GRICE ITALO A-Z P PO
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Pollastri:
la ragione conversazionale delle conversazioni sull’olismo hegeliano – la
scuola di Firenze -- filosofia toscana -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Firenze). Filosofo italiano. Firenze, Toscana. Studia
a Firenze. Studia la filosofia della natura di Hegel. Si occupa in particolare
di filosofare con le persone, campo nel quale dsvolge la filosofia. Ha uno
sportello di consulenza presso il quartiere 4, centro di salute mentale della
ASL. Pubblica Apogeo Il pensiero e la vita, Consulente filosofico cercasi,
Il filosofo in azienda e L’uomo è ciò che pensa. Fonda Phronesis, una associazione
per la consulenza filosofica, IPOC. Collana
“Pratiche Filosofiche” diretta da GALIMBERTI (si veda) per Apogeo e cura la
collana “Dialogos”, sempre per l’editore IPOC. Insegna consulenza
filosofica in numerose università italiane. Ha inoltre all’attivo ricerche in
campo tradizionalmente filosofico come l’assoluto eternamente in sé cangiante.
Interpretazione olistica del sistema hegeliano (La Città del Sole), alcuni
articoli di filosofia politica e altri di filosofia dell’improvvisazione.
Accanto al suo impegno nella filosofia, si occupa di commenti alla musica, in
particolare nel campo del jazz. Collabora con “Musica Jazz”, “Il Giornale della
Musica” e “All About Jazz Italia”. Pubblica la biografia artistica di Tesi, Una
vita a bottoni (Squilibri). Attivo in campo teatrale, come amatore ha
esperienze di attore, recitando in lavori di Ionesco, Nicolaj, Feydeau, e Simon,
e regista. Direge Sorelle Materassi di Storelli dal saggio di Palazzeschi, “La
tettonica dei sentimenti” e “Siamo momentaneamente assenti” di Squarzina. La sua teoria della consulenza filosofica e tutt'uno
con una più generale concezione della filosofia e del filosofare. È all’interno
di questa idea generale, che comprende una visione della società, degl’orizzonti,
dei destini della filosofia e il ruolo che il filosofo si svolge, che può
essere inserita la sua visione della consulenza filosofica. Il punto di
partenza potrebbe essere posto in un’analisi della società e nel ruolo che in
essa giocano le psicoterapie e, più largamente il linguaggio e la cultura psico-terapeutica.
La sua idea sembra essere quella di chi vede in corso un processo di tras-formazione
del dolore del male in una pato-logia psicologicamente rilevabile e curabile. Oggi,
tanto i manuali psico-patologici come DSM-IV, quanto la cultura diffusa, da
rotocalco -- sovente però confortata da medici e psicologi che sui rotocalchi
scrivono --, tendono a far credere che ogni qualvolta si stia male ipso facto
si sia malato e che, di conseguenza, sia necessario un terapeuta che ci
guarisca. Ciò ovviamente porterebbe ad un estremo impoverimento nella capacità
umana di comprendere e affrontare la vita. In un mondo in cui ogni dolore è
SINTOMO e l’unica cosa che sembra avere importanza è che esso venga eliminato,
la filosofia e la consulenza filosofica -- che sembrano più essere due momenti
di un'unica disciplina piuttosto che due cose diverse -- non si presentano come
pensiero risolutivo. Prendere decisioni e risolvere problemi sono due modi
attraverso cui si banalizza la complessità e anche il fascino di ogni
esperienza vitale umana. Se c’è qualcosa di davvero originale e inattuale che
la filosofia offre agl’uomini ciò è giustappunto una prospettiva che vada oltre
l’agire tecnico finalizzato, l’intervento manipolativo sulla realtà e, dunque,
l’idea stessa di efficacia. Con questa impostazione non stupisce dunque che veda
in modo estremamente critico la presenza del concetto di aiuto nella consulenza
filosofica. Chi si concentra sull’aiutare il consulente rischia di fare
semplicemente una psico-terapia mascherata e poco efficace. Concentrarsi
sull’ausilio e la soluzione dei problemi posti dal consultante può
disperdere la realtà e originale potenzialità della filosofia nel campo della
considerazione dei problemi degl’individui e della loro vita. Può annullare la
capacità di ri-orientare il pensiero e l’agire che la ri-flessione filosofica
porta con sé come sua assoluta specificità. Può, infine, privare gl’individui e
la società di quella che è forse oggi rimasta l’ultima branca del sapere
svincolata dallo strabordante e a-critico dominio del produrre, del finalizzare,
e della tecnica. L’onni-presenza del paradigma tera-peutico non deve fare sì
che si dimentichi anche il rapporto sano che la filosofia può mantenere con la
psico-logia rettamente intesa. La psicologia cioè come ricerca di ciò che è
proprio del comportamento umano che ogni filosofo coltiva. Come studio
sull’uomo, e al pari di altre scienze umane che cercano di coglierne altre
limitate ma fondamentali dimensioni -- si pensi all’antropologia o alla
sociologia --, la psicologia e tenuta in considerazione dallo sguardo del
consulente. La psicologia è stata nient’altro che una conoscenza tra le molte
che la filosofia dove comprendere, criticare, porre nel giusto posto che a essa
spetta entro una comprensione filosofica del mondo. È se il filosofo non
disdegna di occuparsi anche di psicologia, perché oggi il filosofo consulente
dove temere oltre-misura di fare riferimento anche a essa? Posta in un orizzonte
conoscitivo e non terapeutico, la psico-logia non è evitata, al pari di ogni
altra disciplina, al consulente filosofico. Lo spazio entro cui colloca la sua
azione e la sua riflessione implica una lettura della filosofia come del tutto
connessa con la vita di ogni singolo uomo. Difficile cogliere la cesura tra
questi e il filosofo. Se questa differenziazione ha sicuramente un valore
indicativo, convenzionale, utile per distinguere chi ha fatto della riflessione
il centro della vita, è difficile invece trovare una differenza essenziale tra
costui e l’uomo comune. L’uomo è necessariamente filosofo. Le ragioni di questa
necessità sono connesse con nell’essenza fragile, limitata, mortale dell’uomo, è
da questa necessità che deriva l’urgenza dell’uomo a porsi domande, cercare senso,
aspirare alla conoscenza, essere, cioè philo-sophos, amante del sapere. Ma se
l’uomo è perennemente filosofo è anche perché è propria della filosofia
l’incapacità di arrestarsi a un dato, a un risultato che non sia ulteriormente
indagabile. La disciplina in questione così si mostra propriamente nella sua
attività più che nel suo corpus di conoscenze. Anche la filosofia pratica,
dunque, si conclude là dove produce qualcosa di pratico per diventare altro:
morale, politica, diritto. Da questa visione se ne deduce la inapplicabilità
della filosofia in generale e più specificatamente l’impossibilità di concepire
la consulenza filosofica come una sorta di filosofia applicata alla vita. Il
fatto è che la filosofia non si applica, oppure è sempre applicata: essendo
amore per il sapere, è infatti qualcosa di perennemente in movimento -- è un
agire, un fare. E non c’è fare che non sia fare qualcosa. Quello della
filosofia è il filosofare, vale a dire il cercare e ri-cercare, il ri-tornare
sempre di nuovo sul problema, inappagati dall’apparente soluzione, il
ri-flettere incessantemente per mettere a prova le nostre capacità di
comprensione. Questo agire, che è pura e semplice filosofia, non può essere
applicato perché lo è già sempre, non potendo avvenire senza un argomento, un
tema, un problema e senza individui pensanti sui quali esso agisce, produce,
come tutte le attività, effetti pratici concreti. Altri saggi: “L' assoluto
eternamente in sé cangiante”; “Interpretazione olistica del sistema hegeliano”;
“Studi sul pensiero di Hegel (La Città del Sole); “Il pensiero e la vita”; “Guida
alla consulenza e alle pratiche filosofiche (Apogeo); “Consulente filosofico
cercasi” (Milano, Apogeo); “L’uomo è ciò che pensa: sull’avvenire della pratica
filosofica” (Girolamo, Trapani); “Il filosofo in azienda: pratiche filosofiche
per le organizzazioni” (Apogeo, Milano); “Tesi. Una vita a bottoni, in A viva voce,
Squilibri); “La consulenza filosofica”; “Breve storia di una disciplina a-tipica,
in Intersezioni, Achenbach e la fondazione della pratica filosofica, in
Maieusis, La consulenza filosofica tra saggezza e metodo, in“Inter-sezioni, Razionalità
del sentimento e affettività della ragione”; “Appunti sulle condizioni di
possibilità della consulenza filosofica”; “Discipline Filosofiche, Teoria
pratica” e palle di biliardo”; “La consulenza filosofica come mappa-tura
dell’esistenza, in “La cura degl’altro: la filosofia come terapia dell’anima”
(Siena); “Il consulente filosofico di quartiere, in Aut aut, Analisi di Rovatti,
La filosofia può curare?, in Phronesis, Prospettive politiche della pratica
filosofica, in Humana.mente, Improvvisare la verità. Musica jazz e
discorso filosofico, in Itinera. Miccione,
La consulenza Filosofica, Xenia. Nome compiuto: Neri Pollastri. Pollastri.
Keywords: olismo hegeliano, etimologia di consultare, consolare, consultare,
console – con-solus --, mutuo consiglio, Böttcher Refs.: Luigi Speranza, “Grice
e Pollastri” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pollini: l’implicatura conversazionale e la raione
conversazionale – la scuola di Grossetto -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Grossetto). Filosofo italiano. Grice: “I like Pollini. I was often
asked, after creating Deutero-Esperanto, what right do I have to call it a
‘language’, since, nobody ever speaks it. Pollini notes that languages such as
English, are better, understood as ‘la lingua dell’Anglia. Anglia, etc., are
not INVENTED countries, we hope. But the land of UTOPIA is often seen as what
Pollini calls DEVESSIA, the land of Ought, not of Is. Therefore, its grammar is
RAGIONATA in the sense that Moore equivocates when he says that is derives from
ought, and not vice versa! Il devessiano
è una lingua inventata da Pollini di Grosseto. Il nome deriva da Devessia, una
repubblica situata nell’estremo occidente d’Europa, fra la Gallia e l’Irlandia,
e significa letteralmente ‘il paese dove le cose sono come devono essere.’ In
sintesi, la lingua di Devessia è una lingua amiatina, in quanto la sua base
lessicale riprende molto della parlata della terra d’origine dell’autore, e
cioè il monte Amiata, in Toscana. Le preposizioni sono, in singolare: “do”
(masc.), “da” (fem.); in plurale: “dos” e “das.” C’è un dittongo, «ui»: non
porto, ma puirto; non sorte, ma suirte, non punto, ma puinte. C’è anche un
suffisso «-con» che corrisponde a un’errata pronuncia infantile. L’altro
suffisso è «-èira». Il lessico amiatino si ritrova particolarmente nelle parole
che indicano la frutta, come “bahoha,” albicocca, “sarac[c con pipetta]a
(ciliegia), pornela (susina). Oltre che alla parlata amiatina nativa di
P., il lessico della lingua di Devessia attinge parole dal gallico (pandon =
«mentre»), ma anche dal genovese (u-màa = «onda», dal genovese «u mâ», cioè,
per metonimia, «il mare -- ligure»), da linguaggi infantili, da espressioni
scherzose, d’interpretazioni arbitrarie (manc[c con pipetta]urà = «masticare»
deriva da come P. sente il suono di “Manciuria”) e anche da parole tratte dai
sogni dell’autore (ad esempio baltac[c con pipetta]à = «colpire forte,
rovesciare»). Se, come sostene un interprete che lavora nell’ufficio di P,
una lingua è l’anima d’un popolo [Grice e Peacocke: popolazione] -- nota P. in
un dattiloscritto dove sono esposti I lineamenti di grammatica della lingua dallla
Devessia, la lingua della Devessia è l’anima di un popolo [Grice/Peacocke,
popolazione] immaginario che P. fa nazione e quindi esprime intimamente il modo
di pensare degl’abitanti di quel paese. Nome compiuto: Mario Pollini. Pollini.
Parole chiave: deutero-esperanto, Devessia, la lingua del monte Amiata.
Referenze: Luigi Speranza, “Grice e Pollini,” The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pollio: la ragione conversazionale contro il lizio –
Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. He plays a leading role in Rome’s
political and cultural life. He is a friend of both VIRGILIO (si veda) and ORAZIO
(si veda), and wrote a history of the civil war. He is NOT a lizio, and his
most famous tract he entitles, “Contra Aristotelem”. He rather follows the
philosophy of Musonio RUFO (si veda), whom he deems superior to ‘that ginnasio
where an over-rated Stagirite used to ramble with friends.’ Historians debate
this, since Musonio Rufo apparently was born well after P. dies – but, as
Kunstermann says, ‘there is no obvious earlier candidate.’ Hohlertter suggests
that the work was written by a LATER Pollio – ‘most likely Pollio Valerio’. Nome
compiuto: Gaio Asinio Pollio
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pollio: la ragione conversazionale contro il Lizio –
Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). The author of “Contra Aristotelem” according to
Hohlertter. Nome compiuto: Pollio Valerio.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pollio: la ragione conversazionale dell’orto romano –
Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. Orto. Patron of Stazio
(si veda). Nome compiuto: Pollio Felice.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Polluce: la ragione conversazionale del principe
filosofo -- Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. Giulio Polluce or Polideuce –
Friend of Commodo to whom he dedicates a treatise entitled “Onomasticon,” a
thematically arranged dictionary containing many excerpts from different
authors, mainly and especially the Roman philosophers with which he was
familiar and thought Commodo would find of slight interest.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Polo: la ragione conversazionale e la scuola di Lucania
– Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Reggio). Filosofo italiano. Reggio, Lucania, Calabria. He is
said to have been a Pythagorean, although some think he was a spelling mistake
that should be corrected to ‘Eccelo di Lucania.’ He wrote a treatise on justice. Polo.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pompedio: la ragione conversazionale e l’orto romano –
Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. According to the historian
Giuseppe, a senator who followed the Garden – Some believe that the reference
is to Publio Pomponio Secondo, a statesman and author. Pompedio.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pompeo: la ragione conversazionale e il portico romano e
il diritto – Roma -- filosofia italiana – Luigi Speranza. (Roma).
Filosofo italiano. Nell’analisi delle nozioni di stato e di proprietà in Pompeo
e Panezio e l’influenza della dottrina stoica sulla giurisprudenza romana
dell’epoca scipionico-cesariana, il portico è un fenomeno che abbraccia un arco
temporale vastissimo ed è di difficile, se non impossibile definizione. Pohlenz
ne ha parlato come di un movimento spirituale, ma se si dicesse che è una
‘dimensione del pensiero’ forse non si sbaglierebbe. Comincia con * Testo
rielaborato con le fonti e i riferimenti bibliografici essenziali della
relazione alla 59ème Session de la Société Internationale Fernand de Visscher
pour l’Histoire des Droits de l’Antiquité. [Per un primo approccio alla
filosofia del Portico si v. POHLENZ, Stoa und Stoiker. Die Grunder, Panaitios,
Poseidonios (Zürich); ID., IL PORTICO ROMANO: Storia di un movimento
spirituale, Milano; IL PORTICO: Geschichte einer geistigen Bewegung
(Göttingen); ISNARDI PARENTE, Stoici Antichi (Torino l’età del suo fondatore,
il cipriota Zenone, un fenicio dalla pelle scura e di sangue semitico, attivo
ad Atene, ma comprende anche ANTONINO. Non dimentichiamo, in aggiunta, la
rielaborazione del de officiis di CICERONE fatta da AMBROGIO e, ancora, la
fortuna medioevale dei precetti morali di Seneca che è addirittura indicato con
la sua felice formula honestae vitae da Martino di Bracara come una sorta di
cristiano occulto per aver intrattenuto una leggendaria corrispondenza con S.
Paolo e tentato di convertire al cristianesimo un suo discepolo. La filosofia
del Portico domina dunque la scena culturale romana per molti decenni durante
l’ellenismo e la prima età imperiale, ma subì una repentina e considerevole
decadenza. Agostino, in epist., infatti potrà dire. I seguaci del Portico sono
ridotti al silenzio, al punto che le loro teorie vengono appena menzionate
nelle scuole di retorica ». In effetti della letteratura del Portico a noi non
è arrivato molto. A parte un Inno a GIOVE scritto da Cleante e una serie di
citazioni più o meno letterali tramandate da autori di altre tendenze
filosofiche, a volte addirittura ostili come Plutarco o Alessandro d’Afrodisia,
conosciamo qualcosa attraverso le opere di Seneca ed Epittèto, ma dei pensatori
dell’era scipionica è sopravvissuto pochissimo. Ciò nonostante, credo che le
nostre conoscenze sul contributo dello [Filosofia e scienza nel pensiero
ellenistico (Napoli IOPPOLO, Aristone di Chio e lo stoicismo antico, Napoli,
Opinione e scienza. Il dibattito tra Stoici e Accademici nel III e nel II
secolo a.C. (Napoli HUSLER, Die fragmente zur Dialektik der Stoiker
(Stüttgart-Bad Cannstatt 1987- ALESSE, Panezio di Rodi e la tradizione stoica
(Napoli RADICE (Introduzione, traduzione, note e apparati a cura di), H. von
Arnim, Stoici antichi, Tutti i frammenti, Milano ARNIM, Stoicorum Veterum
Fragmenta (Lipsiae VIMERCATI (Introduzione, traduzione, note e apparati di
commento a cura di), Panezio, Testimonianze e frammenti (Milano POHLENZ, La
Stoa. Si v. per un primo approccio POHLENZ, sv. Panaitios, in PW.
StuttgartWeimar L’epistula fu indirizzata al vescovo Dioscoro che chiedeva
informazioni sull’opportunità di studiare Cicerone. 5 Per un sintetico sguardo
d’insieme si v. anche REALE, Accettare i voleri della ragione, in Valori
dimenticati dell’occidente, Milano, Revue Internationale des droits de
l’Antiquité] stoicismo per lo sviluppo del diritto romano come scienza, e in
particolare in epoca scipionico-cesariana, possano ancora migliorare. 2. I
giuristi romani e la Stoa Sul rapporto tra giuristi romani e la dottrina
filosofica stoica esiste già una documentazione ricchissima6 . Anzitutto, il
cliché dell’uomo 6 Si v. POHLENZ, IL PORTICO ROMANO. Senza alcuna pretesa di
completezza segnalo KAMPHUISEN, L’influence de la philosophie sur la conception
du droit naturel chez les jurisconsultes romains, RHDFE. FREZZA, Rec. a Pohlenz, IL
PORTICO: Geschichte einer geistigen Bewegung, Göttingen Göttingen SDHI.; STEIN,
The Relations between Grammar and Law in the early Principate. The beginnings
of analogy, in La critica del testo (Firenze; WÆRDT, Philosophical Influence on
Roman Jurisprudence? The Case of Stoicism and Natural Law, in ANRW. DUCOS,
Philosophie, littérature et droit à Rome sous le Principat, in ANRW. WINKEL, Le droit romain et la
philosophie grecque, quelques problèmes de méthode, in Tij. Da ultimo per tutti SCHIAVONE, Ius. L’invenzione del
diritto in Occidente (Torino Questi, a proposito della ‘rivoluzione
scientifica’ che ha riguardato il modo di operare (e di essere) della
giurisprudenza romana nei decenni tra l’età dei Gracchi e quella di Cesare e,
in particolare, sull’influenza della cultura proveniente dalla Grecia esplicita
in questo modo il suo pensiero. In realtà, non di riduzione o di impoverimento
si trattava, né di un semplice e superficiale trapianto di qualche metodica,
priva di particolare significato sostanziale. Bensì di un delicato e cruciale
processo di integrazione, che riuscì a proiettare il sapere giuridico romano al
di là degli orizzonti che aveva acquisito, senza tuttavia fargli smarrire il
senso della propria fortissima identità: in certo modo a rivoluzionarlo per
dargli il compimento. Il risultato sarebbe stato, alla fine, la nascita di un
nuovo modo di pensare il diritto, che ne avrebbe tramutato le procedure in
quelle di una scienza senza eguali nell’antichità, non meno compatta e
concettualmente densa della grande filosofia classica. Appare evidente che
nello studioso salernitano sia maturato un superamento della posizione
tradizionale risalente a SCHULZ, Storia della giurisprudenza romana [Firenze
Nocera Lo dimostrano ancora di più le seguenti parole [SCHIAVONE, Ius] Ma
perché Quinto Mucio aveva deciso di utilizzare a fondo gli apparati diairetici,
fino a farne il tratto caratterizzante – almeno agli occhi di Pomponio – di
tutto il suo trattato? La risposta più consueta cerca di spiegarlo con un
generico richiamo al clima intellettuale dell’epoca, cui non sarebbero state
indifferenti un paio di generazioni di giuristi: una parentesi dovuta
all’imporsi di una specie di moda. E’ un’interpretazione a dir poco
insoddisfacente, elusiva di un tema essenziale: la connessione fra l’uso della
diairetica e la qualità delle conoscenze per la prima volta elaborate attraverso
quei modelli. Il problema, cioè, della forma logica attraverso cui a partire da
Quinto Mucio e dalle sue innovazioni, l’esperienza del diritto veniva costruita
e pensata. Se non si ha lo sguardo fermo su questo intreccio, si smarrisce il
filo di ogni interpretazione plausibile. E non c’è da temere solo il vecchio
equivoco EQUIVOCO GRICE che portava a distinguere meccanicamente fra ‘metodo’
greco e ‘contenuti’ SACCHI virtuoso che è una caratterizzazione tipica del
pensiero stoico. Ateneo, citando Posidonio, ricorda la ferma presa di posizione
di SCEVOLA l’augure, Q. Elio Tuberone e P. Rutilio Rufo (tutti allievi del
filosofo del PORTICO Panezio: Cic. Lael.), a favore della lex Fannia cibaria.
Proverbiali inoltre sono rimasti il rigore e la coerenza con cui Scevola il
pontefice esercitò la sua carica di proconsole nella provincia d’Asia,
coadiuvato da Rutilio Rufo suo legato proconsolare. A quest’ultimo, prope
perfectus in Stoicis (Brut.), si ricollega anche il famoso otium cum dignitate
che rimarrà come monito per gli uomini della sua classe; tanto che, come è
noto, Cicerone ne farà una strenua difesa contro l’epicureismo dilagante
soprattutto in Campania, quando scrisse, fra l’altro, negli ultimi due anni
della sua vita il de finibus e le Tusculanae disputationes. Riferimenti precisi
nel de oratore e nel Brutus ciceroniani indicano esplicitamente come stoici
anche Marco Vigellio (qui cum Panetio vixit), Sesto Pompeo e due Balbi: Cic. De
orat. Quid est, quod aut Sex. Pompeius aut duo Balbi aut meus amicus, qui cum
Panaetio vixit, M. Vigellius de virtute hominum Stoici possint dicere, qua in
disputatione ego his debeam aut vestrum quisquam concedere? Il primo, Quinto
Lucilio (Balbo), fu sostenitore della tesi stoica prospettata nel de natura
deorum. Mentre il secondo, Lucio Lucilio (Balbo), espertissimo in agendo et in
respondendo, fu discepolo di romani, quanto un rischio più grave e sottile:
quello di misurare il lavoro dei giuristi con i criteri adoperati per valutare
il dibattito filosofico ed epistemologico da Platone al tardo stoicismo,
suggestionati solo dalla traccia superficiale di alcuni evidenti debiti della
giurisprudenza verso la filosofia, e da qualche sporadica contiguità di lessico
e di categorie. Mettendosi su una simile strada, non si può che arrivare alla
conclusione di un drammatico impoverimento dell’impianto logico del pensiero
classico, quando passa dai filosofi ai giuristi, e alla constatazione del
carattere irrimediabilmente minore e senza vocazione teorica del lavoro della
giurisprudenza. Ma sarebbe un’indicazione infondata, anche se è stata tante
volte riproposta, da diventare un luogo comune storiografico. Athen. Dipnosoph.
= Posid. Jacoby. Per tutti CANNATA, Per una storia della scienza giuridica
europea. Dalle origini all’opera di Labeone (Torino MÜNZER, sv. Lucilius, in
PW. 13.2 (Stuttgart-Weimar Q. Mucio Scevola il pontefice e anche maestro di
Servio Sulpicio Rufo Il Circolo degli Scipioni C’è poi il Circolo degli
Scipioni 11 . Questo sodalizio culturale era frequentato, come è noto, da
letterati e filosofi come Terenzio e il Cic. Brutus: Cumque discendi causa
duobus peritissimis operam dedisset, L. Lucilio Balbo, C. Aquilio Gallo, Galli
hominis acuti et exercitati promptam et paratam in agendo et in respondendo
celeritatem subtilitate diligentiaque superavit; Balbi docti et eruditi hominis
in utraque re consideratam tarditatem vicit expediendis conficiendisque rebus.
Sul rapporto tra lo stoicismo e i giuristi romani v. anche IPPOLITO, I giuristi
e la città (Napoli Sul circolo scipionico si v. in generale H. BARDON, La
littérature latine inconnue. I. L’époque républicaine (Paris 1952) 45 ss., 87 ss.; H.
BENGTSON, Grundriss der römische Geschichte, München GRIMAL, Le siècle des
Scipions, Paris Il secolo degli Scipioni. Roma e l’ellenismo al tempo delle guerre puniche
(Brescia, Plataroti, CANALI, Storia della poesia latina (Milano) Anche se è
stata negata l’esistenza di questo sodalizio culturale [STRASBURGER, Der
‘Scipionenkreis’, in Hermes l’espressione grex Scipionis usata da Cicerone in
Lael. e la considerazione, nel paragrafo dello stesso dialogo, di Scipione,
Furio, Spurio Mummio, Tuberone, Rutilio, (Virginio e Rupilio); oltre che degli
interlocutori del Lelio: Mucio Scevola, Fannio e appunto Lelio, come aequales
per essere stati amici o giovani devoti di Scipione, lascia pensare che questo
circolo di intellettuali sia stato effettivamente sentito come tale dai suoi
protagonisti. Così, con somma erudizione CANCELLI, Cicerone, Lo Stato (Milano
scrive: Va da sé che non bisogna credere a un sodalizio, magari con tanto di
statuto, ma a un gruppo di uomini che seguivano stesse tendenze politiche, e
che facevano capo, in vario modo, a Scipione o al suo amico Lelio. Cicerone
assunse appunto a comune carattere dei suoi personaggi l’essere stati amici o
in relazione con Scipione e Lelio, e l’essere stati seguaci più o meno fermi
dell’insegnamento paneziano ». Fra l’altro, come rileva lo stesso Cancelli, a
questa lista di nomi manca solo quello di Manio Manilio, il famoso giurista (e
generale di Scipione Africano a Cartagine), per ricostituire il gruppo di
personaggi che partecipano al famoso dialogo del de re publica ambientato negli
horti suburbani di Scipione Emiliano dove Cicerone ambienterà l’enunciazione
della famosa definizione di res publica. Per l’uso di grex per indicare un
‘gruppo di amici’ o un ‘sodalizio culturale’ si v. Cic. Lael. Saepe enim
excellentiae quaedam sunt, qualis erat Scipionis in nostro, ut ita dicam grege.
Anche Orazio che riferisce la parola proprio ai seguaci della Stoa di Crisippo
di Soli. Horat. sat.Chrysippi porticus et grex. Sul circolo degli Scipioni si
v. anche F. LEO, Geschichte der römischen Literatur (Berlin BROWN, A Study of
the Scipionic Circle, Iowa TATAKIS, Panétius de Rhodes. Le fondateur du moyen stoïcisme.
Sa vie et son oeuvre (Paris BRUWAEUM, L’influence culturelle du cercle de
Scipion SACCHI campano Lucilio, ma anche da storici come P. Cornelio Scipione,
C. Fannio, C. Sempronio Tutidano e forse Emilio Sura. Altri possibili
frequentatori di tale circolo furono Cassio Emìna e L. Calpurnio Pisone Frugi
che normalmente viene ritenuto avversario dei Gracchi, ma la legge agraria lo
ricorda come il console che insieme a P. Mucio applicò la lex Sempronia: Lex
agr. l. 13 (= FIRA): Quei ager locus publicus populi Romanei, quei in Italia P.
Mucio L. Calpurnio cos. fuit. Quando però Paolo Emilio porta a Roma per i suoi
due figli la biblioteca di Pella, diventò possibile in questa città accedere
direttamente ai testi dei filosofi greci ed in particolare a quelli degli
stoici14 . Fu così che il circolo scipionico, a ridosso dell’età graccana,
diventò il luogo di incontro principale tra lo stoicismo e gli intellettuali
romani. L’amicizia tra l’Africano minore e Polibio nasce Emilien (Schaerbeeck
ABEL, Die kulturelle Mission des Painaitios « Antike und Abendland BRETONE, La
fondazione del diritto civile nel manuale pomponiano, in Tecniche e ideologie
dei giuristi romani, Napoli; MARROU, Histoire de l’éducation dans l’antiquité.
I. Le monde grec. II. Le monde romain (Paris WIEACKER, Römische
Rechtgeschichte, München; ALESSE, Panezio di Rodi e la tradizione del PORTICO
ROMANO (Napoli CANNATA, Per una storia della scienza giuridica europea 217. 12
Sul rapporto tra il poeta Lucilio e il circolo scipionico cfr. Lact. div. inst.,
MAURACH, Geschichte der römischen Philosophie. Eine Einführung, Plut. Aem.:
Møna tÅ biblºa to† basil™vq filogrammato†si to¡q y™sin ®p™trefen ®jel™suai.
[tr. M.L. Amerio (a cura di), Plutarco, Vite, vol. III (Torino Fece prelevare
soltanto i libri della biblioteca del re per darli ai figli amanti delle
lettere »; Isid. etym. 6.5.1: Romae primus librorum copiam advexit Aemilius
Paulus, Perse Macedonum rege devicto; deinde Lucullus e Pontica praeda. Post
hos Caesar dedit Marco Varroni negotium quam maximae bibliothecae construendae.
Primum autem Romae bibliothecas publicavit Pollio, Graecas simul atque Latinas,
additis auctorum imaginibus in atrio, quod de manubiis magnificentissimum
instruxerat. 14 Per i rapporti culturali e l’influenza della cultura greca nel
circolo scipionico si v. anche SACCHI, La nozione di ager publicus populi
Romani come espressione dell’ideologia del suo tempo, in Tij. Adesso si v. A.
