispp., ibid. ad ONTOLOGIA tiale efficiat . E g. anima separata est pars rationalis naturae, hnmanae ? et ^ ^ P ona s hominiS et ideo non est pergooa 2 . Tertio, debet habere ubs.slent.am propnam sibi , ita „1 persona dici nequeat ilh nalura, qoae etsi singularis, et completa sit, tamen quia assumitur a persona excellentiori, propriam hyTosthas.m am.ttit, alque in illa excellentior hyposthasf P a qunQ assumilur, subsistit 4. jpusmas., a 3 Illa vox rationalis adclitur, ut subsistentia cuiuslibel naturae singulans completae ab illa, quæ propria iuiel jqo naturac est> distinguatur \ H liam „n"?0ne Personæ> uu' tradidimus, illud c am peisp.citur, personam esse inlegrum operalionum ^nm pr.ncip.um, quippe quod nulla natura^aliquid £ 1m>^!nrm su,)SlslatHi.nc i,,ud effatum, Actiones sunt teer^1' 'T^ GlS1 natUra f°nS Sit' et Principium I mtegrum, et completum pnnc.pium, quod operatur. VI. Nonnullæ absurdæ opiniones cuca nolionem pcrsonæ refelluntur 140. Aliqui ex hodiernis Germaniæ Theologis personam iciniuiit,naturam sui consciam \ Horum scntentia valde Uinis ; viflelur opioiom Lockii, qui identitatem personæ in onscient.tvrpropr.arum actionum, seu in actu, quo ouis e.LitPr 10mim SUarUm °St COnscius> Ponendam esse ontcia Pr°P" ^' PerSOm PerPeram drfnitur, natura sui |J/n lib. I sent., loc. cit. l/in^r'' D& P0L'.qIX' a' 2 ad J4— 3 /n »• ' ••. loc. cit. Vcrbo „„ L? rnat,on,s 'ystcrio evenit, quia, cum humana nntura ipediJh np hP ' ( sua »ni°ne IV i >,m,nana natura propriam personalitatem haberct (III aaUtaq nl, 3'urndc naturac assumptæ non deest propria per pc t n^i ? æCtUm a,,'C,UJUS' aUOd ad P^fectionem bumanac rac per tineat, sed propter additionem alicuius, quod est supra hu itVtti? qU°d CSt uni0 ad div'nan pcrsonam »; ibid!, ad 2 ( J> LCetfriS Zucri^> Defensio scientifica theoriæ christia5 inmtatis (germ.), Viennæ 184. °P©., lib. II, c. 27, $ 9. Probalur. 1° Conscientia est actus, quo natura intelle 'ctrix se, suasque operationes cognoscit. Atqui, aiente s. Thoma, actus omnis cst rei subsistentis, et perfectæ , nernpe suppositi, et personæ. Ergo conseientia personam iam conslitutam expostulat, tantum abest, ut lllam con stituat. 2° Si persona in conscientia posita csset, anima etiam sine corpore persona esse posset, quippe quod ipsa eorpore non eget, ut sui conscientiam habeat. Alqui sola anima, utpole substanlia incomplela, persona esse nequit Ergo persona ex conscientia sui ipsius exurgere non potest 3° li, qui hanc novam definitionem personæ tradunt, s sibi constare velint, doceant necesse cst homines, cum si ne conscientia sui ipsius nascantur, minime nasci ut personas, sed annorum cursu fieri personas, proindequminis persona, sive eædem, sive diversæ eius operationes sint. Diximus naturam singularem, nam quæstio circa naturam out essentiam rei significat, non versatur; si enim, uti iam osten M (P lb), existentia in rebus creatis ab essentia distinguitur iDitari non potest, quin subsistentia quoque ab ipsa distinguatur 18. Uiom., Quodlib. II, a. 4 c). Diximus etiam in rebus creatis rium enim est Divinas Personalitates a natura ratione tantum sungui . 2 Unde s. Thomas monet singularitatem naturæ efficere, ut ipsa næc natura, non vero hoc subsistens. In tib. III Sent.. Dist. quemadmodum de nalura humana Christi a Verbo assumpta factum esse docet Fides. Ergo in rebus creatis natura a subsistentia reaiiter distinguitur. 144. 2a. Subsistentia est aliquid positivum, non mera negatio. Probatur contra nonnullos Scotistas, qui putant subsistentiam idcirco in mera negatione consistere, quia ipsa id dumlaxat efficit, ut natura cum altero communicari nequeat. Natura ex subsistentia valde perficitur, quippe quod per ipsam ita sui iuris fit, ut ei non solum non sit opus, sed ne possibile quidem sit se cum allera communicare. Atqui aliquid perfici non potest, nisi per id, quod est positivum, et reale. Ergo subsistentia in mera negatione posita non est f. i VIM. De accidente 145. Sicut substantia est res, cui esse^ n^nJj^aHo convenit; ita accidens est res, cui convenit esse "in alio, tamquam in subiecto; siquidem accidens nuncopaTuTTlle specialis modus essendi, qui modo, quo substantia est, opponitur 2. 146. Accidentia in absoluta, et modalia distinguuntur; nempe ipsa accidenlia, quæ substantiam afficiunt, absoluta appellantur; modi autem, secundum quos accidentia substantiam afficiunt, accidentia modalia dicuntur. E. g., motus est accidens absolutum, segnities autem, vel velocitas motus est accidens modale ; item, calor aquæ est accidens absolutum, intensio autem caloris est accidens modale. Ut notio accidentis penitus intelligatur, veritatem harum propositionum, quas Scholastici docuerunt, et plerique philosophi recentes inficiantur, demonstremus oportet. Cf s. Thom., I, q. XXX, a. 3 c. Quod si quæratur, quodnam sit hoc positivum, quod subsistentia supra naturam addit, responderi potest esse quemdam modum, quo natura ultimo completur. sive terminatur, fitque sui iuris. Hic agimus de accidente physico, seH prædicamentali, non vero de accidente logico, seu prædicabili. Discrimen inter utramque accidentis speciem eiplicavimus in Logica par, I, c. I, a. 6, p. 16, jiot. 1. yoI. I. j la. Esse accidentis, etsi ab esse substantiæ dependeat, tamen ab hoc reapse distinguilur. Probatur. Accidens est aliquid, quod substantiæ addijtur, aut ab ea demitur, unde ex accidentibus fit, ut subjStanlia aliquem modum, sive statum accipiat, vel amiltat jAtqui impossibile est unam, eamdemque rem sibi ipsi addi (aut a seipsa separari. Ergo esse accidentis unum, idemque cum esse substantiæ dici non polest, ac proinde esse accidentis ab esse substantiæ reapse distingualur oous est K 14. Irop. 2 . Accidentia absoluta 2 ex virtute Divina 3 fxislere possunt, quin actu inhæreant substantiæ. Irobatur. Omnia, quæ intrinsecus non repugnant, a Deo e Iici possunt. Atqui mtrinsecus non repugnat, accidens ;absolulum aclu existere seorsum a substantia, a qua naluraliter pendet. Ergo. 4 149. Minor probalur hunc in modum: Accidens, etiamsi ictu non inbæreat suæ substantiæ, tamen propriam ac3ident.s essentiam non amittit ; nam ad essentiam accilentis pcrlinet quidem necessario habere ordinem ad sub.tantiam, ila nempe ut exigat esse in subiecto, quia esse iccjdentis ab esse substanliæ pendet, sed non pertinet actu nessa substanliæ, quia esse accidentis ab esse substan-,iæ d.slinctum est. Accidens, inquit s. Bonaventura,|uamy,s non sit in subiecto, non tamen separalur a sua liflin.t.one imo ei convenit, quia aptum est esse in subecto . Atqu. illud, quo rei essentia non destruitur, ntrinsecus non repugnat. Ergo intrinsecus non repusnat ccidcns absolutum actu existere seorsum a subslantia, a ua naturahter pendet s. Lt.l Sb.A?#;-efi/rt^ ™> ' ' " 2' Ct S' nV 2 Ide.n de modis dici nequit. Etenim, etsi modns revera distin 8tBn!/l' C;UUS est rnodus' tamen sinc neutiqam esse po8t qu.a modus, aiente s. Augustino (De Gen. ad litt lib IV • J, n. i) cst quædam mensura, quæ rei præfiaitur ac nroinde pugnat ahquid esse modum alicuius rei, quamVevera non men! irat. a s. Ihom., In Ub. IV Sent., Dist. XVI, q. III, a. 1, sol. •ci£nHnn!, M rirtUtC DlYina; °mnes enim in eo consentiunt, quod cident naturahter convenit inesse suæ snbstantiæ, ac proinde i vfrtnte naturali non potest seiunctum ab illa evistcre ' OocVV6^" ^ XI1' Par' ' a" f' i °9Quod si al.qua accidentia sint, quæ sine suis subiectis actu. Si accidentia existerent sine subiecto, re ipsa existerent per se, unde essent veræ substantiæ. Atqui repuffnat accidens cxistere per se. Ergo accidens ne virtute quidem Divina seiunctum a subiecto existere potest. 151. Resp. Neg. mai., conc. min. Neg. cons. Et sane nccidenlia, quamdiu seiuncta a subiecto existunt, sustentantur a Deo, ita tamen, ut eo, quo diximus, modo ordinem servent ad substantiam. Quocirca, cum sustententur a Deo, non subsistunt per se, quod est proprium substantiæ, et cum ordinem servent ad subieclum, naturam accidentium non amiltunt . Quin autem accidentia possint a Deo sustentari, dubitandum non est; nam, ut optime s. Thomas observat, sicut Deus potest effectus causarum naturalium producere sine naturalibus causis, sic potest tenere in esse accidentia, sublracta substantia, per quam conservabantur in esse z. esse haud concipi possunt, huius ratio non ei eo, quod sunt accidentia, sed ex eo, quod talia accidentia sunt, desumenda est. E. g., intellectio humana non nisi in intellectu humano esse potest, non prout accidens est, sed prout actio humana est. Gomparatio, inquit idem Seraphicus Doctor, accidentis, ad subiectum secundum aptitsidinem est essentialis, et hæc numquam privatur ab accidente ; Op. et loc. cit. in resol. III, q. LXX.VII, a. 1 c. et ad 2. Hac de accidentibus absolutis theoria Scholastici facile explicant, quomodo in venerabili Eucharistiæ Sacramento, peracta consecratione, species panis, et vini permanere non repugnet (Cf s. Thom., Quodlib. IX, a. 5 c, |et s. Bonav., Jn lib. IV Sent., loc. cit.). Nonnulli recentes Theologi, cum doceant omnia accidentia esse modos, ac proinde fieri non posse, ut accidentia a substantia unquam separentur, contendunt accidentia in illo Sacramento non remanere, sed eorum sensationes a Deo in nobis excitari ; Deus enim afficit organa sensoria eodem prorsus modo, quo a pane, et vino naturaliter affici solent. Litem istam dirimere nostrum non est. Dumtaxat iis recentibus in memoriam revocamus receptam a tota Ecclesia doctrinam Gatechismi Romani, Tridentinæ Synodi interpretis, quæ hæc est: Quoniam ea accideniia Ghristi Gorpori, et Sanguini inhærere non possunt, relinquitur ut supra omnem naturæ ordinem ipsa se, nulla alia re nisa, sustentent. Hæc perpetua, et constans fuit Ecclesiæ doctrina ; Pars II, c. 4, n. 44. De secunda, tertia, et quarta categoria mScw !; ;:crSiSa a est vel subsria> tia, re.iquæ novem cnt^HaS Sl "££ quæ acl quantitatem, relationem, et auaLlem ZVtli ' n.co capite complectemur, qiiff'W u" • lojfca disputatum nobisV/lH' pau^a „ L'^ earum nouones ontologice consideralas Lx me LSnt modo aduciamus necesse est. peruncnt, Anr. I. Dc qu.intitale 153. Circa quantitatem in primis illhH nnnrl -nnmmus, uherius explicandum UK-Wi^ srjasr si aa-aa 'w i~ ' ~ e />„,., q,,x a 7 c_ extensione partium ad se comparatarum posita esse non potest. 154. Probatur 2a pars contra Cartesium , eiusque seclatores. Extensio partium quantitatis ad focum est aliquid, quod essentiæ quantitatis iam constitulæ advenire intelligitur. Ergo essentia quantitatis in extensione partium in ordine ad locum ponenda non est. Antecedens probatur ex eo, quod partes quantitatis ad partes loci extenduntur, quatenus metiuntur partes loci, ita ut pars quantilatis sit in parte loci, et totum quanlum in toto loco ; id quod intelligi non potest, nisi iam quantitas cum suis dimensionibus intelligatur. 155. Probatur 3a pars. Cunctæ proprietates quantitatis, omnibus concedentibus, in extensione partium, sive prout ad se, sive prout ad locum referuntur, fundamentum habent. Atqui extensio partium multiludinem ipsarum subintelligit, multitudo autem parlium nec esse, nec intelligi potest sine divisione. Ergo divisibilitas est prima radix omnium proprietatum quantitatis. Atqui illud, quod est prima radix omnium, quæ in re sunt, essentiam rei constituit. Ergo essentia quantitatis in divisibilitate ponenda est. 156. Notione quantitatis iam perspecta, ad mquirendum progrediamur, utrum quantitas in infinitum augeri possit. la. Quantitatem conlinuam 3 mathematice sumtam infinitam in potentia esse haud repugnat. Probalur. Quantitas continua mathematice sumpta est, uti in Logica diximus, abstracta a qualibet forma sensibili, ita ut in ea nonnisi quantitas consideretur. Atqui ex parte quantitatis continuæ non est aliquid, quod repugnet additioni 5 ; nihil enim prohibet, quominus successivum augmentum partium sine ullo termino cogitemus : id autem sibi vult quantitatem mathematice sumtam esse infinitam in potentia. Ergo quantitatem conlinuam mathematice sumtam velut infinitam in polentia esse non repugnat. i Les principes de la phil., par. 2, § 9-13. 2 In lib. IV Sent., Dist. X, q. I, a. 1 ad 5. 3 Quænam sit quantitas continua, et discreta, explicavimus ip Logica, par. I, c. I, a. 7, p. 17 vol. I. Loc. cit., p. 17, not. 1. - b III, q. VII, a. 12 ad 1. J. '££ StSL"!,SSS.'SSS 'ssfr fferi non notP^f pv™ ? naDet> In mfinitum au LnET^; S1^ a>i?ue a.iam - ==: ssssst-s polsft neaa?addlPnarSSinBmerB' • in°''"" esse L4 "Lfii Z no laTl^riaT^ m in !".?•• QUOd est An...; rt„n y "u . ia0u> neqne mmws iritel cri nofpsf fitum esse rep^gnat2 '0rErg0nUmerUm ac'" infi" II. De categoria relationis sse?diReSecunn,Prn°Ut CateS°ria est>°enotat illm moclum br rs laxle -sr in e° ?f?Vodaa no kcidentia sed etUam Pffi,;, sub,?ct0>,nes'> sicutcetera P ilind referatnr' ' Ut substantia> in 1™ ineat, pomerari; „an! in'sola reJeiotr.iVCi^°a J Cf s. Thora., loc. dt.~2 Quodlib. IX a 1 c Qq. dispp., De Pot. a VII uui ad nu"u'u alium modum Fr.rn J ' sI,ecialem eategoriam referenda sunt. trgo ahquem modum qualitatis esse specialem calegoriam pro cerlo hahcndum est. lu.'iJ^"s vcritas cn"Stal cx iis, quæ in Logica inImZL San°' (luanlUas' ^elatio, et alia actidentia non, TZ i ' °d,c"nse1ueler qualificant subieelum ; siquiJtm n 1IS quaftficaho substantiæ consequitur modum enl'n,l,°,,!V,'1 'am ""lucu"t 3- At e contrario, sunt quæ'is inehH ?' m'æ/,?r s. ue ert, quin alium modum L n j"11' simPl)nler 7/ efficiunl. E. g., scientia, mu albedo, rcchtudo, curvitas, aliaquc huiusmodi acww, sul)lec""n scientia, aut virtute præditum, aibum, hS ! ™™um, ut aliis id genus modis ?n/C sim>nciter elhciunt. J Cf s. Bonav., ln lib. l Sent.t Dist. XXX, a. i, q. 3 resol. Par. I, c. I, a. 9, p. 20-21 vol. I.-' Loc cit. De actione, et passione I.— Explicatur modus, quo ACTIO – cf. Grice, Actions and events-- , et passio inter calegorias rccensentur 167. Aclio denotat illud, per quod aliquid ab aliquo originem habet. Id, quod ex alio producitur, effectus;\a, a quo effectus producitur, agens, vel causa efficicns; ld denique, in quod actio terminatur, sive a quo aclio recipitur, patiens, et receptio actionis passio nuncupatur. 168. lam certum est actionem ab ipso esse substantiæ creatæ distingui, et hanc non semper agere id, quod agere potest: quapropter aclio, quatenus est quoddam accidens, quo substantia actu aliquid producens constituitur, inter categorias recensetur, quia indicat specialem modum, quo ens determinatur. 169. In actione autem considerare possumus quemdam motum, quatenus incipit ab aliquo, et ad aliquem terminum tendit . lam, etsi actio, et passio conveniant m uno motu, cuius origo est in aclione, et terminus m passione, tamen actio, ct passio ab se invicem dislinguuntur, quia diversa est ratio, qua agens, et paliens ad eumdem motum se habent, nempe in actione lmportatur respectus, ut a quo est motus in mobili, in passione vero, ut qui est ab alio 2 . Hoc discrimen inter actionem, et passionem luculentius manifestatur in iis actionibus, quarum terminus, ut mox dicemus, est extra ipsum agens. btenim, monente Aquinate, si actio est in agente, et passio in aliquo extra ipsum aojens, actio, et passio non potest esse idem numero accidens,^ cum unum accidens nor possit esse in diversis subiectis 3 . De disciimine inter actionera immanenlem ct transeuntem 170. Actio immanens ea est, cuius effectus in ipso agenu locum habet, ita ut idem subiectum sit pnncipium, e terminus actionis; actio autem transtens est ea, cuius i i S. Thom., In Ub. 1 Sent., Dist. VIII, q. IV, a. 3 ad 3. 2 I, q. XXVIII, a. 2 ad 1. 3 in lib. II Sent., Dist. XL, q. I, a. 4 ad 1. ao ipsius ?geP„tis tSrnsPamemtpaS,VeS ? £? ... -hquid intel.igit, perficil sSJ^ ^it exlnde^"^^/^0."15 l™'' Xntius ii acti^r ^oT si bani rad„°ccuurLans sa!hurmo iransicns, non proul esi \r i t • 2• acl'° d,c,tur hoc modo spectata in fjn ','Ve affecl'° aSentis> nam lini, sive C '"r, aen(.e mane!> s' raUone ter lislinclum extra S1',h "m., ' h'C S" aliq-uid ab actio"e ia non poicst uidem il '?1agenS eSSe D0,csl2° Substa".ccidens' roppiun 1 1™ &'?' aualenus ali'luod •on potest ePpcd"esXpr .commun>cet ; nam accidens cctum vo iiare nf alind i°i • ",q"° CSt'"enue ext,a sub" ri,,;,?; tem un,us entis in Itera. non alin/re -2 "^.^TsirdSS .tj-rtar' sive ut towctim, mi evenit in „ : ' ' ve per conlactum 'i per con,actur,,ttV £•.. vel spiritnsT corpt ? ™ ^10"6,'ritM in S^adL^elrnp8.6 ^^' ^'^ ProPositioiS jcho transiens nihil absurdi præsefert U& "ffi TSst /ibnitA' acti0 ua, qU,a, si substantw in alteram agerel, aliquod --•), • . n P. 261, upt"'^^';;'"'0' M r-~' Tæ potissimum tribuitur, de hac speciatim disserendum nobis est. Alque anle omnia explicemus oportet, qua ratione causa efliciens prior suo effectu dicatur, ne cum JEnosidemo notio causæ efficientis veluti absurda traducatur. Elenim antiquus iste Scepticus, ut notionem huius causæ e medio tollercl, ipsam duo secum pugnantia com 1 Finis dicitur primus in ordine intentionis, postremus in ordine executionis, nempe finis, quatenus causam efficientem ad aliquid operandum movet, est primus in ordine intentionis; quatenus vero non nis. postquam acdo completa sit, obtinetur, est postremus in ordine executioms. Ex his vides futile essc id, quod post Epicureos a Spinosa, BufTono, ct Laplaceo obiicitur, nempe theoriani de Hne absurdam csse ex eo, quod statuit aliquid esse prius, et posterius Eten.m, quamvis finis sit prior, ct posterior, tamen id ex 'iiHMs.tate respcctuum, qua omnis repugnantia tollitur, contingit. bxinde etiam aliud argumentum pro causis finalibus petitur. EteBm in ordine causarum, quarum una alii subiicitur, una sublata, ræ tolluntur (1. 2-, q. j, a. 2 c.}. At(]lli causa ^ imnm> t .luu.us, inter causas locum tcnet. Ergo, si nullæ causæ finaies essent, ne ullæ quidem causæ efficientes darentur. ~ Qq> dispp., De Vcr., q. XXII, a. 2 c. plecti putavit, nempe, quod causa existit ante effectum, secus non posset illum producere, et quod non existit, nisi cum effectus existit, quia causa non potest esse causa, nisi cum existit effectus '. 181. lam distinguendæ sunt causæ, quæ actione successiva, nempeper motum producunt effectum, ab iis, quæ agunt sine motu, idest actione instantanea. Præterea, causa spectanda est prout est causa, et prout est in se, idest sine relatione ad effectum. Denique adnotandnm est discrimen inter prioritatem temporis, et prioritatem naturæ. Prioritas naturæ illa dicitur, qua aliquid, etsi simul cum alio existat, tamen eiusmodi est, ut alterum ab ipso quoad existentiam pendeat. Prioritas temporis vocatur illa, qua unum alteri præcedit duratione, ipsoque nondum existente, existit. 182. His præmissis, si prioritas naturæ spectetur, indubium est omnem causam esse natura semper priorem suo effectu, quia omnis effectus a sua causa necessario pendet. At si prioritas temporis consideretur, causa, secundum diversos respectus, vel prior effectu, vel simul cum effectu esse potest. Etenim id, quod aliquid efficit, si consideretur sud ratione causæ, certe non potest esse prius, quam effectus, quia, antequam aliquid effecerit, causa dici nequit; sed si spectetur in se, nempe sine ulla relatione ad effectum, interdum simul cum effectu existit, interdum ipsi præcedit, quippe quod causa, quæ effectum successive producit, effectui tempore præcedit, ut pater filium; sed causa, quæ subito actionem suam exerit, simul cum effectu existit, e. g., sol cum luce. Quæ cum ita sint, liquet commentitiam esse illam repugnantiam, quam ^Enesidemus in notione causæ delitescere putavit. De vi obiectiva causæ efficientis, et de principio causalitatis 183. Principium causalitatis est illud, quo ab existentia effectus existentis causæ arguitur, atque boc modo enunciatur: quidquid fit, sui causam habet, vel, omnis effectus subaudit causam. Iam, secundum David Humium, experientia, quæ, ut ipse opinatur, est unica cognitionis nostræ causa, vinculum consecutionis, non vero conne Cf Sext. Empir., Hypoth. Pyrrh., lib. III, c. 3, sect. 25, et 26. xionis inter facta naturalia palefacit; hinc ipse vim obiectivam notionis causæ e medio sustulit, atque principium causahtatis, quo dependentia inter causam, et effectum statuitur, inter præiudicia nostræ mentis amandavit . 184. la. Notio causæ est obiectiva. Probatur. Mens nostra ad notionem universalem causæ assurgit ex iis, quæ ope experientiæ comperit. Atqui notio, quam hoc modo mens sibi comparat, realitate obiectiva gaudere dicenda est. Ergo notio causæ est obiectiva. 185. Mawr probatur hunc in modum : Animam nostram novos modos in se ipsa efficere intima, iugique expenentia edocemur. Vivere se, inquit s. Augustinus, et meminisse, et intelligere, et velle, et cogitare, et scire auis dubitet ? Insuper, cum factum sensalionis expendimus, animam in se ipsa passivam, atque ab obiecti exterions actione affectam experiri facile agnoscimus 3. Iam lntcllectus, si in hæc primitivæ experientiæ facta vim suam mtendit, facile advertit quasdam esse entitates, quæ ex lnlluxu alicuius vis activæ originem habent, atque hoc pacto notionem alicuius, quod fit, et alicuius, a quo nt, hoc est, effectus, et causæ adipiscitur, quas notiones universales reddit, quatenus ab ipsis quamcumque determinalionem, e. g., hanc, vel illam entitatem, quæ producitur, alque hanc, vel illam producendi rationem, abslraiit. Ergo mens noslra ex iis, quæ ope experientiæ compcrit, ad universalem notionem causæ assurgit. 186. 2a. Principium causalitatis desumit suam vitn ''X ipso principio contradictionis. Probatur. Principium causalitatis, nempe, quidquid fit, m causam habet, est verum iudicium analyticum 4, in quo )rædicatum ita cum subiecto connectitur, ut si habere cau'am de effectu negetur, ipse cffectus evancsceret, ac pro"de simul esset, ct non esset effeclus. Ergo principium 'ausahtatis ab ipso principio contradictionis vim suam 'Uniit. Tract. de nat hum (ang]#j f Iib IV ^ c 6 m ipsum me Humium asseruerat Glanwilleus, Scepsis scientifica adversus ogmaticorum vanitates, Lond. 1605. \ De Trin., lib. X, c. 10, n. 14. Cf Dynam., c. III, a. 4, p. 117-120 vol. I. De his mdiciis analyticis cf Idealog. c. I, a. 4, p. 202, not.l, . Antecedens ita demonstratur: Effectus, fatente ipso Humio, est aliquid, quod incipit existcre, dum antea non existebat, seu quod a statu possibilitatis ad statum existentiæ progreditur. Atqui aliquid de potenlia non potest reduci in actum, nisi per aliquod ens actu ! . Ergo, ut effectus existentiam accipiat, aliquid iam in actu esse oporlet, quod hanc existentiam ei largitur. Atqui id, quod effectui existentiam largitur, non potest esse idem effectus, sed debet esse aliquid ab eo distinclum 2. Ergo notio effeclus expostulat notionem alterius rei, quæ sua virtute existentiam effectui largilur. Alqui res, quæ existentiam alteri largitur, causa illius cst. Ergo notio effectus est eiusmodi, ut notionem causæ necessario expostulet, ac proinde si hæc causæ exigentia ab effectu auferatur, ipsa notio effectus evanescit 3. 188. Obiicit Humius: Experientia successionem, non vero connexionem factorum naturalium nobis patefacit. Ergo alterum alterius esse causam colligere nobis non licet. 189. Rcsp. Neg. ant. Perperam Humius contendit nos ex præiudicata nostra opinione dependentiam inter res statuere, quia ipsas nonnisi sibi invicem succedere experimur. Etenim distinguenda est cognitio dependentiæ unius rei ab alia, atque cogniti o necessitatis huiusmodi dependentiæ . lam, quod ad primam cognitionem spectat, experientia sæpe nobis patefacit non simplicem successionem, sed actionem unius in aliud, ac proinde dependentiam unius ab altero, a quo producilur. E. g., ipsa nos edocet sensationes in anima a corporibus, sensum doloris ex suscepto vulnere, extinctionem famis, et sitis ex sumptione cibi, et potus, combustionem ligni ex eius proiectione in ignem effici. Hoc adeo verum est, ut ea, quæ sibi invicem succedunt, ab iis, quorum unum ab altero i i, q. II, a. 3 c., Nec est possibile, quod aliquid sit causa efflciens suis ipsius, quia sic esset prius seipso, quod est impossibile ; Ibid. 3 Inde Kantius etiam refellitur, qui principium causalitatis intei sua principia synthetica a priori (cf Ideal., loc. cit.), recensuitNam in principio causalitatis, quemadmodum ostendimus, ex notione subiecti notio prædicati evolvitur, id quod, secundum ipsum Kantium, analyticorum iudiciorum proprium est. Cf Scot., ln lib. I Sent., Dist. III, q. IV, schol. producitur, discernamus. E. g., nos dicimus ignem esse causam fumi ; at non dicimus diem esse causam noctis, aut unam tempestatem esse causam altcrius. Quod si de cognitione necessitatis huiusmodi dependentiæ sermo haheatur, sane eam experientia non commonstrat, sed intellectus perficit, ope illius pronuntiati, quod Scotus ita enunciavit. Quidquid evenit ut in plurihus ah aliqua causa non lihera, est effectus naturalis illius causæ. Refutatur Occasionalismua 190. Non pauci Cartesiani post Malehranchium 2 autumant Deum esse unicam causam agentem, res autem creatas orani activitate destilui, nihilque aliud præstare, quam quod Deo occasionem agendi præhent. Hæc sententia Occasionalismus appellatur. Ipsa autem, quam etiam hac nostra ætate ab. Dehreyneus 3, Buchezius , aliiquc propugnant, auctores habuit quosdam veteres 5, ex quorum opinione Deus, dum res in quibusdam circumstantiis positas intuetur, secundum leges, quas ad mundi conservationcm sihi præscripsit, effectus producit, qui ab ipsis rehus produci videntur. 191. Vim agendi rebus creatis inesse haud repugmit G. Probatur. Nulla ratio, cur rebus creatis vis agendi repugnet, sumi potest neque ex natura rerum creatarum, m quihus illa concipitur, neque ex natura Dei, qui illam cum ipsis communicat. Ergo vis agendi rebus creatis haud repugnat. 192. Antecedens ita demonstratur: 1° Si res ipsæ considerentur, vim effectricem eis inesse absurdum non est. Etenim vis agendi, quæ a causa Prima pendet, limitibusque definitur, et pro diversa creaturarum indole di 1 Loc. cit. Cf Criteriol., c. IV, a. 2, p. 254 vol. I. De inquir. ver., lib. VI, pars II, c. 3. 1 Theorie biblique de la cosmogonie, et de la gtiologie, Paris 1848. Introd. d V dtude des sciences mddicales, lec. II, p. 67 sqq, Paris Joo8. Mlorum mentio occurrit apud B. Alb. M. (Phys., lib. II, tract. II, C 8), ct apud s. Thomam, Qq. dispp., De Pot., q. III, a. 7. Id tantum, ne Ontologiæ fines egrcdiamur, demonstrandum obis hic est. Utrum autem, necnc vis quædam actuosa insit re^us creatis, in Cosmologia investigabimus. versa est, naturæ rerum non modo non adversatur, sed etiam omnino convenit. Atqui huiusmodi esl vis effectrix, quam nos creaturis adversus Malebranchianos vindicamus; non enim nobis volumus huiusmodi vim rebus creatis convenire, ut ipsæ quidquam ex nihilo efficere valeant; sed solum contendimus res creatas posse a Deo eiusmodi vi ornari, ut, ipso Deo ad illarum actiones concurrente, aliquid ex præexistente materia efficiant. Ergo vim effectricem rebus creatis inesse, si res ipsæ considerentur, absurdum non est. 2° Nec, si consideretur Deus, qui vim agendi cum rebus creatis communicat. Et sane, Deus potest communicare aliis similitudinem suam, quantum ad esse, in quantum res in esse produxit . Ergo potest communicare eis similitudinem suam quantum ad agere, ut etiam res creatæ habeant proprias actiones . 193. Secundum Occasionalistas, creaturas quidquam operari repugnat, 1° quia, cum Deus sit causa perfectissima, aliæ causæ, præter Deum, admitti non possunt; 2° quia si Deus dumtaxat omnia, quæ in mundo fiunt, operari dicatur, iidem effectus in mundo existerent, ac proinde Deus, si vim agendi cum rebus a se creatis communicaret, frustra aiiquid moliretur, id quod Divinæ Sapientiæ refragatur. 194. Ast ipsi longe opinione falluntur. Etenim quod spectat ad primum, nos tuemur alias causas, præter Deum, admitti posse non ex insufficientia, ut s. Thomas ait, Divinæ virtutis, sed ex immensitate Bonitatis ipsius, per quam suam similitudinem rebus communicare voluit, non solum quantum ad hoc, quod essent, sed etiam quantum ad hoc, quod aliorum causæ essent 2 . Iamvero, quemadmodum infinita perfectio Dei non impedit, quominus plurima alia imperfecta existant, cuiusmodi sunt contingentia, et finita; ita non vetat admittere alias causas, quæ per virtutem a Causa Prima, nempe a Deo acceptam, agant, ab Eaque in operationibus suis pendeant. Quin etiam sicut perfectio Divina non esset dicenda infinita, si Deus non posset aliis extra se rebus existentiam largiri, 1 Ita argumentatus est AQUINO, Contr. Gent., lib. III, c. 69. 2 Op. cit., c. j ila ne infinila quidem ipsa dicenda essef n. jrebus a, se creatis vira a^endiToLn are^os^ i 195. Quodaumet ad alterura, si Deus dumtax-n>nn jeCus T^J^oL^^ P^88 lffi ue cura Deo iilos^roXS t^t vero sTeSf qU°; ART.VIII.-De diversis causæ efficientis speciebus ;>rincipalis oncris arliSi 1'. art,fex est causa litur ad opus cfficfen^ °n '. T6,nstrumeu quibus 197 NatuVcSts^ Lr^RSlL cion™^ on in vir ute „r f™' secuuum quam operatur sl u mentaV m £,£? n,nm -artls ! nou aute>n perfici WedicuZr rLæCtUS Prod?conem concurrU, icuntur . Circa quas species causarum s. Tho m "' riif "f\Disii' ' ' a' 4 ad "i q LAII, a. 1 ad 2 ?inSSateCSSaliaP„- r,CaU!aS Pr01,'maS ' Si ad Prodnetionem Jus asponant Tur raaf„ " ' C' 8-' P'Ures baiuli' "" ""icu"' ' d e umdem cffc 1, nLP K, MUSæ Proli"' '"^om or uem ellectuni produccndum rcquiruntur, cum ipsæ mas adnotavit naturam effectus ex conditione causæ proximæ, non vero remotæ pendere, quia a causa proxima cffectus immediate promanat. E. g., ex causis proximis aliqui effectus dicuntur necessarii, vel contmgentes, non autem ex remotis causis ; nam fructificatio pJantæ est effectus contingens propter causam proximam, quæ est vis germinativa, quæ potest impedin, et dehcere; quamvis causa remota, scilicet sol, sit causa ex necessitate agens. Insuper causa potest esse vel per se, siv epropna, vel per accidens. Causa per se appellatur, quæ lllum producit effectum, ad quem naturaliter comparata est. Lausa autem per accidens duobus modis præcipue dici potest. nempe vel ex eo quod præler intentionem llle etteclm a tali causa sequitur sicut fodiens sepulcrum ad sepe liendum, invenit thesaurum præter lntentionem ; ye ex eo, quod est removens prohibens, sicut qui extinguit candelam, vel exportat ex domo, dicitur causare tenebras3 , quia actione sua id removet, a quo teneora dispelluntur. 200. Explicandum etiam est, quænam sit causa sm qua non. Hæc, monente s. Thoma , quandoque est eius modi, ut nihil agat, quandoque eiusmodi, ut aliquid aga ad productionem effeclus. Ita admotio lgms ad stupan sine qua ipsa stupa non comburitur, nihil per se conter ad stupæ combustionem, quantum ad rationem causandi e contrario, respiratio, sine qua animal non vivit, aliqui' ad vitam eius servandam per se agit. Iam, si primum tiat causa sine qua non est causa per acadens 5; sin alterum est vera concausa. incorapletæ sunt, quia, si completæ essent, iam aliorum consoi tium excluderent. Cf s. Thom., I, q. LII, a. 4 c. i Contr. Gent., lib. III, c. 72. Gf I, q. XIV, a. 13 ad 1, et I lib. I Sent.y Dist. XXXVIII, q. I, a. o sol. Oq. dispp., De Pot., q. III, a. 6 ad 6. Cave tamen, ne in colligas aliquid fortuitum in hac rerum universitate evenire. Jii nim, ea, quæ hic per accidens aguntur, sive in rebus naturdi bus, sive in humanis, reducuntur in aliquam causam præoruina tem', quæ est providentia divina ; I, q. CXVI, a. 1 c. 3 In lib. I Sent., Dist. XLVI, q. I, a. 2 ad 3. In lib. V Met., lect. VI. s Cf Clem. Alex., Strom., |s.mil.s ost ipsi causæ sccundum camdcmra^oZmlccTfl,cam uli bomo est eausa univoca hominis, ZZZnfffi \Æqiiivoca dicitur a nino r„m „fr™ præseferunl f ' ° ' ^™ " \)2. Porro quælibet causa præstantior est cffecin o, quod v.rtute acliva illum produccndi pollet" I" ve 'Linuum esse qu.sque ex se perspicil s. •ostde" tH uCniV0Ca° n°nnisi ••• speciei suæ eonsen.a ; Quanam ratione efTectus a Deo creati in Vn Mn.i icabimus in TÆo^ia naft.roK. contmeantur, cx De septima categoria, quæ dicitur ubi Art.I. Noliones ubi, et loci declarantur 203. Illud accidens, quod substantiæ corporeæ adiacet, atque efficit, ut ipsa quodam loco contineatur, et circumscribatur, nomine ubi designatur. Hinc, secundum B. Albertum M., ubi est circumscriptio corpons a loci circumscriptione procedens. Ex qua notione ubi perspicitur locum, ut idem Doctor inquit, esse lllud, a quo, sicut a causa, fit ipsum ubi . Quare notio ubi ex notione loci magis declaratur. 204 lam locus secundum Anstotelem defanitur: lmmobilis superficies corporis, quæ aliud corpuspnmo ambit.i et circumscribit, ita ut æqualem cum huius superhcie proportionem partium, sive mensuram habeat . >oxpnmo significat locum proprie esse illam superficiem, quæ corpori contigua est; ipsumque immediate continet; unde nos non dicimus hominem in toto ære existere, sed solum in ea parte, qua circumscribitur. Superucies autem, quæ corpus immediate ambit, etsi secundum se moveri possit, tamen non habet rationem loci, sive continentis, nisi tamquam immobilis concipiatur. E. g., etsi, tlante vento, superficies talis corporis, puta æns, mutetur, tamen illa, quæ priori succedit, eamdem, quam præcedens, capacitatem intra sua latera habere debet; quapropter ill^a superficiest prout aliud corpus ambit, lmmobilis dicitur . 205. Porro ubi categoricum significat ahquid esse ln loco per modum proprium loci 5. Exinde intelhgitur pri 1 De sex principiis, tract. V, c. 1. Ubi, inquit etiam, non est ]ocus, sed in loco aliqualiter esse ; De Prædicam., tract. VI, c l. 2 De sex principiis, tract. IV, c. 2. s Nat. ausc, lib. IV, c. 4, § 12. Aliud exemplum affert s. Thomas hunc m modum: Est acc ipere locum navis in aqua fluente, non secnndum hanc aquam, auæ fluit, sed secundum ordinem, vel situm, quem habet hæc aqua fluens ad totum fluvium: qui quidem ordo vel situs idem rernanet in aqua succedente. Et ideo licet aqua materialiter præterfluat, tamen secundum quod habet rationem loci, prout scihcet consnieratur in tali ordine et situ ad totum fluvium, non mutatur , m lib. IV Physic, lect. VI. ^j^y^ s I, q. VIII, a. 2 c. iTlud C Z hm %t °-riCWm aPPel!etur '!™_m>_; nam in to,o socundum comm^l^ nem J",^ %££ hoc J, nonmsi substantiis corporeis con^enirc D0Ssi( ' nam nonn,SI mediis quantitaliLs dimens™ auZ Lj WB-.^. diS^i^jrf. w ;erue in cumqne modo . Hac e rai .. „K . ? "S ^0" aa e mc0ura"sttVOfiCa[,,r -•"•. nia cnLluræ TpU ncorporeæ no„ Psun „ lTJr ?,sl,m?kx> qia substantiæ '(SM& i, „, h, a''to sunt, s Cf s. Thom., (feotfHo. vil,,. 8 c - I loc cit b.H,c non loquimur dc præsentin nei „.„„;, ? • 1 in Theologia naturali einli^MM, °™nibus '° ai'ocinmd.it?n?nr "'^ quæst,'ones' q°00 circa corpora i„ '• esse possin '"JT > utrum du0 "rpora i„ Peodc,„ esse,pi„ coiZ"z:s::1 unum corpus iu p,uribus De spatio, et primura sententiæ Philosophorum, qui vacuum admittunt, refutantur 207 Nos ex eo, quod conspicimus res corporeas secundum locum ferri, et quem locum una deserit, alteram occupare, quoddam excogitamus receptaculum, in cmo corpora sibi succedunt. Hoc receptaculum illud est, quod vulgus nomine spatii intelligit. Inquirendum igitur nobis est, quidnam reipsa hoc spatium sit. 208 Ex Philosophis nonnulli tuentur non ahua spatium esse admittendum, quam externum, atque hi sunt, qui spatium esse vacuum, nempe aliquid a corponbus distinctum, omnisque corporis expers putant. Hanc opmionem inter veteres post Democritum, et Leucippum Lpicurus vehementer defendit, quippe qui putavit nihil aliud esse in rerum natura præter inane, seu vacuum, et corpora quæ in eo moventur . Inter recentes Gassendus, notionem vacui declarare volens, dixit spatium esse ens æternum, independens, non productum, quod non est substantia, nec accidens, sed quidquam incorporeum sui generis, nemyt incorporeum, quod dimensiones longitudims, lalituclinis, et profunditatis habet, sed a dimensionibus corporeis longe diversas 2. Denique Newtonus, post Morum 3, docuit spatium non aliud esse, nisi ipsam immensitatem, JJei, quia Deus, ex eo quod existit ubique, spatium constituit eoque usque progressus est, ut spatium sensonum De\ nuncuparet4., . 209. At doctrinam vacui, quocumque modo exponatur reiiciendam esse scquentes propositiones evincunt. la. Vacuum, sive secundum Epicurum, sive secun dum Gassendum intelligatur, absurdum est. m Probatur la pars. Yacuum, si secundum Lpicurum ln tellieatur, est purum, putumque nihil; namque quidquK est, aliquid vel incorporeum, ve! corporeum sit oporte Atqui Epicurus spatium admittere non potuit velu U m corporeum, quia quidquam incorporeum esse negat, ne i Lucret., De nat. rerum, lib. I, p. 420 sqq. 2 Phys., lib. II, sect. 2, c. 1. 3 Enchirid. metaph., pars I. Londini 1671. ffpnpral 4 Principia rnathematica philosophiæ naturalis, bcnoi. Deuei et Optic, nq que uti corporcnm, qnia corpus ab inani, seu vacuo rii lensioms expers; corpora vero rnm p,.on, ? mnis e.xT a rcccpiacu/o, quod Unlum' e^ SS^Ty? jcuum,ff,iur nequit esse spatium. P SUtU' a' U3L £lT J^Z W Vacuum > ^cnndum Gas h Ataui nihll l^U?>S-a.nt,am' UCaue -acddeiu referi.ur. Aiqui nihil medii inter ulrumiiiie ari potest !. Ergo vacuum a fi3n fj •' l excoS'" hino abSurdum.°Pra2~ auiE , a?m,ssum est m &Tmx^ U eSxlteent;Ualc it^l^K^ilT orporcum m ^, Gassendus excoSitav" nemnf n orporcum, qnod (rinas dimensiones hfbet notionZ de" otal, quæ se ipsam destruit. Denique Gassendus vnlnl, KhniusmodTr.' ™ ^™1™' SBS-SJ b-S^V?5^ Erg0 i,k,d baVutcmme;Si n°" Mt ihi1'" ^ fflS.^SfStt praTtauiCD:on0nutPD0otatn.ri id'-UUOd-eX PC£. iqui i/eo, utpote qui omnino simplex est, non ' of„S',AuS•, fle Gen00ntrMan., lib. I c i j 0?. ..., q. un. De spir. creat. a ll'c msi,^s^:iLTvaacuiltncstorceusi1X7icj,lud • W" uuod e" tiguurn, inde taiuen T, ul Llr °'pon aUnd corPus ^sset -voii, nisi omnia^u?^;^,"^'-0 ft °™ eorpus ''/•', lect. X) docet nersni,!,. h ! ' T1>omas / H*. /r ndensatione cornon.,'n • Z t Ct pni"° " rai'^ctione, et W. nemo nou vid™ 'nosi" •:"P"a rarcflcri > ct conde„'sari kentur: sccundo cv P,,Ua Corum "10veri * partes antcriorcs fluid, P^ t0tUm fl"iuum movcri sc'' !-. m iocum *::";tri^;z:mbit' ad Iatcra rc solum partium, sed cuiuslibet etiam generis compositio repugnat. Ergo repugnat spatium esse attnbutum Dei. Præterea, quodlibet attributum Dei est ipsamet Essentia Dei. Ergo, si spatium est attributum Dei, dicendum toret Essentiam Dei esse quoddam corporum receptaculum; et si addatur cum eodem Newtono spatium esse sensorium Dei dicendum etiam foret mundum esse Divmum Animal, et hoc animal esse Deum. Atqui hæc nonnisi a Pantheistis asseri possunt . Ergo opinio Newtoni de natura spatii omnino absurda est. Art.III. Refelluntur aliæ Philosophorum opiniones circa naturam spatii 212. Cartesius vacuum non solum reiecit, sed etiam spatium a corporibus non distinguens, ipsa corpora spatium constituere dixit \ Leibnitius autcm spatium m ordine, quo coexistunt res materiales, posuit . Quocirca, secundum has opiniones, spatium non est aliquid extermm corporibus, sed internum; nam vel ab ipsis corponbus, vel ab aliqua relatione, quæ inter ipsa existit, emcitur. Denique Kantius spatium esse visionem a priori sensibilv tatis externæ docuit4. 213. la. Spatium non est idem ac corpus. Probatur. Spatium non est aliud, nec ahter lntelhg i Hinc inter nuperos Bouillierius ( Thtorie de la raison imper sonelle, c. 5, p. 83 sqq, Paris 1844) sibi constitit, quod sententian Newtoni, quam amplexatus est, e pantheismi placitis denvavit. 2 Princip. de la phil., part. II, § 9-12. 3 Recueil de divers. dcrits etc. passim. 4 Critique de la raison pure, trad. par Tissot, Estetique trar. scend t. I. Ut hæc sententia Kantii intelligatur, sciendum e. Kantium sicut quasdam ingenitas generales formas in intellect (cf Idealog., c. I, a. 4, p. 201-202, vol. I), ita quasdam, form. sensibilitatis agnovisse, sive quasdam repræsentationes, quæ a experientia non pendent, et manent in nobis, etiamsi cogitationei, ab obiectis avocemus. Hæ ab eo vocantur visiones puræ, ut a stinguantur a visionibus empiricis, quæ sunt elementa sensilia p experientiam nobis manifestata; reducuntur autem ad visiones 1 ras spatii, et temporis, quarum illa ad sensibihtatem externan ista ad sensibilitatem internam spectat; quia res externæ nonn prout in quodam spatio existunt, et affectiones rou ego nonnw pro sibi invicem succedentes, ac proinde prout in quodam tempoi existunt, nobis necessario repræsentantur. ONTOLOGIA 1 ! potest, quam id, quod corpora continct. Atqui repusrnat id, quod corpora continet, cum eo, quod con inetur Tm . t-ræterea, Lartesius in suam senlentiam ex eo adductus LeaS!i,qU°d eSSe"lam CorPoris in extensionc consistere pu tav.t, ac proinde spatium, cum sit extcnsum iJem ar corpus esse d.xit. Atqui hæc ratio futilis "" ' ( uia ex Iteoi? EUr°gol0CO °StCnd— > -entiam 2poS"kS l!nt alZli%StatiUm ^ ^™' U° ~ ~ \JSZf' - n°" P,ossumus ''ntelligere duo corpora ^fflere msi ea in diversis punctis spatii existerJ Vi nol,„ elligamos ; nam corpora, quæ /oex stun procul fon.nr n " T^ ^^ ' corPora tem disla? d"t.8eh?hif erSa, SpatU Puncta occupant. Atqui" si ta ed cLosinh. TX,Sten -a corP°ru™ ^patium non effici? itum C tt g° ^™ '" co"" corporum po \ici%PuT' SpaHUm ViSi° pUra sensibi'ittis extemæ ia^cttniVcrsalis Tt^ ?eCwdam K™li™> est nccessa hli., j -l AU|U1 necessanum.et uoiversale sen I at, adscr.bi nequit. Ergo spatium visio pura sensl i oicm drenoæoitue, "7 PotestP™eterea, KaSsuTuS i n.onem ideo lu.tus est, qu.a putavit nos non posse per afam r C°rpU,S' " si. "o"onem spatii animo præfor• am habeamus. Atqu. id falsum est, quia nos reaose po a pcrc.p.mus, anlequam nolionem sJatH habeamus He not.o spat.i est poslerior perceptione corporls .Tgo A,u. IV.-Vera senlentia circa oa.uram spatii adslrui.ur t redDif^AZi iNud °f ° intelliSimus' qod corpora I recipit. Atqui receptaculum cuiuslibet corporis, SSlS?.KP' ^oncePtus,emPons in nobis exurgit ex eo KLtfT PnUS' .et.P°sle™ 'n motu8 seuflu ?S™\: mxpurcicd,pTi"æ numeramr prius Uo Aristoteles declaravit ^cS^^STSSS ^ uo 1mommlrs;nnon-adver,ere' uuia cum 'Huu Xs; " lo4° 72 ^TmUr> exPe.r^facti coniungamus cum imu ;u„ ° " Sfl°mn0 exci'a'">-. nullumrdum dor •n frantii'/^e0pini0nes circa sPatium et '>Pus Plos Kleut o(La fiosofia antica esposta e difeea-ttei. vol II %,,, rv MtaSlrt id „c.30(Sq°' ?°ma 1867) S0lidc -f"'a„!u "' lra"IV' m es aa» HT!" faCCSSa'' nam> ut a sAugustmo observat imellil ! „""-) • C,,npUS CSSC Dr° ccrt0 hbont. valde difliefle s Hin,. ;n„/ y^L XVII.— iVaf. auscu/f., lib. IV c 11 8 4 r " " e i„Ud„„S; Ihn°maC •"'•'» Prios et posteri s pounnl 'g„Uu "e „o„P "u^"'ur i„ motu eI K» ' VA;^"0n SCCUnd,,m,ro(d n>ensra„t„r ei tempore »; .negnit„di„e Ci;„riH„ ',CCt pr""J Ct P0"r'»' ntea sunt uiotue. !!,' spat'°. 1uod corP'»s decurrit auam mensu a,?æ'n m°tU' °Uam in t0-"Pre ; siqnidem empus nicnsuralur tempore, cum idem non sit mensura sui ipsius . Circa temporis notionem, quam tradidimus, hæc mente reputanda nobis sunt: 1° Tempus cum sit mensura motus, ad modum entis successivi intelligitur, quippe quod non habet in rebus esse fixum, sed fluens. Quare partes tempons lta secum copulantur, ut una alteri succedat. Ulud, quo partes temporis secum copulantur, aliquod indivisibile esse mtelligitur, atque est id, quod vocatur, nunc, sive instans; hoc enim, cum sit finis præteriti, ac initium futuri, veluti utriusque extremum intelligitur, ideoque, perinde ac punctum, quod est extremum lineæ, indivisibile est . 2° Quoniam ens successivum plures partes simul habere repugnat, ideo illud, quod est reale in tempore, consistit in instanti. Hoc autem instans, ut s. Thomas monuit2, non est intelligendum veluti nunc, quod mvariabiiiter manet, sed veluti nunc, quod variabiliter de prion in posterius fluit, seu veluti aliquid, quod, dum ldem quoad substantiam manet, in toto decursu tempons secundum modum variat. Hinc tempus ab eodem sanctc Doctore dicitur etiam fluxus ipsius nunc, secundum quoa alternatur ratione \ Hanc ob rationem tempus m prac senti etiam invenitur. Scilicet in præsenti, si in se spectetur, tempus per se non invenitur, quia in eo prius, el posterius non numerantur 4, sed invenitur ex eo, quoc præteritum, et futurum in ipso copulantur ratione mstantis, quod, cum sit finis præteriti, atque initium futurr i Eiusdem rationis, inquit s. Thomas, est tempus componi e> nunc, et lineam ex punctis ; In lib. I Sent., Dist. XXXVII, qIII a. 3 sol. 2 Opusc. XLIV. 3 lbid. Dicitur secundum quod alternatur ratione, quia connexn instantis cum præterito, et cum futuro ab intellectu ponitur ; s quidem inter id, quod in rerum natura est, nempe instans, et ea quæ in ipsa non sunt, scilicet jiræteritum et futurum, reahs, at que obiectiva connexio existere non potest. Hinc idem sanctus Docto monet mensurationem prioris, et posterioris esse actionem, qua completur in operatione animæ numerantis (In Ub. I Sent. Dist. XIX, q. II, a. 1 sol). Cave tamen ne inde inferas notioneD temporis esse mere subiectivam, nam res, quas nos in tempor esse intelligimus, in mundo ita sunt dispositæ, ut una alteri suc Id sibi voluit s. Augustinus, cum ait: Præsens, si sernpc esset præsens, iam non esset tempus, sed æternitas ; Confess. loc. cit. §7 utruinque coniungit, atque continuum successivum ef C A P V T XII. De duabus postremis categoriis, nempe de situ et habitu I. De s itu 228. Quoniam res corporeæ propter suam quantitatem locum occupant, huius partes quemdam ordinem habeaat jnecessc est. E g corpus hominis in loco est sedendo vel stando, vel cubando. Iam illud accidens, quod ex orJinc partium ad locum exislit, appeilatur situsX Diximus w ordme parhum quantitatis ad locum, nam ordo oar lum quantitatis ad totum, e. g., ordo, qucm caput, pedes t! 7Vn!mal'? habent' ^amvis "omine situs les.gnetur, ad categonam situs non pertinet, et nomine oositionis magis proprie denotatur. Ex hac notione situs perspicilur ipsum non esse ontundendum cum ubi; nam corpus dicitur locatum, prout VT Drout hoc> vel i110 hio5o in oco est. lioc s Thomas ex eo præcipue demonstrat, quod W mutato situ, potest mutari ubi; e. g., si homo sedens .ermanente sessione, ab alio moveretu?, ipse ubi ^quidem ed non situm mutaret 5. P 4 uem' .edlarlrceaditSUCCeSSiVa " UnU'" a,te" ^ 1 Præstat hic adnotare, tempus Iato sensu acceptum in onera a vif et crrerurarum inte,,i nossQod ^21: erus nnLV6rb,S: ((rIntCll6CtUS CSt SUDra temPus > T[°nei aCCCpt0,0CUti SU,nus P 47> "ot. 7. • (to. /i Phys., lect. VII. 230. Nolionem silus e rebus materialibus ad spirituales transferre solemus, atque his quoque situm metaphorice accommodamus . Hinc Deus, aiente Aquinate, dicitur sedens propler suam immobilitatem et auctoritatem, et stans propter suam fortitudinem ad debellandum omne, quod aversatur 2 . Art.II.— De habitu 231. Inter accidentia, quæ substantiæ corporeæ adiacent, ea recensenda sunt, quæ dumtaxat instar vestimenti, vel ornamenli ipsi accommodantur. Huiusmodi, e. g., illa sunt, ex quibus Socratem tunicatum, vel loricatum denominamus 3. Iam supremum genus, ad quod hæc accidentia referuntur, illam categoriam conslituit, quæ nomine habitus designalur . 232. Hæc categoria a B. Alberto M. definitur, Corporum, et eorum, quæ circa corpus sunt, adiacentia. Qua in definitione vox corporum id denotat, ad cuius commodum habitus spectat, e. g., esse togatum est hominis commodum. Voces eorum, quæ eirca corpus sunt, sigmfican! materiam, ex qua habilus constat, e. g., toga est materia illius habitus, qui esse togatum dicitur. Denique vox adia centia denotat ordinem, qui est circa corpus, nempe inter habentem, et quod habetur, atque illud accidens constituit, quod habitus vocatur. 233. Ex his pronum est duo intelligere. Pnmum est quod ad efficiendam categoriam habitus duæ substantiat requiruntur, quarum una circa aliam versatur; quaprop ter ex nullo accidente, quod substantiam afficit, e. g., e^ scientia, et sciente, categoria habitus constitui potest 8. Al terum est, quod essentia habitus non consistit in alteru i Quod est, ait s. Thomas, in corporalibus situs, est in spi ritualibus ordo ; nam situs est quidam ordo partium corporaliur secundum locum ; Quodlib. III, loc. cit. 2 I q. III, a. 1-4. 3 Gf s. Aug., Qq. LXXXIIl, q. 73. Perspicuum est habitum, prout hic accipitur, omnino diflerr ab habitu, quem in Logica (part. I, c. I, 9, p. 20 vol. I. esse quamdam speciem qualitatis diximus. s Des sex principiis, tract. VII, c. 1. e Cf s. Damascen., Dialect., c. LXI. tra, aut utraque substanlia, sed, ut s. Bonaventura inquit, ln adiacentia unius substantiæ respectu alterius ' ifcxinde etiam perspicitur habitum, etsi inter duas substantias sit, tamen esse accidens categoricum, quia posi10 un.us substantiæ circa alteram, in qua natura habitus consistit, est accidens 2. L£tl'dU Sent" Dist' VI' a> f q3 resoL Hinc sThom^ ^cnpsit labitum neque mdumentum, neque habentem indumentum esse, sed aliquid medium inter utrumque (la 2æ q XLIX a 1 c ) Ei quo vides Suaresium (Dispp. mett., Dist. LIII, sect. I n 3) aliosque vim huius categoriæ haud probe intellexisse, cum eius :sentiam vestem esse decreverunt; nam vestis est materia, ei qua aabitus constat, sed essentiam habitus haud constituit. Cf s. Thom., In lib. III Sent., Dist. VI, q. III, a. 2 soU COSMOLOGIA idem valet, ac sermo de mundo; quem enim, ut Plinius ait, Græci Kq(J(j,ov nomine ornamenti ap^ pellavere, eum et nos a perfecta, absolutaque elegantia mundum dicimus ' . Iam mundi nomine designatur unimrsitas rerum creatarum, quæ coelo, terraque continentur. Ex quo intelligitur, si nomen Cosmologiæ, qua late patet, sumatur, scientiam hominis illius ambitu contineri, quia homo inter res, quæ coelo, terraque continentur, invenitur. At vero scientia de homine a Cosmologia segregari solet, atque speciali nomine Anthropologiæ appellatur. Neque Cosmologia cum scientiis physicis est confundenda, sed potius ipsa est velut illarum vestibulum, sive, ut aiunt, propedeutica, quia principia scientiarum physicarum communia, earuinque studio inservientia exponit. Quocirca ipsa definiri potest : Scienlia, quæ suprema principia, supremasque rationes mundi sensilis exponit. 2. In ea autem tractanda hunc ordinem persequemur, ut primo diversa genera rerum munduin constituenlia, excepto homine, qui est anlhropologiæ obiectum, explicemus ; deinde nexum, quo ipsa inter sese continentur, mundique systema efficiunt, exponamus; denique de mundi origine, et perfectione disseramus. 3. Ad primam partem quod spectat, distinguenda sunt corpora viventia a non viventibus. Viventia, uti iam alibi diximus 2, sunt quæ sese ab aliquo principio intrinseco ad motum, sive operationem determinant ; et non mventia illa, quæ ab aliquo principio extrinseco ad motum determinantur. Illa dicuntur etiam animata, quia principium vitale, nempe illud, ex quo corpora inter viventia numerantur, anima vocatur; ista autem inanimata. Insuper illa dicuntur etiam organica, ista inorganica, quia illa organis, seu instrumentis pollent, quorum subsidio opera i Hist. nat., lib. II, c. 4. Dynam., c. I, a. 1, p. 98 vol. I. 9J tiones vitales naturæ suæ consentaneas eliciunt, hæc autem nullis organis instruuntur. 4. Hoc djscrimen ex multiplici causa ostenditur • sed præc.pue 1 ex origine, et perpetuitate. Nam corporum viventium aha ab aliis sibi similibus procreantur et successiva sui generis propagatione perpetuanlur; no'n viventia autem, quia omni semine carent, ideo sui sirnile corpus gignere non valent; quare nec per generationem orijginem habent, nec per successionem generationum perpetuanlur, sed ex fortu.to causarum diversi generis concursu emciunlur, assiduasque vices subeunt. 2° Ab exvlicatione, et modo se conservandi. Nam viventia ex vi sibi msita gradatim succrescunt, donec perfectionem sui nropriam assequantur, iacturas suas per assimilationem eiementorum, quæ in substantiam suarn convertunt, resarcmnt vitamque tandem naturali cursu amiltunt; at non viventia ex se stalum suum mutare non possunt, atque taon i nisi accessu novæ materiæ augentur, aut recessu matenæ, quam habent, minuuntur, et non nisi aclione .causæ extenons corrumpuntur. 5. Quæ cum ita se habeant, nos de diversis rerum -e leribus, quæ mundum constituunt, ita agemus, ut pri num de natura, et proprietatibus corporum non viven iurn,n universum, deinde de natura et proprietatibus !>mguIorum generum viventium disseramus. Quænam sint principia constitutiva corporis, investigatur 6 Prima principia intrinseca, quæ cuiuscumque cor•or s si.bstant.am efficiunt, vulgo elementa corporum voantur . fca autem pnncipia, ut Aristoteles ait 3, onor t nec ex se invicem esse, nec ex aliis, et ex ipsis esse ninia . Lt sane, si non omnia ex ipsis constituerentur, ve Acdn4U tdTnnh°^eS ! C°nn-a ^TrT ^^pologie specula3rihC; V' ' P" 5 Sqq' D,JOn 1843^' alisque, qui cunctis corJnbus, ahquam vitam inesse autumarunt. isUnguenda Tunt.' ^" ^™" ab eIementis> ut Post dicemus, 3 iVof. auscult., lib. I, c. 3; cf Plat. Parmenid. et Phædr. non forent prima omnium principia ; si essent ex aliis, ne ullius quidem rei prima principia essent, quia principia illis priora darentur; si demum ex se mutuo essent, nullum eorum esset primurn principium. Quare naturam substantiæ corporis nosse volentibus in eo adlaborandum nobis est, ut quænam hæc principia sint, investigemus. I. — Systema atomicnra, seu mechanicum de elemenlis corporum exponitur, et refellitur 7. De natura elementorum, ex quibus corpora componuntur, diversæ sunt Philosophorum opiniones. Atque in primis systema atomicum, seu atomismus dicitur illorum philosophorum doctrina, qui omne corpus ab aliis exiguis corporibus, quæ atomos vocarunt, dumtaxat componi decernunt '. 8. Atomismum inter veteres post Leucippum, et Democritum Epicurus propugnavit, cuius hæc fuit sententia: Principia corporum sunt corpuscula atoma, nempe insecabilia, quæ, quamvis partes habeant, in illas tamen dividi nequeunt, eaque ita exigua sunt, ut omnem oculorum aciem effugiant, figuraque, magnitudine, gravitate, aliisque qualitatibus, quæ quantitatem consequuntur, sunt prædita. lam corpora gignuntur ex eo quod atomi, quæ per vacuum vagantur, similes cum similibus cohærent, atque ita secum commiscentur; corrumpuntur vero, cum atomi, ex quarum coniunctione effecta sunt, dissociantur; alterantur denique, si dispositio atomorum in ipsis quodammodo turbetur. 9. Epicuri doctrinam omnino emortuam inter recentcs Gassendus, duo, quæ ille admittebat, reiiciens, nempe æternilatem atomorum, atque ex illarum fortuita concursione mundi productionem, exsuscitavit 2, eamque magna ex parte Cartesius , et post eum diversa ratione Newtonus longe celebriorem reddiderunt. Nostra etiam ætate Hi philosophi ad hanc sententiam ei eo pervenerunt, quod investigationem circa elementa corporum sola experientia instituendam esse sibi persuaserunt. 2 Syntagma phil., pars II, Phys., sect. I, lib. III, c. 8. 3 Les princip. de la phil., part. 3, § 44 sqq; et Traitd du monde, § 8-10. Optices, lib. III, q. 31. theoriæ atomorom illi Physici suffrajrantur, qui omnem vanetatem corporum non ab aliis principiis repelunt, quam ab atom.s, et a motu, quo atomi pelluntur '. ° 10. A tomismus dicitur etiam systema mechanicum ex aliuS, mofnnien,eS e'US f3"!0^ V post Gassendum, non alium motum, nisi mechanicum \ atomis concedunt! Lu i,UurLi ™™m' ouocum quibus coUmpon : u i'va corDornn? T fU"?i ^0 repUg',at PrinciPia consti" SuamPeP .eX part,UUS co^3^ æqoo ac repugnat luioquam esse s.mul ynncyuwm, et principiatumt eql.e\ruie|aUmaat°p,iiCprrUm,Senlent,'a' m°tUS eSt nalnraiis a'omis, ?Motus a Phvstofs dicitur™,!" '^ " CiC> C Fa(0> c" 10 ^20' roducitur ct vh, „>„ 1L " " n,psi corPori insita Profieiscitur. >os cssc ver.enS°er;m\nt0m'Smi' non ?. ouippe qai tradunl ato ' Uinc re^ : „ ' P" 21 vo)'— e Cf P 91-92. sc in .i^rt^'' !,C- 2',§ 24> obscrvavi,, atomos admitt Wredila r verum in " '""'If' nlt". ",0 analvsis !• "o" r, verum .n metaphjsica vcluti principia coustitutiva cor- Probatur 2a pars: nempe non posse ab Alomicis ra- tionem reddi, quomodo atomi corpora constituant. Et sa- ne, omne corpus quadam unitate per se, et proprie di- cta gaudere debet, ita ut, dum ipsum in partes divisibile est, actu sit indivisum, nempe per se unum. Atqui huius- modi unitas ex contactu atomorum effici non potest, quia contactus congeriem, seu multitudinem atomorum efformare quidem valet, sed efficere nequit, ut illa mul- titudo atomorum unicum individuum constituat, siquidem congeries multarum rerum constituit unum per accidens, non vero per se, cuiusmodi est corpus. Ergo ab Atomicis ratio reddi non potest, quomodo atomi corpora consti- tuant. 14. Præterea intelligi non potest, quomodo ex atomis diversæ naturæ rerum existant, et quomodo generatione perpetuentur '. Et sane, dubitari non potest, quin res na- turales secundum substantiam differant, e. g., homo a bel- lua, bellua a planta, plantaque a lapide, et secundum sub- stantialem generationem perpetuentur. Atqui ex fortuita atomorum coitione, sive conglobatione nulla in rebus sub- stantialis diversitas produci, nullaque nova substantia ge- nerari potest. Ergo, si ex atomis omnia efficerentur, haud possibile foret explicare, unde diversæ naturæ rerum existerent, et quomodo generatione perpetuentur. 15. Minor ex eo evincitur, quod atomi, antiquorum, recentiumque Atomicorum iudicio, eædem secundum sub- stantiam sunt, nec nisi motu, figura, situ, aliisque huius- modi differunt, quæ sunt mera accidentia ; manifestum autem est accidentia nec diversitatem substantialem in re- bus, nec ullam novam substantiam efficere posse, quia in effectu nequit plus contineri, quam in perfecta et com- pleta eius causa continetur2. porum haberi non posse, quia, cum ipsæ quoque ex partibus com- ponantur, in metaphysica adhuc quærendum est, quo modo for- mentur, et usque eo quoad intellectu resolvi possint. 1 Id a Lactantio [De ira Dei, c. 10) veteribus Atomicis iam obie- ctum fuit. His argumentis dedimus Atomicis atomos posse inter se co- hærere. At vero ne id quidem ab eis explicari potest. Etenim cum Epicurus, aliique veteres Atomici, tum Gassendus, eiusque secta- tores docent atomos inter se coire ex eo, quod duplici motu, sci- licet perpendiculari et declinatorio, pollent, Non aliud inter vete- De systemate chymico 16. Fautores systematis chymici hæc docent: Corpora sensihilia in simplicia, et mixta, seu composita distin- guuntur. Simplicia sunt, quæ in alia corpora heterogenea, seu diversæ naturæ adhuc resoluta non sunt, e. g., hy- drogenium, et ferrum ; mixta autem ea, quæ in corpora heterogenea resolvuntur, e. g., aqua, aut lignum. At vero et corpora simplicia, et mixta in partes, seu moleculas dividuntur, ita tamen ut in corpore simplici non aliæ moleculæ inveniantur, nisi quæ sunt homogeneæ, nempe eiusdem naturæ, et dicunlur integrantes, quia corpus ab ipsis integrum efficitur; in corpore autem mixto non so- lum moleculæ integrantes, sed etiam constituentes, quæ sunt heterogeneæ, et ita dicuntur, quia ex ipsis natura corporis mixti constituitur. E. g., in aqua inveniuntur moleculæ integrantes ex quibus nempe massa visibilis aquæ constat, et moleculæ constituentes, quæ sunt hydro- genium, et oxygenium, ex quorum copulatione natura a- quæ efficitur. In hydrogenio autem non alias moleculas, quam partes ipsius hydrogenii, nanciscimur. Tum molecu- læ integrantes, tum constituentes ex quadam vi sibi insita coniunguntur, quæ attractio molecularis appellatur, et pro- prie vis, qua .moleculæ integrantes uniuntur, cohæsio, et vis, qua moleculæ constituentes coniunguntur, affinitas chymica audit. Iam ultimæ particulæ, ad quas in divisio- ne molecularum integrantium pervenitur, quæque humana arte insecabiles sunt, moleculæ, seu atomi primitivæ di- cuntur, corporumque elementa sunt. 17. Hoc systema, præter multos chymiæ cultores, duo res, et recentes Atomicos intercedit, quam quod illi duplicem hunc motuiu atomis per se inesse, hi vero ipsis a Deo inditum esse ar- bitrnntur. At duplici illo motu explicari non potest, quomodo ato- mi inter se ad corpora constituenda eoire queant. Non motu per- pendiculari ; nam si atomi gravitate feruntur ad perpendiculum, evenit profecto, ut una alteram perpetuo insectetur, sed fieri num' quam potest, ut una alteram contingat, quia omnes eadem vi deor- sum feruntur. Nec motu declinatorio; nam declinatio atomorum non aliter iicri posset, quam si una atomus ab alia depelleretur; id au- tem haud possibile est, quia atomi, ut moto diximus, ob motum "• ^™ ^" fo™aH onus esse, ut ex us corpus mixtum constiluatur Ereo efementa constKuentia corpus in systemate chymico pJE peram explicantur. "j""" pcr AnT. III.— De syslemate djnamico 21. Hoc svstema in recenli ætate Leibnitius ex indus ria exposuit, et propugnavit. Ipse staluit principia, seu elemenla corporum esse subslantias simplices, et proinde corpora non aliter esse substantias compositas, quam quod "as si?„mn? lXe'°neS Substantiarui11 ^-Plicium. kls subs\annoLi,P •? . ' .CX qU!bus. corDOra efficiunlur, monades, tibTn.r t6S aPpel,avit.1uia ex iis, velut ex unital res monnTrSH 7"S 5°^ti luilur. Quomodo autem plu- hoc rild efficendum corpus concurrant, explicuit 1,nm°i„m Monades' ex Ulb^ quodlibet corpus constat, tensfonom p,° r 0CCupant cu°> ^int simplices, ex^ rma T2' • fiSuramrn0n habent ; 2° in qualibet partiSS" |Unt lnfinitæ ' .uuia matcria est divisibilis m lntinitum, 3 repræsentatione tolius mundi gaudent bscura tamen, et confusa, hoc est sine conscienUa; 4 ppetitu, nempe pnncipio inlrinseco activitatis pollent, x quo omncs mutationes in ipsis fiunt; 5° desliluunlur >mc0enndnn,US ln aIteram2' Unde non Possunrad corJSs 2 TotZ Teg>m eX mutua in se PS™ actio". cd Pus eis est aliqua causa exteriori, ex qua congreffentur iæc autem causa est Deus, quia Deuslonades Tta "iHer" comunxit, ut internæ mutationes unius cum mutatio ontinct. (Vid. Ferrariensem, In lib. III Contr. Genl., c. 56). Ouam i.d ir °"Bm°C r,,nT 7nUnerrime C°ntra ^versariorum obiectlne™ VII n M . W Z'ghara' De mente Cone ? n V1 secundum Boschoviummodo occupanl, ita scse conlmil, i',,,PUnCtuni s° Eran L n unicum ium punctum coalescant necesse p^ ^go ne phoenomenica quidem extensin L J, twf monadcs, 's tse (Canl at!UnloccuPe'Vecesse est. -e4£^ antiam/ct ord?„em inJftnSS. BoX0-!?1™ Di" v" ex vi altrahendi 7!, oschovichius repe W -PB-at in eadelr „Pf "t.rricculf ^0"-'vcniri unicam vim,..,. j.! molccula corpons ri. qoia ?tlrTtioq el rr 1° attractri?> ™odo repul•posiu eq E%o non ' 'ips in? 'S'° SUnt V-Ires "atnrafiter fe?u\Ss\netU"li.teS' SeCUndum Dr»mlco., ita dicuntur i„ . s tcrminus ™ „„i „, ', UJ,,",.nu">'. to tf.^ J&?J£1&»£ • Præterea, etiamsi sumatur illa »tensa dirtantiam inter se servare, tamen ipsa m unicum punctum protecto non coalescerent, sed phoenomenon conUnu.teUs efficere numquam possent. Et sane, cum nec partes seu . extensa quæ corpus componere d>cuntur, cont.nuæ sm, nec totom seu corpus, quod ab eis compon. d.c.tur, sit continuum, omne fundamentum phoenomeno contmu.ta tis deest AQuomodo secundum Scholasticos quæstio circa pnncipia corpu. constituentia spectanda s,t, expl.catur 27. Ut theoria AristoteHco-Scholastica circa Fincjia' ex quibus corpus constituitur, probe intell.gatur, hæc iti antecessum scienda sunt: ... nflm rr.r 1° Scholastici, post Aristotelem, ut compos.Uonem cor porum explicarent, causas intnnsecas umversales eorun rParticularibus accurate distmxerun . Atque id qu.den sapienter. Nam quælibet res mater.ahs cons.derari potes etPin universum, prout est corpus et s.ng.l at.rc, p.ou est corpus determinatum, nempe hoc corpus non ver aliud E e, ferrum, si in un.versum specte ur, est cor p„s, non mi er ac aurum, argentum, aut al.ud e.usjno Si -\ed si sc-ectetur, prout esl ns omnibus præd.tuu popter quat omnes 'illud vocitant ferrum, atque ab aurc "Tllii dynanusmi propugnatores conlendunt cum Wol|io phær,. nenum exLsionis repetendum ss. con us perc P_ £_e _ ( dum, ex quibus corpus conflatur . nam ex eo qu r quibus corpus constat, confuse perc.p.mus, fi t, n t .ps. T elu continuum efficientia nobis W>™"-J£^T æte q ua s. q nades, uti ostendimu, . copnlsn non possnnt, qu,^ confuse ctum coalescant, Wolnus pro LUI1^C3 absurdum, q nobis percipi, sen sentir, lam hoe es P™ » 1 est,q„ obiectum facultatum sent.end. ut ^ suo loc '™m0, qn „isi aliquid corporeum esse potest ; monades _"1 ^n'J_e ^sjb sunt substantiæ simpliees, shqi..d corporeum ac promd esse nequeunt. Neque aud.endus est Ga oPp.us_, qu • l) docet nihil proh.bere, qu.n plura s mplrn», q _ gula scorsum sunt insens.l.a, s.mul con uncta totu m ciant. Nam, si repugnat naturæ facul aM »enuen t.se esse aliqnid simp.ex eerte repugna, ; . ™Pl ^J^ 'nla sinon seorsum, sed cum alns muius tom romI)0Sjt0 non per plicia, cum, ipso Galluppio consentiente in composno sceantur, naturam suam amittere non possunt. 101 et argento discriminant, est corpus determinatum, nemne ferrum non vero aurum, aut argentum, aut aliud simile lam J5Cholastici causas universales rerum principia et causas particulares elementa appellarunt. E. £., hydroæmum, et oxygemum sunt elementa, ex quibus corpus quod dicitur aqua, exurgit. Quare tum principia, tum elementa sunt causæ intnnsecæ corporum, sed illa sunt causæ univcrsales, hæc autem particulares, propterea quod ex lllis natura omnium corporum communis constituitur atque ex his illa natura singularibus proprietatibus determmata gignitur. l 2° Elementa, cum conflentur ex principiis, ex auibus jcorpus .n universum constituitur , sunt corpora. Unde s. Thomas elementa definivit: corpora, in quæ alia replvuntur, lpsa vero non resolvuntur in alia 3 3 i Cum quæstio metaphysica de constitulione corporum instituitur, causæ universales eorum, non vero particuares quæruntur, quia harum investigatio ad speciales >cient»as physicas, non vero ad Gosmologiarn, quæ est inetaphys.ca physicæ, spectat. Qua de re theoriaSchola.iticorum, quam exposiluri sumus, non de elementis, sed le pnncipiis corporum versatur. Quoniam autem ipsa eementa, ut diximus, sunt corpora, hæc quæstio non soum corpora mixta, sed etiam simplicia, ex quibus illa iomponuutur, complectitur. ' Aht.V. Systema Aristotelico-scholasticura exponitur ^ 28. Systemalis aristotelico-scholaslici summa hæc esf Horpus, seu compositum naturale considerari potest vei in se, nempe prout intelligitur seiunctum ab esse, quod P accipiL " m fierh nCmpe Dr°Ut 6SSe in ™rum na" &pmSdnniPUS Primo '11,°do ?pectetur, ad eius constitufonem duplex substantiale pnncipium concurrere intellipuw oportet, eorumque unum est passivum, ex quo, ceu •t\in'![rm?r'nin(IUi,nU^Ut iMaS distinSuaiuus a causis agente, rnus auo dnr " in^ed,lintur compositiooera corporis, sed extra »rpus, quou producunt, exislunt. InI,(:iC"r!/rinCip/a' Ut P°Stea dic"»us» sunt materia, et forraa. mælc0nTT;V,ni^irT? T\l0mdS> CSt ^mpositioraateriæ,et rmæ», Contr. Gcnt., hb. III, c.23.- In lib.III De Coelo, lect.VIII. radice, extensio corporis exurgit, alterum vero activum, ex quo eius activitas emergit. Primum vocatur matena, et alterum forma l. ' . 30. Hæc theoria ita explicatur: 1° Materia pro diversis modis, quibus ipsa consideratur, \nprimam, et secundam dividitur. Vocatur prima, cum consideratur m se, nempe prout nullam ex se habet formam, ob ldque ad quamlibet formam in se recipiendam indifferens est; secunda autem, cum consideratur, prout iam formam in se recepit, et, ipsam retinendo, ad alias determinationes non quidem substantiales, sed accidentales, quas nalura, vel ars in ipsam inducere possunt, in se recipiendas apta est. E. g., fignum, si consideretur prout scamnum ex eo etfici&potest> materia secunda appellatur. Quapropter materia, quæ, tamquam principium substantiale, ad corpus efficiendum concurrit, est materia, prout est pnma; siquidem materia, prout est secunda, iam quoddam corpus est, quia ipsa copulationem formæ cum matena prima expostulat. Definiri autem potest materxa pnma: Altquid, quod cum pcr se ab omni essentia, et proprietate vacet, in potentia est ad recipiendam in se quamlibet essentiam, aut proprietatem 2. Id exemplo e rebus artificiosis Petlt de_ clarari potest. Etenim materia prima ita se habet ad ens naturale, ut lignum se habet ad rem artificiosam ; quia sicut li^num, cum nullam figuram artificiosam habeat, m potentia ad omnes recipiendas est, ita materia prima, cum i Theoria de materia, et forma dicitur Aristotelico-scholastica, quia ipsam a Platone inchoatam Aristoteles ad umbihcum perdnxit atque Scholastici perpoliverunt, et illustrarunt. At ante Doctores mediæ ætatis ingentem, ut Moshemius ait, Doctorum numerum in primisque s. Augustinum illa theoria fautores habuit. In recenti autem ætate Leibnitius primum a systemate atomico ad dynamr cum gradum fecit, deinde, hoc etiam relicto, ad matenam et lor mam confugit. Denique hodie non pauci hoc systema sectantur inter quos commemoratione digni sunt Barth. Saint-Hilaire, ei ItalisBrentazzolius, Gontius, Thommasius, Santius, Liveramus,trai ceschius, et præcipue P. Liberatore, S. I. 2 Cf s. Aug., Confess., lib. XII, c. 6, n. 6, et De nat. bon. eontr Manich., lib. I, c. 18. Hinc s. Thomas ait: Materia propne lo quendo non habet essentiam, sed est pars essentiæ totius M dispp., De Ver., q. III, a. 5 ad ult.) Et s. B0^1.11^"^? r ria est indistincta, et passibilis ad distinctionem per formam , / lib. I Sent., Dist. XIX, p. II, a. 1, q. 3 resol. nullam quidditatem, proprietatemque per se habeat, ad (juamlibet quidditalem, proprietatemque in se reciniendam m potentia est. ' 2° Maleria, cum per se sit indifferens ad hoc, vel illud corpus constituendum, indiget aliquo principio, ex quo determ.natur ad hanc, et non aliam corporis speciem cfficendam. Hoc pr.ncpium dicitur forma' substantialis. Mater.a inquit s. Thomas, per formam contrahitur ad ifiterminatam speciem • . Hinc forma subslantialis defi ii linrrnif" F""" mat^ePrim° cum dicitur ætus, lislingu.tur torma a materia, quia materia, ut diximus in potentia cst ad quamlibet essentiam in se recipiendam orma autem est quæ reducit materiam ad actL, nemi .e ad constituendam actu hanc, aut illam speciem, sire ma er£ COmDOS,tl naturajisQapropter essenlia rei non i materia, quæ per se ad omnia indifferens est, sed a orma repetenda est. Exinde eliam intelligitur materiam e uti pr.ncipium passivum, et formam veluti principium c tivum ad corporis effectionem concurrere ; nam forma pnncp.um, quo efllcilur id, quod res est, et mateda t pr.ncpium quo eff.citur id, quod res est. Secundo uin iorma substantialis dicitur actus primus, distin"uiur cum ab aclu exislentiæ, quo res non iam essentiam, 1 suuul. acc'P't> tum a formis accidentalibus, quTe ssent.am rei lam constitutam quibusdam modis afiiciunt ertio, cum diclur actus maleriæ, distineuitur a uh^'nsseparatis, sive Angclis ; hi 'enim JTulLu co ia aJpelklrT deSt",antur' ac nroiude ' rnate ' I, qXLIV, a. 2 c. Et ibid. (q. L, a. 2 c.): Materia rcrinit nna.n, ut secundum ipsam constituat'ur i„ esse ai.cu „ spec e 1 æris, vei .gn.s, vel cuiuscumque alterius,, spec.ei, For.na accidentalis a substantiali diffcrt, quia forma substan . .s fact hoc aliquid, forma autem accidcntalis advenU rei am . a l.qu.d .stcnt,,,; Qq. dispp., q. un. De s „ ™ J ;> Al.quando potentia ad esse, nomine materiæ, ct actttesse nt n formæ des.gnantur. Quocirca, cum formæ creatæ nUac,„ "!> Ttu^af^V1 "°le'"iaus aqua conflatur; quapropter, si substantia corporis, ex pio ahud ontur, eadem ac substantia illius, quod oritur, jnaneret, una eademque substantia proprietatum, quæ ibi lnviccm opponuntur, principium, et subiectum esset; d quod fieri non potest '. Atqui, si corpora per mutatioicm substantialem oriuntur, tria illa principia expostuantur, quæ materiam, formam, et privationem a Schoaslicis dicta fuisse vidimus. Ergo. 34. Minor quoad singulas partes probatur hunc in moom: 1 Si ex uno corpore aliud oritur per mutationem ubslantialem, dicendum est in corpore, quod generatur, emanere aliquid eius, quod veterem formam in se reci•lebat, quia secus vetus corpus non transmutaretur, sed a nihilum reduceretur: hoc autem, quod de vetere cor'Ore in novo remanet, intelligendum est tamquam pura otentia, nempe aliquid, quod, cum nullam peculiarem )rmam habeat, est per se indifferens ad omnes formas scipiendas, alioquin plures formas, unam post aliam, in J recipere non posset ; rursus, cx hoc, quod de vetere )rrupto in novo remanet, quodque ad quamlibet formam i se recipiendam indifferens est, substantia novi corpos educitur, quia si non educeretur ex hoc, educi debe5t ex nihilo, seu, quod idem valet, non generaretur, sed •earetur2. Atqui illud, quod de vetere corpore in novo (imanet; ex quo substantia novi corporis educitur; et quod omnes formas in se recipiendas est per se indifferens, lua cst, quod materia a Scholasticis post Aristotelem nun Cf s. Bonav., In lib. IV Sent., Dist. XLIII, a. 1, q. 4 resol. s. Thom., In lib. IV Sent., Dist. XI, q. I, a. 1, sol. 3 c. Id iam vulgo hominum persuasum est; omnes enim, e. g., putant iter ceram, aut lignum mutari, cum novam induunt figuram, ær vero lignum cum in ignem convertitur, quippe quod in cera t Ligno nova accidentia producuntur, quin ipsa substantia cormpatur, sed substantia ligni perit, cum ignis ex illo efficitur. Necesse est, inquit s. Bonaventura, aliquo modo formas nartfes esse in materia, antequam producantur ; In lib. IV Sent st. XLIII, a. I, q. 4 resol. 10g COSMOLOGIA cupatum est. Ergo, si corpus per generationem oritur, unum principiorum, ex quibus ipsum efficitur, illud est, auod materia a Scholasticis dictum iuit1. H 2° In generatione corporis præter pnncipium, quod dicitur materia, aliud, quod dicitur forma, admittendum est Et sane, ad cuiuslibet rei generationem oportet con currere aliquod principium, quo res ad certam speciem entis determinatur, quo a ceteris speciebus entis distingui tur et ex quo eius proprietates emanant, sive, ut aiunt, resultant. Atqui hocce principium aliud, ac matenale, esse debet. Nam materia, si in se, et seiuncta ab omni alio principio consideretur, neque principmm esse potest, auo res ad certam speciem entis determinatur, quia ipsa intelligitur veluti mera potentia ; neque pnncipium, quc una res ab altera secundum speciem distinguitur, quis conceptus materiæ aliquid, quod cunctis speciebus com positorum naturalium commune est, denotat'; neque prm cipium, ex quo proprietates rei emanant, quia, aientt s Bonaventura, (( est principium passivum s . Ergo ac o-enerationem rei, præter materiam, aliud pnncipium con currere debet, ex quo illa tria, quæ diximus, in corpor( efliciuntnr: huiusmodi autem principium illud est, quoc a Scholasticis forma, sive actus materiæ appellatur. 3° Generatio sine privatione intelligi nequit. Etenin intelliffi nequit, quomodo subiectum possit aliquod no vum esse adquirere, nisi intelligatur illud actuahter no! habere, hoc est, eo privari; quocirca transitus de non esj ad esse sine privatione intelligi nequit. Atqui generatr est ille iransitus de non esseadesse. Ergo generatio cor poris sine privatione intelligi nequit. % 35 Exinde etiam intelligitur in corpore lam generatoris existit secundum realitatem jiotentiæ, sive per modum inhoationis entis. s Quare materia, ut s. Thomas ait, participat aliquid dc bono, >cihcet ipsum ordinem, vel aptitudinem ad bonum ; I, q. V, a. 3 ad 3. ma est tantum in potentia, in quantum huiusmodi ) noi ostendit, quod materia non sit creata, sed quod non si creata sine forma. Licet enim omne creatum sit in actu non tamen est actus purus. Unde oportet, quod etiam ii lud, quod se habet ex parte potentiæ, sit creatum, si to tum, quod ad esse ipsius pertinet, creatum est f . 41. Neque repugnat alterum. Etenim, etsi materia si in potentia, tamen ad totum substantiale concurrere pot est ratione aptitudinis ad formam recipiendam. Ut auten causa materialis ad totum substantiale constituendum con currat, non requiritur, ut actu ante ipsum existat, se^; satis est, ut concomitanter, atque in eodem instanti cun forma substantiali existat ; siquidem materia cum noi det esse formæ, sed recipiat esse a forma, non expostu lat esse in se, sed solum capacitatem ad illud, quod pe; formam recipit 3. 42. Obiic. 2° Repugnat in materia, quæ nullam essen tiam habet, formas contineri. Atqui si formæ in materi non continentur, profecto ab ea educi non possunt. Erg eductio formæ a materia, quæ in systemate Scholasticc rum admittitur, absurda est. 43. Resp. Dist. mai.: repugnat contineri actu, Conc. mai. in potentia, Neg. mai. Item Dist. min., si non continentu neque in actu, neque in potentia, conc. min., si continen tur in potentia, neg. min. Neg. cons. Et sane, illud, quo educitur, debet esse in eo, a quo educitur, non actu, se i I, q. XLIV, a. 2 ad 3. Id iam s. Augustinus monuit, aiei materiam esse a Deo concreatam; Confess., lib. XIII, c 33, n. 41 I Et ibid., c. 29, docet materiam præcedere formam non tempor 4 sed origine, eo modo, quo sonus cantum: Cum enim cantatu I auditur sonus eius. Non prius informiter sonat, et deinde form tur in cantum . Cf p. 104, not. 4. 2 Secus res se habet de causa materiali, in qua, tamquam subiecto, forma accidentalis inest, e. g., albedo non potest adv nire homini, nisi homo iam actu eiistat. 3 Hic etiam cum Origene advertere præstat materiam m gen ratione corporis numquam ita in potentia manere, ut non sit act quippe quod cum non sit corruptio sine generatione, materia ser per alicui formæ subiiciatur oportet; De principiis, lib. II, c. Et vicissim, cum non sit generatio sine corruptione, materia, el ad generationem corporis concurrat, prout est aliquid in potenti nempe prout capacitatem habet ad novam formam, qua privatu tamen est aliquid in actu, habet enim formam corrumpendam. \\\ poOntia nam educlio transitum de potentia in actum deS? L ?• mæ n°" quidem aclu latitant in mateTia licIuet ma.nam ad productioncm formæ concurrere ex eo nnnfl sa adiuval agens naturale ad productionem formTe • !uod quidem, monente s. Thoma , non est intelli JXm' Ximaitenfa a'iqUid agat' Sed nt diximus 2S M n.ad f°oomr'".> cipiendain apta est. 4 44. Obuc. 3° Privaho denotat defeclum realitatis Fr .nonePotest quidquam conferre ad gcnerationem' ali • Cf s. Thom., I, q. XLV, a. 8 c. H.nc s Bonaventura secundum s. Augustinum (De Trin., lib. III iL,,}', ?n,": " Rat'°nes seminales omnium formarum sunt .psa (mater.a) ; /„ Ub. IV Sent., Dist. XLIII, i „ 4 "° uftta a ^lV,h°maS m°net f0rmaS' secundm lud^uttin ten lia, a Deo materxa concreari (cf etiam s. Aug. ibid c 0 16), ct, secundum quod sunt in actu, de potcnHamateriacedu In ipsa matcria, inquit s. Bonaventura, aliquid est concreaSen qmstagVH n"™ a^j" 'T' e SUnt imn'eoia'e a Deo pro Ilnl, ad nutum obed" "aleria, tamqnan. propriac cau "DW DeusTat7ni,iCand".m,M0ySeS SingU"'S P^Tpr.e"?,. n P e "rbnm Dei"^ ' 9"° significatnr formatio rc forin If" Cla' a ouo' seeundum Augustinum, est om tnik et, c°rap.-"go, et concordia partium ; L q. L\V a 4r ' W. /f vel mitmm generatioms est privatio formæ inducendæ 4 . De essentia corporis 46 In rebus compositis ex materia, et forma, ait s Thomas, essentia signiBcat non solum formam, nec soluu nTateriam, sed compositum matena t^ na\Tan i prout sunt principia speciei . Quare ad naturan corooris intelligendam satis non est cognoscere, quid s forma et quid sit materia, sed cognoscere etiam oportet quid sit corpus, quod ex utraque conflatur, sive ir i qoc consistat essentia,seu esse essentiale coroons, quod ex co pulatione formæ cum materia constituitur. Aliquorum Philosophorura sentenliæ de corporis essentia reiiciuntur 47. Lockius ratus essentiam corporis positam esse i: collectione omnium eius proprietatum, statuit ™™ cornoris nobis latere, quippe quod non omnes eius prc Sates exploratas habemus . Cartesius, cui, præter tqui, si extensio a substantia reipsa distinguitur, sequi | Cf Ontol., c. VII, a. 1, p. 42.-2 Ibid c> n a „ De corpore physico hic agimus, nempe spectato cum qualita•us sensilibus quibus i„ rerum natura existit; essentia enlm corns mathemaUci, nempe abstracti ab omni qualitate sensibTli (Cf fac p. I, c. I, a. 7, p. 17, not. 1 vol. I) non nisi in trina di| nsione posita esse potest, quia nihil aliud in eo præter tres di|!nsiones mvenitur. F l fj[Ontol:, c. X, a. 3, p. 80-81. Hoc inde etiam confirmatur I d s. spatium et locus essent corpora, cum locus et locatum I S Tln lTeivUll duV0rp0ra GSSe Simu,5 °-uodest inconveRns , in lib. IV Phys., lect. II. Hima^nHtr08 aU: po „3' Ut h.°C ar,Kumenlura magis perspicuum fia(, observandum est ex plunbus non posse aliqu d, quod est unum per se, effic, sine a iquo principio, quod Ipsa ita pervadT ut unum cx ns existat, divisibile quidemV^7n plu res partes, sed mdivisum actu. Quapropter partes corporis non possunt constiluere corpus sine aliqua vi aua ron Unentur, alque unum efficiunt. Iam, si præto paVles £ quibus corpus coalescit, opus est ad co^rpu effic[endum a liqua vi, seu pnncipio activo, ex quo ipsæ cobæren? ; alque,n unum coalescunt, liquet essentiam corporjs ex, eo constilu, non posse, quod corpus ex pluribus substanI lns compositis, ceu sui parlibus, conflatur. At. Il.-Vera sentenlia circa csscntiam corporis adstraitur .J^ Doctores mediæ ælatis, si Ockamum exceperis concorditer docuerunt corpus tribus dimensionibus W pe exlcnsione, nalura sua præditum esse, corpor, -,„. ! em essent.am non esse positam in acluali o 0,scd m exigentia exlensionis, sive, ul nonnulli a unt in ext ennone radtcali. Quocirca dimensiones, ex eorum sentontia, a corpore virtutc Divina separari queunl.Ted si :ex0£;icZuslil,as semP"¥ t^S corPn,ro,J • ' |U'Ppe quod' S1,lcet nobis substamiam corpoream sine actuali extensione intelli^ere necesse KæmSusUt illam Ve'UU a",am °d hanc ^piendTmin! p4rnnVC£latCm UUlUS sententiæ demonstramus sequenti tajomposita ad tnnam dunensionem recipicndam apta. Brafes ' r°J'"n f°rma CSt °rd° ' VCl comP^i"o "on snnt res p! lTb. IVf c. 05Um UnUaS P°SSU °iCi U"UaS naturac : Contr. •t/.(ro0'uri;CiS hac,. adquirat. H "ucnsiones quantitatis 57. At vero fautores Dvnamismi nli fcl.hi „,1 . • extensionem nonnisi phæ^nomeTc \^ ostendimus contra ipsos sequentem dammunt Qure Prop . Extensio corporum esl realis. Use obieclivas in DynamilogtaVicTZTTrl ^0^ tas, s.ve cxtensio co/poris i ^™ B'£da -2? Vnf"'1titas est fundamentum ceteroru.n nroiA^,yuan" quia quantitas est VrirntToTnS^™ XCiaT '' pons advenire intelliffimiis m „,,-V -5 sunstanl'æ cor E iutelligimus, non S^rou0' Pqe ' (lUt'eds eXditufst prout est jikwKmot, intell.frere Dossumn ' n ' seH fxteosio, seu quan itas coSS^ >,;,?Uapr°'.ter si Comenic., .omnes qualitatef corpo s no„ a liid Vis PU°e' mectio ammi . vel momm ^kJ anud, nisi mera .. jiivdd qaid,„,,r;„ P r,: jk&^a '°r R-sxrar^~s£si •.. i. ricxv^rc4rxr^;re J 4ad. GWC, lib. I, c. 6.-2 Vid. p. 99 F £?xr dt, drm.rAT •> . Ug IMPENETRABILITAS [Grice: Cf. Humpty Dumpty -- ] est illa proprietas, qua omne corpus cetera expellit ab ipso loco, quem occupat. 60 Omne corpus est impenetrahite. Probatur. Substantia corporea ratione quantitatis m par tes, quarum una est extra aliam, distnbuitur, sive exten ditur; quod quidem possibile non est, nisi quælibet par tium a liud, ac ceteræ, spatium occupet; atque a spatio, quod occupat, ceteras expellat '. Atqui sicut se habet pars corporis ad partem loci, quem corpus occupat, i ta se ha bet totum corpus ad totum locum; nam quodl.bet corpus est ab omni alio divisum. Ergo quemadmodum quæhbet pars corporis expeliit alias partes eius a parte spatn, quocl occupat ; ita quodlibet corpus debet certum spatium sui proprium occupare, ab eoque reliqua corpora expellere . Confirmatur hæc propositio ab expenentia, ex qua com pertum est nullum corpus posse altenus locum occupare, nisi ab eo ipsum expellat. . 61. Ut autem notio impenetrabilitatis clanor fiat, hæ( ^l^VmpenltVabilitas explicari non potest, nisi quædarr vis resistendi in corpore esse dicatur Namque unum cor pus impedire non potest, quominus ahud corpus occupe Focum ei proprium; nisi quidquam agat. Atqui hæc actirrooaiur. Magniludo cuiuslibet corporis determina.a esse debet, quia quidquid in rerum natura existft e de ermmatum. Atqui magnitudo non aliter delerm nata in lellig. potest, quam si uno, pluribusve LnSSb^S^ hensa concip.atur; id qnod experientia confi"^ uam itaui in h; T firne C°rpUS tenninis eomprehenditur. v„T,. . r figura corP°ris posita est . Ergo omne c? ™ qua figura Peædilum est. 8 auæ' nM?nife8lu,n est fi>'™ esse proprielatem corporis, quæ a for promanaL Nam lnaleria' . P,s KndamnSi.ad ^3"1'1"6' substau^' corporeaS const EE™?',ta qU00Ue e-st Per se "'differens ad quamlibet I m na reM qUant"atiSHinc' Sicut mate" a forma iam itl .h -!j Tam Certamsubsta"tiam constituenjam,,ta ab eadem forma quantitas eius ad unum nli. que term.nos in se recipiendos, ac proinde adK "am figuram determ.natur. Quod si figura corooris a fnr t&TT' Consequitur %-as esseSrScundum verSas corpomm species, quia forma est principium ne" |uod corpora ab se specie differunt. Id, si in corpoHbus Ita prædU.s, nempe plantis, atque animalibus S us ouoaue X" "S V'tæ cxPertibus> hoc est mineraHus quoque observatur, cum a statu æriformi, vel linuido wSifi. prantQ/are diTer?.itaS firæ nonqn,odo -centibus Physicis, sed et.am a Peripateticis tutius in !n„'„„?U' in similitudfne corporea illos Sanctos repræsentabant t Log., part. I, c. I, a. 9, p. 20-21 vol. I. e 'rJLT11' a ad 2' Sensu autcm improprio hoc nomen fi-U andum T T qU0Hbet sino' ^uod ad aliquid si fnl andum secundurn ass^imilationem ad aliud •; / lih. ?// £., 8-cif.^a^Tc': ^11"6 termin°' VGl terminis comPrehenditur ; I, 1 scd m^ f'">e ub fTectn m T T' "" 'nstra'n^', quo eausa prineipalis ad 'cTnatLPel CeDdT T"' "°n e° Spcctatnt cfrcctu"> simi!em Wr^f ' J natUraC Cansæ P™eJPS, q„ia ab hac om B \Z nctaT „!!",?• ^, EI,ectUS non ••1 ins.rumenm, >eu prmc ipali agenti; sicut lectus non assimilatur securi sed ni luæ est in mente arlificis ; III, q. LXII, a. 1 c primarias, et secundarias vulgo distinguunt. Illæ sunt, queniadmodum Lockius ait, soliditas, extensio, figura, motus, quies, et numerus !; istæ autem consistunt in quadam vi, qua primariæ pollent, producendi in animo sensationes, e. g., colores, sapores, odores etc. Iam in definiendo, utrum hæ proprietates re ipsa inveniantur in corporibus, ipsi valde inter se dissident. Nonnulli, inter quos idem Lockius, docent qualitates primarias esse obiectivas ^ secundarws autem esse subiectivas, nerape animi nostri affectiones, quibus nihil simile in corpore respondet. Alii, inter quos Berkeleyus, omnes qualitates primarias, non secus ac secundarias, esse subiectivas contendunt, atque inde idealismum eliciunt . Leibnitius denique 3, Garnierius , aliique non solum qualitates primarias, sed etiam secundarias esse reales voluerunt, atque istis, perinde ac illis, aliquid simile in corpore respondere arbitrati sunt. 73. Quid de hac controversia sentiendum sit, ita breviter declaramus: 1° Certum est proprietates, quæ a recentibus primariæ appellantur, esse reales, sive tales in corporibus, quales a nobis cognoscuntur. Etenim proprietates primanæ aliquid denotant, quo extensio in corpore determinatur, quia cum quantitas, tum figura, tum situs, tum denique motus extcnsionem exhibent diversis modis determinatam. Atqui extensio in corpore, uti ostendimus, est realis, hoc est, talis, qualis a nobis cognoscitur. Ergo qualitates primariæ quoque sunt reales, nempe tales, quales a nobis cognoscuntur. i Essai pkil., etc, lib. II, c. 8, § 9-21. Diximus secundum Lockium, quia alii diversis modis illas enumerant. 2 Galluppius {Saggi o fil., lib. IV, c. 4, § 44), cuius sententiam Saissetus (vid. Dict. phil. art. Matiere) nuper defendit, Berkeleyo concessit omnes proprietates, quas nos corpori tribuimus, non aliud esse, nisi sensationes nostras, quibus res extrinsecus obiectas mduimus, sed idealismum inde concludi posse negavit. Ast perperam. Nam, corporum naturam nonnisi ex eorum proprietatibus cognoscere possumus; quapropter, si cunctæ proprietates corporum non sunt tales, quales in corporibus a nobis cognoscuntur; concluiendum est nos naturam corporum ignorare, ac proindei dealismus Berkeleyi, sive scepticismus circa scientias rerum naturalium admittendus est. 5 N. E., lib. II. c. 8. Qua in re Leibnitius monadologiæ suæ placitis parum cohæsit Precis de Psycologief lib. I, c. 1, sect. 2, § 4, Paris 1831. cosmologu 125 sensilSUsunf SnneCUndariæ' Si sPec'entur relative, prout u., idcmqwquc°umpe;coprSu ?l per spec,em sensi,em ;cst%onu7s„UUnalseeSipSsTsUndat^ abS0,Ute> hoc • s>eipsis, atque lmpressionem anm ; Ssti " Fgana SGnSOria Producnnt^uædariiffido existtt . Emmvero compertum est qualitates se mi 1;, a corpore animnli pvrmi ™ j 4ua"i secunaanas dcrc. ur m,l n C°rp0re animaIi esse> si aterial ter cons derelur,,d ipSum, quod es, in quo|ibe, co " "™ Ke vera, cnm manun, igni admovcmus nrorn? ?l • I SSfcdHr" SCn"'mUS' ;Psamie "' aft L S^an6 fejjfc s asrts ™ ca S& mter aualilates Secundarias absolute snerinfr.c „, m apprehensiones sensibiles • non exirtfffl M ''" be'mes-tan?r, Simili,ud° repraZZfon i KoTeM 1 ro m SMn'tUd0 -atUra^ a"ia 1ualita'es sccunda,æ 'Toris, seu abim csst„ '„„,! II d,s .ngu.tur ab innnutatione 4 Cf Dynam., c.PI p^ voh ? "^" " °rSan° Producit pore animali '; 2° sensationes, quamvis affec Uones animi nostri sint, tamen non esse dumtaxat ahquid sub.ec . rum, uti Berkeleyus, et Humius voluere, sed etam ob.ect.ram, quia in rebus obiectis aliqu.d rerera est, quod e.s re spondet, et quod ipsarum causa est. De vegetabilibus 75 Postquam corporum vita carentium naturam, et proprielates exploravimus, propositi nostr. ral.o eiposlulat, ut de corporibus viventibus, seu animatis d.sseramus. Ab Hs in quibus infimus gradus vitæ viget, hoc est a yegeabil bul" eu plantis ordiamur. Quænam s.nt operat.one vege ativæ, e quomodo vita vegetat.va defimatur, al.b expHcuimus ; quare. hic dumlaxat quære n J™ nobis es, utrum principium vitale, seu an.ma .ns.t plant.s, et, s. v Um ™lanti inesse invenerimus, cuiusnam specie, illa sit. ABT. I. Vitam plantis inesse demonstratur 76 Aliqui veteres, secundum Epicureos, et Stoicos, alque non pauci recenlcs, secundum Cartestum, nul um, principium vitale plantis inesse pugnant, alque ex . s al.i mo tus ct effectus plantarum ex sola part.um extura t repetunt, ita ut non alio discrimine plantæ a ceter.s corpori bus quam mcliori, et nobiliori partium ord.ne distmguan tur \ rel per vires physicas, et chym.cas fier. arb.tran tur Horum sententiam refellimus sequent. 