SCHIAVONE, Ius. Quinto Mucio, che non ignorava il greco aveva un accesso
diretto a questi testi. Erano in gran parte opere incluse nell’imponente
biblioteca di Perseo di Macedonia, trasportata a Roma dopo Pidna, da Emilio
Paolo – nella capitale non si erano mai visti tanti libri – e poi utilizzata
dal circolo di Scipione Emiliano. infatti proprio grazie ad una richiesta di
libri e alla discussione che scaturì tra questi due personaggi Personalità di
assoluto livello sul piano giuridico che possiamo ricordare tra i frequentatori
di questo circolo lungo l’arco di almeno due generazioni furono Manio Manilio
(ad Att.; ad Q.fr.; Lael.; de re p.; Plut. Ti. Gracc. 11.2) e Gaio Lelio,
definito dallo stesso Manilio, valente giurista (de re p. Tum Manilius:
Pergisne eam, Laeli, artem inludere, in qua primum excellis ipse, deinde sine
qua scire nemo potest, quid sit suum, quid alienum?) che fu allievo prima di
Diogene di Babilonia e poi di Panezio (de fin. Nec ille qui Diogenem Stoicum
adulescens, post autem Panaetium audierat). Anche Scevola, il pontefice massimo (console): Cic.
de re p. Sed ista mox; nunc audiamus Pilum, quem video maioribus iam de rebus
quam me aut quam P. Mucium consuli, l’antagonista di Crasso nella causa
Curiana, prima di scegliere di seguire con il fratello di appoggiare le riforme
graccane (Cic. de re; Acad. Prior.; Plut. Ti. Gracc.), pare che fu molto vicino
a tale ambiente. Tra i frequentatori del circolo scipionico che aderirono alla
Stoa, troviamo infine anche Furio Filo e Aulo Cascellio, che furono considerati
insieme a Q. Mucio l’augure, tre dei più famosi esperti di diritto prediale dell’epoca
graccana: Cic. pro Balbo Q. Scaevola ille augur, cum de iure praediatorio
consuleretur, homo iuris peritissimus, consultores suos nonnumquam ad Furium et
Cascellium praediatores reiciebat. Attraverso Gaio sappiamo anche cosa sia il
diritto prediatorio: Gai. nam qui mercatur a populo, praediator appellatur. Il
discorso tuttavia non finisce qui perché in base a Cic. de orat. apprendiamo
che anche Q. Mucio il pontefice massimo aveva subito l’influenza di Panezio di
Rodi: Quae, cum ego praetor Rhodum Polyb. il rapporto tra costoro iniziò da un
prestito di libri e dalle conversazioni avute su di essi. Nicolai, cur.,
Polibio, Storie. Libri. Frammenti Roma Quadro storico in A. GUARINO, La
coerenza di P. Mucio (Napoli Su P. Mucio particolari prosopografici in CANNATA,
Per una storia della scienza giuridica europea Particolari prosopografici con
fonti e bibl. In CANNATA, Per una storia della scienza giuridica europea]
venissem et cum summo illo doctore istius disciplinae Apollonio ea, quae a
Panaetio acceperam, contulissem, inrisit ille quidem, ut solebat, philosophiam
atque contempsit multaque non tam graviter dixit quam facete. Il quae a
Panaetio acceperam mi pare estremamente efficace18 . La corrispondenza tra il
titolo di un’opera famosissima di Quinto Mucio, il Liber singularis Œron, e
quella di Crisippo di Soli dimostra [insieme a D.: post hos Q. Mucius P.f.
pont. max. ius civile primus constituit generatim, in libros XVIII redigendo]
la vicinianza del giurista alla cultura del PORTICO. IL PORTICO ROMANO e il
diritto romano Alla luce di questi dati, quindi, non stupisce se Paolo Frezza
abbia dichiarato già di credere all’esistenza di una profonda influenza del
PORTICO ROMANO sulla formazione e sull’evoluzione del pensiero giuridico
romano. Gli esempi della fecondità di tale rapporto, del resto, sono sotto gli
occhi di tutti. Nel rilievo che Q. Mucio Scevola dava alla bona fides si
nascondono infatti i prodromi di una svolta importante per la disciplina e la
struttura dei rapporti obbligatori in tema di emptio venditio e di locatio
conductio Schiavone, credo con CANNATA, Per una storia della scienza giuridica
europea 1.250 ss. 19 Cfr. anche Gai. 1.188. Diog. Laert. [= SVF. App. Arnim) =
Radice; SVF. (Arnim) [Radice]. Già rilevato da LEO, Geschichte der römischen
Literatur. Mette in dubbio l’autenticità di quest’opera Schulz, Storia della
giurisprudenza romana, che si richiama ad KRÜGER, in St. Bonfante 2.336], ma
oggi si propende per l’autenticità. v. STEIN, Reguale iuris. From Juristic
Rules to Legal Maxims (Edimburg BRETONE, Tecniche e ideologie Storia del
diritto romano4 (Roma-Bari 1989), 185; C.A. CANNATA, Per una storia della
giurisprudenza europea FREZZA, Rec. a M. Pohlenz, IL PORTICO. Sul rapporto tra
giurisprudenza romana e filosofi stoici già il Cuiacio con dovizia di
indicazioni di fonti e bibl. in J. CIUAICI, Opera. Ad Parisiensem Fabrotianam
editionem diligentissime exacta in tomos XIII. distributa auctiora atque
emendatiora Pars prima. Tomus primus (Prati Utile, sebbene con meno
approfondimento anche J.G. HEINECCII, Historia Juris Civilis Romani ac
germanici qua utriusque origo et usus in germania ex ipsis fontibus ostenditur,
commoda auditoribus methodo adornata, multisque Observationibus haud Vulgaribus
passim illustrata (Venetiis Cic. de off. Si v. su questo argomento LOMBARDI,
Dalla fides alla bona fides Milano, FASCIONE, Cenni bibliografici sulla ‘bona
fides’, in Studi sulla buona fede (Milano TALAMANCA, La bona fides nei
fondatezza, ha sottolineato l’importanza e la pertinenza della già felice intuizione
di Nietzsche che giudicava la bona fides del linguaggio giuridico repubblicano
come una versione rielaborata in chiave ‘aristocratica e proprietaria’ (è
questo il punto) della più antica fides romana. La legge agraria può essere
vista, infatti, come una delle espressioni più immediate di questa nuova
sensibilità dei giuristi romani verso una concezione di appartenenza dell’ager
publicus distribuito ai privati in senso proprietario. Inoltre, si può leggere
un legame tra gli insistenti appelli di Antìpatro di Tarso a favore del
sentimento di solidarietà umana e il divieto individuato dai giuristi romani
fondato sul diritto NATVRALE di approfittare dell’ignoranza del compratore. Del
resto, l’impegno profuso da Aquilio Gallo, il difensore dell’aequitas, nel
cercare il fondamento definitorio del dolus malus è stato visto, insieme al
rilievo della buona fede in SCEVOLA, esattamente come conseguenza di una
volontà di dare maggiore riconoscimento, nell’ambito del diritto formale, al
nuovo sentimento etico portato dalla Stoa tra gli intellettuali romani. La
sequenza evolutiva, almeno nel caso dell’aequitas, passa dal secondo giurista
che fu maestro del primo, e arriva fino a Servio Sulpicio Rufo che seguì
l’insegnamento dello stoico Lucilio Balbo e di Aquilio Gallo a Cercina (D.
Servius institutus a Balbo Lucilio, instructus autem maxime a Gallo Aquilio,
qui fuit Cercinae: itaque libri complures eius extant Cercinae confecti)
giuristi romani: ‘Leerformeln’ e valori dell’ordinamento, in Il ruolo della
buona fede oggettiva nell’esperienza giuridica storica e contemporanea. Atti
del convegno in onore di A. Burdese IV (Padova CARDILLI, Bona fides tra storia
e sistema (Torino); E. STOLFI, ‘Bonae fidei interpretatio’. Ricerche
sull’interpretazione di buona fede fra esperienza romana e tradizione
romanistica, Napoli SCHIAVONE, Ius Per il riferimento a Nietzsche si v. Zur
Genealogie der moral, Eine Streitschrift (Leipzig Genealogia della morale, in
Opere, Milano Colli-Montinari. Su questi temi rinvio anche a SACCHI, I maiores
di Cicerone e la teoria della fides nelle scuole giuridiche dell’età
repubblicana a Roma, in Atti in onore di G. Franciosi (Napoli Rinvio sul punto
a O. SACCHI, Regime della terra e imposizione fondiaria nell’età dei Gracchi.
Testo e commento storico-giuridico della legge agraria del 111 a.C. Napoli v.
CANNATA, Per una storia della scienza giuridica SCHIAVONE, Ius SACCHI Si
potrebbe anche parlare, poi, del concetto di utilitas (D.) e del suo rapporto
con la nozione di iustitia (Cic. de inv.). C’è poi la nozione di matrimonio di
C. Musonio Rufo, maestro stoico dell’età neroniana (autore a detta di PRISCIANO
di oltre 700 libri), a cui sembra essersi ispirato direttamente Modestino (D.)
con il suo celeberrimo consortium omnis vitæ. Ancora, possiamo citare il
rapporto tra ius NATVRALE, ius civile e ius gentium, il famoso honeste vivere,
alterum non laedere di Ulpiano [D. (Ulp. 1 regularum): Iuris praecepta sunt
hæc: honeste vivere, alterum non lædere, suum cuique tribuere] e il paradigma
concettuale per la teoria della legge come ente razionale obbligatorio per
tutti gli uomini, che i compilatori di Giustiniano scelsero da un’opera di
Crisippo di Soli. Ampio ragguaglio bibliografico sul tema in NAVARRA, Ricerche
sulla utilitas nel pensiero dei guristi romani, Torino. Le parole ius, iustitia
e æquitas nel mondo concettuale di Servio acquistano rilievo come espressione
del ricongiungimento di legalità, legittimazione, etica e formalismo. La
deduzione, ricavata da un notissimo passo delle Filippiche di Cicerone è di A.
SCHIAVONE, Ius Il passo è Phil. Nec vero silebitur admirabilis quaedam et
incredibilis ac paene divina eius in legibus interpretandis, aequitate
explicanda scientia. Omnes ex omni ætate, qui in hac civitate intellegentiam
iuris habuerunt, si unum in locum conferantur, cum Ser. Sulpicio non sint
comparandi. Nec enim ille magis iuris consultus quam iustitiæ fuit. Ita ea quæ
proficiscebantur a legibus et ab iure civili, semper ad facilitatem
aequitatemque referebat neque instituere litium actiones malebat quam
controversia tollere. D. (Modest. 1 regularum): Nuptiae sunt coniunctio maris et feminæ et
consortium omnis vitæ, divini et humani iuris COMMVNICATIO. Sul rapporto tra ius NATVRALE, ius civile e ius
gentium mi limito a segnalare MASCHI, La concezione NATURALISTICA del diritto e
degli istituti giuridici romani, Milano LOMBARDI, Sul concetto di ius gentium,
Roma; BURDESE, Il concetto di ius NATVRALE nel pensiero della giurisprudenza
classica, in RISG. NOCERA, Ius naturale nell’esperienza giuridica romana (Milano 1962);
DIDIER, Les diverses conceptions du droit NATUREL à l’oeuvre dans la
jurisprudence romaine, in SDHI. ARCHI,
Lex e natura nelle istituzioni di Gaio, in Scritti di diritto romano 1.
Metodologia giurisprudenza. Studi di diritto privato 1 (Milano BRETONE, Storia
WINKEL, Einige Bemerkungen über ius NATVRALE und ius gentium, in MJ.
Schermaier-Z.Végh (ed.), Festschrift für W. Waldestein zum 65 Geburtstag
(Stuttgart KASER, Ius gentium, Köln-Weimar-Wien; P.A. VANDER WAERDT,
Philosophical Influence on Roman Jurisprudence? The Case of Stoicism and
NATVRAL Law DUCOS, Philosophie, littérature et droit; S. QUERZOLI, Il sapere di
Fiorentino. Etica, natura e logica nelle Institutiones (Napoli che diresse la
Stoa di Atene [D. (Marc. 1 inst.)] La nozione di res publica come effetto
dell’influenza diretta del pensiero politico di Panezio. Questo elenco di dati
non è certo esaustivo e può essere ancora integrato. Possiamo tuttavia
affrontare due argomenti che ritengo molto significativi per dare una dimensione
ancora più esatta dell’importanza del rapporto tra il PORTICO ROMANO ed
evoluzione del diritto romano. Anzitutto, la nozione di stato. Panezio, per la
prima volta rispetto a questo problema, mise in primo piano il momento
giuridico. Lo stato è considerato dal Portico un insieme di uomini che vivono
sullo stesso territorio e sono governati da una legge. Questo enunciato è la
traduzione più o meno letterale della celeberrima definizione di SCIPIONE
Africano minore in Cic. de re p. Siamo in un momento di massima influenza
culturale del circolo scipionico e si cerca di dare un assetto costituzionale
alla res publica. perÁ nømoy: Ø nømoq påntvn ®stÁ basileÂq ueºvn te kaÁ
Ωnurvpºnvn pragmåtvn? de¡ d‚ aªtØn proståthn te eµnai t©n kal©n kaÁ t©n a˝sxr©n
kaÁ “rxonta kaÁ Ôgemøna, kaÁ katÅ to†to kanøna te eµnai dikaºvn kaÁ Ωdºkvn kaÁ
t©n f¥sei politik©n zúvn, prostaktikØn m‚n ˘n poiht™on, ΩpagoreytikØn d‚ ˘n oª
poiht™on. [D. 1.3.2 (Marcian. 1 inst.)] « Bisogna che la legge sia sovrana di
tutte le cose, divine o umane. Deve sovrastare tutte le realtà buone e cattive
e su di esse esercitare potere ed egemonia; deve fissare i canoni del giusto e
dell’ingiusto e, per i viventi che stanno per natura in società, comanda quel
che va fatto, e vieta quel che non va fatto ». Su Crisippo di Soli v. M.
POHLENZ, La Stoa 39-43. Su Crisippo di Soli si v. H. VON ARNIM, sv. Chrysippos,
in PW, München, coll. Dio Chrysost. or. SVF. H.von Arnim, Radice, PORTICO
Antichi, Milano]: pl∂toq Ωntr√pon ®n taªtˆ katoiko¥ntvn ÊpØ nømon dioiko¥menon.
30 Segnalo sul punto G. MANCUSO, Forma di stato e forma di governo
nell’esperienza costituzionale greco-romana (Catania 1995) 73; P. DESIDERI,
Memoria storica e senso dello Stato in Cicerone, in M. Pani (a cura di),
Epigrafia e territorio. Politica e società. Temi di antichità romane (Bari)
VALDITARA, Attualità nel pensiero politico di Cicerone, in F. Salerno (a cura
di), Cicerone e la politica (Napoli SACCHI, La nozione di ager publicus populi
Romani Cic. de re p. ‘Est igitur’, inquit Africanus, ‘res publica res populi,
populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus
multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus’. Cfr. F.
CANCELLI, Marco Tullio Cicerone, Lo Stato ss. Sul significato di res publica si
v. DREXLER, Res publica, SACCHI Il riferimento di Cicerone alla definizione
dell’Emiliano è importante perché in essa rileva una nozione costituzionale di
populus che è costruita su un’idea di legge che a sua volta è basata sul
concetto di patto. Come in Papiniano D. (Papin. lib.def.): Lex est commune
præceptum, virorum prudentium consultum, delictorum quæ sponte vel ignorantia
contrahuntur cœrcitio, communis rei publicæ sponsio, in cui si rileva un
concetto di sovranità orizzontale piuttosto che verticale. La differenza del
pensiero di Panezio è tuttavia evidente anche rispetto ad Aristotele. Lo
Stagirita, si limitava infatti a dichiarare che lo ‘Stato’ poteva essere la
società perfetta, atta a promuovere la vita buona o migliore. Il vivere felice
cui allude lo stesso in Maia ANRW. Cosiderano res publica nel senso di
‘patrimonio comune’ ORESTANO, Il problema delle persone giuridiche (Torino
KOHNS, Res publica, res populi, in Gymnasium MARTINO, Storia della costituzione
romana (Napoli) Considera res publica nel senso di ‘organizzazione del popolo
GAUDEMET, Le peuple et le gouvernement de la République romaine, in Labeo
Gouvernés et gouvernants, in Recueil J. Bodin 23.2 (Bruxelles Per R. KLEIN,
Wege der Forschung (Darmstadt Der Staat ist das Volk. Su tutto SCHMIDT, Cicero
‘De re publica’: Die Forschung der letzen fünf Dezennien, in ANRW. Si v. ora
anche KOSTOVA, Res publica на цицерон. Res publica est res populi (Sofia Sul
concetto di consensus si v. fra altri FRANCISCI, Arcana imperii (Milano) Forse
il fatto che Cicerone (Rep.) insiste sul consensus iuris, sul vinculum iuris,
ha fatto pensare che lo scrittore esponesse concetti e dottrine romane, mentre
tale idea del vincolo giuridico (nømoq) era già nelle definizioni stoiche». Il
governo secondo Cicerone si identifica nel consilium che è l’equivalente del
platonico logistikøn e dello stoico Ôgemonikøn. Si v. per questo CANCELLI,
Cicerone, Lo Stato. Non si tratta di una convenzione ARTIFICIALE come volevano
la Scessi e il GIARDINO [CANCELLI, ibidem 59], né della realizzazione di un
bisogno materiale come nell’ACCADEMIA [Rep.; Leg.]. E’ lo spontaneo – EX NATVRA
-- sentimento che spinge l’uomo a riunirsi in società. La congregatio
ciceroniana (fin.) corrispondente al f¥sei politik©n zúvn di Aristotele (pol.)
che però fu recepito dagli stoici, secondo i quali, nell’uomo vi sarebbero i
semina della virtù e della ‘sociabilità’ stessa: Cic. de re p.; fin.; Tusc.; Ô
d| ®k pleiønvn kvm©n koinvnºa t™leioq pøliq, ˚dh pÅshq ‘xoysa p™raq t∂q
aªtarkeºaq ˜q ‘poq e˝pe¡n, ginom™nh m‚n to† z∂n ’neken, o«sa d‚ to† e« z∂n. DiØ
p˙sa pøliq f¥sei ®stºn, e¬per kaÁ a pr©tai koinvnºai? t™loq gÅr a‹th ®keºnvn,
Ô d‚ f¥siq t™loq ®stºn? oÚon gÅr ’kastøn ®sti t∂q gen™sevq telesueºshq, ta¥thn
fam‚n t¸n f¥sin eµnai „kåstoy, Æster Ωnur√poy Òppoy o˝kºaq. [Arist. pol.]:
Cicerone in de off. 1.85 citando però il solo Platone. Per Panezio, invece, lo
‘Stato’ doveva essere una società basata sull’eguaglianza di diritti e mirare
all’utilità comune fondata sul valore vincolante della legge. Se questo è vero,
dobbiamo allora riconoscere che il filosofo di Rodi portò alla riflessione
romana un dato assolutamente originale e del tutto incomparabile con altre
esperienze antiche del passato e anche successive. Lo dimostra anche il
confronto con un altro frammento, altrettanto famoso, del de re publica di
Cicerone in cui, l’Africano minore, parafrasando Catone Censore, fa la
differenza tra l’origine delle città greche e l’origine della res publica
romana. Qui, forse, si coglie ancora di più il dato di novità apportato da Panezio.
Catone parla del peso positivo di una tradizione (Cic. de re p. nostra autem
res publica non unius esset ingenio, sed multorum, nec una hominis vita, sed
aliquot constituta saeculis et aetatibus), mentre Panezio, attraverso Cicerone,
come abbiamo visto, parla solo del valore della legge come dato fondante (iuris
consensu et utilitatis communione sociatus). Se questo è vero, sarebbe allora
quantomeno da rivedere la nota affermazione per cui lo ‘Stato’/‘res publica’, e
i principi che lo regolavano, avrebbero avuto origine dall’idea di Catone
fondata sui mores maiorum e che questa posizione ideologica avrebbe segnato il
pensiero politico romano anche negli ultimi decenni della Repubblica comunità
perfetta di più villaggi costituisce la città, che ha raggiunto quello che si
chiama il livello dell’autosufficienza: sorge per rendere possibile la vita e
sussiste per produrre le condizioni di una buona esistenza. Perciò ogni città è
un’istituzione naturale, se lo sono anche i tipi di comunità che la precedono, in
quanto essa è il loro fine e la natura di una cosa è il suo fine Viano (cur.),
Aristotele, Politica (Milano BRETONE, Pensiero politico e diritto pubblico, in
Tecniche e ideologie dei giuristi romani L’idea che lo stato, e i principi che
lo reggono, abbiano la loro origine nei mores maiorum, - l’idea di CATONE, -
segna il pensiero politico anche negli ultimi decenni della Repubblica ». La
differenza di significato è anche nel fatto che Roma era stata FONDATA DA
ROMOLO che è abile e prudens (titolare di saggezza pratica), ma non sapiens
come si ritenevano i raffinati intellettuali gravitanti intorno al circolo
scipionico. Cfr. Cic. de orat.; de re p. e per tutto CANCELLI, Cicerone, Lo
Stato SACCHI Idea di proprietà fondiaria nel pensiero di Panezio Un altro profilo
del pensiero stoico che potrebbe aver influenzato sensibilmente la riflessione
dei giuristi della tarda repubblica, riguarda la nozione di proprietà. Anche
questo punto credo che meriti una riflessione più attenta di quanto non si sia
fatto finora. Il diritto romano, fino all’epoca dei Gracchi, come ben dimostra
ancora tutto l’impianto della legge agraria conosce forme di appartenenza come
la possessio dell’ager publicus, la possibilità che i lotti di terreno
assegnati dal Senato venissero alienati e che i figli degli alienatari
potessero ereditare dai loro padri; o che questi potessero alienare a terzi i
loro cespiti immobiliari. Ma non la proprietà così come è intesa negli
ordinamenti moderni che la qualificano come un diritto assoluto (o soggettivo
perfetto) ovvero come la intendevano i giuristi dell’età classica, nella
dottrina dei quali, la differenza tra possessio e dominum fondiario appare
finalmente più nitida. Con Panezio, invece, e per la prima volta, la
consapevolezza di una sostanza ontologica della nozione di una proprietà
fondiaria, e la necessità di difendere tale posizione come dovere primario da
parte D. (Ulp. ad ed.): pater autem familias appellatur, qui in domo dominium
habet; (Ulp. ad ed.): Domini appellatione continetur qui habet proprietatem; pr
(Nerat. regularum): Si procurator rem mihi emerit ex mandato meo eique sit
tradita meo nomine, dominium mihi, ‘id est proprietas’, adqquiritur etiam
ignoranti [da ricordare al riguardo che l’inciso id est proprietas è
considerato una glossa da S. SCHLOSSMANN, Der besitzerwerb durch Dritte nach
römischen und eutigem Rechte (Leipzig KNIEP, Vacua possessio 1 (Jena FRANCISCI,
Translatio dominii, Milano; ID., Il trasferimento della proprietà (Padova
BETTI, in Bullettino dell’Istituto di diritto romano 41 (Roma)]; CTh.: bona
capite damnatorum fiscali dominio vindicare. Nel senso di dominium contrapposto
a ususfructus si v. D. (Iul. digestorum): qui possessionem dumtaxat usus
fructus, non etiam dominium adepti sint. Cfr. R. LEONHARD, sv. Dominium, in PW.
(München) coll. Si v. ora anche indicazioni in O. SACCHI, Regime della terra e
imposizione fondiaria Molto interessante il riferimento di [LEONHARD a Varro
r.r.: In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem
iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit;
aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit [ubi]; aut si usu
cepit aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius
publice veniit. In tale fonte tuttavia, ai vari modi di acquisto della
proprietà sullo schiavo, è riferito ancora il ‘parlante’ dominum secondo un uso
consolidato nel linguaggio anche tecnico latino della media tarda repubblica.
della res publica, vengono messe al centro di un dibattito scientifico e
culturale. Per avere un’idea più precisa al riguardo, si deve fare riferimento
ad alcuni noti passaggi del de officiis di Cicerone che l’Arpinate potrebbe
aver tratto direttamente dall’opera maggiore di questo filosofo. Il più
significativo è: Cic. de off. Sunt autem privata nulla natura, sed aut vetere
occupatione, ut qui quondam in vacua venerunt, aut victoria, ut qui bello
potiti sunt, aut lege, pactione, condicione, sorte; ex quo fit, ut ager Arpinas
Arpinatium dicatur, Tusculanus Tusculanorum; similisque est privatarum
possessionum discriptio. Ex quo, quia suum cuiusque fit eorum, quae natura
fuerant communia, quod cuique optigit, id quisque teneat; e quo si quis sibi
appetet, violabit ius humanae societatis. Il problema da cui parte Panezio è che
la proprietà privata non esiste in natura (sunt autem privata nulla natura). Un
approccio quindi comune anche al diritto romano più antico se è vero che questo
aveva conosciuto ab origine, a parte il problema dell’heredium, forme di
proprietà/appartenenza individuali soltanto mobiliari. Sennonchè, lo ‘stato’ e
la ‘proprietà’ in Panezio hanno stessa origine e nascono da uno stesso atto
storico, perché il primo nascerebbe per proteggere la seconda. In questo modo,
entrambi acquisterebbero così anche una rilevanza giuridica. Guardando de off.,
che è un altro dei frammenti che Cicerone potrebbe aver preso direttamente
dall’opera di Panezio CANCELLI, Marco Tullio Cicerone, Lo Stato 61: « Se non è
lo Stato sorto per bisogni materiali dell’uomo, è però nei suoi fini primari
favorire proprio anche le condizioni di benessere materiale; e la direzione
dello Stato deve essere rivolta al fine di attuare il motivo stesso
dell’associarsi degli uomini, Rep. che è la migliore condizione di felicità di
tutti i componenti il gruppo sociale, Rep.e naturalmente la tutela stessa della
proprietà privata, come si dirà in Off., Cic. de off. Sed, quoniam de eo genere
beneficiorum dictum est, quae ad singulos spectant, deinceps de iis, quae ad
universos quaeque ad rem publicam pertinent, disputandum est. Eorum autem
ipsorum partim eius modi sunt, ut ad universos cives pertineant, partim,
singulos ut attingant, quae sunt etiam gratiora. Danda opera est omnino, si
possit, utrisque, nec minus, ut etiam singulis consulatur, sed ita, ut ea res
aut prosit aut certe ne obsit rei publicae. C. Gracchi frumentaria magna
largitio exhauriebat igitur aerarium; modica M. Octavi et rei publicae
tolerabilis et plebi necessaria; ergo et civibus et rei publicae salutaris. In primis SACCHI vediamo che il tema della necessità
per lo Stato di apprestare tutela alla proprietà privata viene esplicitato in
modo chiaro e diretto. Leggendo Cicerone apprendiamo che coloro che sono
deputati all’amministrazione dello stato (qui rem publicam administrabit)
dovevano badare in primo luogo a che non ci fosse una diminuzione dei beni dei
privati (ut suum quisque teneat neque de bonis privatorum publicae deminutio
fiat). Questo perché il compito precipuo degli stati e delle città (qui
l’allusione è chiaramente a de re p.: nostra autem res publica non unius esset
ingenio, sed multorum, nec una hominis vita, sed aliquot constituta saeculis et
aetatibus) avrebbe dovuto essere quello di difendere le cose di ciascuno: Cic.
de off.: Hanc enim ob causam maxime, ut sua tenerentur, res publicae
civitatesque constitutae sunt. Nam, etsi duce natura congregabantur homines,
tamen spe custodiae rerum suarum urbium praesidia quaerebant. Il rodiense su
questo punto è originale anche rispetto al pensiero stoico che lo aveva
preceduto perchè il problema dell’inesistenza in natura della proprietà
privata, come è noto, era risolto da Crisippo con la famosa metafora del
teatro, dove lo spettatore chiama suo il posto che occupa e si considera,
questa, una cosa legittima. Si superava così il problema di qualificare come
‘proprio’ qualcosa che nel mondo invece si sentiva come comune a tutti. autem
videndum erit ei, qui rem publicam administrabit, ut suum quisque teneat neque
de bonis privatorum publicae deminutio fiat. Perniciose enim Philippus, in
tribunatu cum legem agrariam ferret, quam tamen antiquari facile passus est et
in eo vehementer se moderatum praebuit; sed cum in agendo multa populariter,
tum illud male, non esse in civitate duo milia hominum, qui rem haberent.
Capitalis oratio est. Ad aequationem bonorum pertinens, qua peste quae potest
esse maior? Hanc enim ob causam maxime, ut sua tenerentur, res publicae
civitatesque constitutae sunt. Nam, etsi duce natura congregabantur homines,
tamen spe custodiae rerum suarum urbium praesidia quaerebant. Cic. de fin. Sed
quem ad modum, theatrum cum commune sit, recte tamen dici potest eius esse eum
locum quem quisque occuparit, sic in urbe mundove communi non adversatur ius
quo minus suum quidque cuiusque sit. La trasformazione del ius civile in ars
iuris civilis e l’emersione del dominium quiritario A questo punto credo sia
difficile negare un’influenza anche solo indiretta della riflessione paneziana
sul processo di trasformazione della possessio dell’ager publicus in dominium
quiritario in età cesariana. Il pensiero corre subito allora all’espressione
dominium riferita al fondo di terra come cespite immobiliare presente in un
passo di Alfeno Varo [D. (Paul 4 epit. Alfeni dig.) Nella ricostruzione di
Lenel esso si tratta del caso più tipico di esposizione di un responsum,
giustificato da una necessità pratica. Ebbene, in questo frammento, la doppia
locuzione dominium loci, potrebbe dirsi un apax legomenon, dato che non abbiamo
testimonianze di altri giuristi coevi o anteriori in cui si ritrovi D. (lib. 4
epitomarum Alfeni digestorum): Qui duo praedia habebat, in unius venditione
aquam, quae in fundo nascebatur, et circa eam aquam late decem pedes exceperat:
quaesitum est, utrum dominium loci ad eum pertineat an ut per eum locum
accedere possit. respondit, si ita recepisset: ‘circa eam aquam late pedes
decem’, iter dumtaxat videri venditoris esset. LENEL, Palingenesia iuris
civilis (Graz Sull’opera di Alfeno Varo cfr. L. DE SARLO, Alfeno Varo e i suoi
digesta (Milano FERRINI, Intorno ai digesti di Alfeno Varo, in BIDR. JÖRS, sv.
Alfenus Varus, in PW. (Stuttgart VERNAY, Servius et son Ecole 35 ss.; S.
SOLAZZI, Alfeno Varo e il termine ‘dominium’ KUNKEL, Die römischen Juristen.
Herkunft und soziale Stellung SCHULZ, Storia della giurisprudenza romana BRETONE,
Il responso nella scuola di Servio, in Tecniche e ideologie dei giuristi
romani; I. MOLNAR, Alfenus Varus iuris consultus, in Studia in honorem V. Pólay
septuagenarii (Szged TALAMANCA, La tipicità dei contratti romani fra
‘conventio’ e ‘stipulatio’ fino a Labeone, in F. Milazzo (a cura di),
Contractus e pactum. Tipicità e libertà negoziale nell’esperienza
tardo-repubblicana. Atti del Convegno di diritto romano e della presentazione
della nuova riproduzione della littera Florentina. Copanello (Napoli NEGRI, Per
una stilistica dei Digesti di Alfeno, in Mantovani (cur.), Per la storia del
pensiero giuridico romano. Dall’età dei pontefici alla scuola di Servio. Atti
del seminario di S. Marino, Torino CANNATA, Per una storia della scienza
giuridica europea ROTH, Alfeni Digesta. Eine spätrepublikanische
Juristenschrift, Freiburger Rechtgeschichtliche Abhandlungen. Neue Folge,
Berlin su cui cfr. CARRO, rec., Su Alfeno Varo e i suoi Digesta, in Index Si v.
anche C. GIACHI, Studi su Sesto Pedio. La tradizione, l’editto (Milano
SCHIAVONE, Ius. SACCHI un’espressione analoga . La supposizione è rafforzata
dal fatto che il legislatore del 111 a.C. non usa mai, in paragrafi di legge,
l’espressione dominium; inoltre, dal fatto che tale termine è assente nel
lessico di Cicerone e, infine, che nel vocabolario festino troviamo la parola
dominus legata a dubenus (L.) /heres (L. dunque inquadrata semanticamente nel
lessico giuridico in una concezione potestativa), ma non ancora ad una
definizione giuridica di proprietà. Sempre che non abbia ragione Solazzi nel
considerare La vicenda dell’emersione della figura del dominium nel lessico
della lingua latina e nell’ordinamento giuridico romano si può ricostruire
attraverso una serie di indizi di carattere storico, giuridico, etimologico che
segnano il passaggio, nella mentalità giuridica romana, della nozione giuridica
arcaica di appartenenza espressa con la sequenza herus heres heredium
hereditas, alla nozione di dominio assoluto espressa mediante la sequenza
dubinus, duminus, dominus, dominium, dominium ex iure Quiritium. Quest’ultima
indice dell’affermazione, nella mentalità giuridica romana, dell’idea di
proprietà in un territorio dello stato (res publica). Per inquadrare tutto
questo nella sua più esatta cornice storica bisogna valutare i termini del
rapporto tra la nozione di dominium ex iure Quiritium che si rileva dalle fonti
romane tecniche e non e le forme di appartenenza arcaiche fino ad una certa
epoca potestas e, a livello processuale, il meum esse) di beni mobili (mancipi
e nec mancipi, le ceterae res di età tardo repubblicana e di beni immobili,
heredium, ager privatus, res mancipi, fundi. Sulla terminologia usata per
indicare in età più antica le manifestazioni del potere del pater familias si
v. COLOGNESI, La struttura della proprietà e la formazione dei iura praediorum
in età repubblicana 1 (Roma GALLO, Osservazioni sulla signoria del ‘pater
familias’ in epoca arcaica, in St. De Francisci, Potestas e dominium
nell’esperienza giuridica romana, in Labeo., in part. sulla nozione di
proprietà romana 32 ss.; sul rapporto tra erus e dominus CORBINO, Schemi
giuridici dell’appartenenza nell’esperienza romana arcaica, in Scritti Falzea
MARRONE, Istituzioni di diritto romano, Palermo; TALAMANCA, Istituzioni di
diritto romano, Milano, GARRIDO, Derecho privado romano. Casos. Acciones.
Institutiones (Madrid). Il processo di affermazione del termine dominium nel
lessico dei giuristi della tarda repubblica presenta in verità un percorso con
andamento anomalo. Nelle opere di Cicerone sembrerebbe essere assente [cfr.
COSTA, Cicerone giureconsulto (Roma FRANCIOSI, Usucapio pro herede. Contributo
allo studio dell’antica hereditas (Napoli Però Festo spiega la voce heres (L.)
dicendo che heres apud antiquos pro domino ponebantur [si v. G.G. ARCHI, Il
concetto di proprietà nei diritti del mondo antico, in RIDA. Il dato è anche
ripreso dagli eruditi giustinianei Inst.: pro herede enim gerere est pro domino
gerere: veteres enim heredes pro dominis appellabant. Sennonchè Varrone,
affermando in r.r. Bina iugera quod a Romulo primum divisa dicebantur viritim,
quae heredem sequerentur, heredium appellarunt, stabilisce una derivazione di
heredium da heres. Siamo allora già in grado di stabilire una prima connessione
semantica: heres sta a heredium come dominus sta a dominium. In termini
schematici abbiamo spuria la presenza della parola dominium in questo famoso
passo di Alfeno Varo, nel qual caso il termine di emersione di tale figura
giuridica si abbasserebbe ancora di più . così le prime due contrapposizioni di
parole in senso soggettivo/oggettivo delle prime due sequenze: heres/heredium e
dominus/dominium. In base al nesso stabilito da Festo (L.) possiamo anche
riconoscere un legame tra la posizione dell’heres e quella del dominus. Il che
accrediterebbe l’etimologia (peraltro sin qui negata dalla dottrina: cfr.
FRANCIOSI, Usucapio pro herede) di heres come un derivato da erus/herus. Lo
conferma anche D. (Ulp. ad ed.): Legis autem Aquiliae actio ero competit, hoc
est domino; Serv. ad Aen. 7.490 nam (h)erum non nisi dominum dicimus; Cass. ex
ps.: hereditates ab ero dicta est, id est domino. Su cui COLOGNESI, La
struttura della proprietà La connessione è importante perché è un’ulteriore
indizio nella direzione di riconoscere l’origine potestativa della posizione
del dominus. Quanto all’etimologia di erus, questa parola è noto che significa
signore era = signora. Sembra difficile pensare al gallico Ēsus che è una
divinità; ovvero all’ittita eŝha (signora) che richiama l’accadico aššatu sposa
o l’ebraico iššā donna. Erus sembra derivato direttamente dall’accadico ešeru
legittimo: ‘colui che porta lo scettro’ che ha corrispondenti in aramaico hārā
e in ebraico hōr il nobile, il libero. Cfr. sul punto G. SEMERANO, Le origini
della cultura indoeuropea. Vol. 1. Rivelazioni della linguistica storica
Firenze Altrettanto complesso è il problema della ricostruzione etimologica di
dominus che parimenti significa signore. Si v. su questo É. BENVENISTE, Il
vocabolario delle istituzioni indoeuropee. 1. Economia, parentela, società. 2.
Potere, diritto, religione, Torino tr. rist. Sul punto è interessante la glossa
festina per cui alla voce dubenus (L. si legge: Dubenus apud antiquos
dicebatur, qui nunc dominus. Questa fonte consente di stabilire l’etimologia di
dominus in modo abbastanza affidante con un base di accadico dābinu, dappinu,
dapnu nel significato di potente, dominatore. Più propriamente nel senso di
dominatore ‘per titoli di valore specialmente bellico’ che, insieme
all’accadico dannum nel segno di ‘potente detto di re’ o ‘di divinità’,
costituisce la base semantica forse più risalente di tale vocabolo: SEMERANO,
Le origini della cultura europea. Il riferimento al significato di dominatore
per titoli di valore specialmente bellico è interessante perché è un dato
coerente con l’uso di erus e dominus in Plauto e Terenzio nel significato di
padrone di schiavi dato che in età antica la forma di procacciamento più
diffusa di schiavi era la conquista bellica. Secondo COLOGNESI, La struttura
della proprietà (a cui si rinvia per i passi di Plauto e Terenzio dove compare
il termine dominus) la sostituzione di erus con dominus sarebbe avvenuta nel de
agri cultura di CATONE. Cfr. MARUOTTI, Proprietà assoluta e proprietà relativa
nella storia giuridica europea, in Drevnee pravo-Ius Antiquum Mosca che
ribadisce a p. 17 ancora la mancanza nel II secolo a.C. di vocaboli atti a
esprimere compiutamente un’idea astratta della signoria giuridica su una cosa,
cioè un’idea astratta di proprietà. La parola dominium, che rappresenta per l’autrice
la conquista dell’astratto, sarebbe comparsa solo ad opera di Alfeno Varo (D.)
o del suo maestro Servio Sulpicio Rufo, senza escludere però la SACCHI Ed
allora, se crediamo che Cicerone abbia utilizzato in Cic. de off. del materiale
paneziano, e non vedo come si possano superare le testimonianze di Gellio e
Pliniom præf., possibilità che l’autore dell’espressione dominium loci riferita
ad una questione di servitù prediali sia stato il giurista Paolo. Già così però
FRANCIOSI, Usucapio pro herede Studi sulle servitù prediali (Napoli riprendendo
R. MONIER, La date d’apparition du dominium et de la distinction juridique des
res en corporales et incorporales, in St. Solazzi PUGLIESE, Res corporales, res
incorporales e il problema del diritto soggettivo, in RISG LAURIA, Usus, in St.
Arangio Ruiz BRETONE, La nozione romana di usufrutto Così COLOGNESI, La
struttura della proprietà In senso critico nei confronti del Franciosi v.
COLOGNESI, La struttura della proprietà e la formazione dei iura praediorum in
età repubblicana, Milano Poi, però, ancora G. FRANCIOSI, Gentiles familiam
habento. Una riflessione sulla cd. proprietà collettiva gentilizia,
inFranciosi, cur., Ricerche sull’organizzazione gentilizia romana 3 (Napoli
MANZO, La lex Licinia de modo agrorum. Lotte e leggi agrarie, (Napoli SACCHI, I
limiti e le trasformazioni dell’ager campanus fino alla debellatio in Ager
Campanus Atti del Convegno internazionale « La storia dell’ ager campanus, i
problemi della limitatio e sua lettura attuale, S. Leucio Napoli L’ager
Campanus antiquus. Fattori di trasformazione e profili di storia giuridica del
territorio dalla ΜΕΣΟΓΕΙΑ arcaica alla centuriatio romana (Napoli GARRIDO,
Derecho privado romano, Cfr. SOLAZZI, Alfeno Varo e il termine dominium, in
SDHI. Non è questa la sede per affrontare un tema complesso come quello
dell’affermazione della figura giuridica del dominium ex iure Quiritium,
proprietà privata immobiliare, nella giurisprudenza e nel diritto romano
dell’età arcaica e repubblicana, tuttavia, sulla storia della proprietà arcaica
a Roma si v. almeno WATSON, The Law of Property in the Later Roman Republic,
Oxford COLOGNESI, La struttura della proprietà DIOSDI, Ownership in Ancient and
preclassical Roman Law (Budapest GROSSO, Schemi giuridici e società nella
storia del diritto privato romano (Torino; GALLO, Potestas e dominium nella
esperienza giuridica romana, in Labeo, KASER, Das Römische Privatrecht;
STAERMAN, La proprietà fondiaria in Roma, in VDI. Gell. Vimercati: Legebatur
Panaeti philosophi liber de officiis secundus ex tribus illis inclitis libris
quos M. Tullius magno cum studio maximoque opere aemulatus est. Non esclude
un’influenza diretta di Panezio neanche Francesco De Martino che ritiene
possibile che questo filosofo possa essere stato fonte comune di Cicerone e
Appiano. Si v. MARTINO, Motivi economici nelle lotte dei populares, in
Ippolito, Nuovi studi di economia e diritto romano, Napoli. È probabile che i
passi ciceroniani [Cic. de off.] derivino da Panezio, che è citato poco più
sopra, il quale viveva sicuramente ancora al tempo delle agitazioni graccane e
scriveva dunque sotto dobbiamo quindi riconoscere che attraverso Cicerone è
possibile stabilire un legame molto stretto anche tra la nozione di proprietà
privata come dominium immobiliare, la cultura stoica, e il diritto romano
dell’epoca scipionico/cesariana. La cosa non sorprende se si pensa alla cd.
‘svolta ellenistica’ di giuristi come Ofilio, Trebazio e Aquilio Gallo, o allo
stoicismo di Catone Uticense Lucio Elio Stilone Preconiano Il discorso sul
rapporto tra Stoa e giurisprudenza romana nell’ultimo secolo della repubblica
però non si esaurisce qui perché si possono aggiungere nuovi argomenti di
discussione anche in ordine alla vexata quaestio della trasformazione del ius
civile romano da esercizio di abilità pronetica in ars iuris civilis 49 .
l’impressione provocata da esse. Data la somiglianza degli argomenti d’Appiano
e di Cicerone non è troppo ardito pensare che entrambe le fonti possano
derivare da Panezio o comunque da scrittori dell’epoca, il che spiega bene la
correttezza degli argomenti ». Sul punto si v. anche infra paragrafo Plin.
praef. = Vimercati frgm.: Tullius de Republica Platonis se comitem profitetur,
in Consolatione filiae Crantorem’ inquit ‘sequor’, item Panetius de Officiis.
Cic. de fin. Nam in Tuscolano cum essem vellemque e bibliotheca pueri Luculli
quibusdam libris uti, veni in eius villam ut eos ipse ut solebam depromerem.
Quo cum venissem, M. Catonem quem ibi esse nescieram vidi in bibliotheca
sedentem, multis circonfusum Stoicorum libris. Erat enim ut scis in eo aviditas
legendi, nec satiari poterat. Parlo di svolta ellenistica seguendo IPPOLITO,
L’organizzazione degli ‘intellettuali’ nel regime cesariano, in Quaderni di
storia Si v. sul punto con indicazioni bibl. USSANI, Tra scientia e ars. Il
sapere giuridico romano dalla sapienza alla scienza nei giudizi di Cicerone e
Pomponio, in Ostraka, Mantovani, Atti del seminario giuridico di S. Marino. Per
la storia del pensiero giuridico romano dall’età dei pontefici alla scuola di
Servio (Torino L’ars dei giuristi. Considerazioni sullo statuto epistemologico
della giurisprudenza romana (Torino ALBANESE, L’ars iuris civilis nel pensiero
di Cicerone, in AUPA. Studi con Albanese, Palermo Schiavone è tornato su questo
tema che era già stato al centro di un dibattito molto approfondito in
storiografia. Nel suo più recente lavoro [Ius] lo studioso parte dalla
ricorrenza terminologica in de oratore e in Brutus della parola ars
riconducendovi, tuttavia, uno scarto di significato. Nel de oratore. Per rif.
bibl. e discussione critica cfr. SCHIAVONE, Ius] ars significherebbe ancora
‘sistema’. In Brutus Cfr. per bibl. e disc. SCHIAVONE, Ius] la parola sarebbe
stata usata nel significato di ‘conoscenza tecnico-specialistica di una determinata
disciplina, senza alcuna SACCHI All’interno di un dibattito certamente più
ampio, in questa sede mi riferirisco al ruolo svolto dalla figura di Elio
Stilone Preconiano, un’intellettuale che visse proprio negli anni a cavallo tra
la fine del II e gli inizi del I secolo a.C. Fu proprio grazie a questo
personaggio che a Roma si cominciò a studiare la struttura del latino. Proprio
Stilone, che fu maestro di Varrone reatino, oltre che dello stesso Cicerone,
sull’esempio degli alessandrini, fondò una scuola di filologia a Roma e per
primo applicò l’etimologia al materiale linguistico latino mettendo in primo
piano il ruolo del neologismo. Ebbene, nel processo di trasformazione del ius
civile in una tèchne, insieme all’acquisizione della metodologia diairetica
appresa dalle scuole filosofiche greche di varia estrazione culturale, un ruolo
di primissimo piano potrebbe essere stato svolto proprio dalla metodologia
filologica che trovò in Stilone e nella scuola stoica, il suo accentuazione
degli aspetti sistematici’. Alla lettera Ars traduceva sempre qualcosa che
stava, in greco, tra la techne e l’epistème: nel De oratore, sottolineandone le
implicazioni sistemiche; nel Brutus, il lato più genericamente gnoseologico. A
mio sommesso avviso il grande salto di qualità dei giuristi romani formatisi
alla scuola degli eruditi/grammatici/filosofi/linguisti di derivazione del
PORTICO (che però non vuol dire rifiuto o ignoranza della tradizione filosofica
precedente. Uno per tutti: Cic. Tusc. Credamus igitur Panaetio all’ACCADEMIA
suo dissentienti?) è stato di passare, da una condizione di eccellenza
nell’esercizio di un sapere pratico (phronètico), vicino alla forma
‘doxastica’, dove ciò che contava era la capacità di adeguare la conoscenza
della norma al fatto concreto (in questo senso, saggezza), ad una ricerca di
ciò che è scientificamente esatto, che appunto è campo di elezione
dell’epistème. Su Elio Stilone Preconiano cfr. FUNAIOLI, Grammaticæ Romanæ
Fragmenta, Stuttgart. Non come soltanto grammatico cfr. SACCHI, Il mito del
pius agricola e riflessi del conflitto agrario dell’epoca catoniana nella
terminologia dei giuristi medio/tardo repubblicani, RIDA. Per la posizione
della dottrina prevalente su tale personaggio cfr. SINI, A quibus iura civibus
praescribebantur. Ricerche sui giuristi del III secolo a.C. (Torino. Sul valore
che IL PORTICO ROMANO assegnava all’esatto significato delle parole si v.
PARENTE, Filosofia e scienza nel pensiero ellenistico. Sulle teorie di
semiotica e linguistica filosofica – filosofia del linguaggio e semantica e
pragmatica del PORTICO ROMANO cfr. ATHERTON, IL PORTICO on ambiguity,
Cambridge, AX, Der Einfluss der LIZIO auf die Sprachtheorie [teoria del
linguaggio] der PORTICO, in Döring ed Ebert, cur., Dialektiker und Stoiker: zur
Logik der stoa und ihrer Vorlaufer, Stuttgart FORSCHNER, Die Stoische Ethic. Über den Zussammenhang von
Natur-Sprach und Moral philosophie im altsoischen – PORTICO ROMANO – System,
Darmstadt. Sul rapporto tra le teorie linguistiche –
flosofia del linguaggio, semantica, pragmatica -- di Favorino di Arles e le
teorie linguistiche del PORTICO ROMANO si v. QUERZOLI, Il sapere di
Fiorentino.] punto di massima realizzazione. E’ questo un argomento che non
credo sia stato ancora sufficientemente approfondito in dottrina. A supporto di
tale ipotesi si può richiamare un frammento famosissimo del de oratore, in cui
CICERONE, attraverso Crasso, parlando degl’Æliana studia, rievoca con nostalgia
le lezioni e i corsi tenuti da questo maestro. A leggere con attenzione le sue
parole, sembra che in questo caso CICERONE stia facendo un discorso apologetico
su ciò che si potrebbe considerare anche una testimonianza del primo approccio
allo studio del diritto romano articolato in chiave storica. Un modello, fra
l’altro, che pare sensibilmente diverso nella sostanza dallo schema isagogico
offerto dal celeberrimo trattatello pomponianio: Cic. de or. Accedit vero, quo
facilius percipi cognoscique ius civile possit, quod minime plerique
arbitrantur, mira quaedam in cognoscendo suavitas et delectatio. Nam, sive quem
haec Æliana studia delectant, plurima est et in omni iure civili et in
pontificum libris et in XII tabulis antiquitatis effigies, quod et verborum
vetustas prisca cognoscitur et actionum genera quaedam maiorum consuetudinem
vitamque declarant. Insieme a questo, vanno considerate altre situazioni che
sono tipiche del periodo che stiamo trattando. Mi riferisco alle dispute tra i
giuristi repubblicani sul significato della penus legata, agli adeguamenti
terminologici del testo decemvirale e anche al complesso Schiavone Ius, in una
messa a punto molto interessante, pare voler superare il giudizio negativo e
minimizzante di Fritz Schulz sul rapporo tra filosofia greca e giuristi romani.
Sul punto, già con riferimento al contributo stoico, si v. la posizione di
Paolo Frezza per cui rinvio a retro. Da tener presente anche BRETONE, Uno
sguardo retrospettivo. Postulati e aporie nella History di Schulz, in Tecniche
e ideologie dei giuristi romani [Festschrift für Franz Wieaker zum Geburstag (Göttingen
che affronta il problema discutendo il cosiddetto ‘secondo postulato’ di
Schulz, ossia l’isolamento della scienza giuridica. Significativa la seguente
affermazione È nota la sensibilità grammaticale [cf. GELLNER on H. P. GRICE],
ancora tutta da indagarem di parecchi fra i giureconsulti. Come gli antiquari e
i filologi, essi praticano la ricerca delle etimologie. Ma non è la ricerca
delle etimologie, con tutto ciò che sottintende, carica di significato
filosofico? Sul metodo diairetico si v. C.A. CANNATA, Per una storia della
scienza giuridica europea Per la penus legata cfr. ORMANNI, Penus legata.
Contributi alla storia dei legati disposti con clausola penale in età
repubblicana e classica, in Studi E. Betti 4 (Milano) 652 ss. (indicazioni
bibl. SINI, A quibus iura civibus praescribebantur (con altre indicazioni
bibl.) SACCHI problema della incorporazione tra lex e interpretatio. Bisogna
anche aggiungere che Elio Stilone fece molto probabilmente un commento alle XII
tavole. Ed allora, senza la svolta determinata dagli studi di filologia
importati dalla Grecia e sviluppatisi intorno alla figura di Cratete di Mallo,
che fu appunto maestro di Panezio e Stilone, sarebbe semplicemente impensabile
che i giuristi romani si fossero potuti occupare di questioni del genere55 . 9.
Lessus, bona fides e dominium quiritario: ars diventa scientia. Qualche esempio
pratico forse può aiutare a chiarire meglio il discorso che sto facendo. Il
primo, che per la verità è forse poco più di una suggestione, riguarda la
storia della parola lessus che è causa di [Sul tema dell’incorporazione tra lex
e interpretatio cfr. BRETONE, I fondamenti; FRANCIOSI, Due ipotesi di
interpretazione formatrice: dalle dodici tavole a Gai. e il caso dell’usucapio
pro herede, in Nozione formazione e interpretazione del diritto dall’età romana
alle esperienze moderne. Ricerche dedicate al professor Filippo Gallo (Napoli
SACCHI, L’antica eredità e la tutela. Argomenti a favore del principio
d’identità, in SDHI.; ID., Il privilegio dell’esenzione dalla tutela per
vestali (Gai.). Elementi per una datazione tra innovazioni legislative ed
elaborazione giurisprudenziale, in RIDA. I seguenti frammenti di carattere
lemmatico mi paiono sufficienti per giustificare l’ipotesi avanzata nel testo:
GRF. (Funaioli) [Cic. top.]: is est assiduus, ut ait Aelius, appellatus ab aere
dando; GRF. (Funaioli) [Cic. de leg.]: L. Aelius lessum [suspicatur] quasi
lugubrem eiulationem, ut vox ipsa significat; GRF. (Funaioli) 36 [Fest.]:
sonticum morbum in XII significare ait Aelius Stilo certum cum iusta causa;
GRF. (Funaioli) [Fest.]: transque dato nota vit Aelius in XII significare
traditoque; GRF. (Funaioli) [Paul.-Fest.]: endoplorato implorato, quod est cum
quaestione inclamare; GRF. (Funaioli) [Paul.-Fest.; Cic. de leg.]: forum – cum
is forum antiqui appellabant, quod nunc vestibulum sepulchri dici solet; GRF.
(Funaioli) [Prisc.]: ELIO: inpubes libripens esse non potest neque antestari,
prodiamartyreϑ∂nai; GRF (Funaioli) [Plin.]: inde illa XII tabularum lex: ‘qui
coronam parit ipse pecuniave eius, virtutis suae ergo duitor ei’. Quam servi
equive meruissent, pecunia partam lege dici nemo dubitavit. Quis ergo honos? ut
ipsi mortuo parentibusque eius, dum intus positus esset forisve ferretur, sine
fraude esset inposita; GRF. (Funaioli) [Fest.]: viginti quinque pœnae in XII
significat viginti quinque asses. Sul punto v. anche O. SACCHI, Il mito del
pius agricola Sullo stoicismo di L. Elio Stilone cfr. Cic. Brutus: Sed idem
Aelius Stoicus esse voluit. un interessato dibattito sin dall’epoca più
antica56 . Sappiamo da Cicerone che un versetto delle XII tavole (neve lessum
funeris ergo habento) stabiliva che la donna romana avrebbe dovuto conservare
la sua dignità di fronte al dolore per un familiare scomparso: Cic. de leg. Hoc
veteres interpretes Sex. ELIO, L. ACILIO non satis se intellegere dixerunt, sed
auspicari vestimenti aliquod genus funebris, L.Aelius lessum quasi lugubrem
eiulationem, ut vox ipsa significat; quod eo magis iudico verum esse, quia lex
Solonis id ipsum vetat. Il retore, come è noto, tornerà sul punto nelle
Tusculanae Cic. Tusc. Ingemescere non numquam viro concessum est, idque raro,
eiulatus ne mulieri quidem; et hic nimirum est ‘lessus’, quem duodecim tabulae
in funeribus adhiberi vetuerunt. Come si vede due espertissimi esegeti antichi,
Sesto Elio e Lucio Acilio, misurandosi sul significato di tale vocabolo
confessarono di non comprenderne il significato (non satis se intellegere
dixerunt) e avrebbero tradotto lessus nel significato di ‘abiti da lutto’
(auspicari vestimenti aliquod genus funebris). Cicerone, invece, dichiarando
apertamente di seguire Stilone, dimostra di aver optato per il significato di
‘lugubre pianto’ (lessum quasi lugubrem eiulationem). Lessus, in sostanza,
avrebbe il significato di ‘nenia funebre. Si v. con rif. bibl. essenziali SINI,
A quibus iura praescribebantur Ritorna sul tema IPPOLITO, Problemi
storico-esegetici delle XII tavole Napoli che rileva l’uso di genus in
accezione diairetica e riconduce da parte d’Elio il termine lessus nel circoscritto
ambito degli abiti funerari e quindi di un oggetto. Lo studioso napoletano
[citando BONA, La certezza del diritto nella giurisprudenza tardo-repubblicana,
in La certezza del diritto nell’esperienza giuridica romana] ipotizza che
Stilone possa aver ragionato prendendo come riferimento l’opera canonizzata da
Sesto Elio.Acilio fu detto sapiens nella stessa epoca di Catone Censore [Cic.
de leg.; Lael.; P. in D. accettando l’emendazione di P. Atilius in L. Acilius.
Così COSTA, Storia delle fonti del diritto romano (BRETONE, Cicerone e i
giuristi, in Techniche e ideologie dei giuristi romani, Rimarchevole per me che
un altro Acilio, senatore, fa da interprete innanzi al senato in occasione
della famosa perorazione di Carneade, Diogene e Critolao ricordata anche da
Cic. Acad.; Tusc.; Plut. Cato; Gell. Et in senatum quidem introducti interprete
usi sunt Acilio senatore. SACCHI La soluzione di Elio Stilone, come è noto,
prevalse. E la ragione è forse meno complicata di quanto si sia ritenuto
finora. La spiegasione di Stilone fu probabilmente solo quella scientificamente
più corretta ed è possibile che di questo Cicerone fosse pienamente
consapevole. Non quindi una scelta fatta dall’Arpinate in base ad un confronto
che avrebbe fatto lo stesso Stilone con le norme soloniche; né una soluzione al
problema interpretativo sulla considerazione che Cicerone sarebbe stato
convinto che la norma attribuita alla decima tavola avesse delle ascendenze
soloniche. Il ragionamento che Federico Maria d’Ippolito fa al riguardo è sicuramente
corretto. Se la soluzione interpretativa proposta da Stilone, e accolta da
Cicerone quando attese alla compilazione del de legibus e quando scrive le
Tusculanae disputationes, avesse prevalso per la sua corrispondenza all’omologa
prescrizione solonica, Sesto Elio e Lucio Acilio non avrebbero avuto problemi
interpretativi e, aggiungerei, non avrebbero sbagliato in modo così vistoso. La
soluzione evidentemente va cercata in altra direzione, che, per altro, non è
certo quella onomatopeica. La parola lessus o le lezioni lausum e losum
indicate dal Lipsio commentando il famoso passo del Truculentus plautino in cui
Theti con il suo lamento lessum fecit filio, infatti potrebbe derivare da una
lingua di ceppo semitico, dato che in ebraico lahas significa strazio. Ebbene,
uno dei maggiori esponenti dello stoicismo (alla cui scuola si formarono
proprio Panezio e Stilone) è Crisippo di Soli, che aveva delle origini
semitiche, e scrisse, come Stilone, un trattato sulle proposizioni giudicative.
Evidentemente, senza l’influenza della cultura stoica, il problema del
significato etimologico di lessus sarebbe rimasto per i Romani insoluto. La via
[Così BOESCH, De XII Tabularum lege a graecis petita citato d’IPPOLITO, Forme
giuridiche di Roma arcaica3 (Napoli IPPOLITO, Forme giuridiche di Roma arcaica
Plaut. Truc. Theti quoque etiam lamentando pausam fecit filio. Questa versione
è quella accolta da LINDSAY, T. Macci Plauti Comoediae II (Oxonii che segue
l’integrazione di VALLA (si veda), ma Schoell restituisce lausam e il codice
Palatino lausum. Nell’edizione di ANGELIO (traduzione e note di), Le Commedie
di M. Accio (sic!) Plauto (Venezia) si legge: Thetis quoque etiam lamentando
lessum fecit filio, così tradotto: « A questo modo Tetide, piagnucolando, cantò
ancor la nenia ad Achille suo figlio. Si v. sul punto SEMERANO, L’infinito: un
equivoco EQUIVOCO GRICE millenario. Le antiche civiltà del Vicino Oriente e le
origini del pensiero greco (Milano LE NOZIONI DI STATO E DI PROPRIETA IN
PANEZIO Revue Internationale des droits de l’Antiquité giusta è suggerita
invece attraverso l’analisi dei corretti significati che fu, come abbiamo
visto, uno dei temi dominanti di influenza della cultura medio-stoica. Una
realtà che, dobbiamo presumere, non risparmiò neanche il campo dell’interpretazione
giuridico/antiquaria. Il secondo esempio riguarda la teoria della fides bona
nei giuristi della scuola muciana dell’età tardo repubblicana. Bretone spiega
molto bene come la fides bona (ovvero la pistis) sia rientrata nel campo
semantico della fiducia perchè frutto di un pensiero giuridico evoluto.
Esemplari sul punto le parole di Bretone. Come la pistis, anche la fides bona
rientra nel campo semantico della fiducia. Tutti i contratti del diritto
commerciale, e non solo la compravendita, hanno nella ‘buona fede’ la norma che
fonda il vincolo e misura la responsabilità. Non è un valore giuridico del
tutto nuovo, ma acquista ora una grande portata. Nella buona fede, un pensiero
giuridico evoluto potrà individuare l’elemento comune di istituti diversi,
anche nella stessa tradizione civilistica. Si potrebbe ipotizzare che la teoria
della fides ciceroniana, come valore assolutamente originale per le conoscenze
giuridiche dell’epoca medio/tardo repubblicana, non sia frutto solo
dell’ingegno di pochi, ma anche conseguenza dell’incontro tra la filosofia
stoica e le conoscenze dei giuristi romani. La questione va storicizzata.
Pensiamo al contributo offerto per l’evoluzione del ius civile dalla scuola dei
Mucii Ebbene, la nota teoria della fides ciceroniana sul valore del giuramento
richiama proprio l’altrettanto nota teoria muciana sull’importanza della fides
per la struttura dei rapporti obbligatori della emptio venditio e della locatio
conductio. Ai tempi di Plauto era in voga ironizzare sulla graeca fides. I
giuristi di quella che all’epoca di Scipione Africano minore si credeva fosse
una nascente res publica (ma finse di crederlo anche Ottaviano Augusto)
tentarono però di costruire nuovi schemi giuridici confortati proprio da nuovi
schemi teorici provenienti dalla Grecia. Anche questo un segno della
maturazione dei tempi. Dobbiamo rifarci, allora, ancora al famosissimo
frammento del de officiis ciceroniano in cui il retore fa un discorso sul
concetto di fides come ‘obbligo di onestà sostanziale’ che è un concetto che si
fonda BRETONE, Storia del diritto romano Sulla scuola dei Muci cfr. CANNATA,
Per una storia della scienza giuridica proprio sulla nozione di fides/pistis.
Cicerone in questo caso rileva con enfasi e consapevolezza: « un significato profondo
in tutti quei giudizi arbitrali in cui è aggiunta la clausola ‘secondo buona
fede’, ex fide bona. Resta quindi solo l’eco della fides arcaica intesa nel
senso descritto prima, in un’ottica pertanto marcatamente ideologica,
circostanza che Gellio, in un altro passo famoso, coglie peraltro molto bene66
. Possiamo pensare a questo punto all’influenza del pensiero stoico data la
forte incidenza dell’ethos nel modo di impostare il problema da parte di
Cicerone, cosa di cui peraltro ci dà anche una chiara testimonianza Gellio. La
cosa non deve sorprendere se si pensa che la riflessione ciceroniana è tratta
dal de officiis che, a sua volta, sarebbe stato ispirato ampiamente (almeno i
primi due libri in modo quasi letterale) al PerÁ toy kau¸kontoq, Sul dovere morale,
di Panezio. Se non bastassero i chiarissimi riferimenti di Plinio e Gellio,
citati prima68, è lo stesso Cicerone che elimina ogni [Rinvio per questo a
SACCHI, I maiores di Cicerone e la teoria della fides nelle scuole giuridiche
dell’età repubblicana a Roma, in Atti in onore di Franciosi Napoli Cic. de off.
Sed, qui sint boni et quid sit bene agi magna quaestio est. Q. quidem Scaevola,
pontifex maximus, summam vim esse dicebat in omnibus iis arbitriis, in quibus
adderetur ‘ex fide bona’. Il virgolettato è di BRETONE, Storia del diritto
romano. Il significato della nozione di buona fede pertanto nelle parole di
Cicerone si slarga fino a diventare operante: nelle tutele, nelle società, nei
patti fiduciari, nei mandati, nel comprare e nel vendere, nel locare: tutti
rapporti nei quali si manifesta la vita comune di tutti gli uomini -- fideique
bonae nomen existimabat manare latissime, idque versari in tutelis,
societatibus, fiduciis, mandatis, rebus emptis, venditis, conductis, locatis,
quibus vitae societas contineretur. Si v. su questo ancora BRETONE WIEACKER,
Zum Ursprung der bonae fidei iudicia Fra l’altro in questo passo rileva anche
un uso suggestivo del termine maiores: Gell. Omnibus quidem virtutum generibus
exercendis colendisque populus Romanus e parva origine ad tantae amplitudinis
instar emicuit, sed omnium maxime atque praecipue fidem coluit sanctamque
habuit tam privatim quam publice. Hanc autem fidem maiores nostri non modo in
officiorum vicibus, sed in negotiorum quoque contractibus sanxerunt maximeque
in pecuniae mutuaticae usu atque commercio. Sul punto si v. FEDELI, Il De
officiis di Cicerone. Problemi e atteggiamenti della critica moderna, in ANRW.