77 Prop Principium vitale, seu aliqua ammaplanhs tnest Probatur. Planlæ, uti s. Augustious inqu.l, non tantun ex vi exlrinsecus impellente, velutt cum ventis agttantur sed ex principio sibi intrinseco moventur, e. g., cnmsu cum attrabunt, quo nutriuntur, et augescunt,e t fol a fructus, aliasque planlas sib. s.m.les edunt . Atqui prw cipium vivens, seu anima iis conven.t, quæ se .psa ad ( ~7"cf s. Thom., In lib. IV Sent., Dist. XLIV, q. H, a. 2 sol. c et a. 4. sol. 1 ad 3. C \ cfVam., c. II, a. 1, et 2, P: 109-111 vol. I. i Præsertim Lamarck, Philosophie zoologique, t. I, p. JS, ris 1809, et Histoire naturelle des animaux sans vertebres, Inlrod. p. 85, ed. 2, Paris 1835. 4 De Gen. ad litt. pcrandum movent . Ergo vila, seu quædam anima plan ; 78. Prælerea, plantæ sunt corpora, quæ ex pluribus, IVTTT6 °rgan,S ^nflwtur, siquidem in eis, aienle B Aberto M., sunt radices ori similes, et stinites " tram, et cetera d.versa officia habentia >,.' Atq Pp rincfpinm substant.ale corporum organicorum debe e.sse anima qu.a ipsum efficere debet, ut corpora se ex se ipsis moi veant, alioquin organa frustranea essent. Ergo nrincipium substanliale, quod plantis inest, est anima 79. JJenique admissa adversariorum sententia, princimum, per quod plantæ constituuntur, et operantur deberet esse idem, ac illud, a quo corpora non viventia essentian,, et operationes suas sumunt/ nempe, ut ipsi contendunt, leges mechanicæ, sive vires chymicæ. Atqui hoc conseclanum cst absurdum. Ergo 4 J!!hi\fJZJu dem°nS(ratur: LeSes> ^ecundum quas veMtabiha constituunlur, et operantur, ut alibi diiimus ' ib ns d.flerunt, quæ constitutionem, operationesuue corlorum haud viventinm moderantur. Atqui diver has °e 5T„'. IT r" con1s.tituti.°nem.. et operationes entium perincnt, specificam divers.tatem principiorum arguunt Er 'hiueunaturSl prmCnip,Um' 6X ^^orporanonvivlntiaconhaniri e,'rhl peranlUr \consi?tat' quemadmodum Me-hanici, et Chym.ci contendunt, in legibus mechanicis, vel iribus chym.cis, tamen principium" ex quo vesre tabifia ^nst.tuunlur, et operantur, diversum esseTebet ' ri ?'".';?•• C ' a • P 98 vo1 '•, q LXXVm; aM'l ? ""' °> "• "•. • f oTuf/ £ Tbom°9dispp-> • unD •• •• entia' e ?" ',bl esPos"!mus. ddi potest corpora non vi-,,,n'„i g'' Uum' lapu' 'oms' sub qualibet figura, et vcl exi d n fi"arTT' VirSqUe SUaS retine'e: sed viventi; sinc ccru • Neouc Ur,V °i6 ",eC C."Sterc' nec °Perari Possunt. Neque d.cas cum P. Tongiorgio (Instit. phil., Psyeh.,lib. I c. imt.if'^ • P,antarum naturam dcrivari ex viribus unæ ex s P vs'cT,e irT PnVSieari"net °"5micarum rcsuHant. N m " is,7„, ' C' ehy|mcao, quocumquc modo coniungontur et ncrseeantur, supra condilionem naluræ mor, J™?£ ner. ", qtbus ZT VeSetabiliu'usi'e borum opcratioues sivc^le 'rP0qu n7norPSæieiCrUntU; ' sP.ee,averis • valdc pracs.a't oaturæ P rum inorganicornm. Ergo s. non per vires physicas, et chy Ut hoc magis perspicuum fiat, mente repetendum est plantas non posse nutriri, augescere, aut simile s.bi jrienere' nisi aliquid in novam substantiam transmutent . Atcui partes plantæ, quoad variæ sint, et exqu.s.ta slructura ornentur, hanc transmutationem per vires phys.cas, et chvmicas efficere nequeunt; nam hæ possunl quidem partes alimenti aliter, aliterve disponere, sed nequeunt illas corrumpere, seu, ut aiunt, alterare, ut inde nova substantia producatur. Ergo, ex adversar.orum sententia, operationes1 plantarum nullo modo fien possnnt H.nc nobiliores Physici, et maxime nuper. mgenue fatentur nerennem circuitum humorum, assimilalionem succorum, uuibus plantæ nutriuntur, et augescunt, et maxime reJroauctionem per vires pbysicas, et chym.cas nullo modo eX89CItraqueSpro certo habendum in vegetabilibus, nræ ter vires physicas, et chymicas, exislere pr.ncipium h.sc. mulm præslantius, quod' illisveluti inslrument.s ut.tu ad producendas operationes, quæ v.lales vocantur Hoc autem principium nos non latet, quemadmodum Cuv.erkis" aliique contendunt. Nam ex i.s, quæ de principiM constitutivis corporum statuimus, patet prmc.p.um .llud esTe formam illam substanlialem, quæ mater.am ad veffetabilium speciem de terminat, fonsque est omn.um operationum, quas in ipsis observavimus . mira, uti ostensum est, ne per harum quidem combinationem na Sr. ve"ettW Ham eiplicari potest. Accedit, quod chym.c, concor duer SeDntiun non posse fieri ullum vegetabile per comb.nat.one v rium nhvskarum, et chymicarum, immo nc unam qu.dem moleculaT orglnkam; cf Ber/elins, Traiti de ckimu, or,.m ^Hæ" tf dS-n. (Dynam. c. II, a. 1, p. 109 vol. I), suutpra. cipue^ vegeUbiUum^opcrat.one, ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ±> ^, § 1;3etzftt'neDani,n"', l.lkLV^ lon oraannation, in.ro '" ^Ex^hofclnUn^Uquod ^l™ i"ividnum sit eorpas inan |29 AaT.n.-Cuiusnau, speciei vita plantarum sit, inquiritur Quoniam vegetabilia vivere norsnptimnc : bportet, num iJlorum vifn u Pf.rsPex,mus > mvestigare 83. Plantas vim sentiendi habere docuit PJafo • m.n i Si£S?' Clmtat SmsibuS hadPollent \ > re mtileASf fMt,træ "' saPientissi'us, Eum um est Ain ; rUStra eg,sse Pro cert0 haben iH^L q -VSenSUS,n Planlis frastraoei forent Plan s ig.tur sensibus carere certum esse debet., ™;!TC'tUr h0C modoSensus viveutibus datur LStnr exterioribus, quæ ea destruere adnitun ur' Kr vRent^n C0USerVent> hoc est > t quæ sibi no"fa Entar Atnn; ?afqUe ad v.,tam necessaria eis sun" se quide? 6S im oCX nC:PUe P,antæ S6nSUS exP°s'Iau • W immnhilJf0r P^i. ' nam' cum 'Psæ ob radicem telideS„ adbæreant, et facultate e loco se moven asibu uaapns„d j : ips:s/r ^' quæ noxia sibTs^ allerofZ' '• qU a effugei"e non possent. Nec ' ia Cf Clem Alex.( 5(roOT) j.b ^ senpni. h-IpiniumVæ pZ ' ^e^S h,b; '• C' ^ • iir^ VCT, Jvmacip6 8;At 1818 1 .. Thom., 2 2-,. CLXVn7. ^'c?' ^' " a"b' :„; XCI- a- 3 ad 3.- i, „. x'vni> æ3 e. fHuos. Cbbist. Compend. II. 7 q 130 cosMOLoaiA bare possumus. Re vera, plantæ nobis haud præbent in se ulia illorum indiciorum, ex quibus nos an.maha sensibus pollere colligimus. Primo enim in lpsis non invenimus^organa ad sensationes apta, sed organa tantum, quæ nutritioni, augmentationi ..et.reprod^ ^ mserviunt: secundo, non observamus in ipsis illos motus ex miibus arguere solemus ammal.a sensationes, et anecuo ne quælpsas concomilantur, in se expennN.hil.gito in plantis nobis occurrit, ex quo sensus in ip.s arguere possumus . CApvT y De brutis Hactenus de infimo genere viventium, nempe planlarum nunc ad genus, quod iilo proxime super.us est, nemp. brutorum, explicandum accedamus. Abi. I.— Bruta non esse au.oinata demonstratur 87 Cartesius post Pereiram aliquorum veterum sen tentiamTnstaurans, contendit belluam esse merum matum, seu machinam affabre ™^WJ gium, ita ut omnes eius operat.ones^ non al.ud s.nt, ni. mntns aui leeibus mechanicis fiunt ". 88 Pron Selluæ non sunt automata, sed mla gauden Pwbatur prima pars. Si bruta essent automata secu. dum certas/immotasque naturæ leges moveren tun Atq belluæ non moventur secundum has leges. Belluæ ig.t. non sunt automata. . 89. M inor demonstratur ex præcipua lege ruotus, qu, huiusmodi est: Corpus in motu posilum V^sevem eadt vploritate ataue in eadem direchone, msi ab ahqua extt tclusa^ aut in alias partes deterrmnetu TTf Alb. M., Op. cit., lib. cit., c. 3. Qua in re adyertend, est contra Robinetum motus herbæ, quæ a manu ipsam att ecta>; M auæaue idcirco casta vocatur, et motus herbæ, quæ v, iXlTY^T^^ ° causara nomen heliotropn^h S„ullumTndidum sensationis præseferre, sed ex pmcipio >nt ib ^ petendos esse, quod varias leges, propnetatesque in varns motum, yel vicissim transeant; Xpe enuus aTlffl"1 ' v.is determinatus, ut ad hordeum acceda,, TmediL K" sam mvenerit, cursum skfii &J ' ai.meuiam los vens in brutis agnoscendum est g Pr'ncipmm vi T„STi.\C"^'" ".' "'io.ib.. "ffici,S "d" '•, qas,n bcllu.s compicimu,. E,go belluæ M ntr.;!. ' s' et Principim est operationum eius E" au.lem> 9.as in belluis obse/vamus Tmodo :stend.mus, e.usmod. sunt, ut naturæ automati cartesiani 1 Vid Dynam c. I, a. 1, p. 98 vol. I. 3 Cap ^'n,Ua?2 p. % iUqab^ contr; • 4, n. 4. • omnino repugnent. Ergo Deus automata, qualia Cartesius belluas esse contendit, condere non potuit. Il.-Cuiusnam speciei vila brutorum sit, investigatur Q4 Inter illos, qui animam inesse brutis tuentur, nemo contendit ipsam esse dumtaxat vegetativam, sed cum ^mnes animam^belluinam esse pnnc.p.um yegetat.vum faTantur, acriter disputant, utrum s.t pr.nc.p.um dumtaxat vegetativum, et sensitivum, an et.am .ntelleclivum. Q^ Pron la. Anima brutorum est sensitiva . Probatur Brutorum anatome nos edocet bruta nsdem exfernis internisque organis instructa esse, quæ y.tæ tnsitWæ hominis cum externæ, tum mternæ inserv.unt. Aau Torgana, ut scite advertit s. Thomas,.sunt propter noTnlias ' t Ergo in belluis facultates sent.end. sunt P % Præterea, bruta actiones exerunt, quæ facultates sentiendi expos tulant. Ergo anima brutorum est sens.U™ Anlecedel expositkWoperationum brutorum demonsiratur 3 Et sane de sensationibus, quæ referuntur ad res Sraas, dubTtandum non est ; belluæ enim .Uas.operatfones edunt, quæ visui, auditui, gustu., odoralu., et tactuTtribuun ur '. Quod autem belluæ sensat.ones suas, earumque differentias sentiant, ex eo ev.ncitur, quod .psae Ttilia a noxiis discriminant s. Phantast.cas vero operaUones a brutis exerceri vel sola illorum somnia ostendnT- '. Actiones autem memoriae sensitivae valde persp cuae in ipsis sunt. Memoriam, s. August.nus inqu.t, non i Ex huius propositionis demonstratione sententiae Cartesiana. abnormitas magis, magisque confirmatur. I i„ ',2 Ms ^erationibus • ^J^gj,„ m,ihns vis sentiendi, quantum illarum natura fert, tota evo.yi ur^ Sunt enim qnemauldum inferius dicemus, quaedam sp.c. I,!!! nuTe cum ad plantas proxime accedant, proindeque t fimo 0r,M.ViU. gradu polle.5., perpaucas operation.s v.ta TcfT TuTTloann. c. II, tract. VIII, n. 2. Quin etian, . exercendo hominibus longe exccllnnt. Irerum intelligibilium, sed harum corporearum et besliao !c£rCbSennulrlUr rNCC fac". e ..-Lira d"! citur, belluae expcrles sunl, quippe quod insae ut Ge deUreenSprreSdicUan1rr,CmUS' ?". 1oae 3S nam sfS f,? 'w ?Se am,Ca' aut inimica P™esciunt; nam, s, amica fuermt, tolae se comparant, ut blande a & exaCsepaeULt„Cr,P;ant; T" T° ' ™-ca praesagian^ S" sfrl, V q,UC ad\.Proellnm veluti accingunl, °in au leva Pt f ' Prod,turae,2 • enique non sunt mi6"cia I&nim reqUe" H? ln belluis aPPetilns S3nsitivi infcra' So'™ 'PSae,C,b°S' el ea' auae vilae snnt "ecesfSnl, q i 'U,ntur; e.a' uuae sibi noxia snnt, cavent; Cio imnPqH?,bUS,,0n' sibi,.couve„ientiS adeptio,'aut p" .essio 'mpeditur, a se amoliri conantur. ' w r°P' ' AmJna brutorum rationis est expers 3 tfontir oCOU!ra Codillachu rationis investigatione el nstUutione soc.ah, perinde ac homines, adquirerent At j ConL Epist. Fundam., c. 17. Cf Dynam., ib id. a 10 n 123 I „0lT;Uam bCS"æ; obse"'a„te s Basiiio BelaZ '/llom • mJri mZ Sn°abcrrantc. luandoque iter eommonstr.m ionemleMuk^rfr' T^ VetCrUm ". qul hacreticos ra m VI n /£i S vcbcmcntC1' redargucront. Cf s. Basil., . ""• V11 w Juexæm., n. 2s Orno TVvcc n„ ^ •/? • i .' , c. 30; s. Aug., De W,' Mfcf^^f -.^5^D' ^0 W 5 QZaniLaiiaTU^ C' ' 2 C' paSSim' Amsterdan. 1753. ' £ ^, HeTmstad/ms^6 ra"'0'!e ^1"' melius "." • Montaigne, ,„, ilb. n, c. 12, Paris 1725. I er b commcmo dus est Malcbranchius, De inauir. ve • V..J-11 llbVI> Pars ". c. 7. :• obtln tC'crlPaUCi aI" SCC,,ti sunlintcr na ?sitione , et sine hoc, quod ab alas doceantur, ut lia a noxiis discriminant, qu.a, statim ac in lucem eduntur, ea nuæ sibi consentanea sunt, sectantur, atque ea, quæ sunt rontraria, vitant. Ergo bruta ratione non pollent. 98 Præterea, si belluæ ratione pollerent, nec seroper onerarentur idem, nec omnes operarentur s.mi i mouo. K non operarentur idem, quia obiectum rat.on.s non est aliquod particulare determinatum, sed universal, et ?udeterqminatum, ac proinde ratio non ™^™AjT? determinatum, sed circa multa, atque oppo 't.a vrsatu^ Neque omnes eodem modo semper operarentur, quia,, cum ratlnem libertas consequatur, ipsæ pro l.bero ntellectus sui iudicio operationes suas diverso modo exererent. Id n animalibus" quæ ratione pollent, nempe,n homin.bu, conspicimus; hi enim multa, d.versaque agunt, neque- a, quæ agunt, simili modo agunt. Atqut belluæ, n cu que exnerientia compertum est, idem semper operantur, e quæ unius speclei sunt, cunctas suas operat.ones s.m.h ter exerunt f Ergo belluæ ration.s experles sunt. 99 Exinde hoc aliud argumentum conficere lubet. Illu. nronrium est aniroalium, quæ ratione pollent, quod s.ngu ?a cum a noto ad ignotum discurrant, operat.ones suas i di'es P^rfidunt, et tota species ex singulorum progress. sensim perficitur. Atqui belluæ nec singulæ suas opera tiones in dies perficere valent, nec unaquæque spec. ex variarum ætatum success.one progredi potest, qui •psæ, ut diximus, ad quasdam operat.ones e™nndasJg ural iter determinantur, et quæ un.us spec.e. sunt, illa s"militer exercent . Ergo belluæ, cum nulhus progre ssu peTfectionisque capaces sint.ralione carere d.cendæ sum 1 Qq. dispp., De Yer., q. XVIII, a. 7 ad 7. 2 /„ lib. II Sent., Dist. XX, q. II, • 2 ad 5. 3 Qq. dispp., De Ver., q. XXIV, . 1 c. tæ fuTricX "esdem ope^stiones edere, emde=e modou £Jj edendis tenere, atque ex historns animabum de nt dem c on ^ discimus species brutorum, quse in prsetentis se a obus o tæ sunt, easdem operationes, eodem modo, ac illas, qua Ttti.Trth.8; dimcultate se e.pediret, contendit be.lu 100. Accedit quod, concessa brutis ratione, nihil certe :etat, qu,„ loquela, quæ, aienle s. Thoma, e t proi.r.um opus rat.on.s • eis concedatur, quia pleraque Z um organ.s ad voces edendas opporlunii instruuntur At .ruta habent qmdem signa naturalia, quorum one afft Uones suas secum invicem communicant '; sed ea a ner t aliniens,tirinn,Snnl0nge( d,Stant' qUia a brut's dnturP„aliis manifes.Pn. "T, ^T n ^,' u t affectiones suas ttis man.testent '. Itaque belluæ nulla vi intelligendi nolnt. An.mæ best.arum, subdit s. Augustinul, vivun ftd non mtelligunt . ' ' I 101. Obiic. Sunt aliquæ brutorum operationes anw '"lO™ Xr J"1611^6"^-" ^ commoP„strann Ergo .102. Resp. Neg. ant. Et sane operationes illæ i„ ioclamTlu^us3,"009 ^^ ^ nerilicelle" loc lam s.August.nus observaverat scribens: Multa mira nte oculos nostros de apibus vera sunt, longe tamen ab u.usmod, .rrationabilium animantium, quamffs m?rabili ensu d.stare rationem, quæ non hominibus et uecor ' us, sed hom.nibus, ange^lisque commum's es^ PQuod nonnullac brutomm operationes quamdam rat onis st aUur,nrdiP[rShCfe|rUnt' id ab Aauinate hac ra S ex" icatur lud.cia brutorum, cum sint instinctiva ac Drn ide naturaha , operationibus rerum naturalium sinfilia, tate reneetendi carent, ratio ipsis inesse 'nequu!' ^11"6 f' i, q. Xtl, a. 3 ad 3. 2 Cf s. Aug., De Doctr. Christ., lib. II c 2 n ? „ p-„, • .. Thomas, habent valde paucos concep'tus' Jos pauc ' na~ rahbus signis exprimunt ; Qq. dispp. De Ver „ iy f"l !i "n~ ; Etsi bruta animantia al^uid mnniE^ ^tionem intendunt; sed naturali instinctu aliquid agu™t ad auod amtestationem sequitur ; 2a 2æ a CX a 1 ° c' a quoa J >e Tnn., lib. X, c. 4, n. 5. ' ' J />o gestis Pelagii, c. VI n 18 Pf c Racn ct •/ •,,, Attende tibi ipsi n 2 lL' HomiL ln llIud: sunt. Quare bruta . . . sequuntur iudicium sibi a Deo inditum ; et proinde (( habent motus interiores, et exteriores similes motibus rationis % , ita ut (( habeant principium ordinatum de aliquibus s . Aht. III.— Utrum anima brutoruua materiaiis, an immaterialis dicenda sit, inquiritur 103. Animam, eamque sentientem, belluis inesse novimus. Iam anima, quæ in belluis vegetat, et sentit, una, et eadem esse debet. Re quidem vera, pnncipium, quod in brutis vegetat, et sentit, eorum forma substantialis esse debet, quia est illud, ex quo bruta in sua specie constituuntur, et ex quo effectus sibi propnos producunt. Atqui, ut alibi innuimus 4, in quolibet composito naturali forma substantialis non nisi una esse potest. Ergo unum, et idem est principium, quod in brutis vegetat, et sentit 5. Quia vero brutum naturam suam speciiicam sumit non ex eo, quod vegetat, sed ex eo, quod sentit G, con ~T~Op. Cit.a q. cit., a. 1 c.- la 2æ, q. XLVI, a. 4 ad 2. 5 Qq. dispp., ibid. a. 2 c. Exinde sanctus Doctor rationem expo nit, qua bruta quamdam prudentiam participare, et futura præ coqnoscere dicuntur. Quod ad prudentiam attinet, ita inquit: ti hoc contingit, quod in operibus brutorum animalium apparent quæ dam sagacitates, in quantum habent inclinationem naturalem ad quosdam ordinatissimos processus, utpote a summa arte ordinatos. Et propter hoc etiam quædam animalia dicuntur prudentia, vei sagacia; non quod in eis sit aliqua ratio, vel electio: quod ex hoc apparet, quod omnia, quæ sunt unius naturæ, simihter operan tur • la 2æ q. XIII, a. 2 ad 3. Quoad autem futurorum præ coqnitionem: Ex instinctu naturali movetur animal ad aliquid tu turum, ac si futurum prævideret : huiusmodi enim instinctus es eis inditus ab intellectu Divino ; Ibid.f q. XL, a. 3 ad 1. rræ stat etiam cum eodem sancto Doctore illud advertere quod nullus habitus proprie acceptus in brutis inveniri potest, quia habitus pro prie sumti, ut diximus in Dynam. (c. I, a. 40, p. 108 vol. I), ra tione comparantur, vires autem sensitivæ in brutis anmialibas non operantur ex imperio rationis (la 2æ, q. L, a. 3 ad 2). At quoniam bruta animalia a ratione hominis per quamdam con suetudinem disponuntur ad aliquid operandum sic, vel ater;n^ modo in brutis animalibus habitus quodammodo poni possunt Ibid.—t Pp. 105-106. . f s Hoc magis perspicuum fiet in Anthropologia, ubi de unnaie animæ in homine disseremus. „-mQi;c • e In hoc, quod est sensitivum esse, consistit ratio animalis , De sensus et sensato [Grice: Cf. Austen, SENSE AND SENSIBILITY, Austin, SENSE AND SENSIBILIA] isequens est illud unicum principium, quod forma subistantiahsdicitur, esse principium sentiens, seu principium vegetativum, quod ad altiorem ordinem principii sensitivi assurgit. Et sane, nulli dubium esse potest, quin principium sentiens pnncipio, quod mere vegetativum est, nalura sua excellat. Atqui forma perfectior virtute continet quidquid est inferiorum formarum ! . Ergo in brutis una eteadem anima, nempe sentiens, per diversas potcntias, quæ ab eius essentia fluunt % non solum operationes sensitivas, sed etiam quidquid anima vegetans in planlis præstat, exequitur. Quænam sit natura huius principii, cruod vesretat et sentit, inter Philosophos non convenit; ipsi enim pro suorum systematum varietate in diversas sententias dis3esserunt. At nos secundum theoriam peripatetico-scholasticam de pnncipns, quæ compositum naturale constiuunt, naturam animæ belluinæ explicamus. Atque in inm,s nonnullas notiones, quæ illius systematis veluti con.ectaria sunt, in memonam revocemus oportet 1 hsse materiale diversa ratione prædicatur de subtantns completis, ac de forma, quæ, uti ex diclis in ^apite pnmo colligitur, est substantia incompleta. Eteiim substantiæ completæ materiales dicuntur corpora pæ, cum actu lam constituta sint, extensione, divisibiitaie, alnsque corporum proprietatibus pollenl. Formæ utem matenales dicuntur illæ formæ, quarum esse, ut j. lnomas ait, est per hoc, quod insunt materiæ 4 , icrnpe tormæ, quæ habent esse concretum in materia la ut a materia in esse, et operari pendeant 5. E contraio, lormæ immatenales, vel spirituales dicuntur illæ for™, quæ a materia in suo esse non pendent, proindee abea separatæ subsistere possunt. Hinc formæ imlatenales, secus ac materiales, subsistentes nuncupantur. j^Jnterme matenale priori significatione acceptum, et I, q. LXXVI, a. 6 c. iuV^T 9b 6SS? tia animæ • in brutis ' • • Potentiæ non soim a„!latlVæA Seletiam sensibi^s; a quibus dcterminatur eo U Qq. dtspp., q. un. De Sp. cr., a. 3 c. • c Contr. Gent., lib. II, c. 30.-3 lhid^,ib> Jy^ c 81 6 PoLa æ lmma'eriaIes sunt Per se subsistentcs ; Qq. dispp., esse immateriale, sive inter corpus, et spiritum, nihil i medium esse potest. At vero si materiale altera signincatione sumatur, diversæ eius species esse possunt. Nam, cum formæ sint materiales ex eo quod a materia in esse, et operari pendent, ipsæ ob diversam rationem, qua ad roateriam deprimuntur , magis, vel minus matenales sunt, ac proinde minus, vel magis ad immatenalitatem acce "lOo. His præstitutis, sequentes propositiones demonstrandas aggredimur:, la. Anima brutorum non est materiahs eo moao, auo materiale est corpus. m j„. Probatur. Corpus est aliquid ex materia, et torma compositum . Atqui anima brutorum est forma.non^ tem ipsum compositum ex materia, et forma. brgo lpsa aliquod corpus esse non potest. Præterea, anima brutorum est principium, per quod ipsa vivunt, et sentium. Atqui principium huiusmodi non potest esse corpus, secus omne corpus viveret, et sentiret. Ergo . 106 Prop 2a. Anima belluina non est forma immatenalis seu quæ per se subsistit, sed ad genus formarum roaterialium pertinet, ita tamen, ut ad immateriahtatem pro xime accedat. . • __ Probatur prima pars. Natura uniuscumsque rei ex Cius operatione ostenditur s . Atqui brutorum operationes huiusmodi sunt, ut nonnisi m corpore, et per corpn. exerceri possint, quia operationes animæ sensitivæ, iiod complentur sine corporalibus instrumentis 6 . Ergo amma belluina etiam in suo esse a corpore pendet. Atqui tor ma, quæ a materia pendet, non est forma J"!e,"_ "f est forma, quæ esse suum concretum in materia nabc ac nroinde genus formarum materialium non supergrem tur \ Ergo anima belluina ad genus formarum matenalium pertinet. iQq. dispp., De Virtut., q.I, a. 1 ad4.-2 Contr.Gent lib. II, c.68 s I q III, a. 2 sed contr.—1 Contr. Gent., hb. II, c. 08. s i' (j LXXVI a. 1 c— 6 Contr. Gent., lib. IV, c. 11. i Forma, quæ uon est per se subsistens, non habet alium m dnm a modo subiecti, quia non habet esse, nisi in q™ntnm e. actus talis subiecti, et ideo mensura compositi ; In hb. IV deni. Dist. XLIX, q. II, a. 3 sol. Idem argumentum hac alia ratione exhiberi pojest: Omnis res secundum suam formam, sive secundum uam speciem agere debet, quia forma est principium, x quo acliones oriuntur; (juapropter, si anima belluina sset torma subsistens, proindeque immaterialis, actiones ognitrices eius circa immateriale versari deberent. Atui consequens est falsum, quia cognitio brutorum, uti stendimus, supra sensilia non assurgit. Ergo anima beluina genus formarum materialium non supergreditur 2. 108. Altera pars ex cognitione sensitiva, quæ bellua;um propria est, facile colligitur. Enimvero ratio comtionis ex opposito se habet ad rationem materialitais . Atqui sensus species rerum sensibilium accipit quiem cum earum conditionibus materialibus, sed tamen sine xaterxa . Ergo, sicut anima intellectiva ex eo, quod abstrahit speciem non solum a materia, sed etiam a laterialibus conditionibus individuantibus 5 , est immænalis; ita anima sensitiva, in qua sunt species rerum ensibilium, sine propriis materiis, sed tamen secundum mgulantatem, et conditiones individuales, quæ conseuuntur materiam 6 , non esse quidem forma immateialis, sed ad lmmaterialitatem proxime accedere dicena est 7. IV.— Qua ratione anima belluina indiyisibilis sit, explicatur 109. Brutorum anima spectari potest vel dumtaxat prout [ Id iam Gennadius {De Eccles. Dogmatibus, c. 17, App. ad Opp. i Aug. t. VIII) docuerat hisce paucis : Solum hominem credijius habere animam substantivam . . ., animalium vero animæ non iiint substantivæ .—2 T) q# LXXXIV, a. 2 c. lbid.—>> Ibid.—s Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 13 c. Exinde perspicitur animarn belJuinam non esse materialem, peride ac formæ rerum animæ expertium, atque animæ vegetabium. Etenim cognitio sensitiva supergreditur non solum operatioes rerum vita expertium, quia hæ sunt a principio extrinseco, ia autem a pnncipio intrinseco ; sed etiam operationem animæ egetabihs. Nam operatio vegetabilis fit per organum corporeum t virtute corporeæ qualitatis ; verum cognitio sensitiva expostuit quidem quasdam qualitates corporeas, non tamen ita quod lediante virtute tahum qualitatum operatio animæ sensibilis proeaat; sed requiruntur solum ad debitara dispositionera organi • i q. LXXVIII, a. 1 c. est in se aliqua forma, abstracta a corpore, quod infor mat, vel prout actu corpus informat. Iam, si priori modc consideretur, nonnisi veluti indivisibilis cogitan potest Etenim divisibilitas est proprietas quantitatis, atque hætelligi potesl IZnTTJi v f,m-' vel P-er eorruptionem in destructio dumtax. W „2^?' " F huiusmodi rum,'redigit ;,„m q^innoneTrjSZ^ '" "ihilura tan potesl, qu0'd esse sibi, onr um ha w ^•tUm ^ .Lelluina non habel alinrf „ P" et.' -an,ma autem Per se corrurnpi dicf nol,. ^ n,M comPositiNeque ipsa p alibi diximPus ' noPn fo mCa°errUP^° enira> et e\o, [tiali proprie conveni, Bni^ ' -ed comPos'l° substan animam Uufoam" ex "E Tunli Ve Pot-' • V, a. 4. •.C;t"aoS' caorr0unC,PuAnnt„m T a0'1","130' COrruPto corPn" ear„m ..tX^K."^ "Jum "^ T PCr h°C' •" "on potest „; Qq. 7W., Oe PolP'' V ". T-iT" Pdilos. Cdrist. Compend. II. ' gnitione sensitiva pollet, est corpus, yel qnælibet forma I forporea. Atqui ex sentenlia Scholaslicorum neque corI PuTneque quælibet forma corporea cogn.t.one sens.t.va pollet ; nam anima bellnina, cui cogmt.o sens.t.va altr uitur, non est corpus, imo indivis.bilis est, atque ets. forma materialis sit, tamen ipsa a celer.s form.s matenalibus differt. Ergo illam sententiam mater.al.smo v.am s ernere summa iniuria asseritur. Neque dicas; n.mam bellu.nam, etsi ceteris formis mater.ahbus anteeellat, l ™n,£ iis non differre, tum quia est, per.nde ac f%'^%e.r^' tum quia per virtutem corpoream produc.tur Eten.m quod spectat ad primum, formæ mater.ales.ex Scholast^o rum sententia ',' non pollent eaden, \.V^lf^™\\Z. III, c. 97. -•- Paf; 5 I a CXVIII a. 2 ad 3. Cf ln lib. II Sent., D,st. XVIII, q, • d 8 circf" uto um animam præstat legere noviss mum opus £ tecriTnue- V inirnortalit, de V ame de, W' " m Thoma, d' Aquin, par 1' abbe J. Beney, Autun. Igj ARr.I.-Rerura raundanarum colligatio exponitur Anol' ^ili^nl P°r NenJesium S Auctorem Librorum £ :$£: „p ';TkS^iv^'^-z lium infimn,Mo^ quoniam vita vegetativa est om SiftSs:; fs fiecnu„r^r!su,nuDv ct •" unt belluan nnL -i d,cu.nlur Supra plantas assur 121 d15/ ?• eo infusas cognoscunt. F lt ffii.™ erent,as>. nemPe qualitates essentialos, „uæ 1 cgui sabTicfuXr^ lamen SeCU-m consentiunt^er 1 #e naf. Aom., c. 1. : SSSSH'it • Deus ellunt,consideran/æs„„ veZn^!!'' " "S0 hæ' Pr^'i"e alii "a, qa.nt.im ein fmb cil ilas 1° £^5 S S' PCr q"°S menS h Comm.,„ .. m/ceB^^-^^^^-onen.Deiascendit. j£g rent tamen in eo conveniunt, quod utraque suiit substan tiæ.' Animalia a vegetabilibus dissident, quod ipsa sen sum habent, quo plantæ carent; at in eo consenliunt, quod ambo vivunt. Homiues a brutis discriminantur quod ra tfone præditi sunt; sed, pcrinde ac bruta, sent.unt. Cum s int Angeli snbstantiæ mere intellectuales, d.fferun ab hominibus; secl hi cum illis conven.unt, eo quod,„ eH, gunt. Insuper ex diversis speciebus una est altera perfe ctior', immo in eadem specie sunt diversi essenl.ales gra dus perfectionis, indeque diversæ, ut recentes, a.unt, clas ses existunt Ex hoc fit, ut nobilior natura per spec.enr vel clasem inferiorem, quam complectitur, cum ea, qua et homiue" Juiumquc sit gradus perfcctioms vel n planta, vel in brnln st connexioUsSmfillOS ^ ^ ££££& si connexio, sed non continuatio. At vero non nv.fi r Mtes,,nter quos Bonnetus , Leibnitium secmi K et gat.onem per legem continuitatis explicarc co > cndun " mnes speces rerum, secundum ipsos, Ha intr se ve" .continuam Imeam efforment, quæ a reeno minerali nd etabile, a vegetabili ad animale, et ab°ani aiadho mem progred.tur. Hæc autem continuat o f per ste' cs ac^nvocas, nempe species, quæ intcr duas quasJue" 'op^smu.01 Part,C,'PeS W™™™, qæ ær 120 Lex continuitatis absurda esl. £ ner ^T^T et Leibnitius fassus est nullam speciem mediam inter hominem et D( luam in nostro terrarum orbe inveniri, sed contendit nihil Prohlb^ quin illam in alio orbe existere putetur {N. E., lib. IV, c. 16, § U Denique impius Buchnerus hodie pertendit Æthiopes esse speciem a quivocam, per quam species belluina cum humana continuatur, qu ipsi in sua structura organica præ se ferunt multa, quibus ad simia proxime accedunt {Force et matiere, p. 75, et 76, ed. cit.). Sed na commenta Lockii, Leibnitii et Buchneri sunt adeo futilia, ut vix co futatione egeant. Et sane, quod ad Lockium attinet, sicut, aiente s. A gustino, videmus infantilem animam nondum coepisse uti ratior et tamen eam rationalem dicimus {De Gen. ad litt.,\ib. VII, • n. 10); ita homines, qui imbecilles a nativitate sunt, etsi ratio quivocam inler belluam, et vegetabile. At id omnino falium est . Nam polypus, etsi, ob structuræ or^anicæ sim)Iicjtatem, propius, quam celeræ belluæ, ad plantam iccedat, tamen est animal, et non aliud, nisi animal; quia >ennde ac an.mal, sentit, se ipsum movet, et nutrit, manucat et digerit 2. Art.III.— De ncxibus djnamico, ct teleologico rerum raundanarum 130. Ncxus rerum mundanarum non solum ex eo exur 9n utantur tamen rationales, ac proinde homines, dicendi sunt uod ad Le.bnitium spectat, quidquid sit de aliis mundis uos m hngit, procul dubio entia, ei quibus hic mundus constat ita ) se irmcem pendere debent, ut inde unicum systema eiurgat TVlTv rGrUm svstemate> Leibnitii iudicio, nullus hiatus se debet. Ergo, si qua species æquivoca inter hominem, et belam daretur hæc m nostro hoc mundo inveniri deberet. Denigue ichnerus dehrat, non philosophatur. Nam, quæcumque sit simi;udo quæ, structura organica spectata, inter simias, et Æthiopes tercedit, certum est Æthiopes ratione pollere, qua simiæ, perinde rel.quæ best.æ, carent, eorumque aliquos ipsam adeo eicoluisse viri in primis eruditi, atque acuti evaderent. Gf Flourens, Histoire des travaux, et des idees de BufTon et ivier, Histoire des travaux, etc. ' 2 Magis autem absurda est opinio illorum, qui cum Robineto (Conlcrauon phil. sur la gradation naturelle des formes de V ttre ou Les wis de la nature, qui apprehende d faire Vhomme, Amsterdam 1768) otquot sunt in mundo, diversas naturas, non esse aliud, nisi diversa iimenta unius naturæ, nempe humanæ, et diversas ætates, quas ica illa natura percurrit, usque dum formam omnium perfectissim nempe humanam, assequatur. Sane, si omnes species sunt trans tationes unius speciei, conscquitur unicam esse omnium rerum, æ sunt essentiam seu substantiam, et dumtaiat accidentia diver Atqui hoc absurdum est, quia diversæ naturæ, seu species ren,U iU,SffSCala mUndi constituitr, secundum essentiam, ut viuas 1 r"' Ergo absurda est opinio eorum, qui 'omnes ^uras rerum ab un.us speciei evolutione repetunt. Accedit 1° quod a, quicumque gradus eius sit, ei evolutione naturæ, quæ in pri ei cvolutione materia bruta est, secundum hanc sententiam, eiurU d quod de vita vegetativa et sensitiva abnorme esse ostendis, ct mag.s absurdum esse quoad vitam rationalem hominis suo de.nonstrabimus. 2 Quod si mundus, uti philosophi isti conten \ Ura "ZZTT ^^,n-tti ^GCiUS fuisset> Deus OIUoil" > r o nP SUCt0r n°n CSSet; id auod "laximeimpium est w Z . UinnTT aUtCm I,UiC VaIdc allini' oua'u Lamarckiu wm, aluque hodie propugnant, in Anthropologia dicemus git, quod ipsæ, eo, quo exposuimus, modo, inter sese collio-antur, sed etiam ex eo, quod muluam in sese actionem exercent, atque ex eo, quod una alteri inservit. Hinc duo modi connexionis rerum, nempe per causarum efftæntium, et per causarum finalium colligationem existunt; quornm primus nexus dynamicus f, alter teleologicus 2 ap peilari solet. . Nexus dynamicus in mundo invenilur probatur. Nexus dynamicus in mutua rerum in se actione consistit. Atqui res, ex quibus mundus constat, vim actuosam in sese invicem exercent. Ergo. 132. Minor ex ipsa contemplalione rerum evincitur. htenim certum est res corporeas aliquid in organa sensoria corporis nostri agere, quippe quod, nisi quidquam m ea agerent, illarum sensationes in nobis fieri non possent. Certum quoque est nos in res corporeas, quibus circumdamur, multa agere, ut illas ad nostræ vitæ utilitatem, oblectationemque accommodemus. Certum denique est res corporeas in se ipsas aliquid invicem agere; constat emrc inter omnes terram, et corpora coeSestia se mutuo attrahere vi gravitationis, unde regularis ille motus planetarum exoritur, corporaque, quæ in terra sunt, sive sim plicia, sive mixta, mutuas actiones in se exerere ob vim attrabendi, et repellendi, qua poiient 3. 133. 2a. Nexus, qui per causas finales eflicitur, ii mundo existit . i Ita dicitur a vi, seu energia {Svvapis), quam res naturales ii se exercent. . . . 2 Ita appellatnr a /me {rekos), cuius gratia una res alten inservit 5 Hanc propositionem demonstrantes pro certo sumsimus, omne res, quæ in mundo sunt, vi actuosa pollere. Id enim tura ex us quæ de viventibus, immo de ipsis corporibus manimis lam dict sunt, aperte coliigitur, tum ex theoria de principns constitutivi rerum, materiali nempe, et formali; principium enim formaJe, i suo loco vidimus, est principium activum, quia quælibet res ex e ipso, quo constituitur, vim operandi accipit. Hinc s. Damascenu! Actus est vis, motioque cuiusque substantiæ, qua caret lllud . lum, quod non est ; De fide orthod., lib. II, c. 23. Argument autem, quibus cum Malebranchio omnem activitatem, vel cum LeiJ nitio activitatem transeuntem substantiis creatis repugnare pro tur, nullum pondus inesse iam alibi {Ontol., c. IX, a. 2, p. e et a. 7, p. 71, sq) ostensum a nobis est. Philosophis, quos causis finalibus infensos esse mnuimus m unu Probalur Partes nniversi, ut s. Tbomas inqnit, ita ordmanlur admvicem, sicut el partes exercitus adinvicem' Atqu, ex.nde nexus teleologicus exurgit. Ergo ' 134. Mawr cx phænomenis, quæ in tota hac rerum an.versUa c cernunlur, ea cvidentia probatur, qua nnl™ ma.or des.derar, potest. Enimvero sive in coclum sive m lerram s.ve in mare oculos coniiciamus, in phænonena ...c.d.mus, quac rerum alias aliarum finibus.comnodisque ...scrv.re luculenler commonstrant. E. g. ex v i/ent.bus plantæ ad nutrimenlum belluarum, ct bominum cdum RoLClJellUæ 'n USUm' commodumque hominum nodf J LV|fe exPertes> P'a aqua, acr, aliaque huiusnri ;; :, l A,rUm' telluarum> e' hominum bonum comrfhn! • AtmosPhera. resp.rationi, et sustenlandis vawnbus, qu. ex aqu.s or.untur, deservit ; venti vanores n nubcs cogunt, ct noxias exhalaliones dissipant; aPqnæ x mont.bus decurrunt, ut planlæ, brnta, et nomines ad c s„,(„,„nem lpsls utantur. To(a ter corpora. afconcenumTl|SeSe ""'T gravitant ' et 8™^°™ U' n! V m.' s,ve hi,rmoniam efficiunl, quæ a ronomos incred.bili stupore percellit. Hic vero concen is non modo inter diversas naturas rerum, ex cfuibus rial,', r ? h.°die 'U0ntUr> necnon Bttchnerus, ajiique Ma ".„,, uuntA' contra> cognilio causarum finalium ad lese phæ : u0, ZZZTeZT r110 præsidi0 est' lr,ntu,n bes' nt '" ' not : auæsun, „r CU'"S,!U0 "'' facile cst operationes ; 1'" 'ees phænomcnorum non sunt r. Co eo/„u'. fi„UKdUm qUaS feS corPorc0° neeesssrio operan-es „1, 'n,r S lbus rerl"n • n""° nc?olio Possunt cognosci .uui "on id, quod absolute, sed id ber ti iS ? suPernaturaIe est> admittunt. Ut de uno Gio bertiu dicamus, hic pertendit quamlibet naturam esse naturalem si h,s iiZ7 1PSa SnPeriore'n' supernaturalem, siri aliam natuTam 384 et ^TrT Jafe:atUF ^eoHea del ^vrannaturale, not. XLV, p seriPsi' quoqu/ pJrsuasione m de ex C rc DrotnSre?atUraliS ab ^noratione ™™ profuisci;quonitnr^Hc f casarum progreditur, ambitus ordinis super. naturahs coarctatur. Yid.Filo,. della Rivel., § 3, p. 13, Torino 18o( dine morali, qui circa humanas actiones versatur, prout hæ ad finem hominis spectant; denique, ne cunctos enumeremus, ab ordine politico, in quo gubernatio civitatis fundatur. . 139. Normæ, secundum quas ordo physicus eincitur, leges naturæ, vel pkysicæ vocantur f; et consecutio eventuum secundum ordinem physicum, nomine cursus naturæ designatur. Art.V.— Ordinis naturalis existentia, et ordinis supernaturalis possibilitas adstruuntur His notionibus praestitutis, inquirendum nobis est, an ordo naturalis in mundo exislat, atque an ordo supernaturalis sit possibilis. Ordo naturalis in mundo existit. Probatur. Deus mundum ita debuit, et scivit creare, ut fini, ad quem ipsum destinavit, adamussim respondeat. Atqui mundus non potest finem assequi, ad quem Deus illum destinavit, nisi ordo in ipso existat, quia ordo, ut diximus, est apta partium ad finem assequendum dispositio. Ergo, si Deus est auctor mundi, ordinem m mundo esse pro certo habendum est 3. 141. Quod si res ista cum iis agatur, qui Deum esse auclorem mundi negant, argumentari adversus lpsos licet hoc modo : Ea, quae in mundo sunt, ipsis Atheis non diffitentibus, unicum systema efficiunt. Atqui ex pluribus, diversisque rebus, cuiusmodi sunt mundanae, aliquod unicum systema exurgere non potest, nisi speciales, aiversique earum fines ad finem unicum totius systematis con i Secundum s. Thomara hae leges sunt quaedam impressiones a Deo factae in rebus ratione carentibus, ut hae in certum finem mclinentur, atque determinentur ab uno prae alio modo operandum: Sicut homo imprimit denuntiando quoddam interius principmm actuum homini sibi subiecto, ita etiam Deus imprimit toti naturae Drincipia propriorum actuum; et ideo per hunc modum Deus dicimr praecipere toti naturae ; la 2ae, q. XG, a. 4 c. Sed de hac re fusior sermo erit in Philos. morali, p. I, c. IV, a. 3, ubi de lege aeterna verba faciemus. 2 Possibilitatem dumtaxat ordinis supernaturahs PMlosopnus 10vestigare debet, nam Theologorum est inquirere, utrum, nec ne aliquis ordo supernaturalis a Deo in mundo constitutus sit. 3 Gf s. Thom., la 2ae, q. CII, a. 2 c. Ciirrant; concurrere autem ad hunc unicum finem non possunt, nisi res ipsae inter se colligatae sint, nempe nisi ord.ne inter se contineantur. Ergo si cunctae res, ex quibus muridus conllatur, unicum svstema efformant ordo, procul dubio in mundo existit1. 142. Advertendum etiam est ordinem universalem quo, res omnes un.cum mundi systema constituunt, ex multis ordinibus particulanbus inter se connexis efformari Id a s. Fhoma sequenti comparatione declaratur: Oportet quod omnes particulares ordines sub illo universali orchne contineantur, et ab illo descendant, qui inveniuntur 10 rebus, secundum quod a prima causa dependent Humsmodi exemplurn in politicis considerari potest Nam omnes domestici unius patrisfamilias ordinem quemdam ad invicern habent, secundum quod ei subduntur. Rursus autem lam ipse paterfamilias, quam omnes alii, qui sunt suæ civitatis, ordmem quemdam ad invicem habent, et ad pnncipem civitatis, qui iferum cum omnibus, qui sunt m re^no, aliquem ordinem habet ad regem2 . 143. 2a. Nihil prohibet quominus ordo naturalis in mundo cum supernaturali coniungatur. Probatur. Ordo supernaturalis neque ex parte Dei ne•que ex parte rerum creatarum, neque ex parte ordinis a Weo creah aliquam repugnantiam exhibet. Ergo. Et sane non repugnat a parte Dei; nam sapientia, et potentia Dei creal.onc naturæ non exhauriuntur, ac proinde Deus rebus a se crealis perfectionem Iargiri polest maiorem ea iquarn earum natura expostulat, ita ut actiones naivis suis |vinbus super.ores exercere queant. Nec mpugnat a parte \rerum creatarnm; hæ enim, ut alibi diximus 3, potentiam obedientiæ a Dco acceperunt, ut valeant ea in se recipere, vcl agere, quæ facultates suas naturales præterorejfliuntur. Nec demum ex parte ordinis a Deo creati; nam ordo supernaturahs ordinem naturalem distinctum servat et lpsum, qu.n perturbet, perficit, quia naturas rerum ad ctiones supenons ordinis exerendas aptas reddit •antInme„dUl,°S' 1ul.mala.. 1æ in mundo conspiciuntur, csagge Zia IJL v'-s 0f: 'I q. CV, a. 7 ad 3). Rousseavius (Rousseau, Lettres de la montagne. Lett. III), aliique contendunt nos numquam posse cognoscere, an aliquod opus sit miraculosum; quia, cum non sint nobis omnes leges naturæ perspectæ, cognoscere haud possumus, utrum, necne aliquis effectus vires naturæ prætergrediatur. Ast ii omnino falluntur. Ei sane, qnamvis non omnes leges naturæ nobis sint exploratæ, ind( inferri nequit nobis exploratum esse non posse, utrum, necne aliquis effectus vires naturæ prætergrediatur. Nam nos miracula dicimusilb opera, quæ exploratis naturæ legibus adversantur. Atqui si non om nes, certe plures naturæ leges, eodem Rousseavio, eiusque asseclis fatentibus, compertæ nobis sunt. Ergo cognoscere nobis licet, nurr aliqua opera sint miraculosa. Frustra regereres posse fieri, ut aliqii: effectus, qui cum legibus notis non concordat, legibus nondum explo ratis sit consentaneus; repugnat enim dari in rerum natura leges du plicis generis secum pugnantes; ideoque duos ordines, quorum unun alterum tollit. Cf Bergier, Traite historique, et dogmatique de U vraie rdligion, part. V, c. I, a. 1, Paris 1784. 2 De falsis definitionibus miraculi verba non facimus, nam e theoria s. Thomæ, quam hic exponimus, quisque veram a fals definitione miraculi dignoscere potest. > Contr. Gent., lib. III, c. 401. e. g., est compenetratio duorum corporum, quæ in resurrectione I. Chnsti ex sepulcro non aperlo alque in Eius ingressu ad d.sc.pulos suos, clausis ianuis, Ivenil quippe quod, cum omne corpus sit naturaliler impenetrab.le, compenelrationem duorum corporum omnis creala visnullo modo efficere polest. .151 Miraculum vero quoad subieclum diciluropus, ciuod vires tolius naluræ crealæ superal non essentia sua sed [propler conditionem subiecti, in quo /it ; ila ut causæ fcrcaiac sim.l.a, il . efficere valeant, sed non in subiecto? W quo illud eflicitur. Ila certum nobis esl causas crea a Pd vilam, el vis.onem in rebus producendam concurrere qma v.vens a v.venle gignilnr, alque visio in animali pc.feclo per generat.onem oblinelur. At cerle vilam in jmortno cxsusc.lare, aut visionem cæco reslituere nulla d.a causa po.esl, sed solus Deus, 2. Uenique m.raculum quoad modum esl opus, ouod ec propler essentiam, ncc propler subieclum, sed pro iredimr hT'qU° v' y,res,tolil,s namræ creatac superTCdHur. Huiusmod. m.racula exislunt, cum ægrolus sine rævi.s remed.is, et sine olla crisi cimvalescil, viresque lorpons sub.lo resum.i, vel cum tempeslas in ranqu "iiatem subilo mulalur '. h-"" 153. Ex iis, quæ de notione, et diversis speciebus mi-,lo Vffal,,:MU,S' /aci'e ™\em&™> qid mirabileTuZ m !Aatmhh?yem> .iucu'enAue theoriam s. Tho iæ . Ad efliciendum mirabile duo requiruntur : 1° ut a præter naturam cum codem Aquinate dici possinl Mirarnlnm Cao~c nceo'' oo.d"' °Um Patet il,Ud "P-' "esM,o™ •odi.,-i n ' . ° °d. fl,,acv,s na'" illiim cffcclum vel omnino oduccre non potest, vel illum producere non polest in co subio: ",fluo. P;.od"C.um conspicitur. Miraculum ero coJa al m patrar, d.cHor, si in rcbus, in quibus fit,,, rcmanet. „t s. Tho ;:i,'r": cvntraria2 :d„ TT' qnT Deus fadt • Cr n0tUni est i,,,,d esse eff"tnm, qucm na odnH qU,dCm Produeere s^d non in illo modo, quo revera oduc.tur e. g., Ægyplum repente ranis scatere , q. CX, a. 4 ad 2; cf s. Aug., De Trin., lib. III, c. 7, 8, et 10. Fhilos. Crrist. Compend. II.? ^ causa eius sit occulta; 2 ut in re in qua fit, aliquid i insi repugnans esse putetur. lam utrumque duobus mod.s conlinge?e potest. Etenim causa eventus, quem admiramur, vel est occulla secundum se, hoc est, eiusmodi, u omnes lateat, vel occulta quoad nos, hoc est, eius modi, ut nuosdam solum lateat. Item in eventu, quem adm.ramur vel vere est aliquid repugnans in re, ad quam eventus pertinet, vel apparet esse, dum vere non est. Si cansa eventus, quem admiramur, est secundum se occulta, atque in re, circa quam ipsa versatur, est contrar.a d.spositto ad ipsum producendum, eventus est illud, quod miraculum vocatur; quia Deus, quippe qui in rebus omnib cretissime operatur, est causa occullissima, eiremotissima a nostris sensibus, atque Ipse tantum in rebus operari potest aliquid, ad quod res non sunt comparatæ. b causa eventus non omnibus, sed qu.busdam dumtasat s t occulta, neque in se sit aliquid, quod e. vere repugna sed solum secundum opinionem, seu apparenter, ellectus mirabilis vocatur '. VIII. — De miraculorum possibilitate 154 Miraculorum possibilitatem negant omnes ii, qui ob diversam, ut diximus \ rationem leges naturæ absolute necessarias, et immutabiles esse tenent. Nec al.a est opinio Rationalistarum ; nam ipsi comm.n.scuntur haud possibile esse ut facta, quæ leg.bus exper.ent.a umversim exploratis adversantur, cont.ngant, et ideo omn.a nuracula, quæ Sacræ Litteræ narraut, veluti mythos interpretantur 3. T^ou desunt notæ, quibus miracula ri nomiuis a mirabmbus diseeruantur. Eteuim illa ab istis dist.ngu. poss nnt on solom comparatione eventuum cum explorat.s nstnrse leg bus sed e t. m 1° ex inenio, indoleque eius, qui miraculum operatur num su pie tate nimique demiskne insignis, necne ; 2 ex modc, opersnd scilicet uum omnia, quæ miraculum concom.tantur, "dolean ^rel gionem, gravitatem, et modestiam, n.h.Ique snpemtauosi, etndaml præ se ferant; 3 ex fine cum operis, tum operant.s, hoc est numopu \i cultnm Dei promovendum, hominumque corda amore De. mua". manda spectet, et num operans glor.am De. un.ce quærat a pro priam gloriam et Iucrum aucupetur; 4° ex .-^.'^ effectus, quia opera Dei sunt firma, præst.g.aque c.to evanescu Cf Bened XIV, Op. cit., lib. IV, c. 4. 1 58 sq. 5 Horum commenta in unum collegit Strauss, F.e de Jdsut, trac ^5 1 P.roV-Deus eflicere potest miracula. n£c°L ri M,ra?ulu'"> t.ex dictis patet, existit ve! cam ootes, vJl a'T'.d "0vi facil' (Iuod natura efficere non potest, vel cum efTectum impedit, qui ab actione alicuius causæ natura ., consequi deberet '. E. g„ si Deus coeco I mraTr ™lt' ^^ n°vi in coeco efficit, quod „a: tara efficere „o„ potest, quia coecus visionem quam a effic ' ut "n" ^ rUrSUS aCWirer% non notest; si autem ! tTlffol, 8 "0n con,l,urat> '"'Pedit combustionem, quæ n,l5m,US pr°pnUS 'Sn,sAtuui "eum i„ rebus utrum • q !,?. d,w De Pot „ vi, a. 1 c et a 2 a,I t ua Wv?nr°ad ali,a hUiUSm°di fta'dlendum est-;'namsi Dcus om 1 v.vent.a ereav.t nonne potest vitam largiri vel plantac, ul rursus 2 ' frciusquo ed, vel cadaveri, ut homo reviviscat V Si Deus otes" L """' h°m™1™ tem conficiendi panis edocuit; nonne oranum„?,rPa,neS,tamultiplieare' ut non nl0d quinque muna mCf rw,",nt'Se,let'am mu,U illoru,n >gment. supcrsint? Cf Cruerwl, c. IV, a. 2, p. 232, not. 8, vol. I. nere, ut illud vel quiescat, vel alio cursum convertat. At si homo hæc, aliaque huiusmodi præstare potest, nemo cerle negabit Deum, qui ubique est, et operatur, cuiusque virtus humanam infinite excedit, potuisse hominem e tecto præcipitem in ære suspendere, ut eum a mortis periculo liberaret. Illud quidem inter actiones rerum creatarum, et actiones Dei, a quibus effectus causarum naturalium impediuntur, interest, quod illæ ordine naturali continentur, hæ autem vel quoad substanham, vel quoad modum \ires naturæ prætergrediuntur, prout effectus causæ naturalis vel a nulla re creata absolute lmpediri potest, vel impediri absolute potest, sed non in iis adiunctis, in quibus a Deo miraculum efficitur. 158. Confirmalur propositio ex eo, quod Deus, ut iam innuimus1, non ex necessitate, sed ex liberrima voluntate ordinem, qui in mundo conspicitur, constituit. Nam, si ordo mundi non ex necessitate, sed ex liberrima Dei voluntate existit, nihil prohibet, quin Deus aliquid præter ordinem naturæ operari, seu, quod ldem valet, miracula patrare possit2. 159. Obiic. Si miracula fierent, leges naturæ essent mutabiles. Atqui leges naturæ esse mutabiles repugnat tum ex parte Dei, quia repugnat voluntatem Dei, qui illas constituit, esse mutabilem, tum ex parte ipsius naturæ, quia, cum naturæ rerum sint fixæ, et determinatæ, determinatæ etiam, proindeque immutabiles esse debent leges, quibus ipsæ gubernantur. Ergo miracula fieri haud possibile est. . 160. Resp. Conc. mai. ; neg. min. Neg. cons. ht sane, neque ex parte Dei, neque ex parte ipsius naturæ quidquam prohibet, quin ieges particulares aliquando mutentur. Non quidem ex parte Dei. Etenim Deus, cum leges naturæ liberrime statuisset, illas eadem voluntate, qua constituit, mutare, aut suspender e potest, quoties ordo Providentiæ id expostulat. Neque idcirco mutan Deus dicendus est. Nara Deus, ait s. Thomas, ab æterno prævidit, et voluit se facturum, quod in tempore tacit. bic ergo constituit naturæ cursum, ut tamen preordinaretur in æterna sua voluntate, quod præter cursum istum quan i 158 sq. Cf s. Aug., De Gen. ad litt., lib. VI, c. 43, n. 23 et s. Thom., Contr. Gent., lib. III, c. 99. Jg5 (loque facturus esset '. Neque ex parte ipsius naluræ Nam rebus, quæ a Deo crealæ sunt, ab Eoque conser' z °:;;i?r' r°n. repus,,at' --:: . est ipsas nutui Dei obedire. Alqui, cum le-es mundi ob immediatam actionem Dei mutantur, re frea æ nutui De, ipsascreant,s,conServantis,gubernandiSque obediant" mnfarP Nkf ^T™ T rePaS™1 leges eius aliquando Hri^Lmn (l"0SCum leSes "aluræ per miracu a mutari dicuntur, putandum non eSt miraculo lædi ullam le I Srffen".eralem ',at,Uræ' 1uia' Ul e all"tis exempt col t I gitur, Oeus miracula palrat non quia leeem ire, er-ilem • se statutam destrui. s'euia iu atura,duci" sensibilem per se, et immediate pro CAPVT VII. De mundi origine I.— Ulrum mundus a Deo sit crealus L..!61' Crefim\S n0mine intelligitur productio rei in ksc secundum totam suam substantian, >, ita ut causaNilas creant.s se extendat ad omne illud, quod i re in E uV ?naClldefini,Ur : Productio tot?uBr™eX jHimio, i ta, ut mhil antea exlet, ex quo res ednratnr iHinc valde distat creatio ab illa 'actione quæ simplkl' Qq. dispp., De Pot., q. III, a. i ad 6. Cf s. Bonav., In lib. I Sent., Dist. XLII, a. 1, q. 3 ad ara. ' Vid. etiam quæ adnotavimus p. 159 not 2 is if^i C"m.1,niracula ™nt™ nataram fieri dicuntur, id de natuw particulanbus tantum intelligendum est ; neuue ita ut earuin .atun/aji?e;tTe|Ur;,meC enim i,,Ud tantu" Postulat qu d 0 ^ i?P,7e/etUr' n°n niS/. °Pc™tiones sibi consentaneas exerere 01 Jes rwum,Vn nilraCUllS eiFeCtUS Hant COntra ordines PartiinrpVovirn;Semper secuudl" ordinem universalein Di aventurfoif,ff"'"' ^,'.1 '' "' 2 so' Creali. inqt.it s. BoSl:; t i 2,Sq "! SeCUndUm t0lUm "; ter effectio dicitur, nempe per quam subiectum, quod iam existit, immutatur. Duplex modus est caussandi. Unus quidem, quo aliquid fit, præsupposito altero. Alio modo caussatur aliquid, nullo præsupposito. Et boc modo dicitur aliquid fieri per creationem l . 162. Mundus a Deo esse suum habet per crea tionem 2 Probatur prima pars, nempe mundum habere esse suum a Deo. Omnes res, ex quibus mundus constat, non sunt ex se ipsis, sive, ut Scholæ aiunt, non habent esse ex se.± Atqui id, quod non est ex se, oportet ut sit ex alio, seu, ut babeat esse ex alio, quippe quod nihil medii est inter esse a se ipso, et esse ab alio. Quotquot igitur res sunt, ex quibus mundus componitur, esse suum ab aho habent. Atqui boc aliud, a quo res mundanæ esse suum repetunt, nonnisi Deus esse potest; nam ea, quæ non sunt a seipsis, cum habeant esse participatum, causam sui esse m eo agnoscunt, cui esse essentialiter convenit; Deus autem i dumtaxat est Ens, cui esse essentialiter convenit. Ergo omnes res mundanæ a Deo esse suum habent 3. 163. Probatur altcra pars, nempe modum, quo mundus esse suum a Deo habet, in creaiione consistere. Nequit Deus dare esse rebus ex materia præexistente. Ergo res a Deo efficiuntur ex nihilo, seu esse suum a Deo accipiunt per creationem. Antecedens ita demonstratur: A Deo, quemadmodum ostendimus, esse omnium entium onginem habet, proindeque esse ipsius materiæ, quæ et ipsa quoddam ens est, ita ut haud possibile sit esse matenæ existere, antequam a Deo efficiatur. Atqui, si res lta se habet, compertum est Deum res non producere ex aliqua materia præexistente, sed eas ex non ente, sive ex nihilo educere . Ergo. i In lib. De Causis, lect. XVIII. 2 Si quis, ita a Concilio Vaticano definitum fuit, non conntea tur mundum', resque omnes, quæ in eo continentur, et spmtua les' et materiales, secundum totam suam substantiam a Deo e: nihilo esse productas... anathema sit ; Sess. III Const. dogm. D Fide Cathol., Can. I, n. 5. I q XLIV a 1 c. Vid. etiam Contr. Gent., \\b. II, c. 13. Cf s. Aug.,' De Vera Relig., c. 18, n. 36; s. Ansel., Monol . 6, et AQUINO (vedasi). Demonstrationi directæ indirectam, quæ maiorem perspicuitatem habet, adiicimus. Ut origo mundi explicetur, hæ hypotheses fingi possunt. Nam vel mundus semper extitit, qualis nunc est, seu est æternus tum ratione matenæ, tum ratione formæ f; vel ingenita, et æterna est matena informis, et ex ea mundus effectus est per ordinem, seu formam, quam Deus materiæ in tempore largilus est 2; vel æternæ sunt atomi, et ex iis per inQnitum mane vagantibus, atque in diversas combinationes lemere coalescentibus, mundus, quem videmus, ortus lest3; vel mundus ornnino cst emanatio, aut evolutio substantiæ Divinæ, ita ut ab ipso Deo non distinguatur, ac promde sit, qualis Deus est, æternus ; vel denique a Deo e nihilo eductus, seu creatus fuit, ab eoque ordinem, quem præ se fert, accepit. Atqui ex his hypothesibus quatuor priores sunt absurdæ. Ergo, secundum leges syllogismi disiuncti, restat, ut quinta, quæ creationem mundi staluit, sit vera. 165. Minor probatione eget. In hac, relicta quarta hypothesi, de qua in Theodicea disseremus, trium priorum rlumtaxat ratio habenda nobis est. Iam abnormitas primæ, et secundæ hypothesis hoc ar^umcnto evincitur. Si materia, quocumque modo conci 1 Præcipuus auctor huius sententiæ fuit Aristoteles. Cf Jul. Sinon, de Deo Aristotelis, Paris 1839. 2 Hæc fuit Platonis doctrina, de qua dignus est, qui legatur H. tfarlin, Etudes sur le Tim. etc, Argum., § 7, t. I, c. 27, et not. .XIV; t. II, p. 179 sqq. 1 Ita opinati fuere Leucippus, Democritus, aliique veteres defen•ores atornorum. ' Hæc omnium veterum, recentiumque Pantheistarum sententia est. )piniones aliorum recentium, qui creationem impugnant, ad primam, |t tertiam revocantur. Etenim ipsi cum atheismum vel manifeste deendant, vel occulte insinuare adnitantur, mundum, vel qualis nunc st, semper exlitisse, vel ex vi ipsi materiæ insita evolutum, sensim[ue efformatum esse autumant. Prima harum opinionum defensa fuit i multis Incredulis sæculi proxime elapsi. Altera valde probatur Juchnero, aliisque materialistis Germaniæ. Ipsi enim, cum teneant lullam aham vim existere, quam quæ matcriæ inhæret, eamque tonnisi in materia existere posse, inde colligunt mundum ex vi ipsi natenæ insita evolutum, sensimque efformatum fuisse, ac proinde totionem creationis esse prorsus absurdam, quia creatio vim extra nundum positam, ab omnique materia seiunctam expostulat. piatur, nempe vel sua forma iam prædita, qualis est mundus, vel omnis formæ expers, esset infecta, ac proinde stricto sensu æterna, ipsa procul dubio existeret ex necessitate suæ naturæ, ideoque immutabilis, atque ab omni successione immunis foret; siquidem id, quod non est factum, ex se ipso esse debet ; id vero, quod ex se ipso est, existit necessitate suæ naturæ, et quod necessftate naturæ suæ existit, mutationi, et successiom obnoxium esse nequit, alioquin esset necessanum, et non necessarium, nempe necessarium, et contingens Atqui repugnat, docentibus ipsis adversariis, quosbic retelhmus, maleriam esse necessariam, immutabilem, atque ab o-i mni successione immunem. Ergo repugnat matenam, quocumque modo ipsa concipiatur, esse mfectam, seu stncto sensu æternam. Secunda autem hypothesis alns, nsque validissimis argumentis oppugnatur. Et sane, Deus non poterat materiæ ingenitæ largiri formam, quam habet, nisi ipsa ab Eo penderet, Eique subiiceretur. Atqui repugnat materiam, quæ est ingenita, atque infecta, ab ahqua causa anteriori pendere, ullique causæ extenon subnci. Ergu, si materia informis esse infecta, atque ingemta dicatur, Deum ex ipsa mundum, quem modo conspicimus, eftecisse dici nequit2. Præterea id, quod est ingemtum, nullam mutationem admittit. Atqui nihil ex eo, quod est immutabile, fieri potest, quia perspicuum est hoc lpso,, quod ex aliquo aliquid fit, mutari id, ex quo ht. Matcn? ergo, ita concludit Lactantius, si facta non est, ne tieri ex ea quicquam potest 3 . Accedit, quod Deus inhmt? potentia pollet, ac proinde putandum non est Eum, nor secus ac homines, non posse efficere quidquam, nisi e^ i Ex quo vides antiquos Patres philosophis, hæreticisque æter nitatis materiæ defensoribus iure, meritoque obiecisse, quod lps materiam Deo æqualem facerent, proindeque duos Deos commini scerentur; siquidem esse ei se ipso, seu necessitate suæ naturæ immutabile, et stricto sensu æternum, est proprium solius natura summæ, et perfectæ, scilicet Dei. Inter eos, secus ac Auctor Syst natur. (Systeme de la nature, part. 2, c. 2, Lond. 1770), impuden ter asseruit, recensendus est Tertullianus, qui æternitatem mund adversus Hermogenem ex industria impugnavit. Cf s. Iustin., Ad Gentes cohortatio, c. 23. 3 De ira Dei, lateria iam existente; sed tenendum est Eura, sicut nullo rtifice, ita nulla materia eguisse, ut mundum conderet ! 167. Absurdior est tertia hypothesis. Enimvero, atomi bsis Atomicis fatentibus, etsi insecabiles sint 2, tamen laites habent, materialesque sunt ; quocirca si repu^nat jiatenam esse ingenitam, repugnat etiam ingenitas esse .tomos. Atqui atomi, ex quarum fortuita concursione munSum ellectum esse Epicurus, recentesque Increduli comUiniscuntur, sunt ingenitæ. Repugnat i^itur mundum ex ftomis per æra temere convolantibus effectum fuisse. ' 108. Præterea, etiamsi demus posse dari alomos, certe •ullo modo evenire potuit, ut ex ipsis et singulæ res c quibus mundus conllalur, et ipsa mundi compages eflcerentur. Hoc m primis ex eo demonstralur, quod illæ omi tamquam ingenitæ adstruuntur. Etenim plures a!;mi non possunt ad aliquam rem efficiendam coalescere Mi quodammodo lmmulentur, quia necesse est ut ipsæ Jiquid in sese invicem agant. Atqui id, quod est in.Alteraai tem ratione asseritur rem creatam ordinem habere ad nih lum, quatenus ipsa est natura sua post nihnum, æqi ac si dicatur c, mtel hgenda est de duratione æternitalis, non vero pons, vel de æternitale temporis imaginati non ve° •eal.s, quatenus durationem ælernam Entis increati e sme successione est, sine aliqua successione imari nequ.mns. H.nc commode dici polesl Deum fnigM | mundum, qu.n vel Dcum in tempore esse, vel tem ante mundum fu.sse staluatur. Prius vero, ItmJu, seu ante, ct post si considerentur in ipso tcmCore 1 dub.o quædam e.us differentiæ sunt ; vcrum si' udcrentur relata ad æternilalem, non aliud den™ant rclat.onem temporis ad ipsam ; siquidem nos q i ess.on, assuet, sumus, concipimus esse immoTunA mslanhs, quod est proprium ælernilatis, fu?sse anam success.o temporis inceperit, et futu^um si'suc•o tempor.s desmeret. Quare dicimus Dcum fuisse ante ndeV' mUudum esse P°s eum, non quod Deum! nde ac mundum, tempore conlineri intel igimus sed . cum Deum extra omne tempus esse intfSus udum reqUC De-Um fuiSSe aule muudi oKem lundum esse incep.sse, cum iam Deus esset . i ¥• cit.t ibid., c. 23, n. 3. • q. XLVI, . i ad 8.- Cf s. Aug,D0 Civ.DH, ]ib. xh,c. 17, nl Si Deus mundum in tempore creasse ( catur, illud quoque dicendum est, fuisse tempus,inqmnium possibihum optimus, non quod optimæ sunt sinplæ eius naturæ, sed quod ipse, totus quantus est, a oono ad mehus in infinitum progreditur. Præter Platonem inter veteres, Abælardum in media ætate, minHJ m W uhJecni[\ ætatis initium, sententia de optimismo nundi MaJebranchio probata est. lifflr^WK desciene: !-. art Optimisme. Leibnitius etiam, a .nmcuitatibus adversanorum pressus, eo tandem devenit, ut theo rW par n"1 g n202OPtimO ' C°ntinU° Pr0greSSU derivaret5 vid' • Optiraismus raundi refellitur 192. Doctrinani de mundo oplimo, quocumque modo accipiatur, admilti non posse sequentibus propositionibus evincitur: la. Optimismus Leibnitianorum et per se absurdus est, et ad exitiales errores ducit. Probatur prima pars. Finis, ob quem Deus mundum creavit, ut in Theodicea videbimus, est manifestatio perfectionum Dei; qua de re mundus optimus ilie dicendus foret, qui perfectiones Dei ita manifestet, ut nihil supra. Atqui mundus, quilibet ipse sit, utpote finitus perfectiones Dei nequit ita manifestare, ut ipsæ magis, ampliusque manifestari non possint. Ergo hunc mundum, vel alium quemlibet possibilem esse omnium optimum absurdum est . Probatur altera pars. Doctrina de mundo optimo potentiam Dei, quæ omnem limitem respuit, limitibus cogit; atque Deum, qui in productione rerum extra se maxima libertate gaudet, necessitati obnoxium facit. Ergo ad exitiales errores ducit. 194. Antecedens ita demonstratur. Et sane : 1° Si Deus mundum omnium possibilium optimum creavit, Eius potentia iam exhausta est; quia, cum mundo optimo nullus alius præstantior dari queat, Deus iam effecit quidquid efficere potest. Atqui potentia, cuius obiectum exhauriri potest, imo iam exhaustum est, non est infinita. Ergo theoria, quæ mundum omnium possibilium optimum a Deo creatum esse statuit, infinitam potentiam Dei tollit2. 2° Si Deus mundum creare volens, debuit optimum omnium possibilium creare, non potuit ex infinitis mundis possibilibus 3 potius unum, quam alium ad existen Cf s. Thom., Qq. dispp., De Pot., q. I, a. 5 c. Adeo verum est optimismo mundi omnipotentiam Dei lædi, ut Abælardus, et Wiclefus, cum docuerint Deum non posse alia facere, quam quæ fecit, id quod omnipotentiæ Dei profecto adversatur, autumarunt quoque, uti paulo ante adnotavimus, illum mundum a Deo creatum esse, qui est omnium possibilium optimus. 3 Series mundorum possibilium, non diffitente eodem Leibnitio (Lettres d Borguet, Lettr. I), est infinita. Et sane mundi, qui esse possunt, tot sunt, quot sunt modi, quibus Deus esse suum cum rebos extra se communicare potest. Atqui series horum modorum est inn tiam vocare, sed eum, quem creavit, scilicet omnium optimum creare coactus est. Alqui ubi non est eleclio, ibi est necessitas. Ergo Deus hunc mundum præ reliquis posjsibilibus non ex suæ volunlatis consilio, sed necessilate coactus creavit. Quinimmo ex theoria optimismi illud etiam sequitur, quod Deus mundum, quicumque sit, creare cogitur. Etenim, Leibnitianorum iudicio, Deus mundum lomnium oplimum creare debet, ut perfecliones suas, quoad fieri potest, manifestel; ergo eo magis ad mundum creandum cogitur, alioquin perfcctiones suas non modo non quoad fieri potest, sed omnino non manifeslasset . Optimismus cliam eo modo, quo a Bouillierio, aliisque explicatur, reiiciendus est. Probatur. Ralio, ob quam repugnat ullam particularem creaturam esse omnium possibilium optimam, in eo, his •Optimistis non diffilenlibus, sita est, quod quælibet par ticularis creatura infinitum Esse Dei modo finito repræ sentat, ac proinde aliæ sunt possibiles, quæ Divinum >Esse magis, magisque manifestant; siquidem finito aliquid jsemper addi potesl. Atqui, etiamsi detur mundum esse in continuo progrcssu, ipse, cum nonnisi finitæ progres isionis capax sit, Esse infinilum Dei modo finilo semper manifestat, ac proinde alii multi eo præstantiores fieri jpossunt. Ergo eadem ratione, qua probalur, nuperorum jOptimistarum iudicio, nullam singularem creaturam esse iomnium possibilium optimam, probalur simul ne totum iquidem mundum, quicumque tandem sit, omnium pos •sibtlium optimum esse. 196. Adde his, quod continuus progressus in infinilum, nita; quia, cum singuli modi finitam entitatem, seu realitatem a Deo accipiant, horum series, quantumvis maxima dicatur, vel cogitetur, Esse Divinum, utpote infinitum, exhaurire numquam potest. Ergo series mundorum possibilium est intinita (cf s. Thom., In lib. III Sent., Dist. XIV, q. I, a. 4 ad 3). Exinde aliud argumentum, quo mundus optimus veluti in se absurdus redarguitur, confici potest; siquidem, posita doctrina de mundo optimo, series mundorum possibilium non esset infinita; quippe quod, postquam series a mundo minus perfccto -ad mundum magis perfectum progrediens, mundum omnium optimum lassecuta est, supra ipsum assurgere nequit. 1 Cf Fenelon, Rtfutation du systdme du p. Malebranchc sur la nature, ct la grace, c. 6, et Bonifas, ttude sur la Thtodicee de Leibniz, part. 3, c. 4. quem hi philosophi mundo, prout totus est, considerato tribuunt, prorsus commenlitius est. Etenim, cum mundus in tota rerum, ex quibus conflatur, universitate consideratus non sit aliquid abstractum, sed ex diversis naturis rerum compositum, non potest aliter ^inteiligi ipsum esse in conlinuo progressu, quam si ipsas naturas rerum in naturas præstantiores continuo transmutari admittatur, alioquin progressus non esset substantialis, sed accidentalis. Atqui repugnat naturas rerum ita progredi, ut aliæ in alias continuo transmutentur . Ergo repugnat in mundo inveniri illum progressum, quem nuperi Optimistæ commenti sunt. 197. Obiic. 1° Leibnitius, eiusque sectatores: Si Deus inter mundos possibiles optimo alium prætulisset, mundum sine ulla ratione sufficiente creasset. Atqui quidquain ne in Dei quidem operibus sine ratione sufficiente esse potest. Ergo Deus mundum omnium possibilium optimum creasse dicendus est. 198. Resp. Dist. mai., sine ratione extra Deum posita, conc. mai.y sine ratione, quæ est in ipso Deo, neg. mai.; eadem dist. neg. et conc. min. Neg. cons. Sane admittenda est aliqua ratio, ob quam Deus mundum creavit, quia Deus, utpote sapientissimus, nihil sine ratione moliri potest. At, cum Deus, ens sibi ipsi sufficientissimum, a causa extranea delerminari non possit, illa ratio non in perfectione mundi, sed in ipso Deo invenienda est ; nempe, ut s. Thomas inquit, est ipsa stia Bonitas z. Quod si ratio, ob quam Deus mundum creavit, non est perfectio ipsius mundi, sed bonitas Creatoris, consequitur rationem, ob quam Deus hunc mundum, non vero alium ipso perfectiorem, aut imperfectiorem condidit, non in perfectione ipsius mundi, sed in ipso Deo etiam quærendam esse. Hæc autem inquisitio supervacanea, imo temeraria est, cum de re agatur, quæ ad arcana Divinæ Sapientiæ pertinet. Talis quæstio, ad rem ait s. Bonaventura, est irrationalis, et solutio non potest dari, nisi hæc, quia voluit, et rationem Ipse novit 3 . 199. Obiic. 2° Si Deus crearet mundum 'omnium possi Cf Ontol., c. II, a. 3, p. 17. 2 Contr. Gent., lib. I, c. 86. 3 In lib. I Sent., Dist XLIV, a. 1, q. I ad arg. Cf s. Aug., Epist. III ad Nebridium, n. 2. COSMOLOGIA  hilium minime optimum, Sapientiæ, Bonitatique suæ flerogaret, quia minus honum est quoddam malum, æ![uc ac minus malum est quoddam bonum. Atqui conseimens est absurdum. Ergo et antecedens. | 200. Resp. Neg. mai> ; conc. min. Neg. cons. Sane Sajnentia, Bonitasque Dei non expostulant, ut Deus efficiat jnundum omnium possibilium optimum, sive absolute op lmum, sed tantum ut quemcumque mundum ex omnidus possibilibus efficere velit, ipsum efficiat relative, nemf>e m genere suo optimum, quatenus ei omnia largiri debet, per quæ et omnem illam perfectionem, cuius natura ;ius capax est, assequatur, et ad ultimum eius finem, qui bst manifestatio Bonitatis Dei, perfectum ordinem habeat. llud autem omittendum non est, perabsurdam esse ra jfionem, qua Leibnitius propositionem maiorem sui argujnenti probavit, quia bonum, et malum privative sibi opponuntur, ac proinde prorsus repugnat ullum bonum, >rout est bonum, esse malum, aut ullum malum, prout j:st malum, esse bonum. 1 Cf s. Bonay. loc. cit., q. II ad arg. Homo omnia, quæ in reliquis naturis rerum adhuc observavimus, in se exquisitiori modo continet1, atque ob suam facultatem intelligendi particeps est proprietatum, Eer quas substantiæ intellectuales, sive Angeli cæteris reus creatis excellunt2 ; quocirca ipse annulus est, quo natura visibilis cum invisibili copulatur, ut unica inde universitas rerum creatarum efficiatur $. Hinc tractatio de homine a Cosmologia, uti diximus , segregatur, atque peculiarem Philosophiæ partem, quæ ANTHROPOLOGIA vocatur, sibi propriam habet. In hac tractatione primo explicabimus quidquid ad unionem animæ, et corporis in homine spectat; deinde inquiremus 1° in quo essentia animæ humanæ consistat; 2° utrum, necne anima sit immaterialis; 3° quænam sit origo animæ; 4° utrum, dissoluto corpore, anima superstes sit, an cum corpore pereat. Quænam sit animæ et corporis uuio in homine inquiritur I. — Substantialis animæ, et corporis unio in homine adstruitur 2. Communis vulgo hominum persuasio est hominem non esse solam animam, aut solum corpus, sed aliquid, quod ex anima, et corpore conflatur 5 ; siquidem nemo, quantumvis plebeius, cadaver, aut animam a corpore separatam hominem appellat, latumque discrimen inter ca Hinc homo fjVY.poY.ovfjLog, parvus mundus, dictus est, quia, ut AQUINO (vedasi) advertit, omnes creaturæ mundi quodammodo inreniuntur in eo ; I, q. X.GI, a. 1 c. 2 Cf s. Aug., De Civ. Dei, lib. IX, c. 13, n. 3. 8 Cf Nemes., De natura hominis, c. i. 4 90. s De Dicearcho, aliisque paucis antiquis, et recentibus Materialistis, qui in homine corpus tantum admiserunt, alias disseremus. daver, animam, ct hominem non agnoscit. Verum quoniam unitas, ut in Ontologia vidimus , cst vel substantialis, vel accidentalis, non convenit inter omnes Philosophos, utrum unilas hominis, sive, ut aiunt, compositi humam sit subslantialis, an accidentalis. Et sane non pauci inter antiquos, recentesque vel aperte professi sunt animam per acadens cum corpore coniungi, vcl hominem ita dennivere, ut nullam rationem corporis haberent. Nos primum substant.alem, seu naturalem unionem animæ cum corpore in homine adslruemus, deinde quædam contra oppositas sententias adnotabimus. 3. S. Thomas, de unione anitnæ cumfcorpore disserens ait: (( fcx anima, et corpore constituitur in unoquoque noslrum duplex unitas naturæ, et personæ 2 . Yentas huius theoriæ, quæ in tota media ætate viguit, et iam a ss. latr.bus, al.isque antiquis Scriploribus 3, post Aristotelem, trad.ta fuerat, sequentibus propositionibus a nobis demonstratur: 4. la. Corpus, atque anima in homine adeo inter se comunguntur, ul ex ipsis una natura, seu una substantia completa constituatur . Probatur.Ea, quæ sunt diversæ naluræ, unam, eamuemque actioncm exerere non possunt. Atqui anima et corpus quæ m se seorsum consideratæ sunt diversæ res, nabent in hom.ne operaliones utrique communes Er^o corpus, et amma in hornine adeo inter se coniunubstanUa completa, sive una natura constituatur Minor probatur præcipue ex sensationibus, quæ non sunt >ohus an.mæ, aut solius corporis, sed ulriusque. Re uuiIdm,Veransensat,0.nes non.sunt solius corporis, quia cum psa s.t operat.o immalerial.s, a solo principio materiali, sr;lest r:pus' proficisci -w •>^ 3 ri6Ptia comprobatur, quia corpus, poslquam anima ab eo Cap. III, a. 1, p. 19.-2 in? q. rij a. j ad 2 W præ cetens s. Iustinum (Fragm. libri De resurr. carnis • 8) A henagoram (De resurr., c. 12, 13, 18, et 21) s Irenacum yeirid.^: l\ t't t^}De CtvDei> libXIX> ; ™° \ Contr. Gent., lib. II, c. 57. ° Cf DtJnam., c. III, a. 4, p. 119-120 vol. I. seiuncta est, nihil sentire experimur. Neque sunt solius animæ, quippe quod, cum anima sit immaterialis, res materiales nihil in ipsam per se, sive immediate agere possunt *. 5. Itaque neutrum (neque corpus, neque anima) habet speciem completam, sed utrumque est pars unius naturæ 2 . Quapropter homo nec corpus, nec anima est, sed aliquid tertium, quod ex utroque componitur 3. ld ex ipsa notione corporis animati clare intelligitur ; siquidem corpus animatum non est solum corpus, quia corpus per se est expers animæ, seu vitæ, nec sola anima, quia anima est naturaliter incorporea, "sed aliquid tertium ex eo exurgens, nempe corpus, quod anima informat. 6. 2a. Ex anima, et corpore unica persona in homine efjicitur. Probatur. Operationes in qualibet natura tribuuntur supposito, seu personæ, secundum illud Scholæ, quod in Ontologia statuimus, Actiones sunt suppositorum *. Atqui in unoquoque nostrum unum, idemque est illud, cui operationes animæ, et corporis tribuuntur. Ergo ex anima, el corpore una persona in homine constituitur. Veritas minoris ex interna experientia constat. Et sane nos iu nobis ipsis experimur, illud, quod in nobis intelligit, ei vult, essc idem ac illud, quod sentit, nutritur, deambu lat: unde unusquisque nostrum sicut dicit, ego volo, el ego intelligo. ita dicit quoque, ego patior, ego deambulo aut aliud huiusmodi. Atqui illæ operationes sunt sohuf animæ; hæ autem animæ, et corporis, quod anima m format. Ergo unum, idemque esse in homine illud, cu operationes animæ, et corporis tribuuntur, experientu interna constat. 7. Præterea, hæc personæ unitas, quæ ex anima, e corpore efficitur, ex iis, quæ in præcedenti proposition, nihil diciIfius; nam conlra istam opinionem eadem valent argumenta mhm personam non posse definiri naturam sui consciam stendimus 2; quippe quod rb ego secundum Kantium, alios>ue nuperos re ipsa non aliud, nisi personam, denotat 14. Denique Kosminius docuit rb ego non esse solam immam, uli Gartesius opinatus est, neque solam conscienHam, uu Kantius contendit, sed esse animam, prout conpa sui ipsius esl; nam subiectum humanum tum evant ego, cum per diversas operationes internas suarum fa;ultatum conscientiam sui assequitur3 . At Rosminius DefinXIII, § 55. Modus, ait, quo corporibus adhærent spiritus, et animalia Nihilominus Scholastici, Aristotelis, ipsiusque s. Augu stini doctrinis adiuti, de modo, quo anima, et corpus u nicum compositum subslantiale efficiunt, theoriam concin narunt, quæ cuilibet solidæ, et cuiusdam momenti diffi cultati aditum præcludit. Quæ theoria huc redit, quoartem formæ, non autem materiæ in homine expleret psum iorct principium, quo homo vivit; at hoc fieri ne[uit, quia corpon per se inspcclo nec vivere, nec esse inncipium vivendi convenirc polest, alioquin omne corius oporteret esse vivens, vel principium vitæ * 19. Alterum argumentum ex ipsa notione formæ subtant.al.s pet.tur: Re quidem vera, formæ subslantialis, oonenle Aquinate \ duo sunt propria. Primum in eo conistit, quod ipsa rei, cuius est forma, esse substantiale *rgilur, veluti pr.ncipium inlrinsecum, ex quo res in ua specie constituitur 2; alterum, quod a primo fluil, est, |UOd ex forma substantiali, et ex materia, quæ ab illa eterminatur ad aliquam rem constituendam, unicum esse jubstant.ale efficitur *. Atqui dubium non est, quin anima rga corpus hacc duo munia obeat ; namque 1° anima, i ante vid.mus 5, esse corpori largitur veluti principium, uo res cst id, quod cst; unde corpus, antequam ab anima tormetur, non est corpus humanum, et staiim ac anima o eo separatur, corpus humanum esse desinit. 2° Anima um corpore unum esse substantiale constituit; namque si )sa intnnsece esse corporis constituit, necesse est ut una um corpore unicum esse substantiale efficiat 6. Er^o nenm dub.um esse potest, quin anima cum corpore*, veiti iorma substantialis cum materia, copuletur. £J. Frop. 2 . Amma, quæ est forma substantialis cor7' /*on est> msi amma intellectiva, sive rationalis. rrobalur contra non paucos, eosque præsertim recen§, qu. ut intra videbimus, pugnant animam, qua corus vivit, non esse animam intellectivam, sed animam ab Jc d.versam, quam principium vitale vocant. Forma, ut \ r'fqr LXXV' a* * ? 2 Con*r. Gent., lib. II, c. 68, n. 2. * Cf Cosmol., loc. cit., p. 102-103. ninn!df^P* i104" •Pr°pter hæC duo forma sbstantialis, quæ prin E? ani n ? rei.ctaV°CatUr' a Princiui0 efficiente discrimitur, quia pnncipium efliciens largitur esse rei non ex eo aunrf a produc.t, atque esse eius non est idem ac esse rei productæ est etiam ipsius animæ ; I, q. LXXVI sæpe diximus, speciem, seu naturam cuiusque rei determinat. Atqui natura cuiusque rei ab eius operationibus dignoscitur. Ergo in composito substantiali, quod dicitur homo, forma ea esse debet, quæ illius operationibus respondet. Atqui operationes propriæ hominis sunt intellectivæ, quia per has a ceteris rebus discriminatur. Ergo anima intellectiva est propria hominis forma. Nonnulla circa eamdem theoriam adnotantur 21. Ad eius, quam exposuimus, theoriæ maiorem explanationem, hæc tria mente recolemus oportet: Horum primum est, animam rationalem non posse informare corpus, prout est rationalis, quia ipsa, prout est rationalis, naturam materiæ longe supergreditur. Hinc, cum dicitur animam rationalem esse formam substantialem corporis, hoc intelligendum est, secundum essentiam animæ intellectualis, non tamen secundum operationem intellectualem 2 , quapropter unio animæ ad corpus uon pertingit usque ad operationem intellectus 8 . 22. Alterum est, animam humanam, secus ac animam belluinam, ita informare corpus, ut per se, et sine corpore existere valeat, sive, ut Scholæ aiunt, esse formarr substantialem subsistentem . Et sane, si anima humana. secundum quidem suum esse, sed non secundum suam virtutem intelligendi est forma corporis, sequitur aliquas operationes ab ea exerceri sine organis corporeis 5. Atqui anima humana non posset ullas operationes sine organu corporeis exercere, si esse eius a corpore omnino penderet. Ergo anima humana ita informat corpus, ut per se; et sine corpore existere valeat. 23. Tertium est, quod anima, etsi sit forma corpons. tamen operationes intelligendi exercere potest. Secundum essentiam quidem suam [anima intellectiva) dat esse 1 I, q. et a. citt. c. „ Qq. dispp.&xm. De Anim.,a.7 ad 11. Cf Contr. Gent.,lib.IV,c.S& s Qq. dispp., De Fer., q. XIII, a. 4 c. . Quænam sit forma substantialis subsistens, exphcavimus n Cosmologia, c. V, a. 3, p. 137-138. s Quamvis esse animæ sit quodammodo corpons, non tamei corpus attingit ad esse animæ participandum secundum totam suan nobilitatem, et virtutem: et ideo est aliqua operatio animæ, m qm non communicat corpus ; Op. cit., De Anirn., a. 1 ad 18. GESm' • Secundum Potemiam vero proprias operationes ^fficil'; nam ipsa cum corpore ila coniungilur, ut per •at.onem vires eius superet, eiusque dominelur . Vicissim tsi anima natura sua sit intelligens, tamen ad opcra,V,es corporis concurrere potest. Etenim ipsa es? forma erleclior form.s sensitiva, e( vegetaliva. Atqui quæ! bet uTcontST/ formarum> uæ Psa inferio^es u„ se conhnet. Ergo an.ma humana, cum maleriam inforoat, e. largitur esse, quod corpori inanimato convenit Wetare, quo planla super corpus inanimatum exlolli tur Asentxre, quo brutum plantæ excellit; nihilque al u I ibi kopnum retinet, nisi vim intelligendi, quam cum mabria commun.care non potest . Itaque anima huma. a loæ seeundum essentiam suam est rationalis, ad oS lones corpor.s concurrit non quatenus est rational? sed "t C„eVlil|U'rn SCr. fTU,tateS Ve^tativas in ' conS '.inn ' ' • 0m'llenu"m est, animam producere one Uiones corpons, non prout sunt mere materiales et cororeæ, secl prout vilales, ac proinde aliquid simplex sunt. Abt. HI.-Argumenta, qaibus Scholasticorum theoria impugnatur, solvuntur L% ^bi'C- °Si anima ratinalis csset fbrma substaniJi.s corpons, ipsa cum corpore sese commisceret, ita ut 'ni eo exteuderelur, et divideretur. Atqui id, quod est 1 fni!,' .Ct d,visibilc> est materiale. Ergo Scholasticoim sententia animam humanam materialem facit. i I n,n7P.' \eg"""':> concminNe9consEt sanc il".',?.,• abadversar"s ob.icitur, quod nempe anima foret le nnn', V CUm .corPorc commiscerclur, iam ab Aquiicen !u T f0lt Quæ miscen'r> ait, oportel ad m IZ tt ? eSSe.; qux°d non onling'. "''! uis, quoWcr8 n °na eadem • At ex eo> 1uod ^ima i"for« corpus, ipsam cum corpore commisceri haud seuui Un> De PircreaL' a2 ad 10. ' hb. III Sent., Dist. I, a. 1, q. I ad arg. - 192 expostulat, ut ad coniunctionem cum corpore ordinem semper retineat, non vero ut sine actuali cum corpore coniunctione in suo esse perdurare nequeat l. IV.— Scotistaruni sentenlia expenditur 31. In superioribus articulis diximus animam humanam, cum materiam informat, utpote forma ceteris perfectior, quæ harum virtutes in se continet, ei largiri non solura esse vegetans et sentiens, sed etiam esse corporis'-; ac proinde informare materiam omni forma dcnudatam, ita ul ipsa sit illa forma, qua corpus in suo esse corporis constituitur 3; neque id animæ simplicitati obesse . Qua ir re silentio prætereunda non est sententia Scoti. Ipse enim, post Henr. Gandavensem, etsi animam esse formam qua corpus vivit, seu, ut aiunt, animatur, propugnaverit tamen, secus ac B. Albertus M., s. Thomas, et pleriquc Scholæ Doctores docuerunt, contendit agnoscendam præ terea esse in corpore « formam, qua corpus est corpus aliam ab illa, qua est animatum s. Hanc formam, qu et du cor^' RdP°nse « • P Bottalla, •in «I i ! / «l8.? qUæ adversus Tongiorgium disseruimus in Ne^fs^r^'^"^'' V°!HI' -ParS Prima' C' H ubl etiam solutas invenies obiectiones Henrici und,,mSIS: U' neCn°n ill0rum receutiuu> qui horum throriam unoum atomismi placita propugnant. ANTHROPOLOGIA corporis humani per se, et essentialiter. Id Leo X confirroavit in synodo Lateranensi, cum definivit, quod anima intellectiva « vere, per se, et essentialiter humanr corporis forma existat 2 . Secundum utriusque synodi den nitionem, Pius IX in suis ad Episcopum Coloniensen Lilteris questus est Giintherum, eiusque discipulos lædere in suis libris « catholieam sententiam ac doctrinarr de homine, qui corpore, et anima ita absolvatur, ut am nra eaque rationalis sit vera per se, atque immediata cor poris forma 3 .., 35 Iam hisce definitionibus, utr constat ex Eprstola, quan de mandato Pii Pp. IX D. Wladimirus Czacki, nunc S. RE Cardinalis, D. Eduardo Hautcoeur, Rectori Universitatn Cathol. Insulensis inscripsit 4, docetur unitas substantiafr humanæ naturæ, quæ duabus constat substantns partxali bus, corpore nempe, et anima rationali. Et hoc quidem a doctrinam theologicam spectat. Quod autem attinet ad con troversias, quæ non ita pridem ab aliquibus Philosophis rt suscitatæ sunt, scilicet circa principia constituentia corpc rum, unde unitas illa substantialis diversa ratrone ab ei explicalurs, ipsæ doctrinas mere philosophicas respiaum super quibus catholicæ Scholæ diversas sententias sequm tur ac sequi possunt; quoniam suprema Ecclesiæ auctorxto numquam pro altera iudicium tulit, quod alteram excludi ret. At vero, id non impedit, quominus philosophrca argi mentatione demonstrari possit, sententiam Thomrstarun quam nos amplexi sumus6, quoad unitatem substantralei humanæ naturæ, cum laudatis Romanorum Pontrhcui definitionrbus potius, quam alias, consentire; scilrcet, ut præfatam definitionem non nisi hoc sensu Doctois Scholarum semper acceperint6. 1 Vid. pp. citt. 2 Aliam formam diximus, non vero aliam nimam; nam de unite animæ in homine controversia inter Catholicos, quemadmodum Lapite IV ostendemus, cxistere haud potest. Cf Cosmol., c. I, a. 5, p. 101-102. Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 9 ad 11. ibid. ad 18. Hoc argumentum fuse evolvit Em. Card. Zighara, Op. cit., Pars explicav.t, quod hæc media natura suggerit animæ ndquid rerum fit in corpore, et in corpore exequitur ndquid amma ei præscribit, quin causas suarum opetionum cognoscat 4. l 44. Systema mediatoris plastici absurdum est Vrobatur.Si inter animam, et corpus natura media, iæ s.tutnusque parliceps, existeret, oporteret ipsam se simul corporearn, cognilione præditam, et cogitatio5 cxpertem, celer.sque oppositis proprietalibus pollen 1 Qq. dispp., De Ver., q. XXVI, a. 10 c. In Ioann. Evang. c. V, tract. XXIII, n. 5. " Saggio su' temperamenti, Bologna 1864. Bibliothbque choisie, t. II, p. 113 sqq. 202 tem, quibus anima, et corpus ab se discriminantur. Atqui notio huius naturæ est absurda. Ergo. 45.Præterea, hæc natura media officio administræ inter animam et corpus in homine ita fungi dicitur, ut conscientiam operationum suarum non habeat. Atqui natura, quæ se, suasque operationes non cognoscit, profecto non potest fungi officio administræ inter animam, et corpus in homine; nam haud possibile est aliquam naturam officio administræ fungi, nisi dominium in suas operationes habeat, alioquin ipsa, ut advertit s. Thomas1, non agit, sed potius agitur. Ergo naturam plasticam, quam Clericus effinxit, ex eo etiam absurdam esse patet, quod ipsa officiis fungi nequit, quæ in homine ei assignantur. 46. Obiic. Multæ operationes, e. g., respiratio, molus cordis, in homine conspiciuntur, quæ nec a corpore, neque ab anima repeti possunt. Ergo admittenda est in homine tertia natura, quæ sit illarum operationum principium. 47. Resp. Dist. ant., non possunt repeti a solo corpore, aut a sola anima, conc. ant., non possunt repeti ab anima simul, et a corpore, neg. ant. Neg. cons. Re quidem vera, corpus, uti iam ostendimns, esse suum ab anima accipit, unamque substantiam completam cum ipsa effieit, ac proinde anima cum corpore est unicum principium respirationis, motuum cordis, aliorumque, quibus corpus vegetat. Frustra Clericus contendit operationes respirandi, aliasque id genus non posse animæ adscribi, cum quod nihil convenientiæ inter ipsas, et intellectiones existit, tum quod anima nescit, quomodo agantur in corpore ea, quæ ipsa peragi in illo vult. Etenim, quod ad primum attinet, nihil vetat respirationem, aliasque einsmodi operationes, atque intellectiones, quamvis sint diversi generis, ab anima tamen perinde proficisci ; siquidem anima per alias facultates est principium intellectionum, et per alias facultatcs est principium yegetandi, et sentiendi. Alterum autem ex eo fit, quod alia est in anima facultas, qua illas operationes vult, alia autem, qua illas in corpore exequitur. i De unione Verbi Incarnati, a. 5 c. De systcmate causarura occasionalium 48. Malebranchius, uli antea diximus , ratus est Deum dumtaxat esse causam efficientem, atque cum corpora tum animas omni vi agendi destitui ; ex quo confecit Deum esse unicam, et immediatam causam omnium motuum, qui in corpore fiunt, omniumque operationum, quas anima exerit; atque consensum, quem experimur inter certos motus corporis, et certas operationes animæ, et vicissim, nonnisi a Deo esse repetendum. Itaque ipse statuit Deum ob suum generale decretum, quod totum mundi ordinem complectitur, ita motus corporis, actionesque animæ moderari, ut, quoties certi motus in corpore fiunt, sensationes ipsis consentaneas, et quoties certæ operationes in anima fiunt, motus ipsis consentaneos in corpore producat. Ex quo patescit nec ullos motus corpons esse veras causas actionum animæ, nec ullas actiones animæ esse veras causas motuum corporis, sed dumtaxat dici posse causas occasionales, quia nonnulli motus corporis Deo occasionem præbent producendi in anima actiones illis consentaneas, et vicissim 2. Hoc systema oczasionalismus, vel systema adsistentiæ dictum est, quia animam, et corpus vcluti causas dumtaxat occasionales ignoscit, Deumque animæ, et corpori conlinuo adsistentem ponit. Hanc theoriam, eodem fere ac Malebranchii tempore, Sylvanus Regius 3, et deinceps non pauci propurnarunt usque in hanc diem, in qua, uti ante vidimus 4, heonam caussarum occasionalium a nonnullis Philosophis )ræsertim in Gallia exsuscitata est. 50. Systema causarum occasionalium falso fundanento innilitur ; falsam philosophandi methodum sectatur ; mnem umonem mter animam, et corpus tollit; impias con'lusiones parxt. Probatur prima pars. Malebranchius, ceterique Occalonahstæ consensum inter certas operationes animæ, crtosque motus corpons omnibus obvium ab immediata ictione Dei repetunt, quia omnem vim activam rebus 1 Ontol., c. IX, a. 7, p. 71. 2 De inquirm V9r^,ib yI c 5 Cours entier de phil., M4t., par. 2, c. 1-5. 1 Ontol., loc. cit. creatis repugnare arbitrantur. Atqui, ut in Ontologia ! vidimus, nihil repugnat vim quamdam actuosam rebus creatis inesse, immo, si ea ipsis negetur, multa absurda inde profluunt. Ergo nulla, immo absurda est ratio, ob quam occasionalismus ab eius auctoribus excogitatus fuit. 51. Probatur altera pars. Occasionalistæ non inficiantur nobis videri animam, et corpus aliquid in sese invicem agere, sed causam huius phænomeni ex ipsa natura hominis non expostulant, sed ad Deum omnium rerum auctorem, et conservatorem, confugiunt. Atqui hoc, ut s. Thomas iamdiu observavit 2, indignum est viro philosopho ; Deus enim procul dubio est causa universalis omnium phænomenorum naturæ ; sed philosopho quærendæ sunt causæ phænomenorum particulares, seu proximæ, quia in harum cognitione, quemadmodum in Logica vidimus, scientia consistit. Occasionalismus igitur methodum philosophandi sectatur, quæ scientiam gignere non potest. 