(Berlin dubbio al riguardo: de off.: sequimur igitur hoc quidem tempore et hac
in quaestione potissimum Stoicos; de off. erit autem haec formula Stoicorum
rationi disciplinaeque maxime consentanea. Come non citare, infine, Lattanzio
che afferma Nella sua casa di Pozzuoli, Cicerone rivolgendosi ad Attico,
dichiara esplicitamente che i primi due libri del de officiis sono
deliberatamente ispirati al libro paneziano (ta perÁ toy kau¸kontoq quatenus
PANEZIO, absolvi duobus) e che lo stesso titolo corrisponde alla
translitterazione del titolo dell’opera paneziana. Quod de inscriptione
quaeris, non dubito quin perÁ toy kau¸ kontoq ‘officium’ nisi quid tu aliud.;
sed inscriptio plenior De officiis). Quanto al terzo libro del de officiis, mi
pare che non si posa seriamente dubitare che sia stato ispirato dall’opera di
Posidonio, maggiore allievo di Panezio, ancorchè mediata dall’epitome di un
altro filosofo stoico che corrisponde al nome di Atenodoro di Tarso. A tutto
questo va aggiunto che il noto frammento ciceroniano del de officiis potrebbe
essere attribuito al pensiero di Panezio come mostra di credere Vimercati: de
off., Vimercati: Fundamentum autem est iustitiae fides, ‘is est dictorum
conventorumque constantia et veritas. Cic. ad Att. Haec ad posteriorem. perÁ toy kau¸ kontoq
quatenus Panaetius, absolvi duobus. Illius tres sunt; sed cum initio divisisset
ita, tria genera exquirendi offici esse, unum, cum deliberemus honestum an
turpe sit, alterum utile an inutile, tertium, cum haec inter se pugnare
videantur, quo modo iudicandum sit, qualis causa Reguli, redire honestum,
manere utile, de duobus primis preclare disserit, de tertio pollicetur se
deinceps scripturum sed nihil scripsit. Eum locum Posidonius persecutus est.
Ego autem et eius librum arcessivi et ad Athenodorum Calvum scripsi ut ad me ta
kefålaia mitteret; quae expecto. Quod de inscriptione quaeris, non dubito quin kau∂kon
officium sit nisi quid tu aliud; sed inscriptio plenior De officiis. Sono da considerare in questo quadro anche: Cic. de
off. [Vimercati Alesse. Fides autem ut habeatur duabus rebus effici potest, si
existimabimur adepti coniunctam cum iustitia prudentiam. Nam et iis fidem
habemus quos plus intellegere quam nos arbitramur quosque et futura prospicere
credimus et, cum res agatur in discrimenque ventum sit, expedire rem et
consilium ex tempore capere posse; hanc enim utilem homines existimant veramque
prudentiam; e de off. [Vimercati Alesse. Iustis autem et fidis hominibus, id est bonis viris, ita
fides habetur ut nulla sit in iis fraudis iniuriaeque suspicio. Itaque his salutem nostram,
his fortunas, his liberos rectissime committi arbitramur. Harum igitur duarum
ad fidem faciendam iustitia plus pollet, quippe cum ea sine prudentia satis
habeat auctoritatis, prudentia sine iustitia nihil valeat ad faciendam fidem. Quo enim qui versutior et
callidior, hoc invisior et suspectior detracta opinione probitatis. Quam ob rem
intellegentiae iustitia coniuncta quantum volet habebit ad faciendam fidem
virium. Iustitia sine prudentia multum poterit, sine iustitia nihil valebit
prudentia. Specialmente nel primo di questi due
frammenti, dove si dà rilievo alla posizione di coloro che mostrano si sapere e
di avere competenza in quello che fanno, è immediato il riferimento a Senofonte
(mem.) che dimostra quanto Panezio (e quindi Cicerone) si fosse ispirato, fra
l’altro, nella sua concezione del dovere, anche a modelli socratici. Cfr.
GARBARINO, Il concetto etico-politico di gloria nel div. inst.: Ab his
definitionibus (n.d.r., virtutis), quas poeta (n.d.r., Lucilius) breviter
comprehendit, Marcus Tullius traxit officia vivendi Panaetium Stoicum secutus
eaque tribus voluminibus inclusit. Quanto al rapporto tra pensiero filosofico
della media stoa e la scuola dei Muci, le fonti dimostrano che questo è stato
molto stretto e non se ne può dubitare. Basti ricordare, l’illius tui di
Licinio Crasso riferito a Panezio nei confronti di Mucio Scevola del celebre
frammento del de oratore di Cicerone: Cic. de orat. [= Vimercati Alesse. Audivi
Crassus enim summos homines, cum quæstor ex Macedonia venissem Athenas florente
Academia, ut temporibus illis ferebatur, cum eam Charmadas et Clitomachus et
Aeschines optinebant. Erat etiam Metrodorus, qui cum illis una etiam ipsum
illum Carneadem diligentius audierat, hominem omnium in dicendo, ut ferebant,
acerrimum et copiosissimum; vigebatque auditor Panaeti illius tui [= Scaevola]
Mnesarchus et peripatetici Critolai Diodorus, de officiis di CICERONE, in Tra
Grecia e Roma. Temi antichi e metodologie moderne, Roma; ERSKINE, The
Ellenistic PORTICO. Political Thought and Action, London; ALESSE, cur. Panezio
di Rodi, Testimonianze, Napoli. Insieme a questi, POHLENZ, La Stoa, ricorda:
l’altro genero di Lelio, insieme a Mucio Scevola, Gaio Fannio; il nipote di
Scipione Emiliano, Quinto Elio Tuberone; Publio Rutilio Rufo -- Cic. Brutus
Habemus igitur in Stoicis oratoribus Rutilium; Marco Vigellio e il nipote di
Scevola, Quinto Mucio Scevola il pontefice massimo, l’antagonista di Crasso
nella causa curiana; inoltre, Spurio Mummio (Cic. Brutus: Spurius autem nihilo
ille quidem ornatior, sed tamen astrictior; fuit enim doctus ex disciplina
Stoicorum) e Manio Manilio. L’elaborazione dell’editto provinciale, fatta da Q.
Mucio con l’aiuto di Rufo (che poi Cicerone riprende nel suo impianto di base)
è rimasto proverbiale (e non a caso inviso ai publicani) come esempio di
intransigenza stoica. Sull’esistenza di un rapporto strettissimo tra Stoa e
pensiero giuridico romano dell’età cesariana non si può quindi dubitare. La
questione della fides, e del suo rilievo morale, come espressione di un nuovo
sentimento etico, potrebbe quindi essere visto come uno dei tanti riflessi che
l’influenza del pensiero stoico produsse nelle persone di cultura a Roma a
partire dal secondo secolo a.C. Cfr. sul punto specifico CARDILLI, Bona fides
tra storia e sistema con riflessioni anche sul pensiero labeoniano. Ora anche
A. SCHIAVONE, Ius L’impegno profuso da Aquilio Gallo, il difensore
dell’aequitas, nel cercare il fondamento definitorio del dolus malus è stato
visto, insieme alla considerazione della buona fede in Quinto Mucio Scevola,
esattamente come conseguenza di una volontà di dare maggiore rilievo,
nell’ambito del diritto formale, al nuovo sentimento etico portato dal Portico
tra gli intellettuali culturalmente L’ultimo esempio ci consente di tornare
alla nozione di proprietà fondiaria di cui parlavamo prima e di avviarci anche
rapidamente alla conclusione. Proprio attraverso Varrone, seguiamo infatti una
traccia sottile che attesterebbe un collegamento diretto tra la metodologia
filologico antiquaria di Elio Stilone e i giuristi dell’età ciceroniana. Tale
traccia porta fino a Servio Sulpicio Rufo e alla sua scuola che Cicerone, come
sappiamo, considerava all’avanguardia. In un noto frammento di Gellio sulle
favissae Capitolinae è attestato uno scambio di corrispondenza proprio tra tale
giurista e Varrone e si riconosce in Servio curiosità grammaticale e un gusto
antiquario di marcato stile varroniano: Gell. Servius Sulpicius iuris civilis
auctor, vir bene litteratus, scriptis a VARRONE rogavitque, ut rescriberet,
quid significaret verbum, quod in censoris libris scriptum esset. Id erat
verbum favisæ Capitolinæ. Allo stesso modo, Alfeno Varo, Servi Sulpicii
discipulus rerumque antiquarum non incuriosus, risulta coinvolto in una
questione filologico-esegetica sul rapporto etimologico tra i termini purum e putum
-- Gell. Se queste testimonianze sono attendibili, si potrebbe dire allora che
la generazione dei giuristi dell’età cesariana seppe trasformare in realtà
concreta ciò che all’epoca del circolo del terzo SCIPIONE si potè più sensibili
della società romana. In questo senso mi pare molto indicativa la seguente
testimonianza di VARRONE sulle conseguenze delle deliberazioni del pretore in
giorni nefas: Varro l.L. Praetor qui tum factus est, si imprudens fecit,
piaculari hostia facta piatur; si prudens dixit, Quintus Mucius abigebat eum
expiari ut impium non posse. Cic. Brutus Sulla scuola di Servio Sulpicio Rufo
v. BRETONE, Il responso e la scuola di Servio, in Tecniche e ideologie dei
giuristi romani Cfr. SCHIAVONE, Ius. Gell. Alfenus iureconsultus, Servii
Sulpicii discipulus rerumque antiquarum non incuriosus, in libro digestorum
tricesimo et quarto, coniectaneorum autem secundo: « in foedere » inquit « quod
inter populum Romanum et Carthaginienses factum est, scriptum invenitur, ut
Carthaginienses quotannis populo Romano darent certum pondus argenti puri puti,
quaesitumque est, quid esset ‘purum putum’. Respondi » inquit « ego ‘putum’
esse valde purum, sicuti novum ‘novicium’ dicimus et proprium ‘propicium’
augere atque intendere volentes novi et proprii significationem. SACCHI solo
teorizzare. Forse non si riuscì a determinare l’ideale della res publica che
rimase un modello meramente teorico, però si portò a termine il processo di
trasformazione della possessio dell’ager publicus in dominium quiritario che fu
uno dei problemi che afflisse di più gli intellettuali del circolo scipionico,
se è vero quanto Manio Manilio riferisce di Gaio Lelio sul suo interesse ad
applicare al diritto romano la distinzione tra ciò che era ‘proprio’ e ciò che
era ‘di altri. Sono veramente alla conclusione e vorrei citare uno dei più
grandi maestri della filologia moderna, August Boeckh. Questi ha scritto, in
termini solo apparentemente paradossali, che i popoli o gli individui ‘colti’,
avendo evidentemente la consapevolezza di un passato da custodire e da
tramandare, sentirono inevitabilmente, come segno di maturità, l’esigenza di
filologhéin (filologe¡n). Popoli incolti e privi di senso della tradizione,
poterono al più, filosoféin (filosofe¡n). Riflettendo su quanto detto finora,
questa affermazione forse ci conduce direttamente al cuore del problema. I
giuristi romani degli ultimi due secoli della repubblica, sia pure con diverse
sfumature di approccio, seppero infatti sentire l’esigenza di filologhéin. Lo
dimostra la cura con cui il testo delle XII tavole e conservato fino all’epoca
di Sesto Elio e ancora discusso e interpretato in epoca scipionico-cesariana.
Opere di taglio giuridicofilologico, come quelle di Lucio Acilio, Elio Stilone,
Aquilio Gallo e [Mi riferisco a Q. Elio Tuberone, l’allievo di Ofilio, che
riconobbe a Cesare e Pompeo la volontà di salvare insieme la res publica come
fine della loro contentio dignitatis (Suet. Iul.). Augusto aveva adibito il
principio della concordia cesariano-pompeiana come postulato necessario per la
costruzione della sua idea di res publica appoggiata dagli intellettuali
dell’epoca cesariana. In questo quadro si chiariscono le famose parole riferite
da Macrobio ad Augusto in cui si definisce Catone Uticense buon cittadino
perché non voleva che si modificasse l’ordine costituito (Macr. sat. de
pervicacia Catonis ait: quisquis praesentem statum civitatis commutari non
volet et civis et vir bonus est). Ampio ragguaglio sui vari tipi di
costituzione teorizzati negli ambienti colti romani dell’epoca scipionica in
CANCELLI, CICERONE, Lo Stato Cic. de rep. Tum Manilius: Pergisne eam, Laeli,
artem inludere, in qua primum excellis ipse, deinde sine qua scire nemo potest,
quid sit suum, quid alienum? Su Lelio come stoico v. anche Cic. Lael. BOECKH, Enzyklopädie
und Methodenlehre der philologischen Wissenschaften, Leipzig, MASULLO, La
filologia come scienza storica, cur. Garzya, Napoli]. Verrio Flacco e le
incursioni non sporadiche di Servio e di Alfeno Varo in questo campo, ne sono
una chiara dimostrazione. I filosofi stoici smisero di considerare (come
l’ACCADEMIA) la filosofia come il tutto di fronte alle parti e fecero entrare
tale disciplina in rapporto con la scienza parziale. L’attività della
giurisprudenza romana, da usus consolidato nella prassi (cavere, agere e
respondere) ed espressione di un sapere -- si potrebbe dire, alla greca
phronètico -- seppe invece trasformarsi in ars. E questo, probabilmente, non
soltanto grazie all’uso della diairetica, cioè delle metodologie importate dal
mondo culturale ellenico, ma anche per effetto dell’applicazione della
filologia allo studio del diritto. Mi diverte allora pensare, e concludo, che i
giuristi romani potrebbero essersi comportati da ‘colti’, a differenza dei
filosofi greci, che sembrerebbero essere rimasti confinati per sempre nel loro
meraviglioso, ma forse ‘incolto’, isolamento. Parafrasando Nietzsche. Quae
philosophia fuit, facta philologia est. Inutile dire che in questo caso il
filologo/filosofo tedesco si sta richiamando ad un passaggio delle Epistulae di
Seneca che fu uno degli esponenti migliori dello stoicismo romano del periodo
post paneziano M. ISNARDI PARENTE, Techne. Momenti del pensiero greco da
Platone a Epicuro, Firenze. Sul significato del concetto di ars si v. retro nt.
Sen. ep. V. anche M. POHLENZ, Il Portico. Sulla figura di Nietzsche filologo
rinvio alle belle pagine di M. GIGANTE, Classico e mediazione. Contributi alla
storia della filologia antica, Roma, [=in Rendiconti dell’Accademia di
Archeologia, Lettere e Belle Arti di Napoli]. Nome compiuto: Pompeo.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pompeo: la ragione conversazionale al portico romano –
Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. The uncle of Pompeo, the general.
He is well versed in the Portico and a man of considerable learning, especially
in the area of geometry. Nome compiuto: Sesto
Pompeo.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Pompeo: la ragione conversazionale al portico romano –
Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. A statesman and general ultimately
defeated in the civil war against GIULIO (si veda) Cesare. A pupil of Posidonio
at Rome. It is said that this tutelage had a great effect on him – “It changed
my life” -- but it is not clear to what extent Pompeo himself became a follower
of the Portico. Nome compiuto: Gnaio
Pompeo Magno.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Pomponazzi:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale materiale – Shropshire
– A Soul -- l’affair Pomponazzi – la scuola di Mantova -- filosofia lombarda --
filosofia italiana – Luigi Speranza (Mantova).
Flosofo italiano. Mantova, Lombardia. Important Italian philosopher. Studia a Padova sotto Nardò, Riccobonella e Trapolino. Insegna
a Padova, Carpi, Padova, Venezia, Ferrara, Mantova, e Bologna. Pubblica “De
maximo et minimo”. Publica un commento al “De anima” aristotelico del Lizio. Scrive
il “Trattato dell’immortalita dell’anima” (Bologna), il “Il fato, il libero
arbitrio e la predestinazione” (Grataroli, Basilea) e il “De naturalium
effectuum causis, sive de incantationibus” (Grataroli, Basilea) oltre a
commenti delle opere di Aristotele. Il “Tractatus de immortalitate animæ,” in
cui sostiene che l'immortalità dell'anima non può essere dimostrata
razionalmente, fa scandalo. Attaccato da più parti, la pubblicazione è
pubblicamente bruciata a Venezia. Denunciato da Fiandino per eresia, la difesa
di Bembo gli permette di evitare terribili conseguenze. É condannato da Leone X
a ri-trattare la sua tesi. Non ri-tratta. Si difende con la sua Apologia e con
il Defensorium adversus Augustinum Niphum, una risposta al De immortalitate
animæ libellus di NIFO (si veda), in cui sostiene la distinzione tra verità di
fede e verità di ragione, idea ripresa da ARDIGÒ (si veda). Evita ogni problema
pubblicando il “De nutritione et augmentatione”, il “De partibus animalium” e il
“De sensu”. Muore suicida. Per i peripatetici del LIZIO, l'anima è l'atto –
entelechia -primo di un corpo che ha la vita in potenza. L’animo è la sostanza
che realizza la funzione vitale dei corpi. Tre sono le funzioni dell'anima: la
funzione vegetativa per la quale gl’esseri vegetali, animali e umani si nutrono
e si riproducono; la funzione sensitiva per la quale gl’esseri animali e umani
hanno sensazioni e immagini; la funzione intellettiva, per la quale gl’esseri
umani comprendono. La funzione intelletiva è la capacità di giudicare le
immagini fornite dai sensi. L'atto dell'intendere si identifica con l'oggetto
intelligibile, cioè con la sostanza dell'oggetto, ossia con la verità.
L’intelletto possibile o passivo è la capacità umana di intendere. L’intelletto
attuale o attivo o agente è la luce intellettuale. L’intelleto agente contiene
in atto ogni intelligibile, e agisce sull'intelletto potenziale come la luce
mostra, mette in atto i colori che al buio non sono visibili ma pure esistono e
dunque sono in potenza. L’intelletto agente mette in atto una verità che
nell'intelletto possibile e soltanto in potenza. L'intelletto agente è
separato, non composto, impassibile, per sua essenza atto separato, esso è solo
quel che è realmente. Questo è immortale ed eterno. Bisogna esaminare se la
forma esista anche dopo la dis-soluzione del composto. Per alcune cose nulla lo
impedisce, come, ad esempio nel caso dell'anima, ma non dell'anima nella sua
interezza, bensì dell'intelletto, poiché è forse impossibile l'esistenza
separata dell'anima intera. I parepatetici del LIZIO a Padova si sono divisi in
due correnti: gli’averroisti e gl’alessandrini, seguaci questi delle interpretazioni
di Alessandro di Afrodisia. Gl’averroisti, secondo una concezione influenzata
dall’idealismo sosteneno l'unicità e la trascendenza non solo dell'intelletto
agente, ma anche dell'intelletto possibile, che per lui non appartiene
agl’uomini ma è unico e comune all'intera specie umana. Gl’alessandrini
manteneno l'unicità dell'intelletto agente, che fano coincidere con il divino,
ma attribuisceno a ciascun uomo un intelletto possibile individuale, mortale
insieme con il corpo. Va ricordato che per AQUINO (si veda) nell'uomo è
presente un'unica anima per sua natura – simpliciter -immortale, ma per un
certo aspetto -secundum quid -mortale, in quanto anche legata alle funzioni più
materiali dell'essere umano. Trae spunto da una discussione con RAGUSEO (si veda)
il quale, avendo sostenuto che la teoria d’AQUINO sull'anima non si accorda con
quella aristotelica del LIZIO, lo prega di provare le sue affermazioni mediante
mezzi puramente razionali. Fanno bene gl’antichi a porre gl’uomini tra le cose
eterne e quelle temporali, cosicché gl’uomini, né puramente eterni né
semplicemente temporali, partecipano delle due nature e stando a metà fra loro,
può vivere quella che vuole. Così, alcuni uomini sembrano dei perché, dominando
il proprio essere vegetativo e sensitivo, sono quasi completamente razionali.
Altri, sommersi nei sensi, sembrano bestie. Altri ancora, uomini nel vero senso
della parola, vivono mediamente secondo la virtù, senza concedersi
completamente né all'intelletto e né ai piaceri del corpo. Gl’uomini dunque,
sono di natura non semplice ma molte-plice, non determinata ma bi-fronte –
ancipitis -media fra il mortale e l'immortale. Questa medietà non è il
provvisorio incontro di due nature, una corporea e una non-corporea, che si
divideranno con la morte, ma è la dimostrazione della reale unità degl’uomini.
La natura procede per gradi. Gl’esseri vegetali hanno un poco di anima.
Gl’animali hanno i sensi e una certa immaginazione. Alcuni animali arrivano a
costruirsi case e a organizzarsi civilmente tanto che molti uomini sembrano
avere un'intelligenza molto inferiore alla loro. Vi sono animali intermedi fra
la pianta e la bestia, come la spugna della scimmia non sai se sia uomo o
bruto, analogamente l'anima intellettiva è media fra il temporale e l'eterno. Polemizza
cogl’averroisiti che hanno scisso dalla naturale unità umana il principio
razionale da quello sensitivo e con’AQUINO, ri-levando che l'anima, essendo
unica, non può avere due modi di intendere, uno dipendente e un altro
indipendente dalle funzioni dei corpi. La dipendenza dell'intelligenza dalla
fantasia, che dipende a sua volta dai sensi, lega l'anima indissolubilmente al
corpo e ne fa seguire lo stesso destino di morte. È capovolta la tesi
fondamentale d’AQUINO. L'anima è per sé mortale e secundum quid, in un certo
senso, immortale, e non il contrario, perché nobilissima fra le cose materiali
e al confine con le immateriali, profuma di immortalità ma non in senso
assoluto -aliquid immortalitatis odorat, sed non simpliciter. E ricorda che per
Aristotele e il LIZIO l'anima non è creata dal divino. Gl’uomini infatti sono
generati dagl’altri uomini e anche dal sole. Riguardo al problema del rapporto
fra ragione e fede, solo la fede, non le ragioni naturali, può affermare
l'immortalità dell'anima e coloro che camminano per le vie dei credenti sono
fermi e saldi, mentre per quanto attiene i problemi etici che la mortalità
dell'anima potrebbe suscitare, afferma che per comportarsi virtuosamente non è
affatto necessario credere all'immortalità dell'anima e alle ricompense
ultra-terrene, perché la virtù è premio a sé stessa e chi afferma che l'anima è
mortale salva il principio della virtù meglio di chi la considera immortale,
perché la speranza di un premio e il terrore della pena provoca comportamenti
servili contrari alla virtù. Il Tractatus provoca clamore e polemiche alle
quale rispose, ribadendo le sue tesi con l'apologia, dove risponde alle
critiche amichevoli di Contarini, Colzade e Fiandino. Replica con il
Defensorium adversus Agostinum Niphum alle critiche di NIFO (si veda),
professore di filosofia a Padova. Panizza chiede a P. se possono esserci cause
sopra-naturali di eventi naturali, in contrasto con le affermazioni di
Aristotele del LIZIO, e se si debba ammettere l'esistenza del demonio anche per
spiegare molti fenomeniche si sono verificati. Dobbiamo spiegare questi
fenomeni con cause naturali, senza ricorrere al demonio. É ridicolo lasciare
l'evidenza per cercare quello che non è né evidente né credibile. D'altra
parte, poiché l'intelletto percepisce dati sensibili, un puro spirito non puo
esercitare un'azione qualunque su qualcosa di materiale. Uno spirito non puo
entrare in contatto con il mondo. In realtà vi sono uomini che, pur agendo per
mezzo della scienza, hanno prodotto effetti che, mal compresi, li hanno fatti
ritenere opera di santi o di maghi, com'è successo con ABANO (si veda) o con
Cecco d'Ascoli. Altri, ritenuti santi dal volgo che pensa avessero rapporti con
gl’angeli sono magari dei mascalzoni. Facessero tutto questo per ingannare il prossimo.
Ma, a parte casi di incomprensione o di malafede, è possibile che fenomeni
mirabolanti hanno la loro causa nell'influsso degli astir. È assurdo che un
corpo celeste, che regge tutto l'universo non possa produrre un effetto che di
per sé e nulla considerando l'insieme dell'universo. Cause naturali, comunque,
secondo la scienza del tempo: il determinismo astrologico governa anche le
religioni. Al tempo degl’idoli non c'è maggior vergogna della croce, nell'età
successiva non c'è nulla di più venerato. Ora si curano i languori con un segno
di croce nel nome di Gesù, mentre un tempo ciò non accadeva perché non è giunta
la sua ora. Ogni religione ha i suoi miracoli quali quelli che si leggono e si
ricordano nella legge di Cristo ed è logico, perché non ci possono essere
profonde trasformazioni senza grandi miracoli. Ma non sono miracoli perché
contrari all'ordine dei corpi celesti ma perché sono inconsueti e rarissima.
Nessun fenomeno ha dunque cause non naturali. L’astrologo che ha colto la
natura delle forze celesti, può spiegare tanto le cause di fenomeni che
sembrano sopra-naturali che realizzare opere straordinarie che il popolino
considera miracolose solo perché incapace di individuarne la causa. L'ignoranza
del volgo è del resto sfruttata da politici e da sacerdoti per tenerlo in
soggezione, presentandosi ad esso come personaggi straordinari o addirittura
inviati dal divino stesso. Se il divino crea l'universo ponendo su di esso
leggi fisiche precise, è paradossale che egli stesso agisse contro queste leggi
utilizzando eventi sovrannaturali come i miracoli. L’universo è controllato e
determinato dall'agire degl’astri e il divino agisce indirettamente muovendo
questi ultimi. Sviluppa quindi una concezione dell'universo deterministica. Se
tale e la forze che governa il mondo, se anche un fenomeno sopra-nturale ha una
spiegazione nell'esistenza della forza naturale così potente, esiste ancora una
libertà nelle scelte individuali dell'uomo? Nel divino, conoscenza e causa
delle cose coincidono e dunque egli è veramente libero. Gl’uomini si esprimeno
invece in un mondo dove tutto è già determinato. Rifiutato il contingentismo
degl’alessandrini, che salvano la libertà umana criticando gli stoici per i
quali non esiste né contingenza né libertà umana, è costretto dalla sua
concezione strettamente deterministica, ove tutto è regolato dalla forza
naturale superiori agl’uomini, a propendere per l'impossibilità del libero
arbitrio. L’argomento è difficilissimo. Il portico sfugge facilmente alle
difficoltà facendo dipendere dal divino l'atto di volontà. Per questo
l'opinione del Portico appare molto probabile. Nel cristianesimo c'è maggiore
difficoltà a risolvere il problema del libero arbitrio e della predestinazione.
Se il divino odia ab æterno i peccatori e li condanna, è impossibile che non li
odi e non li condanni. Così odiati e reietti, è impossibile che i peccatori non
pecchino e non si perdano. Che rimane, allora, se non una somma crudeltà e
ingiustizia divina, e odio e bestemmia contro il divino? E questa è una
posizione molto peggiore di quella del Portico. Il Portico dice infatti che il
divino si comporta così perché la necessità e la natura lo impongono. Secondo
il cristianesimo, il fato dipende invece dalla cattiveria del divino, che puo
fare diversamente ma non vuole, mentre secondo il Portico il divino fa così
perché non può fare altrimenti. Espone la mortalita dell’animo con voce dolce e
limpidissima. Il suo discorso è preciso e pacato nella trattazione, mobile e
concitato nella polemica. Quando poi giunge a definire e a trarre le
conclusioni, è grave e posato. Nulla tenero con gl’uomini di chiesa, isti
fratres truffaldini, domenichini, franceschini, vel diabolini riassume il suo
spirito ironico e motteggiante consigliando alla filosofia credete fin dove vi
detta la ragione, alla teologia credete quel che vogliono i teo-logi e i
prelati con tutta la chiesa, perché altrimenti farete la fine delle castagne ma
e serio e senza compromessi nelle sue convinzioni scrivendo nel “De fato” che
Prometeo è il filosofo che, nello sforzo di scoprire i segreti divini, è
continuamente tormentato da pensieri affannosi, non ha sete, non ha fame, non
dorme, non mangia, non spurga, deriso, dileggiato, insultato, perseguitato
dagli inquisitori, ludibrio del volgo. Questo è il guadagno dei filosofi,
questa la loro ricompensa. Epperò un filosofo è un dio terreno, tanto lontano
dagl’altri come un uomo o e dalla sua figura dipinta e lui e pronto, per amore
della verità, anche a ritrattare quel che dico. Chi dice che polemizzo per il gusto
di contrastare, mente. In filosofia, chi vuol trovare la verità, dev'essere
eretico. Trattati peripatetici del Lizio (Milano, Bompiani); Nardi (Firenze,
Monnier); Badaloni, Cultura e vita civile tra Riforma e Controriforma” (Bari,
Laterza); Zannier, Ricerche sulla diffusione e fortuna del De Incantationibus”
(Firenze, Nuova Italia); Garin, Aristotelismo o lizio veneto, Peripatetici
veneti” (Padova, Antenore); Sgarbi, “Tra tradizione e dissenso (Firenze,
Olschki); Vitale, “Un aristotelismo problematico: il «De fato», Aristotele si
dice in tanti modi, “Lo sguardo”. Treccani Dizionario biografico degli
italiani, Istituto dell'Enciclopedia. Dizionario di filosofia. Post
expositiouem primi textus primi De anima P. miiltas movet quæstioues, quarum
prima est: numquid sit verum quod peripatetici dicunt animam scilicet esse
subiectum. Chartæ In qua
materia sunt tres opiniones. Prima est Alberti de Saxouia quod CORPVS ANIMATVM
est liic subiectum ET NON ANIMA: et ratio quia illud est subiectum de quo
probantur passiones et proprietates. Sed hic investigantur PASSIONES CORPORIS
ANIMATI, ergo. Anterior est nota; et brevior probatur, quia sentire moveri et
nutriri sunt PASSIONES CORPORIS ANIMATI, et forte intelligere; si quis euim
dicat animam sentire, diceret etiam tessere, sic, vel filare, sic. Item corpus
animatum hic consideratur quod non fieret nisi esset hic subiectum. Alia est
opinio P. V. et Apollinaris dieentium quod ex hoc libro De anima, et es Parvis
naturalibus et ex libro De animalibus integratur unus liber, cuius est
assignare duo subiecta, subiectum quod, scilicet CORPVS ANIMATVM; et subiectum
quo, scilicet animam: ei colorant etiam dicentes quod sicut in libro physicæ
corpus raobile est subiectum, tamen in primis libris naturalibus principia
naturalia sunt subiectura. Sic in proposito est, quia anima est per quam fiunt
operationes, et est subiectum qim; CORPVS vero ANIMATVM est subiectuoi qivod.
Tertia opinio est omniura bene sentientium. AIexander, Theraistius, Averroes.
ROMANO (si veda); et videtur etiam quod sit mens LIZIO, quod dat definitionem
de anima et investigat passiones et proprietates eius. Non tameu dico quod est,
ut demoustro; mihi tamen magis phicct. Et LIZIO hoc ubique videtuv diceve quod
sit anima. Advationes. illud est subiectum etc» respondetur quod illse
passiones probantur de composito et d« aniraa: ut autem auima est principium
istavum passiouum, istffi passiones sunt auimæ ut quo, covpovis autem ut quod.
Ad secundum: covpus animatum non est hic cousidevatum ut de eo pvobentuv passiones
eius; sed ut est subiectum animæ, et ut ponituv in eius definitione: et si (!) NICOLETTI (si veda) (-) rasura in coJice. propter hoc
ipsum esset subiectum, cuiuscumque scientiæ possemus assignare infinita
subiecta. Ad argumentum P. V. dico quod argumentum supponit falsum quod corpus
materiale sit subiectum in libro Phj^sicæ, imo principia uaturalia sunt ibi
subiectuin. Quem locurn occupet iste Liber. Quæstio secunda. Hæc est secunda
quæstio mota in prima textus sic de ordine liuius libri, quemnam locum obtiueat
iste liber inter ceteros libros pliilosophiæ naturalis. Ordo enim necessarius est iu
scientiis. et loquor hic de ordine doctrinæ,et nou perfectionis; quia ordine
perfectionis est primus iste liber. Ch. 2 recto In hac materia sunt opinioues.
Avicenna in Naturalibus, qucm fere omnes latiui insequuutur, tenet quod sit
sextus in ordine; et ponunt lil)rum De plantis in septirao loco, et librum De
animalibus in ultimo loco. Huic sententiæ multi adversautur. De ordine priorum
omnes conveuiunt, quia Aristoteles ponit illiim ordinem in principio
Metaphysicorum. De aliis vero disseutiimt. Averroes in primo Metaphysicorum
tenet quod liber De plantis et De auimalibus præcedat librum De anima; et ita
volunt Græei. Isti tamen discordant inter se, quia Averroes in loco citato vult
quod liber De plantis præcedat librum De animalibus. Alii vero volunt
oppositum; et ratio est quia volunt quod liber De animalibus præcedat librum De
anima, quia partes animalium et animalia, plantie et partes plantarum habent se
ut materia respectu animæ: materia autem est prior forma. Amplius in
definitione animæ plantæ et animalia ponuutur; et sic secuudum istos liber De
auima est nou sextus in ordine. Isti autem bipartiti sunt, quia aliqui volunt
quod liber De aninialibus ponatur in sexto loco et liber De plautis in septimo:
et adducunt pro se dictum Aristotelis in libro Metaphysicorum, ubi dicit:
«determinato de motu, oportet determinare de animalibus et plantis. Ecce quod
ponit librum De animalibus ante libram De plantis; et ratio est quia a
notioribus incipiendum est; sed sic est quod organa in animalibus sunt notiora
quam organain plantis, quia tantum cognoscimus organa in plantis per
similitudinem ad animalia. Unde Aristoteles hic in secundo huius dicit, quod
radices assimilantur ori; et ista est opinio Themistii et Græcorum. Alia est
opinio, quam tenet Averroes in Paraphrasi Metaphysicorum, quod liber De plantis
præcedat librum De animalibus; et ratio sua est, quia natura teudit de
imperfecto ad perfectum: ideo libro De plautis quæ sunt imperfectiores
auimalibus debet præcedere liber De animalibus. Quæ autem istarum opinionum sit verior indicium est
difficile, nec multi facio hoc. Tamen Avicenna in libro dicto dicit, quod si
alius alium fecerit ordinem non multi facit: et Averroes in loco dicto dicit,
quod si quidem est ordo neeessarius sicut in principiis, in aliis vero non.
Dico tamen unum, quod secunda opinio mihi magis placet, et videtur magis
consoua veritati. Quod autem Avicenna
non loquatur ad mentem LIZIO, patet in extremis verbis De motu animalium, ubi
dicit: «diximus de animalibus et plantis»: et iu calce libri De longitudine et
brevitate vitæ dicit: «perfecto libro De auima et Parvis naturalibus, est
perficere scientiam de animalibus». Hoc autem non esset si adhuc sequeretur
liber De animalibus. Scieudum quidem quod ista clicta possent glosari: sed
glosa destruit textum, quia Aristoteles fuit ordinatissimus. Quare videtur
dicendum quod post librum De mineriis ponatur liber De animalibus; deiude liber
De plantis; deinde liber De anima. Ad opposita autem respondehir quod Avicenna
et alii recte dicuut loquendo de ordine naturæ; sed uotandum est, ut beue dicit
Aristoteles qiiinto Metaphj-sicorum, quod non est semper uude natura incipit,
unde etiara apparet nobis: quia autem liber De nnimalibus est fæilior, imo
dicitur liistoria quæ æque nota est grammaticis ac phi losophis, ideo ab eis
liber incipit. Ad Averroem similiter dicendum est quod verum est quod ordine
naturæ imperfecta præcedunt perfecta; sed quia nou possumus coguoscere plantas
nisi cognoscamus organæarum:bæc antem uon suutcognitanisicognitis organis
aniraalium, hoc est quare liber De anlmalibus præcedit. Et LIZIO primo
Metaphysicorum præpouit librum De animalibus libro De plautis: et ita habet
textus græcus. Consuli enim ego Græcos in hoc. Nobilitas scientiæ a quo
sumatur. Quæstio est a quo sumatur magis nobilitas scientiæ, an a nubilitate
subiecti, an a certitudine demoustiationis, vel æqualiter ab ambobus. Thomas
eleganter dicit quod irapossibile est quod æqualiter ab arabobus sumatur, quia
sunt diversarum specierum; et quia suut diversarum specierum, habent se
secundum prius et posterius. Sed est dicendum quod magis sumitur a nobilitate
subiecti; et ratio est quia snbiectum est essentia rei; modus autem declaraudi
est instrumenti'.m adventicium superadditum rei, sicut qualitas quædam; ergo
magis sumitur a noliilitate subiecti. Et LIZIO inprimo De partibus animaliura,
capite ultimo, dicit: « melius est scire modicum de honorabilibus, etiam si
topiee illud sciamus, quam multum scire de ignobilioribus etiam demonstrative».
Sed coutra argumentatur, quia si a nobilitate subiecti sumitur nobilitas
scientiæ, sequitur quod scientia de Deo esset infiuitæ perfectionis.
Consequentia probatur, quia sicuti se habet subiectum ad subiectum, ita
scientia ad scieutiam. Assumo ergo scientiam de auima, quæ cum sit aliquants
perfectionis, situtunum: et probo quod scientia de Deo est infinita, quia
proportio Dei -ad animam est infinita; ergo et scientia de Deo est iufinita.
Apollinaris rospoudet, et est responsio Tlioraæ in 3. Contra gentiles ubi
quærit an scientia de Deo, quæ habetur in patria, sit iufinitæ perfectiouis,
Isti qui teuent scientiara capere nobilitatem a subiecto, negant iliam
similitudiuem, quia illa scieutia est in intellectu humano qui finite
apprehendit, Ista responsio non placet multis, quia 'dato quod Deus sit
infinitus et scientia sua finita, sequeretur quod daretur aliqua cognitio
alicuius creaturæ uobilior coguitione Dei. Sit euim, verbi gratia, cognitio quæ
habetur de Deo, ut octo; cognitio vero de anima sit ut unum: et cum quælibet
cognitio ipsius Angeli sit perfectior cognitione ipsius animæ, erit, verbi
gratia, cognitio Angeli ut duo: et cum Deus quocumque Angelo dato, perfectiorem
eo possit producere Angelum, ita perfectum, ut eius proportio ad animam
no.^tram erit ut decem; et ita cognitio talis Angeli erit perfectior cognitione
de Deo. Et hoc est maximum inconveuiens. Sed uoscitur quod uullum horum
argumentorum procedit secundum Phi losophum, quia Philosophus tenet Deum esse
finiti vigoris; nec posse producere Angelura novum, nec addere sibi illam
perfectiouem, quia ea quæ faMt necessario facit. Quomodo sclcntia dc anhna
cxccdat alias ccrtitudinc dcinonstrationis. Quæstio est qiiomodo scientia de
aiiima excedat alias scientias certitudine demonstrationis, utdicithic
Averroes; cumtarænipsemet AveiToessecnndo Metapliysicorumconimento ultimo dicit
qnod demousti-ationes matheraaticæ suntin primo gradu certitudinis, naturales
vero sequuntur; et habet ibi LIZIO quod astrologia et mathematica non est in
omnibus expetenda, et in primo lletaphysicorum enumerans conditiones sapientiæ
dicit quod ipsa habet demonstrationes certiores: quare videtur contradictio et
ideo debemus conciliare ista dicta. In oppositum est Averroes hic, pro quo est
notum quod AQUINO (si veda) et Averrois expositio non se compatiuntur ad
invicera. Dicebat enim AQUINO (si veda) certitudinem de anima ideo esse quia
eani in nobis experimur, et si sic, expositio Averrois uon potest stare, nec
potest dictum Averrois verificari, quum hac ratione etiam scientia de
animalibus et libri Parvorura naturalium excederent alias scientiss, quum
certiores de talibus reddamur, quia in nobis experimur ea; et etiam scientiam
divinam excederent, cum de intelligentiis parum aut nihil sentiamus, nec eas in
nobis experimur. Dato ergo hoc, non tamen scientia de anima haberet hoc
privilegiura. nec etiam divina scientia excederet hoc modo alias scientias. Xec
etiam si teneamus expositionem Themistii, dictum Averrois potest verificari; dicit
enim Themistius certitudinem de anima, quia consideratur de intellectu qui
omnium est regula et mensnra; sed hac ratione etiam ista scientia excoderet
divinara. quum divina non considerat de intellectu nostro. Sequendo autem
expositiouem istorura patet solutio ad argumeutum et ad contradictionem. Ad
primum dicitur quod æquivocatur de certitudine hic et ibi, quia in hoc loco
dicit qiiod scientia de anima est certa certitudine obiecti, quia est de rebus
in nobis existentibus, et in secundo Metaphysicorum loquitur de alia
certitudine. scilicet demonstrationis. Et iu æquivocis non est contradictio. Ad
secundum respondetur ponendo distinctionem quoad uos et quoad naturam.
Mathematica est de maxime notis naturæ sed volendo salvare dictum Averrois
dicemus certitudiuem demonstrationis duplicem esse, quoad nos et quoad naturam:
talis distiuctio est manifosta ex primo Posteriorura sexto. Dicitur notior
quoad nos, quia est minus diibia nobis: quoad naturam veio est cognitio rei quæ
de se est manifesta, sed si nos lateat, hoc est ex defectu nostri et non sui,
ut dicitur secundo Metaphysicorura textu corarænti primi; et ita dico quod
mathematicæ quoad nos sunt in primo gradu coguitionis, qiiia causæ eorum sunt
nobis certiores quam eft'cctus, abstrahunt enim a motu; et ideo Philosophus
sexto Ethicæ, cap. nono, dicit quod pueri possunt bene in matheraaticis
iustrui, et ab hoc doctrinales dicuntur cum bene possunt doceri. In secundo
autera loco ponuntur naturalia cum in eis ab eifectu sensibili noto in
cognitionem causæ deveniauius: sed cuni effectus sint variabiles, uuum et idem
a diversis causis poterit provenire. Unde erunt plura media ad unam
conclusionem, quia naturalia non possunt esse ita certa sicut inathematica
tantum unum medium habentia, sed divina ipsa (scientia) in ultirao loco est
ponenda cum sub nullo sensu cadant ipsa abstracta; et ita uec de causa noc de
effectu eorum sumus uaturaliter certi. Sed si volumus loqui de cognitione quoad
naturam, est totaliter ordo præposterus; et in primo loco divinam collocabimus
taraquam perfectiorem, et quæ est maioris entitatis; iu secundo voro loco
pouetur naturalis quæ firraiorem entitatem habet ipsis matliematicis; et iuter
eas scientia de anima est primum, qiiia anima iutellectiva habet tirmius esse
omnibus a natiirali consideratis, et est certior in se: licet quoad nos sit
oppositum, et propter lioc forte LIZIO vocat scientiam de auima liistoriam,
propter non esse tantam certitudinem de illa sicut de aliis. Et ita hie vult
Commentator habere scientiam de anima quoad naturam excedere omnes alias
sciontias præter divinam, cum anima ipsa sit perfectioris entitatis omnibus
generabilibus et corruptibilibus: et ita patet solutio quia est æquivocatio de
demonstratione. Sed si diceret Commentator: diiisti
matheniaticam quoad nos esse certiorem;hoc videtur falsum, quia mathematica est
de sensibili communi, naturalis vero de seusibili proprio. Sed iuxta
Philosophum secundo huius, sensibile commune non habetur nisi per proprium
seutiri; ergo et quoad nos naturalis erit certior. Tum etiam quia mathematica
procedit demonstratione propler quocl naturalis vero demonstratione quia;
demonstratio autem quia est notior nobis demonstratiouQ, pro/iter quod. Ergo.
Item exemplum de astrologia et geometria non accomraodatur nisi de notitia
quoad nos; quomodo ergo Averroes loqui potest de notitia quoad naturam? Item
idem esset dicere habere nobilius subiectum et certitudinem demonstrationis
quia unum dependet al) altero. Ad primum respondetur quod licet naturalis
scientia sit de obiecto certiori, non tamen eius scientia erit certior, eum
esse obiectum certum dicat tantum cognitionem simplicem: sed esse scientiam
certiorem dicit relationem causæ super effectum, et ita, licet obiectum
scientiarum materialium sit minus uotum quoad nos, tamen eorum causæ sunt magis
notæ et sensatæ quoad nos, ex quibus procediraus. Et hoc nou videnmt moderni.
Ulterius est alia dubitatio, penes quod attendatur certitudo quoad nos et quoad
uaturam. Respondetur quod certitudo quoad nos habet attendi penes notitiam
causæ super effectum, et per hoc excludunturoranes velquasi omnes
dubitationes;quod si aliquando procedamus ab effectu super caiisam, est via
indirecta, et sodomitica proprie dici debet, et semper, sive a causa sive ab
effectu procedamus, a notioribus nobis procedimus; sed diversimode; aliquando
enim in mathematicis procedimus a notioribus nobis, et naturæ, aliquando solum
ex uotioribus uobis, numquam a notioribus uaturæ tantum. Utrum spectet ad
naturalem considerare de anima. Dicendum igitur est aliter quod consideratio de
omni anima est naturalis. De vegetativa et sentitiva uon est dubium; sed tota
lis est de intellectiva; quod si teneamus eam mortalera, ut teuuit Alexander,
clarum est hoc quia educitur de potentia materiæ: sed quia hæc opinio est
falsa, ideo relinquo eam. Dicimus ergo quod sive intellectus sit unus, sive
plures, est naturæ ancipitis, et Cb. iMccto est medium inter æterna et non
æterna, quia natura vadit ab extremo ad extremum cum medio videmus ut in
animalibus; suut enim quædam auimalia media inter plantas et animalia, ut
spungiæ marinæ, quæ habent do natura plantarum, quæ sunt afBxæ terræ, habent
etiam de natura animali pro quanto sentiunt. Similiter inter T6 «/o-i. [)
TiiVi. 13 Ch. 14 lecto animalia est simia, de qua est dubium an sit liomo an
auimal brutum; et ita anima intellectiva est media inter æterna et non æterna:
et ideo ACCADEMIA ponebat eam creatam in horizonte æternitatis. Quibus
stantibus, oportet ponere eam duplicis naturæ et habere duplicem operationem.
unam nuUo modo depeudeutcm a corpore, et hoc patet secuudum tiilem in anima, et
etiamsecuudumP!atonem,utinfra determinabimus de mente Aristotelis et Averrois
tenendo autem quod sit unica. Habet etiam operationem dependentem a corpore, de
qua non est dubium: quo stante patet quod non est consideratio ic dictis
Aristotelis, quia si anima est naturæ ancipitis, partim est de consideratione
naturalis; in quantum mobilis et trausmutabilis, est physicæ considerationis;
in quautum vero ad sUam operationem separatam, est considerationis divinæ; et hæc
opinio mihi videtur concordare ciun dictis Aristotelis il)i. Mihi autem
contingit quod dicit Hieronymus quod contingit de se: «multi latrant in foro
contra me, et scripta mea legunt et honorant iu thalamo »; nam concurreutes
nostri ascribunt sibi nostra. Numquid scientia de anima sit difficillima. Ex
quibus sequitur quod nihil intelligitur nisi sit iu actu: anima enim
intelligit, et non nisi reclpiendo; nihil autem movet nisi quod est in actu:
quod si aliquid occurrat uostro intellectui quod non sit in actu, per accidens
intelligitiir, sieut est materia prima. quæ non est in actu, vel parum, saltem
ita ut non sit suflBciens movere intellectum de se, sed per suffragia et
intellectiones aliorum iutelligitur. Quia autem omnia non sunt in actu
æqualiter, sciendum est quod quædam sunt in actu perfecto, ut merito
debilitatis intellectus nostri nequeant intelligi, sicut Deus et Intelligentiæ,
suut euim hic in maximo actu: imo Deus est totus actus. Unde quamvis
intellectus noster sit iu pura potentia, et abstracta sint multum activa, non
est credendum quod intellectus possit ea recipere, quia intellectus uoster est
debilis ita ut non possit tautum lumen sustinere, ideo non movetur ab ipsis: et
propter hoc poetæ fingunt quod luppiter quando accedebat ad aliquam mulierem,
deponebat suam divinitatem. Sic est de intellectu nostro, quamvis non sit in
pura potentia; quia tamen est delnlis entitatis, non potest recipere maximum
lumen Intelligentiarum et Dei qui est purus actus: et iioc maxime est verum
secundum fidem quæ tenet Deum esse infiuiti vigoris. Aliqua autem sunt quæ etsi
sint in actu, tamen intellectus non potest illa recipere ratione debilitatis
quam in se iucludunt talia entia, et ex hoc non possunt agere in intellectu
nostro, sicut sunt motus et tempus, de quibus dicitur quod non sunt apta
intelligi ratione debilitatis eorum, non autem ratione intellectus. Relinquitur
ergo quod media iuter ista, sicut proportionata intellectui nostro et ex parte
modi cognoscendi et ipsius obiecti, sunt intelligibilia ab iutellectu nostro;
et hoc est quod dicit Phiiosophus secundo Metaphysicorum textu commeuti noni,
quod ditficultas cognosoendi in nobis nascitur vel ex parte rei cognitæ vel ex
parte modi cognoscendi; ideo dicitur ibi quod sicut se habot oculus noctuæ ad
lumen solis, sic intellectus nostor ad manifestissima in natura. Intellectus
ergo bene cognoscit intermedia quæ ipsi suut proportionata. Aliud est
advertendum, quod ex quo anima intellectiva est naturæ ancipitis inter bruta et
abstracta, non intelligit nisi cum admiuiculo sensuum iuxta illud: «necesse est
quemcunque intelligentem phantasmata speculari». Ex quo sequitur quod quæ offeruntur sensui a nobis
faciliter possunt intelligi, quæ non putantur difficulter: et ista difficultas
est ex parte nostri modi coguoscendi, quia nounisi per sensum cognoscimus. Aliud etiam est notum, quod
triplex est anima, vegetativa sensitiva et intellectiva. Stantibus liis, dico
quod metapliysica est in supremo gradu difficultatis; et ratio est clara ex
prædictis, quia difficultas creatur in nobis ex eo quod non sumus capaces tanti
luminis quautum est Intelligentiarum ct Dei, qui in metapiiysica considerantur.
Ad hoc accedit secunda ratio, quia
iutellectus noster uon intelligit nisi per fenestras seusuum, quæ vero in
metaphysica considerantur sunt remotissima a sensu. Sed dices: nonne abstracta
habent accideutia per quæ possunt cognosci, ut motus et tempus? Respoudeo, ut
beue dicit Comræutator, quod ista aceideutia non ducunt in cognitionem Dei et
aliarum lutelligentiarum ut sunt de consideratioue nietaphysici, sed ut de
uaturali: æternitas euim niotus creat notitiam naturalem: quod enim sunt
Intelligentiæ pertinet ad naturalem ; metaphysicus autem considerat altiores
operationes lutelligentiarum; non quia est sed propter quid Intelligeutiarum
considerat. Utrum dentur universalia realia. Præstat maius perscrutandum, quia
dicit LIZIO universale aut nihil est aut posterius est. Quomodo est de ipsis
universalibus, an dentur univcrsalia realia; et ut obtrunceraus obtruucanda et
dicamus dicenda, quatuor occuriunt opiniones, quas intendo declarare cum suis
fundameutis. Prima est opinio Platonis, quæ volebat quod in rebus uaturalibus
singulæ speciei corresponderetur sua idea quæ esset æterna. Ista vera
singularia dependentia suut propter participationem illius ideæ. Et ista talis
idea est quæ vere intelligitur et quæ vere scitur, et quantumcumque
habeatmultas ratioues por se, tamen adducemus solum secundas (sequentes?) omues
alias comprehendentes. L’ACCADEMIA, ut bene recitat LIZIO decimo libro Metaphysicorum,
imaginatus est illara idealeni formam, primo ut salvaret gcnerationem; quia ut
bene ad lougum habet videri iu duodecimo Metaphysicorura textu coramenti tertii
et decimoctavo, cum videmus Socratem generari mortuo patre, tunc quærebat a quo
generatur Socrates. Non enim a patre, quia ille nou est: nihil enim agit nisi
ut est in actu; non a virtute semiuali, quia est imperfecta; nihil autem agit
ultra gradum proprium; quare oportet recurrere ad ideam quæ est vere agens,
Quod si hoc est verum de genitis per propagationem, idem erit de genitis per
putrefactionem. Similiter est dicendum de inaniraatis. Secunda ratio ACCADEMIA
ad ponendum ideas fuit ex parte scientiæ et raodi intelligendi: nam aliquando
intelligimus naturam horaiuis in se esse risibilem, et ita quia, ut manifestum
est, possumus intelligere hominera in uuiversale absque intellectione
singularium. Ista ergo inteilectio aut est vera, aut falsa. Non falsa, esset
enim inconveniens iutellectus ficticie operari; ergo est vera; ergo aliquid correspoudet
ei iu re. Non singularia; ergo ideæ. Ratione etiam scientiæ, quum scientia
dittert ab opinione: quia opiuio, ut singularium et contingentium, non potest
esse scientia, sed tantum opinio; ergo alicuius perpetui erit scientia, et
talis est idea secuudum universale: ergo. Hanc opiniouem damnat Aristoteles
primo et septimo Metaphysicorura; prinio quum destruit generationem univocam;
ni.m ideæ sunt æternæ, siugularia vero siint corrtiptibilia; modo si
comiptibile ab iucoiTuptibile geiieratur, ergo generatio uou est univoca, quia
generabile et iucorruptibile differuut plusquam genere. Secundo, frustra fit
per plura quod potest fieri per pauciora, et æque bene; entia euim non sunt
multiplicanda sine necessitate; Sed generatio potest absque ideis salvari, quum
sol et homo generant hominem: ergo. Tertio, ista opinio destruit modum
intelligendi; quando volo iutelligere aliquid artificiale, universaliter iwssum
iutelligere; Ch. 25vccto et nou posuit Plato aliquam ideam iu artificialibus.
Quarto, positis ideis destruitur scientia, quia potest sciri idea, et non
ideata: quod probatur, quum definitio est principium determinationis, et
definitio debet prædicari de definito; idea autem uon prædicatur de ideatis;
ergo ideata non sciuntur; vanum est ergo ponere ideas ut sciantur ideata, quia
non possunt sciri. Secunda opiuio est realium, quæ est monstruosior prima, quam
numquam potui recipere, cuius iuveutores fuerunt Buridauus, NICOLETTI (si veda)
et Scotus, qui voluerunt quod, seclusa omni operatione intallectus, detur universale
reale. Qiiod probant: quum scientia est de ente reali, ergo subiectum vel erit
universale, vel singulare: uon singulare, quum siugularium non est scientia ut
singularia sunt; ergo istud erit uuiversale. Secundo, intellectus in prima sui
apprehensione intelligit universale, quia uni versale est obiectum intellectus;
sed non potest dici quod tale universale sit causatum ab iutellectu, qu'a
uumquam fuit ab iutellectu uisi nunc; ergo tale universale est reale: et sic
dicendum est de omnibus. Tertio, desiderium est et potius in universali et non
huius vel illius; sed desideriura est ad reale: ergo datur universale in re.
Quarto, contractus est universalium, quum emptio frumenti nou limitatur ad hoc
vel illud frumentum, sed ad frumentum iu generale. Contractus tiutem non fiunt
de couceptibus, sed de realibus. Quiuto, Socrates et Piato magis conveniunt
quam Socrates et Brunellus: sed ista convenientia non est conceptuum, imo
realitatum Secunda consideratio est quod universale reale realiter distinguitur
a singulari; quæ consideratio probatur sic : illa non sunt idem realiter, de
qnil'iis prædicantur contradictoria; sed universale et singulare sunt huiusmodi
; ergo distinguuntur. Auterior patet, et brevior probatur; quia universale est
æternum, et singuhre corruptibile: universale non est de numero singularium,
uam universalia prædicantur de pluribus, singularia non. Et in his duabus
considerationibus videtur conveniri cum opinione ACCADEMIA. Tertia
consideratio: licet universalia sint realia et realiter distincta a
singularibus, non tamen. propter hoc universalia sunt separata a suis
singularibus loco et subiecto; patet es dictis Averrois septimo Metapliysicorum
textu commenti trigesimiprimi: Mi.xtio universalis cum siugulari est fortior
mixtione accidentis cum subiecto. Secunda raiio: si universalia esseut separata
a singularibus, non videretur quomodo possent declarare essentiam singulariura;
et hoc est in quo Aristoteles arguit ACCADEMIA. Est ergo consideratio
responsalis ad quæt.itnm quod universalia sunt res distinctæ realiter a
singularibus. Ista secunda opinio raihi videtur in extremo moustruositatis, non
intelligibilis: nam si hæc natura, ciuam ponunt isti, esset iucorporea, adhuc
posset esse tolerabilis, quiim f.d minus posset iutelligi sicut unicns intellectus
Averrois, quamvis esset una cbimera. Sed ista opinio iudicio meo vult quod sit
una natura communis verbigratia liominis, quod sit in re, et eadem in me, et
quod sit composita ex materia et forma, et quod sit in diversis locis. Hæc
milii videtur una fatuitas. Unde videtur milii quod isti fuerimt astricti
propter aliqua argumenta ad incurrendum in hunc manifestissimum errorem, et
quod dixerunt hanc opinionera ore, corde vero nescio quomodo potueruut hoc
affirmare: et isti mihi videutur similes Zenoni DA VELIA qui patielmtur
infinita tormenta, et videbat unum motum causari, et propter quandam
ratiunculam negabat motum esse. Secundo, quando generatur aliquid siugulare,
quomodo hoc singulare ingreditur hanc naturam compositam ex materia et forma?
Tertio, universale debet prædicari de suis singularibus, prædicatione dicente
hoc est hoc; sed universale reale est realiter distinctum a singnlare per se;
ergo non poterit de singulari prædicari prædicatione dicente hoc est hoc; ergo
si natura hominis est de essentia Socratis, quomodo poterimus concedere naturam
homiuis esse æternam, quum uatura Socratis erit corruptiliilis? Diccs lianc
naturam non esse corruptibilem per se sed per accidens; saltem habebo quod hæc
natiira erit corruptibilis vel per se vel per accidens. De hoc nihil ad me.
Quarto, iutelligendo formam et materiam Socratis videtur mihi quod perfecte
Socratem intelligam absque consideratione illius naturæ, quara nescio si sit
una tuuica sicut in rege. Quinto, uniTersale est quid distinctum realiter a re
reali; ergo Deus poterit facere universale et singulare distincta realiter.
Ideo dimitto hanc fatuitatem expressam. Tertia opinio est Scoti in hac materia,
sicut narratur ab ipso secundo Sententiarum et septimo Metaphysicorum,
quæstione propria, quæ tres habet considerationes; quarum prima est ista, quod
universale est natura communis realis apta nata esse in pluribus seclusa
operatione intellectus; et iu hoc convenit cura secunda opinione. Quæ
consideratio sic probatur: si non esset vera ista cousideratio, sequeretur quod
intellectus sua priraa apprehensione falsa intelligeret; quod probatur quia si
ex parte rei non esset nisi singulare, intellectus semper intelligeret
singulare in quautum universale: ista autem intellectio esset falsa. Antecedens
probatur quia obiectum iutellectus est universale et non singulare; si ergo
obiicitur singulare, intellegitur ut universale, et sic apprehendet semper
singulare sub opposito actu, et per accidens; et si intellectus errabit in sua
prima apprehensione, errabit etiam in pliis intellectionibus, quum aliæ a prima
depeudent: et si hæc prima est falsa, aliæ quoque falsæ suut, nisi per accidens
siut veræ; sicut ex falsis verum concluditur. Secuudo, obiectum alicuius
potentiæ semper præcedit operationem illius potentiæ; sed universale est
obiectum inteliectus: ergo quamlibet intellectionem præcedit universale: ergo.
Tertio, obiectum alicuius poteutiæ præcedit operationem illius potentiæ: sed
uuiversale est obiectum sensus, ergo universale est ens reale uullo modo spirituale.
Anterior est evidens; brevior probatur ; quum aut obiectum sensus est
universale aut singnlare: uon singulare, quia dicas tu quod obiectum sensus, ut
puta visus, sit hic color: coutra obiectum alicuis potentiæ movet illam
potentiam; sed sensus visus potest moveri ab alio colore, quam ab isto; ergo
iste color uon est obiectum adæquatum visus. (') Qai manca la transiziune
d.all' argomentazioRe prcceJeute, funJata sul supposto Jeiruiiiversale eome
obbietto deirintelletto, alla segueute che pone la tesi deiruiiiversale coræ
oljbietto del senso. Et sicut dictiim est de uno, ita dicatur de aliis; quare rclinquitur quod
obiectum aJæquatum sensus sive potentiæ sensitivac est universale. Ergo
universale est ens reale et non spiriluale. Quarto, scientia est rei realis;
non enim determiuamus risibilitatem inesse conceptibus, sed determinamus Loc
prædicatum reale, scilicet risibilitatem inesse homini per se primo : et
similiter definimiis res et non eonceptus. Quæro ergo aut ista res realis, verbigratia
risibilitas, insit per se primo singulari hominis aut universali naturæ
hominis. Non primum, quia tantum iste homo esset risibilis: ergo hæc
risibilitas inest per se primo universali naturæ hominis, et sic est ens reale
sicut dictum est. Ergo universale est illa natura commuuis reaiis. Qiiinto, in
omni genere est uuum quoddam i.anquam metrum et mensura aliorum in eo genere,
sicut in genere colorura est albedo; sed mensura entis realis est realis, quia
mensuratum reale est a mensura reali. Quæro ergo: aut ista mensura est hoc
singuhire, verbigratia et quia hoc singulare est corruplibile, talis ergo
mensura erit corruptibilis; ergo universale reale erit hoc tale quod est
mensura. Sexto, contrarietas quæ cadit inter contraria est realis; sed calidum
non contrariatur frigido per lianc fvigiditatem vel caliditatem particuhxrem,
quum etiam alia caliditas et frigiditas sunt contraria; ergo contrariantur per
calidum, et sic in universali; dabitur ergo universale reale. Septimo, comparo
eadem inter species et inter genera, sicut dicit Aristoteles septlmo
Metaphysicorum et septimo Physicorum: sed in conceptibus specificis potest
cadere comparatio; ergo LIZIO per genera et species intelligit universalia
realia, aliter dictum eius esset falsum;ergo. Similitudo fundatur super qualitate,
et non super. qualitate secundum numerum sed secundum speciem in universali;
sed qualitates multæ supra quibus fundantur similitudines sunt res; ergo
universalia eruut entia realia. Octavo, si nou darentur universalia realia,
sequeretur quod omnia entia realia inter se solo uumero differrent. Consequens
est falsum et impossibile; ergo et antecedens. Consequentia probatur; quia
differentia est ens reale: scd per se nihil est reale nisi singulare: ergo
omuis differentia erit singularis; quare uulla erit specifica; sed quæ
differunt, tantiim per differeutiam difterunt; ergo omnia quæ differunt,tantum
secuudum numerum differunt. Cousequenlis impossibilitas patet, quia omnia
æqualiter differunt. Stante ergo hac prima consideratione, ponitur secunda
consideratio per quam discrepat Scotus a Buridauo quæ talis est: tmiversalia
realia non sunt realiter distincta a singularibus: probatur, uam quæ sunt
realiter distincta, possuut ad invicem separari; sed per se universale reale
est distinctum a siugularibus; ergo singalaria possunt esse absque eorum uatura
universali. Secundo, si sic esset ut isti volunt, universale non posset
prædicari de pluribus prædicatione dicente hoc est hoc. Terlia consideratio:
universalia distinguuntur a singularibns ex uatura rei; probatur, quia si non
distinguerentur ex natura rei, sequeretur quod prædicata contradictoria
prædicarentur de eodem; nam incorruptibilitas prædicatur de universali,
corruptibilitas de singulari. Ista opinio licet sit doctissimi viri, tameu mihi
videtur esse falsa, et primo contra primas consequentias arguo unico argumento,
quod facit AQUINO (si veda) iu libello De ente et essentia: prima euim
consideratio fuit quod secluso omni opere intellectus datur una natura communis
apta esse in pluribus; sed contra dicit AQUINO (si veda): aut ista natura
commuuis apta nata esse in pluribus est ens realc, aut intentionale scilicet
por opus intellectus. Si secundum, habeo intentum; si primuni, ergo omne
prædicatum attributum speciei, vel ei attribuitur per se, vel per accidens; si
per se, ergo quidquid do intriuseca ratione inest alicui rei est aptum natiim
prædicari de quovis coutento sub illa re; et isto modo cum singulare
contineatur sub universali suo, prædicabitur de multis. Si autem dicas quod hoc
prædicatum, verbigratia humanitas realis, attribuatur speciei hominis per
accidens, quæro: aut hoc prædicatum attribuitur huic speciei per accidens
proprie, sicut esse risibile attribuitur speciei hominis; et tunc arguitur ut
prius; aut per accidens attribuitur speciei verbigratia quod primo attribuatur
individuis, secundarlo et per accidens speciei, sicut nigredo speciei corvi;
ergo hoc prædicatum de pluribus attribuitur prirao et per se proprie
singularibus, secuudario vero et per accidens universalibus, quod est
inconveniens; et hoc argumentum. Secunda consideratio est admiranda, quum si
unum et idem est singulare cum univsrsale, quot erunt singularia, tot erunt
universalia. Item corrumpetur universale ad corruptionpm unius singularis.
Quarta opinio iudicio meo est Averrois, AQUINO (si veda), ROMANO (si veda), et
Nominalium, licet Nominales in solo modo respondcndi non conveniant cum istis.