52. Probatur tertia pars. Secundum Occasionalistas anima cum corpore neque secundum esse, ita ut ex ipsis unica completa substantia exurgat, neque secundum operationem, ita ut anima, et corpus aliquid in sese inyicem agant, unitur. Ergo occasionalismus non modo unionem substantialem, quam ante demonstravimus, sed quamlibet unionem animæ cum corpore tollit. 53. Probatur quarta pars. Si anima non est cum corpore principium omnium operationum corporis, sed Deus est harum unica causa, certe non ei, sed Deo tribuenda sunt, quæ anima per corpus bene, aut male operari videtur. Item, si anima non est principium activum suarum cogitationum, sed has Deus occasione motuum corporeorum in ipsa producit, liquet cogitationes, quæcumque sint, sive bonæ, sive perversæ, neutiquam possc animæ imputari. Quocirca, posito occasionalismo, homini Loc. cit., p. 171-172; cf etiam Cosmol, c. III, a. 4, p. 122-123, ei c. VI, a. 3, p. lol sq. 2 Si quis, ait sanctus Doctor, quærenti, quare lignum est calefactum, respondet, quia Deus voluit, convenienter quidem respondet, si intendit quæstionem reducere in primam causam; inconvenienler vero, si intendit omnes alias eicludere causas ; In Ub. De Causis, lect. neque actiones interiores animi, neque exteriores corpons imputari queunt. Atqui hoc infinitæ perfectioni Dei maxime mdignum est, atque omncm moralitatem actio|num humanarum destruit. Ergo systema causarum occaswnahum lmpias conclusiones parit. 54. Obiic. 1° Anima nescit, quid sit, quo membra coripons moventur. Ergo ipsa non est causa motuum corporis. 5o. Resp. Neg. cons. Etenim anima motuum corporis causa est, quatenus eos præscribit, eosque per organa corpons exercet '. Quocirca ipsa cognoscere quidem de bet motus, quos producere vult, non vero modum, quo lorgana corporis illos exequuntur. oG. Obiic. 2° Nulla est connexio inter voliliones anifcmæ, et motus corporis. Ergo. 57. Resp. Neg. ant. Nam si anima, uti ostendimus, est !imul cum corpore principium omnium operationum, quas |in corpore conspicimus, maxima connexio inter volitiojfies, ahasque operationes proprias animæ, atque inter ouerationes corporis existere dicenda est 2. III. — Doctrina harmoniæ præstabilitæ confutatur 58. Leibnitius, cum, ut alibi diximus 3, possibilitatem >ciionis transeuntis, ac proinde actionis, qua anima, et cor>us m sese mvicem agunt, inficiatus sil, consensum inter jperationes animæ, et corporis ex eo repetendum esse do;'uit, quod Deus animam, et corpus in singulis hominibus ta constituit, ut, dum anima, et corpus nihil in sese mu|uo agunt, utriusque operationes mirifice sibi consentiant. lanc theonam systema harmoniæ præstabilitæ vocavit, ||uia lpsa harmoniam inter operationes animæ, motusque orporis a Deo præstabilitam cognoscit . Modum autem, ||uo in singulis hominibus hæc harmonia a Deo præstabiatur, ita exphcavit: Unaquælibet anima, prout schema, eu typus totius universi evolvitur b, continuatam seriem J Cf Dynam., c. VI, a. 3, p. 190 vol. I. Cf s. Thom., Qq. dispp., q. Un. De spir. creat., a. 3 ad 4. Alias mectiones, ci quibus Malebranchius Deum non possc vim actuosam uin rebus creatis communicare arguit, refutavimus in Onro/.,loc.cit Ontol., c. IX, a. 2, p. 63. Systeme nouveau de la nat. etc, § 14. Cf Ideal., perceptionum, appetitionumque in se ex vi sibi insita pro-1 ducit, adeo ut ratio posterioris perceptionis, et ratio poste-i rioris appetitionis in præcedenti perceptione, et appetitio- 1 ne contineatur; item, unumquodlibet corpus per se solum I ex legibus motus continuatam seriem mutationum in sel producit, ita ut ratio posterioris mutationis semper existal in præcedenti mutatione '. Quandoquidem autem infini-j tæ sunt animæ possibiles, infinitaque corpora possibilia/ i liquet infinitas quoque esse cum possibiles series perceptionum, tum possibiles series mutationum; ideoque, quæi cumque anima sumatur, semper inveniri aliquod corpus in quo series mutationum cum serie perceptionum illiu! animæ mirifice consentit. Quamobrem Deus harmonian inter operationes animæ, motusque corporis præstabilini dicendus est, quatenus cum anima coniungit illud corl pus, cuius mutationes curn perceptionihus illius animac adamussim, et constanter concordant 2. 59. Systema harmoniæ præstabilitæ falso funda mento superstruitur; effato rationis sufficientis, quod Leib nitius adeo inculcavit, manifeste adversatur; unitatem sub stantialem hominis, quam Leibnitius admittendam esse de crevit, tollit; impiis, absurdisque theoriis latissimam vian sternit. Probatur la pars. Leibnitius systema harmoniæ præ stabilitæ excogitavit ob illam rationem, quod substantia' nihil in sese invicem agere possunt. Atqui hoc pronun tiatum, quemadmodum ostendimus ', omnino falsum est Ergo. 60. Probatur2 pars. Perceptiones,appetitionesque, quai in anima sibi succedunt, sæpe secum pugnant. Atqui fier non potest, ut posterioris perceptionis, et appetitionis ra tio sufficiens in opposita præcedenti perceptione, et ap petitione existat. Ergo systema harmoniæ præstabilita effato illi rationis sufficientisy quod Leibnitius maximope re exaggerat, manifeste adversatur. 61. Probatur 3a pars. Leibnitius aperte asseruit, incul cavitque existere inter animam, et corpus veram unio Lettre d Mr Arnauld, § 107, et 108. Thdodic, par. I, § 62-67; par. II, § 188; par. III, § 291. 3 Ontol., loc. cit., et Cosmol., c. VI, a. 3, p. 152. nem, cx qua fit suppositum ', atque to ego in nobis unitatc gaudere vera, non collectiva, qualis ea est, quam horologium habet 2 . Iamvero unitas substantialis hominis m systemate harmoniæ præstabilitæ non modo non jadslruitur, sed manifeste tollitur. Etenim ipsa expostulat, ut unicum sit in homine esse animæ, et corporis. Atqui anima, et corpus secundum harmoniæ præstabilitæ placita, non solum non uniuntur secundum esse, sed ne secundum operari quidem, quia anima omnes suas affectiones experirelur, etiamsi nullum esset corpus, et vicissim. Ergo unitas substantialis hominis in systemale harmoniæ præslabilitæ non modo non adstruitur, sed etiam manifeste tollitur. Quin etiam in homine secundum placita harmoniæ præstabilitæ ne unitas quidem collectiva admittitur, qua horologium gaudet. Etenim unitas collectiva in horologio ex mulua partium in se actione constiluitur, ita ut, hac perturbata, horologium destruatur; at Leibnitius sua harmonia non solum animam, et corpus ab se secundum esse omnino separat, sed etiam nullam animæ in corpus, corporisque in animam actionem cognoscit. io^h P™batur ^a pars. Systema harmoniæ præstabilitæ ldeahsmo favet. Nam si corpora ad sensationes, quas anima in se experitur, nihil prorsus conferunt, pronum ent Idcalistis inferre nullam rationem esse, cur corpora existant, aut saltem nobis comperlum esse non posse, num re lpsa existant. 2° Libertatem voluntatis humanæ destruit. Etenim actiones, quas anima per se exercet, liberæ esse nequeunt, quia ipsæ hac lege in anima evolvunlur, ut posterior in præcedenti rationem sufficientem mi habeat, et ipsæ aliæ esse non pessunt, quam quæ motionibus corporis, quocum unitur, adamussim respon1ent. Neque ullæ motiones corporis liberæ dici possunt, jmppe quod omnes motus corporis non solum fiunt per ^es mechanicas, eoque nexu, ut posterior rationem suficientem sui in præcedenti habeat, sed etiam ab omni lctione, concursuque animæ adeo remoti sunt, ut, etiamsi mlla anima existat, eodem modo fierent, ac nunc fiunt. Thdod., Discours de la conformitd d la foi avec la raison, § 55, Eclairciss. du nouveau systdme. 3° Si illud systema admitteretur, nonnisi Deo cuncta peccata lam interna, quam externa tribuenda forent. Cuius rei hæc manifesta ratio est, quod omnes perceptiones, appetitionesque animæ sunt naturalis, necessariaque sequela evolutionis schematis, quod, secundum Leibnitium essentiam anima constituit, omnesque motiones corporis secundum leges mechanicas fiunt, quin anima quidquam ad illas conferat. Atqui Deus et unamquamque animami cum schemate creavit, quod necessario in ipsa evolviturJ et leges mechanicas statuit, secundum quas omnes motus j corporis fiunt. Ergo et quæcumque anima cogitat, acJ vult, et quæcumque corpus exequitur, Deo, secundum harmoniæ præstabilitæ placita, tribuenda sunt. Hinc, si| quid anima cogitat, ac vult, aut si quid per corpus, exequitur contra legem naturalem, aut positivam, omne id i Deo dumtaxat imputandum foret. Igitur systema harmo-l niæ præstabilitæ impiis, absurdisque theoriis latissimam viam sternit. IV.— Systetna physici influxus, seu causarum efficientium expenditur 63. Systema influxus physici, seu causarum efncientium i unionem anirnæ, et corporis ex mutua utriusque actione deriyat. En quomodo P. Makus illud exponat: Docenl nimirum eius [physici influxus) defensores, naturas has [animam et corpus) plurimum dissimiles ita sibi strictas esse, ac devinctas, ut altera in alteram vere, atque eflicienter influat, neque tamen ea actione ex una in alterarn quidquam transferri: sed, impressis in sensu motionibus, et nervorum ope ad cerebrum usque propagatis, mentem ad informandas rerum notiones determinari; et vicissim, suborta in animo voluntate membri cuiuspiam commovendi, nervos continuo impelli, motusque in eo membro voluntarios consequi . 64. Systema influxus physici, seu causarum efficientium est reiiciendum. Probatur. Secundum assertores physici influxus mutua 1 Compendiaria metaphysicæ Institutio, Psychol.. c. II, § 450. Hoc systema, quod iam Newtonus, Clarkeus, omnesque Angli barmoniæ præstabilitæ adversarii in primis adornarunt, post Makum Storchenavius, aliique e S. I. tuiti sunt. A actio animæ, et corporis repetenda est non ex eo, quod anima corpon esse, et operari largilur, sed ex eo, qubd mima, et corpus, dum distinctum esse habent, vim suam jperandi in sese invicem exercent; quapropter hæc actio jon consequitur unionem animæ, et corporis, sed notius Ham constituit. Atqui duarum substantiarum unio quac x eo dumtaxat exurgit, quod illæ vim agendi in sese nvicem exercent, est accidentalis, quia actio esse rei iam onstitutum sequitur, quidquid autem rei adiungitur, postuam esse eius constitutum est, accidens est C Ennf seundum assertores physici influxus unio substantialis in3r animam, et corpus adstrui non potest, ac proinde hoc fstema procul vero est. 65. Adhæc assertores physici influxus rationem, qua corus in animam agit, reddere haud possunt. Et sane, si adiittatur corpus unicam substantiam completam cum ani constituere, dicendum est corpus in animam agere on qua ratione est corpus, sed quatenus ab anima vitam! .virtutem agendi accipit, ita ut non tam corpus, quam nma per potentias, quarum organa sunt membra corpos, agat . E contrano, secundum assertores physici inixus, quoniam corpus non constituit cum anima unicam iDstantiam completam, ipsum in animam agere dicendum I, prout corpus cst. Atqui corpus, prout corpus est, non )test agere, nisi per contactum physicum, qui ab anima, læ immatenalis est, excipi non potest. Ergo in systeate phys.ci influxus actio corporis in animam explicari V. Mutua animæ, corporisque in sese actio secundum Scholasticos explicatur 66. Si theoria aristotelico-scholastica de unione animæ corporis admittatur, nullo negotio intelligere licet muam ammæ, corporisque in sese actionem ex eo esse relenciam, quod anima se ad corpus, velut forma ad mariam, habet. Quod explanatur scquenti ^rop. Si anima est principium formale corporis,necesse est, [ /n lib. II Sent., Dist. XXVI, q. I, a. 2 sol. Anuna, et corpus conveniunt in unam personam, et in unam 21 / Ct liC0,didtur una actio humana ; De unione Verbi '(iinati, a. 5 ad 11. Philos. Christ. Compend. II.? j£ ut anima aliquid agat in corpus, motusque corporis in ani\ mam redundent. Probatur. Quandoquidem anima est forma substantialis corporis, ideo unum est esse utriusque, quia forma, ut sæ | pe diximus, est actus rei, seu id, quod dat esse rei . Atquij operari, ut Scholæ effatum est, sequitur esse. Ergo, quoniam unum est esse commune animæ, et corporis, inde necessario efficitur, ut anima, et corpus in sese invicem effluant, atque ex suis operationibus sese invicem immuj tent. Præterea, cum anima sit forma substantialis corpoj ris, ipsa debet esse intrinsecum principium, a quo cor pus virtutem operandi accipit, ac proinde simul cum cor I pore subiectum potentiarum, propter quas corpus opera tur 2. Atqui si anima est principium, a quo corpus vir i tutem operandi accipii; et non cornus tantum, sed totuni coniunctum, scilicet corpus cum anima, a qua constitui tur, est subiectum potentiarum, propter quas corpus ope ratur, necesse est non modo ut anima membra corpori: ad operandum movere possit, sed etiam operationes corj poris in animam quodammodo redundent. Ergo, admiss; theoria, quam Scholastici de principiis constitutivis homi nis tradidere, admittendum quoque est et animam in cor pus, et corpus in animam aliquid agere posse. Deniqu ob eamdem rationem, quod nempe anima est forma sub stantialis corporis, consequitur in una essentia animæ : tamquam in radice, facultates tum superiores, tum infei riores colligari 3. Atqui mutua facultatum colligatio in un radice expostulat, ut earum actiones sint mutuæ. Ergo 4 Necesse est, si anima est forma corporis, quod animæ, n est,mo pperæ pretium esse arbitramur rem tanU wi^declarare, firmiusque stabilire, quia æstio de pnncipio vitali in homine magna contentione ter recentes agitatur. b w"lc"one 'D' [.— Refulalur organicismus,S"fil . ^ T mechan.ca Cartesii, qui quidquid in corire fit, secundum leges motus, seu mechanicas in eo fieri rd.cus contendit, eorumque, qui hodie in Anglia e •Hia, maximeque in Germania ad leges mechanicas,'ve yires chymicas in explicanda vita corporis confugiunt «il h,c dicimus. Nam, quoniam leges mechanicæ et -es chvmicæ, uli vidimus, non mod^o brulorum, sed em infimi genens viventium, nempe plantarum onera;nes elbcere nequcunt «, liquido patet ipsas eo S icerc posse opcrationes vitales corpVis hu^mani quæ T un longe exqu.s.t.ores. Itaquc, hac sentenlia præterssa, systema, quod organkismus vocalur, in primis exadcndum nobis cst. t ""Jis ex >9. Defensores organicismi fatentur non posse sola phya, aut cbymica expl.car. omnia phænomena vitæ, quac eUtu et c ZT' V0""Ua"f,nlensum qnitnr passio in sensuali sa ;,„'," '"T con'e'"P^"one retrahuntur, vel impediuntur edund"'' 1 ' JT aCUbUS; " " COnVerSO ei viribus 'nferioribus Zu,,. suPer'orssi°ncm afficitur, •>•, De Ver., q. XXVI, a. 10 c. Cf Cosmol., c. IV, a. 1, p. 126-128, ct c. V, a. 1, p. 130 et 131. in corpore conspiciuntur, ac proinde admittunt proprietates vitales in corpore a physicis et chymicis diversas; sed cum pro certo habeant nulium phænomenum vitæ posse ab anima repeti, tuentur harum proprietatum vitalium principium, et subiectum esse ipsam materiam corporis. j Quare, secundum ipsos, principium vitale non distinguitur ab ipsa materia organorum ', sed est quædam vis insita, propriaque materiæ, et mera eius affectio 2. Hoc systema a Sociis Academiæ Parisiensis, quibus Bordeus præcessit, hodie propugnatur. Illud inter Bordeum, atque hodiernos organicistas Academiæ Parisiensis interest, j quod ille cuique organo corporis propriam vitam tnbuit s, hi vero, ut unitatem corporis, viventis sartam, tectamque faciant, unicum esse principium vitale matenæ organorum insitum pugnant. 70. la. Principium, ex quo actiones vitales promanant, est distinctum a materia corporis. Probatur. 1° Corpus humanum, perinde ac quodhbet aliud corpus, non posset ex quibusdam molecuhs, veluti partibus, constitui, nisi sit aliquod principium, quo ipsa£ congregantur, atque ad unitatem substantiæ reducuntur. alioquin corpus non esset unum per se, quale reipsa est, sed unum per accidens. Hoc præmisso, en argumentum: Illud principium, ex quo corpus constituitur, seu ex quc moleculæ in unitatem corporis coalescunt, a materia ipsius corporis distinguitur; quippe quod ipsum efficit, u moleculæ, quæ potentia corpus sunt, actu corpus fiant; asUrenS' 6 la W6> 6t de V itltelli9ence, p. I, sect. I, c. 5, irisf1862.iIlier' DU prinCl'pe Vitale' et de '• pensante, c. 3, 3 Bordeum secutus cst Fouquet, Discours surla clinique, Paris. in quolibet corpore animato inesse non solum vitam to ti corpori communem, sed etiam tot speciales vitas, quot sunt organa corporis. 1° Operationum principia, quæ ad unicum principium, tamquam sui subiectum, non redu cuntur, diversa operationum subiecta expostulant ; nam cuiuslibet generis operationum aliquod subiectum esse de bet. Quare, si tot principia vitalia in corpore animato e xisterent, quot sunt organa corporis, tot distincta, diver saque subiecta vitæ existere quoque in ipso deberent, quot sunt organa corporis; ita ut quodlibet organum es set subiectum alicuius specialis generis vitæ. Atqui quis quis noslrum experitur unicum esse in se subiectum di versarum operationum, quæ per diversa organa exercen tur. Quis enim non videt unum, idemque esse in se ipsc subiectum, quod quinque species diversas sensationum ir, se excipit, earumque differentias sentit, quod imagiua-, tur, quod corpus movet, quod, ne plura dicamus, respi rat, alimenta digerit, aliaque opera vitæ exercet? f Fal sum igitur est tot esse in corpore nostro principia opera tionum vilalium, quot sunt organa eiusdem corporis J 2° Inter plura principia, quorum unumquodque pro prias operationes habet, in iisque exerendis ab alio prin cipio non pendet, non alia unio, quam accidentalis, ess potest. Quare, si singula organa non tantum exerceren quasdam speciales functiones eiusdem principii vitalis quo ipsa informantur, sed unumquodque ipsorum pro prium principium vitæ haberet, corpus, quod ex ipsi componitur, esset totum per accidens, non vero per se Atqui, secundum omnes et philosophos, et physiologos, e iusmodi consensus, sive harmonia inter cuncta corpori organa existit, ut ex ipsis corpus unum totum per se, e quodammodo unum organum efficiatur. Ergo pro cert Cf s. Aug., Conf., lib. X, c. 7, n. 11. 2 S. Thomas hoc argumentum ex natura zoophytorum perbellei lustravit. Constat enim inter omnes, cum zoophytum in partes div ditur, quamlibet partem diversas exercere operationes animæ, se principii sentientis, et vegetantis, quo corpus zoophyti animatur. A qui hoc evenire non posset, si quodlibet organum animalis propric operationes per principium vitale diversum a principiis vitalibi reliquorum organorum exerceret. Ergo in corpore animato unui principium vitale cunctis organis commune, non vero diversa pi diversis organis admittenda sunt. Cf I, q. LXXVI, a. 3 c. babendum cst singula organa corporis non gaudere proprio pnncipio vitæ, sed dumtaxat exercere speciales fun:tiones umus eiusdemque principii vitalis, quod totum corpus mformat. Vitalismu3 irapugaatur, siraulqje animismus asseritur 72. Postquam vidimus vitam corporis non esse repetenlam a legibus mechanicis, et cbymicis, sed a quodam prin•ipio actuoso speciali, quod vitale dicitur; atque hoc prin:ipium vitale non esse vim insitam, propriamque materiæ, 5t meram eius aflectionem, sed esse principium, quod ab >rganorum materia distinguitur; inquirere debemus, utrum stud principium vitale distinctum a materia organorum sit psa anima rationalis, an tertium principium, a corpore, )ennde ac ab anima rationali, diversum. 73. Iam inter Philosophos antiquos disputatum est, urum in homine sit unica anima, (qua ipse intelligit, senit, et vegetat, an duæ, quarum una intelligit, altera auem sentit, et vegetat, an tres, quarum una intelligit, alera sentit, tertia denique vegetat. In philosophia recenti thalius acriter vehementerque reprehendit diversas eoum theonas, qui, præter animam intelligentem, alias T ^m?/1!?1^ et seniientem n homine posuerunt2. Sæulus XVIII Buffonus, Gassendi 3 vestigiis insistens, ex puna, quæ mter sensum, et rationem existit, unicum utriusue pnncip.um, et subiectum esse non posse contendit, t ideo in unoquoque individuo humano veluti duplicem ominem agnoscendum esse decrevit . At, exeunte sæcu t Bordeus etiam in eo erravit, quod unumquodque principium itæ sive unumquodque corporis organum propria sensibilitate gauere decrevit. Hunc errorem iam s. Augustinus reprobavit, qui aif Vun sent.endi non habet vita quælibet (De Gen. ad litt. Lib. V,''' c' V n-/4) Sane non omnes operationes animalis, ut ^Thonias advert.t salvantur in qualibet parte eius, maiime in nimal.bus perfect.s (Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 10 ad 7) uare, ets. quidquid est sensibile, sit vitale, tamen vera non est ropos.t.o conversa, quidquid est vitale, est sensibile. edJaZta TdiclZra^PhyS'> paSsim; P^ænesii ad aliena a re edica arcendum, § 39; Disquis. de mechan., et organ. etc, § 69 sqq. 3 Physic, sect. III, Membr. poster., lib. III c 4 Discours sur la nature des animaux. Hominem duplicem Buf A lo XVIII, et ineunte sæculo XIX, controversia de uni tate principii in homine vehementer exarsit, atque in u tramque partem maximo animorum æstu inter Philoso phos, Medicos, ipsosque Theologos adhuc agitatur. Omnet ii, qui cum Aristotele, Ecclesiæ Scriptoribus, Scholasti cis !, et Sthalio tuentur animam rationalem esse princi pium omnium phænomenorum vitæ, ita ut nullum aliuc principium vitæ, præter ipsam, in homine sit agnoscen du m, Animistæ vocantur. li autem, qui duce Barthezio sentiunt, præter animam rationalem, et corpus, esse ii homine principium vitæ ab ipsis distinctum, quod es omnium phænomenorum vitalium corporis principium vocantur Vitalistæ. 74. Una in homine est animd, nempe rationalis quæ est principium cunctarum eius operationum. Prohatur. 1° Ab eodem, ut verba s. Thomæ usurpemus res habet, quod sit ensy et quod sit una, nam ens, et unun convertuntur 3. Hinc, cum quælibet res per formam ha' beat, quod sit ens, per formam quoque habet, quod si una. Itaque res non potest esse per se, seu simplicita una, nisi per unam formam ; ac proinde si in homim non esset unum principium formale, quod intelligit, sen tit, et vegetat, sed vel tria, nempe intellectivum, sensiti vum, et vegetativum, vel duo, ut ii volunt, qui vim sen tiendi principio intellectivo, aut vegetativo adscribunt homo non simpliciter unus, sed multiplex esset. Atqu quilibet homo est per se unus . Ergo unum debet esse ii homine principium formale, proindeque una anima, sei unum principium vitæ b. foni non sine aliqua laude Condillachus ( Traitt des animaux part. I, c. 3) confutavit. Ab iis excipiendus est Guil. Ockamus, qui, sicut multa alia ita hoc quoque philosophiæ Scholasticæ caput impugnavit, duaJ que in homine animas admisit. Cf Quodlib. II, q. 10, et 11. 2 Nouveaux tUmens de la science de Vhomme, 2e ed. Paris 1806 3 Cf OntoL, c. III, a. i, p. 18. 4 Id omnes Vitalistæ, si fortasse perpaucos exceperis, saltem verb fatentur. Nec aliter sentire illi dicendi sunt, qui hominem cum Bui fono duplicant; hi enim unitatem hominis non negant, sed durata xat duplex esse in eo principium operationum sibi volunt. s I, q. LXXVI, a. 3 c. Ex quo vides hominem, si essent in e plures animæ, non unum vivens, sed coacervationem viventium ft 2° Quæ attribuuntur alicui eidem secundum diversas formas, prædicantur de se invicem per accidens . E. g., esse musicum, et esse album, quæ sunt diversæ formæ in Socrate, de se nonnisi per accidens possunt invicem prædicari; quia quandoque re ipsa evenit, ut ille, qui est musicus, sit etiam albus, et ille, qui est albus, sit etiam musicus ; at simpliciter, seu per se non potest unum de altero prædicari, quia essentia, sive, ut aiunt, notio unius alia est, ac notio alterius. Quapropter, si esse vivens^ animal, homo, tamquam diversæ formæ cuilibet bomini inessent, esse vivens in homine non posset prædi:ari per se de animali, nec animal posset prædicari per le dc homine. Atqui consequens cst absurdum; quia ho110, secundum quod est homo, est animal, et secundum juod est animal, est vivum . Ergo ab eodem principio iliquid est animal, homo et vivum 2 . 3° Anima rationalis, ut diximus, est in homine huiusnodi forma, ut perfectiones ceterarum rerum mundi adpeclabilis adunatas in uno principio contineat, ac proinle ipsa sola per se præslat ea omnia, quæ tum forma prporis inanimati, tum animæ vegetabilis, et belluina iræstant 3. Ergo unica est in homine anima, sive unicum •rincipium intelligendi, sentiendi, ac vegetandi. Ad hoc llustrandum excmpla numerorum, et figurarum optimo onsilio afferuntur 4. Etenim numeri variantur per addi }. Neque dicas cum Jouffroyo plures animas, quippe quæ ab se inicem pendent, inter se consociari, atque inde unitatem hominis efci. Nam consociatio principiorum substantialium, quocumque modo en dicatur, hominem per se, et simpliciter unum efficere nequit. Et ine, consociatio plurium principiorum substantialium, seu formaim, non aliam, quam ordinis unitatem, producit, quia plura prinpia substantialia non aliter inter se consociari possunt, quam quod Qum habet ordinem ad alterum. Atqui unitas ordinis, ut s. Thoas scite advertit, est minima unitatum (Contr. Gent., lib. H, c. 58, . 2). Ergo si plures animæ in homine esse dicantur, unitas hoinis ex illarum consociatione ellici nequit. Contr. Gent., ibid., n. 1.-2 ] q. LXXV, a. 3 c. ' Cf p. 192-193, Cf s. Thom., Qq. dispp.,q. un. De Sp. cr.,a. 3 c. Aliud argumenim s{inctus Doctor conficit ex eo, quod facultates hominis in suis :tioml)usimpedimento sunt, ita ut quo magis una intcnditur, altera mittatur, id quod explicari non posset, nisi dicatur unam esse aniam,quæ sitillarum facultatum principium; Contr. Gent., ibid.,n.7. tionem, aut subtractionem unitatis, ita quidem, ut numerus superior numerum inferiorem contineat. Diversæ quoque species figurarum ita inter se comparantur, ut una alteram contineat, e. g., pentagonum continet tetragonum, et tetragonum trigonum. Iam sicut numerus superior, e. g. denarius, non per alium numerum est novenarius, auli octavus, et per alium denarius; atque pentagonus non pei aliam figuram est tetragonus, per aliam trigonus, et pei aliam pentagonus; ita homo non habet per aliam animaur esse rationale, per aliam esse sensitivum, per aliam esse vegetativum, sed his omnibus per unicam animam gaudet. Neque dicas operationes vegetativas, sensitivas, et ifl tellectivas, quippe quæ ab se natura differunt, ab una, eademque anima produci non posse. Nam anima humana a causis naturalibus in eo potissimum discriminatur, quod istæ, cum unica vi operandi polleant, nonnisi eiusderc naturæ effectus producere possunt; illa autem, cum habeai plures facultates, quæ sunt principia proxima operationum, diversos effectus per eas producere potest. 4° Accedit communis hominum consensio. Sane nos au dimus quemlibet e plebe dicentem non solum: Ego intel ligo, sed etiam, Ego sentio ; et non solum, Ego intelligo et sentio, sed etiam, Ego nulrior, Ego augesco, Ego prolem generOj necnon, Ego deambulo l. Atqui hæ, aliæquc communes locutiones, quæ communis modi cogitand signa sunt, persuasionem hominum vel plebeiorum dt unitate principii vitalis denotant; nam si aliud esset prin cipium substantiale, quod intelligit, aliud vero, quoc sentit, et vegetat, unumquodque illorum principiorun substantialium operationes proprias, alterique haud com munes haberet, proindeque non possent eidem subiectc omnes illæ operationes adscribi. Ergo ex communi homr num persuasione confirmatur unum esse principium substantiale, quod intelligit, vult, sentit, de loco in locun se movet, operationesque vegetandi exercet. 5° Denique si principium vitale, præter animam rationalem, in homine admilteretur, ipsum aut materiale, aul immateriale esse deberet. Atqui neutrius generis esse potest. Nam si materiale esse dicitur 2, illud absurdum con * Cf Gerdy, Physiologie des sensations, et de V intelligence, p. 8 Paris 1846. 2 Ita sentiuDt Gassendius, Buffoous, et Martinus. ;equitur, quod nempe materia, cum sit vilæ expers, viilam corpori ln homine largiatur. Sin immateriale ', illud ijuod etiam ialsum est, consequitur, nempe principium /itale, dissoluto corpore, manere, ipsumque non esse corfuptioni obnoxium. Etenim, secundum Vitalistas, principium vitale est diversum a principio, quo corpus homiiis, vel cuiuslibetanimahs in specie corporis constituitur. |rgo corpus hominis, vel cuiuscumque animalis posset Iissolvi, qum pnncipium vitale dissolvatur ; immo non >osset pnncipium vitale cum dissolutione corporis dissolvi, luia esse unius ab esse alterius non pendet, atque illud >perationes habet, quæ huic, prout corpus est, non coneniunt. 75. Illud autem omittendum non est, Philosophum Chritianum dubitare non posse, quin anima rationalis sit uni:um pnncipium omnmm operationum hominis. Nam in )nmis, hæc theoria est merum corollarium illius doctrilæ, qua traditur, animam rationalem esse formam subtantialem corporis; siquidem, cum forma sit in qualibet •e non modo pnncipium rol esse, sed etiam 7oz> operari, dem est dicere, Antma rationalis est forma substantialis orporis, ac Anima rationalis est principium cunctarum oyatxonum corporis. Insuper, Ecclesia in Concilio Constaninopohlano IV duas animas in homine ponentes anatheoate confec.t 2; atque Pius Pp. IX ipsam animam ratiolalem esse pnncipium operationum vegetativarum adverus 15altzerum aperte declaravit 3. Pro immaterialitate principii vitalis stant Arhens, Ubaghs, Ma alhæns, alnque non pauci. ° ' J Veteri et novo Testamento unam animam, rationalem, et intel ctivam, habere hominem docente, et omnibus deiloquiis Patribns et agistns EccJesiæ eamdem opinionem asseverantibus, in tantum im etat.s qu,dam malorum inventionibus dantes operam devenerunt, t duas eum habere ammas impudenter dogmatizare, et quibusdam rat.onalibus conatibus per sapientiam, quæ stulta facta est, pro r lain hæres.m confirmare prætendant. Itaque hæc sancta et uni ersai.s Synodus, veluti quoddam pessimum zizanium, nunc germi anten, nequam opinioncm evelJere fcstinans. . ., talis imp"etatis ventores et patratores, et his similia sentientes magna voce ana lematizat ; Act. VIII, can. II. G ' Nototum præterea est, inquit Summus Pontifex, Baltzerum in nrnnl0 1,.fc,,0.tu!n10mncm controversiam ad hoc revocasset, sitne Prpor, vitæ pnncipium proprium ab anima rationali re ipsa discre Vitalistarum argumenta refutantur 76. Obiic. 1° Nihil sibi polest adversari. Atqui in homine appetitus rationalis curii appetitu sensitivo pugnat. Ergo in homine non est admittendum unum principiucc operationum, sed duplex, sive, ut Buffonus ait, duplea homo. 77. Resp. Dist. mai. Nihil sibi adversari potest secundum idem, conc. mai., secundum diversa, neg. mai., sul eadem dist. conc, et neg. min. Neg. cons. Sane, primo pugna, quæ inter actus appetitus sensitivi et intellectiv in homine quandoque existit, animismo non opponitur Etenim opposita, s. Thomas ait, prædicari de eoden secundum idem est impossibile, sed secundum diversj. nihil prohibet ; quippe quod ratio veræ oppositionis ut sæpe diximus, expostulat ut non solum idem de eo dem, sed etiam secundum idem prædicetur. Atqui actu appetitus rationalis, et actus appetitus sensitivi sibi noi opponuntur secundum idem, sed secundum diversa, nempt secundum diversos modos, quibus obiectum apprehendi tur ; siquidem experientia compertum cuique est actu appetitus sensitivi cum actibus appetitus rationalis pu gnare, quoties aut sensus apprehendit velut delectabile jl lud, quod ratio vetat, vel apprehendit velut triste illud quod ratio præcipit. Nihil igitur vetat, quominus appe titus sensitivus, et rationalis eidem subiecto inhæreant eorumque actus eidem subiecto, nempe animæ, tribuan tur. Accedit quod hæc ipsa oppositio, quam inter actu appetilus sensitivi, et actus appetitus rationalis exister diximus, nonnisi accidentalis est; nam ipsa ex eo oritur tum, eo temeritatis progressum esse, ut oppositam sententiam e appellaret hæreticam et pro tali habendam esse multis verbis ar gueret. Quod quidem non possumus non vehementer improbare considerantes, hanc sententiam, quæ unum in homine ponit vita principium, animam scilicet rationalem, a qua corpus quoque et mo' tum et vitam omnem et sensum accipiat, in Dei Ecclesia esse com munissimam, atque Doctoribus plerisque, et probatissimis quidei maxime, cum Ecclesiæ dogmate ita videri coniunctam, ut huiu sit legitima solaque vera interpretatio, nec proinde sine errore i fide possit negari . Videsis Ephem. La Scienza e La Fede, vol. XI. p. 378 sq; nec non voll. XXXIII, p. 186 sqq, 284 sqq, 399; XXXIV 263 sqq, Napoli 1857, 1860. III, q. XVI, a. 4 ad 1. uod interdum actus appetitus sensitivi sunt adeo vehelientes, ut rationem ad se trahere conentur '. At ipsi naira sua ad actus appetitus rationalis ordinem habent, ac 'roinde non solum rationi subduntur, sed etiam libertais voluntatis quodammodo participes sunt2. I 78. Secundo, pugna inter actus appetitus sensitivi, atue actus appetitus rationalis animismo favet. Revera, um appetitus sensitivus in homine contra rationem inurgit, homo sive secundum ipsum, sive contra ipsum a!at, unum actum humanum exerit, qui principium ha[et in ipso appetitu, et terminum in ratione 3 ; isque 'ctus dicitur vitiosus, si fit contra rationem, honestus, l fit secundum rationem. Atqui non posset unus actus umanus ex utroque appetitu exurgere, nisi unicum esset triusque subiectum ; quippe quod si aliud esset subrctum appetitus sensitivi, aliud subicctum appetitus raonalis, unus appetitus posset quidem in alterum agere, ;d ambo appetitus unum actum exerere non possent. Ergo ugna, quæ inter actus utriusque appetitus in homine )nspicitur, unitatem principii vitalis in homine arguit; ntum abest, ut ipsi adversetur. 79. Obiic. 2° Homo potest usu intelligentiæ carere, quin tam amittat. Atqui id demonstrat aliud in homine esse rincipium intelligentiæ, aliud principium vitæ. Ergo. 80. Resp. Conc. mai.; neg. min. Neg. cons. Re quidem ^ra, homo vivit, quamdiu anima cum corpore coniunitur, quia, uti ostensum est, anima ex eo, quod corpus itbrmat, vitam ipsi largitur. Atqui anima, aiente Aquiate, non unitur corpori ut forma mediantibus suis potenis, sed per essentiam suam . Ergo nihil vetat, quomias anima cum corpore unialur, atque homo ob hanc u onem vivat, quin usum alicuius suæ facultatis habeat5. Dicendum, quod potentiæ animæ non se habcnt con irtibiliter cum essentia: quamvis enim nulla potentia 4 Cf Dynam., c. V, a. 2, p. 165-166, vol. I. Cf ibid. 3 l 2æ, q. LIX, a. 2 c. Qq. dispp., De Ver., q. XIII, a. 4 c. J Alicuius facultatis, inquimus, non vero omnium, quia, cum vi'Otia non sint, nisi quæ se agunt ad operationem, homo, quamdiu vivit, usu omnium suarum facultatum irere nequit. animæ possit esse sine essentia, tamen essentia animæ potest esse sine quibusdam potentiis, puta sine visu, et auditu, propter corruptionem organorum, quorum huiusmodi potentiæ proprie sunt actus . Quomodo autem possit homo usu intelligentiæ carere, quin vitam amittat, facile explicatur. Gerte, homo usum intelligentiæ amittere potest; nam, cum intellectus sine phantasmatis in hac vita nihil intelligere possit, imaginatione, aliisque facultatibus, quæ intelligentiæ inserviunt, turbatis, usus intelligentiæ, vel minuitur, vel omnino cessat2. At, cessante usu intelligentiæ, non idcirco cessat vita, quia cessatio intelligentiæ secum non fert cessationem facultatum vegetandi, per quas vita animalis existit. Et sane, perturbato, vel prorsus cessante usu alicuius facultatis, non aliæ facultates inde perturbantur, aut cessant, quam quæ sine illa actiones suas exerere nequeunt. Atqui facultates vegetandi, quæ ad vitam animalis pertinent, sine usu facultatis intelligendi operationes suas exerere possunt. Ergo, cessante usu intelligentiæ, necesse non est, ut vita quoque cesset. 81. Obiic 3° Notum omnibus est in cadavere animalis. si qua scintilla electrica extremas partes nervorum percellit, motus contractilitatis in musculis produci ; ac in capitibus recisis, vel membris amputatis motus contractilitatis aliquandiu perdurare. Atqui huiusmodi motus in cadavere, et in membris corporis amputatis evenire non possent, si anima esset principium vitæ corporis; quippe quod illi motus sunt vitales: in membris autem amputatis, et in cadavere anima non est. Ergo anima non esl principium vitæ corporis. 82. Resp. Conc. mai.; neg. min. Neg. cons. Falsum esl motus contractilitatis, qui in cadavere, et in membris corporis recisis, aut amputatis observantur, esse actus vitales. Primo, nihil vetat, quin aliquod principium actuosum physicum, aut chymicum in musculis corporis nonnullos motus producat Illis similes, quos, dum animal vivit, anima in ipsis producit; propterea quod organa in cadavere non corrumpuntur illico, sed integra aliquandiu perdurant. Verum illi motus non sunt actus vitæ, sed operationee i Qq. dispp., De Virtut., q. V, a. 2 ad 17. 2 Cf s. Thom., Contr. Gent. ocre physicæ, quia non proficiscuntur a principio ipsi adaveri insito, sed in cadavere a principio, quod positum xtra ipsum est, excitantur. Secundo, motus contractiliatis, qui in membris corporis recisis, aut in cadavere nimalis yiolenta, subitaque morte perculsi observantur, on ab alia causa repetendi sunt, nisi ab actione, quam irincipium vitac ante mortem animalis in musculis exeuit. Nam, quoties animal morte violenta afficitur, aut liquo membro per violentiam privatur, necesse est in adavere, aut in membro reciso motus, quos anima iam i musculis produxerat, non illico cessare, perinde ac horda pollice icta, digito amoto, non continuo vibrare esistit. Quapropter ne hi quidem motus contractilitatis unt veri actus vitæ. CAPVT V. De sede animæ I. — Philosophorurn diversæ opiniones recensentur 83. Mirum quot circa sedem animæ veleres Philosophi rotulerint sententias 1. Ut præcipuas innuamus, Plato nimæ sedem in capite locavit. Aristoteles, cum animam >rmam substantialem corporis esse docuerit, eam singus partibus arcto nexu coniunxit. Sloici animam rationam in corde præcipuum locum obtinere, alque inde per ;Iiquas corporis partes se protendere opinati sunt 2. De Cf Plut., De plac. PhiL, lib. IV, c. 5. 2 Hic abs re non erit adnotare testimoniis ss. Scripturarum, et Paom cos maxime abuti, qui sententiam Ghristianorum huic stoicæ millimam probant. Nam aliquam affinitatem inter hanc de sede aniæ opinionem, et illa verba sive quæ leguntur ad Rom., c. X, v. 10, •rde creditur ad iustitiam, sive quæ Act., c. I, v. 24, et c. XV, v. 8, ; Deo cordium scrutatore, et quæ alibi similia sunt, nemo umlam Scripturarum interpres vidit, nec videre poterat; quoniam lec, aliaque ad internos animi sensus, afFectionesque significanis dicta fuisse cuique perlegenti faciliter occurrit. Item, ss. Pæs, si cor aliquando veluti animi sedem constituunt, id docuent, ut cor principium alFectuum esse innuerent, atque Platoni obam irent, qui omnes animi affectus a cerebro oriri senserat. Satis t verba profcrre, quæ s. Hieronymus adhibet, nempe: Est prinpale non secundum Platonera in cercbro, sed iuxta Christum in •rde ; Comm. in Ev. Matth., lib. II, c. 15. nique nemo est, qui negat Epicurum animam posuisse ii pectore, seu, ut Tertullianus inquit, in tota lorica pectoris1 84. Quod spectat ad Ecclesiæ Patres, ferme omnes A ristotelem hac in re sequuntur. Audiatur præ ceteris s. Au gustinus. Anima, inquit, non modo universæ moli cor poris sui, sed etiam unicuique particulæ illius tota simu adest2 . Hanc s. Augustini, aliorumque Patrum senten tiam Doctores Scholastici pro virili parte defenderunt. Si quidem cum anima iuxta sapientes illos forma substan tialis corporis sit, nec nisi una forma substantialis in cor pore uno esse queat, profecto illam in toto corpore, e in singulis eius partibus esse necessario consequitur. Quo niam vero anima una est essentia, multiplex virtute, Scho lastici illam in toto corpore, et in singulis eius partibu reperiri totalitate essentiæ, non totalitate virtutis conten dunt; nam anima in singulis corporis partibus non eas dem operationes peragit, sed in aliquibus vegetat, senti in aliis. 85. Quod si hæc theoria de sede animæ alteram dit, ac proinde ita immediale forma subslantialis cum mæria coniungitur, ut nihil magis . Ergo, si anima est clus tolius corporis, et non unius partis tantum, ipsa imoediate in toto corpore, et non in aliqua eius parte tanum esse debet. Ex quo argumento illud consequitur, quod i anima in una parte corporis ponerelur, non esset actus olius corporis organici, sed unius organi tantum, puta ordis, aut alicuius alterius, et reliquæ partes essent per[ectæ per alias formas 5; unde una anima in uno corpore on esset. 89. Probatur altera pars. 1° Principium illud, quod percit totum, et non partes, forma accidentalis esl, uti se es habet in forma domus, quæ est forma tolius, et non lngularum parlium. Atqui anima est corporis forma non ccidentalis, sed substantialis. Ergo (( sic anima est forna totius corporis, quod est eliam forma singularum par Antropol. in serv. della scienza morale, lib. II c. 7 a. 1 S S oroll. II. "> 1 Anirna, inquit s. Augustinus, totum corpus nostrum anirnat, t vivificat ; De agone christiano, c. XX, n. 22. 5 Cont. Gent., lib. II, c. 72. - Cf Cosmol., c. I, a. 5, p. 104. Qq. dispp., q. un., De Anim., a. 10 c. Philos. Curist. Compend. II." 15 a tium, ac proinde singulis partibus corporis adesse debet f 2° lioc argamentum ex eo amplius declaratur, quod si gulæ partes corporis ab anima speciem sortiuntur, hum næque appellantur, ita ut anima sit actus singularum pa tium corporis. Atqui actus, seu forma est in eo, cuius c actus. Ergo anima in qualibet corporis parle est 2. Exi de etiam intelligitur ab iis philosophis, qui animam in c pite, vel corde collocant, explicari non posse, quomodo nima, ibi suam sedem habens, singulis partibus sui co poris speciem communicet; nam anima principium spec ficum partium corporis esse non posset, nisi ipsis ita intri sece præsens sit, ut una cum illis completam substa tiam constituat. 3° Nobis non licet spiritibus locum præfinire, nisi ; illorum operationibus 3. Atqui anima operatur in singul corporis partibus, et quiclem immediate. Ergo anima singulis corporis partibus esse dicenda est. Minor proba potest ex eo quod in sensationibus evenit. Et sane, unu quisque experitur sensationes in illo puncto corporis fi ri, cui revera accidunt ab obiectis sensilibus. E. g., quis manum igni admoveal, profecto caloris sensatione in manu sentit, quin totum brachium, vel cerebrum v alia corporis pars sit adusta . Atqui hoc esset falsum, concipiatur anima uni parti præesse, ab iilaque motus corpore ciere. Ergo anima immediate in singulis corpre, ut continens, et non ut contenta 3 . Ergo ex eo, lod anima est simplex, ac proinde non est circumscripta co, pronum est intelligere eam esse lotam in singulis rporis partibus \ 91. ld magis perspicuum ex eo fit, quod anima est simex, quatenus extra genus quantitatis constituitur, non ro ad modum simplicitatis puncti \ Sane, ea, quæ sunt 1 illud tota sentit anima, quod in particula fit pedis, et ibi tann sentit, ubi fit ; De immort. anim., loc. cit. ! Cap. X, a. 1, p. 7(>-77. 2 I, q. LH, a. 1 c. 1 Ibid. Cf s. Damasc, De Fide orth., lib. I, c. 13. J Has rationes, quibus explicavimus quomodo anima tota in sinlis corporis partibus esse possit, nos docuit Nemesius his paucis: inima, quod corporis est expers, ncque loco definitur, tota per um et Iumen suum, et corpus permeat ; De nat. hom., c. III. c spectat etiam illud FIDANZA: Quia simplex, non est undum partcm et partem sui. non habet situm, et idco nec in puncto, nec in parte determinata ; In lib. I Sent., Dist. VIII, 2, a. 1, q. 3 in resol. ' Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 10 ad 18. simplicia ad modum simplicitatis puncti, cum habeant e| terminatum silum in continuo, non possunt esse simul diversis partibus continui: e contrario, substantiæ, qu sunt simplices, quatenus extra genus quantitatis cons luuntur, non sunt in loco per contactum proprie diclui^ quippe quia hoc genus tactus nonnisi corporum est1, s per contactum, quem vocant virtutisz. Hoc posito, tacl virtutis ab uno, vel pluribus locis non discriminati prout hæc quantitative differunt; sed ab ipsa virlule, q subslantiæ simplices in corpora agunt, fit ut ipsæ I uno, vel pluribus locis simul sint 3, dummodo earum v tus ad hæc porrigatur. Atqui, cum anima sit simple tactus, quo ea cum corpore coniungitur, est tactus virt tis. Ergo ex simplieitate animæ explicatur, quomodo ip in pluribus partibus corporis tota simul esse possit. 92. Ex his, quæ demonstravimus, plane consequitur ai mam non esse totam in toto corpore secundum quantit tem, sed secundum essentiæ perfectionem. Sane totalitas s cundum quantitatem nonnisi quibusdam formis imperf ctis, atque insuper his nonnisi per accidens, ratione extem quod informant, convenit 5; id quod de anima, quæ a cc Sunt enim tangentia, quorum ultima sunt simul, et punc, vel lineæ, aut superficies, quæ sunt corporum ultima ; Con Gent., lib. II, c. 56. z Agunt enim substantiæ intellectuales in corpora, et mov( ea, cum sint immateriales, et magis in actu existentes; hic auttam suam essentiam sunt in qualibet parte materiæ, )tiori iure id de anima tenendum est . 93. 3a. Anima in singulis partibus corporis non t tota secundum totam suam virtutem. Probatur. Operationes sensitivæ, et vegetativæ per diirsa organa corporis exercentur, ita ut diversæ partes >rporis conveniant diversis operationibus animæ. Ergo lima secundum illam potentiam tantum est io aliqua par-, quæ respicit ad operationem, quæ per illam partem ►rporis exercetur. E. g., anima est, secundum visum oculo, secundum audilum in aurc, et sic de aliis 3 . III. — AdYersariorum obiectiones diluuntur 94. Obiic. 1° Compressa, vel putrefacta medulla cere•i, atque laborante cerebro, vel nervo inter organum nsorium, et cerebrum, sensationes omnino deficiunt. tqui hæc demonstrant sensationes exerceri in cerebro, ; proinde animam non nisi in cerebro esse. Ergo. 95. Resp. Neg. min. quoad utramque partem. Re qui;m vera, in primis, ex allatis experimentis illud, quod m oslendimus, sensationes nempe in singulis organis ;ri, haud evertitur. Etenim opportuna eorum phænome>rum ratio ex eo reddilur, quod cum cerebrum sit veti centrum totius systematis nervei, quin immo princium, a quo omnes nascuntur ncrvi, qui sensationi inserunt, profecto nervi sensifici tunc propriam naturam re(icbunl, si et suam cerebrum retinuerit; ac proinde si nnprimitur, aut putrefit medulla cerebri, vel cerebrum borat, nervi naturam sensiferam amittunt, atque funcliotm referendi impressionem sensilem obire nequeunt. Ce visione continui,sicut albcdo perdivisionem superficiei; Qq.dispp., un. De Anim., a. 4 c. Cf Cosmol., c. V, a. 4, p. 139 sqq. 1 Cf s. Bonav., In lib. I Sent., Dist. VIII, p. 2, a. 1, q. 3 ad arg. 1 Quod spectat ad virtutes intellectivas, has, utpote nullo organo entes, nusquam corporis esse diccndum est. Potcntiarum aniæ quædam sunt in ea, secundum quod eicedit totam capacitam corporis, scilicet intellectus et voluntas; unde buiusmodi poten>e in nulla parte corporis esse dicuntur ; I, q. LXXVI, a. 8 ad 4. 8 I, q. LXXVI, a. 8 c. terum, allata obiectio in ipsos adversarios retorqueri potest. Nam, quemadmodum, corrupto cerebro, sensatio deficit, ita hanc, corruptis organis, deficere eadem experienlia testalur. Quocirca, si ex adversariorum obiectione sequitur sensationes in cerebro perfici, pari ratione ab hac ultima testata experientia inferre nobis licet sensationes in organis fieri. 96. Secundo, præter vim sentiendi anima aliis virtutibus pollet, quas per alias corporis partes exercel. Quapropter si experimenta ab adversariis in medium prolata quid valerent,' animam in cerebro secundum totam virtutem sensilivam esse demonstrarent , sed inibi tanlum ipsam residere numquam probabunt. 97. Obiic. 2° Anima est in eo corpore, cuius est actus, hoc est in corpore organico. Atqui quælibet pars corporis non est corpus organicum. Ergo. 98. Resp. Dist. mai., ita ut non sit in parlibus corporis organici primo, et per se, conc. mai., ita ut non sit in eis, prout ad tolum referuntur, neg. mai. Eadem ratione dist. min., quælibet pars corporis non est corpus organicum, sed tamen ad illud ordinatur, conc. min., secus, neg. min. Neg. cons. Anima humana, quippe quæ ceteris formis superior est, ea virtutis perfectione pollet, ut diversas exerere possit operationes; et ideo corpus, quod anima informat, diversis organis inslructum esse debet, ut per hæc ad diversas operationes exercendas idoneum efficiatur2. Quapropter nonnisi totum corpus, quod nempe ex diversis organis constiluitur, est proprie, sive prtncipaliter el per se illud, quod ab anima informatur. At vero, quia partes habent ordinem ad lotum, consequilur mimam, quæ est forma totius corporis, ac proinde est in toto corpore, esse etiam formam singularum partium, ideoque in his singulis residere 3. 1 Alienum a veritate prorsus non est animam in cerebro esse secundum totam virtutem sensitivam, non quod in cerebro omnia sensilium genere sentiat, sed quia, ut in Dynam. (c. III, a. 7, p. 124 vol. I) diximus, encephalum, sive systema cerebro-spinale est organum sensus communis, qui velut aliquis fons totam virtutem sensitivam continet, ab eoque reliqui sensus, tamquam rivuli, deducuntur 2 Qq. dispp., q. un. De spir. creat., a. 4 c. 3 Corpus organicum est perfectibile ab anima primo, et per se, singula autem organa, et organorum partes in ordine ad totum ; 99. Obiic. 3° Si anima in qualibet parte corporis est, crescentibus partibus corporis, anima, ut esse possit ubi jprius non erat, iterum creetur oportet ; et, a blata qua cunique corporis parte, vel illinc excedit anima, vel com>migrat ex illa parle in alias. Atqui falsum consequens. ! Ergo et antecedens. 100. Resp. Neg. mai. Et sane, quod spectat ad primum, illa iterala creatio non exposlulatur ; nam, crescentibus parlibus corporis, anima non proprie incipit esse, ubi prius non erat, sed, ciim sit forma corporis secundum cssenliam, crescentibus huius partibus, anima eas vivificare incipit !. Quod attinet ad alterum, dicendum, s. Thomas inquit, quod, præcisa parte, non requiritur quod auferalur anima, vel quod ad aliam partem transmutetur, Jnisi poneretur, quod in illa sola parte anima esset, sed sequilur quod illa pars desinat perfici ab anima totius 2. 101. Obiic. 4° Nihil eius, quod est totum in aliquo loco, ipotest esse ultra locum illum. Atqui in una parte cor:poris anima est tota. Ergo nihil animac in ceteris corpo ris partibus esse polest. 102. Resp. Dist. mai., si agatur de toto secundum quantitatem, conc. mai., si de toto secundum essentiam, neg. \mai.\ dist. ctiam min.: est tota secundum essentiam, conc. min., secundum quantilatem, neg. min. Neg. cons. Equidem illud, quod habet parles extra partes, ita est in aliquo, ut quælibet pars eius respondeat parti eius, in quo est; proindeque si sit totum in aliquo, nequit esse in alio. j At e contrario, anima, ut diximus, ideo est tota in qualibet parte corporis, quia simplex est, et loco non circumscri Op. cit., loc. cit. ad 13. Exinde duo facile intelliguntur. Primum est, quod etsi anima sit in qualibet parte corporis, tamen non singulæ partes corporis sunt animal. Anima non est in qualibet parte corporis primo, et per se, sed in ordine ad totum, et ideo non quælibet pars animalis est animal {Ibid. ad 2). Alterum est, quod anima, cum sit in singulis corpons partibus, in pluribus locis non est. Etenim eo modo anima est in singulis corporis partibus, quo ad eas veluti forma comparatur. Atqui forma comparatur ad partes per posterius, secundum quod partes habent ordinem ad totum (I, q. LXXVI, a. 8 c). Ergo ex eo, quod anima in singulis partibus est, in pluribus locis eam esse perperam infertur. Gf p. 228, not. 4. 1 Qq. dispp., q. un. De Anitn., a. 10 ad 17. 2 Op. cit., q. un. De spir. creat., a. 4 ad 15. bitur; proindeque est tota non secundum quantitatem, seu aliquam totalitatem partium, sed secundum essentiam, seu perfectionem guæ naturæ '. lam, cum anima sit secundum essenliam tota in una parte corporis, profecto nihil animæ est extra animam, quæ est in hac parte corporis; non tamen sequitur, quod animæ nihil sit extra hanc partem corporis; sed quod nihil sit extra totum corpus, quod principaliter perficit 2. De essentia animæ humanæ Discrimen inter animam, et corpus in præsenti pro certo sumentes, hæc circa animæ humanæ essentiam inquirimus: 1° an ad genus substanliæ pertineat; 2° quænam eius definitio sit ; 3° quid de illorum sententia dicendum, qui essentiam animæ humanæ in cogitatione, vel in cogitandi vi constituunt. I. — Subslantialilas aniraæ eonlra Sensistas yindicatur 103. Humius 8, et Condillachus , secundum Lockii placita 5, animam non substantiam, sed quamdam affectionum complexionem esse contendunt. Qua in re Protagoram, veteresque Sensistas secuti sunt, qui animam non aliud esse, quam sensaliones asseruerunt. 104. Anima humana est quædam substantia. Probatur. Anima in re viventi contrarias qualitates ad concentum redactas conservat, et pugnantes organorum affectiones, ne se mutuo perimant, rata lege cohibet, et denique tam diversa munia tanto ordine, et consensu administrat ]. Atqui ea forma, cuius merito, ac beneficio hæc omnia perficiuntur, accidentalis esse non polest, sed 1 In lib. I Sent., Dist. VIII, q. V, a. 3 ad 7. Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 10 ad 3. 3 Tract. hum. nat. (angl.), lib. II, part. IV, c. 6. Traiti des sensations, part. I, c. I, 2. s Cf Ontol., c. VII, a. 2, p. 42. Paucis abhinc annis H. Janeus {La phiiosoph. Franc. du XIX siecle, p. 16, et 245, 2e ed. Paris 1860) Condillachi doctrinam ad vitam revocavit. 6 Cf Lært., lib. IX, segm. 51. 7 Cf s. Aug., De quant. anim.t c. 10, n. 17. ^substantialis; cum alicuius accidentis tanta efficacia esse nequeat, tantumque imperium in membrorum rei viven Itis, el contrariarum qualitatum quasi rempublicam. Er^o 10o. Adhæc, viventia sunt quidem substantiæ Si igi tur ea, quæ vivunt, per animam vivunt, hæc profecto non accidens, sed substantia est. Id ex eo confirmatur, quod est commune omni accidenti, quod non sit de es I sentia rei ! ; dum e contrario, anima ad essentiam viventis ita pertinet, ut vivens idem prorsus ac animatum sit. 106. Denique quantum Lockii, eiusque asseclarum placita a yentate abhorreant, ostendimus in Ontologia 2. Argumenlis, quæ ibi retulimus, adiicere præstat, 1° quod attecliones, sive qualilates varias, et sibi succedentes, a jnimam vero lmmotam in nobis experimur ; quapropter anima exjpsis affectionibus, sive qualitatibus constitui Mneq.uK; 2 quod permultæ ex hisce affectionibus ab ipsa anima in se gignuntur; ac ideo anima a suis affectionibus, perinde ac causa ab effeclu, distinguenda est. II.— Quomodo subslanliæ animac humanæ deQnienda sit, explicatur Postquam vidimus animam humanam in genere substantiæ collocandam esse, quænam huius substanliæ essentia sit, explicandum nobis est. Essentia animæ humanæ in eo consistit, quod nt jprxnapxum intellectivum, et simul forma substaniialis "orporis. j Probatur. Essentia rei illud significare debet, quod res j:um al.is commune habel, atque illud, quo ipsa ab aliis liscnm.natur Atqui anima humana ex eo quod est forma substantiahs corporis, ac proinde substantia incom^leta, quæ per se, et naturaliler ad coniunctionem cum orpore ordinem habet, cum aliis animarum speciebus ^onsenl.l; siquidem ipsa, æque ac istæ, suum esse cor>or. commun.cat, .lludque vivificat, et informat : atque ^ eo, quod est pnncipium intellectivum, ab iis distinZ rrsusLe,x eo quod ad coniunctionem cum cor ; ore ord.nem habet, differt a substantiis intellectualibus, Piæ^ separatæ, sive Angeli dicuntur: et ex eo, quod est 1 Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 12 ad 7. Loc. cit. principium intellectivum, cum eis consentit; nam animæ hurnanæ ex eo, quod intellectiva est, illud, ut mox ostendemus, convenit, non habere esse concrelum in materia ', ac proinde a corpore separatam subsistere posse. Ergo essentia animæ humanæ in eo consistit, quod est principium intellectivum, et simul forma substantialis corporis. 108. Ex his colligitur, quomodo anima humana sit definienda. Porro animæ communiter acceptæ definilio est: Actus primus corporis physici organici potentia vitam habentis2. Voces illæ, actus primus, animam esse formam substantialem, ac proinde a formis accidentalibus distingui designant 3. Dicitur autem actus corporis physici organici, quia anima facit ipsum corpus organicum, sicut lumen facil aliquid esse lucidum 4 . lis verbis, potentia vitam habentis, significatur animam, cum sit actus primus corporis organici, efficere, ut ipsum ad vitales operationes edendas potenliam habeat 5. Iam prout huius 1 Gf p. 192. Ex hoc, quod anima humana non habet esse concretum in materia, consequitur quod ipsa, etsi sit substantia incompleta, quia, cum sit pars humanæ naturæ, non habet perfectionem suæ naturæ, nisi in unione ad corpus [Qq. disj)p.,q. un. De Anim.,&. 2 ad 5); tamen est in genere substantiæ non solum sicut principium, quod nempe totum substantiale constituit, sed etiam sicut species. Guius rei ratio hæc est: Substantia dicitur ens, cui convenit esse in se. Atqui esse in se non ipsarum formarum, si materiales sint, nempe a materia pendeant, sed totius compositi substantialis proprium est; e contrario animæ humanæ, quippe quæ est forma a materia non dependens, proprium est esse in se, quod ipsa corpoii communicat. Ergo ceteræ formæ non sunt in genere substantiæ, sicut species, seo solum sicut principia; anima autem humana estin genere substantiæ non solum sicut principium, in quantum est forma huius corporis, sec etiam sicut species, quia habet esse absolutum, non dependens a ma teria. In lib. 11 Sent., Dist. III, q. I, a. 6 sol. 2 I, q. LXXVI, a. 4 ad 1. 5 Cf Cosmol., c. I, a. S, p. 101-102. 4 Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 1 ad 15. b I, loc. cit. Profecto vivens substantia constituitur in suo esse, a q' XV' a c ~x hoc> ° pi7-z '• LIV> a. 1 c. -3 lhid, Dynam., c. I, a. 4, p. 101 ToI. I. s Ibily a. „, p^™. q-lta. • oil. tennios foret, atqTSbC SCnSUm nroduccrct. q er.„TraaCrra„tt0uraarennrd,U„m " "'"""'l prtoC",l° "•. cmPe colara colligebenj . ' " C'USUC'" principii act"°s' elapso Helvelius, Auctor systematis naturæ, DiderotuH Lammetrie, multique alii Galliæ, Hollandiæ, et Anglia scriptores recensentur. His sæculo XVII viam slraver Spinosa, Tolandus, et Hobbes. Ineunte hoc sæculo, pra observation exacte De hominis creatione,et de substantia ammæ( ejmO.Gottmg.l { s Gf Janet, Le maUrialisme contemporam, c.I,p.!4sqq, farib 117. Itaque in immalerialilate animæ humanæ vindinda nos primum abnormitatem materialismi generatira .tefaciemus; de.nde quædam contra materialismum Xjolog,cum,et dynam.cum speciatim adnotabimus; lum amam sp.nlaalem esse ostendemus; denique de phrenogismo pauca adnciemus. pureuu Il.-Animam hnmanam simplicem esse demonslratur 118. Si anima humana forma substantialis corporis adittatur, ipsa neque aliquod corpus, neque ulla ratione v.sib.l.s d.ci potest;nam neque^corpus potes es,e for a, neque forma potest esse aliquod corporeum ma humana s.t huiusmodi forma, ut animal perfeCum Z ITrllZn a mJe: "; seVliara per $%?%£ >nem respuit At vero materialismum argumentis alinn ! pet.t.s refe llere ndbis lubet sequenti ? '"" Pmh P,roPJiAntma humana ^quit esse corporea. Probatur . Præcipuum argumenti genus ex natura illam operationum ammæ, quæ cogitationes dicuntur e nmur atque,ta se habet: Cogilationes, quæ ad \\ni m spectant, nempe noliones rerura sens Iran, vel slmcium, .ud.c.a rat.ocnationes, conscienlia, a substa™ corporea profic.sci nequeunt. Alqui operari seauiTv 20 if an'ma humana neauit ess corporea ? 1^0. Hoc argumentum evolvitur hunc in modum • Pri "sfbi' coamn0ara°tneSu[enr ^'T' ™ ^osUarJra ;,,' ' comparat, ut per iinam formam, sive sneciem us omnes partes rci compositæ, prou sunt in toln 'co actu percpat. lam substant a corporea ac nroin' xtensa, et divisibilis, huiusmodi notioCm numlam ectæ now tmm veI s,nSulæ eius partes singulal re, ectæ porliones per diversas harum snecies Dereinf.rnf s.ngulæ partes per speciem totiusC eam tofam s ' I complecterentur Atqui neutrum sumi po, N ' ™peVPe,ræn,tu,ndiVerSæ Par,eS a'icuius ^Smi^ maP to, Fus N„„ \n,UraqUanl Vero simul iutegr n sub na tot.us . ]\on alterum, qu.a tunc quot partibus ani Cf Cosmol., c. V, a. 3 n 117)1 2 n. -i-j 'Cf s. Thom., I, q. LXXXV, a 4 adl " ""^ ' ' P' " "il' natura cognitionis species oportere esse immateriales adstruim, ut animæ simplicitas inde patescat. Cf s. Aug., De quant. anim., c 13, n. 22. 9iq quid compositum, non nosspf iH et Pr,nc'P'um, a quo tantia corporea^imW,?, """" -SSOt 1uæda™ subleretur iosa non„ 2i, 'US coSn'trlx convenire po io inter 7U0 fr n Ul, C°nS,St.at ; siqoidem compa >ec duo percipS VmTi P°! ' ab, 6° ' uul simu' 'dicium eonfi ' ifiimsk „• V7 mtellcclus conclusioncm ex 26 Ouarm0 1 US fleducitur> "uerc cognoscil '. IS s„i ?' An,ma' q"e"ia''modum sæpc observavi S c'ieenttiSamre7enT^irUm f' consc'a e" C _,cient,am ex eo habet, quod ipsa se, tamquam Op. cit., lib. XV, c. 22. Ws. Thom. Contr. G.„,., Iifc, „ c. 49 "|æA"-Vm "'-rt-. !"•,. 8, n. 22. . n n b esse rem, quæ omnes operationes ehct. Atqu, nullu. horum explicari posset, si substanUa. cogitans ; e teus,, divisibilis in partes poneretur. Eten.m 1 ill > depende tia operationum haberi nequ.l, n.s. n i bis, quæ secu dum ordinem naturalem procedunt ab uno •; 2 cm cur operatio unius potentiæ operat.on. altenus,mpeens ei vitam, quod nullum corpus præstat corpori 3 . ^ræterea. Quemadmodum ipsi physiologi docent, corpus >er leges assimilationis, et excretionis quoad particulas, x quibus constat, sensim sine sensu commutatur, adeo ut :emporis fluxu prorsus renovelur. Si igitur anima sive trincipium vivendi non nisi ipsum corpus esset, princi•ium vivendi in dies variare, ac tandem in aliud renoari deberet. Atqui unusquisque nostrum experitur prinipium cogitandi conslanter manere idem; ita ut nos, qui unc vivimus, eosdem esse, qui antea viximus, consciaaus. Ergo. 134. Quod si anima a corpore distinguitur, ipsam neue ln temperamento, neque in harmonia corporis conistere consequitur. Non quidem in temperamento. Nam mma corpus sibi subdit, atque haud raro reluctatur iis ppehtionibus, quæ ex corporis temperatione oriuntur; iquidem multi homines appetiliones illas sedanl, et effilunt ut rectæ rationi pareant. Anima igitur non est ip temperatio corporis; secus idem effectus simul ab eæm causa oriretur, atque destrueretur . 135. Neque est harmonia, seu ipsa compositio partium orpons, vel ralio, qua partes corporis secum invicem onnectuntur. Etenim in diversis partibus corporis sunt lversæ compositionis rationes; ac proinde si in hac corons partium compositione anima consisteret, singulæ artes corpons haberent singulas animas, nempe aliam nimam haberet os, aliam caro, aliam nervus, utpote quæ ttundum diversam proportionem sunt composita. Alqui 'oc manifcsle falsum est. Ergo 8. 136. Advcrsus materialismum dynamicum observasse iuerit, quod, ctsi portenlum illud assumatur, maleriæ espntiam ln vi activa quadam positam esse ; hæc tamen ^tiones illas, quæ vilales dicuntur, numquam efficere post : 1 quia effectus aliquis non subest potentiæ aliJius agentis.... per hoc, quod non habet cum agente af 1 Cf Cosmol, c. V, a. 3, p. 137-138. I, q. LXXV, a. 1 c. s Conf., Iib. X, c. 6, n. 10. Contr. Gent., lib. II, c. 63. -5 ibid c. 64> finitatera, vel similitudinem ; atqui actiones vitales nullam curn materia similitudinem habent ; viventia enim quemadmodum alibi a nobis ostensum est % a non vivea tibus multum distant; 2° quia si actiones vitales, uti etian demonstravimus, per principium vitale organis corpori insitum explicari nequeunt s, ipsas materiæ vi longiu præstare dicendum est; 3° quia subiectum, in quo per ficiuntur actiones vitales, est ipsum vivens, siquidem a( genus actionum immanentium illæ spectant; dum e con trario materia non in seipsam, sed in aliud extra se dum taxat vim suam exercere potest. 137. Ad cuius rei maiorem explanationem mente recola mus oportet materiam ad aliquam speciem actionum deter minari: Res corporales habent determinatas actiones >} siquidem corpora non operantur, nisi naturaliter 5; natu ra autem est determinata ad unum. Quocirca, si activa ma teriæ vis ita evolvi sumatur, ut sicut naturæ mortuæ ita naturæ viventis actiones exerat, illud admittendum fo ret absurdum, utrasque illas actiones eiusdem esse spe ciei. Itaque, etiamsi concedatur materiam nihil aliud esse quam vim per seipsam, seu sponte sua activam, illa ta men ex essentia sua et differt ab anima, et aniraæ actu cfficere nequit. IV. — Materialistarum obiectionibus satisfit 138. Obiic. 1° Substantia corporea afficitur qualitatibuj quæ non sunt divisibiles, e. g., gravitate, vi motrice, e aliis eiusmodi. Ergo ex eo, quod cogitatio est aliquid iii divisibile, inferri nequit ipsam ad substantiam corporear pertinere non posse. 139. Resp. Dist. ant., et illæ qualitates sunt indivisi biles, si in seipsis considerentur, conc. ant., sin relata ad corpus, cui insunt, neg. ant. Neg. cons. Sane, sicu formæ corporum dicuntur inextensæ, seu simplices, i considerentur abstractæ a materia 6, ita illæ qualitates nempe gravitas, vis motrix, aliæque huiusmodi, si abs tractæ a corpore, cui insunt, in se spectentur, nihil, nif i Contr. Gent., lib. II, c. 22, n. 5. 2 Cosmol., Introd. p. 90. Cf etiam c. IV, a. 1, p. 126 sqq. 3 Cf quæ diximus p. 211-214. I, q. CX, a. 1 ad 1. * Contr. Gent.j lib. III, c. 102. Cf Cosmol., c. V, a. 4, p. 139-140. llimplex, atque uniusmodi exhibent. At prout corporeæ fiubstantiæ insunt, non sunt indivisibiles; gravitas enim luxta divisionem massæ corporis dividitur; item, vis mo|nx in omnes partes corporis dispergitur, ita ut si vis [aotrix in corpore est, ut duo, in dimidio sit, ut unum. Wj contrano quævis cogitatio lum in se, tum in subiecto ogilante prorsus indivisibilis est. 140. Obiic. 2° Nullatenus fieri potest, ut extensi obie ti imaginem anima indivisibiiis in se contineat. Ergo si inima res extensas percipit, ipsa indivisibilis esse nequit. |. . -L .rp# Neg' anL et cons' Nam anima non est ini ivisibihs, ut punctum habens situm in continuo, sed er abstractionem a toto genere continui * . Sane indi jisibile habens positionem, cuiusmodi est punctum 2, i laginem extensi obiecti totam, quanta re ipsa est, in se 'Ontinere non potest. At virtus integram extensionem ob |>cti percipiendi non indivisibili, instar puncti, sed sub Itantiæ omnino indivisibili, quæ nempe nullum ad par s;s ordinem habet, et ad genus continui nullo modo per net, propria est. Quod si ad obiectum extensum perci lendum extensio in subiecto percipiente requiritur, i j.ud tantam, et tam variam reipsa habere debet dimen jonem, quanta est dimensio diversorum, quæ ab ipso ercipiuntur, obiectorum; id tjuod est aperte falsum 3. Ac ;?dit, quod integra rei extensio sub una simplicissima, pe itusque indivisibili ratione formali percipitur; ergo hu lismodi pcrceptio non nisi ad principium omnino indi sibile pertinere potest. 142. Obiic. 3° Vulgatum est illud effatum: Quidquid repitur, per modum recipientis recipitur. Atqui anima repilur in corpore. Ergo est corporea. 143. Resp. Dist. mai., ita ut nequeat unum ab altero Cipi, nisi sit inter utrumque quædam proportio habitunis, conc. mai., nisi sit inter ea naturac convenientia, Qq. dispp., q. un. De sp. cr., a. 4 ad 16. De hoc indivisibilitatis genere cf /n lib. I Met., lcct. II. 5 Tam multas, ad rem inquit s. Augustinus, et tam magnas corrum imagmes, si anima corpus esset, capere cogitando, vel memoi continendo non posset.... Qua igitur magnitudine, quæ nulla illi, miagines tam magnorum corporum, et spatiorum, atque re>num capit? De anim. et eins orig., lib. IV, c. 17 n 25 neg. mai. Dist. etiam min., anima recipitur in corpore, ut perfectum in perfectibili, conc. min., ita ut in corpo-, re contineatur, ncg. min. Neg. cons. Sane anima non recipitur in corpore, ita ut contineatur, nam, ut s. Augu stinus inquit, anima continet corpus * . Quapropter cor pus recipit animam eo modo, quo materia recipit formam scilicet ita ut per ipsam perficiatur: seu ut secunduu ipsam constituatur in esse alicuius speciei * . Utauten corpus hoc modo in se recipiat animam, non requiritui ut huius natura cum natura illius conveniat, ita ut animj extensa, æque ac corpus, sit 8, sed solum quædam inte illud, et istam proportio, quæ in eo consistit, ut corpu, habeat ordinem ad animam, et capacitatem, ut ab ea in formetur *. Iam simplicitatem animæ haud impedire, quo minus hæc talem cum corpore proportionem habeat, an tea a nobis ostensum est . Ex eo igitur, quo.d anima re cipitur in corpore, nihil contra eius immaterialitatem in ferri potest. . |j 144. Obiic. 4° Anima non potest movere corpus, ms illud tangat. Atqui tactus non est, nisi corporum. Ergc 145. Resp. Dist. mai.: nisi illud tangat contactu virtu tis, conc. mai., contactu corporeo, neg. mai. Sub eader dist. neg. et conc. min. Neg. cons. In primis, cum movet sit actus existentis inpotentia* , producere motum ms gis ad substantias immateriales, quam ad materiales, pei, tinet. Etenim nihil potest transire de potentia in actun nisi per id, quod est actu. Atqui substantiæ mtellectu! les magis actu sunt, quam corpora. Ergo ad illas magii quam ad substantias corporeas pertinet aliquid moven Agunt substantiæ intellectuales in corpora, et movei ea, cum sint immateriales, et magis in actu existentes \ Ut vero quomodo substantia immaterialis corpus tanga et moveat, intelligatur, distinguendus est contactus qim titatis} qui proprius corporum est, a contactu virtutis i Contr. Epist. Man., c. 16, n. 20. Cf p. 227. 2 I, q. L, a. 2 c. -3 Cf p. 193-195. 4 Debita proportio materiæ ad formam est duphciter, scihc per ordinem naturalem materiæ ad formam, et per remotione impedimenti ; In lib. IV Sent., Dist. XVII, q. I, a. 2 sol. 1 Loc. cit. 6 In Ub. I Sent., Dist. VIII, q. I, a. 3 sol. 7 Contr. Gent.,\ib. II, c. 56.— Cf Dynam., c. VI, a. 1, p. 188 vol. j rimo contactu langenlia dicuntur ca quæ uniuntur lcundum ulfma quanlitatis ; unde in corporibos ono" t mutuum esse tactum ' >,. Contactus virtutis pert net ? 1 ea quæ etsi i„ quantitatis ultimis ncn tanganf bcuntur mhilominus tangere, in quantum agunlV^Hoc,tem tactu substanfa immaterialis, quæ est indivisibi fcff' %[ mT? C°rpUS' quod est auædam quantitas div i bil.s.Nam lactu corporeo id, quod est indivisibile puta inctum, non potesl langere, nisi aliquod indivis b^ile • tac u vtrtutts substanlia immaterialis potest langere JTnT •d-,,V!f.lb,lem Substantia intell/ctualis qufm! | nt ind.vis.bihs, potest tangere quantitalem divisibifc,.n quanlum ag.t in ipsan,8 Alio enim modo est inni.bile punctum, et substantia intellectualis. Punctum .dem est S1cut quantitatis lerminus, et ideo habet s™ a, determmalum m continuo, ullra quem porrigi no„ l|,lest ; subslanf a autem intelicctualis est indivisibihs itur tt irnr.i8veinUKS,f|Ua,ntil?!iS eX,SlenS' Unde U°" ^'e Itur ei indmsibile al.quid quantitatis ad agendum In animam non n,s. tactu virtutis movere \st. XIX in arguendo. I, q. LXXXV, a. i Diximus sæpe, non semper, interdnm enim operationes meni in iuvenibus languidiores sunt, et e contrario intelligentia in qu busdam hominibus usque ad ultimam senectam in dies magis, m. sisque viget. Guius ratio, aiente Aquinate, ex parte ipsius tnze ;rescentis animæ argumentum est, vires in maiori ætale ;naiorcs . Exinde etiam perspicitur, quomodo organorum perturbatio exercitium intellectus perturbet: Debiitatur intellectus ex læsione alicuius organi corporalis 'ndirecte, in quantum ad eius operationem requiritur operatio sensus habentis organum . Ob eamdem rationem i causis, quæ in corpus agunt, intelligentiæ evolutio penderc dicenda est. Hæc omnia ila s. Thomas paucis complectitur: Cum anima sit forma corporis, consequens est, quod unum sit esse animæ, et corporis; et ideo, corpore perturbato per aliquam corpoream passionem, necesse est quod anima per accidens perturbetur, scilicet quantum ad SSSe, quod habet in corpore 3 . Lockii error ex iam ostensis refellitur 150. Lockius etsi animam simplicem esse fassus sit, tamen ea permotns ratione, quod non omnes materiæ proprietates perspectas habemus, in dubium revocavit, utrum, necne cogitandi vis inter proprietates materiæ, quæ nobis compcrlæ non sunt, revera sit, aut saltem divinitus 3ssc possit4, Lockii dubitatio a Voltairio 5, aliis;(ue malimo plausu excepta fuit. 151. Dubitatio Lockii futilis est. Probatur. Ut certo asserere possimus aliquod attributum substantiac cuipiam repugnare, non requiritur ut omnia huius attribula perspecta nobis sint, sed sufficit, ut aliquod unum in ca certo dignoscamus, quod cum dato atlribulo evidenter pugnat; nam una, eademque substantia constare nequit cx attribulis, quæ se mutuo destruunt. lla, etsi geometræ nondum omnes circuli proprielates calleant, tamen pro rc certa cxplorala habent, quadraturam inter eius proprietates nondum cognilas minime contineri, (juippe illa rotunditalis proprietati in circulo iam perspcctæ evidcnter opponitur. Alqui cogitatio curn notis proprielatibus materiæ, nempc extensione, divisibilitate, so lectus, qui est perfectior, repetenda est, quatenus nempe hi cum babeant corpus mclius dispositum, sortiuntur animam maioris virtutis in intelligendo »; loc. cit. 1 Op. cit., c. 22. 2 In lib. II De Anim., lect. VII. 8 III, q. XV, a. 4 c. Op. cit., Iib. IV, c. 3, § 6. s tUm. de la phil. de Newton, part. I, c. 6. liditate, figura, inertia, adversa fronte pugnat; quæ auU secum pugnant,Divina Omnipotentia non continenlur.Erj vis cogitandi nec divinitus materiæ convenire potest. 152. Iam cogitationem cum illis maleriæ proprietatibuj pugnare comperlum cuique est. Sane 1° pugnat cogitatic cum extcnsione, et divisibilitate ; nam, quemadmodurr. satis, superque a nobis ostensum est, cogitatio est quidquam unicum, et indivisibile. 2° Pugnat cum soliditate; neque enim integrum obiectum cum omnibus eius partibus percipi a nobis posset, nisi species singularum partium in unam confluerent; neque in iudiciis et ratiocinationibus plures notiones secum comparari possent, nisi illæ in unum compenetrarentur . Accedit quod cogilatic seipsam reflexione permeat, el insuperduo subiecta percipientia possunt se invicem comprehendere: si vero es-j sent solida, unum non posset alterum penetrare, ideoquc unum non comprehenderet alterum, comprehensio enim rei habetur, cum ipsa tota cognoscitur. Pugnat cum inertia, materia enim, utpote iners, ab extrinseca causa determinatur; unde consequitur lex illa Newtoni, mutalionem motus proportionalem esse vi motrici impressæ, ei, fieri secundum lineam rectam, qua vis illa imprimitur. Al nos de multis rebus cogitamus, quin ulla actione externa agitemur, atque insuper seriem unius demonstrationis interrumpimus, aliamque prorsus diversam aggredimur, ac præterea ab imaginatione ad intellectionem, atque ab hac ad illam rursus pro lubitu transimus. 4° Pugnat denique cum figura; quod enim est figura præditum, habet terminum, cum figura sit quæ lerminis continetur : at potentia cogitandi est quodammodo infinila; in infinituni enim inlelligit species numerorum augendo; et similiter species figurarum, et proportionum: cognoscit etiam universale, quod est virtute infinitum secundum suum ambitum, continet enim individua, quæ sunt polentia infinita 2 ». 153. Itaque cogitatio præcipuis, ct valde notis mate 1 « Impossibile est duo corpora se invicem continere, cum continens excedat contentum. Duo autem intellectus se invicem continent, et comprehendunt, dum unus alium intelligit »; Contr. Gent., lib. II, c. 49, n. 6. « Ibid., n. 5. iæ proprielatibus adversatur; quapropter si materia pos•et cogitare, ex proprietatibus secum pugnantibus conlaret. VI.— De animæ huraanæ spiritualitate 154. Animam humanam non esse aliquid extensum, sed p una simplici, et indivisibili realitate consistere contra mnes materialistarum classes demonstravimus. At aliquid obilius ipsi est tribuendum; etsi enim corpus informet, amen huiusmodi est, ut a corpore haud pendeat ; unde,on solum simplex, sed etiam spiritualis appellatur. j 155. Anima hurnana est spiritualis. i Probatur. Operationes propriæ animæ humanæ, eæ iempe, quæ ad intellectum, et ad voluntatem spectant, |me organis corporis exercenlur ; ac proinde a maleria on pendenl. Atqui similiter unumquodque habet esse, et oerationem. Ergo esse animæ humanæ huiusmodi est, ut \ materia non pendeat, ac proinde ipsa spiritualis di3nda est. 156. Ad maioris veritatem perspiciendam satis est mente Jcolere ea quæ in Dynamilogia statuimus. Sane operaones cognilrices, quæ corporeis organis indigent, ad iquod genus rerum materialium percipiendum determianlur: neque aliud, nisi quod maleriale est, atque prout )nditionibus materialibus adstringitur, apprehendere posint; unde obiectum illarum proprium non nisi singulare 'Se potest : super seipsas denique converti nequeunt '. tqui operationes intellectrices circa quodlibet rerum mainalium genus versari possunt, easque cognitione immanah, umversali, et necessaria attingunt2; lum super sesas reflectuntur 3; atque ad ea se porrigunt, quæ rerum latenaliumordinem transiliunt 4; intellectusque in eorum 'iHemplalione quam maxime delectatur 5 ; atque, secus 1 Cf Dynam., c. IV, a. 12, p. 161-162 vol. I. \ I, q. LXXXIV, a. 1 ad 4; Cf Dynam., loc. cit. et a. 3, p. 136. J Cf ibid., p. 162. 4 Ibid., p. 161. Hinc Lactantius aiebat: « Nullum est animal, præ • hominem, quod habeat notitiam aliquam Dei. Solus enim sapientia structus est, ut religionem solus intelligat; et hæc est hominis, jue brutorum vel præcipua, vel sola distantia ; De ira Dei c. 7 b Cf s. Aug., De lib. arb. ac facultas organica, quæ quoties ab obiecto sensili vehementer impellitur, ad aliud eiusdem generis obiectum sentiendum inepta evadit, ipse ex obiecto valde intelligibili ad intelligendum obiecta minus intelligibilia validior fit f. Ergo operationes intellectrices supra corporeum omnem ambitum sic evebuntur,ut materiæ determinationes omnino transcendant, ac proinde a materia non pendent. 157. Idem de actibus voluntatis est dicendum. Etenim voluntas bonum intellectivum, nempe incorporeum appetit 2; neque ad hoc, vel ad illud bonum determinatur, sed in quodcumque obiectum,in quo ratio boni deprehenditur, libere ferri potest 3; super suos ipsos actus reflectitur, quia vult se velle, et diligit se diligere 4; denique corpus sibi subdit, illisque cupiditatibus, quæ ab appetitu sensitivo proficiscuntur, adversatur. 158. Obiic. Anima nihil potest intelligere sine ope sensuum, qui per organa corporea exercentur. Ergo in ipsa operatione intellectiva ab organis corporis pendet, ac proinde non est spiritualis. 159. Resp. Dist. ant.f quatenus sensus ad actionem intellectricem intrinsece concurrunt, neg. ant., quatenus sensus præbent intellectui phantasma, in quod ipse snarrj actionem, quin a sensibus pendeat, exerit, conc. ant. Neg. cons. Responsionem istam, quæ ex theoriis in Dynamilogia statutis satis superque declaratur, Aquinas noster hh verbis tradidit: Dicendum, quod corpus requiritur ad actionem intellectus, non sicut organum, quo talis actic exerceatur, sed ratione obiecti; phantasma enim comparatur ad intellectum, sicut color ad visum s. Et alibi : Intelligere est propria operatio animæ, et non egreditur ab anima mediante organo corporali, sicut visio me Cf s. Bonav., In lib. I Sent., Dist. I, a. 3, q. I ad arg., e Alb. M., De Anim., lib. III, tract. II, c. 15. Cf Dynam., c. V, a. 3, p, 166-167 vol. I. 3 Cf Dynam., ibid., a. 8, p. 175 sqq. In lib. I Sent., Dist. XVII, q. I, a. 6 ad 4. Noli ergo mi rari, inquit ad hanc rem s. Augustinus, si ceteris per liberam vo luntatem utimur, etiam ipsa libera voluntate per eam ipsam ut nos posse, ut quodammodo se ipsa utatur voluntas, quæ utitur ce teris, sicut se ipsam cognoscit ratio, quæ cognoscit et cetera De lib. arb., lib. II, c. 19, n. 51. I, q. LXXV, a. 2 ad 3. iante oculo. Communicat tamen in ea operatione corpus x parte obiecti; nam phantasmata sine organis corporeis >se non possunt . VII.— Refutatur phrenologismus 160. Ut quid hoc systcma sit, facilius explicemus, ilid in pnmis memoramus, a diligentioribus, et peritis ituræ scrutatoribus, propter intimum nexum, qui inr animam, et corpus intercedit, ex huius eonformatio!, et habitudine nonnulla non quidem certa, sed probalia indicia de illius interiori statu perspecla fuisse. Exde ortum habuit physiognomia. Quæ inler veteres haut cultores Empedoclem, Platonem, Aristotelem, Galcim, ahosque; medio ævo præ ceteris Avicennam, et AIrtum Magnum ; in recenti ætate magnopere adaucta it a nostro Ioanne Baptisla Porta, Lavater, Camper, asque pluribus. 161. At, ineunte hoc sæculo, Gall, ciusque discipulus urzheim usque adeo processerunt, ut systema phrenopcum, seu cranioscopiam invexerint, hæc præcipue ituentes : 1° Cerebrum non est unicum organum, sed multis organis inter sese distinctis constat. 2° Hæc gana, prout magis, minusve explicantur, et evolvun', maiores, aut minores circumvolutiones in cerebro, ldemque in calvaria protuberantias istis circumvolutio)us respondentes efficiunt. 3° Singula hæcorgana, ideoe smgulæ calvariæ protuberantiæ sunt primilivarum imi facultatum sedes, imo ipsæ facultates organorum mme appellari possunt. 4° Nomine facultatum primitium non veniunt iilæ, quæ a Psychoiogis vulgo reiscntur, nempe facultas sentiendi, imaginandi, volun-, et aliæ huiusmodi, sed potius naturales propensio' > quas quisque sortitur, uti propensio in poesim, in lCitiam, in malhcmaticam. Unde Phrenologi in cerebro (inguunl organum matheseos, amicitiæ, iracundiæ, mcidn etc. Facultates vero a Metaphysicis recensitæ sunt, nisl secundariæ, sive subieclæ facultatibus nnlivis, harumque veluli atlributa generalia. 5° Hæ ultales secundariæ tot vicibus in eodem homine repee mveniuntur, quot facultalibus primitivis iste pollet. Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 1 ad 11. Philos. Christ. Compend. II. 7 47 Iamvero non omnia organa, ideoque non omnes facultates ipsis propriæ in singulis hominibus extant, nequt organa, quæ in eis extant, eodem modo explicantur, ei evolvuntur; proindeque neque æqualis est protuberantiarum numerus in singulis calvariis, neque quælibet protuberantia eiusdem est magniludinis. Hinc fit, ut si qui L rnaterialisme et la phrdnologie rtnlr a seos/0ndement°, Paris 1840; Flourens, Examen dela rm i ; 2/ atqUG interSer'nan°s,Friedreich, Arch. psychol. mLk £ 131;194' Heidelbergæ 1824, et Reichlin-Meldegg., Psyeh. m"s (germ.), sect. I, p. 358, Heidelbergæ. nibus hominibus communes, tamquam facultatum specia lium proprietates, spectare. 2° Absurdius etiam est ratio nem, et voluntatem e facultatum numero extrudere, curr ipsæ ceteris omnibus facultatibus præstent. 3° Si una quæque facultas primitiva propriam sibi percipiendi, re miniscendi, ratiocinandi facultates habet, tunc illud vald. yuod si physiologice hæc theoria spectetur, multis ctiam ab Probatur. 1° Exemplaris, aiente s. Thoma, propriurr est eo spectare, ut illa, quæ ad normam sui eftingantur similia sibi reddat . Atqui id de homine cum reliquh animalibus comparato dici nequit. Namque homo ob ra tionem, qua solus inter animalia poliet, a reliquis ani malibus essentialiter differt. Ergo homo exemplar, seii typus totius vitæ animalis esse nequit2. 2° Si homo esset ultimus terminus, ad quem evoluti embrionis pervenit, facultates cognoscendi, appetendiqu in homine a principio quodam maleriali producerentur quippe quod embrio, horum Physicorum senlentia, ex v sibi insila seipsum evolvit. Atqui hoc, ut ex dictis II Dynamilogia patet, perabsurdum est. Nam facultates ratic nales, cum sint inorganicæ, principium alius naturæ, a animas a Deo creari) opinionem elegerit, vel adhuc dubitandum putaverit ; In lib. II, Dist. XVII, § 15. Cf etiam Melchior Ganus, vc locis theol.,hb. 12, c 13). Hoc adnotatum voluimus, quia Casimirus Ubaghs (Anthrop. Philos. Elementa, Pars synthetica, c I) asserit opinionem, animas a parentibus generando propagari, probabilibus n rationibus minime spernendis, edimque cumnullo catholicæ Fidei dogmate pugnare, dummodo generatio illa non velut ma'erialis divisio, Obiic. 1° Parentes hominem generare dicuntur. Atqui homo constat ex anima, et corpore. Ergo non solum corpus, sed etiam anima per generationem oritur. 177. Resp. Dist. mai.: quatenus operantur ad unionem corporis, et animæ, ex qua unione homo est homo, conc. lmai,; quatenus gencrant quamlibet partem hominis, neg. mai.; conc. min. Neg. cons. Et sane, licet anima rationalis non sit a generante, unio tamen corporis ad eam est quodammodo a generante f ; nam generans disponit corpus, ut coniunclionem cum anima secundum leges naturæ expostulet, et acquirat2. Quoniam vero ex unionc animæ ad corpus homo est homo, oplimo, meritoque iure parenles hominem generare dicunlur, quia generatioiis finis, ut sæpe monuimus, non est forma, sed compoitum ex materia, et forma. 178. Obiic. 2° Si corpus per generationem, et anima per creationem oritur, unum non est esse hominis. Atqui :onscquens est absurdum. Ergo anima per ipsam gene'ationem corporis oritur. 179. Resp. Neg. mai.; conc. min. Neg. cons. Ex eo, quod jorpus per generationcm, et anima per creationem prolucitur, esse corporis ab esse animæ minime separatur; lam creans dat esse animæ in corpore, et generans dis)Onit corpus ad hoc, quod huius esse sit particeps per inimam unitam s . 180. Inst. Unum esse hominis produci non potest a cauW diversis. Ergo. 181. Resp. Dist. ant., si illæ diversæ causæ non sint nter se ordinatæ, conc. ant., sccus, neg. ant. Neg. cons. ausæ, inter quas nullus ordo existit, eumdem effectum Mf diffusio quædam concipiatur. S. 0. Congregatio tum ob traduciani'iww, tum ob aliquas doctrinas, quas prof. Lovaniens, propugnabat, f quac sunt similes aliquot ex septem propositionibus, quas eadem -ongregatio die 18 sepf. 1861 haud tuto tradi posse iudicavit (cf quac ixi.nus in Ideal., c. I, a. 8, p. 212, not. 2, vol. I), tum ob alias opilones, quas cautc minus, quam fas est, ille exponebat, decrevit in bns philosophicis a Gerardo Casimiro Ubaghs hactenus in lucem litis, et præsertim in Logica, et Theodicea invcniri doctrinas, seu pmiones, qure absque periculo tradi non possunt . Cf La Scienza La lede, vol. LXII, p. 390-391, Napoli 1866. 1 Q(f. dispp., De Pot., q. III, a. 9 ad 19. Ibxd. ad 2.-3 n,^ ad 2Q. producere nequeunt. At vero in productione hominis generans cum operetur usque ad ullimam dispositionem, qua corpus exigit informari anima rationali, eum ordinem habet ad Deum, qui animam creat, ut ad Ipsum, veluti causa instrumentalis, referatur. Etsi igitur Deus creans, et homo generans sint causæ diversæ, tamen unum esse hominis ex iis producitur. . Natura est sicul instrumentum Divinæ virtutis; unde non est inconveniens si Virlus Divina sola faciat animam rationalem, actionc naturæ se extendente solum ad disponendum corpus f 182. Obiic. Filii similantur parenlibus non solum secundum physicas qualitates corporis, sed etiam secundunc qualitales animæ. Atqui hoc demonstrat, sicut corpora. Falsum est animam sensitivam hominis iroduci per generationem. Probatur. Unum est esse animæ humanæ, quæ simul ensiliya est, et rationalis. Atqui anima humana, prout :st rationalis, quemadmodum ostendimus, per generatio Tcpn°u °ritUrEr^° necue Prout est sensitiva. lSb. Hoc argumentum, quod ab unitate animæ huma-,æ depromitur a s. Bonaventura his duobus modis exiibe ur: 1 Philosophus dicit quod sensitivum est in ntellectivo, sicut tetragonus in pentagono; et vegetativum n sensilivo, sicut tngonus in tetragono. Si ergo ab eoem pnncipio est tetragonus, a quo est pentagonus, ab odem erit anima intellectiva, et sensitiva; sed intellectia non est a generante, ut demonstratum fuit supra Er 0 nec sensitiva . 2° Quæcumque sunt idcm in subtantia, ab eodcm principio educuntur in esse. Sed aniia sensitiva, et intellectiva in eodem homine sunt idem B substant.a, qma unius perfectibilis una est perfectio -rgo si rationalis non est per generationem, videtur, uod nec sensibihs 3 . 187. Præterea idem Seraphicus Doctor ita etiam argulentatur: Quæ simul corrumpuntur, simul etiam projucuntur; ergo, pan ratione, quæ simul separantur, si-,iul et mtunduntur. Sed, recedente in homine anima raonah, nullo modo remanet potentia sentiendi in corpop. fcrgo sicut amittitur polenlia sentiendi in recessu amæ, ila infunditur in adventu. Non est igitur a geneitione, sed a creatione . ° et 1 I, q. CXVIII, a. 2 ad 2. 2 cf . n 1,6. II Sent., Dist. XXXI, a. 1, q. I, £ opp. Ex his argu n perspictur, quare anima sensitiva in brulis, non vero in im r,Prr Seneratlonem Producatur. Etenim ex hoc, quod ipsa Thol r/n c°rp0ri 6SSe sensiti^^equitu'r;monente nl itiv n/fn 1 U Sen^ DiStXVI11' "• a3 ad an™'n nsitiyam in homine, et brutorum ad eamdem speciem non referri rt;,^^ ori*inis modnm- c' . Obiic. Embrio, antequam anima rationali infor metur, vivit, et animam habet. Ergo anima, prout es vegetativa, et sensitiva in homine, diversam ac prout es rationalis, originem habet. 189. Resp. Dist. ant., ita ut, adveniente anima ratio nali, maneat anima vegetativa et sensitiva, neg. ant., it; ut hæc abiicialur, conc. anl. Neg. cons. Hic memoria re colendum est rem a prima forma substantiali in sua es sentia constitui, et quidquid essenliæ rei iam constitutat advenit, esse accidentale. Quocirca, si, manente anima ve getabili, vel sensitiva, ei adiungeretur anima intellectiva, hæc inveniret subiectum iam in sua essentia constitutum; ac proinde anima intellectiva hominis essentiarc non constitueret, sed accidentaliter animæ sensitivæ velut quædam eius perfectio adveniret; id quod absurdun: est1. Hinc s. Thomas hæc docet: 1° In generatione ani i malis, et hominis plures sibi succedunt formæ, ac proin de plures generationes 2. 2° Quoniam generatio unius es corruptio alterius, adveniente forma perfectiori, 6t cor ruptio prioris, ita tamen, quod sequens forma habet quic quid habebat prima, et adhuc amplius 3 . 3° Quare ii fine generationis humanæ abiicitur anima vegetativa, e sensitiva, atque creatur a Deo anima intellectiva, quæ si mul est et sensitiva et vegetativa. Primo inducitur a nima vegetabilis; deinde, ea abiecta, inducitur anima sen sibilis et vegetabilis simul ; qua abiecta, inducitur noi per virtutem prædictam (nempe virtutem formativam, quw a principio est in semine), sed a creante, anima, quæ si mul est rationalis, sensibilis, et vegetabilis. Et sic embrio antequam habeat animam rationalem, vivit, et habet ani mam, qua abiecta, inducitur anima rationalis * . Qq. dispp., De Pot., loc. cit. 2 Cuius rei hanc rationem assignat: Quanto aliqua forma est nc bilior et magis distans a forma elemehti, tanto oportet esse plures foi mas intermedias, quibus gradatim ad formam ultimam veniatur, etpe consequens plures generationes medias ; Contr. Gent., loc. cit. s I, loc. cit. Cf p. 217. * Qq. dispp., De Pot., ibid. ad 9. Hæc D, Thomæ theon hisce postremis annis probata est inter alios doctissimos physiologo a Vincentio Santi, Della forma, genesi, corso naturale e modi c viventi, Perugia. Cf etiam Liveranum, Su principii del mi derno Ippocratismo, Fano. 190. 2a. Repugnat animam sensitivam transmitti p parentibus, cl postea fieri intelkctivam pcr manifestatiolem ideæ cntis. Probatur. Abnormis est illa opinio, ex qua vel plures inimas, sive formas substanliales in bomine esse, vel inimam intelleclivam veluti corruptioni obnoxiam, et tam|uam quamdam perfectionem accidcntalem animæ sensilvæ advemre consequitur. Atqui alterutrum admiltenlum essct, sj anima sensitiva transmitti a parenlibus, et jostea heri intellecliva per manifestationem ideæ entis llicatur. Ergo. 191. Minor ex D. Thoma ita demonstratur : Tcrminus jictionis Divinæ revelantis ideam cntis aut est aliquid ubsislens, aut non subsistens. Atqui si primum, anima, [uac per huiusmodi manifestationem fit intellectiva, diersa secundum essentiam est ab anima præexistente, icmpe sensiliva, quæ non est subsistens, ac proinde non ina est m homine anima. Sin alterum, anima intellectiva b anima sensitiva secundum essentiam non differret, sed uædam esset eius perfectio, et sic ex necessitate seuilur, quod anima intellectiva corrumpatur, corruoto orpore f . 192. Accedit 1° quod manifestatio ideæ entis nonnisi nimac lntellcclivæ fieri potest, ac proinde animam innllcctivam, nedum constituit, expostulat; 2° quod ex dotnna Ecclesiæ Catholicæ anima intellectiva ex nihilo reatur 2, non \ero per aliquam perfectionem animæ seuHivæ adiunctam producitur. V.— Animas anle corporis formationem non existeic demonstratur 193. Plato post Pjthagoram 3, et Empedoclem * censuit nimas ante hanc vitam terrestrem vixisse aliam coeletem, atque ob ahquod crimen, aliamve causam nobis motam, in terrena hæc corpora detrusas fuisse s. Hanc * I, Ioc. cit. 1^2-133, Romæ 1876. 3 Cf Meiners, Histoire des sciences dans la Cr^cfl,etc.,lib. III, c.4. U Karstcn, Empedociis Agrigent. carminum reliquiæ etc. ihædr., p. I. Non convenit autem inter Platonis interpretos, Piiilos. Cbrist. Compend. II. 7 j o Platonis doctrinam, quam secundum emanatismi sui ph cila Plotinus* evolvit, amplexi sunt Origeniani 4. 194. Animarum præexistentiam alia ratione docuit Leil nitius. Eius sentenlia fuit, omnes animas simul cum mund a Deo conditas, cum propriorum corporum germinibu quæ in Adamo continebantur, coniungi, atque ex illi, ubi lapsu temporum cuiusvis corporis germen evolvitu: singulos homines constitui V 195. Gommunis autem est Philosophorum, ac Theok gorum opinio, humanas animas tunc a Deo creari, cm humano corpori coniunguntur, novusque homo genitt existimatur. Ut huius postremæ sententiæ veritas patc scat, scquentes propositiones slatuimus : 196. la. Animæ humanæ creatæ non fuere an\ corpora. Probatur. In anima naturalis ordo ad coniunctionei cum corpore agnoscendus est 4: quapropter, si anima, ai tequam cum corpore coniungatur, creatur, dicendum e ipsam a Deo creari, ita ut perfectione sibi naturali d nam animæ, corpor ™ iæ con.uncfo, quæ neque ex nalura, neque ex volun>ate .ps.us an.mæ, sed a causa extrinseca proficisci tur *r v.olent.am an.raæ illatara fieri dicenda est ; et auobam omne violentum est conlra naturam, coniunctio ilh amquam ahqu.d naturæ conlrariura babenda foret -2 Weo homo, qux ex utrogue componilur, est quid innaturah quod palet esse falsum 3. "a'ra 198. Eamdem ob rationem, animam in corpus ad sni upphc.um delrudi falsissirnum est. Et san Pf u Sf rgumentatur Angelicus Doctor, poena bono naturæ dversalur, et ex hoc dicitur mala.Si igitur unio an; >æ, et corporis est qnoddam poenale, C est bonura aturæ; quod esl .mpossibile: est enim ntentum per „? .ram, nam ad hoc naturalis generatio terminatur Fr erura sequerelur quod esse horainera non eTset bonum icundum naturam ; cum taræn Geneseos 1,31, fa™ p^XWT" vm Deus cuncta t^PS, .2° Animæ coniunctionera cum corpore poenalem esse Hmitt. nequ.t, qum graviora scelera l.aud iuste a Dr * jp.bus ull.mo supplicio puniri su.natur. U enim Lre ie d.spmav.t s. Cyrillus Alexandrinus : Si aUe cor" ex.stens an.ma peccavit, et idcirco innexa es carni an, ob causam lex graviora quidem peccata mo rto lc ^rf Ver° Vivere ^^ Præstaret quippc ^rmutere turp.ss.morum criminum reos diu in coVoon! s hærere, u hoc paclo gravius punirentur innTen rium esse recepit a Deo, ita quoque ab Eo naturalem suam immoralitatem recepit; camque cum dependentia ab Ipso retinet. 2 Incredibilia prorsus videntur, quæ his postremis annis, præserim ab Heghelianis, contra animorum immortalitatem disputata sunt, idlaborantibus, duce Ruge, Annalium germanorum scriptoribus. .itrauss aperte professus est animorum immortalitatem esse postremum ;iostcm in scientiæ speculativæ campo prolligandum. Eorum oinnium [ma ferme, eademque sententia, quæ ex pantheismi principiis fluit, læc est: Unica est omnium, quæ sunt, vita, eaque infinita, universa tinui progressus *, qui immortalitatem animarum per metempsychosin explicanles contendunt hominem modo sub ista, modo sub illa forma in hac rerum universilate apparere, atque cum moritur, formam, sub qua seipsum in præsentia manifestat, amittere, et post mortem superstitem esse, quatenus novam induit formam 2. Aut. II.— Aniinam huuianam intrinsece immortalem esse dciuonslralur 204. Quoniam immortalitas in continuatione vitæ consistit, ut anima humana intrinsece immortalis dici possit, requiritur eam huiusmodi esse naturæ, ut 1° a corporis yinculis soluta existentiam perpetuo continuet; 2° ut acliones sibi consentaneas exercere pergat, secus haud proprie vivere diceretur; 3° ut sui conscientiam, et præteritarum affectionum memoriam retineat, secus, ut iam innuimus, \itam non continuaret, sed potius novam inchoaret, et præmii, aut poenæ capax non esset. Iam hæc in animam humanam quadrare sequentibus propositionibus a nobis demonstralur : 205. la. Anima humana est nalura sua incorruptibilis, ita ut separata a corpore perpetuo suum esse retineat. Probatur. Anima humana est immaterialis ; ergo natura sua est incorruptibilis, ac proinde nalura sua corpori post mortem superest. Consequens his s. Gregorii Neocæsariensis, sive Auctoris Disp. De Anima, verbis demonstratur: Consequens mihi videtur, ut quod est simplex, etiam sit immortale. Nam omne, quod corrumpitur, dissolvitur; quod dissolvitur, compositum est; compositum multarum est partium.... Quamobrem cum simplex sit anima, neque ex pluribus partibus constet, quia lis, divina; homines huius vitæ unicæ partieulam hahent; post corporis corruptionem hæc particula in vitam universalem illico transfunditur; ex quo fit, ut homines sui conscientiam, rerumque præteritarum memoriam amittant, hoc est personalitate expolientur. Inter hos præcipue commemorandus est Petrus Leroux, infensissimus Ghristianæ Religionis hostis (De V humanite, de son principe et de son avenir, Paris 1840). 2 Non alia ratione de animi humani immortalitate alius eontinui progressus defensor Lamennais sentire \idetur (Esquisse d' une phU losophie, Paris. nec composita esl, neque dissolvi potest, sequitur eam incorruplibilem, et immortalem esse . 206. Hoc argumentum ex Aquinate nostro ila explicatur : Rei corruptio duplici ratione contingere potest, nempe vel per se, vel per accidens. Priori corruptionis generi obnoxia sunt ea, quæ ex materia, et forma constituuntur; ipsa enim suum esse amittunt, si forma a materia separelur ; alteri subiiciuntur omnes formæ illæ, quæ m se non subsistunt, sed quoad sui exislentiam a subiecto corruptibili pendent, ita ut illo, cui insunt, dissolulo, et ipsæ desinant necesse est \ Alqui anima humana eius naturæ est, ut neutro modo interire possit ; non quidem priori modo, quia est subslantia intellectuans: (( nulla autem substanlia intellectualis est composita ex materia, et forma 3; neque altero, quia est forma, quæ habet essc non dependens ab eo, cuius est forma . Ergo. 207. Confirmatur eadem proposilio tum ex operatione, quæ intellectio appellatur, tum ex ingenito illo desiderio, quo anima appetit semper esse. Et sane 1° intellectio exeritur eo quod inlellectus agcns eificit speciem rei actu intelligibilem, nempe immaterialem, et idco incorruptibilem, atque intelleclus possibilis illam, prout huiusmodi est, m se recipit 5. lam faciens est honorabilius facto ; quocirca si intellcctus agens facit actu intelligibilia, quæ, tn quantum huiusmodi, sunt incorruptibilia, multo fortius ipse erit incorruptibilis, ac proinde et anima humana, cuius lumen est intellectus agens \ Item, unum J In Maxima Bibliotheca Patrum, t. III, p. 320, Lujrduni 1677 2 Cf Cosmol., c. V, a. 5, p. 145. Contr. Gent., ]ib. II, c. 55. « Qq. dispp.,q. un. De Anim., a. 14 ad 9. Sanctus Doctor fibid. c.) Hac aha ratione argumcntatur: Esse est aliquid, quod per se consequitur formam. Ergo si forma sit subsistens, nempe talis, ut ipsa sit Uliid, quod habet esse, nequit profecto privari esse; esse enim ab hulusmodi forma separari idem foret, ac formam separari a seipsa id quod impossibile est. Atqui anima humana est forma subsistens. Ergo non potest desinere esse, nempe est incorruptibilis. Cf Dynam., c. IV, a. 4, p. 137 vol. I. « Oportet facientem melius aliquid habere ad faciendum, quam cst id quod facit ; s. Aug., De imm. anim., c. 8, n. 14. 1 Contr. Gent., lib. II, c. 79. quodque, quod recipitur in aliquo, recipitur in eo secunduni modum eius, in quo est . Igitur intellectus possibilis, cum in se recipiat formas rerum, prout sunt incorruptibiles, incorruptibilis sit oportet; ex quo conficitur ipsam animam natura sua incorruptibilem esse, nam intelleclus possibilis est aliquid animæ . 2° Unumquodque naturaliter suo modo esse desiderat; hinc animantia bruta, cum non percipiant esse, nisi hic, et nunc, desiderant quidem esse nunc, non vero semper, quod non apprehendunt; e contrario, cum anima humana vi suæ intelligentiæ apprehendat esse absolute, et secundum omne lempus, naturaliter desiderat esse perpetuum. Atqui impossibile est naturæ desiderium esse inane. Ergo impossibile est, ut vi suæ naturæ anima humana ab existentia desistat 2. 208. 2a. Anima humana a corpore separata intelligere, et velle pergit. Probatur 1° Operatio cuiuslibet rei est quasi finis eius 3. Ergo si anima post corporis fatum est superstes, operationibus sibi consentaneis, quæ sunt intelligere, et velle, expoliari nequit. 2° Intellectus, et voluntas sine organis corporeis exercentur. Ergo remanent in anima a corpore separata . 3° Experimento constat animam, quo magis a sensuum impulsionibus seipsam avocat, eo melius actiones suas i tellectuales exercere 5. Ergo a corporis impedimentis soluta expeditius actiones illas excrcebit. 4° Quamvis eadem sit natura animæ ante mortem, et post morlem quantum ad rationem speciei; tamen non est idem modus essendi, et per consequens nec idem modus operandi fi . Ergo, animæ, secundum illum modum essendi, quo corpori est unita, competit modus intelligendi per conversionem ad phantasmata corporum, 1 Contr. Gent., lib. II, c. 79. 2 Ibid. Qq. dispp., De Ver.% q. XIX, a. 1 c. Contr. Gent., lib. II, c. 81. 5 Anima nostra quanto magis a corporalibus abstrahitur, tanto abstractorum intelligibilium fit capacior (I, q. XII, a. 11 c.) Idem observavit s. Augustinus: Quis bene se inspiciens, non expertus est tanto se aliquid intelleiisse sincerius, quanto removere, atque subducere intentionem mentis a corporis sensibus potuit ; De imm. anim., c. 10, n. 17. 6 De Ver., loc. cit. ad 5. quæ in corporeis organis sunt. Cum autem fuerit a corpore separata, competit ei modus intelligendi per conversionem ad ea, quæ sunt inteiligibilia simpliciter ; sicut et alns subslantns separatis ! . 209. Hæc postremi argumenti conclusio, nempe modum, quo anima a corpore separata intelligit, cum illo qui substant.arum separatarum proprius est, similitudinem nabere, sequenti argumento comprobatur. Anima numana, ut sæpe diximus, medium locum lenet inter substantias intellectuales, et substantias corporeas; quia insa per intellectum attingit ad substantias intelligibiles, in quantum vero est aclus corporis, contingit res corporaJes . Atqui omne medium quanto magis appropinquat -uni exlremorum, lanto magis recedit ab alio; et quanto magis recedit ab uno, tanto magis alteri appropinquat. Lrgo amma quando tolaliter crit a corpore separata, perlecte assimilabilur substantiis separatis, quantum ad modum mtelligendi 3 . ' 210. 3a. Anima separata a corpore perqit habere conscientiam sui, et præteritarum affectwnum. 1 I, q., a. 1 c. ; 2 Rationem, ob quam anima in sui creatione non ita a Deo in stituta est, ut modus intelligendi substantiarum separatarum pro pnus ei conveniat, explicavit s. Thomas, I, q. cit. a. 4 Cf d 234 (et Idealog., c. I, a. 2, p. 194 vol. I. ' Cf In lib. IV Sent., Dist. L, q. I, a. 1,ol., et Contr. Gent., iib. II c. 81. Quinam autem sit hic intelligendi modus, ab eodem sancto Doctore ita breviter explicatur: Dicendurn, quod anima jseparata non intelligit per species innatas, nec per species, quas tunc abstralm, nec solum per species conservatas; sed per species ex influentia Divini Luminis participatas, quarum anima fit particeps, s,cut et aliæ substantiæ separatæ, quamvis inferiori modo. tnde tam cito cessante conversione ad corpus, ad superiora convertitur. Nec tamen propter hoc cognitio, vel potentia non est natural.s: qu,a Deus est auctor non solum influentiæ gratuiti lumi|Jis, sed et.am naturalis (I, q. cit. ad 3). Exinde etiam patet -nunus intellcctus agentis, et possibilis, qui, ut paulo ante adnotanmus, rcmanent in anima separata a corpore, diflerre ab illo quod in præscnti vita obcunt. Audiatur idem Aquinas : Operatio inie lectus agent.s, ct possibilis respicit phantasmata, secundum quod 3St annna corpori unita; sed cum erit a corpore separata, per in-euectum possibilem recipiet species effluentes a substantiis supe(ionbus, et per intellectum agentem habebit virtutem ad intelngcndum ; Qq. dispp., q. un. De Anim. Probatur prima pars. Ab immaterialitalc animæ, ut in Dynamilogia diximus1, repetendum est quod ipsa conscientiam sui hahct. Atqui, si ita res est, animæ separatæ a corpore potiori iure, quam coniunctæ cum corpore, coguitio sui tribuenda est. Ergo. Probatur allera pars. Anima præsenti vita affectionum intelleclivarum recordatur, quatenus pollet intellectu, in quo species rerum, quas antea intellexit, conservantur, et per quem se supra se convertit, ut actu istas species consideret. Atqui, cum anima a corpore separatur, remanent tum intellectus, tum species intelligibiles antea acquisitæ, quia hæ, ut diximus 2, stabiliter in intellectu recipiuntur: tum vis convertendi se supra seipsam. Ergo 3. III. — Utrum anima ab aliqua causa in nihilura redigi possit Hactenus demonstravimus animam humanam eius esse naturæ, ut nullum in se habeat destructionis principium. Jnvestigandum modo est, utrum ipsa ab aliqua causa possit suo esse privari, ita ut in nihilum redigatur. 211. la. Nulla causa creata virtutem habet animam in nihilum rcdigendi. Probatur. Quæcumque, aiente s. Thoma, incipiunt e-sse, et desinunt, per eamdem polentiam habent utrumque . Atqui animæ humanæ, quippe quæ per creationem originem suam habent, ex virtute causæ finitæ incipere esse non possunt. Ergo s. 212. 2a. Deus, si Eius potentia absolute spectetur, 1 Cap. IV, a. 8, p. 147 sq vol. I. Reflectere se super se, inquit s. Bonaventura, hoc est virtutis cognitivæ subliraatæ a materia ; In lib. II Sent., Dist. XXV, p. I, a. 1, q. 3 resol. 2 Dynam., c. cit., a. 11, p. 160 vol. I. 3 a Reminisci, cum sit actus per corporeum organum exercituf, non poterit post corpus in anima remanere; nisi reminiscentia æquivoce sumatur pro intelligentia eorum, quæ quis prius novit; quam oportet animæ separatæ adesse etiam eorum, quæ novit in vita, cum species intelligibiles in intellectu possibili indelebiliter recipiantur ; Contr. Gent., Ioc. cit. Op. cit., lib. II, c. 55. s In nulla creatura est virtus, quæ possit vel de nihilo aliquid facere, vel aliquid in nihilum redigere ; Qq. dispp., DePot., q. V, a. 3 ad 15. polest animam in nihilum redicere; sed hoc, si Eius poHntfacum alns atlribulis consideretur, velle non potesl Probatur 1 pars. Hoc, quod Deus creaturæ esse commun.cat, ex Dei yolunlate dependet ; ncc aliter res in esse conservat nisi in quantum eis conlinuc influit esse. Sicut crgo anlequam res essent, potuit eis non commun.care csse, et sic eas non facere; ita postquam iam factæ sunt, potest eis non inlluere esse: et sic esse desinercnl; quod est eas in nihilum redigere 2 213. Probatur 2" pars. Deus ea velle non potest, quue cum suis attnbut.s pugnant. Alqui destructio animæ Sap.entiæ, Bon.lati, et lustitiæ Dei adversatur. Ergo.," In,Pnm,s> destructio animæ Dei Sapientiæ adversatur. Quod ut mlelligatur, memoria repetendum est destructionem animæ Deo, ut auctor naturæ est, attribui non posse. Lten.m, ut s. Thomas argumentalur: Sic Deus unamquamque naluram instituil, ut ei non auferat SOam naluralem propnetatem. Rerum autem immateria!ium...proprietas naluralis est earum sempiternitas, quia Z rinT •,P?le-"a ad "r0n esse • ul suPra osten um It ?n,.f . J?" •DOn a,,fert tralem inclinationem, E!,„?i,. ™ nd"; !la "°n, auferl rebus P'ædictis semp.tern tatem, ut eas in n.h.lum redigat '. Quocirca animæ destructio præter ordinem naturalem creaturis indi!um even.ret Iam ea, quæ hoc modo fiunt, a Divina Sapientia ord.nantur ad gral.æ manifestalionem... ; redi?ere autcm aliqu.d m nihilum non perlinet ad graliæ firit 1T6?' CUm magis, per hoc Divina Polentia, et B;r"1 ord.ne ur seu ostendatur, quod rcs in esse con versa nr DeSlruct,°,8,tur anlmæ Dei Sapicnliæ ad 21o. Insupcr destructionem animæ Sapientiæ simul ct Bon.lat. Dei repugnare hoc alio argumento conlicilur Hon.num ammis inest vehemens perfectæ bealitatis cupidiM, quac, cum nccessana sit, et constans, a Dco auctore -aturæ ips.s indita est, proindeque inanis esse nejuit' ' Dc hac diversa rationc, qua Potenlia Dei considcrari noipsf l!, Civ!"' 3ftcK" "' Se"'-' D!St'' q" ' 3 "'• ' Qq. dispp'., De Pot., q. cit., a. i c. 4 I, qcil., a. 4 c. 1 Beate certe, inquits. Augus.inus, on.ncs vivere volumus; neque Atqui nemo diffitetur nullam hac in vila esse veram, et perfectam felicitatem, quæ scilicet expleat omnes animæ facullates. Ergo, si Deus animam in nihiium redigeret, ac proinde altera post præsentem vita non superesset, fruslra hunc appetilum ab Ipso singuiis hominibus insitum esse consequeretur, atque Eum admodum crudelem, et homini inimicum fingere deberemus, quia hanc cupiditatem hominum animis inserendo, eos maximopere excruciaret, efficerelque brutis animanlibus deteriores, quorum appetitiones hac in vita plenissime satiantur. Iam horum alterum Bonitati, alterum Sapientiæ Dei repugnat; nam contra rationem sapientiæ esl, ut sit aliquid frnstra in operibus sapientis j. Ergo destructio animæ cum Divina Sapienlia, et Bonitate stare non potest. 216. Hæc autem altera vita perpetua sit oportet; tum quia, ut inquit Auctor libri de Spiritu, et Anima, nullum bonum, præter summum, homini sufficere potest2; tum quia, observante s. Augustino, bonum, quod perfectæ beatitalis cupiditatem explere potest, tale esse debet quod ( homo) non amittat invitus. Quippe nemo potest confidere de tali bono, quod sibi eripi posse sentit, etiamsi retinere id, amplectique voluerit. Quisquis autem de bono, quo fruitur, non confidit, in tanlo timore amiltcndi beatus esse qui potest ? 3 217. Huic argumento respondet Auctor Systematis na~ turæ, homines desiderare vitam corporis, itemque esse divites, etc., nec tamen semper vivunt, nec omnes sunt divites. At reponimus distinguendam esse cupiditatem^nmitivam, et universalem a cupiditatibus secundariis, et particularibus. Illa, cum omnium animis insit, a Deo auctore naturæ originem ducit, proindeque non potest non expleri; hæ autem illi subiiciuntur ; et quoniam ad illam contingenter referuntur, neque in omnibus inveniuntur, neque semper expleri possunt. quisquam est in hominum genere, qui non huic sententiæ, antequams plene sit emissa, consentiat ; De morib. Eccl., lib. I, c. 3, n. 4. i Contr. Gent., lib. III, c. 69. 2 Cap. 14. 5 De morib. Eccl. lib. I, c. 3, n. 5. * Omnis homo naturaliter vult beatitudinem. Et ex hac naturali voluntate causantur omnes aliæ voluntates, cum quidquid homo vult, velit propter finem »; I, q. LX, a. 2 c. anthropologia 287 218. Quod aulem ad iuslitiam Dei atlinet, certum est neque .mprobi.atem sua poena, ncque virtutem suo nræ S flffl„ræSe,nt' VL'a aflici; nam ^gitiosos homines bon,s afflucre, el probos toto ætalis suæ curriculo multis ; bem; at:^us oppressos sæp° videmus0°°° ^ SS Si np„l cums,Ioanne Chrysostomo argumenlamur: non f?teh t.^ a!CUI- feVera CSl ' Eum iustum esse nemo,n°n„an •;• tqU,Ls',ustus est> et his> e0 Zll'T nræm,um '» Præse"ti vita retribui. 'm£ii aTnlemU?: ^ Aut peCCa,um est sulliciens P°ena oeccati, aul non. S primum; ergo in hoc mundo iniuste olunU,S,if^n,n,Ur 'mpii,' S6d reh"qnendisunt omnes ut oluptal.bus hbcre indulgeanl suis; quod quam iniquum, t urpe sit, nemo non videt. Sin allcrum ; ergo aliam os corpor.s morlem, admit.amus vitam oporle,, ne sc,n:et,ns,gn,s improbitas sine poena maneat'. 2° Neque mpn,n hac v,(a scelerum suorum stimulis exagitantur! e ?„ 2i'mPaCe rUUnt,Ur' "iS! aU,'a Utriuue eert0 sciun sse mdicem, qu,,n altera vila singulos præmio vel VZ^TT^1 3° SæPe venit? t"um im ii in qui latis fastigium atdgerint, non amplius conscienæ i slimuli eos mordeanl ; atque e conlrario, ut iusli ravionbus anxielahbus torquoanlur. Proderit ergo per 1 De Lazaro, Concio IV. AmSi;nqUiSi MiCer,et P°enarn peccali in eo consistere, quod Deus aniam in mhil rcdigat, ita a nobis cum s. Thoma redar-ueretur m" ^i I°n ntaS r°nt,a DeUm H ; ^^1"; pessima quacque flagitia vitam ducere, cum virtus in iusto sine præmio maneat. 4° Probi homines quandoque, ne sua violent officia, mortem ipsam oppeterc debent. Ergo nulla huic præslantissimæ illorum virtuti merces rependeretur, si hæc dumtaxat esset recte facti conscientia, atque nulla post præsentem vita animarn maneret1. 221. Rursus contra vim eiusdem argumenti ex iustitia Dei depromptum obiicitur, ex ipso probari quidem animam corporis fato superesse, non vero in æternum esse duraturam. At contra res se habet. Et sane, quod ad præmium spectat, numquam vera forent præmia, nisi huiusmodi sint, ut naturali desiderio perfeclæ felicitatis satisfiat. Aqui perfecta felicilas non est, nisi æterna, ut superius probatum est. Ergo. 222. Quod ad poenam attinet, eius æternitas cum ratione non pugnat, imo consentit. Non pugnat, quia poena peccato proportionatur secundum acerbitatem, atque in nullo iudicio requiritur, ut poena adæquetur culpæ secundum durationem 2. Cum ratione consentit. Etenim 1° eaderri iustitiæ ratione poena peccatis infligitur, et bonis acti Cf Lact., Div. Inst. Epit.y lib. III, c. 12. 2 1 2æ, q., a. 2 ad 1. Hanc rationem adhibuit s. Augustinus, ubi eos refutavit, qui iniustum putabant, utpro peccatis quamlibet magnis, parvo scilicet tempore perpetratis,poena quisque damne tur æterna. Quoniam idem, ac illi veteres, Rationalistæ, inter quos Reynaud [Terre et Ciel, le ed., p. 371-391), hodie repetunt, præsta hæc pauca sancti Doctoris verba proferre: Damnum, ignominia exilium, servitus, cum plerumque sic infliguntur, ut nulla venia re laxentur, nonne pro huius vitæ modo similia poenis videntur æter nis? Ideo quippe æterna esse non possunt, quia nec ipsa vita, quaax est, quia semper defcctus, quo subtrahitur princi)ium, lrrcparabilis est...; sicut si corrumpatur principium isivum, non potest fieri visionis reparatio, nisi sola virute divina.... Et ideo, si per peccatum corrumpatur prinipium ordmis, quo voluntas hominis subditur Deo, erit nordmatio, quantum est de se, irreparabilis, etsi renaan possit virlute divina 2 . Quod cum ita se habeat,'ita rguimus: Ideo peccato poena irrogatur, quia ordo 'per psum evertitur; et sicut, manente causa, manet effectus a quamdiu pcrturbatio ordinis durat, nccesse est ut tiam pocna duret. Atqui perturbatio ordinis ex parte realuræ, uti paulo ante ostendimus, semper durat ac roinde peccatum est quoddam malum æternum. Er"o oena mterminata erit 3. et 3° Apud Divinum ludicium voluntas pro facto comutatur: quia, sicut homincs vident ea, quæ exterius gnntur, ita Deus mspicit hominum corda. Qui autem proter ahquod temporale bonum aversus est ab ullimo fine ui jn ælernum possidetur, præposuit fruitionem temoralem illius boni temporalis ætcrnæ fruitioni ultimi rus; unde patet quod mullo magis voluisset in æternum lo bono temporali frui. Ergo, secundum Divinum Iudium, ita punin debet, ac si æternaliter peccasset. Nulli Jjcm dubium est, quin pro æterno peccato æterna poena fceatur. Debetur igitur ei, qui ab ultimo fine avertitur, >ena æteiVia . 4° Habet quodlibet peccatum contra Deum commisim quamdam infinitatem cx partc Dei, contra quem comUtitur. Manifeslum est enim quod quanto maior per>na cst, contra quam peccatur, tanto peccatum est graus; sicut qui dat alapam militi, gravius reputatur, quam oaret rustico, et adhuc multo gravius, si daret Prinpi, vel Regi. Et sic, cum Deus sit infinite magnus, ofnsa contra Ipsum commissa est quodammodo infinita; \ %??' Gent-> Uh' ni c W-2 la 2æ, q. cit., a. 3 c. f Ibld— Contr. Gent., loc. cit. Philos. Ciirist. Compend. II. ? |Q unde et aliqualiter poena infinita ei debetur. Non autet potest esse poena infinita intensive, quia nihil creatuc infinitum esse potest. Unde relinquitur, quod peccato moi, tali debeatur poena infinita duratione 4 . Refutantur argumenta contra animæ immorialitatem 223. Obiic. 1° Forma non habet esse, nisi in eo, in qu est. Atqui anima humana est forma corporis. Ergo no potest esse, nisi in corpore, ac proinde perit, perempt corpore. 224. Resp. Dist. mai.: si sit forma, quæ dependet al eo, in quo est, conc. mai., secus, neg. mai. ; sub eadei dist. neg., et conc. min. Neg. cons. Anima, ut sæpe d: ximus, est talis forma, quæ habet esse non dependens a eo, cuius est forma; ac proinde, corrupto corpore, in su esse perseverat. Exinde etiam patet, quod etsi anima, tj corpus in uno esse hominis conveniant, tamen, corrupt corpore, adhuc remanet anima, quia, ut etiam alibi d ximus2, illud unum esse est ab anima, ita quod anim, humana esse suum, in quo subsistit, corpori commun cat 3 . 225. Obiic. 2° Naturalis est animæ unio cum corpon Atqui hæc naturalis coniunctio expostulat, ut anima no nisi cum corpore existere possit. Ergo anima separata corpore in existentia perdurare nequit. 226. Resp. Dist. min.: si nihil obstaret ex parte corpc ris, conc. min., secus, neg. min. Neg. cons. Sane, cum m turale sit animæ esse corpori unitam, ipsa ex sui natur 1 Opusc. III, c. 183. Aliud pro æternitate præmiorum, et po narum argumentum desumi solet ex eo, quod efficacia sanctionis 1 gis moralis illam exigit. Cum enim Deus hominibus leges simul, libertatem largitus sit, consentaneum fuit, ut eos aptissimis incit mentis, salva tamen eorum libertate, ad legibus obsequendum mov ret. Præmia autem, et poenæ temporaneæ ad id obtinendum inep sunt; siquidem ista, utpote et adhuc multum remota, et non perp tuo duratura, homines facile posthaberent. Quapropter necesse fui ut Deus præmia, et poenas numquam desituras humanis animabi statueret, easque proinde immortales efficeret. Cf Nicolas, Z^wdes ph los. sur le Christianisme. t. II, c. 8. 2 Cf p. 191, not. 6. 5 Qq. dispp., q. un. De Anim., a. 14 ad 11. xigit esse cum corpore. At, quoniam corpus est corrutibile, ipsum recedit a dispositione, per quam est apim ad recipiendum vitam ; atque ita fit, ut anima a Drpore separetur2. Quocirca propler corruptionem corons evenit, ut ipsa persevcret essc sine corpore. Illud Btem monendum est, statum, in quo anima sine corpore ustit, esse quidem præter naturam ipsius 3, quia anima t.sacpe diximus, ex se exigit esse cum corpore, sed non nusmodi, ut animæ naturæ adversetur ; nam anima lamsi separata sit a corpore, tamen naturalem inclina^nem ad ipsum retmet 4. 227 Obiic. 3° Id, quod est ex nihilo, in nihilum redijri ooq ^,U1 anima humana ex nihiJo est. Ergo. J2H. Ilesp. Dist. mai.y ita ut natura sua in nihilum tent, neg. mai., ita ut nisi a Deo conservetur, in nihilum digatur, conc. mai. Neg. cons. Re quidem vera tenre in nihilum non est proprie motus naturæ, qui semr est in bonum b . Quoniam vero creatura a seipsa non istit, neque idcirco ex vi suæ naturæ in existcntia rseverat, in n.hilum redigi non potest, nisi quatenus sisut virtus, quæ illam in esse conservat6. Hæc au Qq. dispp., loc. cit. ad 20. Hinc mors, per quam anima a corpore separatur, est, docente em Aqmnate, naturalis homini ratione corporis, non vero animæ: orma nominis est anima rationalis, qoæ est de se immortalis: et ) mors non est naturalis homini ex parte suæ formæ. Materia em hom.nis est corpus tale, quod est ex contrariis compositum, quod sequitur ex necessitate corruptibilitas, et quantum ad hoc s est hornini naturalis ; 2a 2æ, q. GLXIV, a. 1 ad 1 CUm fuerit a corP°re separata, habcns aYvvm' C 4mc\mllonc™ naturalem ad corporis unionem ; I • tem virtus solius Dei propria est. lam vero satis a nobis demonstratum est animi annihilalionem cum Dei altributis contradicere. Refutalur metempsychosis Metempsijchosis, sive transanimatio, vel transcorpo nj ratio vulgo dicta est illa theoria, qua animarum ab un^ in aliud corpus transmigratio adstruitur !. lam, teste D Thoma, cc omnes, qui posuerunt animas extra corpora crea ri, posuerunt transcorporationem animarum, ut sic anim exuta a corpore uno, alteri corpori unirelur, sicut honn r exutus uno vestimento linduit alterum2 . Sane Plato, qui ut iam diximus3, censuit animos ex astris in humana coi pora immissos fuisse, docuit etiam illos, qui recte vitai, egerint, ad astra reversos vitam beatam potituros essq contra, eos, qui immoderate vixerint, in corpora deteric, ra, et, si ne tum quidem finem yitiorum fecerint, in bru, torum figuras suis moribus sirnillimas mutatum iri, n6; que ante ab huiusmodi mutationibus cessaturos, quarr affectibus sedatis, ad primum, optimumque sui habitui redierint4. Hac nostra ætate a Petro Leroux, et a ceti ris continui progressus assertoribus metempsychosis, i in primo articulo diximus 3, ad vitam revocata est. E adstipulati sunt Remy 6, Michelet1, Reynaud 8, et Andi Pezzani9. lh i Palingenesia, idest regeneralio appellari quoque solet, quia priori corpore vivere desinit anima, et in alio, quod de novo sumi vitam auspicatur. 2 Qq. dispp., De Pot., q. III, a. 10 c. — 3 273 sq. 4 Ante Platonem a Pythagora, eiusque discipuiis metempsycnos decretum in Græcia ubique propagatum fuit Pythagoram vero h decretum ab Ægyptiis, aliisque Orientis populis didicisse comper res est. Sane metempsychosi Ægyptios, et Chaldæos adhæsisse v teres passim tradidere, eaque in omnibus Indicæ philosophiæ ScboL æque inveniebatur. 3 278-279. 6 J)e la vie, et de la mort, par le Dr Remy, Paris 1847. i Ipse in libro Le peuple eo impudentiæ devenit, ut ob hanc ai marum transmigrationem inter bruta, et homines cognationem agn yerit, et bruta fratres sæpe appellaverit. 8 Terre et Ciel, PariS 1854. 9 La pluralite' des existences de Vame, lib. IV, c. I, p. 38b sq Paris. Ficri nequit ut unius hominis anima de suo n aliud corpus commigret. Probatur. Animarum numerica differentia ex ordine d ^diversa corpora, quorum sunt formæ, inspicienda st2; quapropter si corpora sunt numero diversa, necesse st, ut animæ sint numero diversæ. Atqui, si animæ unt numero diversæ, prout sunt diversa corpora, fieri lequit, ut una, eademque anima, quæ aliquod corpus nformat, in aliud corpus commigret. Ergo . 2° Si una anima diversa corpora generata informaret, dem numero homo per novam generationem ilerum exiteret, sive, secundum Platonem, homo non nisi anima orpore indula esse dicatur, sive anima tamquam sublantialis forma corporis agnoscatur; sicut enim esse, ita t unitas formam rei consequitur, et ideo illa, quorum orma est numero una, sunt idem numero. Atqui fieri equit, ut per novam generationem idem numero iterum xistat homo; na m, cc cum generalio, et corruptio sit mojs in subslantiam, in his, quæ generantur, et corrumuntur, non manet substantia eadem, sicut manet in his, uæ secundum locum moventur. Ergo absurdum est nimam, quæ hoc corpus informat, in aliud corpus com)!grare. Quod si anima ex uno in aliud corpus humanum ansmilti nequit, ipsius in corpus belluinum transmi^rao inter humana deliramenta adnumeranda esl. Etenim nima est forma corporis et motor eius. Atqui determinate formæ determinata materia debetur, et determinato mo)ri determinatum organum, sicut quælibet ars in agenle titur propriis instrumentis. Ergo anima humana nonisi cum corpore humano coniungi potest. Præterea, si nimæ humanæ ad corpora brulorum informanda transent, seu brutorum formæ fierent, operationes horum roprias exercerent, suamque naturam amitterent. Iam Metempsychosis, ut s. Thomas advertit, Fidei contradicit, hæc um animam in re>urrectione idem corpus resumere prædicat quod jponit ; Contr. Gent., lib. II, c. 44. 2 Cf Ontol., c. VII, a. 3, p. 48. Ex corpore recipit esse indiduatum; quod quia non dependet ex corpore, remanet individuatio, iam destructo corpore ; In lib. II Sent., Dist. III, q. I a 4 ad 1 s Contr. Gent., lib. II, c. 83. i In lib. II Sent., Dist. XIX, q. I, a. 1 sol. hoc in primis absurdum est, cum rerum naturæ sint immotæ; deinde, si admitteretur, finis, ob quem anima ad huiusmodi corpora deprimi dicitur, ut nempe scelerum poenam luat, et beatitudinem assequi possit, inanis foret ; nam si animæ sint formæ brutorum, poenarum capaces non sunt, neque mereri possunt, ut ad vitam meliorem revertantur. Quin immo ipsa metempsychosis rueret; non enim eadem anima, quæ antea corpus humanum informabat, sed anima diversæ naturæ corpus belluinum informaret. Si demutationem capit, ita arguebat Tertullianus, amittens quod fuit, non erit quæ fuit; et si quæ fuit, non erit, soluta est metemsomatosis, non adscribenda scilicet ei animæ, quæ si demutabitur, non erit. IIlius enim metemsomatosis dicetur, quæcumque eam in suo statu permanendo pateretur. Mirum itaque non est, si nonnulli Ecclesiæ Patres hanc sententiam seria refutatione indignam habuerint Abiiciamus hæc, s. Augustinus aiebat, et vel rideamus quia falsa sunt, vel doleamus, quia magna existimantur Sunt ista, Fratres mei, magna magnorum deliramentf Doctorum. Modus, quo ab hodiernis Pantheistis immortalitas animæ explicatur, refellitur. lam Plotinus putavit mentem humanam ita natura sua comparatam esse, ut paullatim ad simplificationen pervenire queat, scilicet ad illum statum, in quo, destru cta dualitate subiecti, atque obiecti, se unum, idemquc cum Uno, sive Absoluto agnoscat 3. Hæc doctrina, quam Plotinus magna ex parte £ Stoicis accepit, palingenesia, sive regeneratio dicta est, eam que omnes Pantheistæ, in primisque hodierni heghelia ni , licet diversis modis et sub diversis nominibus, illan amplexati sunt. Hinc, ipsi, ut antea diximus s, animai^ ex eo immortalem esse docuerunt, quod post corruptio nem corporis in Divina substantia, sive, ut aiunt, Abso luto absorbetur. Iam, omissis vitiis pantheismi, ex qu que. Ceterum, etsi Essentiam Dei non comprehendamus, seu non cognoscamus, quantum in se cognoscibilis est, tamea aliqua imperfecta ratione, ut mox dicemus, Eam atting 1 Cf Criteriol., loc. cit., p. 284 vol. I. Cf etiam definitionem Con cilii Vaticani,quam exscripsimusin JeZeaZ.,c. I,a.9,p.214, not. 4, vol.I z I, q. III, a. 4 ad 2. Nec hoc, idem sanctus Doctor inquit,! debet movere, quod in Deo idem est Essentia, et Esse, ut primi ratio proponebat. Nam hoc intelligitur de Esse, quo Deus in seips> subsistit, quod nobis quale sit, ignotum est, sicut Eius essentia; noi autem intelligitur de esse, quod significat compositionem intellectus sic enim esse Deum, sub demonstratione cadit, dum ex rationibu demonstrativis mens nostra inducitur huiusmodi propositionem deDe formare, quæ exprimat Deum esse ; Contr. Gent. THEOLOGIA NATVRALIS nus; et quoniam inter existentiam Dei, et Eius essentiam listinctio rationis admittenda est, optime possumus illam,:ognoscere, quin hanc adæquale cognoscamus. Deum existere etsi sit veritas per se nota, ta~ \nen est per se nota tantum secundum se, non vero etiam nons, acproinde indiget demonstratione, ut anobis cognoscatur. Probatur. Quælibet propositio, cuius prædicatum est q ratione subiecti, per se nota dicitur. Iam propositiones ;er se notæ vel huiusmodi sunt, ut constent terminis imiQediate notis apud omnes, e. g., omne totum est maius ]ua parte; vel huiusmodi, ut carum termini non sint apud j-mnes noti; unde licet prædicatum ad rationem, sive esjentiam subiecti pertineat; tamen, quia definitio subiecti on est omnibus nola, necesse non est tales propositiojes ab omnibus concedi, e. g., omnes recti anguli sunt {equales. Islæ per se notæ appellantur tantum secundum b, et non quoad nos; illæ per se notæ dicuntur non so>jm secundum se, sed etiam quoad nos. Hoc posito, ita arpmentamur: Propositio per se nota secundum se est, cu-,us prædicatum includitur in ratione subiecti, atque projositio per se nota quoad nos est, cuius prædicatum injolvitur in ratione subiecti, et nobis innotescit ratio sub-,^cti, et prædicati. Atqui in hac proposilione, Deus exiit, prædicatum includitur in ratione subiecti ; cum nim Dcus sit suum esse, existentia ad ipsam Eius essen-,am spectat; nobis tamen nota non est ratio subiecti, et rædicati ; nam terminos secundum propriam rationem on apprehendimus, atque illos invicem necessario conecti, sive esse ad ipsam Dei essentiam pertinere, simplii mcntis obtutu non cognoscimus. Ergo hæc propositio, }eus existit, est per se nota secundum se, nobis tamen iOn est per se nota, sed demonstrativo discursu indiget1. 1 I, q. II, a. 1 c. Existentiam Dei sine ulla demonstratione admitndam esse Kantius, Fridericus lacobi, atque Lamennaisius alia ra ^ne^tuentur. Kantius enim, uti alibi diximus {Criteriol., c. III, a. 1, 271 vol. I), Dei cxistentiam ratione theoretica probari non posse, d tamquam rationis practicæ postulatum fide morali illi vcritati edendum nobis esse autumat. Iacobi autem, hodiernæ scholæ seninentalisticæ auctor, Deum a nobis cognosci contenditnon ratione, d instinctu, nempe sensu interiori invincibili, qui tum existcntiam ;3i, tum alia dogmata ad mundum intelligibilem spectantia, ncc non undi sensilis existentiam nobis revelat (vid. Sermones de Religione 7. Obiic. 1° Veritatem esse, est per se notum etiar quoad nos. Atqui Deus est ipsa Veritas, Ergo Deum esse, e; per se notum non solum secundum se, sed etiam quoadno, 8. Resp. Dist. mai.: si agatur de veritate communitc accepta, conc. mai., si de veritate per se subsistente, neu mai.; item dist. min. Detis est ipsa veritas per se subs stens, conc. min.; est verilas communiter accepta, neg. mir Neg. cons. Sane veritatem esse in communi ita est per gj nolum, ut nulla demonstratione a nobis cognoscatur; qi enim veritatem esse inficiatur, iam aliquam verilatem æi cognitionem pervenire nobis liceat, mox explicabiius. Satis sit hic observare nullam ex eiusdem Carlesii rincipiis rationem esse, cur idea Dei nobis innata dicen De Fide orthod., lib. I, c. 1. 2 Ideal., loc. cit., p. 214-215 vol. I. Idipsum ex mox dicendis mplius dcclarabitur. 3 ln lib. I Sent., Dist. III, q. I, a. 2 ad 1. 4 I, q. II, a. 1 ad 1. 5 Contr. Gent., lib. I, c. 11. Yid. Kleutgen, La Filos. antica cspofa e difcsa, t. III, tratt. V, c. 3, § I, p. 134 sqq; § II, p. 149 sqq, oma 1867. da sit. Etenim Cartesius hæc docet: In infinito duo spei ctanda esse, rem ipsam, quæ infinita est, et infinitioneml quæ in re illa infinita est: rem infinitam nos posse per cipere positive quidem, sed non adæquate; siquidem cunj finiti simus, infinitum comprehendere non possumus : in finitionem vero a nobis cognosci negative, quatenus ab in finito omnes limites per mentis actionem removemus1 Ex quibus ipsius Cartesii principiis colligitur ideam re infinitæ finitam esse et quoad ipsam rem infinitam, quiil eam perfecte non comprehendimus, et quoad infinitioneml cjuia quod negative cognoscitur, sane non cognoscitu: infinite. Quod si idea rei infinitæ, quam in mente habe mus, non est infinita, patet eam aliunde proficisci posse quam a re itidem infinita; atque ideo nulla est ratio, ol quam illa debeat esse innata. Accedit 1° quod mens irj cognitione rerum eas non producit, sed detegit 2, aosse. Quocirca argumentatione a posteriori adhuius ve•itatis cognitioncm nos pervenire dicendum est: Per cfeclus de Deo cognoscimus quod est, et quod causa alioum est ; cum enim res coeperint esse, oportct, ut ab iliqua causa sint, quæ dat omnibus esse. Ecquis, ait )amascenus, hoc nobis non assentiatur, omnia, quac sunt, nulabilia esse? Cum ergo mutabilia sint, sane etiam creata 5>se oportet. Si vero creata, haud dubium, quin ab aliuo opifice sint condita. Alqui Creatorem increatum esse ecessum est; nam si Ipse quoque creatus est, aquodam rotecto crealus erit, sicque donec ad aliquod increatum enenmus2 . 20. Ex his autem argumcmis a posteriori illud, quod x eilecluum, sivc mundi existentia, et natura depromiir, metaphysicum; iliud autem, quod admirabilis mundi rdo nobis suppctit,^%52^m, seu physico-theologicum apeilatur. His argumentorum generibus addi solet argulentum morale, quod nempe ab omnium populorum conmsione petitur. Argumentum metaphysicum iis quinque, fo-iD Tho™ proponilur3, rationibus hic exhibemus: l\. Frima ratio ex motu, seu mutatione rerum mundaarum ducitur: Existit motus in rerum natura. Atqui hic \ n°nZ'fent'S Hb' m c 49' Cf s' Bonav Lum&l; Serm. V. De Fide orth.y lib. II, c. 3. Unde scio, inquit s. Augustinus, na vivis, cmus animam non video? unde scio? Respondebis: Quia quor, quia ambulo, quia operor. Stulte! ex operibus corporis agnoo viventem; ei operibus creaturæ non potes agnoscere Creatorem ? wrr.in Ps.LXXIIT, n. 25. Cf De Civ. Dei,\\h. VIII, c. 6; Conf., lib. ij, c. 17 n. 23; De Gen. ad litt.y Jib. IV, c. 32, et alibi passim. "i ' " ac toas ,,?£ Er r^^-8-^ entibus ^o^Str^ffi-et tos rj„° bi .nutuo ca,sa simu, et X',1:110 f""0' ' I,od dno enti° sin mstare entibus i T C ^0^8. Silne.,Pona'n^ circulum istum ..,„ entis B, et remoum ;„n n °S' ""V >j la 2o, q. I, a. 2 c. Cf Ontol., e. IX, a. 4, p. 66. Hoc argumentum, cum in illud recidat, quod pht/sico-theolonieum passim appellatur, fusius in quinto articulo proscquemur. rium existit, profecto ab existentia entis contingeniis pcndere haud potesl. Atqui in argumento melaphysico existentia Dei ab existentia mundi pendere adstruitur. Ergo. 33. Resp. Conc. mai.; neg. min. Neg. cons. Sane, cum arguitur, Mundus existit ; atqui mundus existere nequit, quin existat Deus : ergo existit Deus ; mundum esse causam, cur Deus existat, minime adstruitur, sed mundus habetur, uli principium cognoscendi, seu uti signum, quo cognosci possit Deum existere, et Deus uti principium essendi, seu uti ratio, cur mundus existat. 34. Obiic. 3° nlii passim: Nulla inter creaturas, et Deum est proportio. Ergo ex crealuris ad Deum assurgere nobis non licet. 35. Resp. Dist. ant.: nulla est proportio entitatis, sive naturæ, conc. ant.; nulla est proportio connexionis, et dependentiæ, neg. ant. Neg. cons. Etenim, etsi creatura qiioad sui naluram infinite distet a Deo, lamen potest esse proportio creaturæ ad Deum, inquantum se habet ad ipsum, ut effectus ad causam, et ut potentia ad actum ! . Iam ob hanc connexionem inter effecturn, el causam, non vero ob identitatem naturæ, ab existentia creaturæ existentia Dei infertur. Hæc autem illatio rite, recteque concluditur; nam per effectus non proportionatos causæ non potest perfecta cognilio de causa haberi, sed tamen ex quocumque effectu polest manifesle nobis demonstrari causam esse ; et sic ex effectibus Dei polest dernonstrari Deum esse; licet per eos non perfecte possimus Eum cognoscere secundum suam essentiam2 . 36. Inst. Eorum, quæ sunt relativa, et connexa, eadem ratio est. Alqui ab Enlis necessarii existenlia nequit entis contingentis existentia inferri. Ergo a pari ne ab existentia quidem huius potest illius existentia argui. 37. Resp. Dist. mai., si connexionis relatio est mutua, conc. mai.,s\non est mutua, neg. mai.\ conc. min. Neg. cons. Relatio inter contingens, et necessarium non est mutua ; ens enim contingens postulat, ut sit Ens necessarium, a quo in suo esse delerminetur, secus absque causa existeret ; e contrario, Ens necessarium, sibi soli suffi 1 I, q. XII, a. 1 ad 4. Cf s. Bonav., In lib. III Sent., Dist. XIV, a. 1, q. 3 ad arg. 2 Ibid., q. II, a. 2 ad 3. cicns, nihil in sui nalura includit, quod productionem contingentis exigat. Quod si relatio inter Deum, et creaturas non est mutua, paritas illa, quæ obiectione institui| tur, consistere non potest !. 38. Obiic. 4° Effeclus finilus a causa finita potest produci. Ergo ab existentia mundi, qui est effectus finitus, existentia Dei, qui cst infinitus, perperam colligitur. 39. Resp. Dist. anl.i supposita causa infinila, conc. ant., secus, neg. ant. Neg. cons. Sane effectum finilum causa finila gignere potest, ita tamen, ut Causa prima, sive infinita subaudiatur. Etenim 1° quælibet causa finita, et contingens cum a se neque existere, neque agere valeat. Causam, quæ a se existit, et a qua pcndet, exigit, ut ahqucm operetur effectum. 2° Causa finita, cum non producat ex nihilo substanliam alicuius rei, sed tantum quemdam modum essendi in substantia iam existente inducat, causam, ex qua substanlia rei, super quam agit, e nihilo producitur, expostulat. Iam causa, quæ a se existit, et quæ virtute producendi substanliam rei ex nihilo pollet, infinita est. Ergo intelligi non polest, quomodo a causa finita effectus finitus proficiscalur, nisi existentia Causæ infinilæ adstruatur. Exinde illud etiam perspicitur, quod eisi mundus sit effectus finilus, tamen, cum eius origo nonnisi per productionem cx nihilo explicari possit, causam postulat infinitam. 40. Obiic. 5° A sensu distributivo, ut aiunt, ad collectivum non valet illalio. Ergo, etsi singula entia contingentia nequeant ex sui natura in exislentiam prodire, idem de tota serie non licet colligcre. 41. Resp. Dist. ant.: si de proprietatibus accidentalibus senno habeatur, conc. ant., si de proprietalibus essenlialibus, neg. ant. Neg. cons. Cum de proprietatibus accidentahbus agitur, non licet argumentari a singulis ad totam collectionem, quia id, quod convenit loti collectioni, potest noii convenire singulis. At vero, si de proprietatibus cs>enlialibus, valet argumentatio a singulis ad lotam collectionem, illæ enim æque singulis, ac toti collectioni conveniunt. Iam esse ab alio essentiale est entibus contin (pntibus. Ergo neque ea singula, nequc lola ipsorum coljlectio, etiamsi infinita supponatur, possunt esse a seipsis. 1 Cf Logic, p. I, c. I, a. 8, p. 19-20 vol. I. Declarari id potest exemplo collectionis lapidum, quæ, etsi infinita ponatur, nihil continere potest, quod lapidis ad ratiocinandum impotentiam excludat. Argumentum physico-theologicum ex mundi specie, et apta partium dispositione sumitur. Iam hoc argumentum, ut Hoockius ait, qui copiosius velit pertractare, illi tota Physiologia est percurrenda . At nobis, qui compendio studemus, satis est existentiam Dei ex ordine mundi generatim spectato comprobare. 43. Itaque argumentum hoc modo conficimus: Mirificus in hoc mundo ordo existit. Atqui, nisi Ens infinita intelligentia præditum, nempe Deus, auctor huiusmodi ordinis assignetur, admirandi illius effectus causa sufficiensj tollitur. Ergo 2. Quod spectat ad maiorem, res mundanæ, quemadmodum alibi a nobis ostensum est 3, etsi variarum specierum sint, tamen ita inter se colligantur, ut unicum, mundi systema efforment; alque non obstantibus innumeris, variis, et partim contrariis, quibus præditæ sunt, viribus, per causas efficienles, et finales secum invicem connectuntur, et per constantem harum, quas inter se ha-l( 1 Theol. nat. et rev. principia, t. I, pars I, sect. I. Sane, quælibet' res in natura attente consideretur, nos ad agnitionem Dei ducere pot-' est. Hinc quamplurimi fuerunt, atque sunt, qui ex uno tantum entium>i genere, e. g., ex oculi dumtaxat, aut auris, aut manus artificio, aut| ex pluviæ, vel grandinis, aliarumque meteorarum generatione, vel, ex sola dispositione, et cursu astrorum, vel etiam ex insectis, etj vegetabilibus Sapientissimi Conditoris existentiam demonstrarunt. ' Atque quo rerum naturalium studium magis perficitur, eo plura huiusmodi argumenta a sapientibus explicantur. Gf \ Ubaghs, Inst. phil.y pars IV, Theod., Appendix notarum, nota A. 2 Huius argumenti vim senserunt, et prædicarunt viri omnium ætatum sapientissimi. Ex antiquis satis erit memorare Platonem,!i Aristotelem, Ciceronem. Ex Ecclesiæ Patribus laudari inter omnes debent s. Iustinus, s. Gregorius Nazianzenus, s. Gregorius Nyssenus, s. Basilius, et s. Augustinus, quorum præclaram expositionem protulimus in Op. Elem. seu Inst. phil. christ., vol. III, Theol. natur., c. I, a. 4, p. 36 sqq (vel 367 sqq alt. edit. Neapol. 1873). Ex recentioribus meminisse iuvat rerum naturalium peritissimos Keplerum, Copernicum, Newtonum, Eulerum, Leibnitium etc. 5 Cosmol., c. VI, a. 1, p. 147 sqq, et a. 3, p. 151 sqq. bent, rclationum harmoniam, et consensum ad unicum filem concurrunt. Atqui ex his ordo Universi exurgit. Ergo le ordinis mundani existentia nulla occurrere potest dubitatio. 45. Quod autcm ad minorem attinet, in primis, cum >rdo sit apta dispositio mediorum ad finem, liquido palet •ausam mundani ordinis non nisi intelligentem esse posse; !iam intelligenlis est finem præfigere, atque apta media iccommodare. Deinde huiusmodi causa infinite intelligens, lempe Deus, sit oportet. Re quidem vera, constantia orlinis m rebus mulationi obnoxiis subsistere haud posset me fixis legibus, quæ nec per mutuam collisionem, nec er vicissiludincs, contrariosque eventus umquam labeactarentur. Qui igitur ordinem constantem instituit, deNiit omnes possibiles legum collationes prævidere, easue dumtaxat seligere, quæ numquam ad collisionem perenirent, et nullo adverso eventu subverterentur, aut sal2m per oppositam rerum vicissiludinem ad pristinam dipositionem redirent; hinc debuit etiam omnes possibiles ventus, qui ex causarum activitate provenirent, omnesue eorum concursus perspectos habere; quinimmo cum t homines partem huius ordinis phjsici constituant, ab orumque hbera cooperatione constantia ordinis ex parte ependeat, plurimaque entia libero eorum usui subiilantur, debuit futuras eorum Hberas actiones prævidei Atqui prævisio omnium possibilium eventuum, atue actionum libcrarum infinitam intelligentiam necessao expostulat. Ergo '. 46. Obiic. Multa sunt in mundo impcrfecta, immo inuha, et noxia. Ergo ordo mundanus Causæ Sapientissiæ attnbui nequit. 47. Uesp. Neg. ant. In primis, eoruni, quæ in hoc undo occurrunt, si in seipsis spectcntur, nihil imperfeum dici putest. Etenim quænam non est vel in vilissio cuhce ordinata constructio parlium ? quinam vel in Cf Suarez Met., tom. II, dispp. 29, scct. 2. Imprudcnter noniili philosoplu catholici nullam vim argumento physico-theologico esse docuerunt, nisi metaphysico fulciatur. Sane huiusmodi arguJntum ea, quæ a nohis propositum fuit, ratione, non cuiuslihet usæ ordinantis existentiam, sed causac infinitæ, ncmpe Dei, per evincit. 'x 7 r minima plantula fibrarum contextus ? Quod si aliqua res cum aliis nobilioribus conferantur, minus perfecta quidem sunt; at vero hæc diversa partium perfectio a, compositionem totius plurimum confert; aiente enim s. Ai gustino, cc ita ordinantur omnes (res) officiis, et finibi suis in pulcritudinem universitatis, ut quod horremus i parte, si cum toto consideremus, plurimum placeat2, 48. Insuper, monente eodem sancto Doctore, de singi, larum rerum utilitate recte non potest iudicari, nisi earui relatio ad totum universum perspiciatur 3. At vero nr tot, tantarumque rerum, quæ in mundo sunt, nesjUm variorumque finium subiectionem, eorumque ad ultimun finem relationem mente assequi non valemus. Si igitu totus ordo, singularumque rerum nexus perspectus nobr non est, inutile, vel noxium dicere nihil possumus. i inlrares forte, ad rem ait s. Augustinus, in officinam fij bri ferrarii, non auderes reprehendere folles, incude malleos. Et da imperitum hominem nescientem quidj quare sit, et omnia reprehendit. Sed si non habeat per tiam artificis, et habeat saltem considerationem homini quid sibi dicit? Non sine causa hoc loco folles positi sun artifex novit quare, elsi ego non novi. In officina non av det vituperare fabrum; et audet reprehendere in hoc mui do Deum ? Ceterum, ut aliqua ratione apprehendi po, sit, quantum in iis, quæ videnlur noxia, Divina Sapieii tia eluceat, audiendus est D. Chrysostomus, sic inquien c Pcrv'gata est illa sententia Tullii: [Nulla est gens tam immansueta, tamque fera, quæ •n, etiamsi lgnoret, qualem Deum hahere debcat, tamcn bcndum esse sciats . Accedunt historici veterum popurum. Nulli enim sunt, qui non sui populi, et aliorum, lorum historiam scribunt, religionem referant; in assenda Dei exislentia unanimes, licel in reliquis sæpe disntiant. Quoad autem nationes rccentioribus temporiis detectas, pariter nulla est, quæ in admittendo Nuine non consentiat, testibus ipsis historicis religionis stræ inimicis. Fuere quidem, qui linguæ aliquorum pulorum haud satis gnari spcciem quamdam atheismi ler cos detexisse putabant; verum viatores posteriores, rn magis lnstructi, eadem loca pcragrantes, non obscura hgionis indicia invenerunt . Nec quemquam moveat fuisse quosdam, et esse etm modo, qui nullum extare Deum putent. Etsi enim admittalur b, tamcn argumenti vis nullo modo minui 1 Vid. Ginoulhiac, Histoire du dogme catholique, t. I, par. I, . I, c. V, p. 21 sqq, Paris 1852. i Strom., lib. V, n. 260. s De Legibus., lib. I, c. 8. Vid. Feller, Catdchisme philosophique, t.I, c.l, etBrenna,Z)e gene humani consensu in cognoscenda Divinitate, par.l, lib.I, c.II et III. 1 Qui Deum esse inficiantur, athei, uti iam diximus, ' vocantur. loniam autem diversis modis Deus negari potcst, multiplex extat leorum genus. Si qui essent, qui ob mcntis tarditatem omni pror5 Dei cognitionc destituantur, athei negativi dicerentur. Qui vero um ab aliis agnosci, ct adorari non ignorant, ipsi tamen summa ellectus excæcationeEum agnoscere detractant, aut cavillationibus lerc nituntur, athei positivi, vel dogmatici audiunt. Ii autem, qui n verbis Deum negant, sed tarn pravis moribus vitam suam instimt, quasi nullum timeant Deum, athei practici vocitantur. Iam •o multos osse practicos atheos, et qui simulate, et fallaciter perisioncm de Deo in suis, et aliorum mentibus, conquisitis undique nunculis, labefactare, et delere conantur, lugenda experientia docti mus. Utrum autem veri athei negativi, atque dogmatici extiterint. extent, decertatur inter Scriptores. Quæstio hæc ita enunciari tur, quippe sicut non a raonstris forma humana, ita nec a paucis, brutorum instar depravalis, natura rationalis inquirenda est. 54. Obiic. Opinio de Deo ortum ducere potuit ex igno potest: 1° Sunt ne homines aliqui tam ignari, ut Deum esse omnin( nesciant ? 2° Num homo quisquam ratiocinando ad eam opinionun perversitatem pervenire possit, ut re ipsa sibi persuadeat, non ess#nita corriguntur. E contrario, opinio de existentia Dei er totum orbem diffusa, sæculorum progressu magis, 1 Vid. p. 312, not. J, ct 2. magisque innotuit, eamque ipsi quoque sapientes, quorurr est præiudicia corrigere, constanter lenuerunt. CAPVT II. De natura Dei I. — Dei naluram infinitc perfectam esse oslenditur 56. Ex ipsa existentiæ Dei demonstratione colligitui Ipsum esse Causam Primam, quæ ab aiia non pendet et ideo a se ex necessitate suæ naturæ existit. lam e: hoc, quod Deus est Causa Prima, quæ a seipsa est, Ip sum infinite perfectum esse oportere planis argumenti conficitur. Quod cum ita se habeat, nostrum est primt illud enucleare, quod Deus ex necessitate suæ naturæ se existit, deinde infinitam Eius perfectionem evincere 57. la. Dens est ex necessitate naturæ a seipso. Probatur. 1° Deus ex necessitate suæ naturæ existit Etenim : Omne, quod est possibile esse, et non esse" indiget aliquo alio, quod faciat ipsum esse, quia quan tum est in se, se habet ad utrumque. Quod autem faci aliquid esse, est prius eo. Ergo omni, quod est possibil esse, et non esse, est aliquid prius. Deo aulem non es aliquid prius. Ergo non est possibile Ipsum cssc, et no esse, sed necesse est Eum esse l . 2° Existit a se. Ei sane, in iis, quæ ita sunt necessaria, ut causam suæ nt( cessitatis habeant, hanc causam priorem eis esse oportel Atqui nihil prius Deo esse potest. Ergo Deus non habi causam suæ necessitatis, ac proinde ita necessario est, i a se, et non ab alio sit2. 58. Ex hac propositione illud, veluti corollarium, ir fertur, quod Esse Dei sit ipsa Eius Essentia. Etenim i lud, cuius esse est aliud ab essentia, aliquarn sui esse cai sam agnoscit. Cum igitur Deus habeat esse a se, et no ab aliqua causa, dicendum est Eius Esse esse ipsam Eiu essentiam 3. Hinc Deus dicitur ipsum esse per se subsistem ila nempe, ut per ipsam suam essentiam existat. 59. 2a. Divina Natura omnes possibiles perfectit nes complectitur. Probatur. 1° Deus est rerum omnium, quæ sunt, sterc dcbent. 2° Cum Deus sit ipsum e, ",ubs>stcns, nihil dc pcrfectionc essendi Ei deessc potest lic pro.nde habet esse secundum perfectam rationem ' A ui haberc esse ; secundum perfcctam rationem, idem est,c ommbus pollere perfectionibus ; nam, cura pcrfecrto;es esse denotent, c. g iustitia esse iustura, sapientia e te'l"nm1elC-'l-ub,.erU tota Pleniludo essendi, ct totTus -m d do'olb' ent oranis Pcrfectio.Ergo. I W. i rop. 3 . Deus est simpliciter inplnitus, ita ut nul plk, %S6A et V^rfectionibus limes assignari possit. IProbatur. 1° Deus uli antea diximus, esse secnndum .. rfcctara rationem habet. Atqui limitcs non aliud°quam I quem defcc ura essendi denotant. Ergo in Esse, hpT lciombus Dci nullus potest limes præstitui. 2 Omnis gtus, ct perfectio lerminis definitur vel intrinsece ex sub cio, in quo recip.tur, quidquid enim recipitur, per mo m recipienhs recipitur, vcl extrinsece a causa, a uua oducjtur Atqu, Esse, ct Perfectioncs Dci neque in T Mio sub.ccto rccipiuntur, quia Deus, quemadmodum a • juis ostensum est, est ipsum suum esse subsistens ne ie ab aliqua causa pendent. Ergo 3. |Art. II.— Heghelianorum error circa Dei inGuitatem refellitur i61. Secundum Heghelium, aliosque Transccndentales Irmamæ, quibus in Gallia Vacherotus, Benanus, ali? I auoTdhs,!naaHiiHXem,?!0 Cal°riSl Ct calidi decIarat: Manifestum i 'deo es „ T i, dUm "°n habcat totam Vd"m calidi, Ised • ',?.", °r n°n Partlc'Patur secundum perfectam ratio irtil 1, '°r.CSSC,t pCr SC subsists. nn posset ei aliquid deesse r ute calor s: unde, cum Deus sit ipsum csse per se subsistens •i I de perfect.onc essendi potest Ei dcesse ; I, qP IV, a. 2 c ' tl s. fliom., I, q. VII, a. 1 c. toruT IT.J^J™?™ Pcrfcctissi'"'>' i communi etiam tam torum, quam mdoctorum sensu manifcstum cst. Omncs in m MTS ' CCrtatin' Lpro eeentia Dei dimicanl; ncc quis N e t It „'„r,tCSt' qU1 h0c Dcum crcdat cssc. qo meliusV us om„ h„,C n °mnCS DC„Um C0nscntil"'t csse, quod ccteris m omn.bus anteponunt ; De Doctr. Christ., lib. I, c. 7. n. 7. ' Philos. CnRisr. Compend. It.' qj que se adiunxerunt , Absolutum, sive Deus ea ratione in finitus, seu indeterminatus est, ut aliquid reale, seu, ij aiunt, personale esse non possit. 62. Absurdum est Deum esse infinitum ea rationt qua ab Heghelianis explicatur. Probatur. Sciendum in primis est indeterminationem ess vel privativam, vel negativam. Privativa ea est, qua enf cum actu non sit hoc, vel illud ens, seu ens individuui i et singulare, natura sua ita comparalum est, ut hoc, ai I illud ens esse, sive per hoc, aut illud ens determina; j queat. Negativa vero ea est, qua aliquid est simplicite I eos, quod per se subsistit, quodque idcirco, cum sit i] 5. Obuc. Jnfinitum totum esse in se complectitur. Ereo i nulla re, quæ extra Ipsum sit, distingui potest. M>. Kesp. Neg. cons. Et sane, summa perfeclio, quæ otum esse continet, minime prohibet, quominus Deus ab llns ex ralpsum distinctus dicalur; siquidem Deus totum sse continet, non quatenus Eius esse cum esse, quod pror.um rebus extra Ipsum est, confunditur, eas enim perxtiones, ex quibus hæ constituuntur, ut mox dicemus iversa prorsus ratione Deus complectitur; sed quia eius 1 Quodlib., VII, a. 1 ad 1. Ibid. Hinc alibi (In lib. I Sent., Dist. VIII, q. IV a. 1 ad 2) ise Z2Per Tm ESS1 absolutum n™ ^tum esse,\ed aliquid ise Unde monet cavendum esse ab illorum errore, qui Deum Z eniemlIUd GSSe "nniVerSa,e' qU° UUælibet res fomaSe™ ki ?hSv 7 "' qU°d DeuS est> huius conditionis est, ut nulla tinctu TJGri P°SSiL UndG Per iDSam Suam Puritatcm' est esse tionis mJ,°T e^j.P.roPter uuod in Commento nonæ Propo loms Hbn de Causis dicitur, quod individuatio Primæ Causæ E c l l? enlatn ^Vr? Pero pUram Bonitate Iicet >gitctur absque additione, Ua dXenr reH;eCCptlblIitate additionis est-' nam si animali um vZ n tddl P°SLet' genuS non esset E contrario, Di rJSnm n.. SqUC additione non solu™ cogitatione, sed ctiam,eptl h\vZTaaLel n°n S°lum absque additione, sed etiam absque -eptibilitate additionis ; Contr. Gent., lib I c 26 modi est, ut nihil addi Ipsi queat, per quod ad aliqueu modum entis determinetur; ex hoc ipso autem, quod noi recipit aliquam adolitionem, individuatury et a cunctis alii dividitur l. Quanam ratione perfectiones creaturarum Dco sint attribuendæ 67. Perfectionum aliæ dicuntur absolute, vel simplicitei simplicesy aliæ secundum quid. Priores sunt, quæ secun dum propriam notionem consideratæ nullam includun imperfectionem, neque cum meliori perfectione pugnant e. g., vita, sapientia. Posteriores vero sunt, quae licet in tra genus suum perfectae sint, tamen in ipso sui concepti aliquem complectuntur defectum, et cum aliis excellen tioribus pugnant; e. g., esse corpus1. 68. Iam perfectiones, quae purae, et simplices sunt, s|| spectentur secundum illud, quod in sui conceptu deno tant, formaliter, hoc est, aiente s. Thoma, secundum ve\ rissimam sui rationem 3, in Deo continentur, secus Deui infinite perfectus non esset. E. g., sapientia, si considel retur in sui conceplu, prout nempe est cognitio per al tissimas causas attingens simul unico actu principia, e conclusiones, formaliter in Deo reperitur, quia nihil im perfectionis in se claudit. Hinc Deus absolute bonus, iu stus, sapiens appellatur. Ob eamdem rationem perfectio nes secundum quid, cum in ipso sui conceptu defectun aliquem includant, non formaliter, sed dumtaxat eminen tery excellentiori nempe ratione, Deo sunt attribuendae 69. Diximus perfectiones absolute simplices in Deo for maliter contineri, si considerentur secundum illud, quodi'. sui conceptu denotant. Nam si spectentur secundum ean rationem, qua in creaturis sunt, plures complectuntur im perfectiones; e. g., sunt qualitates, quae intendi, et re mitti possunt, limitibusque circumscribuntur; ac proind non secundum eam formam, qua in creaturis existunt sed modo eminentiori in Deo continentur. Quapropter sta tuendum est perfectiones creaturarum, cuiuscumque ge neris sint, eminentiori ratione Deo esse attribuendas i Qq. dispp., De Ver., q. XXI, a. 4 ad 9. 2 Cf s. Anselm., Monol., c. 15. 3 In lib. I Sent., Dist. II, q. I, a. 2 sol. U Oportet quod omnes nobililatcs omnium creaturarum invemantur in Deo nobilissimo modo, et sine aliqua imperfectione . 70. Ex his intelliges, quod sicut tempus additum aeernitati durationem ipsius non auget, quia omnes duralones llli inferiores in ea eminentissimo modo continenur; ita Dcus, et creaturac non sunt aliquid perfectius, !|uam solus Deus, quia lota creaturarum perfectio in Deo >erfectissimc continetur2. Audiatur Aquinas noster: Boium creatum addilum bono increalo non facit aliquid naius ; quia si duo participantia coniungantur, augeri >otest ln eis quod participatur, sed si participans addatur i, quod per essentiam est tale, non facit aliquid maius; icut duo calida adiuncta ad invicem possunt facere mais calidum; sed si esset aliquid, quod esset calor per essntiam subsislens, ex nullius calidi additione intendereir. Cum ergo Deus sit ipsa cssenlia Bonilatis, omnia au;m aha bona per participationem, ex nullius boni addione fit Deus magis bonus, quia cuiuslibet rei alterius onitas continctur in Jpso 3 . Modus oxponitur, quo Dei nalura a nobis cogaoscilur 71. Ex iis, quae adhuc de Divinis Perfeclionibus deliivimus, quonam modo ad illarum cognitionem perveniaus, facile est coniicere. Sane ex ipsa existentiae Dei de klbid. Hinc Arcopagita docet omnia de Deo affirmari quodam)do, et negari, Illumque vocat omnium positionem, et omnium latto)iem; quia cminenter ponit omnia, tamquam omnia continens formaliter omnia aufert, quia omnem rationem formalem crean, ct finitam a se cxcludit ; De Div. Nom., c. 13. Et s. Au^unus: Omnia possunt dici de Dco, et nihil digne dicitur de Deo. tiil latius hac inopia. Quaeris congruum nomen, non invenis; aeris quoquo modo dicere, omnia invenis : In Ioan. Ev. c Ili ct. XIII, num. 5. '• Adnotandum hic cst cum s. Thoma eminentiorcm illum modum, 3 Dcus crcaturarum perfectioncs in se complectitur, non solum conimunihus. et gcnericis, sed etiam individualibus earum ratio iUS esse intelligcndum. Omnia in Deo praeexistunt, non solum linium ad id, quod commune est omnibus, sed ctiam quantum Bi, sccunilmn quae res distinguuntur ; I, q, XIV, a. 6 c. Qq. dispp., De malo, q. V, a. 1 ad 4. monstratione colligimus, Ipsum esse Causam Primam,quamnia, quae sunt in mari, quae volant per aerem; non ;;st hoc Deus: quidquid lucet iu coelo,..., ipsum coelum, lon est hoc Deus: Angelos cogitas..., non est hoc Deus. pt quid est ? Hoc solum potui dicere, quid non sit . 73. Verum, quamvis notitia, quae negatione constat, [fnagis congrua, quam quae affirmatione, dicenda sit, non ideo tamen cum Iul. Simon 2, aliisque inferendum est ni^il de Dei natura a nobis sciri posse. Etenim cum ea, quæ Ireaturis insunt, de Deo negantur, Ipsi excellentia perlectionis quovis defectu immunis adscribitur, ac proinde Uæ negationes abundantiam, et excessum præseferunt. | ipposite sanctus Damascenus, postquam enuntiavit conjenientius esse ita de Deo aliquid prædicari, ut Ei jmnia detrahantur, quippe nihil est eorum, quæ sunt »; jubdit, non ut nihil sit, sed ut sit supra omnia, quæ •unt, lmmo vero supra ipsum esse 3 ». 74. Nisi quod, ut ex iam dictis patescit, hæc, quam Je summa Natura Divina per rationem naturalem nobis aomparamus, cognitio nonnisi admodum manca, et rudis st; siquidem mens nostra ad naturalem cognitionem Dei jonnisi per similitudines a rebus creatis arreptas assurlere potest ; per effectus autem non proportionatos causæ m potest perfecta cognitio de causa haberi . Quapropter ukimum, et perfectissimum nostræ cognitionis in hac Mta in hoc consistit, quod de Deo cognoscimus quia Ht, et quod causa aliorum est, et aliis supereminens, et p omnibus remotus 5 ». Quænara ex Divinis Perfectionibus veluti Essentiara Dei constituens a nobis intelligatur 7o. Perfectio illa, quam primam in unaquaque re esse imcipitur, ac veluti radicem ceterarum ipsius perfectioim, atque per quam res a ceteris distinguitur, essentia 1 Enarr. in Ps. LXXXV, n. 12. 3 LZ ^onnatureile, par. 1, c. 2, p. 34 sqq, Paris 1857. . iJG Fide orthod., hb. I, c. 4. Cf p. 310 8 Contr. Gent., Ub. III, c. 49. appellatur. Iam etsi perfectiones omnes in Deo, uti mos demonstrabimus, Eius Essentiam constituant, tamen no bis, qui non possumus Eas uno mentis intuitu comple cti, inquirere licet, quænam ex ipsis tamquam Divinan Essentiam constituens spectari possit. 76. Aseitas, sive esse a se tamquam Essentiæ Di vinæ constitutivum assignari potest. Probatur. Aseitatem tamquam aliquid primum in Dec esse concipimus; nam si aliud prius aseitate in Deo ess\ ideo autem nihil Deo addi potest, quia est Ipsum esse, e] proinde Ens a se. Denique Aseitas, ut ex primo articul constat, tamquam ratio intelligitur, ex qua omnes per fectiones in Deo esse debeant. Ex hoc, ait idem Aqui nas, quod Deus est ipsum esse per se subsistens,...opor tet, quod totam perfectionem essendi in se contineat 2 Ergo. 77. Accedit, quod, docente s. Hilario, « nobis loquen dum non aliter de Deo, quam ut Ipse ad intelligentian nostram de se locutus est 3». Iam Moysi interroganti, qui esset, respondet: Ego sum, qui sum. Sic dices filiis Isræl Qui est, misit me ad vos 4. Quibus verbis lamquam pro prium Naturæ suæ characterem, ens per essentiam, a, alio independens, nempe aseitatem a nobis concipiendan esse designavit 5. CAPVT III. De attributis Dei, et primum de iis, quæ absoluta dicuntur 78. Perfectiones, quas ab Essentia Dei secundurn no strum concipiendi modum manare intelligimus, Attribut Dei nominamus. Ex iis quædam dicuntur absoluta, uf Sapientia, Bonitas, atque hoc nomine ab iis distinguun Contr. Gent., lib. I, c. 26. °I, q. IV, a. 2 c. De Trin., lib. V. 4 Exod. III, 14. s Gf s. Damasc, De Fide orthod., lib. I, c. 12. tur, quæ appellantur relativa, quia aliquam Dei perfe;tionern sigmficant cum relatione ad creaturas, vel nojus cum relatione creaturarum ad Deum, siquidem uti ihln adnotavimus «, creaturæ realem ad Deum habent realionem, non Deus ad illas. De his pauca attingemus, ieteraque Iheologis disputanda relinquimns. I.— De Simplicitate Dei 79. Nomine simplicitatis illud attributum intelligimus, juo a Deo quæcumque compositio sive physica, sive meaphysica, sive logica removetur. Gompositio physica ea Wt, quæ ex parlibus re ipsa distinctis exur-it. Metaphvtca pertinet ad ea omnia, in quibus potentia et actus, ubstantia et acadentia, essentia et existentia, atque attrimta dislinguuntur. Denique compositio logica dicitur de ebus, quatenus hæ sub aliquo genere continentur, ita ut !X«nCnprC' d,fferentia constent. j 80. Quodvis compositionis genus a Deo removeniUtn est . Probatur ex eo, quod Deus summe perfectus est. Sane,in quohbet genere tanto aliquid est nobilius, quanto imphc.us; sicut, iq genere calidi, ignis, qui non habet ali uam pcrm.xlionem fngidi. Quod igitur est in fine noilitatis omnium entium, oporlet esse in fine simplicitatis. E?ma„0.n ' qU°d eStxrnnfine nobili^tis omnium entium, otest" ' a igitUr comP°sitio Ei accidere (.81. Speciatim autem quoad singulas compositionis spepes, tres sequcntes propositiones demonstramus : Frop. 1. Quævis physica compositio Deo repuqnat. Probatur ex eo, quod Deus est primum Ens. Re quijem vera, (« amm., a. 6 c. 3 Cf Op. cit.f q. un. De sp. cr., a. l c. ab essentia realiter distinguitur, non exislunt per ipsan suam essentiam, sed habent esse per participationem. At qui Deus per ipsam suam essentiam existit. Ergo. Præ terea, cum existentia sit actus essentiæ \ si essentia De ab Eius existentia distinguerelur, illa ad istam se habe ret ut potentia ad actum, ac proinde Deus realiter e: actu, et potentia componeretur; id quod, uti osteedimus absurdum est 2. 86. Tertio. Attributa Divina neque ab Essentia, nequ ab se invicem realiter distinguuntur. Re quidem vera Deus per ipsam suam Essentiam perfectionem essendi, a proinde omnes perfectiones, sive attributa habel. Erg Attributa Dei ab Eius Essentia non distinguuntur. Adhæcl si Attribula ab Essentia Dei distinguerentur, hæc illairi perficerent, novumque esse ipsi adderent: quod sane Di' vinæ Naturæ prorsus repugnat 3. 87. Quod si attributa Dei ab Essentia non distinguun^ tur, ea ne inter se quidem distingui consequitur 4. Ih Deo est sapientia, bonitas, et huiusmodi, quorum quod1 libet est ipsa Divina Essentia, et ita omnia sunt uiiud re 5 . Idipsum ex eo amplius declaratur, quod altribut H inler se distincta diversos modos essendi significant, quo! profecto in Deo, qui est ipsum Esse, ponere absurdum est6 Cf Ontol., c. II, a. 1, p. 13. 2 Cf s. Thom., I, q. III, a. 4 c. 3 Perfectio Divini Esse non attenditur secundum aliquid addi tum supra ipsum, sed quia ipsum secundum se ipsum perfectun ^t. Bonitas igitur Dei non est aliquid additum suæ substantiæ sed sua substantia est sua bonitas ; Contr. Gent., lib. I, c. 38. Nos hic non loquimur de attributis, quæ relativa ab intra api pellantur, nempe Paternitas, et Filiatio, Spiratio activa, et Spiratl passiva; Paternitas enim et Filiatio, item Spiratio activa et passiv; inter se invicem opponuntur, atque ideo inter ipsas realem distin ctionem intercedere Fides docet. 5 In lib. I Sent., Dist. II, q. I, a. 2 sol. p Deus, egregie ad hanc rem s. Augustinus inquit, multiplicite quidem dicitur magnus, bonus, sapiens, beatus, verus, et quidqui aliud non indigne dici videtur; sed eadem magnitudo Eius est, qua, non sunt ; Conf., lib. VII, c. 11, n. 17. 3 I, q. XII, a. 4 c. inhæret, esse, et intelligi potest. Nomen substantiæ, ait s. Thomas, imponitur a substando ; Deus autem nulli substat1. Quare, cum categoria substantiæ e rebus finitis in Deum transfertur, duo, uti Henricus Gandavensis advertit, in ea mutantur, quæ aliquam imperfectionem habent, et tertium manet, quod perfectionem denotat. Ea, quæ mutantur, sunt, primo, quod substantia Divina, secus ac substantia creata, esse ab alio non accipit; secundo, quod non est, uti substantia creata, subiectuni accidentium. Illud vero manet, quod esse in alio non habet, seu quod in se subsistit 2. Quare Scholastici post Dionysium Areopagitam 3, et Boetium 4, ut hunc perfectum, quo Deus substantia est, modum designarent, lpsum non tam substantiam, quam supra omnem substantiam dicendum esse sanxerunt 5. 93. Ex hac, quam demonstravimus, tertia propositione, tamquam corollarium, deducitur haud posse Deum defi niri: Omnis enim diffinitio ex genere, et differentia constat . ; ostensum est autem quod Divina Essentia non concluditur sub aliquo genere. . . Unde non potest esse Eius aliqua diffinitio G . II. — De immutabilitate, atque æternitate Dei 94. Nomen mutationis, aiente s. Thoma, ostendit esse aliquid aliter se habens nunc, quam prius a . Iam ex summa Dei simplicitate, et infinita perfectione mutatio 1 In lib. I Sent., Dist. VIII, q. IV, a. 2 sol. 2 Op. cit., a. XXXII, q. V, n. 19. Cum hæc ita se habeant, liquet ss. Patres, et Scholasticos pugnantia secum haud composuisse eo quod Deum esse substantiam modo asseruerunt, modo negarunt. Etenim, cum ipsi substantiam, prout denotat esse, quod essentiæ subest, et quod subiectum accidentium est, considerarunt, Deum non posse dici substantiam docuerunt. At cum consideraverunt substantiam, prout non esse in alio denotat, non modo Deum esse substantiam, sed etiam quidquid in Deo est, nonnisi substantiam esse statuerunt (ef s. Aug., I)e Trin., lib. VII, c. 4, n. 9, et De Fide, et Symb., c 9, n. 20); immo Deum potiori iure, quam ullas res creatas, substantiam dicendum esse, quippe quod Ipsi perfectus actus subsistendi convenit. Cf s. Bonav., ln lib. I Sent., Dist. XXIII, a. 1, q. 2 resol. 3 De Divin. Nomin., c. 1. — De Trin., lib. I. 5 Cf s. Thom., Qq. dispp., De Pot., q. VII, a. 3 ad 4. 6 Comp. TheoL, c. 26. ' Contr. Gent., lib. II, c. 17. iem cuiuscumque generis ab Ipso amovendam esse nromm est mtelligcre. ! 95. Neque in natura Dei, neque in Eius decretis vla mntatio adstrui potest. Probatur prima pars. 1° Deus, cum sit primum Ens, st ipsum esse absquc alicuius potentiæ permixtione. Atiii ipsa notio mutationis aliquam præsefert potentialitæm; nam omne, quod quocumque modo mulalur, est liquo modo m potentia . Ergo. 2° Subiectum, quod lutatur quantum ad aliquid manet, et quantum ad aliuid transit, sicut quod movetur de albedine in nigrediem, manet secundum substantiam 2 ; ac proinde quamam composilionem saltem ex substantia, et accidente in ) admittit. Atqui Deus, utpote simplicissimus, quamcumue respuit compositioncm. Ergo. 3° Illud, quod mutatur, 31 ahquam formam acquirit, vel amittit. Atqui nulla )va pcrlectio Deo acccclere polest, et nulla demi, cum eus sit simphciter infinitus, et omnes perfectiones esnlia sua m se continet. Ergo 3. 9G. Probatur altera pars. Mulatur decretum voluntatis, latenus cognoscitur eius mutandi ratio, quæ anlea ignoibatur; quocirca innovatio consilii voluntatis ex eo orir, quod intellectus ab initio non omnia diligcnter per'iidit, nec omnia singillatim novit. Atqui Divino Intelctui omncs rerum connexiones in qualibet temporis cirimslantia pos^sibiles innotescunt. Ergo. 97. Obnc. 1° Deus poenitere, et irasci dicitur. Atqui Qft "lax,mum mutationis argumentum sunt. Ergo. J. Kesp. Dist. mai. : extrinsece, et quoad effectum, ic. mai., mtrinsece, et quoad affectum, neg. mai.) sub fiem dist. neg. ct conc. min. Neg. cons. Neque enim, egrogie monet s. Ambrosius, Deus cogilat sicut homih ut ahqua Ei nova succedat sententia ; neque irasci I, q. IX, a. 1 c. ^ lhid. Hoc Dei attributum s. Bernardus præclaris his verbis declara Deus hanc sibi vindicat meram singularemque suæ Essen'Bimplicitatem, ut non aliud, et aliud, non alibi quoque, et a!ibi, ne modo quidcm et modo inveniatur in Ea. Nempc in semet æns, quod babet, est; et quod est, semper et uno modo est. In multa in unum, ct diversa in idem rediguntur, ut nec de wositate rerum sumat pluralitatem, nec alteraiionem de rarie sentiat ; /n Cant., Serm. 80, n. o. Pbilos. Ciirist. Compend. II.' 10 tur quasi mutabilis: sed ideo hæc leguntur, ut exprima tur peccatorum nostrorum acerbitas, quæ Divinam mej ruit offensam, tamquam eo usque increvit culpa, ut etiar Deus, qui naturaliter non movetur aut ira, aut odio, arj passione ulla, provocalus videatur ad iracundiam l . 99. Obiic. 2° Deus alternis vicibus diversa, imo oppc sita vult. Ergo mutabilis est. 100. Resp. Dist. ant., ita ut successio illa, et varieta; spectet effectus Divinæ Voluntatis, conc. ant., ipsum actui^ Voluntatis Dei, neg. ant. Neg. cons. Sane, etsi ea, quai Deus decernit, sibi succedant, et interdum cum mutui oppositione eveniant, tamen Voluntas Divina, quippe qusj æternitate, et unico actu voluntatis illa decernit, imnu bilis permanet. Aliud est, scite ad hanc rem mon: s, Thomas, mutare voluntatem, et aliud est velle aliqui rum rerum mutationem. Potest enim aliquis eadem vi, fuit et erit; quia et quod fuil, iam non esl; et quod rit, nondum est: sed quidquid ibi est, nonnisi esl2. 107. Deus est ælernus. Probatur. Dei existentia, ac vita nec i nitium, nec finem, ec successionem ullam in se admittere potest. Alqui id 3ternilatis notionem præbet. Ergo. Et sane in primis, eus, cum ita natura sua necessario existat, ut non exiere non possit, semper extitisse debet; alioquin, si aliaaiido incepisset esse, cum prius non existcret, tunc non isentia sua, et necessario, sed contingenter solum exieret, atque illud esse, quod habet, ab alio recepissel. 108. Ila quoque perspicue apparet, quod Deus ipse scmJr existere debebit; alioquin si aliquando desinere post, non essentia sua, ac nccessario, sed conlingenter exieret, ac illud esse, quod habct, ab alio ipsi auferri post, Eiusque duratio ab alio penderet; id, quod ab Entis scessarii natura manifestissime abhorret. 109. Denique Dei aeternitas quamcumque successionem spuil. Nam 1° ubi nulla cst mutatio, ibi nulla est sucssio ; in Deo autem nulla mutatio est. 2° Id ipsum ex nnimoda perfectione Dei cvidenlissime consequitur. Etim ens, cuius duralio, ac vila successive evolvitur, per tales aclus, quos successive promit, successive ad se rljciendum tendil, siquidem vivens per vitales acfus seStipsum perficit. Atqui Deus est ens absolute perieim. Ergo ab Eius duratione, ac vita successio quaevis lovenda est. Quocirca Dei aeternitas dififerentias omncs cludil, quae in tempore dislingui solent, alque ideo I, q. X, a. 1 ad 2. Enarr. in ps. C/, Scrm. II, n. 10. 342 THEOLOGIA NATVRALTS neque prius, neque posterius in ea admitti possunt, seIum rerum compagi actu praesens sit ; Divina tamen tomensitas, quemadmodum paulo ante innuimus, aliorum tttributorum instar, infinita esl; nam omnibus rebus posbilious praesentiam suam exhibendi virlutem habet 3 Exfcde quoque intelligitur Deum ab aeterno immensum esi, quamvis effectum nullum extra se produxisset, nulque promde rci extrinsecae praesens esset ; quia nimiim ab aeterno res produccre, ipsisque adesse poterat. eque ex eo, quod Deus incipit, vel desinit csse in re, iquarn mutat.onem Deo advenire argui potesl; nam hoc, ente Seraphyco Doctore, solum est secundum rei muitionem, non secundum mutationem Eius, ut pula si >re illuminato, inlelligatur creari cryslallus, radius inpit esse m eo, et, crystallo amoto, desinit esse, nnlla cta mutalione m radio. Deus extra mundum eodem modo est, quo fuit, an Moral., Iib. XVI, c. 5. 2 De Fide orthod., lib. I, c. 8. 0 lllud, monet s. Bonaventura, cogitandum est, quod Divinum •se sicut non potest cogitari habere terminum in duratione; sic non tfest cogitari, nec debet habere terminum in existentia, et praentiahtate. Et sicut non potest cogitari habere intercisionem in duttone sic nec in praesentialitate ; ibid., c. 1, q. 3 ad arg. ' Ibtd., a. 1, q. 2 resol. Item, quemadmodum subdit ipse sanctus •ctor, (( cum res movetur, Deum non dimittit, nec ad Deum acait, nec Deus cum re venit; quia sic est in re, ut sit extra rem 3in; ; ideo nec res Eum dimittil, ncc novum invcnit. Et hoc est inligilMJe, si quis potcst intelligcrc, quod Deus sit immensus,simplcx m imtus. Quia enim est immensus, ita est intra, quod extraquia jplex, secundum unum, et idem est intra. et extra; quia infinitus 0 nec dim.ttitur, nec acquiritur aliud in re, nec ab ipso itur ad 'Um cum dimittitur, ut alibi, et alibi inrenialur ; Ibid. ad arg. tequam ipsum mundum crearet. Antequam, ait s. Au gustinus, Deus faceret coelum et terram, ubi habitabat In se, et apud se habitabat !. Et s. Bernardus : Ut erat Deus, antequam mundus fieret ? Ubi nunc est. No est, quod quaeras ullra, ubi erat ; praeter Ipsum nih eral: ergo in seipso erat 2 . De scientia Dei 115. Tria circa Divinam Scientiam enucleanda suscip mus, nempe illius existentiam, obiectum, et proprietate in quorum tractatione illud s. Augustini memorare pra lbid., a. 9 c. " Ibid. ad 2. ' Ibid. 8 Ibid. c. Quoad animi cogitaliones, ait etiam: Sicut Deus cognocendo suum esse. . ., cognoscit esse cuiuslibet rei; ita cognoscendo uum intelligcre, et Yelle, cognoscit omnem cogitationem, et voluniatem ; Contr. Gent., lib. I, c. 68. Iamvero, licet scientia Dei, ut nox dicemus, sit in se simplicissima, et maximc una, nihilominus secundum divcrsam babitudinem, quam concipimus habere ad sua Ex his consequitur 1° Deum cognoscere infinita. Etenim Deus suarn virtutem perfecte cognoscit. Virtuc autem non potest cognosci perfecte, nisi cognoscantur om-| nia, quae potest; cum secundum ea quantitas virtutis attendatur. Sua autem virtus, cum sitjinfinita, ad infinita se extendit. Est igitur Deus infinitorum cognitor . 2° Co-J gnoscere etiam futura contingentia, et libera; cum eninii ut cum Aquinate ioquamur, cum a Deo, prout actu est in sua praesentialitate, cognoscatur, sic necessarium erit esse', sicut necessarium est Sortem sedere ex hoc, quod Sortes sedere videtur. Iam baec necessitas contingentiam rerum haud toiiit, siquidem non est necessitas absoluta, sed consequens, qua nempe omne quod est, dum est, necesse est esse, Quare, sicut haec enunciatio, Quod videtur sedere, necessi est sedere, accipienda est in sensu composito, non autenc in sensu diviso, ita hæc enunciatio, Quod Deus scit faciendum, illud necessario fiet l. Exinde etiam illa, quæ in medium affertur, diffi cultas extricatur, nempe qui fieri potest, ut creaturarurr actiones, dum a Deo iam futuræ prævidentur, sint libe ræ2. Sane futura a Deo prævisa, ut iam diximus,et certo et infallibiliter, non tamen necessario fient. cc Sicut tu, u s.Augustini verba adhibeamus,memoria tua non cogis factt esse, quæ præterierunt ; sic Deus præscientia sua nor cogit facienda, quæ futura sunt s . Quin immo tantun: abest, ut præscienda Dei imponat causis liberis necessi •! tatem, ut potius ab ipsa Dei præscientia conservetur li Deus successive cognoscit contingentia, prout sunt in suo esse, si cut nos, sed simul: quia sua cognitio mensuratur æternitate, sicu etiam suum esse: Æternitas autem tota simul existens ambit to tum tempus. Unde omnia, quæ sunt in tempore, sunt Deo ab æ terno præsentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerun apud se præsentes, ut quidam dicunt, sed quia Eius intuitus fer tur ab æterno supra omnia, prout sunt in sua præsentialitate. Undbiecto suo pendet, et a rebus ipsis hauritur; 3° quod deaonslratiombus conficitur; 4° quod est multiplex, et pro arietatc obiectorum cognitorum variatur. Atqui scientia |i est subslantialis; non hauritur a rebus, quas cognocit, sed ipse Deus omnia in sese, et in natura sua conoscil; est intuitiva, ncra discursiva; est unica, ac sim iorS1 o3'^0,n Se omnino immutabilis. Ergo. llb. Probatur minor quoad singulas partes: 1° Nulla in eo compositio esse potest, nihilque in Eo est, nisi simncissima, et perfectissima substantia. Ergo scientia Dei on est ahud, quam ipsa Dei substantia. J Deus, ut diximus, perfecte comprehendit suam Esentiam, quæ prima omnium rerum causa est. Atqui ad errectam comprehensionem alicuius causæ requiritur ut i ea sic cognita omnes eius effectus cognoscantur. Er"o eus non haurit scientiam a rebus, sed omnia in ipsa sSa latura cognoscit 2. F ilnn^fp L?' J°' 8-( nihil præscivit. Porro si illc, niiPc.i 1 ?uld futurum csset n nostra voluntate, non utique noJrl lq Præscivit, profecto, et illo præsciente, cst aliquid nost a volnntate ; De Civ. Dei, Ioc. cit. Eiinde concludit: Quo J(™V! cogiinur, aut, retenta pracscientia Dei, tollere vo Sl?.n am' 3Ut' rCtCnt° vo,ulitatis arbitrio, Deum (quod 1 nc?are Pracscfum futurorum; scd utrumque amplectimur, rumque fidehter, et veraciter confitemur »; Ibid., c. 10. Licet, s. Ambrosius inquit, omnia coelestia ct tcrrcstria ac THEOLOGIA NATVRALIS 3° In cognitione discursiva, quæ, ut diximus !, quidarc motus est, intellectus ex potentiali ad actualem conclusionis cognitionem progredilur, atque hanc non eoden actu, ac præmissas, sed novo actu, qui illi succedit, cognoij scit 2. Atqui neque aiiquid in potentia, neque actuum plu ralitas in Deo admitti potest. Ergo scientia Dei non es discursiva. Præstat verba D. Thomæ proferre : « Scienj tia, quæ in nobis invenitur, habet aliqnid perfectionis i et aliquid imperfectionis. Ad perfectionem eius pertinei certitudo ipsius, quia quod scstur, certitudinaliler cogno! scilur ; sed ad imperfectionem pertinet discursus intellej ctus a principiis in conclusiones, quarum est scientia; hi vina Essentia, cointellectis diversis proportionibus rerum ad eam, q idea uniuscuiusque rei. Unde, cum sint diversæ rerum proportiom. necesse est esse plures ideas; et est quidem una ex parte Essentia sed pluralitas invenitur ex parte diversarum proportionum creatui rum ad Ipsam »; Qq. dispp., De Ver., q. III, a. 2 c. * I, q. XIV, a. 8c. Cf s. August., Tract. llnloann. Ev.cap.I,n.l 2 « Quæ sunt, inquit s. Gregorius M., non ab æternitate Eius ' scienliam nostram, ct scientiam Divinam ex eo etiam assignat, quod c quac nobis videtur, non oniungitur. E g., cum Deus præccpit Abrahamo, ut iilium suum .aacurn immolaret, putabat ille Deum velle huiusuodi sacr ficium bnanan^ scd ut inanifcsta «s. prahami fides, et obedicntia. Ita ctiam Deus permittit neccatum ius tamcn voluntas beneplaciti non est peccatum, S, i pSSSfc Jmus, bonum, quod ex peccato eruit. * P ie lfJmU\' cUb:IitTS-Th°maS' pronric est rci nond™ "*bie in hb. I Sent., Dist. XLV, q. I, a. 1 ad i. j Loc. cit., in resol. 8 « Diccndum, scribit s. Thomas, quod voluntas in nobis pertinet Obiectum primarium Divinæ Voluntath est ipsa Divina Essentia; secundarium sunt res extra Deum. Probatur prima pars. 1° « Bonum intellectum est obiectum voluntatis. ld autem, quod a Deo principaliter intelligitur, est Divina Essentia. Divina igitur Essentia est id, de quo principaliter est Divina Voluntas * ». 