Quæ opinio dicit qucd secluso omni opere intellectus non est ponendum
universale, et per universale intelligunt quod est aptum natum esse in pluribus
et de multis prædicari, indifferenter se habens ad multa singularia: irao
nullum reale est indifferens ad plura singularia, sed omne reale est siugulare
quod probatur per Averroem hic in commento octavo,ubi dicit quod definitioues
non sunt generum et specierum existentium extra animam, sed suut rerum
particularium extra intellectum, sed intellectus est qui facit universalitatem
in rebus. Et primo Metaphysicorum textu commeuti sexti dicit speciem esse
intentionem existentem in pluribus secundum numerum, et adhuc evidentius in
textu commenti vigesimisexti et vigesimiseptirai eiusdem primi et iu raultis
aliis locis. Advertendum tamen est quod universale causatum ab intellectu
duplex est, unum quod dicitur indifferens. quod sumitur pro quadam natura commuui
iudifferenter se habente ad omnia sua singularia. Alio modo sumituruniversale
pro quanto non intelligiturillanatura communis indifferens.sedultrahoc
attribuitur huic naturæ communi intentio. Utrumque enim istorum tit per opus
intellectus, primum enim fit per intellectum agentem, quando verbigratia
intelligo hominem indifferenter se habentem, et de hoc intellexit Commentator
in hoc primo commento octavo; et comrauniter tale universale dieitur
primaintentio. Secundura universale fit per comparationem suorum siugularium
inter se, et coliationem sirailitudinis inter sua individua. Unde maxima
similitudo ex comparatione individuorum inter se per opus intellectus electa
causat speciem specialissimam; non ita magna causat genus respectu illius
speciei; et ideo minima similitudo causat genus generalissimum, et hoc voluit
Averroes duodedrao Metaphysicorum commeuto quarto. Unde in assimilanda
individua inter se potest fieri intensa vel remissa assimilatio, ut large
extendamus vocabulum. Sed dubitatur; mirum enim videtur quod tantum ex parte
rei sit singulare, et intellectus habeat potestatem causandi istud universale. Unde enira intellectus liabet
tantara potestatem causandi hoc universale quod nou est re? Ad hoc dicitur quod
habet hoc ex sua perfectione et excellentia, cura coniungit separafa per
collationem similitudinis sumptæ ex comparatione, et coniuncta disiungit
abstrahendo quum . multura habet de divino. Sicut enim ideæ omnium entium
couiunctæ sunt in mente, sic intellectus potest congregare similia iu uuo conceptu
et secundum altiorem vel breviorem siiuilitudinem causat genus et spesiem: ex
quo apparet quod seomidtim diversas constructiones intellectus causat diversos
effectus. Altera dubitatio est si ex parte rei uon sunt nisi singularia, quæ
sunt entia determinata, et infellectus ea indifferenter inteliigit, intellectus
ergo intelligit determiuatum in quantum indeterminatum, et sic intelligit res
aliter quam siut; quare erit falsum. Ad lioc dicitur quod duplex est operatio
intellectus: una est eius prima apprehensio, quæ est simplicium iutelligentia,
in qua sua prima operatione causat primam intentionem, abstraliendo a
conditionibus singularihus uuam naturam communem pluribus singularibus, eam
intelligendo uou ut limitatam, sed ut se habet indifferenter ad hoc vel illud.
Seeunda operatio intellectus est comparare individua inter se, et ex collatioue
similitudinum attribuere alicui naturæ indiffereuter esse genus vel esse
speciem. Et si quantum ad operationes istas; sed potest errare iutellectus
quando attribuit alicui rei quod non est, sicut si diceret liominem esse
asinum, vel omnes liomines esse unum liominem, vel diceret lineas consideratas
a rætaphysico non esse sensibiles; et do exemplum de lineis quæ considerantur a
metapliysico; possunt enim dupliciter considerari, uno modo ab intellectu
abstrahente ipsas a sensibilitate, et in isto omnes confitentur iu via LIZIO
quod intellectus uon errat, quum abstrahentium non est mendacium; quamvis enim
illæ liueæ sint sensibiles, tamen intellectus non curat considerare illam
sensibiiitatem. Alio modo possunt considerari illæ lineæ,
ut puta dicendo illas non esse sensibiles, et si iutellectus assentiret huic
considerationi scilicet quod lineæ mathematicæ sint insensibiles, cum sint in
materia sensibiii, mentiretur. Sic dico ad rem quod quando intellectus
apprehendit Iiominem indifferentem, quod non mentitur, quamvis Socrates et
Plato sint entia determinata, hoc enim nou inconvenit quum iutellectus
abstrahit a consideratione talis terminationis; si euim intellectus assentiret
huic propositioui homo est animal carenti terminatione, capiendo huiusmodi homo
prout est idem quod prima intentio, proculdubio mentiretur, sicut si gustus
comprehendeus dulcedinem lactis, non sentiendo eius albedinem, et tamen non
errat; ideo intellectus etsi erret componeudo et divideudo, tamen non errat
abstraheudo ('). Dubitatur iterum, quia non videtur quomodo sit verum illud
dictum quod homo sit prior suis singularibus, quum dato pro possibile vel
impossibile quod uumquam fueriut Iiomines nisi præsentes, tunc singulare eius
in eodem tempore vel æque primo est sicut natura humana indifferens, tel
arguitur sic: ab æterno semper fuerunt singularia hominis; ergo non est verum
dicere naturam conimunem indifferentem esse priorem. Conf. Coniniciito manoscritto
al Ilff i 'r^f/^.-iiv.-ia; esistente nella Bibliotecadi BOLOGNA. Ne tolgo il
seguente estratto: An in secunda operalione iniellectus solum sit veiitas et
falsitas. Videlur LIZIO sibi conlrarius in primo De anima el sexto
Metaphysicormn, nam hic dicit quod iihi est enuntialio est vcriim el falsum, et
rjus opjwsitum dicit tertio De aiiima: intellectus simplicium semper vcrus cst;
et idern nono Metaphijsicorum: sunt tongæ ambages de lioc Vull ergo dicere quod
intelleclus aliquando judicat, atiquando nonjudicat. Quando esl sine jtulicio,
neque verus neque falsiis est. Quando vero judicat, est cum vero et falso. Quod
vcro alibi dicit quod intellectus simplicium est verus, tegitur de vero qui est
sine judicio; unde icicndum quod quando album vidctur ct judicatur esse atbwn,
est verus, quia specics repracsenlat objcctum sicut est; si vcro judicatur
nigrum, tiinc est falsum, quia species non repræsentat objectum sicut cst. Ita
etiam dicatur Respondetur quod argummtum concludit ex parte rei homiueui uou
esse yriorem Socrate vel Platoue: sei p;'o tauto dicimiis priorem quolibet suo
iudividuo. ut liujusmodi quoUbet stat divisive, quum potest esse liomo et nou
essa hoc vel illud individuum homiuis; et ideo dicimus homiuem priorem natura
Socrate, quum in ordlne ad naturam prius est esse hominem, quam esse Socratem
dicta de causa. Secuudo diciuuis hominem esse priorem Socrate ex parte modi
intelligendi; uam possum intelligere hominem non intellecto Socrate, quum res
primo concipitur modo uuiversali quam raodo particulari. Ad argumenta in oppositum
adducta respondendum est, nec volo adducere ratioues Nominalium, quum ille
modus est sophisticus. Ideo aliter respondebimus, et magis physice. Ad
argumentum primæ opinionis: ad primum dico quod salvatur generatio univoca
absque ideis, quumiu genitis per propagalionem corpora cælestia concurruut
tanquam cauiæ uuiversales: iste vol ille homo tamquam causa particularis; semen
cum spiritu gignitivo tanquam causæ instrumentales: et quod dico de homine
respectu generandi hominis, est etiam de aliis iudividuis aliarum speciarum
generandi individua propriæ speciei. In talibus autem genitis per
putrefactionem corpora cælestia cum aliqua causa particulari sunt causa
generatiouis talium animaiium. Ad secundum argumentum, cum dicitur: «sicut se
habet res ad esse, ita et ad cognosci»; (concedo) quantura ad secundam
operationem intellectus, non autem quantum ad primam, quæ est simplicium
apprehensio; aliter sequeretur lineas non posse intelligi absque materia. Ad
tertium dico secundura AQUINO (si veda) quod scientia realis est de obiecto
reali quoad considerationem, non quoad modum considerandi; idest scientia
realis considerat ista particularia, sed non sub modo particulari, sed
secuudura quandara naturam communem illorum consideratam, ut est apta nata esse
indifferentem in iioc vel illo individuo; et hoc est idem quod dicere secundum
modum universalem; sic enira mathematici considerant lineas sensibiles, seu
secundum modum abstrahendi a sensibilitate. Mathematica enim scientia
considerat res sensibiles, et quantum ad hoc dicitur scientia ch. 30 rccto
realis, quum obiectum suum ab ipsa consideratura est reale, modus tamen
abstrahendi tale oliiectum non est realis; ideo mathematica et omnes aliæ
scientiæ reales dicuntur reales ab obiecto, non autem a niodo consideraudi,
quum talis modus fit per opus intellectus. Dices ' quomodo ergo diftert scientia realis a
scientia rationali? Dico quod differt primo ab obiecto, quum obiectura scientiæ
realis est reale, sed obiectum scientiæ rationalis esf rationale. Secundo modus considerandi ens
reale est prima do guslv, el aliis sensibus, el de inlelleclii. Unde quando
species repræsenlal rcm, sic esl verus; quando non, non est verus. El sic
proprie est veritas et falsirc.-Y i:i]i\ Aralolclis Ik Ammalibii trcs ciimAvcrrois
Commenlariis -Vendiis cqmd .hinclasl^Qi. scilicet cogiioscatur per propriam
speciem, an (m-o) ex solo dibcursu ut tenet Scotus, forte bene pertractabitur
teitio liuius. Quia taiLeu hic solet moveri, ideo volo de hoc alic|ua dicere.
Multi modi recitantur ab istis quorum unus est: Accidens ducit in cognitionem
substantiæ, quia sicut virtus phantastica brutorum ex specie rei sensatæ elicit
insensatam; sic intellectus noster ex specie sonsata accidentis elicit speciem
insensatam substantiæ. Nam agnus et ex figura, facie, et colore lupi, et voce
statim elicit speciem inimicitiæ quæ est insensata, et fugit; et sic ex specie
sensata elicit insensatan^ pariformiter, quia nullus sensus profuudat se ad
substantiam, sed intellectus est, qui eam cognoscit cognitis primis
accidentibus per sensum; et sic per viam resoluticnis accidens causat spejiem
insensatam substantiæ; ex quo enim æcidens tantum causat suam speciem ex
accidentibus cognitis, statim inteliectus per quamdam congenitam naturam elicit
speciera substantiæ. Nolo autem recipere impugnationem quam facit hic Joannes.
Secundus raodiis dicendi est, quia ita est in actione spirituali sicut in reali
et materiali ; sed in materiali non inducitur forma substantialis in materia
nisi prius inductis ciualitatibus accidentalibus in rnateria; videinus euim
experientia quod in materia non inducitiir foruia ignis, nisi prius inducatur
caliditas et raritas convenientes pro forma ignis; sic et intellectus non
potest causare couceptum substantiæ nisi prius disponatur per conceptus
accidentium; cum actus aclivornra non sint nisi in patiente bene disj osito, et
actio spiritualis debet proportionari actioni raateriali. Erit ergo sensus
buius opinionis: sicut accidentia faciuut ad generationem substantiæ, ita ad
cognitionem eius. Etsi multi sint conccrdes in boc modo dicendi, sunt tamen
adhuc diversi de geueraiione speciei in intellectu. Joannes imaginatur quod in
virtute phantasticasitsinuil species substantiæ et accidentis, et quod
intellcctus non potest recipere speciem substantiæ nisi prius recipiat speciera
accidentis disponentem et præparantem pro receptione speciei substantiæ; tamen
cum hoc etiam species substantiæ generat notitiam substantiao, mediante tamen
specie accidentis. Alii dicunt quod sicut in actione reali caliditas prius
generat caliditatem in virtute propria, in virtixte vcro substantiæ formam
substantialem, sic in spiritualibus; et hæc est via Thoraistarum volentium
sensum se profundare usque ad substantiam; et talem cognitionem substanliæ
Joannes, VIO (si veda) et Apollinaris appeilant intuitivam, sed ' valde
improprie et raale, quia notitia intuitiva terminatur ad rera; nullam autera
taleui haberaus in lioc raundo, sed liabebimus iu patria. Quod si in hac vita cognitio terrainatur ad rera,
quia phantasraa formaliter terminatur ad rem, non propter hoc esl intuitiva. De istis raodis nihil dico nunc,
quia iu tertio huius dicetur. Ununi dico quod nullus istorura est ad mentem
Philosophi, quia in isto loco non loquitur de ista cognitione intuitiva sine
discursu, sed loquitur de cognitioue cura discursu, ut patet per Philosophum
dicentem: videtur autem non solum quod quid est cognoscere utile;ubi patet quod
loquitur de processu demonstrativo, ubi per coguitionem causæ venimns in
cognitionem effectus. Et qr.od verum sit quod non loquitur ad mentem Philosophi
patet, quiadicit Philosophus: non solum accidens ducit in cognitionem
substantiæ, sed etiam e converso. Non
potest autem substantia ducere in cognitionem accidentis nisi discursive: non
(nim pcr speciera substantiæ duciraur in cognitionem accidontis. Et ideo aliter
est dicendum, per accidens ducimur in cognitionem substantiæ et e coni^erso,
sed per discursum, nam causa in aliquibus est apta dare coguitionem effectus,
et quia, et propter quid; iu aliquibus vero non solum propter quid, ut in
regressii, nam aliquando cognita causa per effectum, devenio a cngnitione causæ
in propter quid effectus; et prima uotitia est perfectissima, secunda vero non.
Ideo dixeruut et bene, quod confert ; sed videatis Tljemistium hic dicentem
quod est quasi circulus, volens dare intelligere quod quandoque causa notificat
effectum, et quia et propter quid; quandoque vero propter quid taiitum, et tunc
est demonstratio causæ tantuiu; qaandoque e converso, et dicitur demonstratio
signi. Est et alius modus quem AQUINO (si veda) bene tauglt diceus; quomodo
ultra notitiam discursivam accidentia couferant; etest quia multoties habemus
cognitionem accidentium propriorum et iguoramus ultimas differeutias; et ut
dicit Commentator octavo Metaphysicorum commeirto quinto, loco ipsarum ponimus
accidentia propria, et per accideus devenimus in cognitionem substantiæ. Unde
cum aliter non possumus facere, facimus sicut possumus, et substantia confertad
cognitionem accidentis non solum discursive, sed quia substantia ponitur in
definitione accidentis; et sic in via definitiva et discursiva accidens coufert
ad coguitioneoi substantiæ, et e contra; et ideo non approbo illos modos
dictos, non quia sint falsi, sed quia non sunt ab intentionem LIZIO hic. Ex his
sequitur quod stat me habere conceptum accidentis, et conceptum substantiæ; et
tamen quod accidens ducat me in cognitionem substantiæ et e contra ; sic quia
cognitio substantiæ confert ad cognitionem accidentis et e contra, patet de
demonstratione propter quid, quæ babita prius notificat quia est ipsius causæ
per effectum, et ducit nos iu notitiam propter quid ipsius effectus. Similiter
stat quod cognoscam substantiam et accidens, et quod tamen accidens conferat ad
cognitionem substantiæ, quia stat et hoc est maxime verum de uotitia accidentis
imperfecta prius habita, perfecta enim cognitio accidentis non potest haberi
nisi post cognitionem substantiæ; ex quo patet nostram consequentiam esse
veram, scilicet quod stat substantia et aceidens ambo esso cognita, et tamen
cognitio aceidentis confert ad coguitionem substantiæ et e contra ; et hoc iu
via discursiva et definitiva nou oportet dubitare, nam ipsum accidens definitur
per substantiam et e contra; et sic non semper est verum quod substantia ducat
in cognitionem accidentis, sed beue propter quid et e contra, ut dictum fuit.
Stat tamen cum hoc quod uotitia s .bstantiæ ducat in cognitionerc accidentis,
ubi piius nullam notitiam haberemus de accidente; patet iu demonstratione
simpliciter, iu qua ex causa nota nobis et naturæ ducimur in cognitiouem quia
est et propter quid ipsins accidentis. Similiter notitia quia est accidentis
ducitin cognitionem substantiæ, nulla prius habita notitia de ipsa; patet
quando ex notitia accidentis proprii devenio in notitiam substantiæ. Ex lioc
patet quod cognitio accidentis uou semper causatur ab ipso phantasmate, nbi per
viam discursivam devenioiu notitiam aceideutis ex uotitia ipsius substautiæ. Ex
quo patet quod ille modus dicendi non est universaliter verus: sicut res se
habet ad actionem realem ita ad spiritualem;bene aliquaudo est verum, non tamen
semper; quia nunquam forma potest esse et recipi iu materia, nisi prius materia
fuerit disposita per accidentia. Stat auteni totum oppositum in actione
spirituali, ut dictum est. In materialibus prius est substantiu quam
i>assiu; in spiritualibus multoties est totum oppositum, ut qiuindo
suibstantia esset nobis ignota, passione existente nota; et lioc modo est
veiiim de irapevfecta nolitia, non autem de perfecta; et quantumcumque accidens
notificet substantiam et e contra, verius tamen substantia notificat accidens,
quam accidens substantiam, et definitio definitum qiiam e contm. Omnia sunt
clara. Unum tantum liic esset dubitanJum, quum ex causa uotificatur effectus et
ex definitione accideutis, numquid iila coguitio sit habita pcr discursum an
per propriam speciem; non euim est verum quod quidquid est per propriam speciem
cognoscatur; mnlta enim cognoscuntur quæ non liabent speciem propriam et
substantiæ separatæ et relationes: imo tenet Scotus quod substantia solum
discursive cognoscatur. Sed de hoc in sequentibus. Ali-id oportet scire, quod
substantia ducit in cognitionem accidentis et e contra via discursiva et
demonstrativa; quia dicit Averroes quod definitiones et demonstrationes, quæ
no;i declaraut accidentia, sunt vanæ; quod eodem modo contiugit quum accidentia
declarantia ipsam substantiam sunt maxime propria; quæ vero non sic. non sunt
propria saltem eodem modo. Sic enim perfectissima definitio declarat omnia
accidentia. Numquid vero proprium et non aliud ducat in cognitionem substantiæ,
credo quod non semper; beue verum est quod quanto magis est prcprium et
esseutiale, tauto magis ducit in cognitionem substantiæ. Et sic fiuis imponitur
quæstionibus super pvimo libro De auima. Deo favente. Cli.45 veiso QVÆSTI0NES
MAXIMI ILLItTS PHILOSOPHI PETRI SCILICET rOMPONATII SVPER SECUNDO DE ANIMA
Utrum definitio animæ sit hene assignata. Visa definitione auimæ in miltis
textibus, Pampouuaciiis eam exanimat iu textu imclecimo. Et prim) circa p.imam
particulam dubitatur utrum sit actus, et videtur quodnon, quia si esset astus,
esiet forma; sed nou est forma; igitur etc. Autecedens patet, quia forma et
actus idem sunt: brevior probatur, quia si anima esset forma, esset vel
substautialis vel accideutalis; sed uon est aliqua istarum; ergo. Quod non sit
accidentalis patet per Averroem secundo liuius, coramento secundo, ubi dicit
quod secundum quod dat nobis prima cognitio naturalis, anima est substantia, et
etiam pars substantiæ est siibstautia. Secnndura probatur quod uon sit forraa
substantialis sic: proprium est substantiæ in subiecto non esse; anima est in
subiejto; ergo. Auterior patet ex præcedentibus; brevior probatur, quia
Aris^oteles iam probavit animam non esse corpus, qnia est in subiecto. Item
proprium est substantiæ per se stare et accidentibus substare; sed anima non
per se stat, nec accidentibus substat; ergo. Anterior patet ex præcedentibus,
et brevior probatur, nulla enim est aniraa quæ per se stat, nec intellectiva;
nam dicitur in primo liuius, quod si quis dixerit animam p3r se intelligere,
est ac si diceret, eam texere vel filare; et hoc est ia textu commenti
sexagesimiquarti, et hæc est prima quæstio quara tangit Joannes. Dubitatur
secundo utrura sit actns priraus; et videtur quod non, quia ille non est actus
primus quem præcedunt alii actus; sed animam in corpore multi actus præcedunt
tara substantiales quam accidenteles; ergo. Prima patet. quia primo non datur
prius; brevior probatur dupliciter, prhiio quia animam ipsam in corpore
præceJuut actus esseutiales et accidentales; ergo. Di accidentali patet, quia
actus activorum sunt in patiente beue disp )sito, nt dicit LIZIO; unde quomodo
aniraa posset iuformare materiam, nisi illa esset disposita et per debitas
organizationes et per debitara proportionera qualitatnm priraarum? Item
præceduut in corpore animara multæ formæ substaniiales tam partiales quam
totales: non enim est homo nisi prius sit corpus, et nisi sit cor et epar, et
alia : quis enira diceret omuia ista membra unica forma informari, cum habeat
tam diversas operationes et complexiones? Deinde ponitnr actus priraus ad
differentiam secundi: lioc non est universaliter vernra qnod auima sit actus
priraus, ut distingnatur coutra secundum, quia quaudo homo nutritur in homine,
non esset actus pr raus, quura iu eo uon est actus secuudus; quare ibi non
esset actus priraus, et iiic tangitur quæstio quæ tangitur ab Averroe coramento
octavo. Dubitatur tertio
utrum anima sit actus primus corporis ; et videtur qnod non, quia si ipsa esset
actus corporis, tunc esset accidens; hoc autem est falsum; ergo. Con(') II tcsto di LIZIO e questo: 810 ^•JX^ s^rr/
svr=\cx^n-z -h TZfirn auaaro; fjTr/.0'j 8uv5t(/si fuvj/ E^ovTo,-. Toiouro Ss, 0
av r^ ojyavizov. De anima II. 1 6. CoDsequentia probatur, quia omiiis forma
adveiueus euti in actu est accidens ex secundo De generatione, textu commenti
quarti huius seeundi; anima autem estt alis quia per se advenit corpori, quod
est iu actu; ergo. Dubitatur quarto super illud verl)um « physici » quia non
videtur bene positum esse, quia in detinitione sribstautiæ nou ponitur
accidens: sed physicus ponitur in detiui Ch. 49recto tione auimæ et anima est
substantia; ergo. Brevior probatur, quia si loco « physici » ponitur sua
defiuitio, quæ est esse principium motus et qnietis; tuuc in definitione animæ
ponitur accideus. Item ablataista particula physiei non minus eiit peifecta ct
completa ista definitio animæ; ergo supevtiue ponitur. Consequentia patet;
anteeedens probatur. quia dicunt quod ponitur « physici » ad ditferentiam
artificialium, modo sufficit pro distinctione corporam artificialium « in
potentia vitam habentis et estdefinitio completa; vera autem definitio non
continet superfluum ut in octavo Metaphysicorum. Dubitatur quinto circa illam
partem «orgauici» quia in definitioue organici ponitur quantitas, qualitas et
.situs, quæ sunt accidentia quorum nullum debet poni in definitione substantiæ.
Secundo anima est simplicior formis elementornm, cum magis accedat ad divinum;
ergo debet habere subiectum simplicius quam elementa; quare non debet habere
pro subiecto corpus organicum. Consequentia potest patere, quia nobilioris
formæ nobilius est subiectum; quanto autem aliquid est simplicius, tanto
nobilius est, quia magis accedit ad illud quod ep ., citur actus primus quia ab
ea non proveuit operatio, quæ est apta uata provenire, sequeretur quod cura
sentirem in ræ, nou e.sset actus priraus; unde Themistius dicebat: cavendura
est ne vigilemus, quia proderemus actum primum. Pro hoc argumento notanda est
discordia in defiuiendo ætum primura et secundura. Latini vohmt quod forraa sit
actus priraus, operatio vero secundus. Si ergo sic defininius, secundum
arguræntum uihil valet; non enim probaret animam nou esse animara actu
operantem, sed non esse ipsam operationera. Sed tamen Theraistius, Alexander,
Averroes et LIZIO videntur velle quod actus priraus sit forma, a qua nou
provenit operatio apta proveuire, actus vero secundus est forma a qua provenit
operatio; sed quoraodocumque intelligatur nou est magna difficultas. Nam ipsi
dicuut quod debet intelligi disiunctive, scilicet quod in aliqua anima est
actus priraus et in aliqua actus secundus; in quibus non est actus operans est
actus priraus; non facit autera meutionera de actu secundo, quia non est
dubium, quod quando anima est operaus in aliquo. qued ibi sit actus primus;
bene est dubium quaudo non est operans, an sit actus primus cum appareat
mortuus. Probabilmente 6 sottinteso : amplius. Uiruiii sint plures foriuue
substantiales in eodeni cuinpusitu. Quinta opinio qiiæ mihi probabilior
videtur, et est authenticorum virorum scilicet AQUINO (si veda), ROMANO (si
veda) et Alberti hic iu libro De anima, licet contrarium videatur dicere in
tertio Coeli. Dicit hæc opiuio quod iu uno composito non possunt esse plures
formæ substantiales realiter distinctæ sed unica tantum; eadem enim forma est
per quam Socrates, animal, corpus, mixtum, oculatus et huiusmodi; et pro liac
duo tautum fundamenta adducam, quia alia patebuut. Primum de ratioue formæ
substautialis est dare esse simpiiciter, accidentalis vero per accidens, ut
primo De generatione dicitur. Modo si quælibet forma substantialis dat esse
simpliciter, tunc tale compositum habebit duo esse simpliciter; quare nou esset
unum, sed duo. Alteruui funJamentuiu est quod LIZIO semper, ubi loquitur de hac
materia, dicit quod omne quod adveuit enti in actu est accidens, quod pariter
vel esset falsum vel limitatum. Volendo ergo sustinere hanc propositionem, quæ
mihi verior videtur; restat solvere argumenta. Ad id quando dicitur: uude snmeretur
uumerositas prædicatorum, pro hoc notetis, ut beue notat hic Albertus ed AQUINO
(si veda), non inconvenit aliqua dispersa in diversis concludi eminenter in uno
perfectioii; est euim substautia sine corporc ut in abstractis, et etiam corpus
siue vivente, et vivens sine auimali, et animal sine homine. Ecce quomodo ista
sunt dispersa in diversis. Cum quo taræn stat quod ista dicantur esse collecta
in uno, ut in homiue ratione suæ perfectionis; exemplum accommodatum dat
Albertus: in civitate suut tribuni, prætor, et consul; prætor est perfeclior
tribuuo, et consul est prior prætore; quæ tamen omnia sunt collecta in rege
sive in principc: potest euim ipse facere omuia quæ possunt ipsi de per se.
Uude iste est ordo: quando aliqua subordinantur ad iiivicem, prius debet esse
in posteriori eminenter, sicut trigouum in tetragono: auima iutellectiva ex sui
perfectione omnia quæ sunt iu aliis dispersa iu se eminenter continet illa. Quo
stante faciliter dicitur ad illud argumeutura: dico quod est Huica res raaterialiter,
taræn plures virtualiter, a quo sumitur ista uumerositas prædicatorura. Ex
onumeratione enim virtutum sensatarum in ipsa anima intellectiva sumuntur iila
prædicata; quare patet quod ista numerositas sumitur a re continente illas
perfectioues eminenter, ut patet in exeraplo Alberti de rege. Ad secundum:
quando dicebatur quod substantia separatur a corpore et corpus a vivente, et
viveus ab animali in liis quæ sunt dispersa, ergo ita debet esse in liomine;
sed in rei veritate, hoc potius arguit oppositum. Nam in imperfectis sunt
dispersa, uniuutur tamen iu Iiomine propter perfectionem auimæ suæ
comprehendeutem omnes gradus imperfectos ex sui raagna perfectioue, sicut
verbigratia rex continet onines magistratus qui snnt dispersi in inferioribus;
imo et Deus qui est perfectissimus omnium continet emiuenter omnes rerum
perfectiones, et hoc est rmum ex fuudamentis Thomæ. DiflScuItas autem est respondere
rationibus Scoti tenentis dari formas partiales et formas mixti distiuctas ab
aliis. Ad primum si non remanet eadem forma, quærebatur de generante illam
formam ita nobilem, et de generaute illa accidentia, et idem eftectus numero
proveniret a distinctis specie. Hoc argumeutum est fortissiraum Ch. 64 recto
quod eognoscitur es diversitate respousiomim. Tliomistæ digladiantur inter se
iu hoc. Aliqiii dant unam responsionem, alii aliam. Gregorius dat aliam in
secundo Sententiarnm distinctione decimasexta, quæstione secunda. Dicam ego
quod mihi raagis placet. Videtur mihi primo quod Scotus et sequaces habeant
contra se easdem angustias quas habet AQUINO (si veda), quia si bos
interficiatur gladio, frigiditate et quomodocumque morialur, semper est idem
bos; modo est difficile videre quomodo per solum motum localem possit corrumpi
bos. TJnde reflectitur argumentum contra ipsum. Dieebat ipse quomodo per solum
raotnm localem potest generari bos nulla præcedente alteratione; ero-o sicut
omnes generatioues præcedit alteratio, ita et omnes corruptiones; et sicut est
iuconveniens de uno, ita est de alio. Tunc refiecto contra te hoc idem
argumentum. Si bos corrumpitur gladio, frigiditate, illa forma substautialis
corrumpitur et est idem effectus numero: ergo a diversis secundum speciem
potest proveuire idem effectus uumero. Dices et subtilius: hoc non videtur
verura de effectu positivo, sed bene de privativo; quomodo enim est possibile
quod per solura gladium geueretur forma cordis et epatis, et cadaveris, et tot
et tanta luembra? Hoc argumentum dixi esse fortissiraum, lieet apud me non
concludat; nam sumo dictum LIZIO in secundo De generatione, ubi diciiur quod
terra potest generare ignem, ærem, et alia multa: si enim terra agat in ærem
per siccitatem nec non per caliditatem, tunc generabitur ignis qui est calidns
et siccus; similiter si agat in ærem per frigiditatem, tunc generabitur aqua,
quæ est frigida et humida. Ecce quomodo est posdbile quod idem agens secundum
speciem causet effectus diversos secundum speciem. et quod idem effectus
secundum speciem proveniat a diversis secundum speciem. Hoc autem, ut dicit
LIZIO, provenit ex dispositione, et quorsum hoc dico? quod non solum effectus
privativus sed etiam positivus potest a diversis causis secundum speciem
causari, et idem agens secundum speciem potest diversos effectus producere.
Quare patet quod non inconvenit quod per frigidum generetur cadaver et per
humidum et calidum, sic et iu aliis; quare quando caliditas agit iu hominem,
cum hoc subiectum sit maxime dispositum pro forma cadaveris, ideo uon est mirum
si ex eo generetur cadaver. Similiter humiditas ageus in hominem geuerat
cadaver, similiter et siccitas, et gladius et talia; non ergo est mirum; quia
tale subiectum est dispositum pro forma cadaveris. TJude si hoc est
inconvenieus erit destruere processum LIZIO in secundo De generatioue, ut supra
dictum est; et si argumentum Scoti concluderet, esset etiam coutra LIZIO.
Responsio ergo stat in hoc quod non iuconvenit, imo est uecessarium ratione
dispositionis passi, eundem effeclum produci a diversis causis; et liæc cst
nostra responsio a nutla accepta, imo idem effectus positivus potest a diversis
cau&is proveuire, ut dolor provenit a calido, frigido, humido, sicco et
tamen dolor est quid positivum, quia est tristis sensatio, sed iustabilis. Ch.