2° « Unicuique volenti principale volitum est suus ultimus finis ; nam finis est per se volitus, et per quem alia fiunt volita. Ultimus autem finis est ipse Deus, quia Ipse est summum bonum. Ipse igitur est principale volitum suæ Voluntatis. Probatur altera pars. Voluntas consequitur intellectum. Sed Deus suo intellectu intelligit se principaliter, et in se intelligit omnia alia. Igitur similiter principaliter vult se, et volendo se, vult omnia alia 3. . 3a. Divina Bonitas est Deo sola ratio volend\ quæcumque extra se vult. Probatur. lllud, quod voluntas propter seipsum vult : est unica ratio, qua cetera velit; hinc ultimus finis, cuir propter se appetatur, ratio est, cur cetera appetantur Atqui illud, quod Dei voluntas propter seipsum vult, es Eius Bonitas. Ergo 4. Præterea, si Divina Voluntas aliqua ratione a bo nitate creata moveretur, amor, quo diligeret creaturas non tantum effectivus, sed etiam affectivus esset ; siqui dem amor effectivus bonitatis obiecti, cum ipse sit, a c{U( illa oriatur, nequit ab ipsa allici, seu moveri. Atqui a mor, quo Deus diligit creaturam, non est affectivus, se I, q. XIX, a. 1 ad 2. Contr. Gent., lib. I, c. 74. Ibid. 3 Ibid., c. 73. 4 I, q. cit., a. 1 ad 3. Exinde etiam sanctus Doctor infert obiect( rum multitudinem, quæ Deus vult, Eius infinitæ simplicitati minim obstare. Nam sicut intelligere Divinum est unum, quia multa no videt, nisi in uno; ita velle Divinum est unum, etsimplex; quia mult non vult, nisi per unum, quod est Bonitas sua ; ibid., a. 2 ad 4. s Quia voluntas nostra non est causa bonitatis rerum, sed ab i format amantem in amatum; dum e contrario Deus omnia trahit ad seipsum, repugnatque lpsum in creaturam transformari. Ergo Divina Voluntas nullo modo a bonitate creata movetur. 139. 4a. Dens necessario seipsum, libere autem res extra se vult. Probatur prima pars. Voluntas necessario inhæret ultimo fini, ita ut opposilum nequeat velle. Atqui Divinæ Voluntatis non est alius finis, quam ipse Deus. Ergo Deus inecessario vult se ipsum. 140. Praclerea, omnis perfectio, et bonitas, quæ in creaturis est, Deo convenit essentialiter. Diligere autem Deum, est summa perfectio rationalis creaturæ, cum per hoc quodammodo Deo uniatur Ergo in Deo essentialiter esl; ergo ex necessitate diligit se, et sic vult se esse. Probalur altera pars. Voluntas necessario vult ea, sine quibus finis esse non polesl; non autem ex necessitate, sed libere vult ea, sine quibus finis esse potest. Atqui Deus vult alia a se, in quantum ordinantur ad suam bonitatem, ut in finem. Bonitas autem Dei est perfecta, et esse polest sine aliis, cum nihil Ei perfectionis ex aliis accrescat. Ergo Deus res extra se non necessario, sed libere vult . 142. Porro perspicuum est tum potestatem faciendi malum, tum deliberationem, tum mutationem a Divina libertale amovendas esse. Sane 1° ad rationem liberi arbitrii non pertinet, ut indeterminate se habeat ad bonum, vel malum ; sed hoc ad libertatem arbitrii pertinet, ut actionem aliquam facere, vel non facere possit. Et hoc Deo convenit; bona enim, quæ facit, potest non facere, nec tamen malum facere potest 8. 2° Deliberatio, seu inquisitio rationum ex deieetu cognitionis oritur ; quocirca, movetur sicut ab obiccto; amor noster, quo bonum alicui volumus, Qon est causa bonitatis ipsius, sed e converso, bonitas eius vel vera, vel æstimata provocat amorem, quo ei volumus et bonum conservari, quod habet, et addi, quod non habet, et ad hoc operamur. 5ed amor Dei est infundens, et creans bonitatem in rebus ; I, q. XX, a. 2 c. 1 Contr. Gcnt. Cf Cosmol., c. VII, a. 2, p. 172. 3 In lib. II Sent., Dist. XXV, q. I, a. 1 ad 2. cum in Deo cognitio sine discursu sit, etiam electio in Ipso est sine deliberatione. 3° Item libertas electionis in eo consislit, ut eligens illo, quo eligit, momento possit, prout mavult, eligere, vel non eligere. At, iam posita illal electione, cum Enti omniscio nulla deinceps innotescere possit prudens ratio mutandi sententiam, electio illa immota manet. Quocirca ratio, cur Deus sententiam non mutet, non defectus liberæ electionis, sed plcnitudo perfectionis est, qua fit, ut nihil novi umquam possit addi-t scere. lllud etiam observandum est, liberam volitionem Dei spectari posse aut ratione entitatis Divinæ, quatenus nempe est in Deo, autratione terminationis ad creaturas. Sfr priori modo considerelur, est quidem necessaria, sin alteroi modo, est libera. Quare illud, quod actus Dei liber addit supra necessarium, non est aliud, nisi relatio buius actus ad creaturas, scilicet habitudo, seu respectus, et terminatm ad creaturas. Rursus hæc terminatio potest ex parle Dei, et ex parte creaturarum spectari. Si ex parte Dei consideretur, quatenus est actio vitalis, et intrinseca, non distinguitur ab ipsa substantia Dei; si vero ex parte creaturarum, est aliquid defectibile, seu, quod deesse possibile sit. 144. Ex his, quantum tenuitas nostræ mentis patitur,i illa expeditur difficultas, quomodo nempe actus liber sit Deo internus, et tamen, cum liber sit, possit esse, vel non> esse. Sane, cum in relatione Divini actus ad creaturas,: duplex respectus sit distinguendus, alter ex parte Dei, sub qua ratione intrinsecus est, ita tamen ut ordinem ad creaturas habeat, alter ex parte creaturæ, sub qua ratione est mere extrinsecus, dicendum est actum liberum Deo internum posse esse, vel non esse, non quidem ratione entitatis, nec ratione solius meræ terminationis extrinsecæ, quia hæc actum intrinsece liberum constituere non po- test, sed ratione terminationis intrinsecæ ad aliquid extrinsecum 2. Quare Divina libertas consistit in intrinseca in- Dicendum quod Voluntas Divina se habet ad opposita, non quidem ut aliquid velit, et postea nolit, quod Eius immutabilitati repugnaret, nec ut possit velle bonum, et malum, quia defectibi-. litatem in Deo poneret, sed quia potest hoc velle, et non velle ; Qq. dispp., De Ver., q. XXIV, a. 3 ad 3. 4 Circa hanc quæstionem cf Gonet, Op. cit., tract. IV, c. 2. lifferentia relationis Divini actus ad obiecla extrinseca. 145. Obiic. 1° Deus vult alia a se propter Bonitatera uam. Atqui Deus Bonitatem suam necessario vult. Ergo )eus necessario vult alia a se. 146. Resp. Disl. mai., ita tamen, ut sine illis Bonitas ua esse possit, conc. mai., ita ut sine illis esse non pos- it, neg. mai.; conc. min. Neg. cons. Licet Deus ex ne- essitate velit Bonitatem suam, non tamen ex necessitate ult ea, quæ vult propter Bonitatem suam; quia Bonitas lius potcst esse sine aliis . Id ex eo magis perspicuum t, quod Deus non agit propter suam Bonitatem, quasi ppetens quod non habet, sed quasi volens communicare uod habet; quia agit non ex appetitu finis, sed ex amore nis . 147. Obiic. 2° In Deo intellectus, et voluntas non diinguuntur. Ergo sicut Deus quidquid intelligit, necesirio intelligit, ita quidquid vult, necessario vult. 148. Resp. Dist. ant., si considerentur in ipso Deo, mc.ant.y si considerentur relata ad res, neg.ant. Neg. cons., paritatem. Hanc obiectionem s. Thomas iam sibi pro)suit, et iuculenter confutavit. Porro sanctus Doctor adMftit, intelligere, et velle non distingui inler se, si conderentur in Deo, quippe quod, prout in Deo sunt, unum, emquc sunt cum Essentia Divina; sed si relata ad res msiderentur, unum ab allero distingui. Etenim, quoniam >gnitio, ut sæpe diximus, in ipso subiecto cognoscente ta perficitur, pcrspicuum est res a Deo sciri, prout ipsæ Eo sunt; atqui quidquid in Deo est, ab Eius Essentia aliter non distinguitur; crgo res, prout a Deo sciuntur, i Essentia Dei non discriminantur. Unde Divinum scire em est, ac Divinum Esse. E contrario, res, prout a Deo litæ sunt, idem non sunt, ac Divinum Esse; nam volun s Dei ad res refertur, prout hæ sunt in seipsis; res autera, out sunt in seipsis, ab Essentia Dei realiter distinguun r. Ex quo facile conficilur Deum non velle res, quæ tra se sunt, eadem necessitate, cjua illas scit, quia quid jiid est unum cum Essentia Dei, est absolule necessa |iim, sed quidquid existit extra Deum, non est absolule 'cessarium 3. :! S. Thom., I, q. XIX, a. 3 ad 2. 2 Qq. dispp., De Pot., q. III, a. 15 ad 14. Dicendum, quod sicut Divinum Esse in se est necessarium, ita . Obiic. 3° Cousinus: Deus est causa absoluta. Erg non potest non producere res extra se. 150. Resp. Neg. cons. Re quidem vera ex notione causær actio Dei non est aliud ab Eius potentia, sed utrumjue est Essentia Divina '. Ex quo illud etiam consequiur, Divinam Potentiam esse quidem principium effectuum, fui per ipsam producuntur, non vero principium actiolis, qua res producuntur; nam actionis, quæ ipsa Divina ISssentia est, nullum principium esse potest . Potentia Dei est infinita. Probatur. Unumquodque, secundum quod est actu, et erfectum, secundum hoc cst principium activum aliuius 8. Quapropter unumquodque tantum abundat in irtute agendi, quantum est in actu . Atqui Deus est ctus infinitus. Ergo. 154. Præterea, in omnibus agentibus hoc invenitur, uod, quanlo aliquod agens perfectius habet formam, qua git, tanto est maior eius potentia in agendo. Sicut quanto st aliquid magis calidum, tanto habet maiorem potentiam d caIefaciendum...Unde, cum ipsa essentia Divina, per uam Deus agit, sit infinita; sequitur, quod Eius potentia it infinita b . Exinde sequitur Dei Potentiam ad omnia, uæ sunt absolute possibilia, producenda parem esse. iuilibet enim potentiæ aclivæ respondet velut obiectum roprium quoddam possibilis genus; sicut potentia calefahva refertur^ ut ad proprium obiectum, ad esse calefactiile; Divinæ igitur potentiæ, quæ est infinita, respondeat ecesse est obieclum, quod omne genus excedit, seu quiduid ralionem entis habere potest. Atqui huiusmodi est uodcumque est absolute possibile. Ergo Divina Potentia d omnia, quæ sunt absolute possibilia, extenditur8. 1 Ibid. ad 2. Cf locum s. Ansclmi cit. p. 343, not. 3. Qua in 5 s. Thomas monet non oportere quod potentia Dei semper sit conmcta effectui, sicut nec quod creaturæ fuerint ab æterno; siquim Potentia Dci semper est coniuncta actui, idest operationi: m operatio est Divina Essentia: sed effectus sequuntor secundum nperiiun voluntatis, et ordinem Sapientiæ ; Qq. dispv. De Pot. • I, a. 1 ad 8. I, loc. cit. ad 3. 3 I, q. cit., a. 1 c. Qq. dispp., loc. cit., a. 2 c. I, q. cit., a. 2 c. 6 Ibid., a. 3 c. Exinde perspicitur magno in errore versari Abælar um, ahosque, qui, ut in Cosmologia (c. VIII, a. 1, , not. 1, et • , not. 2) adnotavimus, Deum non potuisse alia eflicere, quam uæ fecit, nec plura his, quæ fecit, blaterant. Sane omnis virtus errecta ad ea omnia porrigitur, circa quæ proprius eius effectus . Diximus ad ea, quæ sunt absolute possibilia; na ea, quæ sunt absolute, sive intrinsecus impossibilia, ad D vinæ Omnipotentiæ obiectum non pertinent. En quomod ad hanc rem s. Thomas argumentatur : Hoc, quod e affirmationem, et negationem esse simul, rationem ent habere non potest, nec etiam non entis; quia esse toil non esse, et non esse tollit esse: unde nec principalite nec ex consequenti potest esse terminus alicuius potenth activæ .... Cum Deus sit actus maxime, et principa 1 versatur; sicut perfectus artifex ea omnia potest efficere, quæ su, artis propria sunt Est autem Virtus Divina infinite perfecta, atqi proprius Eius effectus est quidquid habet rationem entis. Igitur dictis (p. 353 not. 4), non est aliud, quam ipsa Essentia Divn De attributis Dei relativis 157. Iam diximus ' allributa Dei relativa ea esse, quæ iliquam relationem ad crcaturas involvunt, ita nempe, ut reaturæ referantur ad ipsum Deum, sed in Deo non sit diqua relatio Eius ad creaturas, sed secundum rationem antum, in quanlum creaturæ referuntur ad lpsum2. Ea, [uac ad buiusmodi attribula scitu necessaria sunt, ad reationem, conservationem, concursum, et Providenliam ediguntur. I. Quomodo Deus causa mundi sit, explicatur 158. Causa, qucmadmodum in Ontologia statuimus, in fficienlcm, materialem, cxemplarem, et finalem distinguiur. Iam Deum csse causam effcctricem mundi, atque illi ier crcationcm cxistcntiam largitum esse iam planum in ^osmologia b fecimus. 159. Deum aulem neque esse, nequc unquam concipi ossc causam materialem, aut formalem mundi cx eo, uod Ipse est causa effectrix mundi, manifeste evincitur! iara causa effectrix saltera numero a re, quam efficit, ditinguatur oportet ., quia aliquid esse causam efficientem in lpsius repugnat5. Ex. gr., si bomo gignit bominem, erte alius est homo, qui gignit, alius vero, qui gignitur. >ncepta a Divino Intellectu, ut imitabilis ad extra; 3° Interna reim possibilitas, præcisa rcali existentia, habet esse ideale, et in oc ordinc habet esse obiective verum: atqui esse ideale est'ab inillcctu, ct in intellectu; atque res denominantur veræ a veritate itellectus, unde si nullus intellectus esset æternus, nulla veritas itet æterna (I, q. XVI, a. 7 c). 4° Si possibilium fundamentum, • ratio a Divina Natura nullo modo penderet, Deus in possibilium )gnitione a re sibi extrinscca, ct a sc prorsus independente pcr^eretur; id quod maxime repugnat. 328 sq. -^Cfl, q. XIII, a. 7 c. a Cap. VII, a. 1, p. 165 sqq. David de Dinando, ut est apud s. Thomam, stultissime di\it: Deum csse materiam primam (I, q. III, a. 8 c), seu causam atenalcm mundi. Almaricus autcm Carnotensis, Dcum, ut est ?ud euindem s. Thomam (ibid.), esse principium formale omum rerum effutivit. 5 Cf Ontol., c. IX, a. 6, p. 70, not. 2. Atqui causa materialis, et formalis, quippe quæ essentiam rei effectæ constituunt, unum, idemque cum ipsa sunt Ergo Deus, cum sit causa effectrix mundi, causa materialis, aut formalis eius esse nequit . Contra ea, quoniam Deus est causa cffectrix mundi, consequitur Eum essei quoque causam exemplarem1; quippe quod, cum Deus sit causa effectrix mundi infinite intelligens, res mundanas e nihilo condere non potuit, nisi secundum ideas, seu exemplaria illarum, quæ in se habuit 3. Itaque explicanduncj superest, quomodo Deus causa finalis mundi dicendus sit.i 160. Deus, cum infinita Sapientia polleat, finem aliqueirj in mundi creatione operi suo præstituere debuit; secusi illud temere, et insipienter confecissct 4. Porro quæstionis huius, cur Deus voluit mundum creare? duplex sensus esse potest: 1° quænam fucrit ratio ipsius actionis Dei;i 2° ad quem finem Deus suum ordinaverit opus s. Vid. s. Thom., I, loc. cit., Contr. Gent., lib. II, c. 17, et 26 Pluribus afferendis abstinemus; errores enim Davidis de Dinando et Almarici Carnotensis pantheismum omnino redolent, de quo in postremo capite agendum nobis erit. 2 I, q. XLIV, a. 3 c. s Hino antiqui Patres discrimen inter mundum intelligibilem, qu in Intellectu Dei ab æterno est, et mundum aspectabilem, seu sen\ sibilem, quem Deus ad mundi intelligibilis instar in tempore conJ didit, accurate adnotarunt. Vid. præ ceteris Clem. Alex., Strom. lib. IV, c. 14 ; s. Iustin., Cohort. ad Gent, n. 30; Origen., Ho mil. III in Cantic; Euseb., Fræp. Evang., c. 23-25. Quis, s. Augustinus inquit, audeat dicere Deum irrationabi liter omnia condidisse ? Qq. LXXXIII, q. 46. Investigatio finis, ol quem mundus a Deo creatus sit, temeraria, quemadmodum Iul Simon (La religion naturelle, part. 2, c. I, p. 128, ed. cit.) con tendit, haud est. Etenim, docente Aquinate, cum finis respondea principio, non potest fieri ut, principio cognito, quid sit rerun finis ignoretur ; I, q. CIII, a. 2 c. 3 In harum quæstionum solutione hæc præ oculis habenda sunt 1° Cum actio Divina sit Essentia Eius, non quæritur ex hac parte fi nis eius,sedex parte illa, qua effectum creaturæ communicat{Inlib. Sent., Dist. I, q. II, a. 1 ad 4). 2° Ex eo, quod Voluntatem Dei J causa extranea determinari repugnat, negandum non est cum Clar keo (Lettres etc, 3e Repl., § 2), Deum ex aliqua ratione res extr; se producere; siquidem Voluntas Dei rationabilis est, non quo uuæ suntadfinem,ordinariin !'•,m Crg0^0C. CSSC propter hoc' sed non ProPter uoe vult c , Ibid., c. Cf Contr. Gtmt., lih. I, c. 87. Ex cuius (Divinæ Bonitatis) amore est, quod Deus Eam com "pagr.e3V58. ^ Qq' diSPP'' D§ P°L' q Il}' a' 1B ad U' IDe(;lT'r^^Gen^ lib h C' 93 Ihidem ^' m> c' 18) ait etia^,"'.qnU1 est Pnmum agens omnium rerum, non sic agit quasi . act.one ahquid acquirat, sed quasi sua actione aliquid largia n ?n,a n°n C9rl ^ P°tentia' ut aliu-Uid acquirere possit, sed so|Q In actu perfecto, ex quo potest aliquid elargiri . Philob. Cbrist. Compend. II.7 q Deum esse demonstrat: Finis non nisi in bono consistenj potest; et sicuti finis particularis rei est quoddam bonunl particulare,ita finis universalis rerum omnium est quoal dam bonum universale. Atqui bonum umversale est, quni est per se, et per suam essentiam bonum; huiusmodi autenl bonum aliquid ex iis, quæ mundum constituunt, ess>| nequit; siquidem in tota universitate creaturarum nuUur.l est bonum, quod non sil particulare, sive partxcxpatiye bcl num Ergo illud bonum, quod est finis totius umversj oportet, quod sit extrinsecum a toto universo , nempj Deus Insuper finis inter alias causas primatumobtinet atque finis posterior est causa, quod præcedens finis interi datur, ut finis; non enim movetur aliquid in finem prox\ mum, nisi propter finem postremum. Exinde consequitiil ultimum finem esse primam omnium causam. Atqui pnmi omnium causa est Deus. Ergo Deus est ultimus ominuii 163! lamvero creaturæ irrationates ad Deum ordinantxl ut in finem per viam assimilationis tantum, nempe, I auantum participant aliquid de Dei simihtudine ; creaturai autem rationales super hoc habent, ut ad ipsum Deumci qnoscendum, et amandum sua operatione pertingant . Hii intellieitur cur finis huic rerum universitati prætixus esi dicatur Divinarum Perfectionum manifestatio, ex qua e.j trinseca gloria Dei exurgit 5. Etenim res mundanæ, cu in eo, quod sunt, et in eo, quod agunt, aliquam, simi.1 tudinem Dei pro modulo suo participent, præstantiam s Opificis veluti impresso vestigio naturahter exhibent, I mnesque simul sua varietate, et apta dispositione bapiel tiam, Pulcritudinem, Bonitatem, ahasque Divinas pern i I q. GIII, a. 2 c. Gf Cosmol., c. VI, a. 3, p. 156. etor.Tood Sr Pronrl e 16, v 4: Universa ^ H ipsum operatus est Deus; et Apocayp., c. ult. v.ld 9° alpha, et omega, primus, et novisstmus P™"P1™"^ : t rtn rf.:o De Ver.. q. V, a. 6 ad 4, el q. XX, a. ; Contr. Gent. lib. III, c. "• Dicitur gloria externa, ut a gloria tnterna Dei distingua quæ in notitia, et dilectione sui ipsius consistit. btiones pandunt. Creaturæ autem rationales non solum in ] ;ui excellcntia et pulcritudine excellentiam pulcritudilemque Gonditoris manifestant, sed etiam, cum facultalbus cognoscendi, et amandi Deum polleant, Eius perfe:tiones laudare, Eiusque potentiæ se Iibere subiicere telentur, atque ita pertingunt ad lpsum per suam operatiolem, bealitudinemquc asscquuntur 4. 164. Atque hinc patet quantopere sit a vero aliena senfi entia Kantu, Arhensii, aliorumque asserentium Deum ®\\reasse hominem propter hominem, cetera omnia non nisi " Topter hominem facta esse. Creaturæ enim homine infelores, etsi ad eius utililatem quadam ratione ordinatæ mt, tamen ad Dei gloriam manifestandam tendunt, tamuam ad ultimum suum finem, quem tum immediatey tum %ediate attmgunt. lmmediate quidem, quia ex ipsa sui atura sapicntiam, bonitatem etc. Divini Opificis palam aciunt, et in semetipsis, tamquam in speculo, quædam Hvinorum atlnbulorum veluti vestigia expressa gerunt; lediate, quia homini inserviendo concurrunt ad eamdem hvinorum attnbulorum manifestationem, quam homo raone, et Iibertate præditus peculiariter præstare debet . De Divina rerum conservatione 165. Actio Divina, qua fit, ut creaturæ in existentia erdurcnt, Lonservatio Divina nuncupatur. Qq. dispp., De Ver., q. y, loc. cit. Audiatur s. Bonaventura: Est notandum, quod finis, ad quem s ordmantur, duplex est. Quidam enim est finis principalis, et ulmus; qmdam est finis sub tine. Si primo modo loquimur de fine sic noium creaturarum tam rationalium, quam irrationalium finis' est eus, qU,a omnia propter semetipsum creavit Altissimus, omnia enim cit ad laudem suæ Bonitatis. Si autem loquamur de fine non prinpali, qui est finis quodammodo, et finis sub fine, omnia sensibilia latacta sunt propter hominem. Et hoc insinuat Philosophus, cum cit: Sumus finis nos quodammodo omnium eorum, quæ sunt. Insiiat et.am Scr.ptura multo excellentius, cum dicit: Faciamus homim ad imaginem, et similitudinem nostram, et præsit piscibus ma etc. Qu.a ennn homo rationis capax est, ideo habct libertatem nurii, et natus est piscibus dominari. Quia vero pcr similitudim _natus est in Dcum tendere immediate, ideo o.nnes creaturæ ^ationales ad .psum ordinantur, ut mcdiante ipso in finem ultium perducantur,>; In lib. II Sent., Dist. XV, a. 11 q. I resol. etiam s. Thom., 2^ 2, Crealuræ omnes Divina conservatione indigent j ut esse pergant. Probatur. Si ponas ens quodpiam a Deo non con servari, hoc ipso ponis non omnia omnino pendere a Deo Atqui id cum Dei perfectione aperte pugnat. Ergo. 2 iam ad ipsa entia finita mentem convertas, ultro hoc yi debis. Ipsa enim sunt contingentia : quod autem contin gens est, huiusmodi est pro quocumque momento tem poris. Ergo, quemadmodum creaturæ, ulpote continger tes, non vi naturæ suæ existere coeperunt, aut mciper potuerunt, sed vi actionis Divinæ ; lta nec vi natura suæ permanent, aut permanere possunt m existentia, se vi ipsius Divinæ actionis. 167. At quamquam philosophi in hoc conveniant, quo nempe creaturæ Divina ope servantur, dissentiunt tame in explicanda ratione, qua eiusmodi conservatio perficii tur Alii enim conservationcm directam, et positivam; ali inter quos Crousatius , Bayleus z, et Galluppius 3, ind> rectam tantum, et negativam propugnant. Conservatio rf. recta, et positiva ita explicatur, ut Deus lugi quodam 1 fluxu res conditas in existentia retineat. Conservatio aii tem indirecta, et negaliva in eo tantum consistit, quod re postquam e nihilo conditæ sunt, propna virtute sua continuant existentiam, atque a Deo eatenus pendent, qu' tenus Ipse eas non destruit. Quapropter, posita consei vatione directa, res in nihilum abirent, statim ac ab e. influxus Divinæ actionis cessaret. E contrario, si tantu indirecta conservatio agnosci velit, ad rerum annihilati nem positivus actus Divinæ Voluntatis requintur. 168. Admittenda est conservatio dirtcta, et posihv Probatur. 1° Argumenta, qua creaturas, ut existere pe gant, Divina conservatione indigere demonstrant, conse °luo quidem nil absurdius effingi potest |i Denique omnes Ecclesiæ Patres, atque Theoloffi in iii ostram sententiam concedunt. Satis sint hæc s. Auffutini verba: Creatoris potentia, et omnipotentis, ataue mnitenentis virtus causa subsistendi est omni creaturæ uæ virtus ab eis, quæ creata sunt, regendis si aliquando essaret, simul et illorum cessaret species, omnisque nalra concideret 2 . Immo s. Anselmus adeo hanc veritaim persp.cuam esse docet, ut nullum de ea dubium ocurrere queat. Dubium, ait, non nisi irrationabili menti ise potest, quod cuncta, quæ facta sunt, eodem ipso suinente, vigent, et perseverant esse, quamdiu sunt, quo iciente, de nihilo habent esse, quod sunt 3 . • I, q. CIV, a. 1 c. Gf Ibid., q. , a. 1 c. Fusius s. Bona^ntura: Quia creatura est, et accipit esse ab alio, qui eam fecit se, cum pnus non esset, ex hoc non est suum esse, et ideo non t purus actus; quia habet possibilitatem, et ratione huius habet ixibilitatem, et variabilitatem, ideo caret stabilitate, et ideo non •test esse, nisi per præsentiam Eius, qui dedit ei esse. Et exemam huius apertum est in impressione formæ sigilli in aaua ^æ non conservatur ad momentum, nisi præsente sigillo. Et item, quia creatura de nihilo producta est ideo habet vanitatem qu.a nihil vanum in seipso fulcitur, necesse est, quod omnis satura sustentetur per præsentiam virtutis; et est simile, si quis [neret corpus ponderosum in ære, quod est quasi vanum, si non stentaretur; sic et in proposito ; In lib. I Sent., Dist. I, a. 1, q. 1 resol. 1 De Gen. ad litt., lib. IV, c. 12, n. 22. Gf ibid., lib. VIII c. 12 De Civ. Dei, Iib. XXII, c. 44. ' ' Monol., c. 13. Doctrinam hanc sic tradit Gatechismus Goncilii Ad maiorem rei perspicuitatem duo hic sunt ad notanda1° Conservatio rerum a Deo non est per ali quam novam actionem, sed per continuationem actionw, q-ua dat esse . Eadem nempe actione, qua Deus dedif 2reaturis esse, cum eas produxit, conservat illas in ess quod causæ secundæ non ipsum esse, sed tantum qut Tridentini : Quemadmodum omnia, ut essent\ Creatoris sxaM potestate, sapientia et bonitate eflfectum est; ita etiam, nisi, con tis rebus perpetua Eius Providentia adesset, atque eadem >i, q ab initio constitutæ sunt, illas conservaret, statim a [™™u™ ciderent; atque id Scriptura declarat, curo inquit: Quomodoaw posset aliquid permanere, nisi Tu volmsses ? Pars 1, n. 2 Deus eadem virtute, qua esse rebus tribuit, eas in i esse p prio conservat. Unde non magis ostendit Divinam Potentiam i ductio creaturarum, quam earum conservatio ; ln no. Dist. XV, q. III, a. 3 ad 5. iam modos producunt ; Deus autem ipsum esse largitur :reaturis, quæ proinde a Deo dependent, non solum ut aant, sed ut permancant in esse, quod acceperunt. In ioc autem Deus est causa perfectissima, et efficacissima, juia Ipse solus est a se; cetera vero sine Ipso esse non 30ssunt. Quælibet res naturalis tendit ad esse. Ergo potest naturaliter conservari in esse, ideoque Divilæ actionis influxu non indiget. | 173. Paucis sic respondet s. Thomas: Licet quælibet pes naturaliter appetat sui conservationem, non tamen quod l se conservetur, sed a sua causa 2 . De concursu Divino, dependentia creaturarum in agendo ab actu Divilæ Voluntatis concursum Divinum constituit, qui pronde definiri potest : Aclus Divinæ voluntatis efficienter 3 nfluens in creaturarum actiones, quæ acl ordinem naturæm 4 spectant. 175. Distinguitur autem hic concursus in mediatum, atue immediatum. Mediatus in eo tantum consistit, quod )eus vires, quibus creaturæ agunt, conservet; immediaus in eo, quod Deus, ut causa prima, cum ipsa creatura operante, ut causa secunda, operetur, atque eumdem efectum cum illa producat; sive existentiam effectus sua t ipse Deus actione immediatc attingit ; ex quo fit, ut oncursus immediatus etiam simultaneus in scholis dici oleat. P Cf s. Thom., In lib. I Sent.t Dist, q. I, a. 1 sol. et ad 3. (inc s. Augustinus aiebat: Neque enim, sicut structor ædium cum labricaverit, abscedit, atque illo cessante, atque abscedente, stat opus ius; ita mundus vel ictu oculi stare poterit, si ei Deus regimen sui |ubtraxerit ; De Gen. ad litt., lib. IV, c. 12, n. 22. Qq. dispp., De Pot., q. V, a. 1 ad 13. 3 Diximus efficienter, ut intelligatur concursum, de quo hic Jouimur, esse physicum, seu huiusmodi, ut Deus per modum agentis i actiones creaturarum influat. Qui quidem concursus ab illo, qui lcitur moralis, et in alliciendo, consulendo, adhortando, terrendo onsistit, apprime distinguitur. Diximus ad ordinem naturalem, quia supernaturales actus creaararum speciali, et supcrnaturali auxilio, quod qratia dicitur, exostulant. u i Quoad concursum mediatum, quin sit creaturis ad singulos actus necessarius, nemo est, qui dubitet. Quare inquirendum nobis est, utrum, nec ne concursu simultaneo creaturæ, ut agant, indigeant. Immediato Dei concursu creaturæ indigent ad singulas suas actiones. Probatur contra Durandum,qui Deum existimavit non nisi mediate cum creaturis agere, quatenus scilicet operandi facultatem iis a primo ortu concessit, et iugiteii conservat : 1° Quidquid babet rationem entis, Deum habet immediatum auctorem; cum enim Deus sit primum Ensi Ipse est, qui omnibus principaliter dat esse. Atqui quihbet effectus creaturarum habet rationem entis. Ergo oportetJ ut creaturarum effectus immediate pendeant a Deo. Præ ctus est. Ergo creaturæ, dum agunt, effectum propriuir Dei aliquo modo attingunt. Atqui causa, quæ effecturr proprium alterius excellentioris causæ producit, non nis: per eius influxum agit. Ergo . 2° Effectus immediate dependet ab eo, per cuius actio-i nem existit; quapropter si effectus causæ creatæ imme^ diate ab ipsa creatura, et tantum mediate a Deo pendereti ipse magis a creatura, quæ est causa secunda, quam i Deo, qui est Causa Prima, penderet. Atqui id absurduir est. Ergo. Hoc argumentum ex eo maius accipit robur • quod ceum agere cum creatura, ita ut eam adiuvando comiitur dumtaxat, non præveniat. Isti autem arbitrantur 'eum non solum adiuvare creaturara inter agendum, sed tiam ipsam ad actum efjicienter præmovere . Quare se cercet operationom; constat tunc quod C exercet operationem per ^rtutem suam; et quod per virtutem suam hoc possit, hoc est per rtutem B, et ulterius, per virtutem A. Unde si quæratur, quare C Jeratur, respondetur per virtutem suam, et quare per virtutem lam ? propter virtutem B; et sic quousque reducatur in virtutem ausæ Primæ . Cf etiam Con(r. Gent., lib. III, o. 70. Et alibi: Si consideremus supposita agentia, quodlibet agens particulare est imediatum ad suum effectum. Si autem consideremus virtutem, ia fit actio, sic virtus superioris causæ erit immediatior effectui, iam virtus inferioris; nam virtus inferior non coniungitur effectui, si per virtutem superioris ; Qq. dispp., De Pot., loc. cit. J Contr. Gent., Jib. III, c. 70 cit. 2 r, q. IV, a. 5 ad 2. 1 Contr. Gent., ibid. Cf Ontol., c. IX, a. 7, p. 71 sqq. Hinc concursus prævius nomine promotionis physicæ etiam apJllari solet. Eius notionem perspicuis his verbis tradidit Goudinus: Pnysica pracmotio, sive prædeterminatio est induxus Causæ Pri cundum hos Philosophos Deus non solum dedit, et conservat activas virtutes causarum secundarum, et simultanee cum illis concurrit ad producendos effectus, sed etiam eas ad agendum physice applicat, seu movet. Quæstionem huiusmodi hic pertractare nequaquam va cat. lllud tantum ostendendum nobis est, concursu Di vino, quacumque ratione explicetur, libertatem nostrarun actionum nequaquam adimi, sed potius confirmari. Sane admisso concursu dumtaxat simultaneo, res manifesta est Etenim, secundum huius concursus propugnatores, Deui causis liberis concursum indifferentem exhibet, quo nemp narum distributionem non admiltere, æternitatemque mundi, et. qui ab ipsa oritur, fatalismum traderet. Cf de Margerie, Essai su„ la philosophie de saint Bonav., c. 2, p. 40-49, Paris 1855. Sed donum ordinis in rebus creatis existens a Deo creatum est. ktqui Deus est causa rerum per suum intellectum, ac >roinde oportet in Ipso rationem cuiuslibet sui effectus •ræexistere. Ergo necesse est, ut ratio ordinis rerum in nem in Mente Divina præexistat B. 181. 2a. Admittenda est Divina Providentia, prout æc rerum gubernationem significat. Probalur. Quicumque facit aliquid propter finem, litur illo ad fincm. Oslensum est autem quod omnia, uæ babent esse quocumque modo, sunt effectus Dei; et uod Deus omnia facit propter finem, qui est ipse. Ipse ^itur utitur omnibus, dirigendo ea in finem. Hoc autem st gubernare. Est igitur Deus per suam Providentiam mnium gubernalor 6 . 182. Aliud argumentum ex Bonitate, et Sapientia Dei etitur, atque ita a s. Damasceno exhibetur: Natura bous est ct sapiens (Deus). Igilur, quatenus est bonus, proidet. Qui enim non providet, non esfc bonus. Nam et ho)ines,ctbcstiæ propriorum foetuum providentiam habent, se in mundo quamdam genetricem, seu procreatricem naturam, aæ Deo ad singulas res corporeas efficiendas, gubernandasque, mquam instrumentum, inservit. Cf Dissert. ad cap. II System. tell., De natura genetrice, 1-4. 1 Ili in quorumdam veterum, quorum meminit s. Thomas (I, q. XXII, 2), sententiam iverunt. 2 Deistæ dicuntur qui omnem Religionem supernaturalem, veluti Smentum Pontificum, aut Principum respuunt, aliaque capitalia sius Religionis naturalis dogmata impugnant. Varias deismi foras exposuit Samuel Clarke in suo opere, Traite" da V existence des attributs de Dieu. Cf Cosmol., c. VI, a. 6, p. 152, not. 1. Cf ibid., not. 4. 5 Cf I, q. XXII, a. 1 c. e Contr. Gent., lib. III, c 64. naturali quodam instinctu ; et qui non providet, vituperari solet. Quatenus autem sapiens est, optime prospicit . Id, quod ex ipsa Dei natura demonstravimus, es constanti rerum ordine, earumque stahili in suis agendij motibus harmonia, atque consensu confirmatur. Profectc omnes res ad suos ordinantur fines, atque inter eas extai nexus plane mirabilis, ita ut una alteri inserviat, et es omnibus apte connexis consurgat Universi pulcritudo. At qui ex hac rerum ordinatione, sive dispositione Divim Providentia ostenditur \ Ergo 8. 184. Idipsum ex perpetua, atque manifesta omnium gen tium consensione evincitur. Homines, ait Nemesius, ne cessitate aliqua compulsi statim ad Numen divinum, i preces confugiunt, velut natura eos ad Dei opem perduj cente. In repentinis perturbationibus, et timoribusj sine electione, neque deliberate, Dei Numen invocamus Quidquid autem naturaliter quamque rem insequitur, 1 eo tanta vis est ad demonstrandum, ut contradici nihi possit. Denique, sublata Dei Providentia, omnis rehgii est reiicienda. Quis bonos, ait Lactantius, deberi pc test nihil curanti, et ingrato ? An aliqua ratione obstricl esse possumus Ei, qui nihil habeat commune nobiscum? b i De Fide orth., lib. II, c. 29. Eadem ratione argumentatur s. Th( mas: Non convenit summæDei Bonitati, quod res productas ad pei fectum non perducat. Ultima autem perfectio est uniuscuiusque in cor secutionefinis. Unde ad divinam Bonitatem pertinet, ut, sicut prodi xit res in esse, ita etiam eas ad finem perducat, quod est gubernare > I, q. CIII, a. 1 c. Hinc Lactantius contra Epicurum rem agens, ii quit: Si est Deus, utique providens est, ut Deus; nec aliter Ei potei Divinitas attribui, nisi et præterita teneat, et præsentia sciat, et fi tura prospiciat. Cum igitur Providentiam sustulit {L’ORTO), etiai Deum negavit esse. Cum autem Deum esse professus est, et Prov dentiam simul esse concessit. Alterum enim sine altero nec ess prorsus, nec intelligi potest ; De ira Dei, c. 9. Ipse ordo certus rerum manifeste demonstrat gubernationei mundi; sicut, si quis intraret domum bene ordinatam, ex ipsa dotest; aut providendo fatigatur ? Nihil profecto minus; )eus enim est infinite omnipotens, atque simplici volunatis nutu omnia peragit. Neque dici potest, nolle Eum es gubernare, aut res creatas incapaces esse gubernatiojs. Nam Dei voluntas est omnis boni, cum sit ipsa boltas; bonum autem eorum, quæ gubernantur, in orine gubernationis maxime consistit 3 . Non sunt aulem es creatæ incapaces gubernationis; reipsa enim ordinanur ad invicem, earumque multæ gubernantur etiam huiianæ rationis induslria. Nulla igitur, concludimus cum ^usebio, mundi Particula Dei Providentiam effugit . 188. Observandum autem est singulas res diversimode us, non præsidet rebus humanis, nihil cst dc rcIii?ione satagenum . (De util. credendi, c. 16, n. 34). Enimvero, si, inquit Sallanus, negligit Deus in hoc sæculo genus humanum, cur ad Coeim quotidic manus tendimus ? Cur ad altaria supplicamus ? De ubern. Dei, lib. I. i Ibid., c. 8, et 12. 1 I, q. CIII, a. 5 c. Eadem ratione ita argumentatur s. Ambrous: Quis operator negligat operis sui curam? Quis deserat et deituat, quod ipse condendum putavit ? Si iniuria est regere, non est '( iaior iniuria fecisse ? cum aiiquid non fccisse nulla iniustitia sit, non Iprare quod feceris, summa inclementia ; De ofRc. lib. I, c. 13. 8 Contr. Gent. ! De præp. Ev., lib. XII, c, 28.gubernari a Deo, secundum earum diversitatem. Hinc crealuræ rationales, cum sint per se agentes, tamquam habentes dominium sui actus, peculiari quodam modo a Dec gubernantur, nempe ab Eo inducuntur ad bonum, e retrahuntur a malo per præcepta, et prohibitiones, præ mia, et poenas. Hoc autem modo non gubernantur a Dec, creaturæ irrationales, quæ tantum aguntur, et non a gunt . . Obiic. Manifestum experientia est impios pro speram in hoc mundo vitam agere, e contrario iustos in^ numeris affligi calamitatibus. Atqui id repugnat Divina Providentiæ, quæ profecto iusta esse deberel. Ergo • 190. Resp. Transeat maior; neg. min. Neg. cons. Dixi mus, transeat maior; tum quia non semper fit, ut boni ii^ ærumnis, impii vero in prosperitate versentur; tum qui1 falsum est lætos florere impios, dum suis deliciis, a corporeis voluptatibus fruuntur, et vexari pios, dum mi seriis affliguntur; potius enim illi perpetuis conscientia stimulis, et curis dilacerantur ; hi vero in suis miserii, maxima voluptate perfruuntur. Ceterum ex eo, quod mal in bonos, et bona in malos proveniant, tantum abest, u vel iniustitiæ accusari Deus possit, vel lUius negari Pro( videntia, quin potius et summe iustus, et maxime prc vidus hinc Deus ipse appareat . Exinde enim ostenditu Providentiam Divinam etiam ultra huius vitæ termino protendi, ita ut Deus utrisque, sive bunis, sive malis, i vita altera pro meritis vel præmia vel poenas imperti? tur 5. Quoniam vero nullus est tam bonus, qui non ali quando delinquat, neque tam malus, qui aliquod bonur i I, q. CIII, a. 5 ad 2. Hac significatione, ut idem sanctus Dt nfi. 'ec omittendum f.uod Do Tmnin n! 'S •bc?set '•' s bonorum a Deo receDt0r„™ ?™.M ? Permmi° t ^emplo ad meCm t^Zrtnwtor -T^ ^0? m ios, ut in virlutum exerrllin fw r' Vexan autem |m.xt,0 semper ordinatur ad id, ouod est nrr \o h mis bonum Muuu est per se ho iDf.NonTrefer.lnr .",(£,' "! 1U"V'' .' 1 cn ^'^.?tfsr.issa°rs Humiliter cogitantes, quamvis ]onp ihsin. . f • osis atque impiis tamen nn„ . aDsnu a facinoros s, /la os, ntq nec tem or a pro e.s 2' "de° " " UC,ictis •! !-.c. 9. Et c. 8, !.TarT. ni ^ '"a P,CrDetl se iudint dignos ; lrum bona 'ustis ou >,,, 'n„ 'rnaC ProTd> præparare i„ non excrSbuStnr b„M " frUCntUr inius,i'et ""'• "! ^''"riVo^"^^; °mnibus eas ("• -) P„aos r '°C C"~ ' '• qCI"' a7 8d • rHaos. Chuist. Compend. II 7 2o duorum servorum, si ad ipsos servos referatur, casuali est,quia accidit præter utriusque intentionem; si auten referatur ad dominum, qui hoc præordinavit, non es casuale, sed per se intentum '. lamvero ita se res babe circa ea, quæ fortuito evenire in mundo dicuntur; nemp, præter ordinem alicuius particularis causæ aliquis ei fectus evenire potest, non autem præter ordinem Causa universalis. Guius ratio est, quia præter ordinem part cularis causæ nihil provenit, nisi ex aliqua alia caus, impediente; quam quidem causam necesse est reducere i primam causam universalem. Sicut indigestio conting præter ordinem virtutis nutritivæ ex aliquo impedimcatc puta ex grossitie cibi, quam necesse est reducere in i liam causam;et sic usque ad Causam primam univers^ lem. Cum igitur Deus sit prima Causa universahs nq unius generis tantum, sed totius entis, impossibile est quod aliquid contingat præter ordinem Divinæ gubern^ tionis. Sed ex hoc ipso, quod aliquid ex una parte vid. tur exire ab ordine Divinæ Providentiæ, qui consider, tur secundum aliquam particularem causam, necesse es quod in eumdem ordinem relabatur secundum aliam cai sam Itaque nihil fortuiti in hac rerum universitate venit, quippe quod ea, quæ hic per accidens agunh sive in rebus naturalibus, sive in humanis, reducunti, in aliquarn causam præordinantem, quæ est Provident Divina 3 . . Obiic. Si Providentia Dei ad omnes, et singul etYectus pertineat, Divinæ Yoluntati iniunosus est, q in gerendis negotiis et suam, et aliorum curam mterp nit; qui morbo laborans sanitatem in remedns quæn, hæc enim omnia Deo summe provido committenda sut Atqui falsum consequens. Ergo et anlecedens. 194. Resp. Neg. mai. Et sane « Divina operatio to excludit causas secundas4; atque « Deus unicuique \\ ordinavit actiones secundum proprietatem suæ naturæ; quapropter « expectare a Deo subsidium, in quibus i I, q. CXVI, a. 1 c. 2 Ibid., q. CIII, a. 7 c. ., q. CXVI, a. 1 c Cf s. Aug., Dq Civ Dei lib V c. 1. Contr. Gent. Quare Divina Providentia etsi ' tingat a fine usque ad finem fortiter, tamen dispomt omma suavu diquis potest per propriam actionem iuvare, prælermissa .ropria, aclione.est insipientis, et Deum tentantis Hoc n.m ad Div.nam Bon.latem pertinet, ut rebus provideat lon immed.ate omn.a faciendo, sed alia movendo ad I nromas actiones. Non est igilur expectandum a Deo ut onm act.one propria, qua sibi aliquis subvenire potest ræterm.ssa, Dcus ei subveniat; hoc enim Divinæ ordiationi repugnat, et Bonitali Ipsius «. Id unum noslulag ab co, qu Divinam Providentiam agnosci™ ut sci t et lotum soi labons evenlum Deo commitlat, et refcra ft.nsque voluntatera Jn omnibus animo submisso veneHur. « Hoc, subd.t idem sanctus Doclor, disposilioni Dinæ sub.acel, qu.d cuique ex actione sua proveniat Præp. ergo Dom.nus nos non debere esse ollicitos de eo od ad nos non pcrtinet, scilicet de eventibus nostrarum t.onum; non aulem prohibuit nos esse solicitos d o To-anlnOS $& scilicet de nost™ opere ». ' rte3fru '.rni-i n.A ut Pe" nos I re bant ». Idera d.cendum de contingentil us • Deus m ipse prov.d.t, ut quacdam necessarioD, quædara con fenter even.rent. « Quibusdam effectibus præp«av"t assas necessar.as, ut necessario evenirent, ouibusdam ro caussas contingentes, ut cvenirent cont »S« s£ dum cond.t.onem ; proxiraarum caussarum ^Nm, cAo urura hoD'i:n(a dCHCrC-ta; namc72 « 73. > q. XXII, a. 4 c. genter: sequilur ergo infallibiliter quod erit contingenter. non necessano. De unitate Dei. Refutatnr Polytheisrnus. Ex ipsa Dei nalura, huc usque secundum intelli gentiæ noslræ angustias explicata, Ipsius unitas manife stissimc demonstralur. Turpissimus ille error, quo plure admittuntur Dii, appellatur Polytheismus. Deus ita unus est, ut plures esse Deos absolule r% pugnet., j Probatur primo ex summa Eius simplicitate. Sane « u lud, unde aliquid singulare est hoc aliquid, nullo mo& est multis cornmunicabile. E. g., illud, unde Socrate, est homo, multis communicari potest; sed id, unde est Ai homo, non potest communicari, nisi uni tantum ». Atqui cum Deus ex sui natura sit ipsum Esse subsistens, « ips Deus est sua natura », ac proinde « secundum idem m Deus, et hic Deus ». Ergo, sicut si Socrates per id esst homo, per quod est hic homo, non possent esse plurt homines, æque ac non possent esse plures Socrates; it impossibile est plures esse Deos. Contr. Gent. Hinc sanctus doctor monet admit, posse fatum, si eius nomine intelligatur ipsa divina providentu, omnia, quæ fiunt in mundo, iuxta naturam et conditionem causi rum, a quibus proveniunt, idest libera libere, et necessaria necessario disponens. Divina providentia per causas medias suos e fectus exequitur. Potest ergo ipsa ordinatio effectuum dupliciU considerari. Uno modo, secundum quod est in ipso Deo; et sic ip£ ordinatio effectuum vocatur Providentia. Secundum vero quod pra dicta ordinatio consideratur in mediis causis a Deo ordinatis aliquos effectus producendos, sic habet rationem fati. Sic er£ est manifestum, quod fatum est in ipsis causis creatis, in quantu sunt ordinatæ a Deo ad aliquos effectus producendos. Nihilominus, monente eodem sancto Doctore, non deberm hoc nomine uti, quia non convenit Catholicos habere nomina cu paganis communia {Quodlib.). Prorsus, inquit etia. Augustinus, divina providentia regna constituuntur humana; qui si propterea quisquam fato tribuit, quia ipsam Dei voluntatem, t potestatem fati nomine appellat, sententiam teneat, linguam corr gat; De Civ. Dei. Secundo demonslralur ex infinita Dei perfectione Ens enim summe perfectum non nisi unum esse S fcqmdem si plura essent, certo quodam discrimine inter .e d.stmguerentur; ahoquin, si eadem prorsus natura s n rohs .Ihs communis csset, non multiplex, sed unicam ens sumræ pcrfectum admitteretur. Iam vero illud ifferrent, imperfectio esse non polest, quippe Tepu-naUn inte summe perfecto imperfectionem iliqwm esse Dif errent gltur a|i &,,„ J. ™fg- ^Df Iter, non conveniret: ideo nullum ex entibus illis nfinhe •erfeclum er.l. Itaque Ens summe perfectum num esse potest. Deus ergo ita est sumræ unus ut om jino repugnet plures esse Deos ZZ ST.T ^,lem 0rd,'n,ata rerum °™ uis" Mtio, et apla (ot.us mund, per leges constantes eober o supremæ Causæ intelligentis' uni.atem man feste h.bct. S. cnira plures hæ causæ essent, et ta.nen in 'tatem ordmis, et dispositionis convenirent, una abal I, q. XI, a. 3 c. cit. « Neque artificem, ad rem inquit s. Athanasius, inter homines olutum dueni sed imbecillem, si non soius, «de.mmn.Js im opus expcdiat ; Adv. Genl., a. 38. tera penderet, nec proinde essent Dii; si vero non con-l venirent, non existeret ordo . Errore autem tenentur, qui polytheismum ubiquectonbus erumpit. Refutatur Manichæismus Refellendus hic venit error turpissimus de duobus rincipns, bono altero, altero malo; quorum illud omnium ' ? noc orbe bonorum, alterum malorum caussa sit. OpiH ionis huius absurdæ originem eruditi a Zoroastro vetutissimo Persarum doctore repetunt. Persarum vestieiis istitere hæretici Manichæi, ita dicti a Manete, insanisJ imæ huius sectæ auctore. In recenti ætate Manichæoer um patrocinium Petrus Bayleus suscepit, nullumque non i lovit lapidem, ut eam lmpietatem tot prostratam vicibus ?novaret. Statuit nempe Manichæorum hypothesim ratiof ibus apriori absurdam demonstrari, sed a posteriori con| deratam approbatione esse dignam 2. III! i qi ei existentiam.Hoc adnotandum est adversus Buchnerum, qui (Force matidre, Leipzig) ex superstitioso populorum cultu msensum pro Dei existentia non realem Entis supremi notionem, i aliquid ab ipsis hominibus excogitatum præseferre hlaspheat. bane, intellectus noster, apposite inquit s. Bonaventura, de:it in cogitatione Divinæ Veritatis quantum ad cognitionem, quid t tamen non deficit quantum ad cognitionem, si est. Ouia ergo tellectus noster numquam deficit in cognitione Dei, si est, id?o !c potest ignorare Ipsum esse, similiter non cogitare non esse. Jia vero dcficit in cognitione, quid est, ideo frequenter cogitat .um esse, quod non est, sicut idolum, vel non esse, quod est, cut Deum non lustum: et quia qui cogitat Deum non esse, quod, ut nori lustum, per consequens cogitat Ipsum non esse, ideo Hione defectus intellectus Deus potest cogitari non esse, non men simpliciter, sive generaliter, sed ex consequenti, sicut qui gat heatitudinem esse in Deo, negat eam esse (In lib. I Sent., isi. viu p. I, a. 1, q. 2 resol.). Quocirca ii, qui falsam divinitem profitentur, se nullum Deum profiteri haud putant. Unde nparLhaCtarUn,n" ?e°rU,n cultores ^ligiosos se putant, cum sint perstitiosi ; Div. Inst.y lib. IV, c. 28. 1 Op. cit., lib. II, c. 1. l',fiCt' J\iSt' icrit'> artL ManicMens, Marcionites, Paulicient, gene, Xdnophon, et in Dialogis, et in Rep. d un Provincial Ut commentum istud reiiciatur, tres propositione: demonstrandas suscipimus : la. Dualitas principiorum a Manichæis admissc a ratione prorsus abhorret. Probatur. Per principium summe malum vel intelligi tur ens infinite contrarium principio bono in omni re, u tenebræ opponuntur luci; vel intelligitur principium con sors earumdem perfectionum, excepta sola benevolentia ita ut sit quædam natura Divinarum perfectionum par1 ticeps, sed ad malum maxime propensa. Atqui utroquf sensu repugnat principium summe malum. Ergo. 204. Prima pars minoris ita demonstratur: 1° Cum ma lum opponatur bono , summum malum, si re ipsa dare tur, omne bonum tolleret. Atqui bonum convertitur cun ente. Ergo si summum malum daretur, hoc tolleret omm ens, sive esset non ens absolute sumtum; et ideo summuir malum non aliter concipi potest, quam veluti Nihil ab solutum. Atqui notio Nihili absoluti se ipsam destruit, qui esset simul omne ens, et nullum ens. Ergo notio mal summi est notio, quæ se ipsam destruit. 2° Malum, u alibi ostendimus2, in bono fundatur, ac proinde non pot est esse omnino separatum a bono. Atqui summum ma lum oportet esse absque consortio omnis boni. Ergo nih\ est summum malum 3. 3° Nihil intelligi potest veluti sum mum malum, nisi quod per suam essentiam malum est quemadmodum non aliud summum Bonum, nisi quod pel suam essentiam est bonum. Atqui repugnat aliquid ess per essentiam suam malum, quia omne ens, prout et' ens, est bonum. Ergo summum malum esse repugnat. 205. Altera minoris pars demonstratur hunc in modunc Gf Ontol., c. V, a. 2, p. 32. s Contr. Gent., lib. III, c. 15. Cf Ontol., loc. cit., p. 34. Quæ ut magis perspicua fiant, illu monendum censemus, quod nullum est argumentum, quo inferti^ mala, quæ in mundo sunt, ad aliquid, quod est per essentiam sua malum, reduci, æque ac bona ad aliquid, quod est per essentiai suam bonum. Enimvero, bona, quæ in mundo sunt, ad aliquid, quc est per suam essentiam bonum, reducuntur, quia omnes res bom sunt ex eo, quod participes sunt infinitæ Bonitatis Dei. At nullu ens, ut s. Thomas ait, dicitur malum per participationem, sed p> privationem participationis. Unde non oportet fieri reductionem s aliquid, quod sit per essentiam malum ; I, q. XLIX, a. 3 ad • j Ens infinite perfectum nonnisi unura esse potest Enro lT n9oq^Una]l(IUa natura Pivinarumpcrfectionumparti.eps. 2 JNulla natura attributis secum pugnanlibus contare potest. Alqui hæc duo, naturam aliquam esse Diji.marum perJcctionum participem, et esse simul ad ma„ um maxime propensam, sibi adversantur. Ergo. 3° Inelligi nequit, quomodo Ens infinite perfectum possit ma?ra Pr°sequi. Etenim ens intelligens capere mala consi-,ia non potest, nisi ex ignoratione recti, vel utilitatis ali|ius spe Atqui ens, quod æternum, et independens, atue innnile lntelligens adstruitur, rectum ignorare nequit l sibi suinciens nullius utilitatis consideratione a recto re V9nrni P°lCSt' Erg0 ma,um prosequi nequit. Mj zub. Jlaque evidentibus rationibus a priori repuffnantia .uahsmt ev.ncitur. Quod cum ita sit, illud systema nullo joao potcst demonstrari verum a posteriori ; sic enim iem esset, et non esset repugnans. Fallitur igitur Bayleus, -que ral.ocinandi Ieges ipsis tyronibus perspeclas ignou, cum dualismum falsum a priori fatetur, sed verum posteriori demonstrari contendit.,207 Prop, 2a. Manichæorum hypothesis fini, ob quem vcogitala fuit, adversatur, seu inepta est ad bonorum et \atorum quæ in mundo sunt, originem explicandam. rrobatur. Duo principia, quæ Manichæi fingunt, vel >qualis sunt virtutis, vel inæqualis. Atqui si prius, tunc que Donum, neque malum erit in mundo, quia vires quales, el oppositæ sese mutuo eJidunt. Si vero posteus, tunc vel unice bonum, vel unice malum obtinebit; mpe, si prævaleat principium bonum, malum bacchari I >n sinct, nec sinere poterit; si principium malum viri Contr. Gcnt. Cf Cosmol. Græcarum affectionum curatio, Serm. V De natura hominh \\ 3 Ad malum morale quod attinet, ipsum inest in actione, quæ a morum regula deficit. Causa igitur huius mali in voluntate tantum creaturæ rationalis sita est, quæ, cum Jibera sit, et limitibus circumscripta, deficiendi capacitatem habet, atque iibertate uti ad bonum, vel abuti ad malum potest. Malum culpæ, quod privat ordinem ad bonum Divinum, Deus nullo modo vult ' . Et sane, malum, quod in defectu actionis consistit, seraper causatur ex defectu agentis. In Deo autem nullus defectus est, sed summa perfectio. Unde malum, quod in defeclu actionis consistit, vel quod ex defectu agentis causatur, non reducitur in Deum, sicut in causam. Quin immo malum moraie prorsus a Deo reprobari ostenditur ex eo, quod severissime illud prohibet, et insuper notiones iusti, el iniusti hominum cordibus inscripsit, et valida media, quibus ad bonum incitamur, et a malo abducimur, nobis largitur. Quare neutiquam Deura velle malum morale, sed illud permittere tantum dici debet, quatenus nempe illud non impedit, sed sinit, ut agentia ratione, ac proinde libertate prædita pro lubitu operentur. lud autem prætermissum nolumus, quod mala, quæ nostram vitam, comitantur, atque ipsa mors locum non habuissent, nisi a primævo innocentiæ statu natura humana deturbata fuisset. Quare illorum malorum origo ex peccato originali repetenda est. Deum vero hunc generis humani lapsum permittere potuisse, ex dicendis constabit. Hæ voces nullo modo significant Deum ne; per accidens quidem posse velle malum morale. Etenim aliquodj malum appetitur per accidens, in quantum consequitur ad aliquod bonum... Malum autem, quod coniungitur alicui bono, est privatio alterius boni. Numquam igitur appeteretur malum...per accidens, nisi bonum, cui coniungitur malum, magis appeteretur, quam bonum, quod privatur per malum. Ntillum autem bonum Deus magis vult, quam suam bonitatem... Unde malum culpæ, quod privat ordinem ad bonum Divinum, Deus nullo modo vult ; Ibid. I, q. XLIX, a. 2 c.. AOSTA (vedasi), ut ostendaf Deum nullo modo velle malum culpæ, hoc utitur argumento: Iusta voluntas hominis est ea, qua vult id, quod Deus vult eam velle, iniusta vero e contrario est ea, qua vult id, quod non vult Deus eam velle. Unde sequitur, quod si Deus vellet hominem peccare,: homo peccando non peccaret, simulque voluntas eius iusta, et iniusta foret: iusta, quatenus conformis esset Divinæ voluntati, qua Deus vellet illam peccare; iniusta, quatenus eidem Voluntati repngnaret, quæ prohibet peccare ; De lib. arb. Iamvero hæc mali moralis permissio Divinæ perfectioni haud repugnat. Etenim 1° ita Deus permittit peccatum, ut hoc ex iis, quæ Deus intendit, necessario non :onsequatur; Deus enim hoc unum intendit, ut creatura rationalis hbertale sua recte utatur, atque ita felicitatem, id quam lllam destinavit, assequatur. 2° Adminislratio universitatis, uti post s. Augustinum nquit FIDANZA (vedasi), est ut Deus sic res conditas admiustret, ut eas agere proprio motu sinat 2. Deus autem Jermittendo malum morale, naturam rationalem modo, qui lli consentaneus est, gubernal; eam enim validis auxiliis nstruit, ut peccatum cavere possit; sed si ipsa ad peccaum libere se determinet, non impedit, quominus pro suo ubitu se determinet. Deus neque ex sua sanclitate, neque ex sua benigniate, neque ex sua sapientia peccalum impedire tenetur. \on quidem ex sua sanctitate; siquidem sanctitas Dei e:igit, ut Deus peccatum odio interno infinito improbet mn vero ut tenealur omne peccatum depellere, quemadnodum ex eo, quod Deus virtutem necessario amat, non icet concludere Eum teneri efficere, ut omnia virtutis, et uetahs opera existant 3. Neque ex sua benignitate; Deus nim non tenetur omnibus donis possibilibus hominem cunulare, nec proinde privilegium non peccandi ei conceere. Neque ex sua sapientia ; tum quia, ut paulo ante lximus, sapientis est removere hoc modo impedimenum, quod natura non lollatur ; tum quia sapientia Dei aud postulat, ut Deus illa mala permittere nequeat, quæ b Ipso ad maximum bonum, et ad finem sibi præstituum ordman possunt 5. lam mala morali a Deo ad boium, et ad fines suos ordinantur, non quidem quatenus >eus velil illa mala, ut bonum consequalur, sed quatekus vertit malum m bonum, et ex ipso malo elicit bo 1 De Civ. Dei, Jib. VII, c. 30. ln lib. I Sent., Dist. XLVII, a. 1, q. 3 resol. Cf s. Bonav., ibid., ad arg. ln lib. II Sent., Dist. XXIII, q. I, a. 2 ad 3. Quamvis malum, secundum quod exit ab agente proprio sit ordinatum, et ex hoc per privationem ordinis definiatur: tamen nn pronibet, quin a superiori agente ordinetur ; Qq. disnu. Tr., q. V, a. 4 ad 3. ^ lF num. Vult bonum consequens, ex quo malum ordinatur; ex quo sequitur, quod velit mala facta ordinare, non autem, quod velit ea fieri !; nimirum, si homo sua pravitate bonum in malum convertit, Deus, e contrario, sua Sapientia efncit, ut bonum ex malo nascatur. Hinc s. Augustinus aiebat: Neque Deus. . . ullo modo sineret mali aliquid esse in operibus suis, nisi usque adeo esset omnipotens, et bonus, ut bene faceret et de malo 2 . Ex. gr.J ut advertit s. Thomas, non esset patientia Martyrum, si non esset persecutio tyrannorum 3 ; atque ex scelere omnium atrocissimo in Christum Filium Dei patrato Deus bonum omnium maximum, nempe opus nostræ redemptionis eduxit, et, ne plura consectemur, Divinæ iustitiæ, clementiæ, aliorumque attributorum manifestalio, quæ mun-i di ordinem maximopere commendat, absque mali moralis permissione nuilum haberet locum . 216. Itaque Deus non vult, sed dumtaxat permittit ma]um morale. Atqui hæc permissio Divinis Perfectionibus nihil obest. Ergo mala moralia sub unico Ente infinite perfecto locum habere possunt. 217. Rem totam ita perstringimus: Ex malis nihil Divinæ Perfectioni detrahitur. Ergo frustra, præter priricipium summe bonum, aliud principium summe malum Manichæi comminiscuntur 5. i In lib. I Sent., Dist. XLVI, q. I, a. 4 sol. 2 Enchir., c. 11, n. 3. Unde Deus non eis [creaturis liberis) ademit hanc potestatem {peccandi), potentius, et melius esse iudicans etiam de malis bene facere, quam mala esse non sinere ;' De Civ. Dei, lib. XXII, c. 1. 3 I, q. XXII, a. 2 ad 2. Perbelle ad hanc rem inquit s. Bonaventura: Vis divina, eliciens bonum ex malo, præpotens est malo, et ideo bonum, quod inde elicit, prævalet bono, quod malum corrumpit; et ideo plus valet Universum nunc, quam valuisset tunc, in quod nunc modo commendatur Sapientia Creatoris. Unde Gregorius in benedictione cærei paschalis, Ofelix culpa, quæ talem meruit habere Redemptorem. Et exeraplum est de scypho sano, qui frangitur, et religatur filo argenteo vel aureo, quia melior est post, quam ante, non ratione fractionis, sed ratione religationis ; In lib. I Sent., Dist. XLVI, a. 1, q. 6 resol. 5 Ex iis, quæ adhuc demonstravimus, excluditur etiam, ut s. Thomas advertit, quorumdam error, qui propter hoc, quod mala in muodo evenire videbant, dicebant Deum non esse... Esset autem e contrario arguendum: Si malum est, Deus est. Non enim esset malum, sublato Effcctuum oppositorum oppositæ sunt causæ. Atqui bonum, et malum sunt effectus sibi invicem oppositi. Ergo sicut summum Bonum est causa boni ita summum malum admittendum est, quod sit causa rnali. 2W. Kesp. Dist. mai. Si sermo habeatur de causis proximis, et particulanbus, conc. mai., si de causa remota, et umversali neg. mai. Dist. etiam min.; ita tamen, ut ad 3umdem finem ordinari possint, conc. min., secus, neq mn. J\eg cons. Llramque distinctionem ex D. Thoma ac;epimus. Quod ad primam attinet, contraria, inquit ;anctus Doctor, conveniunt in genere uno, et etiam con/eniunt in ratione essendi. Et ideo, licet habeant causas larticulares contranas, tamen oportet devenire ad unam arimam causam communem . Atque id generatim circa tfectus contranos intelligendum est ; nam cum de malo, uod oppositum bono est, sermo est, illud etiam observanlum est, malumproprie effectum dici non posse siquidem nalum cst mcidens effectibus, sed non est factum per se oquendo. Alteram distinctionem ex his sancti Doctoris erbis confecimus : Res habent contrarietatem ad inviem, quantum ad proximos effectus ; sed tamen concorlant etiam contraria in ultimo fine, ad quem ordinantur ecundum harmoniam, quam constituunt ; sicut etiam pæi in mixto, quod componitur etiam ex contrariis ; et ex oc sequilur quod agentia proxima sunt contraria, licet gens pr.mum sit unum ; quia iudicium de agente, et fine oon^, CUmaohtn duæ causac in idem incidant. Obnc. 2° Dcus aut vult tollere mala, et non pots, aut potest, et non vult ; aut neque vult, neque pot ^ . VUiU'^J01^' Si vull. non potest, imbelllis est, quod in Deum non cadit. Si potest, et non vult, ividus, quod æque est alienum a Deo. Si neque vult, equc potest, et invidus, et imbecillis est. Si vu t, et potst, unde ergo sunt mala ? [ Responsio ex dictis constat. Deus enim potcst utiueomn.a mala tollere, non vult tamen, ne impediatur onum Un.versi. Neque propterea est imbecillis, aut mi rdine boni, cuius privatio est malum: hic autem ordo non esset si eus non esset ; Contr. Gent., c. 71. ' Ib.d. ad 3. - In lib. II Sent., Dist. I, q. I, a. 1 ad 4. nus bonus, quia omnipotentiam, et bonitatem suam patefacit, cum ex ipsis malis bona eliciat. 222. Obiic. Secundum illud effatum, Quidquid est causa causæ, est causa effectus, peccatum, cuius causa est liberum arbitrium, reducitur, tamquam in causam, ad Deum, qui est causa liberi arbitrii. Atqui id sanctitati Dei repugnat. Et sane illud effatum ad rem non facit ; nam effectus causæ mediæ procedens ab ea, secundum quod subditur ordini causæ primæ, reducitur etiam in causam primam ; sed si procedat a causa media, secundum quod exit ordinem causæ primæ, non reducitur in causam primam ; sicut si minister faciat aliquid contra mandatum domini, hoc non reducitur in dominum, sicut in causam. Et similiter pec| catum, quod liberum arbitrium committit contra præc©r ptum Dei, non reducitur in Deum, sicut in causam l . Obiic. Prævidit Deus hominem male usurun: libero arbitrio. Ergo, cum sit infinite bonus, debuisse id impedire. Quod si bonitas finita patrisfamilias necessario exigit, ut impediat, quominus sui filii bonis, qua( accepturi snnt, abutantur, multo magis bonitas infinita i( præstare debuit. Equidem, cum homo essentialitei sit rationis particeps, atque libertas sit essentialis ratio nis proprietas, idem fuisset condere hominem libertafc carentem, ac non hominem, quod intrinsecus repugnat Nec libertas est de se matorum scaturigo, sed solum ilj lius abusus, cum mala non fataliter, ac necessario, sec contingenter ab illa deriventur. Neque ullum tam fatuun hominem esse putamus, quem libertatis a Deo sibi con, cessæ poenitere possit, cum illa sit etiam innumerabiliuq bonorum fons. Potuisset utique Deus absolute impedire ne homo peccaret, retenta nihilorninus libertate; ast, cu id noluit, tantum abest, ut malorum permissio Eius infi nitæ bonitati obsit, quin potius illam mirifice manifester uti iam demonstratum est.i 4a 2æ? Peccatum, alibi ait, jefertu in voluntatem, sicut in causam; et quamvis voluntas sit creata Deo, in quantum est quoddam ens, non tamen quantum ad ho( quod defectus ex ipsa incidere potest; In lib.II Sent., Dist. Exemplum autem patrisfamilias, qui bonus non sset, msi prospiceret, ne fiiius abuteretur bonis ei traitis, nullam vim habet; nam pater est provisor particulris; Deus vero est provisor universalis. Aliter autem ocente AQUINO (vedasi), de eo est, qui habet curam alicuius articular.s, et de provisore universali; quia provisor parcularis excludit defectum ab eo, quod eius curæ subdiir, quantum potest; sed provisor universalis permittit iquem defectum in aliquo particulari accidere, ne imediatur bonum totius. Accedit quod pater naturali officio impedire teneir quæcumque filii mala impedire potest; Deus autem ti demonstravimus, non tenetur omnia impedire mala læ potest. Quocirca Deus peccati causa etiam indirecta ci non potest nec debct: quia tametsi non præbeat frxi Iium, quod si præberet, homines non peccarent >c totum facit secundum ordinem suæ sapientiæ et iuitiæ, cum Ipse sit sapientia, et iuslitia; unde non imputar Jii, quod a ius peccet, sicut causæ peccati; sicut ibernator non d.citur causa submersionis navis, ex hoc lod non gubernat navem, nisi quando subtrahit -uberitionem, potens, et dcbens gubernare. Pantheistarum placita recensentur Ex iis, quæ superius de infinita Perfectione Dei cta sunt, non solum eorum error, qui nonnisi unam esse )sse Divinam Naturam inficiantur, sed etiam commenm illorum, qu, Deum cnm hac rerum universitate conndunt, refellitur. Illud philosophiæ systema, in quo nnia, quæ sunt, unicam substantiam constitucre dicun cl,HJfl(IfnrXI,I,I n°tanda ^st vox illa aliquem, i,t c udatur Baylci sopinsma, quo Deum mala permiuentcm assimilat ?i, qui smeret crescere seditiones, et perturbationes iti toto renoVL9JVam acouireretPr°™rati remedii. Nam l.ac agendi ra"n al loua reSm mala Particularia rex permitteret, sed age r Zlr Um commune re^N qod ipse curare debet. Quoca ineptissimum est Baylei exemplum. V la 2, q. Philos. Cerist. Compend. IJ.7 9/? tur quæ Deus appellatur, panlheismi nomine designatur • Iam insania hæc, etsi antiquissima sit, tamen hac nostra ætate late longeque pervagata est, ac veluti culmen atti gisse videtur. Ut veteres2, atque aliquos mediæ ætatis prætermiUamus 3, pessimi huius erroris origo in philosophia re i Hoc ipsa pantheismi vox, a verbis tcat et 0eog effecta, lucu ^Omnes fernie indorum philosophorum Scholæ pantheismum ma eis minusve redolent, sed eum, omni remota ambage, docuit philo soohia Vedanta, quæ cum libris sacris, Vedas appellatis, consentane sitorthodoxa putatur. Vedantici philosophi contendunt unicum extari ens infinitum nomine Brahma, resque multiplices, et compositas, qua. nræter illud existere dicuntur, esse calentis phantasiæ ludibna. Ind se in s° £%%;, |c promde se,n sub.ectum, atquc obiectum reflexionis distinLit J" Z 'Per reflcx.onem limitcs sibi imponit, scquc in eoosSbl '';."" e9° 0l?,eCt,,,,n Uividit, oniam a, om subicctun/ rcflex ornsob.ecto oppomtur, liquet ego obiectum, comparatum cun eoosul l um'^sum T Ca°QaarVt°r ^punLper reflexion^, po°iviUh purum' hoc est' cum conscientt sui ipsius |r;: z::^sT:zrcicntia sui ipsius - est sk xitramque rem cum cogitatione unum idemque esse contendit, illud pronuntiatum staluens: Quidqnid est reale, est ideale, et quidquid est ideale, est reale. Quare, ex eius sententia, illud, quod cetera omnia complectitur, non est neque subiectum, neque obiectum, verum cogitatio, seu idea, \el Idea-Ens, quæ quidem in se est absoluta, et indeterminata, sed cum seipsam secundum quasdam leges, quæ ab Hegbelio momenia appellantur, evolvit, egoy mundum et Deum producit. Pantbeismus opera Cousini e Germania in Galliam transmigravit. Hic eclecticorum Galliæ dux se panlbeistam esse præfracte inficiatur; sed quod yerbo negat, re fatetur. Revera ipse docet Deum esse unicum, et multiplicem, æternitatem, et tempus, summum, et infimum gradum entis, finitum, et infinitum, simul Deuny naturam, et humanitatem; Deum, cum mundum creat, non quidem e nihilo, sed e seipso illum educere, ldeoque creationem aliud non esse, quam evolutionem, et apparitionem Dei in mundo; creationem esse necessanam, quippe quod Deus, cum sit caussa absoluta, non potest non creare, hoc est, seipsum manifestare, et cum sit causa infinita, huiusmodi manifestatio erit constans, et infinita; Deum idcirco necessario, et semper creare. Exinde intelligitur, cur Heghelius unam esse reruni, et seientiæ rerum originem, et in scientia formam, et id, quod forma continetur, unum, idemque esse decreverit. Quamobrem ipse totam philosophiam intra logicæ cancellos coegit; ex quo sequebatur rationenr philosophandi esse ipsam philosophiam; siquidem logica, ut ab initn diximus, non est aliud, quam communis ratio philosophandi, siy ctitati detrimentum affert. Vid. Allocut. Pii PP. IX, Maxima quidem, in 0.; cit. Atti Pontificii. onc. min. Neg. cons. Distinctionis, quam attulimus, ratio x iis, quæ alihi docuimus, evidenter perspicitur. Obiic. Substantia infinita cum substantiis finiis comuncta est quidquam maius unica substantia infinifc Atqui hoc est absurdum, siquidem illud, quo quiduam maius esse potest, non est infinitum. Ergo absurum est esse substantias finitas præter infinitam. Resp. Dist. mai., quidquam maius quoad nume^m, conc. mai., quoad perfectionem, neg, mai.; conc. in. Neg. cons. Iis, quæ ad huius rei explicationem abi tradidimus % hunc alium D. AQUINO (vedasi) locum adiicius: Finitum infinito additum non facit maius, sed fat plus; quia infinitum et finitum sunt duo. Deus dicitur esse omnium; et omnia dimtur esse in Deo, atque esse participationes divinæ esmtiæ. Atqui hæ loquendi rationes significant res extra eum ab ipso Deo reipsa non distingui. Ergo. Resp. Neg. min. Et sane, (( Deiias dicitur esse mmum eiTective, et exemplariter, non autem per essenam. Creaturæ in Deo esse dicuntur dupliciter. no modo, in quantum continentur, et conservantur virite divina; sicut dicimus ea esse in nobis, quæ sunt in islra potestate. Et hoc modo intelligendum est verum Aposloli dicentis: ln lpso vivimus, movemur, et su~ us, quia etiam nostrum vivere, et nostrum esse, et nostrum moveri causanlur a Deo. Alio modo dicuntur res ise m Deo, sicut in cognoscente. Creaturæ non cuntur divinam bonitatem participare, quasi partem ln lib. IV Sent., Dist. q. sol. ad i. Præclara sunt hæc D. Bernardi verba : Sane esse omnium dixerim Deum, non quia illa sunt, quod est Ule, d quia ex Ipso, et per Ipsum, et in Ipso sunt omnia. Esse est er omnium, quæ facta sunt, Ipse factor eorum, sed causale, non itenale; Serm. IV in Cant. Cf s. Aug., Solil, lil. I, c. 1, ct Damasc, De Fide orthod., lib. I, c. 12. 5 I, q. XVIII, a. 4 ad 1. Cf Qq. dispp., De Pot. Ex his, et aliis, quæ antea passim exposuimus, intelligis facere fundamentum Pantheismi Krausii, eiusque discipuli Arhensii; inidem eoruni sententia in illa verborum æquivocatione superstruir, qua omnia, et proinde etiam mundi essentiam in Dei Essentia sentur contineri. essentiæ suæ, sed quia similitudine Divinæ Bonitatis i esse constituuntur, secundum quam non perfecte Divinai Bonitatem imitantur, sed ex parte. Obiic. Nolio essendi in se, sive subsistendi, i alibi dictum est 2, dumtaxat Deo plenissime convenit. Erg nulla substantia, præter Deum, dari potest. 248. Resp. Neg. cons. Sane aliquid, ut s. Thomas doce? potest dici proprium alicui, vel quia ipsi ita convenit ut nulli alii subiecto convenire queat, ut cum dicituJ proprium hominis esse risibile, quia nulli extraneo a ne tura hominis convenit ; vel quia i!lud,quod de subiect prædicatur, etsi aliis subiectis quoque conveniat, tame eo modo, quo ipsi convenit, nulli alii subiecto convenir1 queat; ut cum dicitur hoc proprie esse aurum, qui non habet admixtionem alterius metalli 3 . Hoc præstf tuto, de substantia Dei idem, ac de esse Eius dicendur est; nempe quemadmodum esse est proprium Deo non e quod res creatæ non sunt entia, sed eo quod esse illo md do, (juo convenit Deo, nempe, prout est purum, seu sin> admixtione ullius privationis, aut potentiæ, nuili natura oreatæ convenit; ita Deus proprie substantia est, nof quia nulla res creata substantia est, sed quia substantia prout perfectum actum subsistendi denotat, nulli rei crea tæ, sed Deo dumlaxat convenit. Itaque ex eo, quod Deu proprie substantia est, non fluit res creatas non esse, ne^ dici posse substantias, non secus ac ex eo, quod esse pro; priissime de Deo prædicatur, non sequitur ipsum noi posse prædicari de rebus creatis s. i In lib. II Sent., Dist. Et alibi: Essei tia Divina non secundum se augmentabilis et multiplicabilis est; se solum multiplicabilis estse^undum similitudinem, quæ a multis par ticipatur ; Contr. Gent.. Sent., Dist. Id luculenter s. Thomas docuit; siquidem, postquam monuit Deun dici substantiam, quantum ad id, quod est perfectionis in substantia" adiecit: Et ideo non sequitur, quod omne, quod est substantia, si Deus; quia nihil ab Ipso recipit prædicationem substantiæ sic acce ptæ, secundum quod dicitur de Ipso; et ita propter diversum mo dum prædicandi non dicitur substantia de Deo; et creaturis univoce sed analogioe. Quædam adversus Spinosam, aliosque Panlheislas adnotanlur n Totum, quanlum est, spinoziani systematis ædifir?(,cium ambigua substantiæ notione innititur, qua explicala, funditus illud corruit. Sane Spinosa Deum unicam e(2sse substantiam ex eo deduxit, quod cum dixerit subit stantiam csse id, quod per se, seu in se est, iliud per se tmjita accepit, ul non solum inhærenliam in aiio subiecto, na>ed etiam causam effectricem a substantia distinctam excKPluderel, unde nonnisi unicam substantiam Divinam exilenitere posse collegit. At hoc falsum est, quia in definitionjbe subslantiæ esse per se, sive in se non denotat eam hu^usmodi esse debere, ut non recipiat esse suum ab alio itj,ed denotat eam non habere esse suum in alio, tamquam jn|n subiecto1. Quamobrem s. Thomas scite advertit sube( tantiam dici posse rem, quæ non habet esse suum per mjihud, si pcr 7 ahud intelligatur causa formalis, quippe i[uod causa formahs est intrinseca cuique rei; non vero, faiii per To ahud causa effectrix intelligalur, quia res creaioi æ esse suum a Deo accipiunt. Spinosa subslantiam ila definivil, ut in ea essentiam M|l> esse non distingueret, quia non dixit substantiam esse )U|Ssentiam, seu rem, cui convenit esse in se, sed ens, quod ie i se est, seu ipsum esse in se; unde pronum ei fuit omnem miausam ab ipsa subslantia diversam excludere; siquidem 0i m subslanlia essentia ab csse non distinguitur, necesse st, ul ipsa per essentiam suam exislat. At vero,' ut idem lhomas scite advertit substantiæ nomen non siffni cat hoc solum, quod est per sc esse, quia hoc, quod est sse, non potest per sc esse genus, sed significat esscn am, cu. compet.t sic esse, idest per se esse, quod la ien^essc non est ipsa eius essentia 3 . Et sane, subslan Ontol.. Esse creatum non est per aliquid aliud, si ly per dicat caum formalem intrmsecam ; immo ipso formaliter est creaturasi tem d.cat causam formalem extra rem, vcl causam effectivam '^c IPC,F ^Tr^ Gt n°n Per SC,); /n 7 S'nt-> >t. Ferranensem,, In lib. I Contr. Gent. Le rePræstatVGatti,Ord.Præd.,/nSr/r.a/,o^fl-co-;,o/e,r^^ )• I, tract. I, Djss. Roma. tia, cum sit quædam categoria, rem secundum aliquem modum essendi determinatam significare debet; ac proinde intelligi non potest, nisi in ea et aliquid, quod quodam modo est, et quidam modus, quo ipsum est, distin guantur. Illud prætermissum nolumus, duo vitia quoque la tere in demonstratione, qua Spinosa unicam substantiam Divinam existere statuit. Primum est, quod huiusmodi demonstratio in seipsam incurrit. Philosophus hebræus primo suhstantiam ita definivit, ut nonnisi esse Dei re vera significaret; deinde ex notione substantiæ, quam sua definitione tradidit, Deum dumtaxat esse substantiam de duxit. Alterum est, quod Spinosa ex solo conceptu sub stantiæ argumentum ad existentiam eius petivit. Enim vero, cum notio substantiæ dicitur esse res, cui conve nit non esse in alio, vel secundum Spinosam, ens, quod per se est, et per se concipitur, procul dubio non affir-' matur esse revera in natura rem, cui convenit non esse in alio, sive ens, quod per se est, sed illud tantummodo decernitur, si quid est, cui convenit esse non in alio, hoc esse substantiam. Quocirca ex notione, quæ definitione suhstantiæ continetur, illud minime licet absolute inferre^ quod substantia re vera existit, sed illud dumtaxat, quod re vera existit substantia, si res, cui convenit non esse in alio, existat. Ad Pantheistas transcendentales quod attinet, 1 iam demonstratum a nobis fuit absurdam esse tum illan. methodum, qua ipsi cognitionem nostram a priori inve stigare conantur2 ; tum illam sententiam, qua animan obiecta suæ cognitionis sibi construere tenent 3. # 2° A vero longe abest pronuntiatum illud, quod ipsi r Neoplatonicis acceperunt, ideas nostras a rebus non dis tingui, atque subiectnm cogitans, et obiectum, quod cogi tatur, unum, idemque esse. Sane, quemadmodum s. Tho5 mas contra Neoplatonicos argumentatus est 5, in pnmil intellectio non est eadem cum re intellecta, quia mens noi Hinc, ut alibi adnotavimus (p. 335-336), substantia, prout cate goria est, in Deum cadere nequit, quia in Deo essentia ab esse dis tlngui haud potest. 2 not. 2. Contr. Gent. solum intelljgit rcm sed per lacultatem in seipsam redeundi, qua pollet, inlclligit intellcctionem rei; L quo, non solum scent.æ rcrum cxislant, sed etiam scienth, cogn.fon.s rerum confici possit. Secundo, intefiecUo d ! stingui ur al> intclleclu, sive a subieclo cognoscenle, quia si intellectus idem esset cum inlellectione, ipse numquam in potcnlia, sed semper in actu foret, hoc cst semner ™ fZT% ^'^«W cogposcit, neque unquam novas^gni." rimin1turU,rnrCtTerU°J inlC!'eC'US a re intC,,ccta u" criminatur, qu.ppe quod res intellccta est princinium per^qiiod anima eam intelligit '. '"cipmm, >t iJn E9\P" Fichlei, Identitas absoluta Schellingii, . enf nos trf FS"T ^™' SmL Re fluidem '« mH ronrnn.in Chlc° doJc?nle ' 0',e al>stractionis ad ego mri conceptionem ascendit. Atqiii nemo vel in logica 110 ' o USn!,goT illVhSlraCrti0nem n?n nosse confici sinc su-> en° 'Fqrm COnf!C"' Ct °,,ieCl° ' circa quod eonfici nhi^f T e9°x Puriconc?Pt« exurgere non potest, nisi '"('>. «qu obiect, rea,kas praoslUuatur At ept.o rcv egopun, secundum Fichleum, quamlibel lum ESf Vs "m TIUSSuh,e.CU repræsentationcm excludit. ^rgo Fictheus lurp.ter sibi contradicit, cum conceplioem „s C5,0 pun ve,ut| sui systematjs fundameiUulT1 niliii?! aUtem-' a-ouo Schellingius supremum co Te, s n... an?e Pr,nc,P,um derivat, est aliquid, quod io.cn,,. .0tTem omns rcalitat. nempc perabstra ules Lv >ieC{0' Ct Su,.,iect0 in sc eontemp latur, et si KL i, rea,,ss,mum • «u'a illud non solum reale, sed Mt 1^^. tat6m' °i f°ntem 0mnis rca,itatis cssc eonraroif n»Un '• ' qU.°d ex rcmolio"e subiecti et obiecti er«m „ " r rcal"?l'S sit, est prieotfo oftscbta, seu *rum mhil. Ergo (dent.tas absolota Schellingii manife terCsi b!hCt C,;"tr 'li,',i"",""• Deni1ucsi Sclu.lfi, g™ turter sibi conlradix.t, cum Absolutum, quod ment ner re ouonem omnis realitatis in se contemjlatur in Ens rea «qronufll",™0,,^ SKbieC,nm intelli8e"s.ot ren intcl.ccum »« 91 9S, m,™ observanlc B»lmesio(F«M. /«» et s°> »«wSr& A«g.; ^«rTm;.!,bi,b.,a^Ua8,;cStUb:CC10 oognosccnti, opnonil. Cf Puilos. Gurist. Compend. lissimum transmutavit, idem Heghelio obiiciendum est, auia ipse asseruit ldeam esse ultimam abstractipnem, ad duam mens, a rebus proprietates earum gradatim remoTendo, pervenit, et simul eam fontem omnis real.tatis, ac proinde cum idea omnium max.me concreta unum, idemque fecit. Accedit, quod, cum idea visionem, sive repraesentationem significet, admittere ideam, quae neque ad obiectum, neque ad subiectum uilo modo refertur, idem est, ac admittere visionem sine re, quae videtur, et sine subiecto, quod videt; id, quo nib.l absurd.m Quae^cum ita se habeant, nihil est, cur dicamus. quantum impia, et ahnormis sit notio De, quam, sti Phv fosophi obtrudunt. Sane, secundum Fichteum, Deus 1 est ro eqo vururn, quod seipsum tamquam purum ponit s ive! nt ipse blaterat, creat; 2° est nostrae ment.s figmen tum naro, quemadmodum Fichteus ingenue fassus esl tres illae positiones, non ego, ego nonpurum, et Deus pmn obiecliva realitate deslituuntur; est infinitum, et s.mt sihi limites assignat. Secundum Schel ing.um, 1 Absc uturo, sive Deus non tamquam illud, in quo omne act est sed tamquam illud, in quo aliqu.d potenhale est, n te igendnm Vet. Etenim evolutio Absoluti non pote concipi velut quaedam manifestat.o; s.qmdem repugn quXam manifesturo se facere, nisi sit al.ud cuisem nifestel; nihil autem omnino est, cu, Absp utum manif stare se potest, quia nihil, secundum Schellmg. um, rea esi!praeterquaro quod ipsum Absolutum, et qu.dqu.d ^pj ter Absolutum existere videtur, re ipsa non ex.stit .(Jua. "tiamsi demus ro ego purum, ut ut infinitum P°f ^Uquem ™i,»m «ihi nonere a Fichteo quaerere nobis hcet, utrum aU limn Sm sTgnandos psum se moveat, an a caussa externa impcllatt Shoc Postremum.agnoscercnecessc cst causam eyopurosupenore nuae in ipsum vim aliquam exercet, ob idque quandam passion coo tribucre quae duo Fichtei systemati adversantur; .pse emm uit qu1dquldqexistit ab ego puro originem habere atque^ uk, . scl* tari uobis liceat a Fichteanis, cur ego purum – H. P. Grice, THE PURE EGO -- Iim.tes s.b, ponat? S sane ex se siquidem nulla res ad imperfectionis statum spectat aue ex eo quod in quodpiam obstaculum incdit, nam ex F.ch S"hil extra ego, eiusque ideas existit. Cf Nicolas, Introd. a l r Bistoire de la Phil., Paris Cf Ancillon, Essai de phil. et de htterat., raris lla evolutio in ipso Absoluto ponenda esset. Atqui si in I ibsoluto omne actu esset, nulla evolutio in eo esse, et inm ell.gi posset, quia cum illud, quod evolvitur, a potenlia lti. id actum progredi debeat, repugnat in aliquo evolvi iim ud quod iam actu in eo est. Ergo, ut illa evolutio in sil knsoluto explican posset, aliquid potentiah in eo intellijendum esset. Iam Absolutum, in quo aliquid potentiale est, secum pugnarc manifestum est. 2° Immo Absolutum >cnellingianum non est, uti vidimus, nisi Privatio absouta, sive merum Nihil. Hinc Oken Schellingii discipulus o usque insannt, ut Absolutum, sive Deum Magnum NiU appellant. Denique, secundum Heghelium, 1° unium ens, sive absolutum, et Infinitum, quod ipse vocat aea-±,ns,Qstahquodprivative indeterminatum, seu omnis eterminationis expers2, unde collegit Ideam-Ens esse puum putumque nihil 3; et quoniam nihil est negatio enis, Idea-hns esset ens, quod non est ens, sive ens, et non ns; 1 fcxevolut.one ldeae-Entis, ut Heghelius ait, emer £ «Tnfr sP^tus> et »Pse Deus. Quare, cum Idea uu">ns cvolutioncm Absoluti S"f° bsnrdam cssc demonstravimus, absurdam etiam cv„Iun„c/ «^'^l.anac prcdunt. Insupcr pcsitiones Ideae He«helii po icncs, s.vc ad creationcs ?ou ego puri Vicblei rcducuntur! quo Uramcnu^rndaet,^8 °StCUSU,U U°biS CSt' VC'Ut "hantaSiaC seu devenit, etcausam, per quam fit, subaudiat: haud enim possibile est, ut aliquid de potentia in actum, nisi per ens iam actu, progrediatur. Adhaec, quis tam vehementer allucinari potest, ut Deum, cuius natura, ut AQUINO (vedasi) inquit, maxime et purissime est actus in aliquo, quod per continuas evolutiones fieri indigeat, ut realiter sit, seu potius quod semper fiat, et numquam sit, consistere effutiat? Denique in refellenda sententia Cousini nihil immorari nobis opus est. Etenim illa, quae docet, nempe res necessario a Deo creari, atque creationem in eo consistere, quod Deus mundum ex seipso educit, ex theoriis antea statutis 8 nullo negotio explodere licet. Unum, et alterum dumtaxat hic adiicimus. Sane, quoad creationis necessitatem, quam Cousinus ex absoluta Dei natura inducit, audiatur iterum AQUINO: Quidquid in Deo est, est sua essentia; et ideo totum est aeternum, et increatum, et necessarium; sed tamen effectus, qui ex Eius operatione procedit, non necessario procedit, quia procedit ab operatione, secundum quod est a voluntate, et idec producit effectum secundum libertatem voluntatis. Fal sam autem omnino esse cousinianam notionem creationis: a Augustino docemur. Creatura, sanctus Doctor ait ita esse dicitur ex Deo, ut non ex Eius natura facta sit Ex Illo enim propterea dicitur, quia Ipsum auctorem habet, ut sit: non ita, ut ab lllo nata sit, vel processerit sed ab Illo creata, condita, facta sit s. Atque inde iU 1 Qq. dispp., De Pot., q. II, a. 1 c. 2 Circa haec Transcendentalium commenta vid. etiam quae diximu: in cap. II, a. 2 Cosmol, c. VII, aa. 1 et 2. In lib. 1 Sent., Dist. XLIII, q. II, a. 1 ad 3. Et ibid. ad 2 Sicut voluntas, et essentia, et sapientia in Deo idem sunt re, se Optimismus mundi refellitur. Antonivs Can. D'Amelio Joseph Ca>\ Molinari Censor Theologus Depnt. cx-a, CZ-o-a 4Pf&}. Gaetano Sanseverino. Sanseverino. Keywords: segno naturale, Boezio, Aquino. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanseverino” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza -- Grice e Santilli: la ragione conversazionale -- dal soggettivo all’inter-soggettivo – la scuola di Sant’Elia Fiume Rapido -- filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Sant’Elia Fiume Rapido). Filosofo italiano. Sant’Elia Fiume Rapido, Frosinone, Lazio.  Segue il corso liceale presso la Scuola di Murro a Napoli. Discepolo di GALLUPPI, e amico -- fra gli’altri – di SETTEMBRINI, FIORELLI, e SANCTIS. Si laurea in filosofia. Apre una scuola di diritto morale e costituzionale.  Fervente giobertiano – GIOBERTI (si veda), e attivo propugnatore, nei circoli culturali napoletani, di un'Italia federate. A frequenti rapporti epistolari con MAMIANI, GIZZI, e COUSIN. Quest'ultimo lo introduce nel giro culturale del socialismo utopistico ma modula il suo socialismo secondo i propri valori umanitari, rifiutando la logica della lotta di classe. Ha comunque a scrivere che nel regno di Napoli occorre una savia distribuzione della ricchezza. Presidente della società dantesca (ALIGHERI – si veda) -- e prolifico filosofo. Fonda "L'Enciclopedico" in cui vivacemente sostene che occorreva occuparsi della piaga della povertà. La nazione italiana vuole pane e lo dimanda incessantemente, lo chiede nel pianto dell'indigenza, tra le sciagure della desolazione, lo chiede non a titolo di preghiera, ma diritto necessario, assoluto. Il popolo italiano non capisce la speculativa astrazione di alcune verità filosofica, non sa i titoli di libertà, di costituzione, di uguaglianza. Una riforma che dimentica affatto la fisica prosperità del popolo italiano non è che riforma di solo nome. “Le idee" e testo di studio nelle scuole di Toscana; "Sul realizzamento del pensiero"; "Sviluppo filosofico dell'autorità"; "Cenno psicologico sull'attività dello spirito"; "Individuo e Società"; "Princìpi dell'imanità razionale"; "Il socialismo in economia" e "Lavoro, industria e capitale". Si batté politicamente per l'ottenimento della Costituzione da parte di re Ferdinando II. Malvisto e considerato individuo pericoloso dalla polizia e ucciso a baionettate da soldati che fanno irruzione nella sua abitazione in Largo Monte-Oliveto, accanto a Palazzo Gravina. Venne ucciso a seguito della delazione di una donna, che lo indica come il predicatore alla soldataglia. Lo ricordano due epigrafi: una sulla facciata della sua casa natia e una sulla facciata della sua palazzina in Largo Monteoliveto. Di lui scriveno SANCTIS, PEPE, SETTEMBRINI, VANNUCCI, MASSARI, GROSSI, GUZZARDELLA, e MANDALARI -- che volle raccogliere i suoi saggi in "Memorie e Saggi” (Roma). Peruta. “Il Giornalismo Italiano del Risorgimento”; Ghiron, Peruta, “Storia del quindici maggio in Napoli; Settembrini "Memorie e saggi”; Mandalari, Memorie, Roma. Guzzardella, “Martire del Risorgimento” Milano, Ghiron, Il valore italiano, Tip. nazionale degli editori Ghione e Lovesio, Peruta, Il Giornalismo Italiano del Risorgimento, Angeli, Mambro, in Sant'Elia Fiume Rapido, il Sannio, Casinum e dintorni Roccasecca, Settembrini, Ricordanze della mia vita, Morano. COMMEMORAZIONE DI ANGELO SANTILLI FILOSOFO E PATRIOTA SANTELIANO FU UCCISO A NAPOLILa cerimonia a Sant’Elia – ntensa cerimonia commemorativa, a Sant’Elia Fiumerapido martedì 20 maggio scorso, per la ricorrenza dell’anniversario della tragica morte del filosofo e patriota risorgimentale santeliano, S.. Promossa dalla locale Pro Loco, la   commemorazione ha avuto il convinto sostegno e patrocinio dell’Amministrazione Comunale, per interessamento degli Assessori alla Cultura e al Turismo Antonio Trelle e Giancarlo Vacca, oltre a quello della scuola media statale, intitolata proprio a S., tramite l’impegno del dirigente scolastico prof. Graziuccio Di Traglia. La cerimonia ha avuto inizio al mattino, con raduno di studenti, autorità civili, militari e religiose, degli eredi di S. e di un gran numero di cittadini, in Piazza Riga dove, all’imbocco di Via S. è stata scoperta una nuova targa toponomastica marmorea, con su scritto: “Via/ S. Filosofo e Patriota”. Nella Chiesa di Santa Maria la Nova è stata officiata da don Rosino Pontarelli una S. Messa in memoria di Angelo Santilli seguita da una orazione commemorativa dell’illustre santeliano a cura di Benedetto Di Mambro. Dopo la messa è stata deposta una corona di alloro presso la casa natale del Santilli al suono delle note de “Il Silenzio”, . Nel pomeriggio, presso la sede della scuola media, si è tenuto un approfondito convegno sulla figura e l’opera dell’illustre santeliano e sulla continuità tra il pensiero liberale dell’800 e la Carta Costituzionale italiana di cui proprio questa’nno ricorre l;anniversario della sua adozione. Al convegno, seguito da un folto ed interessato pubblico, hanno preso parte: il sindaco di Sant’Elia, dott. Fabio Violi che ha preannunciato, dietro donazione degli eredi Santilli, l’istituzione di una Biblioteca Comunale proprio nell’abitazione natale di Angelo Santilli e a lui intitolata; la professoressa Silvana Casmirri dell’Università di Cassino che ha sottolineato come il patriota risorgimentale santeliano fosse “un prototipo, un modello di una gioventù idealista durante la fase del Risorgimento italiano”; il Prefetto di Frosinone, dott. Piero Cesari che, rivolto ai giovani studenti, ha rimarcato come fosse importante, nel ricordo del Santilli, costruire insieme “il sentimento della cultura della legalità”; infine il giudice Miele, primo consigliere della Corte dei Conti, che ha sottolineato l’attualità del pensiero di Angelo Santilli, rimarcando il concetto della Costituzione “come fonte di democrazia e di uguaglianza”. È stata quindi la volta dello studente Giacomo Vettraino della classe III A che ha chiuso il convegno illustrando la vita e il pensiero di Santilli.  