CG recto Ch. "Overso Utrum omnis anima sit divisibilis. Alia quæstio est
utrum omnis anima dicatur esse divisibilis; et ue iu æquivoco labnrcmus, non
est sermo noster de divisione seeundum speciem; quia lioc modo sunt divisibiles
imimæ, quum uon sunt eiusdem speciei; uec est iutentio uostra loqui utrum sit
divisibilis in partes eo modo quo compo.-itum dividitur in materiam et formara,
uec de divisione quæ est in partes essentiales. quia in tertio huius de hoc
videbitur: sed serrao est de divisione i)er accidens sicut ad divisionera
corporis in quo est. De qua Aristoteles quinto Metaphpieorum capite « de quauto
» locutus est, nec loquor utrura auima sit divi^ibilis per se, quia hoc modo
nihil est divisibile præter quantitatera, ut dicitur iu primo Physicorum toxtu
commenti septimi, ubi dicitur quod omne quod est divisibile, ratione quantitatis
est divisibile; ipsa autem quantitas per se est divisibilis. Et notaraus propter sophistas quod nou surao hic per
se in primo vel in secundo modo, sed in tertio, idest per se solitarie; sic
intelligendo, substantia est per se indivisibilis, idest solitarie sumpta et
considerata secliisa qiuxutitate. Sed disputatio nostra est utrum quælibet
anima sit divisibiiis per accidens sie, quod ipsa extensa ad extensionem
corporis dividatur ad eius divisiouera; et sermo est de animabus eductis de
potentia materiæ, quia auiraa intellectiva clarum est quod non est divisibilis,
dimissa opinioue CROTONE A CALABRIA ED ACCADEMIA, qui tenent omnem animam esse
indivisibilem. In via peripatetica invenio tres opiniones famosas. Uua opiuio
AQUINO (si veda) in prima parte quæstionis 76 art. 8; et etiam Albertus est
istius opiuionis. Tunc hæc opinio
dicit quod per se ec per accidens anima est indivisibilis: de par se est
manifestum, et omnes concedunt cum sola quautitas sit per se divisibilis;quod
autem et per accidens sit indivisibilis,probant raultis rationibus. Pro nunc
duas tantura adducaraus: priraa est supponendo quod totum animal aut planta
informetur per auimam, totura enim et quælibot pars est animata, quod non est
nisi per præsentiam animæ. Non
ergo dieunt isti est putandura. quod auiraa sit in una parte per essentiara iit
in corde et in aliis per virtutera. sed iu toto per essentiara. Secundo isti
accipiunt quod definitio de anima sit vera, scilicet anima est actus corporis.
Tunc dicit AQUINO (si veda): sumamus plantam; si enim de quo minus videtur
inesse et inest, ergo de quo magis: cbrura est quod anima plantæ est in tota
planta, et non tantum in parte. Impossibile autem est quod aliquid extensum sit in
pluribus partibus simul. Si ergo aniraa sit extensa, uon potest esse in
pluribus ipsius; et ita dicatur de anima sensitiva liominis. Dicit autem
Thomas, si sit indivisibiiis, quod potest esse præsens omuibus partibus
corporis, sicuti Deus qui præest toti universo. Hoc ergo est argumentura AQUINO
(si veda): aniraa ' informat totam et quamlibet partem, et est actus corpoii.s
ergo est indivisibilis, quia si esset divisibilis non posset hoc facere. Hic etiam Albertus facit rationem multum efficacem,
quam assumpsit PIETRO DA MANTOVA (si veda) concivis meus in scripto suo De primo
et ultirao instanti, credo capite secundo: i^atio est ista, nisi anima esset
indivisibilis, non possemus salvare identitatera individui a principio usque ad
tinem. Probatur quia homo a principio sui, quando erat embrj'o, erat digitalis
quantitatis, et nunc tantao, quod non potest esse nisi quia actuatus est, et
materia est variata propter coutinuam resolutiouem humidi ad renovationem novæ
materiæ propter nutrimenium. Quoraodo ergo si continue a principio usque ad
finem uniatur raateria, potest esse idem numero? quia si anima est divisibilis
ad divJsionem materiæ, cum continue varietur materia, etiam et forma
variabitur; et ita cum non remaneat eadem materia, nec eadera forraa, nec erit
idem individuum. Si autom ponatur auiraa indivisibilis, Cli.71 verso remanet
identitas individui, quia esse insequitur formam, et quia quando anima est
indivisibilis seiuper lemauet eudem aliam iodiieus et aliam matedam: ideo facit
identitatem in supposito; sicuti si esset vas perforatum, in quo continue uova
aqua subintraret, et alia exiret, semper utique esset idem corpus, non
existente tamen eadem aqua, quæ tamen induit se in alias materias. Quæ opinio
multis displicuit volentibus animas plantarum esse divisibiles; quæ quidem
multum assimilantur formis elemeutorum, iu tautum quod ACCADEMIA in Timæo uon
dignatus est eas vocare animas sed vocavit naturas. Ulterins autem isti voluut
animas animalium esse iudivisibiles et per se et per accidens, et ratio est,
nam videmus si aliquid aniraal pungatur iu digito pedis, statim sentit
puncturam per totum corpus, quod non potest esse nisi quia anima est
indivisibilis cuiquam parti corporis præsentis (sic). Si autem anima esset
divisibilis, quouam modo illa sensatio trausiret tam cito a calce ad caput? et
si sensatio tiat per spiritum, quomodo spiritus tam cito potest trausire de uno
loco ad alium. cura tamen spiritus sit corpus? Aliis uou placet hæc opinio; sed
volunt quod auima animalium perfectorum sit iudivisibilis, imperfectorum vero
divisibilis; quam opiniouem insequitur AQUINO (si veda) iu secundo Contra
Gentiles capite septuagesimo secundo . Imperfecta vero quæ densa (secta) vivunt, perfecta quæ
densa secta uou vivunt. Istam opinionem probaut, quia si densantur (secantur)
talia animalia, ut auguillæ, partes densæ sectæ vivunt; per oppositum vero est
iu perfectis, quia ipsa habent animam indivisibilem, prima vero divisibilem.
Tertia opinio est, quæ magis mihi videtur peripatetica, quæ tenet quod quælibet
anima præter intellectivam est divisibilis, cum sit constituta in esse per subiectum,
educta de potentia eius. Quæ opinio magis videtur sensata; et ratio pro hac
opinioue est, quia si sunt formæ eductæ, prima facie denotare videutur quod
sint exteusæ et divisibiles, quia debent habere couditiones materiæ. Primum
autem iuhærens materiæ, disponens eam pro eductione foimarum, est quautitas;
ergo cum omne receptum recipiatur secundum conditiones recipientis, ipsæ formæ
erunt divisibiles et extensæ. Pro hoc facit dictum Aristotelis tertio Coeli
textu commenti septimi ubi probat passioues et accidentia esse divisibilia, ex
eo quod sunt in subiecto divisibili ; quod Diciiur crgo iolum ct sccundum
quanlilalciii cl sccunduin csscnUac pcrfcciioncm. Toiuiii uulcm ct parlcs,
sccunduin quantitalem dicla, formis non conveniunt nisi pcr accidens, scilicet
in quantum dividunlur divisione subjccti quantikUcm habentis; iolum autem vel
pars, secundum perfectionem cssentiæ, invcnilur in formis per se. Dc hac igilur lotalitale loquendo quæ per se formis
compelil, in qualibel forma apparet quod csl tota in toto et tota in qualibel
parte ejus. Secus auleni csl de totalitate quæ per accidens atlribuilur
forinis; sic enim non possumus dicere quod lola albedo sit in qualibel parle.
Si iyitvr est aliqua forma quæ non dividatur divisione subjecli, sicut sunt animæ
animalium perfeclorum, non erit opus disiinclione, cuin eis non competal nisi
una lotatitas; sed absolute diccndum cst eam lotam essc in qualibet corporis
parle — AQUINO (si veda) Gontra Genlilcs — Si avvfrta che quaiido le citazioiii
di san Tommaso non sono accompagnate cspressamente dal titolo Gontra Gcnlites o
da altio titolo specificato, ma solo dal i-idiiamo a Parti, Questioni cd
Articoli, si intendono riferite alla Sumnia Teologica dell" Angelico. (-)
Uno dci passi di Aristotele a cui si riferisce la questione qai trattata e clie
giustifica la correzione proposta allo sbaglio commesso dairanianuense, alle
parole dcnsa e densanlur, u.!-i .... cuy.t^aTvov sni tu-j s-jtouuv sv to];
5jaTS//vo^as-/oiv' v.a:' ya.p «(VSvjgt/ sxaTSjS^v xoiv fisfu^j sysi. xotl
■/.i-rriai'i t-rfi zara Ttiffov capo 2 di,'l libro 11, paragrafo 8. Cf. capo -5
del libro I, ultimi paragrafi del De Anima e Problemata, sezione IX, paragrafl
I3-G5 e 67 della edizione Didot. si ratio sua procedit de iiiis accideutibus,
eadom ratione procedit de istis formis eductis; et Commentator in primo capite
De substantia orbis in tine, dicit quod ex eo quod forma est constituta in esse
per subiectum, est divisibilis et e coutra; sic quod se mutuo inferunt divisum
et constitutum in numerum per subiectum, in diversis tamen generil)us causarum,
quia primura est a posteriori et secundum a prijri. Item LIZIO iu octavo
Ph^^sicorum ubi devenit ad primum motorem, probat eum esse indivisibilem, ex eo
quod est abstractus a materia: modo si auimæ plantanm essent iudivisibiles non
valeret suum argumentum ex eo quod primus motor est indivisibilis. Probat quod est immobilis; ergo
etsi animæ plantarum essent indivisibiles, essent etiam iramobiles. Item
corauniter dicitur si anima esset indivisibilis idem moveretur et staret simul.
Ad rationes in oppositum potest dici; ad primara quæ est Thomæ cum dicitur unum
divisibile nou potest inforraare aliud secundura diversas partes ; dico quod
illa definitio « anima est actus etc. » debet intelligi de una anima totali et
non de partibus animæ. Uude sicut doraus est forma cameræ secundum unam partem
et tecti secundum aliam partem, ita et anima est forma nasi secundum unam
partera et pedis secundura aliam; et sic de singulis. Ad rationem Alberti
dicitur quod licet anima sit divisibilis et materia semper fluat et refluat,
quia tamen a principio generationis est contractum humidnm radicale, quod
semper raanet idem numero; ideo salvatur identitas numeralis. Nou taræn
expectes totam veritatem in generabili, sicut in æterno, nec tantam
flexibilitatem. sicut in fluvio, sed est niedia inter illa. Ad argumentum Marsilii MARSILIO DI PADOVA (si veda) «
si pungatur animal » dicitur primo: si tenemus illam sensatlonem fieri per
realem tvansmutationem spirituum, dico: non demonstrat quod subito fiat illa
sensatio, sed in tempore imperceptibili, sive modo illi spiritus currant ad cor
tanquam ad principium secundum Aristotelem, sive ad cerebrum secundum Galenum.
Vel potest dici et melius quod sensatio illa non fit per realem
transmutationera, sed per spiritualera, et hoc non inconvenit sicuti et camera
in instanti illuminatur. Ad aliud quod dicit alteraopinio de Albertistis dico
quod illud est pro uobis; et cura dicithæc opinio quodanimæst indivisibilis.
quia animalia perfecta secta nou vivunt: dicitur quod hoc non concludit; unde
dico quod hoc provenit pro tanto, quia in animalibus perfectis est complexio
temperata et mensurata respectu aliorum animalium; et, ut utar seraone
Aristotelis, una pars dependot ab alia. Ideo si dividatur uua pars ab alia,
raoritur aniraal: et hæc est ratio Aristotelis in quinta particula Probleraatum
problemate vigesimosecundo, ubi quærit proptcr quid corpora maxime perfecta de
facili ægrotant, et hoc dicit esse propter maximam et optiraara suara
complexionem et compositionera in partibus quarum una dependet ab altera;ideo
una læsa, aliæ læduntur; sicut in cithara perfecta una corda læsa tota læditur:
non sic iraperfecta. Quod ergo una parte læsa totum lædatur est ex sui
perfectione, et non ex indivisibilitate aniraæ : quia enim in talibus
animalibus est complexio et compositio,. ideo partes sunt magis unitæ, et
dependentes ad invicera; ideo si una pars taliura animalium læditur vel
separatur ab alia, solvitur illa proportio, et commensuratio membrorum talium
animaliura ad iuvicem; quare totum animal moritur, quia vita consistit in illa
proportione; et hoc tamen secundum Averroem, quia fides aliter sentit. Quod si
horao in duas partes divideretur, non statira perirct anima loquendo de ea quæ
est educta; cuius signum est quod manus abscissa palpitat, et vidi capxit
sectum in decapitatis palpitave; et multi dicuiit loqiii, quod tamen uegatur a
LIZIO. Quare autem non diu \ivat anima diviso coriiore non est ex
indivisibilitate animæ sed ex sui perfectione – cf. H. P. GRICE, SHROPSHIRE –
immortality of the soul] ; quia liæc anima est raaxime perfecta, ideo indig.^t
partibus ad invicem unitis. Recitavimus qnatuor opiniones, quarum quartam
tauquam magis peripateticam acceptavimus, quæ ceite est Commentatoris.
Uuusquisque tamen potest defendere suam opinionem, sed non ut puto ad meutem
LIZIO; sed pro clariori intelligentia liuius quæstionis oportet raovere unum
dubium, quia iu solntione unius argumenti dictum est quod prima definitio animæ
intelligitur de una anima totali et perfecta non dependente. Modo lioc est
dubium, quia per ea quæ dicta sunt aniraa non tantum informattotnm sed
unamquamque partem; si sic, ergo quælibet pars est animata, ergo anima est
animata. Quæro de anima unius partis vel est actus corporis, vel nou. Si non,
ergo non est anima; sisic, ergo ponitur quod sit actus corporis; ergo sibi
competit defiuitio animæ quæ est actus corporis physici organici ; quod tamen
est falsum, quia illa pars non est organica ut aliqua particula carnis. Si ergo
sic sit, iila pars nou habebit animam, et sic anima non erit e.xtensa sed
indivisibilis. Ad hoc dicitur quod anima informat totum corpus, et quamlibet
partem, et quælibet pars est animata: et (ad ea) quæ dicis contra, quia uon est
actus corporis, dico quod eadem quæ primo informat totiim, secundario partem;
et sic luiec pars secundaria est animata per animam totum informantem.
DeJinitio autem illa habet intelligi de eo quod primo informat et non
secuudario. Dices: ista expositio est cavillosa, neque solvit dubitationes.
Bene verum est quod anima primo informat totum, sed accipit animam quæ precise
informat miniraum carnis. Quæro de illa: velest anima vel non; si sic, cum
anima sit actus corporis physice organici istud niiuiraum esset organicum.
Multi moderni. quorum caput est PIETRO DA MANTOVA (si veda), concivis ræus,
respondent quod quælibet pars est animata, et quod in uuo homine sunt infiniti
homines, quod quidem non consonat viribus sic, et est contra LIZIO supra in
textu comrænti noni ubi dicit: «si oculus esset animal»; non ergo dieit, quod
sit animal, sed loquitur dubitative « si sit »; et istud est contra Aristotelem
in quinto De animalibus, ubi cum devenit ad hominem, docet eum esse
constitutura ex carne et osso. Et si diceres LIZIO loqui de uno animali, hoc
nihil est. Verum ojwrtet suam rationem salvare, quia suræudo tale minimuni ut
est animatum vel non, dico quod LIZIO numquara diceret tale rhinimura esse
animatum in actu, nec animal iu actu, quia definitiones dantur eorum qnæ sunt
primo et per se et sirapliciter et in actu. Ideo illa definitio debet intelligi
de anima per se in actu, et non potentia; quia antem illæ partes non proprie
dicuutur aiiiraatue cura sint in toto in potentia; ideo illa definitio non
datur de illis. Sed adhuc instant isti, quia definitio explicat essentiara
definiti; si ergo partibus integralibus animæ non competeret hæc definitio,
ergo iu defiuitione animæ poueret primo et per se; et cum hæ conditiones siut
accidentales, et sic defiuitio auimæ esset data pcr additamentum scilicet per
particulas per se, primo. Hoc argumento PIETRO DA MANTOVA (si veda) concedit
quod quælibet pars animalis estauimai. Sed contra; quia similis (ratio) est
contra eos, nara aninial et unum animal convertuutur quarto Metaphysicorum; sed
per se hoc est animal, ergo nnum animal tantum: quare iu uno non ernnt infinita
aniinalia, ut tu coucedis. Sed quia possent negare quod uuura et ens
couvertuntur; ideo dico ad argumentnm: primo quod ad lioc quod aliquid
definiatur, oportet liabere has conditiones, seilicet « per se primo»: nou
tamen quod liæ conditioues siut iu quidditivo conceptu definibilis. Alii
dicunt, et iu idem coinciduut, quod in geueratis in quibus terminus ut liomo
dicit secuudo auimam et corpus; si definiatur, semper est cum connotatione, ut
ex illis partibus fiat unum per se et in actu; et sic licet liæ conditiones non
ponantur in definitione, tamim connotantur inesse illi subiecto. Utrum potentiæ
animæ distinguantur reaUter ab anima. Circa textum trigesimum secuudum
Pomponacius dubitat utrum potentiæ animæ distiuguautur ab auima rcaliter. Ista
quæstio est difficiiis, et Iiabet nuiltas opiuiones. In ea tamen tres
principales invenio; prima est Tiiomæ in prima pavte, quæstione septuagesima
septima articulo primo, quam imitantur ROMANO (si veda) et Joanncs Gandaveusis,
et multi alii qui volunt quod potentiæ animæ sint de secunda specie qualilatis
et sint reales realiter distiuctæ ab esseutia animæ ; et licet de lioc siut
fereinflnita argumeuta, ego tamen potiora adducam. Primura argumentum est
Tiiomæ in prima parte quæstione quinquagesimaquarta articulo tertio, ubi
quæritur utanu potentii Angeli sit eius esseutia. Argumentum est quia in Deo
esse et essentia snnt idem; in aliis vero nou, aiiter euiui divinæ simplicitati
derogarent: sicut autera esse et essentia uon sunt idem in creaturis, ita uec
essentia et potentia erunt idem. Unde si essent idem, agerent sine aliquo
instrumento, sed agereut immediate p^r essentiam solam, quod Deo repugnat. Et
propter boc tenet AQUINO (si veda) quod esse et essentia, essentia et poteutia
non sunt idera nisi iu Deo. Secundum argumentum est: actus et potentia sunt
eiusdem geueris; cum ergo actus animæ, ut visus, sit accidens; ergo potentia ad
videndum erit accidens, quare nou erit idem quod aniraa. Tertiura argumentum:
si anima esset idem quod suæ potentiæ, tunc anima semper actu operaretur; quod
tameu est falsum, quia aliquando ob omni opere cessat. Consequentia probatur;
sicut enim auimæ est facere esse vivum illud iu quo est, et quamdiu stat in
subiecto, ad eam sequitur esse ; ita si essentia animæ sit sua potentia ad eaui
semper sequitur operari et esse in actu. Quarta ratio est, in qua multum
miratur Ægidius, quia non est transire de extremo in extremum sine medio; es
quo ergo aniraa est substantia, et operatio est accidens, oportet dare aliquid
quod nou sit totaliter substantia, nec totaliter accidens, et lioc est potentia
animæ. Quinta ratio: poteutia est de secunda specie qualitatis, qualitas autem
realiter diflfert a substautia, quia suut prædicarænta distincta; ergo aniraa
et eius potentia non sunt idem. Sextani argumentum: aniraa est una, potentiæ
plures; ergo anima non est suæ potentiæ realiter. Septimum arguræntura :
sequeretnr quod in pede esset potentia visiva, et sic pes posset videre, quod
est falsum. Consequentia probatvu-: si enim anima sit idem quod suæ potentiæ,
cum anima sit in pede; ergo potentia visiva erit in pede. Octavo et ultirao:
quæcumque suut eadem uni tertio sunt eadem inter se ; si ergo potentiæ animæ
suut idem lealiter qnod auima, erunt idem inter se; quare potentia auditiva
erit visiva vel olfactiva erit tactiva, et sic de aliis. Alia est opiuio huic
ex toto contraria, quæ teuet quod potentiæ auimæ sint idom realiter quod auima,
et quod differant ab anima, et inter se sola ratione. Cuius sententiæ fueruut
Nominales, quorum primus est RIMINI (si veda) in secundo Sententiarum,
dispiitatione decimasexta, quæstione tertia, articulo primo; et liabet tres
rationes priucipales, quarum prima est hæc quæ videtur efficacior: frustra fit
per plura quod fieri potest per pauciora et æque bene. Sed omnia salvantur, ac
si pouamus eas distingui realiter ab illis; ergo. Anterior est clara; brevior
probatur, quia non aliqua ratio neque auctoritas est quæ cogat ad hoc, ut
patebit in ratione ad obiecta. Secunda ratio: si anima et suæ potentiæ
diffeiTent realiter, itaque potentia sit accidens; cum omne accidens sit in
subiecto, ergo ista poteutia erit in anima sicut iu subiecto. Vel ergo erit in
ea mediante aliqua potentia, vel non; si nou, ergo anima poterit es se sola
aliquid accidens recipere, quare poterit. recipere actum sine potentia
intermedia. Si priraum, quæro de illa potentia, et ita vel procedetur in
iufinitum, vel erit devenire ad aliquam poteutiam quam auima ex se sola
recipiat; quia anima ex se sola poterit aliquid accidens recipere; quare erit
standum in primo, scilicet quod anima es se sola possit facere suam
operationem; quando enim debemus resecare. melius est resecare in principio,
quam in fine ex secundo huius textu commeuti centesimi trigesimisexti.Tertium
argumeutum: raateria prima non differt a sua potentia; ergo nec auima. Et
coufirmatur quod caliditas agit non mediante aliqua potentia intermedia; quare
videtur; esse dicendum idem de anima, quod ipsa faciat suas operationes debitas
sine potentia intermedia. Tertia est opinio Scoti, quæ est rædia inter ista,
quæ opiaio constat ex duabus conditiouibus. Prima conditio est, in qua couvenit
cum nominalibus, quod anima est idem realiter cum suis potentiis ; quod probant
quia eorum quæ sunt absoluta, Deus potest creare unum sine altero, et quorum
unum non sit pars alterius. Notamus: dicitur absolutum quod de relativis est
impossibile, ut de patre et filio; et notamus: dicitur « quorum unum non erit
pars altejius, quia Deus non potest causare compositum sine materia; et hoc
quia materia est pars illius: potentia autem aniinæ non est pars animæ, aut
relativum, sed absolutum. Sed dices: non potest facere potentiam sine auima;
ergo suut idom realiter; nec etiam potest creare auimam sine potentia; quod
probatur, quia si Deus crearet animam nutritivam, certum est quod nutriret, cum
sit nutritiva; ergo haberet potentiam nutriendi. Itera istæ poteutiæ sunt sicuti propriæ passioues,
quæ non possunt esse sine subiecto proprio. Secunda conditio est, in qua
differt a RIMINI (si veda), quod potentiæ differunt ab anima non tantum
ratione, sed ex natura rei; quod probatur, quia illa quæ secluso omni opere
intellectus habent diversas denominationes, non sunt distincta sola ratione;
anima autem et suæ potentiæ se habeut hoc modo; ergo suut distincta ex natura
rei. Anterior est; manifesta, et brevior probatur, quia secluso opere
intellectus, adhuc anima est una potentiæ autem plures. Item anima est causa
suarum operationum; ergo simt distinctæ plusquam ratione. Sed dices quæ harura
opiuiouum est rælior? Dico quod quælibet potest sustineri, et de hoc ego uescio
determinatara veritatem, multa euim sunt problemata quæ omniuo non habent de se
veritatem determiuatara, ut numerus stellarum; qiiis enim scit uu stellæ siut
pares au impares? similiter et graua arenæ. Dico tameu quod opiuio AQUINO (si
veda) mihi magis placet, est euim magis consoDa dictis LIZIO; fuit etiam
sententia ACCADEMIA et Dionisii. Sustinendo ergo eam dicitur ad ratioues
Nominalium voleutium poteutias animæ diiferre ab anima sola ratione: ex eo euim
quod anima potest videre, dicitur potentia visiva, et ex quo potest olfacere,
dicitur olfactiva; et sic de aliis dicatur. Ad primum cum dicitm; frustra etc,
dicitur concedendo anteriorem; sed negatur minor, quod æque bene potest salvare.
Et cum dicitur: patebit etc. dico quod argumeuta quæ fiuut pro Thoma simt magis
probabilia; et multum ad hoc cogunt ut patebit iufra. Ad secundum, cum dicitur:
ista potentia vel recipitur iu anima mediate vel nou; dico quod accidens est
anima, sed non proprie ; sunt enim in composito, nec sunt iu coi-pore solo;
istæ euim poteutiæ non producuntur ab anima secundum Thomam, sed producuntur a
producente animam qui est Deus; et ipse dicit hoc modo iu prima parte,
quæstione sexagesima tertia, articulo quinquagesimo, ubi vult quod diabolus in
primo iustanti suæ creationis non potuit peccare. Quidquid habebat, a Deo
habebat et sic peccatum a Deo esset; sicut quando ex ligno generatur ignis, tam
forma ignis, quam motus eius sursum est a generante. Et cum dicitur: vel
recipitur iu auima uiediante aliqua altera potentia vcl non : dico quod secus
est in principio et iu principiato, quia priucipia uou suut talia proprie sicut
principiata, sicut prima principia quæ suut causa quod alia sciautur; ipsa
tameu uon sunt proprie scita, et relatio quæ est causa referendi alia non
refertur alia relatione quam se ipsa; et quantitas quæ est causa extensionis
aliorum per semet extensa est. Ita de auima dicemus, quod recipit actura
mediante potentia, sicut videre mediante poteutia visiva, immediate tamen et
per se sola recipit poteutiam visivam, quæ potentia habet se sicut priucipium
ad videudum. Altera responsio est. quod sicut est de potentia et de actu, quia
actus est quid extrinsecum ab ipsa aniraa, potentia vero est quid medium; uatura
autem nou transit de extremo ad extremura sine medio. Ad tertiura, quod
potentia raateriæ sit idera quod materia; multi teneut quod potentia materiæ
differat a materia; sed puto hoc esse falsum. Quare dico uegando consequentiam
quia materia recipit formam substantialem, et cum actus et potentia sint in
eodem geuere, receptum autem sit substantia, potentia quoque ad illud
recipiendum erit substantia. Et cum dicitur: potentia caliditatis, per quam
agit uon diifert a caliditate, ergo iu simili uec potentiæ animæ differunt ab
anima; dico quod, sicut dicitur in secimdo Coeli textu coramenti
sexagesimiquarti et sexagesimi sexti, aliqua sunt ita in fine naturæ, quæ
propter sui imperfectiouera consequuutur aliquam iraperfectiouem paucis
motibus; aliqua vero suut quæ et propter sui maguam perfectionera consequuutur
perfectam bouitatem paucis motibus. Alia vero suut, quæ babent perfectam
bonitatem siue aliqua operatione ut Deus. His habitis dico quod si qualitates
primæ agunt absque aliqua potentia intermedia, hoc est propter sui maximam
imperfectionem; uude forma prima, quæ est imperfectissima imrædiate potest
formas substautiales recipere; auima autem cum sit, pars perfectissima omnium
istarum formarum inferiorura, non potest agere absque potentiis intermediis. Ad
argurænta Scoti, ad primum quod eorum quæ sunt absoluta Deus potest facere unum
sine altero, dantur duæ responsiones ; prima negaudo anteriorem, et Ch.76 verso
multi eam negant quum etsi niateria et forma sint absolutæ, tamen Dens non
potest uuum siue altero facere. Et AQUINO (si veda) e ROMANO (si veda) teuent
oppositiim; nec forte posset producere formam asini sine sua materia, ex eo
quod ad invicem dependent. Nec aliquam aliam formam materialem, nec a Tiionia
oppositum invenio; nec istam probavit Scotus. Alia est responsio, quam dabat
præceptor mens concedendo Deum posse creare unam animam sine poteutiis; et cum
dicitur: ista vel posset nutrire vel non; dico quod posset nutrire non in
potentia propinqua sed remota; sicut si in materia non esset quantitas, materia
posset recipere albedinem non in potentia propinqua, quia albedo recipitur in
materia mediante superticie; sed in potentia remota posset albedineni reeipere.
Quum vero dicitur potentias distingui ex natura rei ab ipsa anima, diceret
AQUINO (si veda) negando illara distinctionem, quum omnis differentia vel est
realis vel rationis, nulla vero ex natura rei; sed quum argumenta AQUINO (si
veda) non conclndunt, ad ea volo respondere. Ad primum, quod si anima ageret
sine aliquibus potentiis intermediis esset ita perfecta sicut Deus: istud
argumentum est probal)ile sed non concludit; ideo dico cjuod hoc modo nou
sequitur: ad probationem dico quod propter hoc non sequitur esse ita perfecla
sicut Deus quæ a Deo dependent et sunt magis potentialia ipso. sunt enim
composita ex perfecto et imperfecfco, quorum unum attestalur forma, alterum
materia. Deus autem a nullo dependet et est purus actus. Ad aliud, actus et
potentia sunt in eodem genere, plures dicuntur ad hoc responsiones; ad
nominales qui tenent substantiam et accidens esse idem realiter, et quod
qualitas, excepta tertia specie, sit idem reaiiter, sed non in Deo; ad hoc dico
quod anterior propositio intelligitur de potentia obiectiva, unde potentia
caliditatis et actu caliditas sunt in eodem genere, non autem intelligitur de
potentia subiectiva per quam aliquid æcidens in aliquo reperitur subiecto, et
ista est responsio Scoti. Ad tertium quaudo dicitur, si essent idem ergo anima
semper actu operaretur, cum ita se habeat ad cperari sicut anima ad esse: dico
quod licet potentiæ siut ideni realiter cum anima, differunt tamen ratione, et
propter hoc anima non semper actu operatur sicut in Deo potentia creandi et
essentia sunt idem quod Deus, et tamen non semper actu creat et hoc quia istæ
poteutiæ differunt ratione et plus requiritur ad hoc quod anima operetur quam
quod det esse, si enim debet exire in operationem ipsa anima, requiritur
obiectum extrinsecum; non autem ad hoc quod det esse requiritur aliquid
extrinsecum, quia dat esse materiæ quaudo in ipsa est, et ideo non semper actu
operatur sicut dat esse, quia aliud est in ratione essentiæ, aliud iu ratione
poteutiæ. Ad quartum non est transitus, dico quod non est necesse, si sit
transitus de uno extremo ad alterum, quod fiat per omnia media, et sieut qualitates
primæ agunt immediate, ita et anima potest agere immediate. Ad alterum, quod
potentiæ sunt de secunda specie qualitatis, dico secundum Scotum quod istæ
potentiæ ex quo idem sunt realiter quod anima, quod erunt in eodem prædicameuto
in quo est anima. Aliter dicimt Nominales quod aliquid accidens realiter est
substantia et tunc anima, ut est potens, erit in secunda compositione
qualitatis; sed istæ responsiones non videntur multum valere, ut aliquod
accidens sit substantia, et ideo dixi opinionem Tiiomæ magis verara apparere.
Ad ultimum quod uua est anima, et multæ potentiæ: dicitur quod potentia dicit
duo: subiectum et terminum; ratione termiui sunt plures poteutiæ, sicut
potentia visiva est alia ab auditiva, ratione coloris et soni, respectu autem animæ
et subiecti sui sunt idem, sicut in deo iusiitia et misericordia realiter sunt
idem, in ratione tamen termini sunt diversa. Ad alterum quod potentia visiva
esset in pede, dico quod in pede est potentia visiva, in potentia remota, ex eo
quod anima non videt nisi mediante organo debito quod est oculus. TJltra enim
animam, ad sensationem causandam requiritur debitum corpus quod habeat adiuvare
animam in tali sensatione ferenda; et si dicitur: cum potentia visiva sit in
pede in potentia, ergo aliquaudo reducitur ad actum et aliquando pes videre
poterit: dico quod non inconvenit aliquara potentiam remotam numquam reduci ad
actum. Ad ultimum quod istæ potentiæ essent idem inter se. dico quod sunt idem
in potentia remota, nou propinqua. Quomodo potentiæ ab anima fluant. Viso hoc
restat videre quomodo et quo ordine potentiæ animæ fluant ab aniroa, et quomodo
sit possibile tot potentias fluere ab essentia animæ; cum tameu sit communis
regula quod ab uno non provenit nisi unum. AQUINO (si veda) ibi in
quæstioue sexta, articulo quarto et septimo, dicit quod duplex est ordo,
scilicet perfectionis, et originis. Secundum primum ordinem.potentiæ
intellectivæ sunt priores sensitivis, sensitivæ nutiitivis: secundum vero
secundum ordiuem, e contra se habent, quod enim est in perfectione nobilius, in
via generationis est posterius, et sic potentiæ nutritivæ erunt priores
sensilivis, et sensitivæ intellectivis, quæ sunt intellectus et voluntas. Sed
quænam sit nobilior potentia an inteliectus vel voluntas. Moderni theologi ut
Ægidius et Scotus tenent quod voluntas sit nobilior, et hoc quia magis unimur
Deo per actum voluntatis, qui est amare, quam per intelligere, quod est actus
intellectus; secundum tamen ACCADEMIA E LIZIO et theologos antiquiores, et
etiam secundum AQUINO (si veda) intellectus est nobilior voluntate. Habetis
ergo quomodo ab anima quæ est una, possunt plura provenire ordine qnodam, prius
enim via originis producit potentias nutritivas, postea sensitivas, demum
intellectivas. Post textum quinquagesimum, Pomponacius movet miilta dubia;
primum quia in vigesimosecundo et trigesimotettio textus, dictum est quod
operationes suut notiores potentiis, et obiecta operationibus: idem vult in De
somno et vigilia; ideo quæritur utrum hoc sit veiTim, utrum scilicet potentiæ
distinguantur per actus et actus per obiecta. Nec sermo noster est de potentia
obiectiva aut respectiva, sed de potentia quæ est de secunda specie qualitatis;
nec est sermo de distinctione essentiali, sed de extrinseca, hoc enim non est
possibile nec imaginabile, quia actus non snnt intrinseci potentiis, nec
obiecta actibus. Sed dices: propter quid differant intrinsece? dico quod
differunt per suas ditferentias; et quia istæ difterentiæ non sunt notæ, ideo
LIZIO non facit mentiouem de hoc, et quia hoc est clarnm, quia omnia difteruut
per suas ditfeentias; sermo ergo non est de differentia intrinseca. In hac
quæstione ponam quatuor articulos; priraus erit de distinctione numerali,
secuudus de distinctione specifica, tertius de generica; in quarto dicetur quid
senserit LIZIO de omnibus his articulis et alii de quarto tantum loquuntur.