Angelo Santilli, filosofo e patriota – S. è nato a Sant’Elia, Comune che all’epoca si trovava in Provincia di Terra di Lavoro ed in pieno Regno delle Due Sicilie su cui governava Re Ferdinando I di Borbone. Era figlio del giovane medico santeliano Silvestro Santilli, che sarebbe stato anche Sindaco di Sant’Elia dal 1827 al 1829 e della giovane Giuseppa Mancini, originaria di Castel Baronia, in Provincia di Avellino, ma residente a San Germano, l’odierna Cassino. Il nonno materno di S. era il medico Mancini, bonapartista e fra i promotori della Repubblica Partenopea. Di odori libertari il piccolo Angelo ne respirò a pieni polmoni nella sua casa di S. Elia, nei pressi della chiesa di San Cataldo in cui, fra l’ altro, era stato battezzato. Compiuti i studi a S. Elia, S. si trasferì a Napoli per proseguire gli studi, andando ad abitare in Largo Monteoliveto nei pressi di via Toledo. L’ingresso alla sua abitazione era il Vico Gravina 1. Con Angelo andarono a Napoli anche la madre Giuseppa, i fratelli Vincenzo, Giuseppe e Giovanni ed il giovane compaesano Filippo Picano. Angelo e Vincenzo entrarono nella scuola di Francesco Murro per l’apprendimento della grammatica, della retorica, della filosofia, della storia e delle scienze. Nel 1838, a soli 16 anni, il giovane Angelo si iscrisse alla Regia Università di Napoli avendo fra i suoi insegnanti il maggior filosofo italiano dell’epoca, il kantiano Pasquale Galluppi. Amici e compagni di studi del Santilli furono, fra gli altri, Francesco De Sanctis, Luigi Settembrini, Silvio e Bernardo Spaventa, Antonio Scialoja, Giuseppe Fiorelli e Pasquale Stanislao Mancini, suo cugino per parte di madre, questi avrebbero tutti avuto ruoli politici, letterari e filosofici importanti nell’Italia postunitaria. S. si laurea in filosofia, aprendo così uno Studio Legale e divenendo anche docente di Diritto. L’attività filosofica, giuridica, letteraria e politica del Santilli si sarebbe svolta, incessante e copiosa, nell’arco di sei anni. Sempre nel 1842, a soli 20 anni, dette alle stampe la sua prima opera filosofica “Le idee soggettive” che ebbe grande accoglienza negli ambienti intellettuali ed accademici dell’intera Penisola a tal punto da doverne fare una seconda ristampa per la vasta richiesta che ebbe quale testo di studio nelle scuole del Granducato di Toscana. Santilli non si fermò: continuò a scrivere di diritto, di filosofia, di critica letteraria e fu anche esperto verseggiatore in terza rima. Famosa la sua ode dedicata all’amata Margherita. La fama letteraria del Santilli ebbe grande risonanza a Napoli e, su proposta del Ministro della Pubblica Istruzione del Regno Borbonico, fu nominato Presidente dell’Accademia Dantesca che però dopo qualche tempo fu fatta chiudere dalla Polizia Borbonica perché, ricorda Atto Vannucci, “sotto apparenze letterarie mirava ad intenti liberali ed umanitari”. Santilli ebbe anche una fitta corrispondenza epistolare con Terenzio Mamiani; con il Cardinale Gizzi, Segretario di Stato di papa Pio IX e con il filosofo eclettico francese Cousin, professore di estetica presso l’Università La Sorbona di Parigi. Tramite gli scritti del Cousin entrò in contatto con il pensiero socialista del filosofo utopista francese Proudhon e lo stesso S. volle esporre le sue idee in proposito in tre pubblicazioni: “Il socialismo in economia”, “Individuo e società” e “Lavoro, industria e capitale”. Lo sviluppo filosofico e politico del Santilli partiva dal criticismo kantiano per approdare al positivismo sociale, attestandosi, alla ricerca di certezze e verità, allo spiritualismo neo-hegeliano che sarà l’espressione filosofica di Bernardo Spaventa e che si esplicherà nel socialismo meridionalista di Antonio Labriola e Gaetano Salvemini. Intanto in tutta Italia si andavano sempre più propagando idee libertarie. Santilli, non vedendo attuabile al momento l’istituzione di uno Stato Repubblicano, abbracciò il federalismo di Gioberti e scrisse al Cardinale Gizzi perché il Pontefice si facesse promotore e guida di un federalismo fra tutti gli Stati in cui l’Italia era divisa. Stava fiorendo il Risorgimento e da ogni parte si chiedeva la Costituzione. Santilli cominciò a dedicarsi alle pubbliche assemblee ed alle pubbliche predicazioni contro il governo assoluto di re Ferdinando II, assieme al popolano Viscusi. Quando il Governo Borbonico concesse la Costituzione, Santilli non smise di parlare pubblicamente perché tramite la Costituzione si potessero migliorare le condizioni civili e sociali della popolazione e ci fosse “una savia distribuzione delle ricchezze”. Ma dopo qualche giorno, mentre lo stuolo degli ascoltatori di S. andava ingrossandosi sempre di più, la cosa comincia a creare preoccupazioni e timori nella polizia borbonica che dopo un mese interruppe un discorso di S. in Largo del Castello e disperse gli ascoltatori. S. denuncia il fatto sul suo giornale “Critica e Verità” la qual cosa gli crea ancor più inimicizia e sospetti dalla parte della polizia. Intanto moriva la mamma di S., Giuseppa Mancini. Ferdinando II ritirò la Costituzione ed in tutto il Regno si diffusero ancor più le idee libertarie e di uguaglianza sociale di S. A Napoli addirittura vi furono anche degli scioperi. S. inizi a scagliarsi con violenza contro la monarchia assoluta. Il re, temendo una insurrezione popolare, fa disporre l’esercito nei punti strategici di Napoli. S. continua incessante con le sue orazioni contro re Ferdinando. I napoletani iniziarono ad innalzare barricate contro l’esercito. Barricate vennero erette anche in Largo Monteoliveto, vicino all’abitazione di S. Iniziarono gli scontri tra i rivoltosi e l’esercito borbonico rafforzato da truppe austriache e svizzere. La battaglia si protrasse per tutta la giornata e man mano le barricate furono smantellate dai soldati con largo spargimento di sangue. Ai soldati svizzeri fu dato ordine di scovare ed uccidere S. e nella tarda serata giunsero fin sotto la sua abitazione facendola oggetto di fucilate che uccisero Picano e la serva di casa Mega. Irruppero quindi nella casa e trucidarono a baionettate S. e suo fratello Vincenzo. Gli altri due fratelli, Giuseppe e Giovanni, sono riusciti in tempo a trovare riparo presso conoscenti. Molti degli scritti di S. sono dati alle fiamme ed il suo corpo martoriato assieme a quello del fratello; entrambi sono gettati in una fossa comune. Sono in molti a ricordare S. nelle loro memorie: Sanctis, Settembrini, Giacomo, Lanni, Mandalari, Vannucci e, più recentemente, Peruta eGuzzardella. L’ antico Corso Dante che attraversava il centro storico di S. Elia fu intitolato ad Angelo Santilli ed ancora oggi porta il suo nome. Per volere del maggiore medico Riga e del pittore Risi, due lapidi lo ricordano, la prima sulla facciata della casa natale di S. Elia, in via Risorgimento, e la seconda a Napoli in Largo Monteoliveto sulla facciata della casa dell’eccidio. Dal 1981 anche la Scuola Media Statale di S. Elia Fiumerapido porta il suo nome. Ora è in animo dell’Amministrazione Comunale di S. Elia ristrutturare la casa natale del Santilli e farne sede della biblioteca comunale e di un centro studi. Nome compiuto: Angelo Andrea Santilli. Santilli. Keywords: dal soggettivo all’inter-soggetivo. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santilli” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Santorio: la ragione conversazionale del pendolo di Santorio -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Capodistria). Filosofo italiano. Capodistria, parte dell’Italia – attuale Slovenia. Padre della fisiologia sperimentale. Il primo a comprendere l'importanza dell'esperimento e dell'adozione dei parametri quantitativi per valutare i quali inventa alcuni dispositivi tra cui il termometro e il tachimetro. Studia sperimentalmente la struttura della materia, di cui descrisse la struttura corpusculare e meccanica, anticipando le ricerche di GALILEI. Studia a Padova. A Venezia fa amicizia con SARPI, SAGREDO e GALILEI. Adatta il pendolo alla pratica, precedendo gli esperimenti condotti da Galilei con i pendoli. Poniere nell'impiego delle misurazioni fisiche in medicina; il suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia usata per studiare l'equilibrio omeostatico e le trasformazioni metaboliche Tra i soggetti che si prestarono alla sperimentazione vi fu anche GALILEI. Insegna a Padova. Pubblica descrizioni di congegni termo-metrici e di precisione che divennero di largo uso nella pratica medica. Pioniere nell'impiego delle misurazioni fisiche. Il suo dispositivo più famoso fu una grande bilancia – la stadera medica -- usata per studiare le trasformazioni meta-boliche in soggetti sperimentali tra i quali vi fu lo stesso GALILEI. Pioniere nell'uso del metodo sperimentale di cui comprese l'importanza e la necessità replicando i suoi esperimentil Considerato a torto il fondatore della iatro-meccanica, ne e uttavia ispiratore con i suoi importanti studi sul meta-bolismo e sulla termo-regolazione umana. È il primo a quantificare la perspiratio insensibilis e ad usare il termometro clinico che egli stesso idea.  S. inventa anche altri strumenti – il pulsilogio, l’igrometro, il "letto artificioso", l’"eolopila medica", ed il "termometro lunare" -- intesi a tradurre in numero e determinare con esattezza matematica i para-metri vitali umani. I suoi saggi hanno numerose edizioni, diffusione europea e ampia popolarità. Classico il “De statica medica” -- uno dei saggi più importanti della storia della fisiologia; “Methodi vitandorum errorum omnium qui in arte medica contingunt liNunc primum ccessit eiusdem authoris De inventione remediorum liber (Aubert); “Ars de statica” (Leida, Haro); “Commentaria in artem Galeni”; “Nova pulsuum praxis morborum omnium diagnosim prognosim et medendi aegrotis rationem statuens, sine eorum relatione”; “Commentaria in primam fen primi libri canonis Auicennae”; “Commentaria in primam sectionem aphorismorum Hippocratis”; “Societate si politica”. Galilei -- Storia della Scienza di Firenze. Castiglioni, “Storia della Medicina” (Mondadori, Milano); Pazzini, “Storia della Medicina” (Libraria, Milano); Premuda, “Storia della Medicina” (Milani, Padova); Premuda, “Storia della fisiologia” (Del Bianco, Udine). Treccani Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Santorio Santorio. Santorio. Keywords: il pendolo, il pulsi-logio, l’igro-metro, l’eolo-pila. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santorio” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Santucci – Leech e la prammatica come rettorica conversazionale – simulazione, superlazione, e compagnia – By Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Roma). Filosofo italiano. Grice: “There was a time when Italians – indeed Romans – would NOT stand a hellenism like ‘eironia,’ ‘hyperbole,’ or ‘metaphora,’ and there you would have them – and Cicero, too – uttering Varronesque formations like, respectively, SIMVLATIO, SVPERLATIO, and TRANSLATIO! I simplify the vocabulary by calling them all ‘figures of speech,’ or IMPLICATURAE, that is!” -- Retorica. RHETORIC JEu PRÆCEPTA V E SELECTISSIMIS AUCTORIBUS COMPILATA EDIT PRIMO PETRUS ANTONIUS S. DE CORTONA, Unus ex Presbyteris Congregationis Oratorii DIVI PHILIPPI NERII ejufdem Civitatis. Excudebat Joannes Baptista Recurti. SUPERIORUM PERMISSU, AC PRIVILEGIO. Illujirifs. et Reverendifs. D. D, GABRIELI RICCARDIO Viro nobiliffimo, et Ampliflfimo, Patritio Florentino Marchioni eximio Metropolitanæ Ejcclefiæ Florentinæ Canonico PETRUS ANTONIUS SANTUCCI U JE magna Junt, eadem et tnagnis deberi iifque folii nuncupan da fore, nemo unquam inficias ivit, lllufiriffime, C9* Reverendtjfime Domine. Cum enim omnibus a natura comparatum fit, ut coeli faciem obviam fibi quifque contempletur; huic profetto totius Orbis fublimi /lima parti, O' non alii, ea quce Orbis ipfius fublimi /fima ornamenta fiunt, nempe fydera, ab eademmet natura merito donata fuiffe facile ipfe animadvertat, ne et 2 ceffe Cfjje eji % Quavem, et meritis, fi forte virum quem Confprxerc, filent, arreBifque auribus aflant: Ille regit diBis animos, et pcBora mulcet. At Eloquentix majefias, fe mavult, et admiratione coli, et filentio pradican;ejl enim admiratio prxeonium glorix, et filent tum fidus interpres majefiatis ‘, neque major illa commendatio effe potefi. quam omnis frujlra tentata laudatio. Denique Do&orum omnium Coryphæus, ac facile Princeps D. Augutt. fic de præcellenti hac Arte tertatus habetur: Hxc nobis cum Angelis, cum Deo ipfo quodammodo communis efi; In ea fe ille exercet; in ea deleBatur: in ea triumphat dum nos fine firepitu verbot'um intus alloquitur. Ejufdem Artis Utilitas. E Tfi non defuerunt aliquando, qui maximum hoc hominum adjumentum turpiter dctreXare non dubitaverint, quod ex illorum numero, qui Iiaia Propheta tefte 5. zo. malum bonum dicunt, et bonum malum, fallo judicio deceptionem fimplicium iiatuerint, quod deceptionum imo, fraudum, et doli cujufque infenfiflimus hodis eft; fiquidemvera benedicendi latio veritatem amat femper, illam tutatur, et cunXis Eloquentis nervis prsdicat, fubdinet, fovet, admifcendo quidem interdum Auxefes, hyperbolefque, fed fatis eas moderate, et eo tantum coniilio, ut veritatis ipfius magis affulgidus emicet nitor, auditorefque eleganti, ac faceta interdum varietate deieXet; Illud nihilominus pene Sapientes omnes firmiflimumed, jugiterque erit, quod veluti præfulgens hæc Ars dignitate, ac majeftate ceteris artibus prædat, atque antecellit, quemadmodum fuperius vidimus; Ita illas quoque plurimis in nos commodis, uberrimaque utilitate facile fuperat, evincitque. Nam quid ego dicam in primis, quod ipfa, quæ ex univerfis rebus condat, ut cum Cicerone loquar lib. 1. de Orat, quibus ia fingulis elaborare permagnum eft, quæque omni laude cumulatum Oratorem non efficit, ni/i erit ille omnium rerum magnarum, atque artium Scientiam confequutus; ipfa inquam prædiXis artibus qujbufcumque, earumdemque rerum omnium magnarum fcientia maximam opera fert, ut dignofeantur, amplexantur, amentur, teneantur, et in deliciis fint: iisetiam lumen, et decus impertitur: Clientes, amicos, defenfores conciliat: ab inimicis injude, impieque adverfantibus tuetur, &eripit: eas denique dicendi vi, et libertate magnanime fervat, ftrenue confirmat, et apud poderos omnes perpetuo, et immortaliter vivere mirifice facit? Addere dejude licet cum laudatiflimo perfeXi eloquii Patre lib. quod hac, et non 'alta facultas ejl, qua potuit, aut difperjos homines anum in locum congregare j aut a fera, agrrflique vita ad hunc humanum cultum, civilemque deducere; aut /aw conflitutis civitatibus leges, judicia, jura defribere. Hæc alibi cutn eodem, ceterifque omnibus in ea prædantibus viris tum antiquorum tum noftrorum temporum eft, qua: Urbibus jam conditum fidem colere; juftitiam retinere, labores communis caufa commodi fufeipere docuit: Hæc eft qua facinorofos homines invadimus, virtute præditos laudamus, nocentes condemnamus, innocentes abfolvnius, prudentes exornamus, imperitos docemus. Hæc eft quæ fola res honefias, atque ntiles perfuadere poteft: qua conlolamur afflidos, qua deducimus perterritos a timore, qua gelbentes comprimimus, qua cupiditates, iracundiafque reilinguimus, qua quidquid eft in omni vita redum, ac laudabile gubernamus. Hæc eft, quæ adoleicentes acriter a vitiis revocat, et ardenter ad virtutem cohortatur, quæ feniores languentes excitat, et ad Reipublicæ gubernationem attentiores efficit, qua Imperatores in bello milites fuos ad patriæ defenfionem, et vidoriam acquirendam alacriores reddunt; Quæ populos ad Religionem, et cultum Dei optimi maximi, ad patriæ pietatem, ad communem utilitatem tuendam inducit, quæ conciliatrix eft humanæ focietatis, quæ deniqur femper, vel in otio» vel in negotiis ma-xime commoda eft humanitati, fidei, Sapientiæ, fit hæc fatis dida fint, ut fi non tota, ex parte faltem aliqua attingatur Rhetoricæ utilitas. Quanta prarcipui Studii neceffitas fit ad hanc ipfam Artem acquirendam. E X iis, qux hu^ufque attulimus, facile conflat etiam nectffitas, de qua modo fermo. Nam quum qux pulcia, eadem et difficilia fmt ex, communi adagio; utique quanto ceteris artibus hxc antecellit, tanto quoque illis "difficultate prxller, ut acquiratur, neceffe eft. Sed rem hanc totam potius abfolvit, et ftatuit Magiftrorum omnium caput, ac Princeps prxcelUntiffimus Tullius, quum fupracit. lib. r. de Orat, camdem Rhetoricam lermone perfequens, cunftis illam artibus adeo eminere oflendit, ut in unaquaque ipfarum excellentes permultos homines fateatur, perpaucos autem omni tempore in hac benedicendi ratiore; et quidem fic ille: Ac mihi quidem fixpe numero in fummos homines, ac fummis ingeniis prxditos intuen ti, quxrcndum ejfie vifum eji, quid effiet, cur plures in omnibus artibus, quam in dicendo, admirabiles extitififent. Nam quocumque te animo, et cogitatione converteris, permultos in quocumque genere videbis, non msdiocnium artium, fied prope maximarum. Quis enim eji, quis, fi clarorum hominum fidentiam rerum geflarum, vel utilitate, vel magnitudine metire velit, non anteponat Oratori Imperatorem ? Quis autem dubitet, quin belli duces ex hac una Civitate prxflantififiimos pene innumerabiles, in dicendo autem excellentes vix paucos proferre poffimusl Jam vero, confilio, ac fiapientia qui regere, ac gubernare rempublicam poffent, multi nofira, plures patrum memoria, atque etiam majorum exti terunt: cum boni per quandiu nulli, vix autem Jingulis xtati bus finguli tolerabiles Oratores invenirentur. Ac nequis forte cum aliis Jludiis, qux reconditis in artibus, atque in quadam varietate litterarum verfentur, rmagts hanc dicendi rationem, quam cum Imperatoris laude,,nt cum boni Senatoris prudentia comparandum putet: Convertat animum, et ea ipfa artium genera circumfpiciat, qutque in iis jloruerunt, quamque multi: fic facillime, quanta Oratorum fit, femperque fuerit paucitas, fudtcabit. Neque enim te fugit, laudandarum artium omnium procreatricem quamdam, et quaft parentem, eam, quam ot-kaaopin* \ GV.cn vocant, ab hominibus doitilfimis judicari: in qua difficile ejl enumerare, quot vin, quanta /cientia, quantaque in fludtts tuis varietate et copia fuerint: qui non aliqua m re feperatim elaborarmt, Jed omnia, quacumque effient, vel flentia pervcjhgattone, vel differendi ratione comprehenderint, quis ignorat, 11, qui mathematici vocantur, quanta in obj curitate rerum, et quam recondita in arte, et multiplici, Jubttltque verfentur ? Quo tamen in genere ita multi perfetti homines extiterunt, ut nemo fere fluduiffie ei f cientia vehementius videatur, quin, quod voluerit, confequutus Jit. Quis mu ficis, quis huic Jtudio litterarum, quod profitentur it, qui grammatici vocantur, penitus fe dedidit, quia omnem illarum artium pene infinitam vim, et materiam f cientia, et cognitione comprehendent ? Iere mihi hoc video effie diElurus: ex omnibus iis, qui in harum artium ftudus Uber aU (fimis fint, doElnniJqu verfati, minimam copiam poetarum egregiorum extiffiljje; atque in hoc ipfo numero, in quo perraro exoritur aliquis excellens, fi diligenter et ex nofirorum et Grxcorum copia comparare voles, multo tamen pauciores oratores quam Poeta b| (C>> « )b7)fe7lfa>t«7|(. W7) V?> is faciliorem aperiam ab elocutione aufpicabor, &. ideo. ELOCVTIO tanti eft in arte dicendi, ut inter alias illius partes, primum fibi vindicet locum; artem enim, et artificem denominat, et a Dialeftica Oratoriam fecernit; dum enim prxtiofa fuppelle&ile argumenta contexit, fe gemmæ orationis parentem efle contendit. Definitionem elocutionis jam fuperius afiignavimus, cum eam elfe diximus: Idoneorum verborum, ac fententiarum ad inventionem accommodatio. Sed c\uia de Orat. Cic. inquit: Erit eloquens, qui ita dicat, ut probet, delcElet, et fleciat; probare neceffiratis eft, deieftare fuavitatis, fle&ere viftorise ;& cum de probatione agendum fit ininventione, de motibus in amplificatione, noverit hic orator candidatus fibi proponi delegationem per fuavitatem orationis comparandam; quod ut facilius attingamus, fecutil CICERONE (vedasi) elocutionem per divifionem traftabimus. Dividitur ergo elocutio in elegantiam, compofitionem, et dignitatem. Elegantia agit de puritate Termonis, compofitio de connexione verborum, de oratione numerofa, et de periodis, dignitas de tropis, et de figuris. De Elegantia. E Legantia, ut inquit Cicer. efi y qua facit ut unumquodque pure, et aperte dici videatur. Hxc diftribuitur in Latinitatem, et explanationem. Latinitas eji, qua fermonem purum confervat, et ab omni vitio remotum, ut grammatica docet. Explanatio efl, qua reddit apertam, et dilucidam orationem. Harc autem comparatur duobus verbis, fcilicet, et ufitatis, et propriis. Ufitata funt ea, quæ A 4 veriantur in fermone, et quotidiana confuetudinff. Propria vero, qua» ejus rei verba lunt, de qua loquimur; ita Cicero, et Quinftil. verba, inquiunt, tum propria funt, cum id Jigmficant, in quod primum denominata funt. Pro hac explanatione fervanda tradunt Rethores deleflum fimpliciutn verborum, ex quo rejicienda funt, quæ fcquenti diftico compleftuntur. Sordida, pri/ca, nova, antiquata, poetica, dura, Turpia, rara nimis, vel peregrina cave: Nam &faciuntorationem nimis lordidam, obfcænam, obfcuram, afperam, et nimis ampullolam. De novandis verbis inquit Fabius: Nova non fine quodam periculo fingimus, Ji tamen fingere audebimus, praceptum Horatii fervandum erit de arte Poetica. Dixeris egregie, notum fi callida verbum Reddiderit / untlura novum Hujufmodi effe poflent Verfutiloquor, ruricola, bandiloquens &c. Poetica non arcerem ab oratione, fi remotis ampullis, et quibufdam poetarum fabulis propriis verbis illuftrantur. Afperitas confurgit ex tribus, continuatione confonantium, aflidua ejufdem litterx repetitione, et heco in vocibus. Exemp:a elTe poflent i. O felix Xerfefque. 2. O Tite tute tati tibi tanta tiranna tuhfti. 3. Non cauponantes bellum, fed belligerantes. Contrarius afperitati eft ferino hiulcus, et hians, qui rafcirur e vocalium concurfu, ut Baccæ Eneæ an æniflimx pendebant. Sed hoc loco fervandum, quod aliquando non eft infuavis tum vocalium tum confonanrium concurfus, cujus ufus prudentis Oratoris relinquitur. De Compofitione. D Efinitur compofitio verborum flruSlura, qua facit omnes orationis partes aqualiter perpolitas. Compofitionis ergo officium eft, ita inter fe verba con nette-. p ne&ere, ut nihil in oratione fit, aut obfcurum, aut ptæpofterum,aut hiulcum, aut afperum, deinde omnia diftinguere in conci fa, membra, et periodos, ut verba ita conjun&a numerofe, et fonore cadant. Vis hujus ftru£urse tali fuavitate orationem concinnit, ut licet res de qua agitur, perquam levis fit, fapor tamen, et mira dele&atio fua fponte fluat, atque emanet. De Oratione numerofa D Uo orationis genera communiter traduntur a Rhetoricæ magiftris; alterum pendens, alterum convolutum. De oratione pendente inquit LIZIO dico pendentem j qux nullum per fe habet exitum, nift res, qux dicitur in exitum pervenerit; qux ejl infuavis, quoniam prifinita. Oratio convoluta ejl, qua circuitu effertur. Notandum ergo, quod fuavitatem orationis maxime curarunt poeta? i unde per eam adeo aflentati funt auribus, ut compofita fint commenta, quæ de Orpheo, Amphione, et aliis circumferuntur. Antiqui oratores cum animadvertiflent fe in oratione illa pendente, et in longum produ&a, quæ nullis inciditur membris, nullis clauditur periodis, ejufmodi fuaviiatem fruflra eonfe&ari, poetas imitari ftatuerunt, et in primis Trafimacusi, et Gorgias numerofam orationem in medium attulerunt, qux quia ambitu artificiofe comprehenfa, dimenfa membris, partibufque finita, mira fuavitate aures, animumque auditoris afficiebat, obviis ulnis ab omnibus fuit excepta. Sed quia circuitum orationis Arifloteles periodum appellavit, de hac nobis hoc loco agendum eft. De Periodo. Periodus definitur: Continuatio quadam commatum, et membrorum, ita apte inter /e, et rotunde connexorum, ut et plenam fententtam, O" conclufionem referant. Arift. vocat orationem 4 qua principium, et finem /c, licet paulo utilius attingam. Methaphorx igitur hauriri poliunt. A coelo, et a rebus divinis, ut fi princeps dicatur lumen majrjlatis, regni Sol. z. Ab clementis, ut flumen ingenii. 2. A quinque lenfibus, ut a vilu Jplcndor glori, e, claritas vita: ab auditu Sonus eloquentia, concentus orationis: ab olfattu odor San&itatis, fator vitiorum; a guflu dulcedo fermonis, morum acerbitas: a tatlu durities ingenii, afper it as orationis. Ab artibus, ut a re ruflica fruSus virtutis, colere tnge libet oric# Prcecepta. at ingenium: a militari certamen liter arum, dimicare cum vitiis: ab equeliri calcar honoris, frxnare cupiditates: a. medica vulnus animi, ulcera Rei publica: a nautica portus (alutis, difficultatum vortices: a elementaria, xdtficium orationis, panegeum orationis. Ab epithetis, vox ferrea, Ingenium plumbeum, cor lapideum. d. Si res animata pro alia animata aflumatur, ut Aquila pro ingeniolo, canis pro maledicente. Referuntur hqc omnes ilis translationes, cum dicimus hominem dentibus (cadere, rudere, rugire, pipdlare, volare, et fimilia, quæ cum fint irrationabilium animalium, ad rationabilia transferuntur. Si res inanimata pro inanimata, ut mentis caligo pro ignorantia. 8. Si res inanimata pro alia animata, ut flumen eloquentia pro viro eloquente. Si res animata pro inanimata; utrifus pratorum pro floridirate. Quatuor in Methaphoris vitanda funt, rerum diflimilitudo, turpitudo verborum, vocum afperitas, et diminutio fignificationis. De Synedoche. S Ynedoche latine intellectio, tropus eft ex parte totum fignificans ut Cic. Telia tpfa mi fera, qua difpari domino tenebantur j vel eft contra, ex toto partem, ut Virgilius. Ipfius ante oculos ingens a vertice Pontus In puppim ferit. Vel ex fpecie genus, ut Cic» Ne hic parricida civium-, vel ex genere fpeciem, ut idem Cic. Illud funejlum animal Clodius. Vel ex pluribus unum, ut Cicero de fe loquens. Nos, Nos oratores vifi fumus; vel ex uno plures ut Virg. Hoflis habet muros. Vel ex materie r#m ex ipfa confeCtam, ut Virg. B 3 Litore ah e na locant alii. Vel ex pra?c. dentibus fcquentia ut Cic. F«/>, fuit quondam ijla in Repubhca virtus. De Metonymia. M Etonymia five Hippallace, latjne tranfnominati>», tropus eft, qui fit Cum inventorem pro re inventa ponimus, ut Ter. Sine Cerere, et Bacco friget Penus. Cum ponitU' pratles pro re, cui praceft, utNcptunnus pro mare, Mars pro bello. Cum continens pro re contenta ufurpamus, ut Virg. Pateras libate &c. Cum res contenta pro continente fumitur; ut Virg. Crateres magnos Jlatuunt, et vina coronant. Cum ex effe&ibus caulas fignificantur ut Virg. Mejiumque timorem Mittite. Vel ex caufis efte&us ut Mart. Occubuit tandem cornuto ardore petitus. Cum nomina locorum proipfis incolis ufurpantur,fciUt Cic. Sicilia tota ft una voce loqueretur, hoc diceret. Cum ex adjun&is res lubjeftas inteliigimus, ut cum licet ex virtutibus, vel vitiis homines ipfos,feu bonos, feu malos fignficamus, ut Cicero: Quas res luxuries in flagitiis, crudelitas in juppltciis, avaritia in rapinis, fuptrbta in contumeliis efficere potui ffet. Cum lumimus ducem pro luis militibus, ut Tejlis Metaurum flumen, et Asdrubal dtv.Bus, vel auctorem pro opere, ut fi dicamus: Scmpcr habendus cjl prx manibus Cicero. De Antonomafia. A Ntor.omafia latine pronominatio ejl illa, qiue quodam externo cognomine demon flrat id, quod proprio non poffumus, aut nolumus dcmonjlrare. Fit autem tribus modis. Si ponatur nomen appellativum pro proprio, ut Philofophos pro Arillotele,latinus Orator pro Cicerone, Anpehcus Dottor pro Divo Thoma Aquinate. Proprium pro appellativo, ut Nero, pro crudeli, Sardanapalus pro luxuriolo, Irus p'o paupere. Patronimicum pro proprio, ut P elides, pro Achille, Anrhinades pro F.nea, Cytherea pro Venere. Tropus ille cum fit fumendo appellativum pro proprio, ita accommodari debet, ut Iit tantum proprium illius perfono, quam antonomadice explicamus; quod facile conlequemur, fi nomen appellativum limitetur aliqua circumdantia, quotantummodo conveniat eidem perfono, quam per Antonomafiam delcribimus, ut fi pro Scipione dicamus everforein Cartaginis. Hoc lemper obfervari debet, nifi aut paulum obfcure perfonam aliqua nominanda ellet in oratiooe, aut ex procedentibus antonomallicis nominibus fatis, fuperque incelligi eadem poffet, tunc etenim licet Oratotori ita Antonomafiam effingere, ut communis etiam fit aliis. Onomatopeja latine NOMINATIO ejl fiilio nominis; cum fcilicet nova verba condimus, et procipue cum in iis conciendis imitamur naturam rei, quam per ipla nomina de novo condita explicamus, ut Ennius; At tuba terribili fonitu taratantara dixit. Catacresis latine ABVSIO nominis efl licentior, et audacior Mcthaphora, in qua abutimur fignificatione ad aliu d fignificandum, ut Parrutda, pro Matricida, breves vires pro exiguo Armo parcus pro brevis. B 4 Huc pertinet acriologia, quse eit impropria locutio, ut fperare pro timere. Differt Catacrcfis a Methaphora, quia hscaccommooat vocabulum rebus proprium etiam non habentibus, quod fiepe non facit Catacrefis, ut G dicatur facies domus pro anteriore parte; infuper quia liberius, et audacius abutitur Ggnificatione alicu;us vocis, uc mox dicebam. Metalepsis latinc TRANSITIO tropus ejl ex alio in a liud gradati m conducens, ut Virg. Me quaterundenos fetat impleviffe Decembres et Ovidius. Ut fumus in Ponto ter frigore conflitit Ifier. Tropus orationis non in unius di&ionis mutatione, fed totius fermonis translatione fervatur; ita ut aliud ftnfu, aliud verbis Ggnificetur; Hujus generis primus eil, et facile omnium pulcherrimus. Allegoria larine inverfio, quje aliud verbis, aliud fenfu demonGrat, ut Horatius: Contrahes Vento nimium fecundo Turgida vela. Hoc eft, in rebus profperis re te infolenter efferas. Allegoria fecundum QuinCdilianum ornatur duobus, fimilitudine fcilicet, et translatione. Similitudinem adhibet Cic. pro Mil. Quod fatum, quem Euripum, tot motus, tantas, ac tam varias habere putatis agitationes fluBuum, quantas perturbationes, et quantos ccftus habet ratio comitiorum. Translatione utitur idem Cic. 7. in Verrem: Ipfc inflammatus Jcclere in forum venit, ardebant oculi, totoque ex ore crudelitas emicabat. Allegoria, vel eft pura, vel ed mixta. Pura ed, quæ condat perpetua methaphora, ut ORAZIO (vedasi). O navis referent in mare te novi FluElus. O quid agis ? fortiter occupa Portum, nonne videt ut Nudum remigio latus ? Et malus celeri faucius Africa Antennaque gemant, ac fine funibus Vix durare carina Poffmt imperiofus Equor &C. Mixta ed, quando methaphoricis verbis propria verba admifcemus, quæ methaphorica explicent, ut Cic. Ego meam Jalutem deferui, ne propter me civium r vulneribus Refpublica cruentaretur. Illi meum reditum non Pop. Rom. fuffragiis, fed fulmine fanguinis intercludendum putaverunt. Hic adnotandum opus eft, ut allegoria inhæreat afliimptæ methaphoræ, ne eum cæperit a tempedate, definat incendio. Ad allegoriam reduci poffunt æquivocus, ænigma, et ironia. Voces æquivocar illæ dicuntur, quæ duplicem habent fignificationem, ut Cic.: Jus Vertnum nequam; et hæc duplex fignifkatio dupliciter haberi poted in vocibus, vel cum eadem vox duplicem haber phyficam fignificationem, ut eam videre potuidis in exemplo aliato, vel cum idem vocabulum idem fignifieat, fed diverfo fenlu,hoced,idem in lenfu phyfico,& idem in fenfu morali, ut vita quæ fignificare poted, et vitam corporis, quæ cibo, et potu nutritur, et vitam animæ, quæ alitur Deo. Equivocus valet, tum ad copiofam, tum ad ornatam argumentationem in orationibus, et præcipue in heroum, feu in alterius laudibus, in quibus argumenta non egent tanta efficacia; fed fatis ed, ut habeant aliquam fpeciem veri. ENIGMA eft oblcurior allegoria, in qua duplici, fed paulo obicuriore verborum (enfu mentem audientium, (eu legentium decipimus. In componendo ænigmata aflTumi folet mahaphora, quæ fit fundamentum totius enigmaticæ textura?, eaque dum producitur, ornatur verbis, quæ faciant oppolitum fenfum, qux alio nomine dicuntur paradoxa, et mirabile quidquam prsfetertur. Hxc fundamentalis Metbaphora, quo obfcurior ed, eo venullius apparet ænigma. En vobis exemplum. Padre fon io di dodici figliali I quali ad un, ad un vado occidendo, Mentre l' un dopo C altro va najcendo, II ciel vuol poi che 1' ultimo m incoli. Ma non s) tofio fon di vita privo Che fon unato, e nova vita to vivo. Ironia latine SIMVLATIO – Grice: “He’s a fine friend” – “He’sa scoundrel” --, vel illufio deludit adverfarium, fuorumque argumentorum vim vertit in rifum Cic. pro Lig. Novum crimen C. Cxfar, et ante inauditum tulit, &c. Ligarium in Africa futjfe. Venufius ed hujus tropi contextus, cum pod ironica diida oratio gravis infurgit, vel prorumpit in inflammatas exclamationes. Cic. in Pif. At audijlis Philofophi vocem: negabit fe triumphi cupidum futjfe; O f celtis,* o pejlts ! o labet ! Hic tropus omnem vim habet in pronunciatione, qux debet ede amarulenta, et farpe adjuvatur iflis particulis, o, profe&o, equidem, fane, quidem &c. ex quo evenit, quod Ironia aliud verbis, aliud lienfu fignificat. Periphrafis latine circumlocutio tropus ejl, in quo, pluribus verbis explicatur, quod poterat uno, aut certe paucioribus; Fit autem pluribus modis. Primo pofito nomine Se&s, vel Patris loco proprio, ut voluptuaria Schola Princeps pro Epicuro: Venufimts Poeta pro Horatio. Secundo per definitionem dialeidicam, cum odenditur quod fit res per intrinfeca, et elTentialia rei, ut fi pro homine dicas animal rationis particeps. Tertio per ethimologiam, ut fi pro duce dicas: ille, qui prxejl Rei publica :, feu militibus. Quarto per definitionem rhetoricam, cum oftendi^ tur qualis fit res per extrinfeca, et accidentalia rei, vel quamcumque circumllantiam, ut fi pro homine dicas: animal ercElum, in plume, providum, plenum confilti &c. et fi pro ignaro dicas: ignorantia; tenebris obciccatus. Cavendum eft ne in perifologiam migret periphrafis, vertitur enim in vitium, quod eft virtus. Hiperbaton latine verbi tranfgrellio tropus ejl, quo tranfgredimur grammatici ordinis leges, ejus etenim ejl, nulla habita ratione grammatica: conftitutionis, ita vebra inter fe conne&ere, ut inde in oratione confonantia confurgat. Cic. pro L. Man. Fidem vero ejus inter joctos quantum exijhmari putatis, quam hoftes omnium gentium SanEiiflimam ejfe judicarint. Hinc nafcitur Tmefis, qua: ejufdem vocis compofitæ partes, interpofito vocabulo, feparat, ut per mihi gratum feceris, et Virg. Hac Tiojana tenus fuerit fortuna fequuta. Hiperbole latine SVPERLATIO – Grice: “Every nice girl loves a sailor” -- tropus eft excogitatus ad aliquid augendum, vel minuendum, ut Cic, Meile dulcior fluebat oratio; et Juvenalis de TigmeiS: Tota cohors pede non eft altior uno. Fit autem variis modis. Cum ponitur fubftantivum loco adje&ivi, ut peftis pro pefiilenti, fcelus pro fcelefto. Deducitur a fimilitudine, ut Caribid voracior, vitro fragilior. Ab exemplis, ut Sampfone fortior f Penelope caftior. De Verborum Luminibus, sunt quædam figuræ quæ habent fuum fplendorem, et lumen in verbis: ita ut verbis iis mutatis, quæ figuram effingunt, figura penitus deperdatur. Ea figuræ compreh.ndunt illis, quæ fiunt, vel ad/ettione, vel detratlione, vel fimilitudine.De Figuris, qua: fiunt per ' Adjectionem. Fiunt iftar figuræ repetitione alicujus vocabuli, quod ponitur in oratione, non ad necelfitatera, ied ad ornatum lermonis, qua: repetitio cum vocetur adjetlio, quia adjicit verbum non neceflarium; ideo ifix figuræ dicuntur figura adjectionis. Harum prima eft Epixeufis, latine duplicat o, qua: duplicat idem vocabulum, vel fiatim, ut Cic. Crux, crux, inquam, infelici, et xrumnofo parabatur j vel interpofita aliqua conjundione ad majorem vehementiam dicendi, ut idem Cic. Vivis, et vivis, non ad deponendam, Jed ad confirmandam audaciam; vel parenthefi, ut ditius Tullius 2. Phil. n. 64. Hajla pofita pro xde Jovis Statoris, bona ( me mi i erum, confumptis enim lacrimis infixus tamen animo h.tret dolor ) bona, inqi-am G. Pompei voci acerbiffimx præconis fubjcBa. Praterea non tantum verbum, fed etiam aliquando, fervefeente oratione, integrum fenfum congeminat, ut Cic. Nunc etiam audes in horum confpeSlum venire, proditor patrix, proditor, inquam, patrix nunc audes etiam tn horum confpeBum venire. Hæc figara fit tum ad vehementiam, tum ad dilucidationem orationis. Anaphora latine repetitio, in principio membrorum repetit idem vocabulum. Cic. 1. in Cat. Nihil ne te noBurnum prxfidium palatii: nihil urbis vtgilix; nihil timor populi; nihil confenfus bonorum omnium moverunt? Antiflrophe latine converfio, contraria ell anaphornt; nam repetit idem vocabulum in fine membrorum. Cic. Doletis tres exercitus P. R. ejfe tnterftBos} interfecit Antonius. Defideratis cives ? eos eripuit Antonius. Res affliBa cfl} afflixit Antonius. Com Audetque virn concurrere virgo. Hæc figura habet majorem venullatem, fi antithefis equilitate membrorum continuetur, e. g. Fatla juvenum, conjilia virorum, vota fenum; fi verba invertantur, e. g- Dum cogitas agenda, non agis cogitanda; vel fcmibovemque virum, femivnumque bovem; fi conjugatis ornetur, e. g. Divites odit, dividas amat\ aut ii idem fit agens, et patiens, c. g. Qj, omnibus repudiatis melius totum concluditur. Hæc maxime illufirat orationem, præcipue, cum aliquem interrogamus, et fubito nos ipfi per firmam fententiam refpondemus. Divus Hieronymus Epifi. xi. ad Ruffinum. J Quid agis, frater, in hoc feculo, qui major es mundo ? Paupertatem times ? beatos pauperes Chriftus appellat: pavore terreris ? j 4 t nemo Atbeleta fine fudore coronatur; de cibo cogitas ? fed fides famem non timet: fuper nudam metuis humum exafa jejuniis membra collidere ? Sed Dominus tecum f acet: Squali: di capitis horret inculta c a fanes? Sed caput tuum Chrijftus eft i te terret infinita eremi vafittas ? fed tu Pa radifum mente deambula: Delicatus es, fi et vis gaudere cum faculo, et regnare cum Chrifio. Fit etiam fine interrogatione. Div. Cyprianus Epifh, 77. Non fovetur in culcitris corpus molliter / fed refrigerio, et Chrifii folatio fovetur. Humi jacent feffa laboribus vi/cera ’, Jed pxna non ejl cum Chrifio jacere &c. Valet ad ornandum, h ortandum, dehortandum, docendum ac refellendum. Communicatio figura eft, qua caufx noftra confidentes, vel ipfos adverfarios confulimus, vel cum judicibus quid faciendum fit, quidve faBum oportuerit, deliberamus. Cic. 2. in Verrem. Nunc ego Vos confalo, judices, quid mihi faciendum putetis •, id erum confilti profeBo taciti dabitis, quod ego met mihi neceffario capiendum intelligo. Interdum communicationi conjun&a eft refponfio, et expeditio propofitæ dubitationis. Cic. pro Quin&il. Ego pro te nunc boc confulo, pofl tempus in aliena re, quod tu in tua, cum tempus erat confulere oblitus es. Qucero abs te C. Aquili,' L. Luculle, M. Marcelle, vadimonium mihi non oh jit quidam f ocius, et affinis meus, qui cum mihi neceffitudo vetus, controver/ia de re pecuniaria recens intercedit: Poftulante a Pratore, ut ejus bona mihi poffidere liceat ? an cum Roma domus ejus, uxor, liberi fint, domum potius denuncicml quid eft, quod hac tandem de re vobis poffit videri ? profetlo fi reBe vefiram bonitatem cognovi, non multum me fallit, fi confutamini, quid fiiis refponfuri: primum expeBarc: deinde Ji latitare, ac diutius ludificare videatur, amicos convenire, quarere, quis procurator fit, domum denunciare &c. Valet pjJ refellendum, efficax eft ad ftuporem, ad faciendam fidero, ad fedandam iracundiam, ad excitandam commiferationem &c. C 2 Con- :f a c•ctmufque, quid futurum fuiffet, fi fe res aliter habuiffet ». Sit e. g. demcnllranda infidelitas Hebræorum, qui negent in Chriitum credere, ex eo quod figna in Coelo viderint; fuppofitis fignis, ita eorum incredulita-' tem probabimus. Heja furfum dentur de coelo figna, quid inde? Fortajfc credent in Cbrijlum? Quid fecerint de iis, qua c alitus venerint ? Argumentum equidem fu ment pervicacioris incredulitatis, iifque refpondebunt, et Magos in JEgypto Signa multa de coelo feciffe. Partitio res plurimds i aut per fanas, aut negotia divU' dit, et quod fummatim dici poterat, accuratius, et fufius in fuas partes dijlribuit. Cic. pro Muren. commendans Catfaris clementiam: ut vero hujus gloria Ca rjar, quam es paulo ante adeptus, focium habeas neminem: totum hoc, quantumcumque eji, quod certe maximum ejl, totum efl, inquam, tuum. Nihil fibi eoe ifia laude Centurio: nihil prafeElus: nihil cohors: nihil' turma decerpit; quin etiam illa ipfa rerum humanarum domina fortuna, in ifiius fe focietatem gloria non offert; tibi cedit", tuam effe totam, et propriam fatetur. Huc refertur divifio, quæ difiribuit rem in fuas partes. Cic. pro Quin. Qua res in Civitate duce plurimum poffunt, ex contra nos ambx faciunt in hoc tempore fumma gea-’’ tia, et eloquentia, quarum alteram vereor, alteram metuo. Revocatur etiam fubdivtfio, qux divifa iterum di vidit. Cic. pro Quine. Juffit bona profer ibi ejus qui eum familiaritas fuerat, focietas erat, affinitas, liberis ijlius vivis, divelli nullo modo poterat j qua cx re ia telligi facile potuit, nullum effe officium tam fanEium, atque folemne, quod non avaritia comminuere, atque violare f oleat. Etenim fi veritate amicitia, fide focietas, pietate propinquitas colitur, ncccfie ejl ijle, qui amicum, foetum, affinem, /irma, ac fortunis fpoliare conatus ejl, vanum te, O' perfidiojum, impium ejfe fateatur. Subdivifioni additur redditio, qua finpulis divifionis, partibus fengula inferius rej pandent. Cic. pro Rab. Atqui videmus hac in rerum natura jutffe tria, ut aut cum Saturnino e[fet aut cum bonis, aut later: f y Latere mortis injlar erat turpiffima, cum Saturnino e[Je furoris, et [celeris, virtus, honejlas, et pudor cum confulibus effe cogebant. Placuit mihi huc referre expolitionem, qua commutatis verbis eadem fententia varie verfatur, et effertur quo gratior, clariorque fubjictatur oculis. Cic. pro S. R. Am. Vides Eruti, quantum di fiet argumentatio tua ab ipfa re, atque veritate: quod confuetudine patres faciunt, id quafi novum reprehendis: quod benevolentia fit, id odio facium criminaris: quod honoris cauf a Pater filio fuo conc effit, id eum fupplicii caufa feci ffe dicis. De Figuris aptis ad deleflandum, trita loquendi ratio perfsepe moleltiæ eft, et faftilio, unde confugiendum eft ad figuras, quoniam ex iis paritur delc&atio fermonis. Harum prima eft. Defcriptio, qua: definitur: perfpicua rerum, ac dilucida cum gravitate expofitio; fitque per colledf ionem proprietatum adjunctorum, et conlequentium rei ejufdem, qua: deferibitur. Varia: funt hujus fchematis fpecies, videlicet. Profographia latine nominatio, qua deferibit veram, vel falfam perfonam, expreffis animi, corporis, ac fortuna attributis. £thopa?ja dicitur h.rc figura, cum vitam, et indolem deferibit; ita ut in morum cognitionem aliquem adducant Cic. poli Red. in Sen. deferibit Gatinium mollem, et effæminatum hoc pa&o Primum proceffit, qua autloritate vir? Vini, fomni,/iupri plenus, madent i coma, cpmpcfito capillo, gravibus oculis, fluentibus buccis, prejja voce, temulenta. Defcriptio fiftæ perfonx, vel rei fit, fenfu, ac corpore carenti, fenjton, vel perfonam, € corpus affingimus j cujus rei exempla innumera apud poetas inveniuntur. Topographia e fi: veri loci defcriptio. Cic. 4. in Ver. defcribit urbem Syracufas hac methodo: Urbem Syra cujas, maximam ejfe gr ac arum Urbium, pulcherrimamque omnium Jape audijiis: ejl ita, ut dicitu r j nam et Jttu ejl communita, tum ex omni aditu, vel terra, vel mari praclaro ad afpeBum: et portus habet prope in xdijicatione, afpcbluque urbis inclufos; qui cum diverfos inter fe aditus habeant, in exitu conjunguntur, et confluunt. Ea tanta ejl Urbs, ut ex quatuor urbibus maximis conflare videatur, quarum una ea ejl, quam dixi, infula, qua duobus portubus cintta in utriufque portus oflium, aditumque projcfta ejl &c. Cronographia ejl defcriptio temporis qua fubjiciun tur, qua in tempore dicuntur, et accidunt. Vir. Cr. iEne. Nox erat, et terras animalia fejfa per omnes Alituum, pecudumque genus fopor altus habebat. Poflera Fhabea lujlrabat lampade terras, Hument emque Aurora polo dimunerat umbram. Hypotipofis deferiptionem rei ita exprimit, ut videri potius, quam audiri videatur, Cic. pro S. RofcioAn. Etiamne in tam perfpicuis rebus argumentatio quarenda, aut con/ftlura capienda fit ? Nonne vobis bac, qua audijiis, cernere oculis videmini? Non illum mi ferum ignarum caJus fui, redeuntem a cana videtis ? Nonpojitas infidi as? Non impetum repentinum? Non verfatur ante oculos vobis in cade Glaucia ? Non adefl i fle Rofcius ? Non fuis manibus in curru collocat Automedontem illum, qui&c.? Eft alia Hypotipofis, qux fit per Dialogifmum. Per hanc exprimuntur geftus perfonarum; quæ futura funt, tartique prsefentia exhibet, et tandem in maximis affe&ibus dominatur, fitque conglobatis affe&ibus rerumque adjungis; vel ex comparatione majorum, minorum, et parium. Hypotypofis quemadmodum, et reliquat defcriptionis fpecies, fimilitudine illuflratur non parum. CICERONE (vedasi) 6. lib-. in Verr. Jlrtagathum, et argentum in UElica cubans ad mare injra Oppidum expeSlabat. Quem concurfum fa flum in Oppido putatis ? Quem clamorem ? Quem porro fletum mulierum? Qui viderem, equum Trojanum introduclum, urbem captam effe dicerent. Profopoparja ejl perfonx fiblio, qua rebus mutis aut fenfu carentibus fermonem accomodamus; vel vita funblos, tamque fpir antes, et viventes loquentes inducimus: hæc tunc dicitur Hydolopatja. Profopopæja exemplum fuggerit Cic. i. in Cat. cum eo loquentem Rempublicam inducens his verbis. Qua tecum Catilina fic agit, et quodammodo tacita loqui tur. Nullum jam tot annos facinus extitit ni fi per tet nullum flagitium fine te: tibi uni multorum civium neces: tibi vexatio, direptioque f ociorum impunita fuit, ac libera. Tu non folum ad negligendas leges, et quxfiiones, verum etiam ad evertendas, perfringenda) que valui fit Hydolopæja facit idem Cic. pro Catcin. Exi fiat igitur ex ifia familia aliquis, ac potiffimum cæcus ille ? Nimium enim dolorem capiet, qui ifiam non videbit, qui profeblo fi extiterit fic aget, et fic loquetur. Mulier quid tibi cum Ccelio? Quid tibi cum homine adolefcentulo ? Qjiid cum alieno ? Cur, aut tam familiaris huic fuifli, ut aurum commodares ? fiut tam inimica ut venenum timeres ? Patrem tuum non videras ? Non patruum, non atavum audieras Confules fuiffe ? Non denique modo te Metelli matrimonium tenuiffe f ciebas, clariffimi, et fortijfimi Cfc. Huc fpeftat Pathopatja, qua* adhibetur ad exprimendos, majores motus, ut indignationis, doloris &c« Ethopteja vero utimur ad minores affe&us, iit pudoris, benevolentiæ &c. Alterum Profopopeja genus eft. DIALOGISMVS, qui definitur fitla perfonartm collocutio, et in hoc differt a Sermocinatione, quod per illam orator recitat verum fermonem, vel unius tantum, vel duorum inter fe, vel unius, qui inter alios quafi fequefter fit. Cic. pro Plan. At ego cum cafu diebus illis, itineris faciendi caufa, decedens e Provincia Puteolos forte veni Jf em, conci di pene, judices, cum ex me quidam quafijfct, quo die Roma exiffem, et numquid in ea effet novi ? cui cum refpondiffcm, me e Provincia decedere: etiam mehercules, inquit, ut opinor ex Affrica. Huic ego jam flomachans faffidiofe, immo ex Sicilia inquam, tum quidam, quafi qui omnia fciret, quid ? Tu nefeis, inquit, hunc Syracufis quæftorem fuiffe.^ Hæc figura movet, et delebat. Obfervandum eft, quod in hujufmodi collocutioni* bus confentanea perfonis vox, et oratio tribui debeat, effet etenim maximum vitium, fi a moribus perfonarum difereparet oratio. Quare ridiculum effet, orationem probi affingere improbo, ffultoque fapientis. Apoftrophe convertit fermonem, aut ad Deum, aut ad hominem, aut vero ad res inanimes, quas veluti per fonas quafdam compellat. Cic. in Cat. Tu, Tu, Juppiter qui iisdem, quibus hac Urbs, aufpiciis a Romulo es confiitutus, quem Statorem hujus Urbis, atque imperii vere nominamus, hunc, et hujus f ocios a tuis aris, ceterifque templis, ac teclis urbis, ac manibus, a vita, fortunifque civium omnium arcebis:& omnes inimicos bonorum, hofles patria, latrones Italia, fcelerum fadere inter fe, ac nefaria Jocietate conjunftos at emis fuppliciis vivos, mortuofque mælabis. Hæc figura urget, increpat, com- mendat, cohortatur, commiferatur, monet, vituperat. Obfervandum primo in reprehenfionibus, cum ad judices, vel auditores fermonem habemus, qui gravis fit auditu, ad alium quempiam orationem efle convertendam, ut ipfi in aliena perfona, quid peccent, intelligant, et quid faciendum, fentiendumque fit, in aliis edifeant. Notandum fecundo, hanc figuram tantam habere vim, quantam accipit ab aliis dicendi luminibus, ea vero nihil cfTe ineptius, fi vel immodice ufurpetur, vel fine dcleftu verborum, vel fine gravitate fententiarum. Servandum tertio, quod licet apud oratores non deljeat eflfe frequens ad res inanimes Sermo, qui fæpiflime poetis permittitor, valet tamen plurimum, tum in orationibus panegiricis, quando appellantur loca, in quibus aliquid infigne geftum fit; tum etiam in aliis, quibus concitandi tunt animi motas. Comparatio, vel fimilitudo ejl cognata quadam inter res dijfimiles affeftio; cum Icilicet duæ res inter fe ob quamdam fimiTitudinem componuntur. Hæc figura, et animum audientis fuavitate, et orationem dicentis gravitate perfundit, maximcque accommoda eft ad fuaves motus, tum ad exornationem, tum ad perfpicuam dicendi methodum. Fit autem tribus modis. x. Similitudo petitur ex rebus bere paribus, ut fi conferatur orator cum oratore, Philofophus cum Philofophos Sen. Epift. 44. Nec rejicit, nec elegit quamquam Pbilofophia. Patritius Socrates non fuit. Clot antes aquam traxit et rigando hortulo locavit manus. Platonem non accepit nobilem pbilofophia, fed fecit. Quid ejl, quare defperas, his te po ffe fieri parem, Deducitur ex re difpari, cum Icilicet res alioquin diverfas in aliqua re fimiles efle offendimus. Seneca de ira: Ut furentium certa indicia funt audax, minax vultus, triflis frons, torva facies &c. ita irafeentium eadem jigna funt flagrare et micare oculis, vultu et ore toto rubere. Trahitur ex rebus fi&is. Cic. pro leg. Man. Primum ex fuo regno fic Mitridates profugit, ut ex eodem Ponto Medea illa quondam profugi ff 'e dicitur, quam prxdicant in fuga fratris fui membrain bis locis, qua fe parens ptrfequeretur, diffipavtffe, ut eorum colleElio difperfa, mxrorque patrius celeritatem perfequendi retardaret. Sic Mitridates fugiens maximam vim auri, atque argenti, pulcherrimarumque rerum omnium, « majoribus acceperat, £?* ipfein ponto reliquit &c. e manibus effugit. Huc pertinent parabola?, Apologi, fabula;, et exempla. Comparationum duæ funt fpecies; aliæ enim funt fimplices, aliæ compofiræ. Simplices unam tantum complebuntur fimilitudinem. Compofitæ in duo genera dividuntur. Primum efi, cum res una pluribus fimilitudinibus illuftrarur,- alterum cum res multæ multis comparationibus exprimuntur. Primum variis modis fieri poteft. Cum fingulis membris fingulæ fimilitudines referuntur. Cum fimilitudines in modum definitionis colliguntur. 3. Cum frequentia adjunba, five epitheta congeruntur, quæ fimilitudinem contineant. Cum ex eadem re, fimilitudinis membra deducuntur, quod fit per defcriptionem. Alterum genus multas res fingillatim multis compararationibus illufirat. Obfervandum efi breves fimilitudines plurimum habere ornamentum, fi per totum orationis corpus fundantur: longiores aptas eflfe ad docendum, et probandum. Apologos, et fabulas infrequentes efle debere, fed plurimum recreare animum, et audientiam excitare. Dc Figuris aptis ad permovendum. T? rgura», qua; majorem vim habent ad permovenJL dum, funt qua; fequuntur. Exclamatio, quæ definitur a Cic. Schema conficiens SIGNIFICATIONEM DOLORIS, indignationis per compellationem hominis, aut rei cujufpiam quadam expre[fa, aut tacita inter jeSlione: inventaque e fi ad augendum re? magnitudinem, fitque per elationem fermonis; Cic. a. Philippica. 0 audaciam \immancm. Tu ingredi illam domum aufus es 1 Tu illud SanBiJJimum limen intrare ? &c. Sive per fignificationem iracundiæ. O pejlis. O labes. O tenebra. O lutum. O for des. O portentum in ultimas terras deportandum. Vel miferationis.Cic. pro Sylla: O miferum t et infelicem diem illum, quo conful omnibus centuriis P. Sylla tenunciatus erit'. o falfam fpem\ o volucrem fortunam ! « exeam cupiditatem', o prxpofleram gratulationem'. Vel admirationis .Cic. in Cat. O tempora, o mores, Senatus hoc intelligit: Conful videt; hic tamen vivit. Vel per ironiam gravitate temperatam. CICERONE (vedasi) in Pif. O finitos Camillos, Curios, Fabricios, o amentem Paulum ! Suaviflima efl hæc figura, cum poft fingulas fententias brevem exclamationem fubneflimus. Tertull. in Apol.: Empodocles totum fe fe at n ais incendiis donavit. O vigor mentis ! Aliqua Carhaginis conditrix rog o fe pojl fecundum matrimonium dedit. 0 praconium ca (litatis ? Regulus me unus pro multis hojlibus viveret, toto corpore, cruces patitur. 0 virum fortem, et in captivitate vittorem ! Huic fimilisefl ea figura, quæ licet exclamatione non fiat, in brevi interrogatione judicium de re pofita fubneflit e. g. Dominus Omnipotens templum efl cale/lis illius domicilii; quid San&ius? Hæc Civitas non eget Sole neque Luna; nam lucerna ejus efl agnus. Quid fplendidius? Utimur exclamatione, cum res maximas perfuaferimus, et grave aliquod fa&um propofucrinau, vel illatum, vel acceptum. Habet locum in amplificatione, et epilogis, fed in minimis controverfiis frigida efl, et puerilis. Acclamatio, sive epiphonema e/l oratio, qua rei narrata, aut probata fubjicitur gravis quadam diSlio ex fuperioribus rubus exprejfa. Cic.poflquam docuit oportere legibus, et judiciis vitam tueri; leeum'.vim vi repuifunda fubdit pro S. 'IulL Hoc fentire prudentia, facere re fortitudinis, fent ire vtrt, nones. 1. /''XUalis eft ifte finis, five bonus, five malus, talis eft res, qua: ad ijlud finem per fe ordinatur. Si honefta eft Icientia, honeftum erit et illius ftudium. Hoc tamen dicitur, cum res per fe mala non eft, tunc enim non honcftatur a fine bono, ut patet in furto, quod fiat ad ferendum fubfidium pauperibus. 2. Cujus finis bonus eft et id bonum: cujus optimus eft, et id optimum tft: Si eloquentiæ finis melior eft, quam juris prudentiæ, etiam eloquentia melior eft, quam juris prudentia. Qui finem expetit, eadem et ample&itur media, quæ ad ilium obtinendum conducunt, fi pace frui volumus, vel fcedus eft ineundum, vel bellum cum hoftibus eft conficiendum. A fine removenda funt contraria media. Ex negatione caufæ finalis, fequitur effedlus negatio. Si Milo occidit Clodium, his tantum occidit de caufis; vel quod eo adverfante non poterat effe conful, vel quod ipfe conful erat eligendus; neutrum verum fuit, ergo Milo Clodium non occidit. Sic Cic. defendit Rofc. de parricidio his verbis: Vita hominum cjt 1 ut ad maleficium nemo fine fipe, ac emolumento conetur accedere', oftendens deinceps nullum non foluro emolumentum evenifle Rof. exparentis nece, fed etiam graviflimum detrimentum ex ea reportafle. A fine non acquifito, varia infertur caufa; Dux non eit aflecutus viftoriam; ergo inepte; ergo incaute; ergo infeliciter pugnavit. De effectibus E Ffefta definduntur a CICERONE (vedasi) qute sunt orta de caufiu; quapropter ex omnibus causis educuntur, ii que causas qua ( cumque probamus. Princeps deleftum habet militum, confcribit legiones, duces convocat, ergo bellum meditatur. Eadem quoque fi negentur de aliquo, de eo pariter negatur caula, cujus funt effetfa. Adolefcens non vagatur otiofe per urbem; non obiter, ac perfundorie res fuas agit :non ad multam diem fternit mens; igitur eum male nominas negligentem. EfFt&a cum magna oieendi copia tra&ari poliunt in omn>bus caufarum generibus; in fuafionibus, et difluafionibus, in accufationibus, et defenfionibus: in laudibus, et vituperat ion bus. Habent etiam iocutn, cum aliqua obiefla funt ab adverfanis, tunc etenim ea refelluntur oppofitis effe6 Iibus, quod venulle fiet ab oratore, fi interrogationibus frequenter utatur, fubjettionibus, repetitionibus, apodrophe &c. Huc revocantur Metonymiæ, qux caufam per effatum declarant, et contra, valerque hic dicendi modus, tum ad varietatem locutionis, tum ad numerum orationis, circumfcrtprionemque periodi. Prxterea amplificant, et deferibunt, quod prædari debet per longam effe&uum congeriem, five laudemus, five vituperemus. F 4 Canones hujus duo funt. "C Xpofito effeSu, necefle eft prarfuiffe caufas ad JLj efferus neceftarias. Homo eft conditus, eft igitur ad sternam felicitatem corpore, et anima compofitus. 2. A bonitate, f«i pratftantia efferus, bonitas caufa: arguitur, et prsftantia. Sic Cic. pro Mur. demonftrat effetlibus ad confulatum adipifeendum plus valere virtutem militarem Murena: quam C. Sulpitii juris prudentiam. Comparatio ea efl, per quam duo, vel plura in aliquo tertio conferuntur quod illis commune fit e. g. Catoni licuit fequi bellum civile; ergo et Ciceroni licebit; ubi fequi bellum civile commune eft ambobus, Ciceroni fcilicet, et Catoni, qui in eo conferuntur. Quoniam vero in triplici genere res quatpiam conferri poteft, ideo triplex eft comparatio. Kes etenim alis majores funt, hoc eft verifimiliores, et quibus id, de quo agitur, potiori jure conveniat; aliæ insquali gradu veritatis funt pofitse, ut non fatis agnolci poftit, utrum res potius conveniat iis ne, quæ conferuntur; an iis, cum quibus conferuntur. Hinc nafeitur triplex comparationis genus, a majori fcilicet ad minus, a minori ad majus, et a pari. A majori ad minus argumentamur hoc pafto; cum fcilicet ex eo, quod verifimilius eft, et convenientius, et tamen nec convenit, nec verum eft; aliud, quod verifimile, minufque conveniens fit, nec convenire, nec verum efle colligimus. Cic. pro dom. fua docet Deos immortales domum fuam non concupiffe, quod ne Homines quidem fceleratiflimi illam expetiverint, Qua in re vobis eft advertendum, quod in comparatione id non eft majus, quod majus eft, fed quod verius, et convenientius eft. Præterea in hoc argumenti genere, tum id, fitione fidem conciliat; amplificatio fubtiliter enucleando fingula, lucem rebus addit. Illa ftilo concilo fua explicat argumenta: illa fententiarum pondere, orationis ubertate, ambitus magnitudine, et ingenti quadam vi comprehenfionis eadem impellit. Itaque tribus rebus ab argumentatione diferepat amplificatio: materia fcilicet, traflatime, &fine. Materia quidem: nam argumentatio adhibetur ad omnia quxftionum genera; amplificatio non nifi ad magnas, gravelque caufas, in quibus debeat oftendere orator aliquid effe calamitofum, indignum, lætum, trille, tnilerabile, amabile, deteflabile, formidandum, optandum, fugiendum. Tra&atione; nam argumentatio preffe, et argute proponit; amplificatio fule, et graviter exponit. Ilia ad pugnam le>iter procurrit, fa&aque plaga confefiitn fe fubducit; illa in apertum, ac patentem campum procedit, tela, et tormenta omnia excutit, donec fatigatus holtis, et pene fra&us concidat. Fine; nam finis argumentationis eft cognitio; amplificationis motus; quare hxc non adhibetur, nifi cum perlpefta rei veritare, dignitas, amplitudo, gravitas, aut contra indignitas, vel atrocitas per motum eft demonftranda fervit farrun et fidei faciendæ; quod ubi motus fuerit auditor, multo firmius rebus creditis adhærelcat, quam anrequam moveretur. Exemplum aliquod a Cic. petitum clarius illuftrabif, quee hucufque de amplificatione locuti fumus. Qui igi H ter tur diceret ejiciendum a Repubiica Antonium, ilium >er argumentationem patriæ diceret proditorem; Tulius vero ita eum per amplificationem urget, et confligit Phibppica 3. Hanc vero teterrimam Belluam quis fare poffet, aut quomodo? Quid ejl in Antonio prater libidinem y crudelitatem, petulantiam, audaciam, ex his totus conglutinatus eji; nihil apparet in eo ingenuum, nihil moderatum, nihil pudens, nihil pudicum. Quapropter 9 quoniam res in id diferimen addatta efi\ utrum ille poenas Reipublica luat, an nos ferviamus; aliquando per Deos immortales P.C. patrium animum y virtutemque capiamus y ut aut libatatem propriam Romani genatSy et nominis recupæmus, aut mortem fervituti anteponamus. Multa qua in Ubera Civitate ferenda non ejfent, tulimus, et perpeffi fumus, alii fape recuperanda libertatis y alii vivendi nimia cupiditate; fed fi illa tulimus, qua nos neceffitas ferre coegit j qua vis quadam pene fatalis; qua tamen ipfa non tulimus i e tum ne hujus impuri Patronis referemus teterrimum, crudelijfimumque dominatum ? Quid hic faciat; fi potuerit, iratus, qui cum fuccenfere nemini poffet, omnibus bonis fuerit inimicus l Quid hic viElor non audebit, qui nullam adeptus viElo riam, tanta fcelera pofi Cajaris interitum fecerit > refertam ejus domum exbauferit, hortos compilant, ad fc omnia ex his ornamenta trandulcrit, cadis, et incendiorum caufam quafierit ex funere. Et ea quam plurima, qua in hoc loto videre poteritis. Qu.t res amplificationem admittant, quæque fint ejus fedes in oratione. Rerum, quæ in fermonem cadere poffunt, aliæ graves funt, ali* exiles, aliæ mediæ; quod graves amplificationem admittant, ex di&is fatis colligi poteft. Quæ funt mediæ magnam oratoris ©peram re quirunf, ut amplificationem recipere poffmt; iri exilK bus vero nihil eft, cur allaboremus, ut amplificatione illuflrentur; oleum enim perdemus, et operam. Locus amplificationis in oratione proprius eft peroratio, in qua confertim opargit, quæ figillatim emiferat; et licet inter argumenta fingula fpargenda fint amplificationis femina; tamen ubi ad extremum orationis ventum fir, ea omnia recolligi folent; ut vehementioribus arfeftibus in fine motus auditor, palmam oratori cedat, ac vi&oriam. Unde fumantur amplificationes. D Uplici ex fonte profluit in oratione amplificatio, ex verbis fcilicet, et rebus. Verba, qua: amplificationi deferviunt ea funt, qua; illufiria dicuntur; de quibus multa fatis diximus in exordiis hujufce noftræ pratceptionis. Illuc vos remitto. Amplificandæ autem rei 4. fontes aperuit Quinft. Incrementum fcilicet, comparationem, rationem, conriem. Congeries duplex efl, una verborum, da que plura admodum diximus, altera fententiarum, in qua fentcntiæ plures ejufdem fignificationis componuntur; cujus ufus triplex efl; vel ut iis, qua; minus apta funt, lucis aliquid afferamus, priora pofterioribus explicando; vel ut orationem pleniorem, et modulatiorem, expleto numero, reddamus; vel ut inflandi, honorandi, vel exprobandi criminis caufa exagerationem aliquam faciamus. Qua in re cavendum maxime efl, ne multis verbis quamlibet fententiam pueriliter oneremus; videndumque, ut pofteriores fententiæ, vel aliquid lucis prioribus afferant, vel plus acrimonia: contineant, incendantque vehementius orationem. Quæ ufque diximus, non fatis explicarunt ad propofitum quid fit rerum congeries; ne igitur quidquam omittamus. Rerum congeries efl, cum ad inflandum, Ha augendumque, a nobis variæ adiones, refque enumerantur et io unum quafi acervum congeruntur, fublatis aliquando conjundionibus, ut acrins inflemus. Adhibetur, cum incalefcit oratio ad amplificandum, quæ bene, quæ male gefta funt. Multæ enim virtutes fimul collatoe admirationem, et amorem, plurima vero vitia faftidium et odium conciliant. Congeries adeft etiam definitionum, partium, caufarum, effedorum, concomitantium,&confequentium, contrariorum, et adjundorum. Quæ definitionum eft, naturam rei explicat, vel per partes, vel per caufas, vel per effeda, vel per adjunda, five accidentia, vel per fimilia, vel per negationem. Exempla omittuntur, ne paulo fufiores fimus, quam par eft. Incrementum alter vi amplificanda: modus fit, cum per gradus crefcit oratio, et ad furumum pervenit. Differt a congerie, quod hæc coacervat multas fententias, et voces; In incremento femper crefcit oratio. Hoc fit duobus modis. Primus eft, cum citra diftinftionem graduum, in ipfo contextu, et curfu orationis, femper aliquid priore majus infequitur. Cic. pro S. R. Am. Petimus a vobis Judices, ut quam acerrime maleficia vindicetis; ut quam fortijfimi hominibus audacijfimis refijlatis, ut hoc cogitetis, nifi in hac caufa, qui vefier animus fit, ofiendetis, eo prorumpere omnium cupiditatem, et ficelus, et audaciam / ut non modo clam; verum etiam hic in foro, ante tribunal tuum M. Fanni, ante pedes ve Jlros, judices, inter i pf a fiubfiellia cades futura fimt. Secundus, cum fingulos gradus dividimus, et infingulis commoramur; et tunc ea, quæ minora funt, magna facimus, ut quod ultimo loco ponitur' maximum effe videatur. Si velis ergo martyris alicujus fortitudinem efferre, per fingulos fortitudinis gradus ab imo ad fummum affurgas. Huc pertinet illud amplificandi genus, quod dicitur extenuatio, quæffiperiori oppofita, fif, cum procedentia, quo vere maxima funt, et videntur, omnibus elevamus; ut quod fequitur, minus appareat. Ratiocinatio fit cum ut aliud crefcat aliud augetur; unde ad id quod extolli volumus, ratio deducitur. Uc fi quis Annibalis virtutem amplificet, ut major gloria Scipionis, quicum debellavit, eluceat. Comparatio diverfa inter fc, et majora cum mi* noribus comparat,- non eo tantum, ut rem probet; fed ut exageret, et majorem vim faciat, ut fi quis obedientiam Chrifii cum illa Abrami conferat, ut alterius prxftantia magis emineat. Vel fi qui amplificandum alTumeret alterius calamitatem, eam comparare deberet cum priflina illius calamitate, vel cum aliis calamitatibus, ut offenderet hanc efle graviorem. Notandum in hujufmodi comparationibus, utriufqite partis circumftantias, quæ rem augere poffunt, diligenter efle excutiendas,, neque folum virum cum viro, faftum cum fa&o, rem cum re; fed partes etiam lingulas cum aliis partibus efle componendas. Cic. pro Dom. fua Caflium Cenforem cum Clodio comparat his verbis. Quuefo Pontifices, et hominem cum homine, et tempus cum tempore, O* rem cum re comparetis. Ille erat fumma modejiia, et gravitate Cenfor; hic tribunus plebis fcelere, et audacia fingulari: tempus illud erat tranquillum, et in libertate populi, et gubernatione pofitum Senatus: tuum porro tempus libertate populi Romani opprejfa, Senatus auEloritate deleta: res illa plena juflitis, fapienthe, dignitatis; Cenfor enim &c. et cetera quamplurima fequuntur &c. Quod di&um eft de exemplo, dicitur de illuftriqaadam fimilitudine, qua res interdum vilis multofit magnificentior. Qua in re advertendum eft, ne rempropofitam ita fuperet fimilitudo, ut convenire cum ea pulchre non poflit. Sed quoniam nihil in oratione erit decorum, quod fuis non illuftretur figuris, in eadem nonnullas fibi peculiares, et proprias expofcit amplificatio. iEdem funt hypotipofis, profopopæja, exclamatio, optatio, imprecatio, commonitio, et aliæ fim.^ qua» motum faciant. Affectus illi funt, quorum vi ftc auditorum animi, voluntate/que mutantur, ut aliud, quam ante de rebus propofitis judicium ferant. Secundum alios affettus efl animi quidam impetus, quo ad appetendum, averfandumque aliquid vehementius, quam pro quieto mentis flatu, impellimur, Alii vero ita definiunt: Effetius efl animi fentientis ex alicujus rei bona, vel mala opinione rata commotio. In his permovendis totus efle debet orator, ut enim ex definitionibus patet, auditorum animos, nunquam ille triumphabit, etfi validiflimas afferat probationes, nifi motum faciat. Unde inquit Fabius: Probationes efficiunt fane, ut caufam noflram meliorem effe Judices putent: affettus pr a flant, ut etiam velint. Sed id, quod volunt, credunt quoque j nam cum Judex fuerit occupatus affettibus, omnem inquirenda veritatis rationem amittit. Antequam vero numerum affefluumftatuamus, &de fingulis difTeramus, opportunum erit præmittere, qua: in hac re de fe ipfe prædare debet orator. Motum excitaturus ille debet efle, vel faltemfefingere, iifdem affe&ibus incitatum, quos parat in aliis movere. Prudens fit, ut tempori inferviat; in dicendo acer fit, nervofus, difertus, voce plenus. Præterea confideret, apud quos dicat, et quibus moribus informati auditores fint j qua educatione inflituti $ quibus opinionibus imbuti, et quibus rebus moveantur, an pietate, an ira, an odio, an amore, et hujufmodi, quarum rerum conje&uræ colligi poflunt ex qualibet cujufque natione, ex corporis drufiura, et temperie, et tandem ex iis, quæ de auditoribus prædicet fama. Cujus rei occafione obfervandum, quod dofli homines refpuunt molles affc&us, ac dolore incenfos, quos tamen admittunt fimplices. Apud feros, &agreftesopus eft lateribus firmis, voce truci, iracunda, et formidabili; in curia ritus fit vividus, et acer. Ut igitur ad pertra&andos dcfcendamus affcftus, omitlis variis illorum divifionibus, quas varias varii au&ores a dignant, hos tantum placuit enumerare, et funt, qui fequuntur. cn Amor. Defiderium Gaudium Spes Metus Ira Mifericordia Invidia Pudor Odium Fuga Dolor Defperatio Audacia Manfuetudo Indignatio Æmulatio Gratia. Amor definitur ab Arift. 20. Rhef. cap. 4. Affcttus, quo volumus alteri, qua bona funt, idque ejus, qui diligitur, »0» no (Iri caufa, et in illis rebus comparandis pro virili elaboramus. Amor multiplex est, Divinus, Angelicus, intelleftualis, animalis, et naturalis. Amor Divinus eft, quo Deus omnia creavit, tuetur et fubflentat, fine quo ntc ipft Angeli vitam habere poffunt. Angelicus eft, quo Angeli Deum amant, et illius imperio hominibus famulantur, t 9 “ creata fervant. Intellectualis eft, quo humana mens quaque bona, et honcfla defiderat, et inquirit. Animalis est, quo voluptuarii appetunt, et hic brutis quoque communis efl. Naturalis eft, quo res fe mutuo dilidunt, fibique naturalis dileUionis vinculo coharent,* et hic dicitur etiam Sympathia, cui opponitur Antypathia, qua res naturali odio fe fe expellunt. Hinc fiunt miranda illa natura arcana, ut magnes attrahat ferrum, Elitropium le vertat ad Solem, penna Aquilæ aliis admixta pennis, ab illis evolet, effugiatque. Quia vero in tra&andis affectibus oratoris eft, eos aliquando excifare, aliquando reprimere, aliqua de lingulis attingemus, quibus et ii excitentur, et ii reprimantur. Amorem igitur excitant honeftum, utile, jucundum. Ad Honeftum pertinent virtus, et probitas, vitæ æquitas, modefta pulchritudo, comitas, et manfuetudo, innocens, et fimplex urbanitas, conflantia, fidelitas. Ad utile fpeCtant beneficia, grati animi fignificatio, liberalitas, communicatio bonorum, et confiliorum. Ad jucundum revocantur amor ipfe, bonorum, et malorum communitas, morum, ftudiorum, et periculorum fimilitudo, fiducia, familiaris, et domeftica confuetudo, aliens virtutis commendatio, injuriarum oblivio. Præterea amorem in aliquem conciliabis,* fi eum oflenderis natura lenem, facilem, popularem, dignum, cui fe credant alii, cui arcana fua committant, apertum tandem, et candidum moribus. Adverte quod in amore intelleCluali excitando judicio, et prudentia opus eft,* quare eligendæ funt illas res, quæ maxime argumento fufeepto conveniant. Amor non folum excitatur illum commendando, fed etiam deferibendo; pro quo multiplices ejus vultus, variaque illius effe&a enarranda funt. Nos igitur ut aliquid de illis dicamus, turpi amore deje&o, divinum. educemus in medium, quem modo lacrymantem inducimus, modo extra fenfum raptum, modo fævientem in fefe, modo pauperem, modo divitem, modo flammarum inftar ardentem, modo liquidi fluminis inftar gaudio colliquefcentem, modo velat piftorem, modo velut oratorem. Non eft, cur reprimi debeat amor honeftus /"fi tamen reprimendum aliquando arbitremur, idonea funt ea quæ in contrariam partem fumi poliunt ex iis, quæ ilium excitant, et aliqua pariter, quæ amorem improbum reprimere poffe dicemus. Reprimemus igitur amorem improbum, fi offendemus vitia, et deformitatem rei, quæ male diligitur, fi infamia eX illa redundet, fi fufpicionem injiciamus amanti, aut perfidiæ, aut doli, aut frigidioris animi, aut injuriæ ex re amata profe&æ: fi adducamus amantem in defperationem rei exoptatæ; fi ponamus ob oculos nihil utilitatis, aut jucunditatis, fed damni plurimum, ac moleltiæ ineffe rei, quæ diligitur: fi affirmabimus puerilis efie naturæ, quem amamus, inqonftantem fcilicet, erraticum; faftidiofum: fi dicemus miferam fervire fer.vitutem, qui legibus amoris obfequitur; fi tandem infinuabimus peffime in rebus fædis collocari temporis illud quod aliqui majori cum fruftu voluptatis, et gloriæ confumere poffunt. Amor, five ille bonus fit, fi ve malus, multiformis exprimi potefl, five ut defcribatur, five ut excitetur, five ut reprimatur; et primo amatæ rei fibi femper reprehenfentat imaginem, habitum, incertum, motum; verba, geftus, vultum, femperque eft in peftore; et in rebus ipfis, qua: amantur; fecundo imitatur omnia, quæ in amico intuetur:’ idem cum eo lentit, idem loquitur: idem probat: dolet cum dolenfe, cum ridente ridet; negat cum negante; 3. focietate gaudet, ac præfentia amici, reditu gaudet, eoque abfente afpernatur omnia, cibum, fomnum &c. 4. in amicum liberaliter effundit omnia; 5. laudat, miratur, extollit fa£la, di£U, fpeciem, et dignitatem; 6. audet viribus, mente agitatur, doloribus, et curis anxius, et inquietus eft; 7. quæ fluita funt, et inepta facit, huc, et illuc volitat, has illafque ineptias facit; 8. vigil efl, et infomnis; 9. modo loquax eft, et garrulus, modo mutus; 10. timet non fua fed amici caufa; 11. nihil arduum, aut difficile reputat, fed pericula fubit intrepidus, fi quid forte aggrediendum fit, rei amatæ caufa 12. fufpicax eft, et carnifice cordium Zelotypia agitari folet 15. fui contemptor eft, proque re amata luperbus, et magnanimus mortem negligit, et pericula quantumvis formidanda, immo etiam te ipfum 14. conftans eft, ac firmus in amicitia 15. ftudia, exercitationefquc omnes oblivifeitur 16. fui oftentator eft 17. blandus eft erga amicum, contemptus vero ardet iracundia, exprobat vehementius, cbjicitque beneficia 18. ad lacrymas valde facilis eft 19. defperans eft, et ubi definit fperare, finem doloris eligit mortem. Quemadmodum amor animi motus eft, quo fertur in bonum, quatenus bonum eft; fic ODIVM eft animi affeElus, quo fe avertit ab eo, quod malum eji, vel certe malum exijiimatur. Odium inflammant, quæ amori, et benevolenti* adverfantur; quemadmodum virtutes, et eæ præcipuæ, quse fummam aliquam Reip. afferant cum utilitate dignitatem, vehemens funt incitamentum amoris; ita e contra ad inflammandum odium, admovent faces vitia omnia, et illa præfertim, ex quibus calamitates oriantur, tum in fingulos, tum in Rernp. uni erfam. Verum, ne omnia generatim dicamus, præcipua capita proponamus, per quæ vis odii gravioris in animis exardefeat. Odium igitur inflammabunt 1. incommoda, feu jaftnræ five futuræ fint in animi dotibus, five in bonis corporis, five in fortunæ donis 2. calumniæ, quibus maxime læditur nominis exiftimatio, atque hominum opinio 3. contemptus, quo non parva fit homini injuria, qui honoris retinens fit. Ex hoc capite odium vehementius incalefcet, fi perfonæ, quæ injuriam intulit, fpeciem indignam exprimemus; fi virtutem, et dignitatem ejus, qui læfus eft cum fcelerc, et indignitate comparemus ejus, qui Ixferit; fi tandem utemur comparatione minorum, et colligemus exempla magnæ cujufdam injuria:, qua: cum hac improbitate eollata, longe minor videatur. Quod etiam felicius prxftabit orator, fi fublimes quafdam adhibebit figuras, Hypotipofim prxfertim, qux injuriam ob oculos ponat, exclamationem, et Apoflrophen, quæ acrioreta faciant fermonem. Præterea ad inflammandum odium peridonea eft vitiorum expolitio, qua: in aliquo fint, ut libidinis, audaci*, et impudentia:, injuftitix, fuperbiæ, crudelitatis, avaritiæ, animi ingrati, nimia: potentiæ, et impietatis. Odium reflinguitur, fi in animo exulcerato lætitiæ fenfum aliquem ingeneremus, aut generofum quemdam impetum ad magna, et honorifica incitemus. Sed ad particularia remedia deveniamus. Odium igitur emollitur, fi res Ixtas, ac profpere fluentes proponas illi, quem ex hofle amicum habere volueris. Confert etiam plurimam ad fedandum odium, quod orator fciat, quibus de caufis fufeeptum fuerit, &quid fit illud, quod oderit hoftis in hofle. Quare fi vitiofum fibi perfuadeat, delenda eft hæc opinio ex ejus animo, fed occulte, et quali aliud agendo / ita ut in principio ei alfentiri videaris, et mox alterius laudes fubjicias/ Si odium proficifcatur ex injuria illata, tum ifta minuenda erit; vel fi qui læferit in repentinam aliquam calamitatem irrepferit, hæc erit deploranda, et fulis lacrymis profequenda. Poterit etiam ofiendi dolor, et pænitentia perfonx illius, qux lxferit. Denique quoties odii caufas fufluleris, toties et abfolveris odium. Dicas in alinm mutatum elfe, qui in odium venerat, vel propinquum efle, autneceflarium, ve) aliqua virtute nobilem fa&um, aut eruditione clariorem, et Reip. laboranti perquam utile, et neceffarium. Prxterea odium definiunt preces, et lacrytnx, quibus hominum animi facile emolliuntur. Rurfus fi dices, ipfum fibi nocere, qui alterum odit, levia effe illa, quas odii caufa fuerint, fapientem hominem do* Iere potius, quam odiffe fortem illius, qui cascus animo, et voluntate deerrans, caufam odii fecit; ad inclinatam, jacentemque fortunam, a florente, et erefta cecidiffe illum, qui odio dignus fit, odium facile remittes. Ut autem fciat Orator optime fe gerere, tum in concitando, tum in defcribendo odio, aliqua illius ef*. fefta enucleanda videmur. Odium igitur hofli malum imprecatur'; perniciem infert, et ulcifcitur; eam exprobat, quæ pudorem inferre poffunt, conviciis impetit, minatur; aperte fefe odiffe jprofitetur; ut crudelius noceat aliquando tegitur; ubi hofli perniciem attulit, plenum lætitia triumphat; ut hofli noceat, et fibi nocere non reformidat; adeo crudele efl, ut quafcumque pænas fumat, leves femper fibi videantur fempcrque acerbius aliquid excogitet; ita immortale,* ut ad nepotes tranfire peroptet; ita inflexibile, ut in bonam partem neminem velit, ita prasceps et furibundus, ut abeat in omnia fcelera,& veneficia; aliquando indignatur, queritur, gemit, defperat, fi decidat a fu is conatibus cum hofli perniciem expetit: aliquando folatur vindi&æ fpe; alterius confpe&um, confortiumque devitat, et exeeratur; importat denique omnia, quas amori contraria funt. DESIDERIVM efl appetitus boni dclcElabilis, fed abf entis. Affe&us ifte variis explicatur nominibus { >ro varietate rerum, quas defiderantur ? nam auri deiderium dicitur avaritia, honoris ambitio, voluptatis libido, inutilis fcientias curiofitas et fic de aliis. Cum autem tot, fere fint hominum defideria, quot homines, oratoris erit diligenter confiderare quo cujufque natura maxime feratur. Apud mercatores lucrum, et utitatem propones, apud imperatorem, et nobiles gloriam, et laudem, et apud alios alia, pro ut hominum, apud quos egeris, defideria mutantur. FVGA, qua: ex odio proficifcitur, quemadmodum ex amore defiderium, ajfeBus e/i, qui conatur recedere a malo illud fugiendo, Jeu dctcjiando. Orator in auditorum animis defiderium accendet, fi ea revolverit, qua: difta funt de amore, fugam excitabit, fi qua: de odio docuimus, mente recogitaverit. Ne autem omnino prattereamus, qua: ad exprimendos, reprimendofque afreftus hofce pertinent, aliqua, qua: defiderium tangunt, explicabimus, ut ex illis, qua: fuga: funt, facile colligere poflfis. Defiderium accendendum eft, cum aliquem excitare volueris, vel ad optimum flatum capiendum, vel ad ardua quxdam perficienda; et tunc ut affe&um iflum inflammes, rei præflantiam, ac magnitudinem exprimas oportet; laudem, ac gloriam commemorare poteris, vel illius, quem adhortaris, vel illam, qua: ex re optime perfe&a fibi certe proveniat, fpem eriges feliciter nancifcenda: rei; demum proponere tibi licebit difficultates, refque adverfas qua: obvia: efle poflunt in tanta re, fed adverte omittendum non efle majorem inde gloriam, et laudem fore nafeituram.' Ad coercendum defiderium ea omnia percommoda funt, quK de defperatione dicentur inferius, illud tamen facile reftringes, fi probes haberi non pofle illud, quod ab auditoribus expetitur; fi damnum multiplex, et varium, fi duram ex hoc defiderio nafeituram fervitutem defcripferis; fi in cohibitione defiderii pofitam efle vitæ felicitatem oflenderis, fi vilia efle, et inania, qua: appetantur, docueris; denique fi bonum non efle, fed tantum apparenter efle, quod defideratur edixeris. Qua: in defiderio poflunt defiderari ad deferiptionem illius, eadem funt qua: in amore; fed quia affeftus ifle ex bonitate rei defiderata: voluptatem habet, ex absentia vero dolorem, prxeipue illiu effefta ex i (lis nafcuntur: Qui igitur defiderio, ac frequenti angitur rei concupitæ cogitatione, (omnians habet ejusdem imaginem inter lomnum excitatam, cum re defiderata colloquitur, cum fylvis, et rupibus, iifque rebus omnibus, e quibus folatium fperat: erumpit inardentiora vota, querelas, et nuntios votorum fuorum zefiros optat: teftes quoque locos appellat; ad preces etiam humilis defcendit,& obteftatur; per quidquid rei amatæ gratum eft: dolet ex ablentia rei exoptatæ, in fufpiria erumpit, tetrofqfie gemitus fxdium rerum aliarum experitur quæ minus jucundæ funt, macie conficitur; narrare folet ambitiofius quid vldefideri i patiatur, ait fe diu, no&uque m illis cogitationibus effe, vias, &veftigia, et litora, et loca omnia relegere, ut aliquid dicere poffit et audire, unde cxpe&ationis fuæ fallat faftidium, afpirat, et anhelat in rem, quam expetit, mors impatiens eft, longiores fibi videntur dies, et breviflimum tempus annum putat; alas fibi addere vellet, ut ad rem amatam velocius accederet: vana, et impoffibilia interdum defiderat, nihil denique arduum, et difficile reputat, reperitque, dummodo optata re fibi liceat frui. De Gaudio, feu Lartitia. L iEtitia eft opinio recens boni prafentis, in quo efferri retium effe videatur: five fenfus boni prxfentis quatenus prxfens eji, cujus effetius ejl deletlatio\ boc efl tranquillitas animi in bono prxfenti Juavitcr acquiefeentis. Ad concitandam lætitiam duo fervare debet orator, fiilum fcilicet, et materiam. Stilus is effe debet, ut perpetuam quamdam feu occultam voluptatem ingeneret; quare utetur Orator argumentis exquifitis, novis, et ingeniolis; fermo occultus fit, et floridus, numerus fuavis,[& mollis i oratio tota figurata, plena acutis fententiis. Materia ea fit oportet, ut in ipfa habeatur ratio geniorum, quibus aguntur auditores; et quia aliis alia placent, ea funt afferenda, quæ cuique funt in delitiis. Sunt tamen quædam, quæ in nominum animis communem habent fenfum voluptatis, eaque funt commutatio malæ fortunæ in meliorem, comparatio propriæ cum aliena, bonum infperatum, novitas, et irrfolentia rei alicujus, confcientia virtutis, et innocentiæ, deferiptio rerum lætarum, ut viftoriæ, alicujus triumphi, ludorum, et hujufmodi; præterea locorum amznitas, florum, gemmarum, veftium, odorum. Infuper ipfa lætitiæ deferiptio animum excitat, fpeque fua oble&at; jdenique caufa lætitiæ calamitas eft improborum; cum fcilicet illos deprimi videmus, atque opibus, et honoribus fpoliari, quos przter jus, et æquitatem obtinuerunt. Ad reprimendam lætitiam reprehefentanda eft boni, unde oritur lætitia, aut turpitudo, aut brevitas: exponendi funt rerum futurarum incerti eventus, fortunæque dominantis arbitria, quæ nihil conftans, ac perpetuum pollicetur fuis; fed eos fallit afTiduis, et frequentibus mutationibus, afferendum videtur voluptati, et lætitiæ mærorem femper adhzrere, et triftitiam. Præterea coercebis lætitiam, fi in auditorum animis timorem ingerere fatages. Denique majoris boni fpc, aut cupiditate, voluptatem minoris imminues, vel potius abforbebis, et quibus dolorem excitare didiceris, iisdem lætitiam remittes. Ut autem lztitiam noveris pro rerum opportunita* ' te in aliquibus f aliquando reprehefentare: Hæc funt ejus effefta, et primo ciet lacrymas, deliquiis artus relaxat, mortem infert, corpori gratum colorem, floridamque venuftatem conciliat, ad choreas excitat, ad tripudia, et convivia, animum refolvit, et abjicit curas, timorem, et fenfum doloris; fucum detrahit, et Hmulationcm, Spem excitat, et amorem; facit, ut in gratulationes erumpamus, et alios ad hilaritatem in citemus, provocat defuieriutn earum ? rerum, quæ gSu* dium augere (olent, cietque nos, ut Optemus foles fulgeie melius, terram luxuriare floribus, mella fundere flumina, montes fudare balfama, præterea qui lætantur, cum aliqua delegatione præterita pericula enarrant, erumpuntque iit votaV optantque eamdem diem voluptatis caufam fa-pe redire, verlantur in cogitatione, ac delegatione boni, quo fruuntur, gaudentque libi prorogatam vitam, ut ea videant, ex quibus voluptatem capiunt. Affe&us ifte exprimi folet in epitalamis genetliacis, et orationibus, quæ fiunr in adventu virorum, et Principum in triumphis, feftis diebus, aliifque hujufmodi argumentis, quorum exemplis artificium exprimendæ lætitiæ nos docebit antiquitas. Dolor, feu trifiitia fenfus efl ex opinione preftntis mdlt. Affe&us ifte exprimitur iifdem fere rebus, quæ odium concitare foient, valentque plurimum hipotipofes, qux caulam doloris exprimant, oculifque fubjiciant; Sunt enim quædam præcipua, quæ dolorem vehementius acuunt, ut confanguineorutn vincula, irortds, funera, bonorum amiffio, vexatio rerum, quæ funt nobis invita charifiimæ, et jucundiflfimæ. Dblorem ler.iet Orator; fi naturam mrii (peftaverit, unde oritur dolor, alia quippe dicenda funt, fi de exilio agatur, alia, fi de morte, alia, fi de bonorum jacfura, ceteiilque fortunæ acerbis cafibus: funt autem communia hæc capita mitigandi doloris, innocentia affli&i, qua orator oftendat, innocentiam non pffnam fteleris fubire,fed ob facinus aliquod egregium, vita£ conditio, quæ patiendi neceflitatem affert inexplicabilem, fortunæ inconftantia, quæ fuos muneribus ampliffimis orna os flarim ex alto præcipites agit: exempla virorum illufirium, qui eadem immo, et «lamna multo graviora fortiter tolerarunt r gloriæ mef izp fis, quæ ex conftantia colligi poteft. Infuper triftitix lenimentum dabis; fi docueris fortis efie viri nec adverfis frangi, nec profperis infolefcere; fed ubique parem animi conftantiam retinere; fi dixeris præmeditatum fuifie malum, quo quis dolet; fi perfuaferis inutiles efie lacrymas, nec tales,, quæ malum repellere pofiint; fi animum itfbcaveris a rerum cogitatione, qua: horrorem excitant; fi monueris ex divinx voluntatis arbitrio femper et ubique vivendum; five lenitur, et blande nobifeum agat; five ad virtutis exercitationem, et præmium afpera, et dura nobis evenire permittat; fi animum ad ftudia litterarum convertas; fi earumdem miferiarum focios habere pronunciaveris; Sin autem de vita funbis agatur, dolorem de illis minueris, et ex fiatu melioris vitse quam funt confecuti, et ex commendatione rerum ab illis prxclare geftarum. Trifiitia prxoccupatus homo hos fentit fui doloris effebus .* effufus eft' in lacrymas; nullis delebatur, nifi trifti rerum imagine, fquallore corporis, vefte fordida, neglebo capillo, genarum, et capillorum laceratione, percuffione peboris, et foemoris, contrabione frontis, dejebione luminum, folutione membrorum, ac potifiimum brachiorum.* dolorem fecum oftendit: odit lucem, et confpebum hominum; in folitudinem, et fylvas fe abdit, et cum ipfa interdum loquitur folitudine; filens obllupefcit, et ad lacrymas impotens quafi lapideus torquet: in querimonias abit; calamitatem fuam, ut inopinatam, deplorat; fi dolor ingens fit, diuturnitas temporis dolorem confirmat, augetque, fi levis, imminuit.* mollis eft et viribus frabus, ac mericulofus: prxfentem calamitatem cum felici fuperiore fortuna componit; eumque dolet, et queritur; profitetur animum fibi præfagum fuifie calamitatis; læta omnia fpernit; velletque in focietatem lubus fui, non modo homines trahere, fed etiam fylvas, et bruta; invehitur acerbius in eos, qui fibi caufa fuerunt mæroris, et lubus, conliliumque omne refpuit: defperat ex impatientia mali; fuperos crudeli I tatis Deprimitur audacia propofitis periculis, et virium imbecillitate: commemorando nimiam virtutem plus fæpe nocere, quam prudeffe: fidendum non effe fortunæ, fi lemel faverit; fragile totum eflfe, quidquid in hominibus, aut in rebus, efi, robur, fanitatem, opes, dignitates, potentiam,* neque in iis reponendam fpem. Audax homo, fi quem defcribere occurrat, periculum nullum reformidat, aut rejicit; fed ad omnia paratus eft; periculum elevat, illudque ridet, et infultat; armorum afpe&um gaudet, atque equorum fremitus, bellique avidus hofiem ad pugnam iaceffit; materiam quærit exercendæ virtutis, qua; fi non adfit, ludicram pugnam fingit in animo, et in fomnis bella meditatur; fuperbia elatus in fe uno fpem omnem figit, nec ab incepto revocari fe patitur: gloriæ (limulis incitatus cupiditatem incendit, et ardorem mentis acuit ad ardua.- magnifice dc fe loquitur: Superiora facinora repetit,'doletque., parum fibi credi: fibi fpondet omnia ^ felicemque rerum exitum pollicetur; fc votis fuis potitum extfiimat, cum alii fpem nullam vident: Ii per ægritudinem, vel grave Senium, aut rem alum non poflit, quod antea, dolet ademptam fibi facultatem agendi, optatque redire vires priftinas in pefruantur optatis; fi eum, in quem iram accendere vultis» dolo, fraude, ac verborum integumentis uti dicatis. fi ingratum, ac beneficiorum immemorem efie: ii cum offenfione id beneficium negare, quod fibi deberi arbitrantur.* fi obtre&ationibus horum aures præbere, quos angi putant oportere; fi de illorum honore detrahere, vel apud eos, quibufeum de honore contendimus, vel apud eos, qui nos magni faciunt, vel apud eos, qui nos verentur, et obfervant. Nota ad amplificationem injuria: referenda efie verba, geftus, a&iones, omnia ad contumeliam compofita; lubjicicnda efie oculis per hypotipofim, et Ethoparjam; opus efie indignatione, et epiphonemate, et fimilibus figuris; virtutes ejus, qui læfus eft, cum vitiis ejus, qui lieferit, præferendas; variis exemplis exagerandum faftum; fifoli, fi primo evenerit; fubjiciendum damnum, quod inde fufpicatur.* dicendum turpe efic non ulcifci, et fine ultione æftimationem penitus perituram: deinde docendum fpem efleulcifcendi, eamque juxta præcepta incitandam: fiudiofe captandam temporum, et locorum occafionem, ut fi doleat animus; fi cupiat; fi corpus male affe&um fit; fi laboret aliqua fufpicione, tunc etenim promptiores fumus ad iram &c. Cavendum Oratori, ne crudelior appareat in puniendo; ne majores ex atquo pamas repofeat: ne denique intemperanter furere ipfe videatur. Sed decorum fervet, incenfus fit, et grandiori orationis genere utatur. Mitigatur ira iifdem ferme rebus, quibus mifericordia excitatur; orator vero amorem in dicendo præfeferat, et venerationem ejus, quem mitigare contendit, doceatque nullam illatam efie injuriam, vel culpam non fuifle voluntariam; moneat eum, in quem iræft, potentiorem efie, et dignum omni veneratione, et cultu, nec tutum efie cum illo habere inimicitias; abeo prius difceffiflfe injuriam; eum, qui lzferit, demitto anino mifericordiam Suppliciter implorare, jam depreffum, viftumque hortem efle; injuriam latam tuifle non per contemptum, fed per dolorem, et iram impotentem in eo, qui lzfus eft, eumdemefledefeftum, propter quem in alium irafeitur: proprium fortis animi cfle iram vincere; enumeret damna omnia, quæ ex ira accidunt irato: excufet perfonx lædentis conditionem; ut et imminuat contumelias: deferibat irati hominis turpitudinem; dicat iræ primum nafcenti e fle occurrendum, ne in perniciem noftram adolefcat; perfede enucleat, optimeque cognofcendam det illatam contumeliam; proponat, quæ illa fit, et quo animo fada, ne ira perturbatæ rationis major videatur; rurfus infinuet gloriofius cfle hortem fervare, quam perdere morte, ad vitam revocare, quam licet meritum ad mortem damnare; eam efle veram de horte viftoriam, quæ nulla venia, dignos clementia fuperat, ac bonitate; ad Deum propius accedere, qui dat falutem immeritis, dum vitia profligantur; denique ad fle&endum iratum exoptanda ert opportuna temporis ratio, expe&andumque tantifper dum fe fregerit impetus iræ, eligendumque potiflimum tempus illud cum honore, aut lucro aliquo recens affe&us fit .* cum judicio vel armis hortem vicit, cum ludis, vel conviviis, vel hujufmodi vacat. Ad deferiptionem hominis irati, irx effe&a funt hzc; rationem perturbat, et ob mentis inopiam cæco, ac przcipiti motu ad furorem inflammat; totum adeo corpus deformat, ut in alium mutatus homo videatur; oculos, et vultum in ignem accendit; hominemque præcipitem agit; ulcifcendi fefe flagrat cupiditate: inferendæ ultionis diligenter occafiones obfervat, eoque periculoflus, quo fimulatius; in defperationem abit, fi potertas ulcifcendi non detur.* prorumpit in contumelias, et imprecationes; excandefcit, et indignatur, quod Dii non ulcifcantur injuriam; terrere gaudet eos; in ipfos irafeitur, et minas addit maledi Rb et oriæ P recepta &is; voluptatem capit fi dc inimico ulcifeatur; eoo* temnit eos, in quos commovetur, et contemptu contemptum ulcifcitur,* contemni fe dolet, graviterque patitur fefe interdum fperni > dum minas fonat, et fupplicia; amplificat, quantum poteft, contemptum fui; commendat fe pluribus, ut ex eo capite augeatur contemptus, et ex contemptu ira .* eludit eorum refponfa, qui eum placare volunt: poli contumelias, et injurias incufat fe quod occafionem ultionis oblatam non arripuerit, eamque revocat defiderio multo gravius irafeitur, et (e magis excruciat, fi fpes ultionis adempta fit; pznaro non concupifcit, quam non fperet, fortunæque inconfiantiam ingerit, quæ pofitos in fupremo dignitatum faftigio, deturbet præcipites. Mansuetudo ab Arift. definitur deprejfio, atque fedatio ira. Ab ira ad Manfuetudinem animos traducet Orator, fi fufpicionem contemptus ab illis tollat, doceatque fentirc de ipfis, ac dici magnifica; fi moneat per impudentiam, vel aliquo alio cafu,non certo confilio lapfos effe, qui eos offenderunt, vel præter voluntatem deliquiffe humano errore deceptos, et necefiitate coaftos; fi oftendat culpam cum dolore fateri, qui eam admiferunt; fi afferat fupplices fedemittere, et puniendos ultro permittere, qui offenderunt, fi beneficia commemoret ab eo fufeepta, de quo eft contemptus fufpicio; fi fub orationis initium non pauca dicat, quibus qui læfus-fuit, intclligat fe diligi ab eo, qui læfitj fi pronunciet eos, a quibus læfus eft, graviores pænas pependiffe, quam ipfemet exegiffetjfi virtutes, et res pratclariffime geftas ab co prædicet, qui læferit; fi fenfim metum ei injiciat, in quem exardefeit; fi fupplicem, ac deprecantem, qui fecit injuriam, inducat; fi proponat cumdem femper effe cum omnibus i fi adferat, exemplifque probet, non exguam gloriæ mertem manere eos, qui iram manfuetudine vincunt, miferumque erte crudeliora meditari, ac facere: fi tandem affirmet, feveritatem cum lenitate mifcendam; licet enim iracundia inftrumentum fit virtutis; inclinandum tamen eft in mitiorem partem; et fi peccandum, remirtione quam crudelitate, melius, aut tutius peccandum. Manfuetudo defcribitur moderatione vultus, et Termonis; orationis illecebris, et fuavitate; modeffia totius habitus: et demum iis omnibus chara&eribus, quibus poetæ pacem adumbrant. Claud. omnia Martis infirumenta, fub Clementis pedibus fubjicit. Misericordia eji motus animi, [eu dolor quidam fufceptus ex cogitatione mali alterius, quo fe, vel fuos affici pojfe videt, qui miferetur. Hinc elt, ut ad miferationem moveatur; qui adduci poreff, ut ad femetipfum, vel ad res fuas revocet, quæ de altero deplorantur,- non autem ille, qui nihil tale fe pati poffc credit. Ad commovendam mifericordiam plurimum valet augere extra modum calamitates, et incommoda, ex qumus eam natam volumus, quod potirtimum fieri poteft comparatione intur prioris fortunæ felicitatem, et fequentis mi feriam.Movet etiam hunc affeSum affli&a, calamitate feneftus, et adolefcentia, fi recordatione fui fuorumque auditorum fenfus leviter pertentet Orator, ut prsffat Cic. in Pif. Mors præterea propinquorum, et orbitas, corporum vexatio, morbi inopia, exilium; quarum calamitatum comitem præ miferatione feipfum Orator offerat, ut mifericordiam vehementius accendat. Attingat Orator fingulas circumrtantias: perfona: quæ cruciatur, aut crucianda ert; videatur, fi fuerit innocens, fi præcellens aliqua virtute, fi litteris exculta; fi fortis an imbecillis in tormentis; fi florenti, an tenera xtate; fi tandem iis valeat, qua folent in generare fcnfum doloris molliorem ætatis; fi in adoleicentiæ flore, fi in cadente feneftute excrucietur; et hujufmodi; loci, fi coram iis patiatur quos calamitatis teflesminime vellet; temporis, fitum exitium patiatur, cum laborum mercedem fibi pollicebatur et præmia; caularum; fi aliorum injuriis non propria culpa calamitas fibi obvenerit; finis; fi virtutis caufa infelix repente extitit; modi: fi quis nobilis, fi quis fapiens, fi quis in dignitate conftitutus fubiturus fit idem fupplicium quo plebei homines folent animadverti; fi perpetuam quamdam malorum feriem patiatur; fi nihil unquam boni percipiat, fed unius mali finis gradus fit ad lubfequentia graviora. Præterea modefle petet Orator, quæ pro fuis vult ab auditoribus, oflendatque; occulte tamen leve efle, quod petit homini calaraitofo, ærumnas cum aliis comparet, dicatque calamitatem fuperiorem, tametfi graviflima fit, levem tamen etiam cum graviore præfenti comparatam; utatur obfecratione,depreceturque auditores per quidquid eis gratiflimum efl; fermocinatiojiem adhibeat, et per Dialogifmum loquentes inducat, tum eis qui acceperunt injuriam, tum qui intulerunt, figna doloris palam exhibeat: ita Erutum confodiam Lucretiæ corpus, Antonius interfe&i Cæfaris togam adhuc cruore flillantem P. R. produxit; videat tamen ut id prudenter, non frigide fiat. Rurfus fenlum hunc auditorum animis injiciat, quod nihil acerbum fit in vita, quod non ducant evenire pofle fibi, aut amicis, aut ceteris hominibus, doceatque nihil magis decere hommem, quam efle humanum: Denique caveat, ne muliebres unquam Nænias habeat, fed femper graviter doleat; cum procul abeftalacrymis, non dicat ab illis fe retinere non pofle, gemitufque vocem intercludere; hoc etenim puerile efl: non ambitiofe conferetur tropos, figuras, et periodos, fed ita orationem fuam contemperet, ut non videatur parata, fed dolore potius elicita. Mifericordia reprimitur; et iis, quibus inflammari diximus iram; et iis, quæ de invidia dicenda fuperfunt. Quod fl auditorum animos jam firmiter occupaverit mifericordia, fenfim, et quali aliud agendo, erit remittenda; quod femper obfervandum erit; cum vehemens aliquis affc&us erit extinguendus. Præterea mifericordiam infirmabit orator / fi rerum calamitate, qua quis premitur, dignum probet; fl doceat nulla miferatione dignum effe, qui judicesad mifericordiam deprecatur; fl dicat juflumefTe, utmalismaleveniat, fl offendat fe de eorum fupplicio gaudere / fl tandem efficiat, ut judices, aut invideant bonis adverfarii, aut de ejufdem malis lætentur, aut indignationem aliquam concipiant ob vitæ pravitatem. Qui miferatione tanguntur, faciunt, quæ fequuntur. In lurorem, et jnfaniam vertuntur, eaque admittunt omnia, quæ dolentis conveniunt/ triflitiam vultu, lacrymas oculis, gemitus ore præfefcrunt, fpiranti fimiles: funt taftis fæpius deliquiis: corpore, et corporis indumentis fquallidi funt, et fordidi; infortunia repetunt, etfi ea ab aliis audiant, fuis lacrymis, et fuo dolore pafcuntur: fenfum præferunt alieni doloris, ac profitentur; non minus aliorum infortuniis, quam fuis, tangi, optantur accidiffe flbi, ut faltem illorum aliquam partem cupiunt. Indignatio, quæ locum habet in genere deliberativo, J[ et judiciali dolor efi perceptus ob res fecundas alterius, qui illa fortuna judicetur indignus. Difcrepat ab invidia, quæ bona digni etiam hominis infeftatur; et quemadmodum mifericordia refpicit malum; fle indignatio bonum refpicit immerentis. Bona vero hoc loco non intelliguntur, quæ animi funt, nec quæ naturæ; feu fortunæ, ut funt divitiæ, opes, potentiæ, honores, amicorum copia, et hujufmodi. Indignatio concitatur; fi vita: prioris forditas, ac vilitas cum pra:fentis temporis opibus, ac potentia conferantur; fi quam dicamus per vim appetere ea, quæ illi minime competunt, ut abutatur iis ambitiofe prodigus, in aleis, conviviis, et commefTationibus; fi eumdem inferamur, quia infolens, et improbus alicujus bona effufis largitionibus diffiparit, vel in profundum libidinum fuarum gurgitem immerferit; fi inferiorem doceamus, cum fuperiore contendere in eodem ftudio, vel honoris æmulatione; fi divitias, fi honores alicui præter meritum contigifle adferamus; quod tamen cum diftin&ione agendum videtur, ut hæc apud eos dicantur, qui fibi eadem mereri videantur; fingula tamen apud fingulos juxta cujufque meritum. Sedatur indignatio, fi cui indignantur; cum dicas virtute, ac rebus præclare gefiis bona fibi comparaffe, non recens ascepiffe; fi probes ingeniofum, ac nobilem nunquam degenerem animum habuiffe, ac proinde naturam ei femper favifTe; fi moneas jampridem bona illa poffediffe, nec iis unquam ad fcelera, velinReipublicæ aliorumque perniciem abufum fuiffe; fi doceas non arrogantem, et fuperbum in meliori fortuna fc prsebuifle, fed modefium, et communem, eumque de aliis magnifice, de fe humiliter locutum fuiffe. Indignatio deferibitur admodum libera, quæ amplificet vitia, vel in malam partem virtutem detorqueat, nec fortem, fed temerarium, neque prudentem, fed ignarum eum dicat, in quem indignatur furens, et amens, quæ fibi interdum violentas afferat manus; irreligiofa, qua: in ccelefie numen obftre&etur; exprobrans, qua: recenfeat ea, qua: recenfeat ea, qua: ab ingrato fafta funr, et alterius improbitati cum aliqua eorum exageratione beneficia opponit. Denique indignationis cffe&a eadem pene funt, qux in iracundia. Invidia, quæ locum habet in genere judiciali poti (fimum, ejl dolor de profpera forte, qua alicui prope pari evenerit, non quod, qui invidet, commodum ex eo percipiat; fed quod nollet eos, quibus invidet, bona illa polfidere; quia fuam putat immunui dignitatem. Invidiam concitaveris; fi doceas homini improbo vel citra laboris, ac periculorum aleam turpi quadam gratia contigiffe bona, ut dignitates, opes, honorum titulos, quæ ceteris non nifi fummo diferimine cottfequi poliunt, li dicas eum ob divitias, fecundamque fortunam ita infolefeere, ut prx fe alios arrogantius contemnat; fi commemores eum celeriter aut nullo labore, vel parvo fumptu confecutum fuiffe, quod alii magnis fumptibus aut tarde, aut plane nunquam alfequuntur; fi ofiendas alienæ laudis æmulum, ambitiofum, multa molientem, nocentem, tum auditorum, tum aliorum glorix, cumdemque dedecus ex aliena fortuna quxrere: fi in auditorum animis laudis imprimas (ludium, et ardorem glorix retinendx; fi proponas antiqux familix decora, et ipforum proprias virtutes, vulgique honorificam de iis mentionem ;& contra, fi vulgi recites honorificam mentionem; de eo, in quem movere invidiam fatagis; fi exageres populi in illum animi voluntatem, et propenfionem; fi deferibas multitudinis voces, et prxeonia, modo tamen laus illa fuptrari facile poflit, et impediri. Prxterea ad concitandam invidiam profuerit nofle mores eorum in quibus excitare volueris; quare eam concipere folent, pares loco, gente, cognitione, xtate,lcientia, dignitate, fortunis, qui denique pufillo funt animo, ut opifices, foeminx, rullici. Reprimitur invidia capitibus contrariis, ac excitatur. Quare bouum minuas, cui invidetur .• merita illius ollen oftendas, qui illo potitur nullam tailam efte injuriam demonftres, ac doceas illum fortuna: bonis, atque honoribus, honefte, ac moderate uti: dicas non fuis, fed aliorum commodis bona illa adhibere, quæ invidis funt incitamenta; parta fuifie laboribus, ac mife* riis; adferas ingentis animi ede, fi magna in aliis quis fpedet, nec virtuti, nec felicitati invideat j aperias damna, qua: invidiam fequuutur; ipfa etenim partim lædit eos, ad quos intenditur, dirius vero, a quibus procedit, quippe qui fua fine fine fubllincnt fupplicia. Invidis delcriptio præclara eft apud OviJ. met. 2. fab. 12. at eadem fere habentur apud Scaliger. inAppend. Virg. Ceterum fsvit ipfa in parentem ejufque interiora in modum tineæ depafeitur: fimulat gaudium: non vult videri invidere: trillatur, fi invidis nota. afficiatur .• Unum expedat mali folatium, fi cui invidet, ex alto prscipitem datum adverterit Virtuti inimica eft olfentat fe magnifice, virtutifquefus prsco nobilis; alios facile contemnit 5 qua poteft animi vocifque contentione rivalem fuum infedatur et quantum poteft veteras commendat, et extollit, ut.recentes deprimat, cum rivali eod. timida femper, et querula veretur ne fi quis honorem confequatur, gloriam fuatn ille fplendore fuo obfcuret; aliens felicitatis inimica eft, in odium, et ultionem inflammatur, vitiorumque omnium radix eft. Enulatio eft dolor ex aliena bona fotte fufeeptus, / l i non quod id alteri contigerit, fed quod nos illa careamus. Differt ab invidia, qus fi pollet, aliqua ratione fpoliaret bono, quod in alia perfona animadvertit . Æmuiatio autem fieri talis defiderat, qualis dida perfona eft; &ficex amore, et ftudio virtutis hsc oritur: Illa e contra ex malevolentia, et odio. Concitatur smuiatio majorum virtute egregie fa K dis cum jam fatis multa di&a fint ubi de elocutione fuperius. N Rerum dilpofitio duplici modo fieri poteft, aut ex arte) aut ex tempore. Si ex arte ) eum ordinem habeat oratio, quem fibi præfcribit ars, ut fcilicet primam ejus partem complettatur exordium, fecundam narratio, tertiam confirmatio, quartam epilogus. De argumentorum dilpofitione paulo ante di&um eftj hic (atis erit annuere, quod ea præcedere debent, ex quoram intelligentia cetera pendent. Ceterum quid primum, quid poftremum effe debeat in oratione, quid adhibendum fit in fingulis caufis, non facile definitur. Unum, quoad fieri poteft, nafcatur ex alio, fitque mutua quædam inter orationis membra connexio, quod fiet, lilervetur ordo propofitus, et in divifione promiflus. Ad hanc rem commodæ funt tranfitiones, quibus ab uno vel argumento, vel orationis capite devolvimur ad aliud; in delenfionibus cum refpondendum eft adverfario, fequi illum ordinem debemus, quem ille tenuit. Ceterum hæc difpofitio tota pendet ex prudentiæ methodo, quæ quid locus, quid auditor, quid caufa pollulet, oratorem docebit. De difpofitione paflim difta funt multa inter has rhetoricæ præceptiones; unde nihil ultra progrediar, utfiatim agatur. Memoria adeo neceflaria eft oratori, ut ex Ciceronis mente omnia præclariffima in eo peritura fint, nifi inventis, et excogitatis adhibeatur memoria, ex qua tamquam ex thefauro, et pcenu dicenda promanant. Duplex eft, alia a natura, alia ab arte. Quæ eft a natura, exercitatione augetur adudua mentis agitatione, et frequenti rerum meditatione adjuvatur;, fi per partes edifcatur oratio; (i delicatis herbis vefcamur, fi optima ciborum digeftio; fi cibi 9 potufque parfimonia, et a crapulis abftinentia confervetur. Quæ eft ab arte parum prodeft, ni fuam vim accipiat a natura. Adjuvatur tamen quibufdam imaginibus, quibus reroinifcentia excitatur; quare proderit lingulas periodos lingulis a capite inlcriptis numeris apponere; rurfus quæ pars orationis e. g. de navigatione, ea connotari poterit anchora; quæ de bello armis; quæ de re ruftica, ltgone, et fic de aliis; tandem proderit, nullo affeilu vehementiori concitari, et cogitationum multitudine minimi diftrahi. Pronunciatio inter orationis partes ordine poftrema, fed prima poteftate, oratoria artis totius omnem in fe continet vim; omnis enim oratio languet, evanefcit, emoritur, nili eam aftio animet varietate vocis, motu corporis, mutatione vultus. Idcirco nemo inter oratores fummos adfcribendus, qui voce infuavi, et immoderato geftu oculos auditorum, et aures male afficiat. Patet igitur bona: pronunciationis elfe, vocem moderari et geftum. Vocis duplex eft proprietas, quantitas, et qualitas, e quibus tum vitia, tum virtutes illius eveniunt. Vitiofa igitur erit vox primo fi fit pufilla, qualis eft eorum, qui pipire magis, quam loqui videntur. Angufta quæ non implet auditorum animos. Si fubfurda, qua: non exprimit verba, fed in faucibus emoritur. Si confufa, qua: non diftinguit fonis, et articulis, quæ dicit. 5. Si rudis, et intra&abilis, qua: magno negotio fuum peragit curium. Si alpera, quje flrepitu aures offendit; fi difcer pta, quæ imparibus fpatiis, et fonis dilaniat orationem; fisenea, qua? vehementi Velut aris tinnitu, ferit aures; fi acuta, quæ fonantius quam par efi, eaidcm penetrat.Vox fuas habebit virtutes. Si erit alta, quæ firmis fparfa lateribus aures impleat pleniffime. Si eicelfa, quæ et plenios audiatur, et durabilis fit. Si clara, qua; clare perfonet. Si prægrandis, qua; admixta fuavitati laudatiflima efi. Si fuavis, flexibilis, culta, rotunda, traftabilis, volubilis, dulcis, canora, et plena. Advertite vocem accommodandam effe rei, de qua agitur; ficuti enim non convenit in frigidis exclamare; ita ridiculum foret in gravibus languefcere. Proferatur perpulfa animi motu, ut ex perpulfis fidibus profertur fonus. Lætitia lenem, hilarem, tenuem poflulat vocem; metus demiffam, abjeftam, timebundam, exhitantem, commiferatione plenam, flebilem, interruptam, ira acutam, incitatam, incidentem; mceftitia gravem, et fono depreffam y et demum tot fiant vocis mutationes quot erunt animi affe&iones. Illud infuper univerfis præcipitur, quod depreffa vox adhibeatur in exordiis y ita tamen ut poflit audiri, necnon verecunda, temperata, venufta, et lenis. In narratione aliquanto elatior, et quodammodo familiari fermoni proxima fit. In expofitione validiorum argumentorum vehementior, acrior, et levior, et juxta naturam rei nunc attollatur, nunc deprimatur, nunc arrideat, nunc abhorreat. In conclufione attenuata fit, et æquali fono probata, fi hortamur, fi conquerimur depreffa, et dillin&a crebris intervallis: fi enumeramus, quadam incitatione gravis. Geflus, quem mutam eloquentiam appellavit Tullius, tanti eft ut moderetur, ut quoniam per illum animi fenfus dignofeuntur, fatis inepta fe gereret, qui iis, qua: profert, geftum non accomodaret. De eo multa priecipiuntur/ en vobis magis neceflaria.Vitanda: funt leves, et hiftorica: gefticulationes, quæ fingulis verbis geftum efformant j quare Orator meminerit, fe faltatorem non efle, et ad fenfum magis, quam ad verba geftum accommodet. Componendus eft vultus decenti eompofitione, ita ut refla fit facies, non detorqueantur, non mordeantur labia, non corrugentur nares, non immodicus hiatus difiendat riftum, non fupinus fit vultus, non dejefti in terram oculi, non inclinata cervix, non elata, aut deprefla fupercilia, non rigidi, non extenti, non languidi, non torpentes, non lafcivi, non mobiles, non pofcentes, poUiccntefque aliquid oculi eife debebunt Peftus ad ventrem projicere indecorum eft, variare fupra modum extando, deforme j quibus, fi motus accedat, prope obfccenum. Vultus Sententiarum fenfum præjudicare debet j quare cum ridentibus rideat, cum triftibus mæreat, cum iratis itetur. Oculi, caput, facies tali geftu conformentur, ut fenfum exprimant j brachium, et manus aflionis potiorem partem fibi vindicant, habentque plures fignificationes: brachium tamen tanquam telum adhibetur in contentione potiflimum, in narratione non nimium, fed cum decore movetur. Manus hinc inde extentæ difponantur intra fuggeftum, dextra incipiat motum a medio peflore, tendatque in latum dexterum mediocri diftantia, aliquando reflo, alias flexuofo duftu, prout membrum uno, aut pluribus conftabit incifis j geftus enim uti cum voce inchoandus, ita protrahendus ad finem vocis, et fenfus. Si periodus conftabit tribus, vel quatuor membris, fecundum, vel tertium occupet finiftra, qua: cum dextera ultimam, totamque claudat fententiam, iterumque deponenda manus hinc inde intra fuggefti limbum, Rbetoric H iEC oratio habetur in natalitiis hominis alicu jus. Ejus exordium fumitur. Ab aliqua circumflantia loci, vel temporis, aut perfonarum. A publicis votis, precibus, et facrificiis, qus ante nativitatem, et poft illam fafta funt. Ab antiquorum ritibus. A fabulis. Ab aliqua hifloria, feu fa£lo infigni Ab exclamatione, et larto plaufu futurorum bonorum. Confirmatio multipliciter abfolvi potefl; nam fi nativitas fatis uberem fuggerat rerum copiam ad juflatn orationem, his poterit efle contentus laudator. Sin minus, incipiendum erit a Patria, parentibus, fplendore natalium, prodigiis, fiquæ præcefferunt; rurfus attingere poterit Orator nativitatis circumflandas, locum, tempus, antecedentia, confequentia, auguria, di£la, oracula, fomnia, concurfus rerum variarum in id tempus. Item auguria fiqus puer ipfe det futuræ virtutis, et fortunæ; quæ quidem divinatio peti potefl, vel ex iis, quæ nativitatem, aut puerum ipfum nafcentem attingunt, vel ex genere, facie, futuraque apud parentes infantis inflitutione. Peroratio vota continet, fauflafque precationes puero, et parentibus, ut ille ad multum tempus felix vivat, et fuis, et Patris ornamento aliquando futurus. Item provocabit ad lætitiam, defiderabitque, utcrefcat infans ad cos honores, apud quos patus efl; divos aliquando, feu virtutes producet contendentes inter fe, cui potiflimum fit ille puer primum natus. Oratio Genethliaca, quæ dicitur adulto, partim coalefcit ex fuperioribus præceptis, partim non jam tigna, et prsfagia futura: virtutis attingit, fed Virtutes N a ipfas recenfet, aut amplificat, dicitque aufpiciis, et ominibus jam fatis refpondiffe virtutes. In peroratione optandum, ut fxpe diem illum natalem celebrare contingat, utque lætior femper recurrat, illiufque ortu ita gaudeamus, ut nunquam audire velimus interitum. De Oratione Luftrica. H iEC oratio dicitur Lufirica, quod dies ille, quo nomen infantibus imponebatur luftricus apud veteres appellabatur, habeturque in nominum impofitione. Exordium ducitur, vel a circumfiantiis, vel ab aliquo ritu antiquo in imponendis nominibus, vel a lætitia communi, vel ab honoribus, quos ille prius retuliffet, cui nomen imponitur, vel certe dubitando exquirere poterit orator, quo præmio tam præclara: res geltte donari potuiffent, et ad nomen defeendens nulJum inventum docebit majus ipfo nomine, dequo breviter dicet præmium effe virtutis. Confirmatio, vel una, vel duabus contineri partibus poterit; fi una, eam inllituat Orator ab iis locis, quæ in commendationem nominis cadere poffunt; a compofitione fcilicet cum aliis præclaris nominibus; acaufis propter quas impofitum fuit, et ab ipfa nominis fignificatione; fi aut omnes virtutes ea complebatur, aut omnium maximam, aut omnia, quæ in omnibus nominibus effe poffunt. Si duabus, in prima ponantur tes gefiæ, ac virtutes, propter quas nomen fuit impolitum; in fecunda nominis excellentia laudetur, inftiruaturque collatio tum perfonarum, tum hominum, tum caularum, propter quas aliis etiam aliud nomen impofitum fuerit, five hoc fiat per fimplicem comparationem, qua paria omnia effe dicantur, five per contentionem, qua qui laudatur probetur effe fuperior. ^pilogus occupatur in votis, et faufiis precationibus, gratulationibus, et adhortationibus, ut tanti nominis gloriam fubfiineat, ac tueatur. De Epithalamio, feu Nuptiali Oratione, Epithalamium habetur in nuptiis. Ejus exGrdium inchoabitur, vela lætitia, fefiaque diei celebritate, vel ab argumenti difficultate; vel a caufis, curO* rator ad dicendum acceflerit, vel a commodis, optimaque conjugii æflimatione. Confirmatio i. per modum panegyris laudes fponforum continebit; five a Patria, parentibus, aliifque laudationis locis, five per comparationem unius cum altero, ut nullus alterutro dignior eft potuifTe offendatur, five per collationem nuptiarum hujufmodi cum felicibus antiquorum nuptiis, five per certamen aliquod, aut inter divos, aut inter homines, aut inter virtutes contendentes invicem in conferendis variis muneribus recenter nuptis. Juverit etiam comparationem inflituere inter genus utriufque fponfi, ut ex illa confiet fimilem fimili conjungi, quam quidem comparationem ornare aliquando poterunt fymbola quædam ab antiquorum ritibus accepta, puta a floribus, feu frondibus, quibus, nuptorum coronæ antiquitus intexebantur, ut fponfum uno fponfam altero exprimamus fymbolo. 2. Poft celebratam fponfi, fponfæque affinitatem, qua: ex illo matrimonio contrahitur, commendari nuptiæ poffunt ex iis, quæ inde creduntur proventura, aut ex aliis felicioribus matrimoniis, quæ inter eafdem familias olim intercefferunt; laudantur fponforum parentes, ad laudes quoque eorum excurritur qui ad nuptias celebrandas convenerunt, et ad commendandum thalamum, domum, urbem, ubi nuptiæ fatis funt. Finguntur liberi coram parentibus lufitantes, five a?ta N 3 te crelcente maxima meditantes. Ad nuptam, et virum cum laude convertitur fermo, utrumque ad lætitiæ fenfum excitando, et in fpem adducendo fobolis virtutis non imparis. Epilogus vota facit pro liberorum felici proventu, ut parentes thalami pignora cito confpiciant, diu felicem vitam degant, et diem videant, quo et ipfi liberorum nuptiis interfint. Itidem ad mutuum amorem, et fidelem concordiam conjuges adhortabitur .Legantur Claud. de Nupt. Honorii, et Maria», Statius lib. i. in Epithal. Stellæ Maxim, in Nupt. Conftantini. De Epinicio feii Oratione Gratulatoria. E Pinicium adhibetur in quovis eventu felici, ut iis gratulemur, quibus ille feliciter contigit. Exordium hujus maxima parte eflfe poteft rei obtentæ gravior amplificatio, et defumi potell, vel a communibus locis publicz lætitiæ, aliarumque circumftantiarum, vel ab ipfa mutatione, et incremento fortunæ melioris. Confirmatio variari poteft pro rerum varietate, qua: ad gratulationem nos excitant, fi etenim alicui vi&oriam gratulamur, dicendum erit non tam pares gratias, quam dignam gratulationem haberi polle illi, qui debellatis hoftibus tantis incommodis patriam liberavit. Hujui rei caufæ mox afferendæ; fubjicienda inde viftoriæ narratio, qua: explicetur ex adjunflis, et amplificabitur perHypotipolem, diftributiones, deferiptiones, et per comparationes præfentis fortunæ cum fuperiori. Licet nonnunquam vifforiam conferre cum ipfo duce, ejufdem merita amplificare, in quorum fidem aliqui nominandi erunt, quorum egregia facinora fuerit æmulatus. Si dignitatem acceptam gratulemur, illius magnitudo erit demonftranda: commemorandum adeptam meritis, et virtute, dicendumque dignitatem eam efle, ex qua immortalitatem confequi ille poflit, quxque a multis expetita, paucis admodum obtigerit. Obliqua oratione interdum alicui gratulamur, cum dicimus nolle nos amico, qui dignitatem obtinuit, fed Reipublicæ quæ tantum virum in ea dignitate (ibi adepta eft, gratulari; quod Reip. utilitas ab amici honore acceflerit; qui fi junior fit, dicendum hunc diuturniorem, et Reip. utiliorem fore; fi fenex, (pecimen virtutis amplum dediffe/ fi eruditione confpicuus, florentem, ac beatam fore Rempublicam. Epiiogus continet preces pro imperii diuturnitate, felicitate, gloria, incremento. [Optat, ut qui ad dignitatem afeendit, opinionem de fua virtute conceptam faftis fuperet, neque cum aliis, fed fecum ipfe certet, ut ad majores gradus poflit afeendere. Cohortatur ad amorem, et patriæ defenfionem, ut eam ita compenfet. Commemorat, qui reges, et præclari viri eam ornarint, et auxerint. Monet tandem, ut et Deo, et largitori Principi gratus fit. De Oratione Lamentatoria, H iEc oratio fuperiori contraria eft, majus tamen requirit artificium, ut dolore potius, quam arte videri debeat fa&a. Duabus omnino partibus abfolvi poteft. In prima fignificetur, quantum fit malum illud*, in quod incidimus, tum ad levandum dolorem, tum ad excitandam in amicis mifericordiam, et odium in inimicos, fi ex iis tantum matum obtinuerit. In feeunda metus aliis injicitur quafi et illis poflit idem contingere. Epiiogus fuperos orat, ut a cervicibus omnium tantam depellant tempeftatem. Postulatoria oratio adhibetur, cum quid debitum, aut tamquam debitum a Deo, vel ab homine peti oportet. Exordium, fi petitio oblique fiat, per infinuationem benevolentiam conciliet, ad excitandam nedum attentionem, fed etiam liberalitatem; quæ quidem infinuatio peti debet ab illius laude, a quo beneficium expetatur, maxime vero a laude liberalitatis. Quod fi res, qua: poftulatur, difficilior obtentu fit, majore infinuationis artificio, fin minus difficilis, minore opus habet i Si vero reta petitio fit, aperte exordiendum, non tamen procul ab arte. Confirmatio fi de liberalitate benefatoris nihil ditum fuerit in exordio, ab ea inchoari poterit. Petitio proponenda, explicanda,. exornanda erit, attenta perfona, a qua petitur, et re ipfa quæ petitur; nam fi petitur ab homine gloria: cupido, dicendum erit virtutem ineffe maximam in re conferenda; fi ab alio aliter agendum. Si qui petit, benemeritus fit, enumerare poterit, modefte tamen, fua beneficia. Si nullum habeat meritum, narret, quomodo immeritus tantum beneficium petere audeat, caufamque petendi afferat, dantis liberalitatem. Si res, qua: petitur magna fit, inque ea obtinenda laboreiur, recurrendum ad locos deliberativi generis, a poffibili fcilicet, ofiendendo nullo difpendio conferri poffe beneficium; ab utili probando, utile efTe Reip. ab honefio oftendendo honorem, et gloriam inde futuram. Proderit parentum laudes, et majorum utriufque rccenfere, qui fi in neceffirudine conjunfti fuerint, addendum erit eos, qui fubfequuntur, non tam paternarum opum, quam amicitia: harredes efle debere. Preces adhiberi poffunt, et obtefiationes per res, aut perfonas, quibus nihil charius haberi confiet. Docendum erit, petere nos rem honestam, piam, juftam, et nobis neceffariam, quam, ut obtineamus, ciendi funt mifericordiæ motus ab indigentia noftra. Epilogus promittit animum gratum, et deficiente facultate referendi gratias, fummam animi propenfionem, et voluntatem. De Oratione Enchariftica, feu in gratiarum aftione. E Xordium bene contextum, fplendidum, grave, ac ferium effis debet, fine ulla fufpicione fimulationis, feu affentationis, in quo amorem profiteatur Orator, magnifice beneficium acceptum enarret, cum rerum enumeratione} præterea exordiri potefi Orator, nunc ab ea virtute, quæ maxime lucet in, beneficio collato, modo a perfona largientis, et ab adjuntlis, (i Rex, fi Senatus fit, qui dedit, fi cito datum, ficum verborum ornatu, et vultus hilaris fignificatione ;nunc reddendo rationem, cur tot ante beneficiis acceptis, nunc tantum agere gratias incipiat. Confirmatio, vel inftitui poteft per panegyrim, ia qua infifiendum erit commendando virtutem a qua profeftum elt beneficium, vel tripartita effe debebit, quæ primo occupetur in laudibus bencfa&oris, mox in beneficii magnitudine amplificanda, et exornanda, ex adjun&is, et circumfiantiis, per multas comparationes, inquirens caufas beneficii, tempus, locum, et hujufmodi; demum in explicando modo, quo datum efi beneficium. Epilogus officii recordationem pollicetur, fpondet, memorem animum, rogatque Deum, ut cum nos ob virium imbecillitatem id minime poffimus, ipfe gratias beneficio pares rependat. Si gratiarum a&iones ob falutem fient, obfervandum erit, incolumitatem reftitutam, mala adverfa, miferias, et morbos procul amandatos, magnam dicendi copiam fuppeditare. Ideo exageranda tunc erit prxdi&otum maiorum gravitas, a quibus fuimus liberati > ut tanto majus beneficium collatum eluceat. De Oratione ad inaugurationem. H iEC oratio dici folet in un£Iione regum, aut creatione magiftratuum, vel Gubernatorum. Exordium fumitur a votis bonorum, qui optabant, a gratulatione populorum, a meritis iplius ele&i, a pompis, quibus elucent viæ, forum, templa, palatia, a reliquis denique circumflantiis, vel etiam condolere dignitatem novo Principi Orator poterit, quod eam fubeundo, novas caulas, laborefque fubire cogatur. Confirmatio fefe effundet in laudes novi Principis, a fontibus, quos fupra monuimus, a laboribus pro patria exantlatis, a clementia in cives. Differet de corona, de fceptro, de purpura, de ftemmate, deque ceteris omnibus, quæ peauliares fint illius pompæ; adhibebit defcriptionem iplius Principis, a quo effulgeat amor, et raajeftas; neque omittet oracula, prodigia, et fiquid aliud infigne evenerit, et honorificum, qua: omnia ad laudem Principis referenda funt. Epilogus erit idem, qui in gratulatoria oratione. Præclara eft Sidonis Panegyris ad Auguftum Romæ di&a, et optime etiam Claud. in Conful. Manlii Theodorcti etc. u I De Stemmate Praxin. S Temmata, quæ familiæ infignia efTe dicuntur, ad laudes heroum plurimum conferunt, quorum encomia inde petuntur, quod fint, et figna quadam ad ornamentum, et difcrimen familia; dedu&a, et præmia virtutis, ac poderis incitamenta laborum, et fuavis, et grata re£te fa&orum recordatio, et documentum aliquod artis, et officii, et amoris, ac infitæ virtutis argumentum. Rurfus ad laudem conlideratur materia, ut aurum, vel argentum; color ut cæruleus, rubeus; forma, vel figura, ut ancile, palma, clypeus; pi&ura, ut rofa, oliva, globuli, arma, cruces, Leo, Aquila, et hujufmodi, e quibus fiudeat Orator magnam copiam laudum haurire, &c. De Paranimphara; five in Creatione Doctoris. Exordium petitur a circumftantiis perfonarum, vel a ritibus veterum, cum laude illius fcientiz, ad quam initiatur Doftor. Confirmatio tres partes habet; prima rationes continet, ob quas mox promovendus, honore dignus videri poffit; altera rituum expolitionem; tertia ad dolorem panegyrim inftituit. Ritus effc folent, traditio libri ad legendum Quidquid officii fui fit; pileoli, infignia veritatis, ac fan&itatis; anulus, qui fidei, veritatis, et conflanti cft argumentum; Zona aurea, qua utatur, tanquam cingulo fidei, et fortitudinis, modeflixque vinculo, quo animi motus cohibere poffit • Epilogus multa libi promittit de inaugurando Dolore, clauditurque in ejufdcm gratulatione. Exordium inchoabitur ab ipfos juftitite templo, in quo Prarfes admittitur, vel ab ipfo tribunali, in quod afeendit, unde promant: oracula coelo digna, hominique metuenda, quod quid ornari poteft aliqua, fimilitudine deiumpta e Salomonis throno, autaliunde. Confirmatio vagabitur per locos communes laudis in Prsefidem, eleftum, et quserer, cur purpura induatur, an quta ea regiam induat au&oritatem, an quia in legum 'violatores infurgere debeat tanquam elephas, qui a rubro in bella accenditur; commendabit fapientiam præfidis, ex qua, velut ex trypode promentur oracula jufla, veneranda, et patriæ falutaria. Epilogus gratulatur, non tam præfidi, quam urbi, quæ fe regendam commifit tanto viro, cujus fapientia, vigilantia, prudentia quæque* optima fibi polliceri poffit. De Oratione in dedicatione, H iEC oratio contexitur, cum alteri opus aliquod nuncupandum occurrit: ejus artificium tribus veluti gradibus affiirgit, primo occafione dedicandi, qua: fumitur vel a dedicantis officio, vel a dignitate lilius, cui dedicatur, vel ab opportunitate aliqua, ut fi devi&is hoftibus tribmphet, et cetera quamplurima; fecundo rei dedicata: vel explicatione, vel excufatione. Tertio commendatione, et obfecrationc, addito fidei, arrernique obfequii Sacramento. De Oratione ad receptionem Principum, aut ma- f giftratuutiK O UI orationem hanc contexendam aggreditur prius animadvertere debet, quæ fuerit caufa regis adventus in urbem. Si ut eam per fe invifat, vel ut (i in ea Princeps exterus fit, luas celebret nuptias, et hujufmodi; et talis erit oratio, qualem, eam exigit caufa: adventus. Si caufa adventus fit, ut per fe Princeps urbem illam invifat tunc Exordium ducetur ab expedatione, et votis totius Civitatis, vel a defiderio communi videndi Principem, vel ab exukatione, qua geftieruot emnes, cum primum acceperunt- nuntium, vel ab ipfa regum providentia quorum eft, non per legatos tantum, fed per fe quoque fuis regnis confulere, a thefi ad Bypotefim mox defeendendo. Confirmatio per laudes regis excurrat, providentias præcipue per aliquas comparationes, et fymbola, poteritque recenfere antiqua ejus beneficia in urbem illam collata, ea conferendo, cum prxdeceflorum ipfius beneficiis. Immo differere etiam poterit multa de urbis Felicitate, et meritis, eaque omnia uni regi accepta referre. Neque erit inconveniens, fi ad publicum apparatum defeeudat, in quo deferibat, vel civium concurfum, vel regis ingreffum magnificum ad triumphum, aut modefium, ne gravis populis eflet. Oicet relida ab eo fuifle clementiæ, fortitudinis, liberalitatis, ceterarumque virtutum, quam ille tranfierit, veftigia. Epi logus ejus armori, et tutela: commendabit urbem, ipfuroque tutelaribus Diis; vota faciet pro ejus felicitate; vovebit, ac dedicabit animas, pedora, fortunas, opes. Populorum explicabit lætitiam, et amorem, et fi quid petendum erit, obfecrando id efficere poterit. Legatur Oratio Pacati ad Imperatorem Theodofium, in qua ille magnifice. Exordium tefiabitur non levem doloris fignifica* tionem ex illorum difceffu, quibus familiariter urebamur,• mox moderationem adhibebit aliquam ex honefia difceffus caufay et fi orator fit ille, qui difeedat, diuque a patria extorris abire debeat, mifericordix ciet affe&um» Confirmatio commendabit multi populi, apud quem vixit Orator, fidem, humanitatem, pietatem, et cetera, quibus conciliantur animi, tum urbem, a qua ille difcedit, dilaudabit, loci nimirum naturam, fitum falubrem, et amoenum, facra ejus fefia, facrafque ceremonias. Epilogus beneficiorum, qua; ifiic acceperit, memorem Oratorem pollicebitur, uxores, liberos, affines commendabit plurimis, iifque bene precabitur. Si alius fit qui difcedat, ifque vel mul&atus exilio, vel acerbiore coa&us fortuna, Exordium petendum erit ex querimonia, vel indignatione in fortunam ipfam. Confirmatio queratur quod abire parantem non retinuerint non frequens virorum illuftrium concurfus, non deambulationes, non amæna loca, non cetera, qux urbem exornant. Revocat promifta; quod alter ab altero nunquam effiet difceffiuruS, confert priorem felicitatem cum praffienti miferia, dicit, fe, qui jam in amico folatium, nunc prseter follicitudines, et curas, nihil in eo habere, conqueritur nimis longam futuram ejus abfentiam, commemorat pericula itineris.difficiles navigationes, et vita: infclicioris incommoda, eoque dolet abeunti. Modo tamen folatur Te, fpe expeftati felicioris reditus. Si vero qui difcedit, legatus vel imperator difcedit, Exordium illi gratulatur. Confirmatio dilaudabit, et cum ipfum, et collegas fuos, comitefque, a genere, virtutibus, fama nominis, ac rebus antea feliciter geftis: deprecabitur eundem quoque, ut memoriam noftri abfens non deponat, locorum amamitate delinitus, ac fociorum humanitate, urbiumque nobilitate, qua iter eft habiturus, quas ca occafione proderit laudare. Epi logus continet preces, et felicia omnia difcedenti defiderat. De Oratione poft reditum, Exordium vel fuperis gratias aget, quod incolumem patria, civefque omnes tantum virum receperint; vel defiderium exprimet, quo cives ejus re-‘ dit^im affe&abant, votifque, et precibus accelerabant; vel circumftantiam quamdam temporis continebit, uc ii Sol ferenior effullerit, quafi tanti hominis reditum fibi fuerit gratulatus. Confirmatio deferibet hominis indolem, dilaudabitque virtutes, eas potiffimum per enumerationem recenfendo, quibus acceptus fuerit iis, apud quos dum abefTet, eft commoratus, qua in re optima* erunt comparationes conglobata: hominum ilJuftrium, qui apud alias nationes magni habiti fuerint. Inducet exteras urbes, apud quas diutius fuerit, qua: partim invideant patria: illius, partim cives fuos cum eo conferant, minorefque eo arbitrentur, et partim fecum ipfc doleant, quod hofpitem non retinuerint abire cogitantem. Reditum amico gratulabitur, gratiamque referet, quod apud illum valuerit plus Patriæ charitas, quam ceterarum gentium benevolentia: teffificatio, oblati honores, locique amoenitas, et delicis. Exponet tandem quid commoditatis, et privatiTh, et publice tanti viri afferet reverfio. Epilogus hortabitur, ut diu cum fuis maneat, redibit ad preces, orabit coelites,• ut quemadmodum ia profe&ione, et reditu ita fofpitent in Patria. De Oratione in funere. Exordium occupabitur in deploratione, ac gemitibus, ordieturque vel ab indignatione pro eo, cujus mortem dolemus, quafi indignemur ereptum nobis effe, aut nos fupcrftitcs ad dolendum rtli&os; vel ab aliqua exclamatione, vel ab inve&iva, in mortem maxime, fi in ætatis flore ille obierit, vel a deploratione cum indignatione mixta, humanam conquerendo conditionem, quæ nos ad tantam miferiam vix natos dejecit, vel a circumflarttiis qaibufdam, ut funtoftenta, prodigia, alisrque quamplurimæ, quæ in hac re meffe poffunt, vel ab aliqua figura, dubitationem puta, quafi ambigat Orator loquine, an filerc debeat, ciere lacrymas, an confolari, et hujufmodi, autexcufationem quamdam, quafi non audeat vulneris memoriam refricare, et affligat domus fpeciemdefcribere; vel ab aliquo gravi difto præfertim, fidolorem lenire velimus, vel a lugubri exequiarum apparatu, vel ab aliquo lymbolo, vel a diverfis gentium ritibus, vel a luftus deferiptione, præfertim fi luftuofo cafu obierit ille, cujus mortem dolemus. Denique exordium dabunt affinitas, dignitas, et hujufmodi, quæ fubihneat ille, cui onus dicendi impofitum fuit, tamquam ea caufæ fuerint, cur loquendi partem fufeeperit Confirmatio duabus potiffimum partibus abfolvi poteft, laude fcilicet, et lamentatione*, ea demortui vitam commendamus . hac mortem dolemus; quare omnes .inveniendi funt fontes laudis, locaque omnia ciendi mæroris motus; quibus addi potefl et tertia, folatium fcilicet ad parentes, vel ad fuperflites documentum. Interdum tamen una pars tantum ponitur, eaque occupatur in laudatione; ita tamen conftru&a, ut referatur ad excitandum dolorem/ in crdum adhibe» tur et fecunda, quæ aut dolorem movet, aut confolatar, aut adhortatur ad mortui imitationem: melius autem ifla fparfim per totam orationem diffundentur, ita tamen ut in epilogo perficiantur. Epilogus æternam felicitatem mortuo deprecatur, vel lacrymas in auditoribus movet, vel„ad debitos honores deferendos, aut ad recordationem beneficiorum ab eo acceptorum, vel ad virtutum ejus imitationem, vel ad impendentis omnibus certe mortis memoriam hortatur. Si filius fuperfit paternæ virtutis hæres, auditores Colabitur, proponens iis, parentem in filiis fuperflitem efTe. Tandem claudi poterit celebri quodam epitaphio, quod concifutn efTe convenit i et paucis verfibus continere genus, vit® feriem, geftos honores, facta præcipua, mortis genus, et monitum aliquod viatori. Egregixfunt Orationes funebres Nyffeni in morte Pulcneriæ, D. Amb in Theodofii fenioris, Naziazeni in Athanatis etc. Exordium, quod quidem furoitur a perfona regis, et ejus, a quo mittitur, et ejus ad quem mittitur legatus, affinitates, foedera, amicitia, negotia inter illos ante id tempus habita, et cetera hujufmodi occupabunt; vel etiam fumi potellaritu, et jure gentium in mittendis legatis. Confirmationis nulla certa præcepta efTe poflfunt, cum enim tot, et tam vari® poffint efferes, quas legatus agere debeat, talem muituat confirmationem. Orator, qualem exiget res, de qua agitur. Quare cum legatus mittitur, vel ad gratulationem, et amicitiæ O offi- lio 'Rhetorica Pracepta. officia, vel ad excipiendum aliquem alterius nomine, vel ad aliud petendum, vel ad repetendum, et expofiulandum aliquid propter acceptam injuriam, vel ad (uadendum aliquid, recurrere ille debebit ad lingulares oraticfieS cuilibet caufat conformes. Epilogus pariter caufis, quæ traftantur, accomodabitur. Consecratio apud antiquos Idolatriat cultores ea dicebatur, qua vel aliquem hominem in numerum Deorum referebant, vel templum, aut aram numini alicui confecrabant. Sacrilegus ifte cultus cum ipfa fuperftitione jam exfolevit, eique fan&ior fucceffit, coefuetudo fcilicet piorum hominum in numerum, albumque Sanftorucn referendorum. Quare hæc oratio adhibetur a nobis in alium ufum abeo, in quem ab antiquis adhibebatur -, cum nempe non jam fceleftiflimis hominibus divorum nomen tribuitur, led cum homines vere pii maturis Ecclefia* Catholicæ fan&ionibus inter Beatos, Sao&ofque adferibuntur. Artificium hujus orationis idem eft, ac orationis in funere, præterquamquod exordium, et epilogus, ipfaque confirmatio ad hilaritatem penitus compafti cfFe debent. Poterunt et aliqua recenfcri de ritibus, qui in /Ethnicorum confecrationibus adhiberi folebant, vel eos afliimendo, vel rejiciendo. Etiam epilogus continebit exhortationem, qua excitentur auditores ad venerationem Sanfti hominis, et ad vota illi facienda; poterit pariter vel nobis, vel noftris a Divo illo aliquid jjoftulari. Si ha?c oratio habenda fit in confecratione templi cujufdam, ilia fota occupabitur in commendandis ritibus hujufmodi confecrationis, nec non templis iif dera ut dem fibi a Deo electis tanquam in propria sede ad habitandum in terris; curabitque, ut venerationem, religionemque, et cultum in illud ipfum in auditoribus excitet, quod ut melius prædet, ornanda erit aliquibus imaginibus ex Sacra Scriptura defumptis. Genus hoc nedum deliberativum, fed& fuaforium dicitur, et difluaforiura, difceptatorium, concionatorium, et confultorium. Ejus materies poflibilia funt, et non neceflaria, non tamen omnia, fed ea tantum, quæ ed in nodra potedate, ut aut dant, aut omittamur, et ad nos ipfos pertineant, hæc vero eadem publica funt, vel privata, de quibus difceptari poted. Finis utilitas ed, ac detrimentum i officium fuadere, et dififuadere. De Inventione Generis deliberativi, triplicem hujus generis fontem aperit Quintilianus, cum inquit: fuadendi partes quidem honedum, utile, necedarium. Neceditas tamen non ideo ed pars deliberationis, quod in deliberationem cadat, fed quod fi quid neceffarium probari poflit, fidem afferat deliberationi. Cum autem CICERONE (vedasi) in partition. &c. ha?c habeat: Suafori proponitur Jimplex ratio, fi et utile ejl t et fieri poteft, ut fiat: diffuafori duplex: una, fi non xjl utile, ne fiat: altera fi fieri non potefl, ne fufeipiaturj cumque idem dividat utile, inutile honedum, et utile commodum, condat tres eflfe fontes inventionis generis deliberativi; honedum fcilicet, utile, et poffibile. Ad honedum ea referuntur omnia, quæ proficifcnntur a virtutibus, quæque funt laudabilia ipfa per fe, qualia funi animi bona, quibus et additur materies fubjefla hon. flati, qua? maxime fpeflatur in amicitiis; amici autem charitate, et amore cernuntur. Quare cum nobis honedum proponimus materiem deliberationis, illud attinui potett. Si bonum, quod fuidemus, cum virtute conjunflum demondremus; tunc etenim honedum illud probaverimus; ideoque faciendum. Si offendamus cum re, quam fuademus, conjungas ede virtutes, ita ut qui, quod fuademus, fufceperit, prudens, juftus, clemens habeatur. Quod fi jam iile hifce virtutibus fuerit inflruftus, alia ratione erit impellendus, ut nempe fuis virtutibus opera refpondeant. 3.- Si metu dedecoris, et infamia? aliquid fufefpiendum ede fuadeamus, qui modus efficax ed, et dicitur cum contrario. Notandum oratori ed, quibus affeflibus auditores maxime ducantur, et quantum apud imperitos adhibendus ed ad fuafionem ignominia? metus, tantum apud Sapientes gloria? propofitio, et honedatis, apud quos nunquam illius jaflura. Ad utilitatem, ut inquit CICERONE (vedasi), ea revocantur, quæ funt in corporis, aut fortunæ bonis expetenda; quorum alia funt quafi quodammodo cum honedate conjunfla, ut honos, et gloria; alia diverfa, ut vires, forma, valetudo, nobilitas, divitiæ y clientelæ, de quibus fatis multa in genere demondrativo. Igitur multiplici ratione ea ad fuafionem deflefli pofiunt, et •» - rf» - k 1. Cum nobiles avidi funt honoris, et gloria?, di gnitatum, et fama?, divitiarum, dominationis, et imperii; fi probaverit orator in re, quam fuadet 3 ida contineri. Apud eos, qui aut lucri cupidi funt, aut fuffl*mum decus ponunt in reflo divitiarum ufu, ut hofce per- Peti orias Præcepta. at} perfuadeat, his liberalitatem divitiarum ornamentum, illis fpem lucri proponet.. ublica. Tertio ab auditorum perfona cognolcendo ilorum inditura, mores, Reipublicæ adminidrationem, ut omnia nodra accommodemus tpforum ingenio, ex eorum opinione ducamus argumema utilitatis, et honeflatis, declaremufque nos id perfefturos, quod ii maxime in votis habent. Quarto abi pfa re, magnitudinem, dignitatem, momentum, aut proprietatem auditoribus odendendo, ut eos ad audiendum excitemus. In diffuafionibus nonnunquam. longius principium requiritur præfertim, fi quæ diduadentur, utilia ede auditoribus videantur. Cavendum in hifce exordiis, ne abrupta fint, nec concitatam femper orationem, et in verbis effufionem, cultumque affe&ent. Narratio ut plurimum non ufuvenit in hoc genere; funt tamen duo tempora, quibus adhibere eam occurrit, yel cum aliqua habemus exempla rerum ante gedarum, quibus utamur tamquam argumenta ad fuadendum; vel cum auditor docilis fieri debet, fi nondum fatis præcepit, in quo fit tota controverfia, unde orta, quomodo terminari poflit, aut fi periculum rei, difficultatem, et magnitudinem ignorat. Quod fi nulla narratio occurrat, datim ab exordio fubjicienda erit propofitio, quam explicare copiofe, et fumma cum au&oritare conveniet. Contentio, leu confirmatio eo major effe debet, quo minor fuit narratio; itaque pod jam ditia probatio in certa qua?dam capita didribui debet ; qua: traftentur ab honedo, utili, podibili, neceflario, ut fupra monuimus. Ad majorem copiam poterit Orator per alia genera excurrere, vel eos accufando, qui funt contraria; opinionis, vel eos laudando, qui nobifeum confentiunt. Inventio generis judicialis tum ad accufationem, tum ad defenfionem, pendet ab affumptis locis faftorum, et rerum ; ii autem continentur omnes in adjunftis, antecedentibus &confequentibuscaufis,& in locis omnibus extrinfccis ; cum diilin&ione tamen, ut alii faciant ad flatum conje&urar, alii ad flatum definitionis, alii ad flatum qualitatis. De illis fatis diximus, cum de locis oratoriis, ea huc referatis. Exordium artificiofum effe debet quam maxime, inquo femper auditor docilis, attentus, et benevolus reddendus efl, et ea quidem ratione, ut flatim a principio, vel attentus, vel docilis, vel benevolus fieri debeat. Benevolentiam captabit orator primo a propria perfona, fi vel extenuet virtutes fuas, et eloquentiam, vel oflendat fe non leviter angi difficultate agendi, et officio ipfo accufandi; vel doceat fe quodammodo opprimi auftoritate, gratia, potentia partis oppofita; vel dicat fe ad dicendum veniffe, ut exiflimctur fufcepifle illam caufam duplus officio cognationis, et amicitiæ j aut alia ex caufa, feu honefla ratione, ux femper videtur neceffario afferenda, z. ab adverariorum perfona, feu eorum, qui eum illis conjun&t funt, quod ita tra&ari debet, ut in invidiam, et odium adducantur, detegendo eorum fraudes, crimina, corruptelas, et hujufmodi. A perfona Judicum, vel cos commendando vel declarando, quam fpem concepimus de ipforum integritate, vel obfequendo, vel mitigando eorum naturam, ad quod necefTe erit eorum mores cognofcere, vel liqua de eorum officio attingendo cum Iaude r leviter ramen ne tam doceri, quam exorari, et laudari videantur. 4. A caufa, vel ex ea defumendo aliquod grave di&um, feu fententiam maxime probaram a Judicibus, vel ejus magnitudinem exponendo, ut fi dicamus conjun&am habere ftbi Reipublicæ, aut civium falurem, vel aliqua confiderando de ipfius conditione, eumque affe&um movendo, quem ipfa poftulat, ut fi in ea gravi aliqua affefti injuria $ mifericordiam in nos, invidiam, et odium in adverfarios concitemus. Ab adjun&is, temporis fcilicet, loci, aliarumquecircumftantiarum. Attentio aptatur vel fi rem novam, atrocem, et magnam, atque ad exemplum pertinentem agere dicamus, vel fi jpauca nos di&uros, eaque tantum, quæ ad caufam pertinent, promittamus. Docilitas comparatur clara partitione, rerumque dicendarum divifione, tunc maxime cum caufa videtur involuta multis rebus \ at cum judex nimium adverfario attendit, ab illa nimia attentione avertendus erit, quædam imminuendo, vel elevando. Narratione non opus eft, ni forte accufator, cujus eft faftum exponere, minus fideliter illud narraverit, vel aliquid omiferit, quod reo favere poflit. Cum illam adhiberi oportuerit, fi quando perfpicua, et probabilis effe debuerit, maxime in hoc genere efle debebit. Præterea ita componenda eft, ut caufæ noftræ æquitatem, nequitiamque adverfariorum fubjiciat oculis, conformandaque judicum moribus, et auditorum, ut oftendamus adverfarios maxime in eo peccafte, a quo omnes potiffimum abhorrent, quod quidem ultimum pluribus modis præftare poteft; t. oftendendo propenfionem cujuslibet ad vitia, et virtutes, qua impulfus aliquis hoc vel illud prælegit. 2. expvmendo ea, quæ ab illis moribus oriuntur, ut incedat hoc, vel ilJo gradu, furens, anhelans, titubans, et hujufmodi. 3. Si res videatur incredibilis, caufas proferendo, quæ ad eam impulerunt, quod fi nulla legitima caufa inveniatur recurrendum erit ad primam illam libidinem, quæ cæco impetu huc, vel illuc homines proripit. Si res aliqua crudelis, et atrox apponatur, tunc concitandi funt motus animorum graviores per exclamationes, objurgationes, reprehenfiones, comminationes, increpationes, et hujufmodi. Sunt etiam narrationes quædam totæ flebiles, quibus atrox alicujus maleficium, naturæque immanitas, aut innocentium pæna exponitur. Quia duplex narratio, altera, quæ fumraas rerum colligit tantum, altera quæ lingula exponit: hæc fecunda adhibenda eft, quotiefcumque permovendi funt auditores, prima vero cum rei geflaf feries, aut nobis non multum favet, aut ingrata eft auditoribus, aut communis, et trita. Confirmatio, vel fimplex eft, quæ crimen unum, vel conjunfta, qux plura compleftitur. Si fimplex eft, qux firmiflima funt, partim in principio collocentur, partim ad finem referventur, quæ autem mediorra, in mediam turbam conjiciantur. Si conjun&a, et accufemus, quo ordine crimina reo commiffa funt, eo a nobis referantur, fi vero, quæ poftremo fafta funt, leviffima fint, ea nunquam in fine collocanda. Tunc etenim notanda tempora, dignitates, et officia', in quibus fefe reus exercuit, et crimina, qux quoquo tempore, aut officio fufceperit, quorum graviffima quxque primum, et poftremum locum obtineant, cetera vero medium. Notandum unumquodque crimen probandum cffe ex locis, qui pertinent ad llatum, in quo caufa verfatur, ut fingula argumenta vehementer proponantur, hoc eft, nt ftatim initio conglobatione criminum omnium utamur, qua reus obruatur, et judex obftupefcat. Ubi crimina conglobata fuerint, erunt comprobanda, et confirmanda tabulis, decretis, teftimoniis, accuratiufque in fingulis commorandum i quod certe fiet, fi vehementiori aliquo motu crimen augeaxqus. Aliquando inflandum eft, acriufque urgendum, interrogandum, minandum, blandiendum, et cgreftto1 nes Rbetoric* Prcecepta. 223 nes etiam adhibendas funt. Nonnunquam propofitis rationibus in amplificationem graviorem exardefcit Orator, laspe lenta gravitate pondus adjungendo iis, quas dicuntur. Si defendimus eodem ordine utemur, quo ufus eft advcrfarius, quem tamen mutare polfumus, et leviffima primo refutare, partim ad extremum remittere; firmiflima in medium locum conje6fa, aut obfcurare dicendo, aut digreffionibus obruere. Denique optimi oratoris erit, quid judices, quid res poftulcnt, iemper advertere. Peroratio fi accufemus, iras prascipuas, et indignationis motus, fi defendamus, conqucfiionis, fcu miferationis funt excitandi / tametfi cum defendimus, iram movere polfumus ininjuftos accufatores, dum accufamus, mifericordiam in alium. Praster hofcc affe&us alii etiam pro rerum opportunitate excitantur, ut odii, pudoris, amoris, miferationis, doloris, lenitatis, mjfericordias per frequentes hypotipofes, Apoftropbes, deferiptiones, profopopejas, contentiones, de quibus ad fatietatem luperius. Hasc funt generalia prascepta, quas pertinent ad artificium orationis in genere judiciali ; ea monenda lupe r funt, quas ad particulares quafdam orationes fpe6fant, et primo dicendum. De Oratione accufatoria. I N qua modefiiam prasfeferre debet Orator, et molliter, ac frigide profiteri necelfitatem a&i I Nvediva ad hominum mores ftringendos accommodata duplex eft, una in homines, quas non eft ufurpanda temere, nifi publica notentur infamia, vel nullum bonas fpei locum relinquant: Altera in hominum corruptos mores invehitur, et prima longe hasc melior eft. Quascumque ilia fint, cavendum, ne liberius frarna maledicentias laxemus. Exordium ducitur, vel ab admifto fcelere, quod explicari debet: vel a caufa magni momenti, et adftatum Reipublicæ pertinenti ; vel a perfona, in quam invehit, qua; defcribenda eft; vel a circumftantiis loci, temporis, et hujufmodi. Narratio, vel vitam omnem a Puero incipit, fingulaque momenta percurrit cum verborum apparatu, vel certa quædam capita defumit ex pluribus, quas fibi proponat exagitanda. Confirmatio vitii perniciofos effedus expendit, contraque pietatem, leges divinas, humanas, Patriæ mores, majorumque inftituta' efte, contendit. Per amplificationem recenfet incommoda, quas inde vel fequuntur quotidie, vel in pofterum fequi poftiint, nifi judices fasviant in audores. Per Comparationem multorum, qui ob fimilia, vel etiam minora crimina graviter affedifunt, urget hujufmodi hominem, dignum efte extremo fupplicio, exilia, et hujufmodi. Nonnunquam in invidiam, et odium perditum hominem vocat,- fi prsfertim beneficiorum immemor', quam tueri debuerat, Rempublicam everterit. Tradatur interdum per argumenta, et figuras, quæ ad intimos tenlus percellendos pius habeant virium. Epilogus graviores affe&us ciet, iræ, odii, invidiæ, pudoris, et aliorum effe&uum, quibus criminis atrocitas urgeatur, et judices ad pænas repetendas accendantur. Objurgatio, quæ eft fuperioris ad inferiorem reprehenfio, dicitur, quæ fibi proponit emendationem ejus, qui contra officium, et honeftos mores aliquid peccaverit. Quare cum duræ cervicis hominibus ea debet efle intonans, minax, intenranfque pænas, cum illis vero, qui mollis animi funt, pavidique ingenii, fruflra laboratur, fi feveritas induatur. Exordium peti poteft: vel a vituperatione perfonæ, feu facinoris admifli ; vel a rei turpitudine, criminis atrocitatem explicando, cui etiam adjungi debet tif moris motus, et oppofitio vehemens i vel ab admiratione, quæ et rei novitate, atque infplentia nafcatur, ubi et exprobari poterit ja&antia inanis, et fiducia, præfertim, fi ignaviæ fcelus reprehendatur ; vel a (pe virtutis ejus, cui tradita fuerat Reipublica (alus, quam tamen (ubftinere non potuit: vel a dubitatione, quando dubius erit Orator, quo nomine fcelus, quod arguitur, appellet. Interdum etiam caufam, cur queramur, expendit,- nempe quod res acerba contigerit ex fa£lis ejus, quem verbis emendamus; quod inapertum diferimen homines, et negotia per imprudentiam, aut animi demiffionem adduxerit. Narratio non tam objurgationi neceffaria eft, quam commoratio quadam in reponendo crimine, quod per hypotipofim fubjici oculis debet, ut ejus gravitate, vel feritate moveatur js, quem reprehendimus; Obfervandum tamen eft, ne alio nomine crimen vocemus, quam convenit. Confirmatio exagerationem criminis continet, qux et fit pene tota per adjun&a loci, temporis, perfooarum, et hujufmodi. Epilogus acrimoniam orationis verborum lenimento mitiget, quod facile fiet, fi noflram objurgationem ab amore proficifci viderit is, quem objurgamus. Proderit rejicere culpam in aliam, fciiicet in fubitum furorem, vel in alios, qui ad id excitaverint, quibus fubjici poterit vernæ- promiffio, totiufque injuriæ oblivio ; quod fi aliquid fupplicii fit imponendum, id fieri non tam ad repetendas pænas, quam ad eos in officio retinendos, et ad poenitentiam adducendos dicetur. Nonnunquam atrocior efle potefi Epilogus, et tunc ex ante ditiis exagerabitur turpitudo contradi dedecoris. Addi aliqua poterunt ad excitandos motus fpei, metus, amoris, præfertim ab honelto. Poflunt et minis admifeeri preces, ut ii fiedatur aut terreatur illis; ita tamen, ut omnia magis ad amorem, et lenitatem infledantur. Tandem ^propofitæ emendationis finem confequemur, fi eam quam concepimus, bonam de reo fpem aperiamus, et fateamur. EXPOSTULATIO dicitur gravis quædam quærimonia. Cavendum ne fiat ob leves caulas, et fi rem damnamus, voluntas cll excufanda. Infuper habenda efl ratio eorum, apud quos, et ob quas injurias fiat expoitulatio, ufendumque in Omnibus prudentia, ut non ulceremus plagam, quam fanare cupimus; præfertim fi a.pud fuoeuorem potelfatem conqueramur. Exordium duci poteft a laude, et commemoratione beneficiorum, quæ in eos contulimus, apud quos querimur; vel ab ipfis injuriis', quas patimur, præfertim cum noftro jure utimur, nec jam precari opem, et auxilium poftub mus ; vel a quadam excufatione, qua profiteatur Orator fe non fua caufa, fed honeliatis, aut alienæ voluntatis expofiulationem aggredi. Interdum libet oric ce Præcepta. zig dum etiam malevolentia suspicionem amovet, et per dubitationem eruditam nititur de amico queri; aliquando fimulat dolorem, ut gravior fiat conqueftio. Narratio exponit injurias, aliquando etiam prius venia petita, et conquerendi facultate. Confirmatio poft injuriarum expofitionem amplificat eorum magnitudinem, et cum læfar perfonæ patientia confert, cujus rei teftes nonnunquam producit ; Defcriptiones adhibet, profopopasjas, hypotipofes, et alia dicendi lumina, quas motum ammorum excitant. Epilogus precibus ad eos confugit, a quibus folis remedium expeftari porefi, quo in loco affeftus excitat mifericordiaj, clementiæ, ac metus. Si expoftulatio privata fit, nudam, et apertam narrationem poflulat, et nonnunquam excufationem potius, quam accufationcm adhibet. Tamen inexpofitione injuriarum amplificare poteft earum gravitatem, fi præter merita, atque adeo contra jus oilendantur acceptæ. Confirmatio, aut brevis, aut fere nulla efle potefi, in qua per præteritionem profiteri debet Orator, fe generofo filentio multa fupprimere. Qui tamen confirmatio tum eft adhibenda, cum tales funt injuriæ quæ ultra diffimulari nec poflint, nec debeant, pnefertim, dum majora timentur. Conclufio vehementem excitat dolorem cum interpofitis minis, quibus etiam • aliqua deprecatio adjungi potefi, habita femper dignitatis ratione. De Exprobatione, hoc genus orationis exprobat beneficia in alios collega j quod quidem fieri debet opportune, et e re illius, qui beneficium accepit. Exordium tefiatur et appellat confcientiam illius, qui labem ingrati animi contraxit, eamque grandibus fententiis ob oculos ponit, ut vitii turpitudi- nem primo afpedu cognofcat, et cum dolore conde- mnet. Narratio rem totam artificiofe proponit, in qua et noflra in illum beneficia, et ingratum illius in nos animum amplificamus. Confirmatio duas habet partes; in prima benificium commemorat, fed ex acceptarum injuriarum impulfu $ in altera exponit, et amplificat alienum maleficium, quod fiet, ex hypothefi defcendendo ad thefim. Epilogus timoris, et verecundis motus excitat. De Comminatione, In hac Oratione totus eflfe debet orator, ut timorem inferat ei, cui minitatur. Exordium abruptiflimum effe debet, ut velut ex ino- pinato feriat. Oratio tota concifa erit, concitata, minax, gravibus fenteotiis, et axiomatibus redundans, non tamen af- fe&ata, et puerilis. Adhiberi folet vehemens amplifi- catio fceleris, autfacinoris, cui fupplicium intentatur, in qua longiori verborum traftu fefe efferat Oratio. Fingere poteft orator, vel ipfam fceleris cogitationem, et memoriam adeo atrocem effe, ut ad eam vel gra- viffimi viri perhorrefeant. Interdum etiam ne motus langucfcat, utetur communicatione, et pedetentim progredietur. Præterea rem ipfam, ac futurum incommo- dum ita clare defaribet, ut jam non dici, fed cerni oculis videatur. Conclufio' optationem, et adhortationem continebit, ue orajtio cx odio, et malevolentia videatur profetta. DEPRECATIO similis est defensioni in hac tamen fupplex venit Orator, cujus erit, obfervare prudenter circumdantia temporis, ac perfonarum, ne incongrue deprecetur. Exordium fumi potefl, vel a qualitate criminis, cui veniam precamur, vel perfonx, pro qua petimus . t Narratio non efl, cur crimen exponere debeat, ni- fi forte occupemus eos, quos offendimus, et tunc om- nia funt narranda, ac verbis amplificauda, deinde fubjicienda deprecatio. Confirmatio in eo confumi debet, ut per vim argu- mentorum dandam effe veniam fuadeat, quod quidem prædari debet primo a perfona lxfa, vel lædentis, de quibus ea dicenda funt, quæ cuique convenient, fpe- ftata cujufque conditione . .Sciatis tamen prodeffe fem- per, ut dilaudetur, qui læfus eft, præcipue a laude clementis, et ut commendetur, qui Isferit, cum ab ante aifa vita nulla vitiorum labe refperfa meritifque ejus in Patriam, et alios, tum a fpe nempe eum fore perutilem Reipublicx; A crimine ipfo una cum fuis circumdandis, quæ crimen minuere poflfunt, ut fi di- catur errorem admilfum, vel aliorum fuafione, vel im- petu aliquo iracundis. Quod fi hac aftione nainus excufari poterit, odendendum nocere illum duntaxat Au£fori, et illi fatis effe fupplicii cogitaffe, aut fecifle crimen. Si vero crimen fit occultum, orator dicat non prodeundum illud in vulgus, quia ejus tupitudo ad vin- dicantem redibit; A fupplicio inferendo, de quo quaeri poteli, cur inferatur, et cum certum fit inferri illud, ne reus amplius peccet; polliceri debuerit Ora- tor ex illius bona indole fpem vits melioris, fuam- que au&oritatem interponat, et pro eo reconeiliando, fi opus fuerit, fpondeat, oftendat quoque jam odium eoncepiffe in fcjeius, ut fupplicii ad emendationem non opus videatur. Ad Clementiam excitandam dicateum, qui peccavit, fic affligi dolore, et concuti metu, ac timore, ut milericordia dignus videatur meminerit tandem fervandum eflfe decorem. Epilogus vehementiflimos motus contineat, et fi ad parentem agat, orabit, ut meminerit in filium agi, non in fervum, obfecretque, per majorum cineres, per clara facinora. Si vero ad fuperiorem agat, im* ploret ejus Clementiam aliis exhibitam in atrociori et- iam flagitio, proferat exempla majorum ejus in re fi- wili, fidem et obfequium perpetunm polliceatur, ca- ptet interdum benevolentiam, dicatque, quidquid ac- cidit, fc contentum fore ejus judicio etc. AdLaudem Dei, femperque Virginis Mariae, et Reliquorum Sanftorum. Santucci. Luigi Speranza, “Grice e Santucci.” Santucci.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Santucci: la ragione conversazionale dell’idealismo – scuola di Mira – filosofia veneta – filosofia veneziana -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Mira). Mira, Venezia, Veneto. Filosofo italiano. (quarto da sinistra) con Pedrazzi, Battaglia, Matteucci e Contessi. Muore a Bologna. è stato un filosofo italiano. È stato docente di Storia della filosofia all'Università di Bologna.  Socio dell'Accademia delle Scienze dell'Istituto di Bologna, è stato tra i fondatori della casa editrice il Mulino. Studioso di Hume, dell'illuminismo scozzese e del pragmatismo americano, ha indagato inoltre le varie forme in cui positivismo ed esistenzialismo e, più in generale, il rapporto con le scienze hanno orientato il pensiero italiano tra Ottocento e Novecento.  È sepolto alla Certosa di Bologna. Opere principali Esistenzialismo e filosofia italiana, Bologna, Il Mulino, Il pragmatismo in Italia, Bologna, il Mulino. Sistema e ricerca in Hume, Bari, Laterza, Introduzione a Hume, Bari, Laterza, 1971. Storia del pragmatismo, Roma-Bari, Laterza, Empirismo, pragmatismo, filosofia italiana, Bologna, CLUEB, Eredi del positivismo. Ricerca sulla filosofia italiana, Bologna, il Mulino, L'età dei Lumi. Saggi sulla cultura settecentesca, Bologna, il Mulino, Filosofia e cultura nel Settecento britannico, a cura di A. S., Bologna, il Mulino. Comprende: Fonti e connessioni continentali, John Toland e il deismo. Hume e Hutcheson, Reid e la scuola del senso comune. Ricerche sul pensiero italiano fra Ottocento e Novecento, Bologna, CLUEB. Fonte: totem informativo di Bologna Servizi Cimiteriali. Collegamenti esterni Santucci, Antonio, su Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Santucci, Antonio, in Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. S., «Pragmatismo» la voce nella Enciclopedia del Novecento, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1980. Addio al filosofo Antonio Santucci, da Il Mattino di Padova, Archivio.Portale Biografie   Portale Filosofia Categorie: Filosofi italiani Nati a Mira (Italia) Morti a Bologna Membri dell'Accademia delle Scienze di Torino Sepolti nel cimitero monumentale della Certosa di Bologna. Nome compiuto: Antonio Santucci. Santucci. Keywords: implicatura. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Santucci”. Santucci.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Sanzo: il deutero-esperanto e la ragione conversazional tra natura ed artificio – la filosofia lizia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo. Insegna a Brindisi, Milano, e Salento. Fonda “Apollo Licio” o Lizio. Sube il fascino dell’esistenzialismo e il orazionalismo. Rivolve la propria attenzione ai rapporti tra filosofia, scienza e società. Si occupa di filosofi quali Becquerel, Boutruox, Corbino, Couturate Curie, Enriques, Fermi, Frola, GEYMONAT, PEANO, VAILATI. Sui fondamenti della geometria” (Brescia,  La Scuola, Collana "Il Pensiero"); “L’artificio della lingua, -- Grice: “I like that: it’s my Gricese, a language I invent and which makes me the master; there’s the arbitrary and there’s the artificial, and Sanzo, reconstructing Peano’s project, fails to distinguish this” -- Milano, Angeli, Collana di Epistemologia, Cimino; Sava, Il nucleo filosofico della scienza, Galatina, Congedo, Collana di Filosofia, Scritti di fisica-matematica, Torino, POMBA, I Classici della Scienza, Poincaré e i filosofi” (Lecce, Milella); Corbino, Scienza e società, Saggi raccolti e commentati, Manduria, Barbieri, Collana di Filosofia Hermes/Hestia, Scritti di fisica-matematica” (Milano, Mondadori, "I Classici del pensiero", Unione Tipografico, Torino, Scientia, Rivista di sintesi scientifica, “Apollo Licio”, Museo Galilei, Firenze. 1. I PRODROMI  Il problema della comprensione internazionale nel campo della scienza inizia, come è noto, con i primi testi scientifici scritti in lingue nazionali. Il latino, che per secoli era stato lo strumento della cultura scientifica dell'Occidente, si era estinto nella parlata comune e si andava lentamente estinguendo anche nella sua funzione di unica lingua comune ai dotti. Trattati scientifici in lingue volgari appaiono già alla fine del Duecento e la matematica commerciale è sempre più frequentemente scritta in volgare; in italiano la prima trattazione di algebra è di Jacopo da Firenze e appare nel 1307; nel 1344 appare un vero trattato di algebra del Maestro Dardi da Pisa . Il Seicento è comunque il secolo di passaggio, nel quale i testi scientifici scritti originariamente in lingue nazionali cominciano ad essere molto numerosi, benché a qualsiasi pubblicazione scientifica in italiano, inglese o francese segua quasi immediatamente la traduzione in latino. Le menti più attente cercano di trovare uno strumento che possa sostituire il latino, che tuttavia vive ancora un lunghissimo tramonto: tesi di laurea o lavori scientifici di matematica o di filosofia saranno scritti in latino ancora nella seconda metà dell'Ottocento, ma si tratterà ormai di casi sporadici . Per ovviare a questo rischio di mancanza di comunicazione tra le persone colte, rischio che cominciava a diventare molto concreto, numerosi pensatori del Seicento, tra i quali Cartesio, Mersenne, Comenius, Leibniz, Kircher avevano dedicato tempo e sforzi all'idea di una lingua universale ; sulla storia di questi tentativi e di tutti quelli che li precedettero e li seguirono, la letteratura è vastissima . Difficile dire chi fu il primo ad ideare una lingua completa ed effettivamente usata al di là di qualche progetto e di qualche prova. Comenius presenta ampiamente e con molta lucidità la necessità di una lingua universale nella Via lucis . L'opera fu scritta in Inghilterra negli anni 1641-42 e circolò manoscritta per un quarto di secolo; fu poi pubblicata ad Amsterdam. Lo scopo del grande pedagogista moravo è una riforma della scuola, la quale dovrà uniformarsi ad una luce universale. I quattro requisiti della "via universale alla luce" sono i libri universali, le scuole universali, il collegio universale e una lingua universale . A questi quattro requisiti Comenius dedica cinque dei ventidue capitoli della sua opera, e il più esteso è quello dedicato alla lingua universale. In superamento di Luis Vives, del quale egli cita la propensione all'adozione del latino come lingua universale dei dotti, Comenius propone con coraggio una lingua del tutto nuova, e cita a sostegno di questa idea varie ragioni: la prima è che con la lingua universale si provvede a tutti nello stesso modo, mentre con la latina provvederemmo soprattutto a noi che già la conosciamo, non ugualmente, invece, ai popoli barbari (per i quali, in proposito, c'è una ragione in più, perché essi costituiscono la parte maggiore della Terra), ai quali la lingua latina, come le altre, anzi, ancor di più, è ignota e difficile.    Le complicazioni delle lingue sono opera degli uomini, e alle confusioni della comunicazione si deve ovviare tramite una lingua nuova:  Auspichiamo, quindi, una lingua assolutamente (1) razionale, che nella sua struttura materiale e formale non abbia nulla (nemmeno il più piccolo apice) di non significativo, analogica, che non contenga di fatto nessuna anomalia, armonica, che non inserisca discrepanza alcuna tra le cose e i loro concetti, così da esprimere con la stessa parola la natura e la differenza delle cose, divenendo così quasi un imbuto della sapienza.   Alla domanda su quale sia il modo migliore per costruire tale lingua, Comenius indica due possibilità: o perfezionare le lingue più note, o perfezionare le cose stesse. Questa seconda ipotesi è quella che Comenius preferisce, perché più realistica, "anche se talvolta, per esprimerle esattamente, sarà necessario riordinare tutto". Comenius cita le menti illuminate che già hanno pensato a questo: è noto l'interesse di Mersenne che scrive sia a Cartesio che a Comenius stesso sull'argomento. Comenius non costruisce una lingua universale, ma dice quali dovrebbero essere le sue caratteristiche; egli pensa che sia possibile costruire una lingua dove le singole parole stiano "al posto delle loro definizioni, perché composte secondo le esigenze delle cose stesse". Nella lettera che gli scrive Mersenne viene citato un "carattere universale" elaborato per circa venti anni da Maire, un gentiluomo della corte di Luigi XIII. Il "carattere universale" è un sistema di segni che ognuno può leggere nella propria lingua, e che sono posti in corrispondenza delle cose stesse. Si tratta quindi di una specie di alfabeto piuttosto che di lingua, e certamente non usabile oralmente. Le Maire aveva anche inventato una nuova forma di notazione musicale. I tempi sembrano maturi per l'effettiva costruzione di un linguaggio universale .  Un altro scienziato che si dedicava in quel tempo al problema è Leibniz. Matematico, diplomatico, storico, egli ha armonizzato antiche idee con progetti nuovi al fine di creare una lingua universale. Tutti gli ideatori di lingue universali del XVIII e del XIX secolo sono stati sotto l'influsso di Leibniz, che a sua volta aveva studiato ed ereditato idee da Bacone, Cardano, Kircher, Raimondo Lullo e, soprattutto, da Dalgarno  e Wilkins . Leibniz, slavo di origine e tedesco-orientale di nascita, viaggiò molto; scrisse principalmente in francese e in latino, progettò una unione di cattolici e protestanti, studiò e incoraggiò a studiare lingue dell'Asia allora sconosciute, ebbe corrispondenza col re di Francia e con lo zar di Russia, e progettò di fondare una società mondiale di missionari. Scienziato universale ed enciclopedico, fu fondatore di una filosofia dell'armonia, secondo la quale "l'universo è regolato da un ordine perfetto" e "l'anima e il corpo si incontrano data l'armonia che c'è in tutte le sostanze, perché tutte sono rappresentazioni del medesimo universo". Nella matematica fu il fondatore nell'Europa continentale del calcolo differenziale, e ancora oggi si usano le sue notazioni; può considerarsi un precursore dell'informatica, in quanto fu l'ideatore del sistema binario. Da idee piuttosto diverse, come crittografia, ideografia, geroglifici, Leibniz concepì l'ispirazione di una lingua universale, o piuttosto di un complesso universale di segni che potesse esprimere il pensiero umano, espresso così nebulosamente con le parole. "Dio creò la lingua" era la credenza degli indiani antichi; "Adamo crea la lingua" credevano i saggi dell'Europa medievale. In entrambe le filosofie la lingua si presentava come un prodotto artificiale, in principio perfetto e unico, e in seguito degenerato, frantumato, rotto a causa dell'imperfezione e limitatezza umana. Già da adolescente Leibniz aveva sognato una lingua universale: la sua Ars combinatoria fu scritta quando non aveva ancora 19 anni, ma i suoi studi più intensi sul problema si pongono attorno al 1679 . Leibniz non scrisse un'opera specifica sulla lingua universale, ma le sue idee sono sparse in vari suoi scritti, dei quali molti ancora inediti: nella biblioteca di Hannover esistono ancora manoscritti non pubblicati, in francese, in latino, in tedesco. Per quanto finora è stato pubblicato, due sono stati i suoi progetti sull'argomento: uno è un sistema di calcolo logico sotto il nome Characteristica universalis, che ricalca la classificazione di Wilkins e che dovrebbe essere applicabile a tutte le idee e a tutti gli oggetti del pensiero:  Tutte le idee complesse sono combinazioni di idee semplici, come tutti i numeri non primi sono prodotti di numeri primi. La composizione delle idee tra loro è analoga alla moltiplicazione aritmetica, e la decomposizione di un'idea nei suoi elementi semplici è analoga alla decomposizione di un numero nei suoi fattori primi. Ammesso questo, è naturale rappresentare le idee semplici con i numeri primi e le idee composte di questi o quei numeri primi tramite il prodotto dei numeri primi corrispondenti.   Il secondo progetto è una vera lingua internazionale pratica su base latina con una grammatica semplice e regolare, nella quale Leibniz descrive dettagliatamente la derivazione dei verbi dai sostantivi. In un altro manoscritto Leibniz dice che in questa lingua universale verranno scritti poemi e inni da potersi cantare. Altrove Leibniz sogna un "Ordo caritatis” e una ”Societas Pacidianorum", una società di teofili che celebri le lodi di Dio e si opponga all’ateismo . Questa società di saggi raccoglierà tutto il sapere dell'uomo, elaborerà una lingua opportuna e organizzerà missioni tra i popoli selvaggi per diffondere tra questi l'idea della cultura. È dunque proposta una vera operazione culturale mondiale. E scrive ancora:   Questa lingua sarà il maggiore strumento della ragione. Oso dire che questa sarà l'ultima fatica dello spirito umano, e quando il progetto sarà realizzato, dipenderà solo dagli uomini la loro felicità, perché avranno uno strumento che servirà per entusiasmare la ragione non meno di quanto il telescopio serva per rendere più acuta la vista. Sono certo che nessuna invenzione sarà importante quanto questa, e nulla potrà rendere del pari famoso il nome del suo ideatore. Ma ho motivi ancora più forti per pensare ciò, perché la religione, che seguo fedelmente, mi assicura che l'amore di Dio consiste nell'ardente desiderio di raggiungere il bene comune e il mio intelletto mi dice che nulla contribuisce maggiormente al bene di tutti gli uomini quanto ciò che lo perfeziona.   Leibniz pensa di usare numeri per tradurre le lettere dell'alfabeto di qualsiasi lingua e costruisce una tavola di corrispondenze a questo scopo; egli annota sulla sua copia della Ars signorum di Dalgarno un commento relativo a suoi contatti con Robert Boyle ed Enrico Oldenburg riguardanti la scrittura universale, ed annuncia una propria relazione su tali tentativi ; tuttavia di questa relazione non si ha poi notizia.  La costruzione di un linguaggio universale si prospettava dunque principalmente sotto due aspetti, e con due proposte di soluzione: la scelta di una lingua basata sul latino, che pur sempre era conosciuto e studiato dalle classi colte, ma più facile, oppure la scelta di una lingua logica, senza, o quasi senza, connessioni con una lingua esistente; una lingua che potesse far riferimento a figure, o a suoni, o ad altri segni ritenuti universali. BELLAVITIS  Leibniz non fu mai professore all’Università di Padova, ma nel primo ventennio del 18° secolo ebbe una forte influenza sulle chiamate alla cattedra padovana di matematica. Tale influenza fu effettuata tramite lettere e colloqui e condusse alla chiamata di Jakob Hermann e quindi di Bernoulli, entrambi ginevrini . Tra i successori di Leibniz nell’idea di un linguaggio universale si colloca il matematico bassanese Bellavitis. Appare un suo lungo scritto, Pensieri sopra una lingua universale e su alcuni argomenti analoghi, nelle «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di scienze, lettere ed arti» . Bellavitis è, all'epoca, professore ordinario di geometria descrittiva all'Università di Padova, cattedra assegnatagli nel 1845, dopo due anni di insegnamento di matematica elementare e meccanica al Liceo a Vicenza, dove era subentrato a Domenico Turazza, chiamato alla cattedra di Geometria Descrittiva all’Università di Pavia. Figlio unico, Bellavitis non aveva seguito corsi scolastici regolari perché la famiglia temeva che potesse frequentare cattive compagnie; era stato istruito in casa da un maestro e principalmente dal padre, ragioniere municipale del comune di Bassano. Estremamente desideroso di apprendere, aveva letto fin da ragazzo moltissimi libri, spesso presi in prestito, perché le finanze della famiglia, nobile ma decaduta, non consentivano molti acquisti. A quindici anni già conosceva ed usava il calcolo differenziale e integrale, aveva appreso il latino, il tedesco e il francese, e ancora giovanissimo aveva compilato un dizionario di tedesco organizzandolo non alfabeticamente, ma per radici fondamentali, attorno alle quali si raggruppavano le parole derivate; scriverà poi per il figlio quattro vocabolari di tedesco, dei quali il secondo è ordinato per consonanti, che costituiscono gli elementi immutabili della radice, mentre le vocali possono mutare. Successivamente si dedicherà anche ad altre lingue: inglese, spagnolo, portoghese (di cui scriverà un dizionario nel 1878), danese, russo. Nel 1825 fu per tre mesi a Padova, dove ascoltò alcuni corsi di matematica all'università. Nel 1826 tentò un inizio di carriera universitaria nell'ateneo patavino, ma la mancanza di titoli di studio gliela precluse. Quindi fu impiegato del comune del suo paese natale, Bassano, come "alunno" senza ricevere uno stipendio per buoni dieci anni, fin quando non fu nominato "cancellista", carica pagata che tenne per altri dieci anni fino al 1843. Veniva a Padova spesso, con viaggi a piedi che duravano una decina di ore. Di matematica è semplicemente un autodidatta, copia testi e impartisce lezioni private; costruisce la sua teoria delle equipollenze dal 1832 a casa dell'amica carissima Maria Tavelli, che sposerà appena avrà uno stipendio stabile, e dalla quale avrà l'unico figlio, Ernesto. Pubblica articoli di matematica, fisica e chimica e la sua fama comincia a diffondersi; nel 1832 viene nominato membro dell'Istituto Veneto; escono due suoi importanti lavori sulle equipollenze, che preludono allo sviluppo del calcolo vettoriale ; nel 1840 l'Istituto Veneto lo nomina membro pensionario, posizione alla quale è annesso un emolumento. Bellavitis partecipa ad un concorso per una cattedra all'Università di Corfù, per la quale viene invece scelto il fisico Mossotti; tre anni dopo è proposto come professore all'Università di Malta, ma rifiuta. Data la mancanza di laurea e di diplomi, all'assegnazione della cattedra all'Università di Padova una “sovrana risoluzione” dell'imperatore d'Austria del 4 luglio 1846 lo promuove “dottore in matematica” senza domanda e con dispensa dagli esami . All'Istituto Veneto dedica una non piccola parte della sua vastissima attività: negli «Atti» escono, in quarantadue dispense, delle rassegne commentate di giornali scientifici nazionali ed esteri dal 1859 al 1880. In tali commenti egli risolve ben 857 questioni matematiche: 228 proposte da 94 matematici italiani e 629 di 247 scienziati stranieri. Le pubblicazioni al termine della sua vita sono 223, e altre 24 sono ancora manoscritte. Nei suoi scritti usa abbreviazioni varie, mostrando una grande tendenza alla sintesi e all'organizzazione gerarchica di concetti e parole.  All'idea di una lingua universale Bellavitis aveva pensato fin da giovane. Già il 18 ottobre 1818, cioè a nemmeno quindici anni, egli scriveva in un libriccino legato in pergamena alcuni appunti sull’argomento sotto il titolo Principi di una lingua universale . Il libretto raccoglie suoi pensieri fino al 1826, e nelle prime quattro pagine vi è un compendio di grammatica. A pagina 6 sono esposti dei "principi di grammatica universale per tutti i filosofi", principi ispirati alla geniale nomenclatura degli elementi chimici dovuta al Lavoisier. Bellavitis è attratto da questi principi generali, nei quali vede una grande possibilità di semplificazione della conoscenza e della sua divulgazione. Alla teoria sono uniti due esempi completi. Vengono trattate lettere dell'alfabeto, sillabe, nomi, generi (viene introdotto il neutro), aggettivi, verbi; ma solo quando è già scienziato largamente affermato Bellavitis esce con una proposta, invero del tutto teorica. All'inizio della citata comunicazione del 1862 egli allude con rammarico alla decadenza della lingua latina:   È antico desiderio quello di una lingua universale, che almeno servisse pei dotti: si tentò di rendere tale la lingua latina; ma sia insufficienza di una lingua condannata a rimanere stazionaria in tanto progresso di idee, sia uso di trasposizioni poco conformi alla schietta esposizione di cose scientifiche, sia desiderio degli scrittori di rendere a tutti accessibili i loro pensieri, l'uso della lingua latina, anche nelle opere puramente scientifiche, fu quasi del tutto dismesso. I matematici s'intendono facilmente tra loro, e ben di rado hanno opinioni differenti; per lo contrario i filosofi difficilmente s'intendono, ed ancor più difficilmente si accordano nei loro sistemi; forse è precipua ragione il linguaggio preciso e chiaro di cui si servono i primi, mentre i secondi sono costretti a servirsi di una lingua che creata dal popolo è tutta basata sugli oggetti fisici, e soltanto mediante traslati giunge ad esprimere imperfettissimamente quelle idee astratte, quegli enti d'immaginazione, che formano l'oggetto della filosofia. Mi pare non infondata supposizione che l'uso di una lingua filosofica spargerebbe una luce affatto inattesa sulla filosofia e sulle scienze che hanno con essa qualche affinità; sicché quella lingua sarebbe di grande vantaggio, anche indipendentemente dall'universalità che essa potrebbe acquistare fra i dotti, e quindi del legame che stabilirebbe tra tutte le nazioni.  Bellavitis sembra non conoscere né gli scritti di Comenio né quelli di Leibniz e questo era certamente comprensibile all'epoca dei suoi primi appunti di ragazzo. La grande opera del Comenio - i sette libri della De rerum humanarum emendatione consultatio catholica (spesso abbreviata nelle citazioni in Consultatio) - non fu scoperta che nel 1935 ad Halle da Dimitri Cicevskij, però Bellavitis maturo avrebbe dovuto conoscere l'articolo, di una certa ampiezza, sulla lingua universale apparso sulla Encyclopédie d’Alembert e anche la citata lettera di Mersenne a Cartesio sullo stesso argomento. Invece egli menziona soltanto opere precedenti con parole vaghe e permeate di un certo scetticismo:  Parmi che alcuni lavori pubblicati al principio del presente secolo intorno ad una lingua filosofica tendessero piuttosto a complicare che a semplificare il meccanismo del linguaggio, il che sarebbe, io credo, tutt'altro che opportuno. I suggerimenti che il Bellavitis dà per la costruzione di una lingua filosofica sono divisi in paragrafi riguardanti sezioni diverse: etimologia, grammatica, pronuncia, scrittura. Nella sezione dedicata all'etimologia egli propone che un letterato faccia la scelta delle idee fondamentali e vi attribuisca un termine derivato dalle lingue più conosciute: egli vede nel sanscrito la madre "delle lingue di popoli, a cui noi riserbiamo il nome di civilizzati; così i materiali sono tutti pronti per la grande opera". È attento all'eufonia, prevedendo un alternarsi di vocali e consonanti, ma con un'indeterminazione delle vocali per poter poi utilizzarne una possibile modifica per esprimere parole derivate. La scelta dei concetti fondamentali sarà necessariamente una scelta di concetti materiali, ma dovranno anche considerarsi "i principali esseri od azioni morali", dato che la lingua è concepita come una "lingua filosofica". Attorno ad un concetto base si raccoglierebbero altre parole derivate che hanno somiglianza di significato, e queste verrebbero create con delle preposizioni (probabilmente si tratta di quanto attualmente si dice "affisso"); una tale idea era già presente nei suoi primi appunti, e ricalca, senza una esplicita citazione, le idee base di Wilkins. Una proposta interessante è che venga costituito subito un vocabolario con la corrispondenza delle principali lingue europee, "notando per ciascuna parola di più significati qual è quello in cui essa s'intende presa." Bellavitis suggerisce quindi un'uscita della lingua già come universale, mentre le altre lingue che concretamente verranno proposte dopo qualche decennio, come il Volapük o l'Esperanto, usciranno con dizionari, peraltro estremamente limitati, in una lingua europea per volta. Bellavitis è ben conscio della grandiosità dell'impresa, ma ha fiducia che anche solo una realizzazione parziale, come la traduzione in una sola lingua e la classificazione metodica di tanti concetti, possa essere utile indipendentemente dalla realizzazione dell'intero progetto. Egli suggerisce anche una riduzione del vocabolario, ritenendo tante parole ormai cadute in disuso. Una certa sua diffidenza si nota quando parla del lessico attinente alla filosofia: ritiene infatti che con l'obbligo di definire con precisione i concetti filosofici apparirà palese che i "pensamenti di alcuni filosofi sieno non solamente non dimostrati, ma eziandio senza un preciso significato." La terminologia matematica invece sarebbe facile ad idearsi data la sua limitatezza, in quanto si tratterebbe soltanto di quelle poche parole che accompagnano le formule.  Un interessante suggerimento è quello di derivare aggettivi da sostantivi o viceversa, o verbi da sostantivi o viceversa, e di costruire quindi parole riferentisi ad alcuni concetti centrali, attorno ai quali altre parole si aggregherebbero, distinte soltanto per una vocale o per una consonante di suono affine. Le "voci radicali", che dovrebbero essere costruite come somiglianti a quelle delle lingue viventi, sarebbero abbastanza poche, data l'ampia capacità di formare derivati tramite particelle prepositive (oggi si chiamerebbero preposizioni o affissi) e di comporre parole composte come in tedesco. L'esperanto, il cui primo embrione è del 1878 e la cui uscita in pubblico si ha a Varsavia, seguirà molto da vicino questi principi, per quanto sia da escludersi che il suo iniziatore, il polacco Zamenhof, legge il lavoro di Bellavitis . A sua volta il Volapük da Schleyer, sembra una trasposizione concreta dei principi di Bellavitis, anche per quanto riguarda le parole composte e la presenza dell'aspirazione in principio di parola; ma anche in questo caso è da escludersi una conoscenza del lavoro del Bellavitis da parte di Schleyer. Il Bellavitis propone poi un singolare vocabolario in un ordine alfabetico che consideri soltanto le consonanti, dato che le vocali avrebbero valore diverso a seconda della loro posizione all'interno del vocabolo. Ogni parola che cominciasse per vocale sarebbe preceduta da un'aspirazione. Bellavitis si ispira al tedesco, dove l'apofonia vocalica interconsonantica indica funzioni diverse (ad esempio nel verbo, dove in voci come sprechen, sprichst, sprach, gesprochen il cambiamento di vocale indica un cambiamento di funzione della voce verbale). Egli dice di aver trovato molto comodo un dizionario tedesco basato solo sulle consonanti, dove la vocale della radice era sostituita da un punto, nonché un dizionario inverso limitato alle desinenze. La grammatica proposta dal Bellavitis è piuttosto astrusa e non basata su nessuna lingua esistente, e certamente di fruibilità concreta difficile, se non impossibile. Egli propone varie possibilità opzionali che renderebbero la lingua non rigida e sostiene che una lingua basata sui precetti, come la sua lingua a priori, piuttosto che sugli esempi, come sono le lingue etniche, avrebbe una maggior semplicità. È prevista una declinazione con quattro casi, ma anche le desinenze di questi non sarebbero fisse, ma variabili a seconda che la parola si legasse come significato al termine seguente o a quello precedente. Sugli articoli (nei quali il Bellavitis comprende anche gli aggettivi e pronomi dimostrativi) vi sarebbe un'ampia variabilità. Questa così vasta libertà, che davvero sembra sconfinare nell'anarchia, appare non tener conto della difficoltà di imparare una tale lingua: il rendere non obbligatorie certe forme o certe desinenze, o certe congiunzioni, non semplifica la lingua, in quanto la scelta tra tante forme non aiuta chi scrive, che si troverebbe senza un criterio di scelta, e ancor meno chi legge, che dovrebbe tenere a mente tutte le possibili varietà di espressione. Le opzioni che il Bellavitis dà per le successive evoluzioni della lingua sono tutte di possibili estensioni, che sembrano essere così vaste che ognuno sembra poter costruire la lingua a suo piacimento. Anche per i pronomi egli prevede una lista assai più ricca di quelli attuali: essi si diversificherebbero anche a seconda del caso del nome a cui si riferirebbero, e a seconda del fatto che si riferiscano ad un oggetto collocato vicino o lontano non già dal parlante, ma nella proposizione (un po’ come nell’italiano l’uso di “questo” e “quello”). Un suggerimento interessante riguarda i tempi dei verbi, che si potrebbero fissare una sola volta per ogni paragrafo: quando un racconto fosse al passato, basterebbe mettere il segno del passato all'inizio tramite un avverbio, e tutte le voci verbali assumerebbero nel seguito un significato passato.  Come esistono i pronomi, così esisterebbero i "proverbi", termine che va inteso come "parola al posto del verbo" per evitare una ripetizione di questo, così come il pronome evita la ripetizione del nome. In questo il Bellavitis dice di aver preso ispirazione dall'inglese, e infatti l'inglese a volte usa le voci del verbo to do al posto del verbo precedentemente espresso. Interessante è la proposta dei suffissi, per indicare il diminutivo o il peggiorativo, unitamente alla possibilità di usarli entrambi in successione, come se in italiano si potesse dire cavallinaccio; tale possibilità sarà codificata poi sia nel Volapük che nell'Esperanto. Si noti tuttavia che il succedersi di più suffissi, ancorché lecito in queste due lingue, rimane poi, nella pratica, estremamente limitato proprio perché non comune nelle lingue etniche, che sono comunque una buona immagine del pensiero umano, dove la sintesi che porta all'uso dei suffissi e alla loro combinazione è temperata dalla impossibilità di tenere a mente una serie troppo lunga di particelle. Bellavitis auspica nella lingua universale la possibilità di indicare con suffissi all'interno della stessa parola le varie età o le varie qualità della persona, riprendendo alcune possibilità della lingua araba. Sui verbi matura l'idea che numeri e persone non abbiano bisogno di distinguersi tramite una desinenza diversa, principio applicato poi nell’Esperanto, e tuttavia egli caldeggia un ulteriore pronome personale, oltre ai sei usuali, per indicare l'unione dell'io con il tu, e un altro per indicare l'unione del tu con una terza persona. Un atteggiamento singolare il Bellavitis lo ha nei confronti dei tempi verbali, che gli sembrano di poco vantaggio: nelle scienze e in moltissime altre circostanze ciò che si asserisce fu, è, sarà sempre vero, e la distinzione del tempo od è un imbarazzo o si adopera in significato alcun poco differente, come quando si pone in futuro la conseguenza delle asserzioni esposte in tempo presente. La distinzione dei tre tempi passato, presente e futuro è quasi sempre insufficiente, occorrono degli avverbi per indicare qual sia il tempo passato o futuro, e quanto ristretto sia il presente: ora dal momento che si pongono tali avverbi riesce affatto inutile modificare il verbo; così per esempio il dire: ieri lessi, oggi riposo, domani scriverò non è niente più chiaro di: ieri io leggere, oggi (il nominativo si sottintende) riposare, domani scrivere.   Altre semplificazioni il Bellavitis propone nei modi verbali, ricalcando un po' una lingua nella quale il verbo è sempre all'infinito e la forma morfologica diversa verrebbe sostituita da avverbi: se oggi tu venire, domani io partirebbe. E tuttavia ad una semplificazione dei modi indicativo, congiuntivo e condizionale si aggiungerebbe invece un arricchimento con i modi potenziale e dubitativo, mentre non si darebbe luogo all'ottativo. Del pari verrebbe abolito il passivo, dato che ogni frase passiva può essere volta all'attivo, e, se si vuole dare risalto a chi riceve l'azione ponendolo al primo posto nella frase, esso viene contrassegnato dall'accusativo che indica l'oggetto. La costruzione diventa così più libera e si presta ad una maggiore espressività rispetto alle lingue che non hanno declinazioni e che quindi sono costrette nella massima parte dei casi ad utilizzare la struttura soggetto-verbo-oggetto.  Una sistematica critica Bellavitis la rivolge ai grammatici, che vogliono studiare una lingua secondo i principi di un'altra, e quindi nell'italiano riconoscono forme e differenze che invece in italiano non esistono e sono proprie del latino. Sulla poesia il Bellavitis esprime posizioni contraddittorie. Da una parte egli sente che nessuna lingua può esistere senza poesia, e che la ricchezza di immagini si potrà trovare anche nella lingua filosofica; dall'altra egli dichiara:  Debbo però confessare che non so scorgere qual sia la vera cagione del diletto che recano nella poesia il metro e la rima: quelle artificiose canzoni, in cui si succedono a lungo periodo le stesse misure di versi e lo stesso concatenarsi di rime; quei sonetti architettati in alcune speciali maniere; quelle terzine che si seguono in modo sempre uniforme e terminano con un primo verso;… sono desse belle soltanto perché difficili?   La critica che egli successivamente muove alla rima, che ritiene stucchevole, menziona il fatto che la rima non è sempre stata una componente essenziale nella poesia, dato che la letteratura latina non la conosceva neppure e che lo spagnolo preferisce le assonanze. Nella pronuncia Bellavitis segnala la necessità di una grande attenzione, ma non cura l'importanza delle vocali, essendo state quelle le prime a trasformarsi con il passare dei secoli nella lingua greca stessa, che pure è rimasta fino ai giorni nostri abbastanza uguale come grafia a quella classica. Sulla scrittura egli propone come unica soluzione plausibile una scrittura fonetica, cosa che sia l'Esperanto che il Volapük applicheranno come ovvia base; le vocali sarebbero sette, cioè quelle italiane compresa la "o" aperta e la "e" aperta. Ma egli rifiuta i vari caratteri corsivo, tondo, o il tutto maiuscolo, nonché l'uso delle maiuscole per l'iniziale dei nomi propri, ritenendo che questi si possano rendere riconoscibili in altro modo. D'altra parte caldeggia un sistema che consenta di leggere con senso a prima vista, con dei segni particolari al principio del periodo, come il punto interrogativo rovesciato dello spagnolo, o dei segni che consentano di indicare il modo di recitazione, dove alzare e dove abbassare la voce, e pensa che anche le lingue etniche potrebbero introdurre questi segni, una volta che fossero stati studiati e decisi nella lingua universale. La parte didascalica di un colloquio orale è magnificata rispetto alla lettura di un testo scritto, perché appunto il tono della voce può far risaltare la parte fondamentale del discorso rispetto ad altri elementi inessenziali. La scrittura potrebbe anche effettuarsi tramite un sistema di segni corrispondenti a numeri e parole, così come avviene nell'alfabeto Morse. I segni fondamentali sarebbero tre: il punto, la lineetta e la linea (più lunga). Ogni lettera verrebbe espressa da tre di questi segni, che darebbero 27 combinazioni, e le cifre da 1 a 9 verrebbero indicate con due di questi segni. Si potrebbe inoltre costruire un dizionarietto di frasi già fatte e numerate, per cui sei segnali consecutivi potrebbero indicare il numero d'ordine di ciascuna di queste frasi, e si potrebbero riunire sotto lo stesso numero anche frasi diverse che avessero significato simile. Bellavitis propone quindi, pur senza menzionarlo esplicitamente, un frasario utilizzabile durante i viaggi, con frasi di prima necessità. A questi tre segni fondamentali si potrebbero sostituire tre gesti, la mano chiusa a pugno oppure stesa orizzontalmente o verticalmente: si potrebbe così comunicare, oltre che con le lettere, con le mani, e anche le mani potrebbero essere usate per indicare i numeri corrispondenti alle frasi del dizionarietto. Una significativa attenzione il Bellavitis la dedica alla possibilità di evoluzione della lingua filosofica proposta. In più punti egli indica come il lessico non debba restare ingessato, ma debba consentire un adeguamento che segua l'evolversi della scienza. Per la numerazione egli suggerisce di fissare un termine ogni due potenze di dieci, per cui dopo il cento come 102 verrebbe il miria come 104 e il milione come 106, e la potenza corrispondente al mille diventerebbe dieci centi. La giustificazione di questo modo di contare egli la vede nel fatto che spesso nella lingua parlata i numeri molto lunghi vengono letti a coppie di cifre: 30472308,02157 verrebbe letto trenta milioni quarantasette miria ventitré centi otto e due centesimi quindici miriesimi e sette decimi di miriesimo. Già CARDANO (vedasi), nel suo trattato De numeris, aveva proposto una nuova scansione della numerazione utilizzando le miriadi; singolarmente il Bellavitis propone "centi" come forma plurale di "cento", e rifiuta il "mille" che non si adatta alla scansione ogni due potenze di 10. La nota termina con la proposta di un alfabeto per le segnalazioni in mare, di fatto una semplificazione del semaforico, come pure di un alfabeto per ciechi, anch'esso basato su triadi di segni. Alla lingua universale il Bellavitis applica anche una stenografia. Giunti al termine della lunga nota di Bellavitis ci si chiede se una lingua così a priori, alla quale peraltro manca ancora tutto il lavoro riguardante il lessico, possa essere appresa facilmente. La risposta è fatalmente negativa. Altri progetti di lingue a priori proposti nello stesso periodo, come il solrésol del Sudre, non uscirono mai dalla fase di proposta. Il solrésol era un progetto di lingua universale basata sui "sette segni" della musica, cioè sulle sette sillabe che costituiscono i nomi delle note. Maturato da una prima idea, tale progetto fu presentato all'Accademia francese delle Scienze; un testo completo vide però la luce soltanto nel 1866, dopo la morte dell'ideatore. I segni musicali, veramente universali, almeno nella musica del mondo occidentale dell'epoca, offrono varie possibilità di espressione: la lettura vocale dei segni stessi, la loro cantabilità, la scrittura su un pentagramma, la trascrizione in cifre arabe, la presentazione tattile toccandosi con l'indice della mano destra le falangi della sinistra. Il contrario di un'idea si indicava invertendo i segni: mi-sol = il bene, sol-mi = il male; do-mi-sol = Dio, sol-mi-do = Satana. I gradi di un aggettivo erano indicati con un aumento del sonoro, il femminile con la ripetizione (e quindi, foneticamente, con l'allungamento) della vocale finale. Il progetto incontrò anche consensi tra persone importanti, come Napoleone III, Victor Hugo, Humboldt, Lamartine. Probabilmente il Bellavitis aveva avuto notizia del solrésol, in particolare poteva aver apprezzato l'idea di una utilizzabilità e di una possibilità di forme di espressione così ampie, per quanto, come abbiamo visto, egli fosse piuttosto critico nei confronti di progetti precedenti. Ma la logica non è l'unica caratteristica della nostra mente, e un linguaggio puramente logico che non avesse agganci a lingue esistenti non ha mai avuto un benché minimo numero di parlanti. Il Bellavitis non propone nulla di concreto, non la scelta di una radice, non un esempio di applicazione. I suoi discorsi si mantengono teorici e non trattano minimamente della fatica necessaria per imparare una serie di corrispondenze tra le parole delle lingue etniche, a cui l'uomo è già abituato, e le parole, o le successioni di segni, della nuova lingua ancora del tutto sconosciute. La conclusione è un lungo elenco di cose che i costruttori di tale lingua filosofica dovrebbero fare, senza nessun suggerimento pratico. Il Vailati  vede in queste semplificazioni proposte dal Bellavitis un concetto di linguaggio "suscettibile di venir compreso indipendentemente dalla conoscenza di qualsiasi regola grammaticale" . In realtà è arduo aderire a questo giudizio: la mancanza di regole grammaticali fornisce una lingua estremamente povera dal punto di vista espressivo, il che fa dubitare della sua possibilità di funzionamento. La totale mancanza di scelte lessicali, che costituiscono pur sempre la parte più impegnativa di un qualsivoglia apprendimento di una lingua, rende non verificabile qualsiasi possibilità di applicazione pratica. Il Bellavitis spesso esprime i suoi concetti con una certa foga. Le recensioni che egli fa dei lavori che sistematicamente appaiono nelle riviste sono talvolta laudative, talvolta fortemente critiche; è abituato a dire il suo pensiero senza remore. Critica i cultori di geometrie non euclidee, considerandole "false". Uomo anche politico, Senatore del Regno dall'anno in cui il Veneto fu annesso al Regno d'Italia, nelle Utopie  egli disquisisce di politica e di rapporti sociali: propone una anagrafe elettorale con una tessera (cosa che in Italia ha trovato realizzazione solo da pochissimi anni), e dice, a proposito di elezioni indirette: "Io credo che le donne che sanno scrivere possano scegliere gli elettori più opportuni tanto bene quanto gli uomini" (in Italia il voto alle donne si è avuto ottant'anni dopo quello scritto). In tema di successione ereditaria propone considerazioni su figli legittimi e naturali che hanno trovato applicazione soltanto nel diritto di famiglia di oltre cento anni dopo. Nelle Reminiscenze della mia vita  ricorda le conquiste tecnologiche e sociali di cui è stato spettatore: la litografia, la distribuzione dell'elettricità, la decomposizione dello spettro luminoso, il magnetismo, la posta, il telegrafo; e non manca il patriottismo nel pieno senso risorgimentale nelle parole con le quali conclude le Reminiscenze: "Quando vidi entrare in Padova Vittorio Emanuele II liberatore, e quando in Roma udii proclamare dall'augusto labbro che l'unità Nazionale è compiuta potei dire: ho vissuto abbastanza."  Bellavitis si colloca quindi in una posizione con lo sguardo rivolto al futuro, ma con una corretta percezione del passato e dell'evoluzione della tecnica. Riguardo alla lingua universale aveva colto nel segno al tempo giusto: il problema da lui indicato stava esplodendo, e in varie altre parti del mondo si proponevano soluzioni. Nei primissimi anni del Novecento si andò costituendo un forte movimento di accademici, filosofi e matematici favorevole all'adozione di una lingua internazionale per la scienza.   3. GLI SVILUPPI SUCCESSIVI E LA PARTECIPAZIONE DEI PADOVANI  La recente uscita del carteggio tra i due logici Giuseppe Peano e Louis Couturat  offre un interessante spaccato sul problema della lingua internazionale come fu visto non solo dai due protagonisti, ma dalla comunità scientifica del primo Novecento. Purtroppo nel carteggio, che è di 101 lettere, abbiamo quasi soltanto le lettere di Couturat a Peano, ben novantasette, conservate nell'Archivio Giuseppe Peano di Cuneo; delle risposte sono conservate invece soltanto quattro minute del matematico torinese, ma non gli originali, di sicuro molto più numerosi, che, giunti a Couturat, sono poi andati perduti. Il volume termina con un'interessantissima Appendice che contiene altri 15 pezzi: lettere scambiate da Peano e Couturat con altri matematici e il necrologio di Couturat scritto da Peano. L'apparato critico, consistente di un'ampia introduzione, di una completa bibliografia di entrambi gli autori e di un vastissimo corpus di note colloca il volume tra le migliori pubblicazioni sull'argomento. Il carteggio fornisce tutta una serie di elementi finora poco noti sul pensiero e soprattutto sulle attività organizzative dei due scienziati. L'epistolario edito inizia già a scena aperta, in quanto la prima lettera registrata è del 30 ottobre 1896, e in essa Couturat ringrazia Peano dell'invio del suo Formulaire, che Couturat apprezza come raccolta sommaria di proposizioni e come repertorio bibliografico, riservandosi ancora un commento sull'utilità della logica matematica e del linguaggio simbolico di Peano.  A Padova era nata la geometria a più dimensioni di Veronese, con il quale Peano ha una feroce polemica. Infatti il Veronese nei suoi Fondamenti di Geometria  lamenta che Peano, nella «Rivista di Matematica» di cui è direttore, critichi gli iperspazi intesi nel senso di Veronese. La risposta di quest'ultimo è contenuta in una nota a p. 613 dell'opera citata:   Il sig. Peano ha torto nella forma e nella sostanza, ma per quanto non sia difficile rispondere alle sue affermazioni, siccome egli accusa di mancanza di buon senso quei geometri che non possono pensare come lui […] è resa così impossibile ogni amichevole e dignitosa discussione. Io sono convinto che le questioni sui principi della matematica e specialmente della geometria siano già di per sé abbastanza difficili senza che vi sia bisogno di aggiungervi nuove difficoltà di altra natura con polemiche appassionate e intolleranti, come sono altresì convinto che certe critiche pel modo con cui son fatte portano chiaramente in sé la loro condanna.   Il Peano continuerà la polemica nella sua recensione dei Fondamenti di Geometria del Veronese, che appare nella «Rivista di Matematica». La stroncatura è netta e addirittura Peano scende dalla confutazione scientifica all'ironia. Vengono menzionate "sgrammaticature, abituali all'autore", e viene fortemente evidenziata la poca chiarezza logica: successioni di insiemi che diventano sempre più grossi, tautologie evidenti presentate come postulati. Peano si lascia andare a frasi come: "Le conseguenze di questo principio assurdo sono evidenti", e conclude: "E si potrebbe lungamente continuare l'enumerazione degli assurdi che l'A. ha accatastato. Ma, questi errori, la mancanza di precisione e rigore in tutto il libro tolgono ad esso ogni valore."  In realtà i concetti del Veronese, in particolare quelli sugli infiniti e infinitesimi, avevano ricevuto critiche da più parti, e Veronese scriverà a difesa parecchi articoli, confutando le critiche, ma non quelle di Peano, con cui non ebbe più rapporti. Tuttavia nel carteggio tra Peano e Couturat, che riguarda un periodo posteriore, compare il nome di Veronese. Vediamo in quale contesto. Nel 1900 Léopold Leau, un matematico francese, compagno di studi di Couturat all'École Normale Supérieure, pubblica un opuscolo sulla necessità di una lingua internazionale a scopi puramente pratici, invitando gli uomini di scienza e di cultura ad aderire all'idea . Egli lancia anche la costituzione di un comitato che sensibilizzi al problema l'opinione pubblica; Couturat dal canto suo pone la questione al primo Congresso di Filosofia che si tiene a Parigi nella prima settimana di agosto del 1900. A questo congresso partecipano vari matematici italiani, in particolare i logici collaboratori di Peano: tra questi Alessandro Padoa, un veneziano che aveva studiato ingegneria a Padova e che venne poi attratto da argomenti più teorici, laureandosi infine in matematica a Torino. Padoa è un logico matematico: tiene molte conferenze in varie università, tra cui Padova, partecipa con relazioni a congressi, ma non ha un cattedra universitaria. Insegna nella scuola media, dapprima a Pinerolo, poi a Roma e a Cagliari, e infine in un Istituto Tecnico di Genova. Nel 1934 vincerà il premio dell'Accademia dei Lincei. È conosciuto tra i matematici e tra i filosofi: al congresso di Filosofia di Parigi tiene una conferenza sulla teoria algebrica dei numeri, preceduta da un'introduzione logica a una qualsiasi teoria deduttiva.  Il congresso di Filosofia approva l'idea di Couturat e all'unanimità lo nomina suo delegato al Comitato lanciato da Leau e in fase di costituzione. Il secondo congresso dei Matematici si tiene a Parigi immediatamente dopo quello di filosofia, e vi è quindi una parziale continuità di presenze. Ancora ci sono i collaboratori di Peano, e ancora figura Alessandro Padoa. Al congresso dei Matematici viene di nuovo proposta la questione della lingua internazionale, ma, a differenza di quanto era successo tra i filosofi, si fronteggiano due linee di azione: quella caldeggiata da Leau, che insiste per la formazione concreta del Comitato al quale partecipino i matematici con cinque delegati, e invece una mozione proposta da Vasilev, che demanda alle accademie il compito di esaminare il problema del proliferare delle lingue ed eventualmente di restringere soltanto ad alcune lingue la produzione scientifica. Padoa si dichiara esplicitamente a favore della mozione di Leau, ma la maggioranza si colloca sulle posizioni di Vasilev. I matematici quindi respingono l'idea di una lingua unica e in particolare una lingua artificiale, mentre Couturat e Leau sono fautori di una lingua unica, che non può essere altro che pianificata, ritenendo che nessuna lingua nazionale abbia la possibilità di essere imposta a scapito di altre: quale scienziato si sottoporrebbe a una simile diminutio? Peano dal canto suo sta elaborando una lingua internazionale artificiale basata sul latino, che verrà presentata nel 1903 nella «Revue de Mathématiques» sotto il nome di latino sine flexione. In realtà i matematici scelgono di non scegliere: il demandare la decisione ad un altro organismo è una tattica chiaramente dilatoria. L'Associazione Internazionale delle Accademie, che raccoglieva diciotto accademie tra cui quella italiana dei Lincei, si era creata nel 1900 e tenne la prima assemblea generale il 9 aprile 1901. Couturat e Leau ritengono la strada indicata dai matematici non percorribile e nel frattempo iniziano ad agire, raccogliendo, da diverse associazioni e congressi, un gruppo di delegati. Questi escono in pubblico con una dichiarazione sugli scopi e i metodi del loro lavoro: una lingua internazionale unica è necessaria; essa dovrà essere di facile apprendimento anche per persone di cultura elementare, non dovrà essere nessuna lingua nazionale, e dovrà essere usata in tutti i campi, dal commercio ai rapporti culturali. Nasce così La Délégation pour l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale, di cui Couturat è il tesoriere e Leau il segretario generale. La Delegazione dovrà pertanto scegliere la lingua artificiale più adatta e quindi sottoporla alle Accademie europee per un riconoscimento. Qualora l'Associazione delle Accademie dovesse ricusare tale compito, la DALAI avrebbe dovuto a sua volta costituire un apposito Comitato elettivo composto di personalità internazionali che perseguisse tale fine.  Nell'aprile 1901 si riunì dunque per la prima volta l'assemblea dell'Associazione delle Accademie, e qui Hippolyte Sebert  presentò una petizione per inserire la questione della lingua internazionale nella successiva assemblea dell'Associazione, che sarebbe stata nel 1904. I tempi iniziarono quindi ad allungarsi, anche perché l'elaborazione e l'approvazione dello statuto della DALAI non fu semplice: esso comunque prevedeva che la Delegazione si prodigasse affinché le singole accademie proponessero ai propri governi il riconoscimento della lingua e il suo insegnamento nelle scuole. Il tempo per queste azioni era definito in tre anni, in previsione del secondo congresso di filosofia. Il tempo tuttavia non è sufficiente perché si concludano i lavori e pertanto l'azione della DALAI si sgancia dal collegamento con il congresso di filosofia. Couturat nel frattempo pubblica un ponderoso saggio sulla logica di Leibniz, in cui riconosce una sostanziale unitarietà tra i progetti di Leibniz sulla lingua universale e la scienza universale. L'opera suscita l'approvazione incondizionata di Russell e, con qualche riserva, della scuola di PEANO (vedasi). La scuola francese invece espone alcune critiche di fondo. Ancora, nella sua intensa opera di studioso, Couturat, insieme a Leau, pubblica nel 1903 la già citata Histoire, che diventa l'opera fondamentale dell'epoca sulla questione. Tuttavia non conosce la nota del Bellavitis, e ne apprende l'esistenza soltanto da Peano: a lui domanda se si tratta dell'ideatore della teoria delle equipollenze . Couturat ha conosciuto e provato vari progetti di lingue universali, come il Volapük, creato dall'abate tedesco Schleyer, ma ne è rimasto deluso per l'estrema complicazione nella formazione delle parole, la cui riconoscibilità era fortemente ridotta. Couturat diventa quindi un appassionato fautore dell'Esperanto, che egli per il momento considera la migliore delle lingue artificiali, soprattutto per il numero già non piccolo di parlanti, che costituisce un'ottima dimostrazione della sua capacità di adempiere al compito di una lingua internazionale. Non vuole tuttavia che i giochi sembrino già fatti, e la Délégation si ripromette di prendere in considerazione anche altri progetti. I progetti di lingua internazionale hanno sempre oscillato tra il tentativo di una massima regolarità di formazione delle parole derivate da una radice, come proposto anche da Bellavitis, e il polo opposto, cioè la comprensibilità quasi immediata da parte degli europei colti: per ottenere questo secondo scopo una lingua internazionale avrebbe dovuto presentare parole formate con quelle irregolarità di derivazione che si trovano nelle lingue nazionali. Come emerge dal carteggio tra Peano e Couturat, il matematico torinese, pur fortemente interessato alla soluzione del problema tramite una lingua artificiale, non si fa coinvolgere dagli entusiasmi del filosofo francese: ritiene che l'apprendimento di una lingua a livello tale da poter essere parlata da tutti sia impresa ardua, e cita il fatto che anche dell'italiano stesso larghi strati della popolazione non sono sicuri padroni, nonostante che la lingua standard sia insegnata in tutte le scuole del Regno. Peano conosce l'Esperanto e Couturat lo incoraggia a partecipare ai congressi: lui stesso vi ha partecipato ed è rimasto sorpreso di come la lingua funzioni bene e metta in comunicazione senza nessuna difficoltà persone di provenienze e lingue molto diverse. Sulla stessa lunghezza d'onda è il matematico Charles Méray, dell'università di Digione. Tra Méray e Peano erano intercorse due lettere nel luglio del 1900: il giorno 14 Méray scrive una lunga lettera che magnifica le qualità e la semplicità dell'Esperanto, e Peano gli risponde il giorno 27 con un tono piuttosto scettico e facendo una critica puntuale all'Esperanto, pur riconoscendo che questo est plus scientifique que toutes les autres langues artificielles. Il nome di Peano figura tra i partecipanti al secondo congresso mondiale di Esperanto nel 1906 a Ginevra, ma non vi sono altre notizie sulla sua partecipazione.  La DALAI spinge perché il problema dell'adozione di una lingua internazionale venga posto all'ordine del giorno della terza assemblea generale dell'Associazione delle Accademie, da tenersi a Vienna nel maggio 1907, e cerca di acquisire consensi di accademie e associazioni scientifiche; pertanto Couturat chiede l'intervento di Peano per ottenere appoggi di scienziati italiani ad una petizione in tal senso. In particolare egli segnala come desiderabile il consenso della Association Géodésique Internationale e ne elenca i membri italiani: tra questi vi è Lorenzoni, astronomo e ingegnere, direttore dell'Osservatorio di Padova. Giuseppe Lorenzoni era entrato come assistente all'osservatorio astronomico nel 1863 ancora prima di laurearsi (si laureò in ingegneria nel 1864) e dieci anni dopo era professore. Nominato direttore dell'Osservatorio, contribuì a fare di Padova un centro di insegnamento dell'astronomia; si occupò di gravimetria, di spettroscopia, di stelle cadenti, di ottica. Autore di oltre un centinaio di pubblicazioni di astronomia e geodesia, fu membro dell'Accademia dei Lincei e dell'Istituto Veneto. Il suo appoggio era quindi da considerarsi di estremo prestigio. L'attività frenetica del Couturat raggiunge qualche risultato concreto: l'Accademia di Vienna proporrà una mozione a favore della lingua internazionale e l'Accademia di Copenaghen voterà a favore. Per tale mozione vengono raccolte firme di associazioni e di singoli, e il conteggio finale dà 307 associazioni e 1251 scienziati, tra i quali vari italiani. Nel dicembre 1906 Couturat e Leau inviano una circolare per definire l'azione dell'Associazione in vista dell'assemblea e la circolare riporta una decisone della DALAI che esclude dalla DALAI stessa gli inventori in prima persona di lingue artificiali. Couturat non si illude che le accademie si incaricheranno di risolvere la questione e comincia un'azione per costituire il Comitato elettivo di personalità scientifiche previsto dallo statuto della DALAI; infatti il 29 maggio 1907 l'Associazione delle Accademie respinge la mozione. Couturat ritiene quindi che non siano più differibili i tempi per la costituzione del Comitato, nel quale devono essere rappresentati tutti i paesi culturalmente avanzati, ciascuno con un singolo membro, e si adopera per invitare scienziati autorevoli ad entrare nel Comitato. La sua ricerca parte da quelli che avevano già firmato la mozione che chiedeva che l'Associazione delle Accademie si occupasse del problema della lingua internazionale. Peano è escluso a priori dalla DALAI e quindi dal Comitato, perché Peano è l'ideatore del latino sine flexione, ma in una lettera del 30 marzo 1907, scritta da Parigi, Couturat chiede a Peano di adoperarsi perché un italiano di prestigio entri a far parte del Comitato. Peano è membro dell'Accademia dei Lincei, e può parlare con altri membri. Couturat elenca alcuni nomi che gli appaiono adatti, tra i quali anche Giuseppe Veronese, professore di grande fama, deputato, senatore del Regno d'Italia dal 1904 per meriti scientifici, schierato tra i radicali. Veronese era succeduto a Bellavitis sulla cattedra padovana di geometria descrittiva. Siamo ormai nel 1907, le polemiche tra Peano e Veronese sono di un quindicennio prima, ma forse non del tutto sopite . Non ci sono testimonianze del coinvolgimento di Veronese nel costituendo Comitato, ma si può ragionevolmente supporre che Peano non gli abbia fatto nessuna proposta. Un rappresentante italiano che aderisse al Comitato non fu trovato: per acquisirne uno fu violato lo statuto, in quanto fu cooptato proprio il Peano, ancorché autore di un suo progetto di lingua internazionale. L'azione del Comitato fu certamente seria e minuziosa, ma la probabilità che ne conseguisse la scelta di una lingua con reale possibilità di essere accettata da accademie e governi andò rapidamente scemando.  Nel frattempo i sostenitori dell'Esperanto erano cresciuti di numero e nel 1905 avevano avuto il loro primo congresso internazionale a Boulogne-sur-Mer, dove avevano dichiarato immutabile la struttura della lingua, codificata nell'opera Fundamento, consistente nella Grammatica, in un Eserciziario e nel Vocabolario in cinque lingue. L'Esperanto dunque veniva sottratto alla tentazione di continue modifiche e miglioramenti: i suoi utenti ritenevano che la lingua andasse abbastanza bene così, e che qualsiasi tentativo di miglioramento avrebbe soltanto portato ad una destabilizzazione. Gli esperantisti avevano già rifiutato delle proposte di miglioramento nel 1894, e ormai, a venti anni dall'uscita della prima grammatica della lingua, erano diventati fortemente conservatori. Il Comitato scelse formalmente l'Esperanto, ma con una notevole quantità di proposte di cambiamento nell'alfabeto, nella fonetica, nella morfologia, nelle preposizioni: alcuni si illusero che questi miglioramenti sarebbero stati gli ultimi e definitivi, e quindi aderirono a questa nuova forma dell'Esperanto, che prese il nome di Ido (che in Esperanto significa "discendente"); ma la gran parte degli adepti restò fedele all'Esperanto già consolidato. La nuova lingua fu oggetto di successive modifiche e alcuni membri del Comitato produssero a loro volta altri progetti, nella supposizione che la mancata diffusione di una lingua internazionale dipendesse dalle qualità della lingua in sé, piuttosto che da motivi di sociopolitica, come le vicende successive dimostreranno ampiamente. Couturat aderì pienamente all'Ido, convinto che la scelta del Comitato fosse la migliore, e ne fu un propagandista entusiasta come prima lo era stato dell'Esperanto; Peano, che pure aveva partecipato ai lavori del Comitato, ma non all'ultima votazione perché era impegnato in esami a Torino, non rispettò le conclusioni del Comitato e continuò a usare e propagandare il latino sine flexione. Ciò causò un rapido raffreddamento dei rapporti con Couturat, che lo accusava di tradimento; seguì tosto un'interruzione definitiva: l'ultima lettera di Couturat. Il filosofo francese morirà in un incidente stradale: la sua automobile verrà investita da un camion militare che porta alle truppe francesi la notizia che la Germania aveva dichiarato guerra alla Francia. È il secondo giorno del primo conflitto mondiale. PEANO ne scriverà un commosso necrologio in latino sine flexione, pur ricordando anche i dissensi . La lingua caldeggiata da Peano assume nel 1909 il nome di Interlingua ; il matematico torinese fonda anche una Academia pro Interlingua, che rileva una precedente accademia volapükista, la Kadem Volapüka . Negli anni Peano scrive vari vocabolari di Interlingua e altre lingue; i suoi adepti si raccolgono intorno alla rivista «Schola et Vita», una rivista fondata e diretta a Milano da Nicola Mastropaolo; vi scrive anche, in Interlingua, un illustre docente dell'ateneo patavino, Tullio Levi-Civita . Peano viene contattato per redigere alcune voci dell'Enciclopedia Italiana, ed egli accetta di scrivere voci sulla logica matematica e sulla lingua internazionale; la voce “Esperanto” sarà invece scritte da COLLA (vedasi) sotto la direzione di Migliorini, entrambi partecipi per molti anni del movimento esperantista. PEANO (vedasi) muore e la rivista cessa le pubblicazioni.  Sia l’Ido che l’Interlingua avranno i loro adepti e le loro pubblicazioni ; tuttavia l’idea, originariamente unitaria, di una lingua pianificata si divide in rivoli che appoggiano l’una o l’altra delle varie soluzioni, spesso con polemiche molto accese. Il movimento esperantista, più forte per numero e per tradizione consolidata, subisce la scissione degli idisti, scissione sensibile più a livello di dirigenti che a livello di singoli fruitori; tuttavia l’Esperanto resta, ancora e certamente più oggi, la lingua pianificata con il maggior numero di adepti e di realizzazioni in tutti i campi . Ciò è dovuto anche allo spirito diverso con cui certe soluzioni al problema linguistico erano nate: il latino sine flexione, poi Interlingua, era iniziato come mezzo per gli scambi scientifici e per persone colte del mondo occidentale, e tale sempre rimase. L'Esperanto invece era stato pensato per una dimensione assai più vasta, si era già diffuso in ambienti di lavoratori, ed erano in piena vita parecchie associazioni di vario genere, da quelle cattoliche a quelle socialiste. All’Esperanto fu rimproverato dagli idisti e dagli adepti dell’Interlingua di avere gravi pecche dal punto di vista linguistico e di essere stato prodotto da un singolo dilettante, e a questi fatti veniva imputata la sua scarsa diffusione; ma l’Ido incorse nel difetto opposto. Esso nacque dal lavoro di un comitato di linguisti, che, andando alla ricerca della perfezione teorica, persero di vista un fatto fondamentale: l’affermarsi di una lingua ha bisogno di tempi lunghi, e per tali tempi è necessaria la stabilità. Stabilità che non significa immobilismo o fossilizzazione, bensì possibilità di evoluzione alla stessa stregua e con gli stessi tempi con i quali si evolvono le lingue etniche. A Padova fu un convinto assertore della necessità di una lingua internazionale il cristallografo Ruggero Panebianco, professore di mineralogia all'Università. La sua attività presso il nostro Ateneo durò oltre quarant'anni e segnò alcuni momenti importanti: nel 1883 si ebbe con lui la costituzione del Museo di Mineralogia come entità a sé stante, con la divisione amministrativa dei Gabinetti di Mineralogia e Geologia. Il Museo di Mineralogia andò poi rapidamente ingrandendosi dall'originaria collezione del Vallisneri che ne aveva costituito la base, acquisendo doni e lasciti di importanti collezionisti e studiosi del tempo. Nel 1923 Panebianco ne lascerà la direzione ad Angelo Bianchi. Ruggero Panebianco usa l'Esperanto in pratica e partecipa anche attivamente al movimento per la sua diffusione. Lo troviamo attivo dirigente nel Circolo Esperantista di Padova. Sulla Rivista di Mineralogia e Cristallografia Italiana, che egli fonda e diresse troviamo alcuni articoli scientifici in Esperanto, ripubblicati poi come opuscoli a sé stanti dalla Società Cooperativa Tipografica di Padova. Il primo di questi è un opuscolo di 50 pagine e tratta di un problema al quale Panebianco dedicherà sempre grande attenzione: la validità dell’approssimazione numerica dei risultati quando si opera su dati aventi approssimazioni diverse. Il libretto, edito dapprima in Germania, ha un’interessante introduzione che termina con queste parole:  L’apparenza copre la scienza con un mistero, e il mistero scientifico è, come il mistero comune, una superstizione; ma la superstizione scientifica è forse peggiore della superstizione comune. Un altro lavoro è anch’esso piuttosto corposo e tratta di leggi della cristallografia verificate con i raggi X ; ad esso seguono alcune pagine sul problema che darà luogo ad una lunga polemica: se certi indici dei cristalli siano oppure no numeri razionali. Il Panebianco sostiene giustamente che tutti i numeri con cui si tratta praticamente sono razionali, anzi, decimali finiti, e sostiene che la legge fondamentale della cristallografia debba a ragione denominarsi "legge di Haüy", e non, come altri dicono, "legge degli indici razionali", come se altri indici non fossero razionali. Interessante per quanto riguarda la lingua è la prefazione a questo lavoro (scritta in Esperanto, inglese, francese, tedesco e italiano): in essa Panebianco cita Leone Tolstoj e il suo giudizio sull'Esperanto, sulla sua facilità e sull'opportunità di fare, almeno, lo sforzo di provare ad impararlo. Quindi menziona le basi essenziali dell'Esperanto, citando come particolare vantaggio l'esistenza dell'accusativo, in quanto consente libertà nella costruzione della frase; in nota, egli critica l'abolizione dell'accusativo, operata da altri linguisti che hanno voluto riformare l'Esperanto, e cita specificamente l'Ido, che, come abbiamo visto, era il risultato di una modifica dell'Esperanto effettuata dalla DALAI. La parte scientifica di questo lavoro è molto interessante perché Panebianco diventa anche un creatore in Esperanto della terminologia specialistica della cristallografia. Sulla precisione della determinazione di certi indici Panebianco obbietterà ancora una volta che non ha senso spingere il calcolo fino ad una certa cifra decimale quando i dati sono approssimati con un ordine di precisione minore, e ripeterà questa sua tesi in un lavoro, sempre in Esperanto, dell'anno successivo . Altri lavori sono rifacimenti di lavori in italiano. Panebianco fu un militante socialista fin dai suoi anni giovanili. Del 1893 è la sua traduzione dall’inglese in italiano di un capitolo di un'opera di Morris, Un paese che non esiste; il capitolo appare sotto il titolo La futura rivoluzione sociale, ed è edito a Milano dall'Ufficio della Lotta di Classe, Tipografia degli operai . Si tratta della descrizione di un paese senza capi e senza leggi. Nella prefazione il traduttore critica gli anarchici, dicendo che la loro rivoluzione è quella stessa dei borghesi, e termina con queste parole:  Soltanto le generazioni dello Stato socialista - Stato che, occupandosi solamente della produzione e dello scambio dei beni, è la negazione di quello attuale - potranno forse realizzare quella negazione assoluta di organizzazioni, anche socialiste, che per ora è un sogno, un bellissimo sogno: quello descritto dal Morris.  E come socialista Panebianco interviene in maniera molto discreta in una polemica sulla lingua internazionale apparsa sull'«Avanti!». L'edizione del 24 gennaio riporta una lettera di Vezio Cassinelli che si inserisce in uno scambio di opinioni riguardante la fondazione di un Istituto di Cultura Socialista. Cassinelli si qualifica "umile operaio" e sostiene l'opportunità di tale istituto. Nei rami della sua futura attività Cassinelli propone di inserire anche l'insegnamento dell'Esperanto, come strumento funzionale a risolvere il problema dell'incomprensione tra i lavoratori che parlano lingue diverse. A commento redazionale di tale lettera appare, senza firma, un parere drasticamente contrario: "La lingua internazionale è uno sproposito, scientificamente. " Il commento continua con argomentazioni che oggi farebbero sorridere, ma che allora sembravano ancora avere qualche credito in alcune scuole di pensiero: le lingue sono fenomeni naturali e non possono essere create artificialmente, e "le nazioni si sono formate per le necessità economiche e politiche di una classe: la lingua è stata solo uno dei documenti visibili e atti alla propaganda di cui gli scrittori borghesi si sono giovati per suscitare consensi anche fra i sentimentali e gli ideologi." Due giorni dopo, il 26 gennaio, compare un trafiletto, anche questo senza firma, ma probabilmente del direttore Serrati, che comunica come il commento dell'anonimo redattore alla lettera di Cassinelli abbia sollecitato una quantità di proteste. Nel trafiletto si dice che l'Esperanto è utile anche se non è artistico, e che una guerra contro gli esperantisti da parte del partito socialista è proprio fuori luogo. Il giorno successivo esce una lettera di Ruggero Panebianco che approva la posizione equilibrata del direttore, ma garbatamente contesta che tale lingua non sia "artistica": quando non si conosce qualcosa non si ha diritto di giudicarla. Panebianco riporta un fatto accadutogli realmente e racconta di come un suo collega, che credeva a priori che l'Esperanto non fosse artistico, si fosse ricreduto quando gli fu fatta leggere, lentamente e spiegandogliela, una bella poesia tradotta in Esperanto. Sull'«Avanti!» seguì poi una replica ancora più insistita a firma del "Redattore torinese anti-esperantista", una nuova risposta del Direttore, e quindi la polemica si chiuse con un intervento di Angelo Filippetti, un medico che sarebbe diventato di lì a poco sindaco di Milano. Il Filippetti esponeva quanto la linguistica stava chiaramente elaborando allora, e cioè che "anche le attuali lingue ufficiali sono più o meno artificiali, imposte dalle convenienze consolidate dall'uso." E concludeva:  Noi sentiamo che lavoriamo, sia pure in un campo secondario e modesto, per l'attuazione dell'unione internazionale dei lavoratori; noi vogliamo rovesciare una barriera, e non delle minori, che dividono l'unica classe lavoratrice mondiale. Noi lavoriamo per il Socialismo.    La polemica sull'«Avanti!» terminò, ma il "redattore anti-esperantista" riprese le sue tesi in un lungo articolo sul settimanale socialista «Il grido del popolo», questa volta firmandosi con le iniziali: A. G.; si trattava di Antonio Gramsci . Qualche anno dopo troviamo che Panebianco non usa più l'Esperanto, bensì l'Interlingua di Peano, ma la sua passione politica è sempre il socialismo pacifista. Nel suo opuscolo, pubblicato nel 1921, Adoptione de lingua internationale es signo que evanesce contentione de classe et bello, egli esprime la convinzione che l’adozione di una lingua internazionale possa eliminare i conflitti di classe e la guerra. Panebianco usa l’Interlingua anche per alcuni suoi lavori scientifici, e il suo primo lavoro in tale lingua è del 1921, su un minerale della Valsesia . Nell'introduzione egli scrive: "Nostro Interlingua es etiam plus facile de sympathico lingua Esperanto que es plus facile de lingua de Schleyer, et, que, pro suo diffusione, substitue isto, jam mortuo." Dell'Interlingua è magnificata la facile comprensibilità "quasi de primo visu" per ogni persona dotta che conosca una lingua europea. Un altro suo lavoro scientifico tratta la legge di Haüy, mentre altri articoli trattano temi più generali . La funzione della lingua internazionale fu sempre intesa sotto due aspetti: da una parte, la comprensione a scopi esclusivamente pratici, senza nessuna componente ideale; dall'altra, la supposizione che una maggiore conoscenza reciproca avrebbe favorito la pace e la fratellanza tra i popoli. Un giudizio positivo, specie sulla possibilità di favorire questo secondo scopo, fu espresso nel 1914 da Roberto Ardigò, professore di filosofia nel nostro ateneo, che rispose ad una richiesta di parere rivoltagli dal Circolo Esperantista di Padova con il seguente messaggio:  Il sottoscritto ringrazia di gran cuore del dono prezioso delle pubblicazioni esperantiste fattegli tenere, onde ha occasione della riflessione, che soggiunge. I progressi, in modo mirabile sempre maggiori, nella facilitazione e nell'aumento delle comunicazioni, ognora più agevoli, più rapide, meno costose, per terra, per mare, per l'aria stessa, quanto hanno già giovato e in seguito viepiù gioveranno all'affratellamento delle genti più varie, più discoste, più riottose! Ma l'affratellamento verrebbe poi fino a formare dell'umanità intera proprio una sola famiglia quando si riuscisse (e giova sperarlo) a farvi diffondere e generalizzare, almeno pei commerci e la cultura scientifica, un semplice, facile, razionale linguaggio comune, come certamente è da ritenere l'Esperanto. Nobilissimo dunque e lodevolissimo è l'intento del Circolo Esperantista di Padova, al quale per ciò è da augurare, e auguro fiducioso, vita e seguito sempre maggiori. Dev.mo Prof. Roberto Ardigò   Negli anni immediatamente precedenti la prima guerra e nel periodo tra i due conflitti l'Esperanto fu insegnato in Padova e provincia in numerosissimi corsi presso istituti scolastici pubblici e privati (ad esempio l'Istituto Magistrale "Fuà Fusinato" e il Liceo "Tito Livio"), con centinaia di allievi; il provveditore agli studi di Venezia, RENDA (vedasi) diramò circolari in favore dell'istituzione di corsi nelle aule scolastiche, corsi che furono tenuti al liceo "Marco Polo", al liceo "Marco Foscarini", al Liceo Scientifico, all'Istituto Magistrale; si formarono gruppi esperantisti a Rovigo, Cittadella, Este, Venezia, Legnago, Piazzola. Alcuni corsi dovettero essere sdoppiati per il grande numero di allievi, altri dovettero essere rimandati essendo l'insegnante già troppo impegnato in altri corsi. Negli "anni del consenso" per il regime fascista l'Esperanto fu visto dalle autorità principalmente come strumento di italianità, in quanto simile all'italiano (ma non tanto quanto si voleva far credere) e in quanto mezzo per arginare la prepotenza delle cosiddette "grandi lingue". Una lingua internazionale che propagandasse all'estero le bellezze d'Italia per attirare il turismo e che facesse conoscere gli scopi e le realizzazioni del regime fu vista a lungo con occhio molto benevolo da parte delle istituzioni statali. In una situazione di apprezzamento reciproco, anche nel movimento esperantista, come in vari altri di ispirazione e aspirazione internazionale, divenne vincente la linea che proponeva di "esportare il fascismo". L'Esperanto fu quindi largamente utilizzato per pubblicazioni turistiche e di propaganda politica, come pure nelle trasmissioni radio a onda corta . I vari podestà figuravano come presidenti dei congressi nazionali di Esperanto, che si svolgevano ogni anno in una città diversa. Nel 1931 il congresso si svolse a Padova, alla Sala della Gran Guardia, e come presidente del Comitato Organizzatore figurava istituzionalmente il Podestà, dapprima il conte Francesco Giusti del Giardino e poi il suo successore, nob. Ing. Lorenzo Lonigo; tuttavia l'anima dell'organizzazione effettiva fu Giovanni Saggiori . Il congresso, tenutosi dal 26 al 28 luglio, ebbe una vasta risonanza sulla stampa e vi furono numerosi saluti e telegrammi di apprezzamento anche di alte autorità: il Re, il Principe di Piemonte, il Ministro per l'Educazione Nazionale, vari podestà, il Touring Club, la Croce Rossa Italiana, l'Università per stranieri di Perugia, l'Università di Trieste e numerose altre autorevoli istituzioni. È tuttavia da segnalare che, stranamente, l'Università di Padova non partecipò affatto, neanche con un semplice messaggio di saluto. L’Esperanto è presente alla Fiera di Padova. L’assise mondiale esperantista si svolge a Roma, "con l'alto assenso del Duce". Corsi di Esperanto vengono tenuti alla Scuola Superiore di Commercio a Venezia, dove insegna Gino Lupi, assistente di romeno e poi insegnante di lingue a Padova. Tuttavia presso l'Università di Padova non risultano essersi tenuti corsi. Con il montare del nazionalismo e l'allineamento alla politica nazista, che liquida le organizzazioni esperantiste – e deutero-esperantista -- in Germania, cominciano le difficoltà anche in Italia – Grice: “Mamma mia!”.  Il congresso a Roma è l'ultimo evento in cui il movimento esperantista e il regime fascista sono in sintonia. Il congresso nazionale si svolge a Vicenza ed ha come tema ‘L'Esperanto come strumento di propaganda turistica.’ Ma la stampa esperantista viene messa a tacere per risparmiare carta. Il fatto che l'iniziatore dell'esperanto – ma non del deutero-esperanto -- è un ebreo divenne un marchio di infamia, le aspirazioni internazionaliste divenneno un atto d'accusa. Alla via Zamenhof di Milano viene cambiato il nome. Il movimento esperantista, come tutte le attività internazionali, subisce un arresto. Di lì a poco lo scoppio del conflitto mette in secondo piano ogni idealismo e costringe ad urgenze e priorità diverse. Dopo la seconda guerra il fortissimo aumento delle relazioni internazionali rende sempre più acuto il problema linguistico. Si sviluppano i primi consistenti studi sulla traduzione automatica, in particolare quelli legati al progetto Eurotra, che coinvolge decine di ricercatori di quindici università di tutta Europa e produce parecchie pubblicazioni . C'è anche un interessantissimo studio portato avanti nel Distributed Language Translation (DLT), un progetto di traduzione automatica in rete in varie lingue, sostenuto dalla ditta olandese BSO e dallo stato olandese: il sistema è "a linguaggio intermedio", cioè la traduzione da una lingua all'altra si basa su una lingua ponte. Il DLT ha scelto come lingua ponte l'Esperanto. Tale progetto dura dieci anni, dal 1980 al 1990 e produce un prototipo di sistema di traduzione di ottime potenzialità, che viene illustrato all'Università di Padova il 31.8.1990 da Dan Maxwell, uno dei principali collaboratori. L'attività dei gruppi esperantisti è nuovamente vivace. Nel 1954 si svolge a Verona il congresso mondiale dei ferrovieri esperantisti, con oltre 500 partecipanti. A Padova il Gruppo è sempre sotto la guida di Giovanni Saggiori, e negli anni Sessanta il luogo istituzionale dove imparare la lingua diventa l'Università Popolare.  Il nostro Ateneo partecipa all'attività riguardante la lingua internazionale con i primi anni Settanta nella sua sede di Verona. Lì, in via dell'Artigliere, viene ospitata per oltre dieci anni la segreteria dell'Istituto Italiano di Esperanto, organizzazione che presiede ai corsi di insegnamento della lingua. Ancora presso la sede di Verona il nostro Ateneo ospita il congresso nazionale, con la partecipazione in prima persona del prof. Gino Barbieri, rappresentante a Verona del Rettore di Padova. Il prof. Barbieri è un vecchio esperantista, attratto alla lingua da MIGLIORINI (vedasi). FORMIZZI (vedasi), professore di pedagogia presso la sede di Verona, poi resasi ateneo autonomo, si avvicina all'Esperanto e lo insegna all'interno del suo corso di Storia della Pedagogia . Del pari un cultore di Esperanto è BERGAMASCHI (vedasi), professore di Pedagogia anch'egli nella sede veronese dell'Università di Padova e poi presso l'università autonoma di Verona. Questi due professori, insieme a chi scrive, sono stati oratori ufficiali della celebrazione del centenario dell'Esperanto nel 1987 da parte della Federazione Esperantista Italiana, celebrazione tenutasi alla Fondazione Cini a Venezia.  Nel 1983 nasce a San Marino, per volontà del Congresso di Stato e con decisione del Consiglio dei XII, l'Accademia Internazionale delle Scienze (AIS) San Marino, un'istituzione universitaria di insegnamento e di ricerca. Le lingue di insegnamento sono l'italiano, l'Esperanto, l'inglese, il francese, il tedesco, a cui si aggiungeranno successivamente altre lingue, data l'espansione dell'attività specialmente nei paesi dell'Europa orientale. L'Esperanto resterà comunque fino ad oggi, per statuto, la lingua privilegiata, in cui devono essere scritte, e difese oralmente, le tesi dei vari livelli, corrispondenti ai titoli italiani odierni di laurea, laurea magistrale, dottorato di ricerca, oltre a un titolo superiore corrispondente al "doctor habilitatus" tedesco. I primi sostenitori di questa iniziativa sono professori universitari tedeschi e italiani, e troviamo qui ancora dei docenti veneti: Fabrizio Pennacchietti, un orientalista torinese che ha insegnato a Ca' Foscari, Mario Grego, abitante a Padova e docente di inglese anch'egli a Ca' Foscari, il già citato Giordano Formizzi e due professori dell'università di Padova: Marino Nicolini, farmacologo di cittadinanza sammarinese, e, successivamente, l'autore di queste righe, matematico. In particolare il primo e l'ultimo dei docenti citati, oltre che tenere corsi in Esperanto, hanno ricoperto e ancora ricoprono incarichi organizzativi di alto livello. I professori dell'AIS vengono da molte università di tutto il mondo, creando un contesto internazionale estremamente proficuo per gli studenti; tra essi ci sono il premio Nobel per l'economia Reinhard Selten e membri di varie accademie nazionali . Tra le prime opere scientifiche edite sotto gli auspici dell’Accademia Internazionale delle Scienze San Marino vi è un interessante lavoro di biologia. Fino ai primi anni ’80 non esisteva un testo completo per il riconoscimento dei licheni europei, pur esistendo testi e cataloghi in varie lingue europee, italiano e latino compresi. I francesi G. Clauzade e C. Roux pubblicarono allora un testo illustrato in Esperanto per la determinazione dei licheni dell’Europa occidentale . Il testo fu dapprima considerato una stranezza, dato che il mondo scientifico non era portato a vedere testi in lingua diversa dall’inglese; tuttavia per il suo valore divenne indispensabile in ogni laboratorio che si occupasse di riconoscimento dei licheni. Il testo, che era corredato da un piccolo glossario esperanto-francese, fu utilizzato anche all’università di Padova dal prof. Giovanni Caniglia; con la collaborazione degli studenti interni il glossario originario fu elaborato ed arricchito fino a diventare un piccolo dizionario di esperanto, che fu in seguito diffuso presso i soci della Società Lichenologica Italiana . Il testo è attualmente un po’ superato, dato il progredire della scienza negli ultimi decenni, però fu un evento significativo nell’intento di trasmettere la scienza anche in una lingua internazionale non etnica.  Nel 1990 il nostro Ateneo è fortemente impegnato in alcuni eventi connessi alla lingua internazionale. Il Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata pubblica, come suo rapporto interno, una ricerca sui contatti culturali tra l'Italia e l'Ucraina, originariamente redatta in Esperanto . Quindi alla fine di agosto viene ospitato al Liviano il 61° Congresso italiano di Esperanto. Si tratta della manifestazione più significativa della comunità esperantista mai svoltasi a Padova: precedentemente c'era stato, come già visto, il 16° congresso nazionale e quind si era svolta, alla Sala della Gran Guardia, una giornata esperantista che metteva insieme la celebrazione del centenario della nascita della lingua e quella dei 75 anni di vita del gruppo.  Il Congresso si giova del patrocinio della Regione Veneto, della Provincia di Padova, dell'Assessorato alla Cultura e ai Beni Culturali del Comune di Padova, dell'Azienda di Promozione Turistica della Provincia e della Sezione Ricerca e Istruzione del Consiglio d'Europa. Il Comitato d'Onore è imponente, come assai raramente succede per iniziative al di fuori degli organi istituzionali: vi figurano il Presidente della Repubblica Cossiga, il Presidente del Consiglio Andreotti, il Presidente del Senato Spadolini, il Presidente della Provincia Toscani, il Questore di Padova Romano, i Presidenti delle Regioni Valle d'Aosta e Trentino-Alto Adige, i sindaci di Padova, Firenze, Bologna e Reggio Emilia, i Rettori delle Università di Padova, Bologna e Ferrara, il Rettore dell'AIS San Marino, oltre a vari parlamentari e autorità locali. I congressisti sono oltre 300, dei quali un centinaio provenienti dall'estero. All'inaugurazione alla Sala dei Giganti, il 25 agosto, intervengono il sindaco Paolo Giaretta e il prof. Ezio Riondato in rappresentanza del Rettore Mario Bonsembiante. Il tema del congresso riguarda i problemi linguistici degli immigrati in Europa e il discorso inaugurale, tenuto dallo storico tedesco Ulrich Lins, ha titolo: Verso un'Europa multiculturale. Durante l'inaugurazione si celebra il gemellaggio dei gruppi esperantisti di Padova e Friburgo e la mattinata si conclude con un saluto di Marco Pannella; l'intero congresso viene messo in onda in diretta da Radio Radicale.  Le conferenze e i programmi musicali del congresso si svolgono nella Sala dei Giganti, gli spettacoli sono all'Antonianum; i corsi di Esperanto attivati per l'occasione si svolgono nelle aule della Facoltà di Lettere, poste cortesemente a disposizione dal preside Vincenzo Milanesi. All'inaugurazione e nelle serate si esibisce, insieme alla cantante Giusy Irienti, il pianista Aldo Fiorentin, allora giovane già affermato, oggi professore al Conservatorio di Adria, vincitore di vari premi nazionali e internazionali; i due solisti si alternano con una rappresentazione di pupi del Teatro di Stato di Budapest ed un recital del chitarrista polacco Jerzy Handzlik. La Sezione teatrale del Club Studentesco Esperantista dell'Università di Zagabria, porta in scena la versione in Esperanto della commedia ruzantiana Il Parlamento, e il testo ha la prefazione di Marisa Milani, anch'ella docente del nostro ateneo . In altra serata viene presentata un'antologia in Esperanto di poeti del Novecento  (per i contatti con i poeti collaborarono i professori padovani Armando Balduino e Silvio Ramat). Il congresso ha ampia risonanza sui giornali, dato che vari eventi del programma sono aperti al pubblico: la tavola rotonda sul tema "L'Europa e gli immigrati: il ruolo dell'Esperanto" viene effettuata all'aperto di fronte al Bo', mentre lungo il porticato di via Oberdan un maestro internazionale di scacchi, il cecoslovacco L. Fiala, effettua dieci partite in simultanea con appassionati locali. La serata "Musica in piazza" si svolge in Piazza dei Signori sotto la direzione artistica di Franco Serena e vi partecipano due complessi padovani ("The Beat Shop" e "Serena") e il complesso vocale "Eterna Muziko" di Leningrado.  In coda al congresso si ha, sempre ospitata al Liviano, una giornata di studio dell'Accademia Internazionale delle Scienze San Marino sulla modellizzazione matematica del linguaggio; gli atti, redatti in italiano, esperanto, deutero-esperanto, e inglese, escono come Rapporto Interno del Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata . In concomitanza con il congresso e nello stesso periodo la galleria della Sala dei Giganti accoglie l'esposizione "Vita e cultura in lingua Esperanto", sponsorizzata dalla Cassa di Risparmio di Padova e Rovigo e curata da Giorgio Silfer, del Centro Italiano di Interlinguistica. La mostra è organizzata in varie parti: espositiva, recitativa, teatrale, musicale e vuole far conoscere come la comunità che parla la lingua internazionale abbia una forte autocoscienza e sia molto ricca culturalmente, pur partecipando ognuno anche alla cultura del proprio paese. Nel 1996 esce un dizionario italiano-Esperanto, presentato al pubblico padovano da Alberto Mioni, ordinario di glottologia, in una giornata alla Sala della Gran Guardia; a tale giornata partecipa anche, con un messaggio di saluto, Antonio Lepschy, ordinario di controlli automatici. Ha trascorso periodi di studio presso l'Università di Padova (come ricercatore e anche come correlatore di tesi di laurea in Psicologia) il chimico Luigi Garlaschelli dell'università di Pavia, tra i fondatori del gruppo esperantista di Pavia, il quale si occupa anche di indagini sui presunti fenomeni paranormali.  In varie università italiane vengono fatti studi sulla lingua internazionale; in particolare, all'Università di Torino opera un validissimo gruppo di storici della matematica che si occupa di Peano. Tesi di laurea su questi argomenti sono state discusse molto recentemente a Torino, Roma, Genova, Venezia; nell'ateneo torinese vi è un corso istituzionale di "Interlinguistica ed Esperantologia"; all'Università Statale di Milano una parte del corso di Storia della filosofia contemporanea è stata dedicata ai linguaggi artificiali ; la biblioteca della Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM a Milano ha una consistente sezione dedicata all'Esperanto. All'Università di Padova l'interesse per la lingua internazionale non riveste semplicemente un ruolo collaterale: presso il Dipartimento di Matematica Pura ed Applicata, come ricerca istituzionale nell'ambito del finanziamento ministeriale ex-60%, è stato elaborato un analizzatore morfologico dell'Esperanto ; nello stesso ambito sono stati pubblicati uno studio di statistica linguistica su un corpus in Esperanto, una traduzione dal latino in Esperanto di un brano del De numeris di Cardano  e, in collaborazione con l’Università Industriale Statale di Mosca, un testo in Esperanto di storia della scienza e della tecnica . In particolare Carlo Minnaja, professore a Padova dal 1965 e professore onorario all’Università statale “Lucian Blaga” di Sibiu (RO) dal 2002, ha svolto un'intensa attività nelle organizzazioni esperantiste ed è membro dell'Accademia di Esperanto; per la diffusione della cultura italiana tramite traduzioni gli è stato assegnato il Premio della Cultura della Presidenza del Consiglio dei Ministri . Non solo professori, ma anche studenti del nostro Ateneo usano nei loro studi lingue pianificate. È stata discussa una tesi di laurea in matematica sulle serie di Chebyshev, tesi tradotta poi in Interlingua . Opera di studenti o ex-studenti del nostro Ateneo è la traduzione in Esperanto dei Malavoglia, presentata al congresso mondiale a Firenze  : dei tre traduttori, Paola Tosato e Giancarlo Rinaldo sono stati studenti-lavoratori, mentre Anselmo Ruffatti si è laureato a Padova in medicina. Del pari allievo dell'Università di Padova per il conseguimento del titolo di Direttore Didattico è stato Filippo Franceschi, che, sotto lo pseudonimo di Sen Rodin, è un apprezzato autore di novelle in Esperanto. La nostra università quindi continua nella sua opera di produzione e diffusione della cultura anche attraverso la lingua internazionale.Un validissimo lavoro in italiano su lingue "universali" e poi "internazionali" proposte da matematici è: ROERO, I matematici e la lingua internazionale, «Bollettino Unione Matematica Italiana. Esso tuttavia, per quanto riguarda l'Italia, si focalizza quasi soltanto su Giuseppe Peano e la sua scuola, con particolare riguardo agli eventi del primo decennio del secolo scorso; si arresta quindi con l'estinguersi, nel 1936, della rivista ispirata dal Peano «Schola et Vita». Qualche informazione sulla matematica in Esperanto si trova in un sito dell'università svedese di Uppsala, math.uu.se/~kiselman/mathesp.html; numerosi articoli di matematica in Esperanto si trovano in «Scienca Revuo», rivista che esce ininterrottamente dal 1949; gli indici delle annate sono disponibili al sito ais-sanmarino.org/publik/sr/index.html. Sull'algebra medioevale, vd. FRANCI, Una traduzione in volgare dell'Al-Jabr di al-Kwarizmi, in FRANCI, PAGLI, SIMI (a cura di), Il sogno di Galois, Siena, Centro Studi della Matematica Medioevale - Università di Siena. In Francia ancora alla fine dell'Ottocento le tesi in filosofia erano obbligatoriamente in latino. In Italia l'obbligo di far lezione in italiano nelle università (con eccezione per Teologia ed Eloquenza latina) si ha con il Regio Decreto per il Regno di Sardegna, esteso poi con l'unificazione a tutto il Regno d'Italia; vd. ROERO, I matematici.   Nome latinizzato del pedagogista e riformatore moravo Jan Amos Komenský (1592-1670). Sui progetti di lingua internazionale di Comenius vd. FORMIZZI, La lingua pansofica di Comenio, L'Esperanto. Formizzi, professore di pedagogia all'Università di Padova e poi all'Università di Verona e all'Accademia Internazionale delle Scienze San Marino, ha tradotto in italiano altre opere di Comenius: la Panglottia, La via della luce e l'Angelus pacis, edite dalla Libreria Editrice di Verona, nonché la Panorthosia, edita a Verona da Gabrielli. In quest'ultima opera Comenius propone un progetto di riforma del mondo che include la proposta di una lingua universale.   La raccolta più completa di lingue immaginarie, inventate o pianificate, corredata di ampio commento, è: ALBANI, BUONARROTI, Aga Magéra Difura, Bologna, Zanichelli. Più recente è un'edizione francese: PAOLO ALBANI, ALIGHIERO BUONARROTI, Dictionnaire des langues imaginaires. Paris, Belles lettres. Di spirito diverso, quasi ludico, che si può leggere come un romanzo è: ALESSANDRO BAUSANI, Le lingue inventate, Roma, Ubaldini.  Con valore storico, ma di notevole completezza per l'epoca, è un'opera in Esperanto: PETER E. STOJAN, Bibliografio de internacia lingvo, Genève, Bibliografia Servo de Universala Esperanto-Asocio. Sulla storia delle lingue inventate, o pianificate in maggiore o minore misura, citiamo, a puro titolo di esempio, in italiano: UMBERTO ECO, La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea, Roma-Bari, Laterza; il testo più recente è in Esperanto: ALEKSANDR DULIČENKO, En la serĉado de la mondolingvo, aŭ interlingvistiko por ĉiuj (Alla ricerca di una lingua mondiale, o interlinguistica per tutti), Kaliningrado, Sezonoj, traduzione dall'originale russo che ancora non è apparso a stampa. Di valore storico è COUTURAT, LEAU, Histoire de la langue universelle, Paris, Librairie Hachette, con il suo aggiornamento: COUTURAT, LEAU, Les nouvelles langues internationales, Paris, Hachette. Una edizione è uscita presso Olms, Hildesheim-New York.   Il titolo intero è Via lucis, Vestigata et Vestiganda, h. e. Rationabilis disquisitio, quibus modis intellectualis animorum LUX, SAPIENTIA, per omnes omnium hominum mentes et gentes iam tandem sub mundi vesperam feliciter spargi possit. Nempe ad intelligenda melius illa Oraculi verba Zachariae 14, v. 7: Et erit, ut vespere fiat lux. Il termine ‘universale’ attribuito ad un linguaggio per esprimere qualsiasi concetto in maniera comprensibile a popoli di lingue diverse muta poi in ‘inter-nazionale,’ quando sarà riferito soltanto ad espressioni linguistiche. Vives, filosofo e umanista, sostiene la necessità di una lingua unica e universale nella sua opera De tradendis disciplinis. Ne esiste una traduzione italiana commentata di GALLINARI (vedasi), uscita a Cassino, Ed. Sangermano. KOMENSKY, La via. Di Comenius non esiste ancora un'edizione completa delle opere; un progetto, affidato a Praga, la prevede in una trentina di volumi, ma l’edizione si è arrestata ben prima del completamento. L’ultimo volume edito è uscito in occasione del centenario della nascita di Comenius (comunicazione all'A. di FORMIZZI (vedasi). Dalgarno, pedagogista, è tra i primi ad occuparsi dell'istruzione dei sordo-muti, elaborando un sistema di segni, che espose nell'opera “Ars signorum: vulgo character universalis et lingua philosophica” e nel “Didascalocophus.” Wilkins, vescovo di Chester, tra i fondatori della "Royal Society" londinese, cognato di Cromwell. Pubblica l'opera An Essay Towards a Real Character and a Philosophical Language. In essa tutte le idee di natura più semplice sono classificate in un sistema gerarchico e collocate in una tabella. C'è un elenco primario di quaranta generi, ciascuno suddiviso in sei "differenze", e ciascuna differenza è poi suddivisa in specie. Vengono così raccolti e classificati 2030 concetti. Ad ogni genere corrisponde una coppia di lettere iniziali, ad ogni differenza una consonante maiuscola, ad ogni specie una vocale o gruppo di vocali minuscole. Vengono così ad essere costituite le radici, alle quali poi si aggiungono le derivazioni e la flessione pertinente alla morfologia. Le parole sono quindi costituite da successioni di lettere che corrispondono al posto del termine nella tabella. Questa lingua viene presentata da Wilkins alla Royal Society, che ne demanda lo studio ad una commissione di esperti, tra i quali gli scienziati Boyle, che diventerà famoso per una legge sui gas perfetti, e il suo assistente Hooke, che pure resterà famoso per una legge sull'elasticità dei corpi. Non si è trovata tuttavia una relazione sulla questione.   Così in COUTURAT, LEAU, Histoire; va detto tuttavia che al tempo dell'uscita di tale opera molti degli scritti di Leibniz erano ancora sconosciuti.   Così presentato in COUTURAT, LEAU, Histoire, p. 23 (trad. dal francese dell'A.).   Il nome è derivato da Pacidius, pseudonimo sotto il quale Leibniz voleva pubblicare la sua Encyclopedia; vd. LOUIS COUTURAT, Opuscules et fragments inédits de Leibniz, Paris, Felix Alcan.   Cfr. STOJAN (trad. dall'Esperanto dell'A.). LEIBNIZ, Scritti di logica, Roma-Bari, Laterza, Vd. ROBINET, L’empire leibnizien, Trieste, LINT, Per una biografia estesa vd. LEGNAZZI, Commemorazione di Bellavitis, Padova, Prosperini. Per una biografia più succinta vd. NICOLA VIRGOPIA, Bellavitis, Giusto, in Dizionario Biografico degli Italiani, 7, Roma, Ist. Enc. It., BELLAVITIS, Pensieri sopra una lingua universale, «Memorie dell'I. R. Istituto veneto di scienze, lettere ed arti; un'edizione a parte è apparsa presso la Segreteria del detto Istituto. BELLAVITIS, Saggio di applicazioni di un nuovo metodo di geometria analitica - calcolo delle equipollenze, «Annali delle Scienze del Regno Lombardo-Veneto»; BELLAVITIS, Memoria sul metodo delle equipollenze, «Annali delle Scienze del Regno Lombardo-Veneto», LEGNAZZI, Commemorazione. Il libretto citato fu esibito al pubblico durante al commemorazione citata. Attualmente non è noto il  luogo dove sia conservato.   BELLAVITIS, Pensieri. Zamenhof nacque nella cittadina polacca di Bjałystok, che per il trattato di Tilsit era allora sotto la Russia. Dalla fine della I guerra mondiale è in Polonia.   BELLAVITIS, Pensieri. BELLAVITIS, Pensieri, p. 57-58. Sudre, musicista, professore a Sorèze, un collegio dei benedettini, riorganizzato  dai domenicani. Sudre si dedicò anche alla telefonia, scrivendo un codice per la trasmissione a distanza di segnali fonici che fu adottato in Francia per impieghi militari.Vailati, laureato in ingegneria e quindi in matematica, si dedica successivamente alle lingue e alla filosofia, in particolare alla logica; assistente di Peano, insegnò poi in varie scuole medie e fu uno dei promotori dei primi congressi internazionali di filosofia, nei quali, come vedremo, fu posto il problema di una lingua internazionale per la comunicazione scientifica. A Crema, sua città natale, esiste il “Centro Studi Giovanni Vailati”.   La citazione proviene dalla recensione ad opera di Vailati del libro di Couturat e Leau Histoire, citato precedentemente, in Scritti di VAILATI (vedasi), Leipzig-Firenze, Johann-Ambrosius-B. Seeber, BELLAVITIS, Utopie del socio ordinario Giusto prof. Bellavitis, Padova, G. B. Randi. BELLAVITIS, Reminiscenze della mia vita: lettura accademica, Padova, G. B. Randi, LUCIANO, ROERO (a cura di), PEANO (vedasi) - Couturat: Carteggio, Firenze, Olschki. L’opera contiene una bibliografia molto estesa.   Padova, Tipografia del Seminario, Rivista di Matematica. Vd. il pregevole lavoro: GHEZZO, VERONESE (vedasi), Matematico dell'Università di Padova, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl., LEAU, Une langue universelle est-elle possible? Appel aux hommes des sciences et aux commerçants, Paris, Gauthier-Villars. Per la storia della lingua internazionale e in particolare delle vicende qui riportate si possono utilmente vedere: UBALDO SANZO, L'artificio della lingua, Milano, Angeli; ROERO, I matematici. Sebert, generale di artiglieria dell'esercito coloniale francese, fece numerosi studi di balistica; ritiratosi dall'esercito, fu consulente industriale e si occupò di impianti di distribuzione dell'elettricità. Le sue iniziative per rendere disponibile su larga scala la bibliografia scientifica lo portarono, negli ultimi anni dell'Ottocento, ad interessarsi di una lingua internazionale. Adepto dell'Esperanto, fu poi un grande organizzatore e finanziatore dell'attività esperantista. COUTURAT, La logique de Leibniz, Paris, Alcan; ripubblicato poi presso Olms, Hildesheim. Nella sua opera De l'Infini mathématique Couturat aveva utilizzato la memoria del Bellavitis sul calcolo delle equipollenze. Schleyer, parroco cattolico in una cittadina tedesca sul lago di Costanza, fu nominato "cameriere segreto" da Leone XIII. La lettera, già citata come inedita in SANZO, L’artificio, è ora comparsa nel citato carteggio tra Couturat e Peano. COUTURAT, LEAU, Conclusions du rapport sur l'état présent de la question de la langue internationale, Coulommiers, Brodard, PEANO, Prof. Louis Couturat, «Revista Universale. La «Revista Universale» era un periodico sulla lingua internazionale edito a Ventimiglia; per le collaborazioni di Peano a varie riviste vd. il cd-rom ROERO (a cura di), Le riviste di Giuseppe Peano, Torino, Dipartimento di Matematica. Con tale nome verranno poi indicati vari altri progetti di lingua internazionale, in particolare quello sostenuto dalla International Auxiliary Language Association (I.A.L.A.), fondata da Morris, la quale, entusiasmatasi dell'Esperanto per le sue idee filantropiche di fratellanza universale, fonda una specie di seconda Delegazione per l'adozione di una lingua ausiliaria internazionale. Dopo tentativi infruttuosi di diffondere l'Esperanto, ostacolati da alcuni linguisti, la I.A.L.A. propone una nuova lingua internazionale elaborata da Gode, che si chiama anch'essa Interlingua e che godrà per un periodo limitato di un certo successo nelle riviste scientifiche. Sulla sua diffusione attuale, vd. il sito della Union Mundial pro Interlingua: www.interlingua.com.   Couturat in una lettera a Bertrand Russell del 30 dicembre 1912 contesta la validità scientifica di tale accademia, poiché vi si entra con il semplice pagamento di una quota, e nega che essa sia la prosecuzione dell'Accademia volapükista. Per la citazione esatta vd. SCHMID, Bertrand Russell, Correspondance sur la philosophie, la logique et la politique avec Couturat, Paris, Kimé, riportata in LUCIANO, ROERO,  Peano. LEVI-CIVITA, Programma de cursu de Mathematica superiore in Universitates italiano, «Schola et Vita.   Vd. ad es., per l’Ido, LUSANA, Vocabolario moderno Ido-Italiano ed Italiano-Ido, Biella, Tip. Magliola. L’Ido, che continua a definirsi “Esperanto reformita”, ha tuttora adepti e un’organizzazione che ne promuove la diffusione; vd. http://idolinguo.org.uk. Per l’Interlingua vd. CASSINA, GLIOZZI, Interlingua, Milano, Villa, 1945.   Per l’attività del movimento esperantista e la pubblicistica in Esperanto vd. esperanto.it.   Attualmente il Gruppo Esperantista Padovano, erede del Circolo Esperantista, aderente alle Associazioni di base della Regione Veneto, è intitolato a Giovanni Saggiori, che ne è stato animatore per oltre sessant'anni, ed ha sede in Via Barbieri PANEBIANCO, Fizika proksimigo, verkita de Roĝero Panebianco, Profesoro de Mineralogio en la Universitato de Padovo (Approssimazione fisica, scritto da Ruggero Panebianco, Professore di Mineralogia nell'Università di Padova), Berlino, R. Friedland kaj filo (e figlio), 1914; è da notare anche l'esperantizzazione del nome in "Roĝero".   Trad. dall’Esperanto dell’A.  PANEBIANCO, Gravokristalaj X-radileĝoj kaj L' aserto ke la kristaledrindicoj estas racionalnombroj ne estas naturiste kaj ne difinas ilin (Importanti leggi cristallografiche basate sui raggi X e L'asserzione che gli indici di spigolo dei cristalli sono numeri razionali non è naturale e non li definisce), «Rivista di Mineralogia e Cristallografia Italiana», di Aldono post linio (Aggiunta dopo la riga). RUGGERO PANEBIANCO, Proksimigo de la refraktigindicoj (Approssimazione degli indici di rifrazione), Padova, Società Cooperativa Tipografica, Presso la Biblioteca Universitaria di Padova vi è una copia di tale opuscolo con la dedica autografa del traduttore a Roberto Ardigò; segnatura: Bibl. Ardigò, D. Ba 8/5.   I corsivi sono nell'originale. FILIPPETTI, Ancora sull’Esperanto, «Avanti!», 7 Gramsci, La lingua unica e l'Esperanto, Il grido del popolo. Gramsci riaffermò anche successivamente le sue posizioni, vd. ad es. GRAMSCI, Quaderni dal carcere, vol. II, Quaderni 6-11, Torino, Einaudi. Tali posizioni furono in seguito ritenute da rivedere anche all'interno del suo partito: vd. CARANNANTE, Gramsci e i problemi della lingua italiana, «Belfagor. Una replica riassuntiva si trova in GIORGIO SILFER, Gramsci e l'esperanto: storia di un malinteso, «Lombarda esperantisto». PANEBIANCO, Thulite de Varallo in Valsesia, Padova, Soc. Coop. Tip., 1921.   Si tratta del Volapük.   RUGGERO PANEBIANCO, Lege de Haüy et lege de Symmetria, Cuneo, Un. Tip. Ed. Prov. PANEBIANCO, Hypnotismo et Necromantia (spiritismo); nota de naturalista R. Panebianco, Torino, Acad. Pro Interlingua, 1923; RUGGERO PANEBIANCO, Regula de Camaro de longa et sana vita, «Schola et Vita, Revista in Interlingua; ripubblicato a Milano, Inst. Pro Interlingua, Riportato in «L'Esperanto», Le trasmissioni radio dell'EIAR in esperanto durarono; esse furono riprese a cura della Presidenza del Consiglio e durano tutt'ora. Saggiori, ufficiale del genio, radiotecnico, sindaco di Fossò, fu presidente del Gruppo padovano per oltre sessanta anni. Esperto di toponomastica padovana, fu autore del volume Padova nella storia delle sue strade, Padova, Piazzon.   Ancora oggi il Gruppo Esperantista è presente ogni anno alla fiera di Padova con un proprio stand.   Il progetto Eurotra si riprometteva di ottenere una "Fully Automatic High Quality Translation" da una all'altra delle lingue europee, che erano sette alla fine degli anni '70 per arrivare a nove quando il progetto fu dichiarato terminato. Per quanto fortemente finanziato dalla Commissione della Comunità Europea, esso fallì completamente nel suo intento, effettivamente troppo ambizioso, ma gli studi che stimolò servirono come base per un notevole numero di sistemi di traduzione automatica aventi scopi molto più limitati. Attualmente l'Unione Europea si giova del sistema SYSTRAN, che è disponibile per un certo numero di coppie linguistiche. Sono disponibili oltre una decina di moduli con l'inglese come lingua di partenza (L1) e di arrivo (L2); per l'italiano sono disponibili soltanto i traduttori automatici con il francese e l'inglese. Le prestazioni offerte da tale sistema sono tuttavia ancora parecchio lontane da quanto può offrire un traduttore umano, che però spesso non è disponibile. La comunicazione all'interno delle strutture dell'Unione Europea resta comunque deficitaria: sui suoi costi vd. SELTEN (red.), The Costs of European Linguistic (non) Communication, Roma, ERA.Formizzi è stato presidente della Federazione Esperantista Italiana. Sull’attività dell’ AIS San Marino vd. www.ais-sanmarino.org.. Successivamente nascerà anche l'Università della Repubblica di San Marino, istituita con la legge-quadro, e che oggi ha come rettore Giorgio Petroni, professore di Tecnica e Gestione dei Sistemi Industriali alla Facoltà d'Ingegneria di Padova. CLAUZADE, ROUX, Likenoj de Okcidenta Eŭropo, «Bulletin de la Société Botanique du Centre-Ouest», CANIGLIA, Dizionario di esperanto, «Notiziario della Soc. Lichenologica Italiana», MATVIJIŜYN (a cura di Minnaja), La cultura e la scienza, con particolare riguardo alla matematica, nei rapporti tra Italia e Ucraina, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl. (Rapp. Int.BEOLCO, Interparolo (tr. C. Minnaja), Pisa, Edistudio. Milani, all'epoca professore di Letteratura delle tradizioni popolari all'Università di Padova, fu una apprezzata studiosa del Ruzante. MINNAJA, Enlumas min senlimo (M'illumino d'immenso), Prilly, LF-koop, MINNAJA (a cura di), Modellizzazioni Matematiche per le Scienze del Linguaggio, Padova, Dip. Matematica Pura ed Appl. (Rapp. Int.), MINNAJA, Vocabolario italiano-Esperanto, Milano, Cooperativa Editoriale Esperanto, 1996.   Vd.: VALORI, Materiali per lo studio dei linguaggi artificiali – incluso il deutero-esperanto di Grice --, Milano, CUEM, MINNAJA, L. G. PACCAGNELLA, A Part-of-Speech Tagger for Esperanto oriented to MT, International Conference MT Machine Translation and multilingual Applications in the new Millennium, Exeter, MINNAJA, Statistika analizo de la paroladoj de Ivo Lapenna (Statistical Analysis about Speeches by Ivo Lapenna), «Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft CARDANO, Pri la noblo kaj utilo de ĉi arto kaj pri la malklaraj notacioj (Della nobiltà e utilità di quest'arte e delle notazioni oscure, da "De numeris", tr. C. Minnaja), «Literatura Foiro. MINNAJA, A. ŜEJPAK, Elektitaj lekcioj pri historio de scienco kaj tekniko - Избранные лекции по истории науки и техники (Lezioni scelte di storia della scienza e della tecnica), Mosca, Московский Государственный Индустриалъный Университет Tra le traduzioni si segnalano C. GOLDONI, La gastejestrino (La locandiera), Pisa, Edistudio; MACHIAVELLI, La princo (Il Principe), Pisa, Edistudio. Per l’attività e una bibliografia di Carlo Minnaja, vd. math.unipd.it/~minnaja.   Il laureando era Alberto Mardegan; vd.. http://www.interlingua.fi/marathe.htm   G. VERGA, La Malemuloj (I Malavoglia, tr. Giancarlo Rinaldo, Anselmo Ruffatti, Paola Tosato), Pisa, Edistudio. L’autore ringrazia Sassi e Caniglia di Padova e Formizzi di Verona, nonché Montagner, bibliotecario presso la Libera Università di Lingue e Comunicazione IULM di Milano, per le preziose notizie fornite. Ubaldo Sanzo. Sanzo. Keywords: apollo licio, trovato al ginnasio liceo di Atene, figgurante il dio in atto di riposo dopo un gran sforzo. natura ed artificio, l’artificio della lingua, convenzionalismo, filosofia della lingua.  Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Sanzo” – The Swimming-Pool Library.