Utrum unitas obiecli secundum numerum arguat operationem unam secundum numerum,
et e contra. Quæi-itiir ergo de primo articulo utrum unitas obiecti secuudum
uumerum argiiat operationem unam secuudum numerum, et e contra. Si ita dicatur
de uiiitate operationum respectu potentiarnm, de hoc patet quod non valet: si
est unum obiectum numero, ergo una operatio nnmero; quia ego sum unum obiectum,
quem vos omnes videtis, et tamen multæ sunt visioues, quia quot sunt
bomiues,tot sunt visiones. Sed quid dices respectu unius obiecti et uuius
potentiæ? adhuc non valet, quia nunc Socrates videt hauc albedinem, et prius
iufinities vidit; iu hoc casu est idem obiectum, eadem potentia, uon tameu eadem
operatio numero; et hoc est quod dicitur in quiutoPhysicorum quod diversorum
motuum stat quod sit idem terminus uumero; et ita de hoc dicatur, quia licet
terminus, scilicet obiectum et potentia sint una numero, non tamen operatio est
una numero et unitate numeraii obiecti et potentiæ sit uua operatio numero.
Dico quod stat Cl).79verso operationem non esse unam uumero, staute uuitate
numerali omuium istorura; nam sit ita quod uua et eadem res sit volita et
intellecta a me; nam uua pulchra puella siraul et eodem instanti potest esse
intellecta a me, non tamen amata et desiderata, quia ego non vellem eam, et
tunc patet quod sunt diversæ operationes, et tamen est idem obiectum; sed hoc
est quia non est idem obiectum forraale, sed bene materiale, Obiectum re formale
intellectus est Eus, et verum obiectum voluntatis est Bonum, niliil euim
appetitur uisi sub ratione boni contra Scotum ; quod si sic, semper ex unitate
formali subiecti licet inferre unitatem operationis stantibus aliis
conditionibus, sicut mihi videtur. Utrum autem e contra valeat: est una
operatio numero, ergo unum obiectum numero; et videtur quod sie, ut vult
Aristoteles iu quiuto Physicorum, quando tractat de unitate motus. Unde plura
requiruutur ut ex uuitate obiecti inferatur uuitas operationis, quam e contra;
eoque una operatio non potest habere nisi unum obiectum, sicut unus motus unum
terminum. Unde in quinto Physicorum dicit LIZIO quod uuius motus est tantum
unus termiuus. Sed uumquid, si siut duo obiecta numero distincta, sint duæ
operationes numero distinctæ? Ex una parte videtur quod sic, quia si duæ sunt
albedines numero differentes, certum est quod sunt duæ visiones numero
differentes; si enim visio, ut multi tenent, est idem quod species visibilis,
cum duæ sint species albedinis, duæ quoque erunt visiones numero distintæ. Si vero dicas quod species visibilis non sit idem
quod visio, sed visio causatur a specie visibili, tunc sunt duæ causæ; ergo duæ
operationes. Sed iu oppositum videtur quod ex diversitate obiectorum non liceat
iuferre diversitatem poteutiarum, quia vos estis plura obiecta numero
distincta, et tamen uno intuitu video vos. Etiara et per boc est ratio, quia
videtur, ut dicitur iu quarto Topicorum, quod qui imum non intelligit nihil
intelligit; et confirmatur ad AQUINO (si veda), quia una et eadem cera non
potest simul informari a pluribus figuris, ut triangulari et rotunda simul ;
ergo nec visio potest plura videre nec aliqua alia potentia. In hoc Scotus et
Thomas sunt oppositi; vult enim Seotus quod una poteutia possit simul habere
plures operationes; Thomas vero vult quod hoc non sit possibile, et ideo de hoc
difficile est inquirere et bene determinare. Videtur forte quod ambo beue
dicant, nec est difterentia in se, sed in verbis tantum ; cum enim dicit
Scotus: sunt plura obiecta visa, ergo plures visiones; dico quod est unum
obiectum primo visum actu, et sunt plura ia potentia; sicut si viJeam domum,
tota domus est unura obiectum piimo visum in actu; partes vero visæ sunt in
potentia, et sicut obiectum est uuum actu, ita visio est una in actu. Unde si
audiamus barmouiam, in harmonia est grave et acutum, et tamen tota barmonia est
unum primo auditun in actu, pluresinpotentia, sicut lapides in domo; et ita ego
coucilio Scotum ed AQUINO (si veda), quia quando Scotus dicit quod sunt plures
operationes, si plura sunt obiecta ut de duabus albedinibus; dico quod sunt duo
obiecta in potentia, et aggregatum est uuum obiectum numero in actu; et ita si
sunt plura obiecta totalia secuudum actum, sunt plures operationes actu; et si
est uuum obiectum totale in actu, uti de tota domo, est etiam una operatio.
Restat modo videre de operatione et potentia; et primo utrum valeat «sunt
plures operationes numero, ergo potentiæ numero. Hoc modo clarum est quod non
videtur valere, nec valet quia eadem poteutia est visiva omnium colorum, quæ
potegt habere diversas operationes numero distinctas, successive tamen; nec e
contra valet : est una potentia, ergo uua operatio numero: patet hoc de his quæ
sunt ab una potentia in diversis temporibus. Numquid vero valeat: si sint duæ
operationes numero differentes in eodem tempore, sint etiam diversæ potentiæ?
Respondeo quod nonvaletargumentum; potest enim una operatio vel potentia simul
habere duas operationes. De activis hoc est clarum. idem enim sol simul calefacit
me et te; et istæ operatioues sunt distinctæ quia istæ calefactiones sunt in me
et te; motus enim est in moto; in passivis esset forte hoc modo etiam verum
saltem in actione spirituali ut dicit Scotus. Utrum ea unitate specifica
obiecti liceat inferre unitatem specificam actus. q^ 80 veSecundus articulus
est: utrum ex unitate specifica obiecti liceat inferre unitatem specificam
actus; et ex diversitate specifica obiecti liceat inferre diversitatem actus
specificam. Eodem modo quæritur
de operationibus; et primo videndum est de obiecto et operatione. Utrum, si obiectum sit unum specie, et operatio sit
una specie. Primo in passivis hoc non videtur verum; nam potentia visiva canis
differt specie a potentia visiva hominis, et tamen obiectum quod est color est
unum specie. Deinde in activis dictant hoc modo: si enim homo comedat carnes
vitulinas et etiam canis, obiectum est rmum specie, scilicet caro vituli; et
taræn poteutia uon est eadem simpliciter. Sed forte dices ad hoc, quod istud
obiectum non est idem formaliter, sed solum materialiter; et non propinquum
obiectum, sed remotum. Sed esto hoc; ego quæro, si homo ab homine et a cane
videatur, utrum hæ visiones sint idem, cum obiectum sit idem specie, imo idem
numero. Multi tenent quod sint distinctæ specie, sicut istæ potentiæ, ut est
AQUINO (si veda), sicut etsi duæ intelligentiæ intelligant Deum, istæ duæ
intelligentiæ differunt, et tamen obiectum est unum. Alii tenent, ut
ApoUinaris, quod istæ potentiæ in cane et in homine sunt eiusdem speciei, de
quo infra dicam. Diceret ergo aliquis, secundum primam opinionem, quod valeat:
hoc obiectum est unum spccie, ergo operatio est una specie, stando in eodem
homine, non in eodem animali; sed hoc non videtur verum quod sit ita: in eodem
tempore oculus videret o, et sensus, et phantasia, et cogitativa, et
intellectiva potentia. Obiectum est unum specie, et unus est homo; et tamen
istæ operationes difterunt specie, Quis diceret has oranes operatioues sensus
scilicet et intellectus esse easdem specie? et ideo videtur mihi ad volenclura
lioc concludere, opus esse dicere quod si obieclum est formaliter uinuu specie
respectu unius hominis et eiusdem potentiæ, quod operatio sit vina specie ; et
hoc Ch.Slrecto clanim est uniFersaliter quod si openitio est uua specie, etiam
obiectum est unum speeie: quia imus motus est ad unum termiuum tantum. Utmra
autem ex pluralitate obiecti secundum speciera arguatur pluralitas operationis
secundum speciem, milii videtur dicendum quod sic. Utrum sensus sit activus.
Circa textum sexagesimumquintura dubitat Pomponacius primo utrum sensus sit
activus vel passivus. Ad quam quæstionem dico quod est passivus; et ratio est
quia omne quod de novo recipit denominationem intrinsecam et absolutara
trausmutatur; sed sensus est lioc modo; ergo. Auteiior patet, quia denominatio
fit ab intrinseco; quia si esset ab extrinseco non esset transmutatio in
recipiente, sicut si ex paupere fiam dives. Et dico absoluta, quia relativus
potest advenire alicui absque aliqua transmutatione facta iu eo; sicut si
aliquis fiat pater: quando ergo erit transmutatio absoiute et ab intrinseco,
erit trasmutatio in subiecto iu quo est; quod si in illo erit transrautatio,
talis virtus erit passiva. Breviter etiam probatur, quia sensus est de novo
sentiens, et similiter sensatio est absoluta, et est ab intrinseco, quum
sensatio est iramanens, ex uono Metaphysicorum. Non tamen negamus sensus esse
activos; unus enim agit in alterum, ut exterior in interiorem; sed sermo noster
est utrum ad sensationem concurrat active. Nec etiam loquimur de oculo mulieris
menstrualæ, ille enim agit in speculnra inficiendo illud: sed hoc non est
ratione visionis, sed quia vapores exeunt ab oculo, qui inficiunt speculum; sed
quæstio est utrura in sentiendo patiatur vel agatur, et nos diximus quod sie,
ratione dicta; et sic patet sensum esse virtutem passivam. Videndum est modo
quid recipiant sensus, ut puta oculus aut auris. LIZIO antiquum dicunt quod
recipit speciera sensibilera, quæ est repræsentativaobiecti, de qua infra dicit
LIZIO quod sensus est susceptivus specierura sine materia; et in «De sommo ct
vigilia » dicit quod a sensibilibus in sensu relinqiiuntur quædam imagines et
simulacra rerum ; sed istæ compositiones non habent esse cura materia, sciiicet
cum calido et frigido. Verum quidam pharmacopolæ et pigmeutarii sunt in
oppositum, et dixerunt contra LIZIO quod sensus nihil recipit. Aliqui dixerunt
quod bene recipit species sensibiles, sed recipit istas (juxta?) naturas rerum.
Quæ opinio non est intelligibilis. Viso quod sensus recipiat speciem seusibilera,
videndum est modo quid sit illud quod producit speciem sensibilem, et brevi
dicendum est quod obiecta sunt, quæ producunt species sensibiles, et hoc dixit
in textu commenti quinquagesiminoni et sexagesimi quod sensus reducitur ad
actum a seusibilibus quæ suut ad extra; sed tunc est dubitatio, quæ est mota ab
Averroe in commento sexagesimo, quomodo est possibile ut sensibile ad extra,
quod habet esse in materia, producat speciem sensibilem, quæ est perfectior
obiecto. Cum tamen nihil producat aliquid perfectius se, licet et Joannes
extorqueat illam auctoritatem, quod Averroes movet illud dubium per
sensationera, tamen rei vevitas est quod illara dubitationemraovet pro specie
sensibili. De hoc suut diversi raodi dicendi. Aliqui dixerunt propter dictum
Averrois, quod quum obiectum, iit puta color, producit speciem sensibilem, quod
producit in virtute unius intelligentiæ appropriatæ ad hoc, quæ ducit de
potentia sensibilibus actu sensibilia; sicut ponitur etiam de intellectu. quara
intelligentiam aliqiii dixerunt esse Deum, qui est idem quod intellectus agens,
et pro quanto facit de potentia intelligentis actu intelligenda, dicitur
intellectus agens; pro quanlo vero facit de potentia sensibilis actu
sensibilia, dicitur sensus agens. Aliqui dixeruut quod bene intellectus agens
est Deus, sed sensus agens est intelligentia morens orbem lunæ. et hoc quum
sensatio est imperfeetior intellectione, ideo eliam requirit agens minus
nobile. Alii dixerimt quod est una intelligentia
assistens animalibus, ut anima, siciit intellectus in bovera. Sed isti errant,
si enim intellignnt quod ista intelligentia immediatR concumt ad sensationem,
errant in via LIZIO qni tenet nullam intelligentiam agere. Si vero intelligant
mediate. non est ad propositum. Aliqui tenuerunt quod sit una virtus quæ sit in
organo, et per illud organum agat producendo speciem. per organum vero recipiat
speciem ; sed hoc non videtur verum, quia ego quæro, quæ sit ista actio.
Albertus videretur tenere qund omnis forma, ut forma est, agit spiritualiter; ut
vero in materia, realiter agit. Quæ opinio bene intellecta habet veritatem
quum, ego puto, species sensibilis alteret mediura et agat in oculum. Sed tunc
est dubitatio quum res imperfecta producit rem perfectiorem se ; AQUINO (si
veda) e ROMANO (si veda) dicunt quod in virfute superiorum agunt spiritualiter,
ut vero sunt entia realia agunt realiter. Non tamen nego quod in virtute
corporum cælestiura agant actione reali, sed hoc non est ita appropriate in '
rcali ut in spirituali. Quare nnn est mirandum obiectum producere species in
virtute superiorum, et hoc consonat dictis LIZIO liic et in quinto De
animalibus, ubi dicit istas forraas produci ab elementis iu virtute superiorum;
quod si ita est in prima eorum perfectione, ita et in ultiraa; et si replicatur:
pariter non dabitur intellectus agens, quum ego dicam obiectum in virtute
superiorum producere species intelligibiles; respondeo quod ex perfectione
hominis est ut activiun sit coniuuctum passivo; unde elementa quæ sunt multa
imperfecta non habent activum sui motus coniunctum cum passivo, qualiter estin
animalibus'quæ perfectiora sunt, et sic patet totum illud quod dicis Averroes
in illo commento. Utrum species sensibilis et sensatio sinl idem realiter.
Altera dubitatio est, quia dictum est quod obiectum in virtute superiorum
producit speciem. Quæritur modo utrum ad talem sensationem requiratur aliquid
alterum præter organum et speciem; et hoc est quærere uti-um species sensibilis
et sensatio sint idem realiter. Videtur primo quod non: quia sicut est in intellectu,
ita est in sensu; sed ad creandam intellectionem in intellectu requiritur
aliquid alterum præter intellectum et speciem intelligibilem; ergo ita est in
sensu. Anterior patet per convenientem similitudinem: brevior probabitur: quia
in iutellectu aliquando sunt species, et tamen nou est intellectio. Item
aliquando in sensu est species sensibilis. non tamen tunc sentimus: aliquando
enim delata sub oculis uon videmus, ut dicitur in De sensu et sensato, nec
tamen est credendum tunc speciem non esse in seusu, quum istæ species agunt
mere materialiter. Item tertio apparet hoc ex sententia LIZIO iu secuudo
luiius', textu commeiiti trigesimiseptimi, ubi dicit quod anima est causa
effectiva omnium operationum, quæ suat in corpore: modo si sensus, et species
essent per se sutficientes causæ seusationis tunc auima non esset
effectivaomnium suariim operatiorum. Item ex nouo Metaphysicorum intellectio et
sensatio sunt actioues immauentes; cum autem actio immaneus sit quæ mauet in
agente, tunc sensus erit causa activa sensationis, cum etiam concuvrat passive.
Item et est quintum argumentum quod sumitur a Joanne, in quo multum insistit,
quia si solæ species cum sensu esseut sufBcientes causæ seusationis, tunc
sensibile esset perfectius seusu: consequens est falsum ut patet; ergo.
Falsitas consequentis probatur; quia, ut dicit LIZIO in quinto De animalibus,
quod sentit est perfectius eo quod uon seutit. Consequentia probatur quia illud
est perfectius cuius perfectissima operatio est nobiliw iievfectissima operatioue
alterius; si ergo sensus coucurrit passive ad sensationem creandam, et obieCh.
85verso ctum active, quum sit nobilius concurrere active, quam passive, tunc
sensibile erit perfectius. In oppositum arguitur: frustra fit per plura etc. »
sed absque lioc quod ponamus aliquid alterum præter speciem sensibilem et
sensum, possumus omnia salvare; ergo. Anterior est per se nota, brevior patebit
iu solveudo rationes in oppositum factas. Item dicit LIZIO iu textu commenti
quinquagesimiuoni et sexagesimi buius, quod sensibile reducit sensum de
potentia ad actum. Item hic et ubique, et in De sensu et sensato dicit LIZIO sensum esse
virtutem passivam. Item dicit Averroes in commeuto sexagesimosecundo, quod
sensibile reducit seusum ad postremamperfectionem, et dicit quod si sensus
producereut colorem realem, uon esset comprehensic; quare credit ibi quod
species sensibilis et sensatio sint idem realiter. Eadem est seuteutia AQUINO
(si veda) iu secuudo Imius super textum commeuti centesimi quadragesimiseptimi,
ubi dicit quod sensus est tautum virtus passiva. De hoc sunt diversæ opiniones.
Aliqui teneut primam partem, scilicet quod sensatio distinguatur realiter a
specie sensibili, et quod istæ uon sunt suSicientes causæ sensationis; et si
quæratur quia producat effective ipsam sensationem, de hoc aliqui dicuiit quod
illa virtus quæ producit speciem sensibilem producit sensationem, et quod talis
seusus agens principaliter coucurrit ad sensationem, sive modo illud sit Deus,
aut aliqua alia intelligeutia, aut uua virtus in sensu. Aliis uou placet hoc,
quia tunc uou solveretur, si anima uou coucurrit ad sensatiouem, quoiuodo
sensatio sit actus immanens; ideo alii aliter dicunt, et inter eos est
Albertus, quod sensatio producitur a sensu mediaute specie sensibiii; in sensu
euim recipitur species, quæ species recepta et sensus causant sensationem; et
hoc dicit ut solvet quomodo anima concurrat eftective ad operatioues suas, et
quomodo est actio immauens ipsa seusatio. Coutra istam opiuiouem multa dicit
Gandavensis, et totum eius posse est in hoc: quia impossibile est eamdem
virtutem concurrere active et passive ad eamdem operationem; ideo si sensus
coucurrit passive ad sensationem, non concurrit active. Item species est
dispositio ad sensationem; ergo non concurrit effective ad ipsam, et imaginatur
ipse alium modum. Quod si ista non sunt per se sufiicientia ad sensibile, tunc
quid causat sensationem? Dicit ipse quod in omni seusu suut duæ potentiæ uiia
passiva et altera activa, et quod per passivam recipit seusationem, et per [Nel
significato di senso niaterirtlc o di organo. activara eam causat; et arguit
contra se Joannes, quia LIZIO non ponit in sensu istam virtntem activara: dicit
ipse quod bene Averroes eam ponit. qnasi velit præponere Averroera Aristoteli.
Altera est opinio, quæ ut videtur est Thomæ, quæ ponit sensationem uon diiferre
realicer a specie sensibili, et quod \iltra speciem sensibilem non reqniiitur
aliqnid allerum pro seusatione creanda; qnam expresse ponit super textum
coramt-nti quadragesiminoni, licet aliqui Tliomistæ non coufiteantur istam esse
eius opinionem, quam opinionem videtur ponere Commentator iu fine commenti
sexagesimi secnndi, ut ibi notavimus. Volendo
ergo sustinere istam opinionem, sic potest dici ad argumeuta in oppositum
facta: ad primum quod sicut est in intellectu ita est in sensu, potestprimo
dicinegando breviorem. Ad probationem aliqui AQUINO (si veda) coucedunt quod
intellectio et species intellectionis sunt idem, et cum dicitnr remanere
species, non tamen est intellectio; dico quod illa species est imperfecta, et
species iraperfecta non est idem quod iutellectio; aliter potest dici negando
similitudinem, et ratio est quia sensatio est cognitio quæ iramediate
terrainatnr ad rem; sed intellectio terminatnr ad aliqnid alternm a re,
scilicet ad speciera intelligibilem, sicnt in intellectione Beatorum iu qnibus
ultra intellectum possibilem et intellectionem uon requiritur aliquid alterum
uisi Deus, qui est eorum species. Ad alterura: quia aliquando delata sub oculis
non videraus: beatns Augustinus dicit lioc esse quia ad seutiendura oportet ut
intentio sit copulala cnra virtute, idest oportet ut anima ndverfat, et velit
sentire obieetum. Quod Ch.86verso dictum noii bene intelligo, nisi velit dicere
hoc esse, quia virtutes interiores sunt rectæ, et una operante, altera non
operari potest, omnes enim virtutes habeut spivitus determinatos per quos
operantur; et Avicenna in sexto Naturaliura dicit quod hoc arguit coUigantiara
ipsarum virtutum; et puto istam esse copulalionem virtutis, qua utnntur
theologi. Staute hoc, dico quod species seusibilis non est idera quod sensatio,
quoraodocumque sentiatur species sensibilis; si enim species sensibilis sit in
sensu depauperato spiritibus, tunc non est cognitio, et hoc quia subiectum non
est bene dispositum. Agens enira non agit nisi in agente benc disposito; si
autem sit in patiente optime dispodto, clarum est quod est sensatio. Ad alterum
« quod aniraa non esset causa effectiva oranium suarura operationum », ista
ratio est multum dilficilis; pro quo notamus quod sensatio es ea parte qua est
cognitio, non dicit actionem, aut passionera; sed accidit cognitioni quod sit
cum actione aut passione. Unde intellectio Dei non est cura actione aut
passione, nec intellectio Dei formaliter est actio, sed iu nolds, qui de novo
intelligimus, accidit quod nostra cognitio sit cum actione aut passione, ut
bene dicit Scotns in Quodlibet, quæstione deciraatertia; et licet (ut dicit
Buridaraus in Sex principiis) existimetur quod intellectio et sensatio sint
actiones grammaticaliter loquendo, philosophice tamen loquendo sunt raagis
passiones; et quia ita ost quod illud, quod recipit sensationera aut
intellectionem, dicatur sentiensvel intelligens, non autem illud quod efiicit
illara. Staute ergo hoc, qnod intellectio forraaliter non dicat actionem vel
passiouera, dico quod revera est ita, qiiod anima non est causa effectiva
omnium suarum operatiouum; et cum dicitur: Aristoteles est in oppositum; dico,
ut dicit Averroes ibi, quod existiraatur quod sit causa suarum actionum, non
tamen est ita quod sit causa elfectiva earum: imo dicit Averroes ibi, ut quidam
reputant. Similiter ad quartum quando dicitur, quod sensatio est actio
immanens, dico quod sensatio non est actio, imo potius est passio, quam actio,
licet fonnaliter nullura liorum sit. Acl quiutura quando dicitur, quod
sensibile esset perfectius seusu, AQUINO (si veda) iii loco dicto dicit, quod
licet sensibile agat in seiisum, nou tameu est eo periectius, quia, liabet tam
perfectiorem operationem, quam ipsum sensibile. Possumus nos dare duas
respousioues ad hoc; piimo quod licet sensibile agat in sensum, nou tamen est
eo nobilius, quum non agit in sensum in \irtute eius: sed in virtute
superiorum. Altera responsio est negando cousequeutiam: ad probationem, quaudo
dicitur obiectum concnrrit active ad sensationem, dico quod seusatio, prout est
coguitio, non dicit formaliter actionem aut passionem: et licet obiectum, iu
quantum agit, sit perfectius seusu, qiii patitur, non tamen absolute est
^rfectius, quia sensus seutit, obiectum autem non sentit; quod autem sentit est
perfectius eo quod non sentit. Ista ergo est opinio AQUINO (si veda) non
multura usitata; sed opinio Alberti est multum usitata, et qui vult eam tenere
potest ad obiecta faciliter respondere; sensus enim, ut uudus, concurrit passive
ad sensationem, ut informatus specie seusibili concurrit active; Similiter ad
secundum dico quod species concurrit effective, non principaliter sed
dispositive. Opinio Joauuis nullo modo est vera. Utruni sensibilla comimmia
coinprehendantur ab omnibus sensibus. Kestat modo dubitare circa sensibilia
communia; et primo quæritur utrum sensibilia communia comprelieudantur ab
omnibus sensibus. Averroes in commento sexagesimoquarto, Veprehendit Themistium
dicentem ab omnibus sensibus compreliendi, et dicit ipse quod tiia eorum, motus
quies et numerus ab orauibus comprehenduntur, alia vero duo, scilicet maguitudo
et figura, a visu tantum et a tactu. Dubitatur ergo, primo utrum olfactus
possit cognoscere magnitudinem: et videtur primo quod sic, quia numerus percipitur
ab auditu, et numerus cansatur ex divisione continui; ergo si auditus
comprehendit'numerum, videtur etiam quod comprehendat continuum,
scilicetfnagnitudinem. Sed dices tu quod uumerus qui seutitur ab auditu, licet
causetur ex diCh.87verso visione continui, non tameu causatur ex divisione
magnitudinis; numerus euim qui causatur ex divisione continui permanentis nou
sentitur ab auditu, sed bene numerus qui causatur es divisione continui
successivi, ut puta motus, sentitur ab auditu; motus enim est de uumero
contiuuorum, tertio Physicorum; sed contra tu dicis quod numerus qui causatur
ex divisione continui successivi sentitur ab auditu. Contra, quia si quis
sentit numerum, qui est ex divisione coutinui, hoc non est merito auditus, sed
est propter sensum interiorem, scilicet propter memorativam; unde si aliquis
haberet debilem memoriam, uon posset sentire talem nurærum, sed semper putaret
tautum esse unitatem. Sed dices quod beue auditus uon cognoscit istum
complexive; sed talis virtus est memorativa. Sed pro tanto dicitur sensibile
comrme, quia memorativa, rædiante auditu, cognoscit talem numerum; sed tuuc est
dubitatio, quomodo numerus per se sentitur. Ulterius etiam probo quod magnitudo
per se comprehendatur ab auditu, (juia auditus compreheudit differentias
magnitudinis; ergo et magnitudinem. Antecedens prol)atur, quia cognoscit utrum
sonus veniat a dextris vel a sinistris, ab ante vel a retro, a sursum vel
deorsum; et si dicitur decipere circa hoc, concedo; non tamen sequitur ut non
cognoseat istas differentias. Consequentia proliatur, quia si cognoscit
differentias magnitudinis, videtur conveniens iit cognoscat magnitudiuem. Item
videtur implicaie quod sit seusus et non cognoscat magnitudinem, quia sensiis
nou coguoscit nisi cum hic et nunc; magnitudo autem est cum liic et nunc.
Similiter etiam arguitur de olfactu qund ipse cognoscit magnitudi nem; sed est
dubitatio utium oliactus cognoscat numerum; et videtur quod non; si enim
olfactus coguoscat duos odores in eodem tempore, videtur qxiod cognoscat eos in
unum, non autem duo. Si vero cognoscat eos in diversis temporibus, lioc non
videtur oiHcium olfactiis sed memorativæ, quæ recordatur præteritorum. Si vero
dicas quod cognoscat duo odores specie distinctos. ut duos iu eodem tempore,
contra quia non videtur verum quod ponat differentias inter odores specie
diversos, in ista positione videtur esse necessarium dicere quod omnes sensus
cogooscant magniludinem; etideo dicit LIZIO quod omnia sensibilia comraunia
sunt omnibus sensibus communia, ut bene disit ibi Tliemistius; sed puto, ut
dicitur in De sonsu et sensato quod magnitudo perfecte cognoscitur a tactu et a
visu; certitudinaliter enim comprehendunt quæ et quauta sit magnifudo; alii
autem sensus non liabent hoc; et ideo LIZIO videtur appropriare comprehensionem
tiguræ tactui et visui, non tamen ita, quod alii non comprehendaut. Quod vero
dicitur quod sensus exterior uon cognoscit numerum, sed illud est oilicium
virtutis interioris; dico quod completa et perfecta comprehensio uumeri est
virtutis interioris, sed initiative est in sensu exteriori: unde pueri et
letiiargici. qui non habent bonam memoriam, bene sentiunt horas, non tamen
possunt eas numerare. Et aliter potest di-i quod hoc iutelligitur de duabus
campanis simul sonantibus, quarum una sit debilis soni, altera vero mediocris;
similiter etiam de duobus odoribus dicatur, quod simul ab olfactu sentiuntur;
si enim sint diversi specie, tunc olfactus poterit cognoscere illos ut duos, et
uon tantum poterit hoc virtus sensitiva iuterior, verum et exterior. Eestat modo quærere utrum motus
et quies ab omnibus sensibus comprehendautur; et videtur quod non. Primo de motu; quia motus est de numero
successivorum; sed successiva non possunt a sensu comprehendi; ergo. Anterior
patet ex tertio Physicorum, brevior probatur. quia si sensus exterior non
potest moveri nisi ab eo, quod actu existit, sed successiva non actu existuut,
ergo. Anterior patet, quia moveri est pati; omne autem quod patitur, patitur ab
eo quod est iu Ch.SSverso actu. Brevior probatur, quia de ratione successivornm
est quod pars sit præterita, parsque futura sit : si ergo sic est, totum uou poterit
esse simul in actu ; quare non poterit movere sensum. Similiter etiam dicatur
de quiete, quum quies mensiiratur tempore, tempus autem non totum simul est:
cum ergo per prædicta motus non sentiatur, uec etiam quies sentietur. Item
privatio per accidens sentitur; quies est privatio; ergo per accidens sentitur;
ergo uon est sensil)ile per se. Ad quæstiouem lianc est duplex responsio: prima
quod argumeuta concludant veritatem, quod sensus exterior formaliter et proprie
non potest cognoscere motum aut quietem; et cum dicis: Aristoteles numerat ea
inter sensibilia per se; dico quod sunt per se ad Inmc sensum. quia seusus
inteiior non potest ea cognoscere sine motu et quiete: ex eo enim quod video
hunc esse iu tali, vel tali loco, deinde in alio esse in taU loeo,
comprehenditur a sensu: quod autem componit esse iu hoc loco cum esse in alio
loco, est virtus interior; similiter etiam et quies. Coguoscere enim quod hoc
nuuc non moveatur, est sensus ixterioris: componere autem prius cum posteriori
pertinet ad viitutem interiorem. Alii vero dicunt quod seusus exterior
cognoscit motum et quietem. Ad arguræiita in oppositura dicunt, quod eo raodo
quo motiis lia))et esse, eo modo sentitur; et qiiia motus nou est nisi quia
mutatum esse est, ideo projjterea quod istud mutatum esse sentitur per propriam
speeiem. ideo et motus sentitur: et etiam quia in sensu remanent spacies
præteriti et futuvi per aliquod tempus: sed quantum ad hoc quod dicunt de
præterito . puto verum; imo hoc dicit LIZIO in De sensu et sensato, quia per aliquod
tempus species remanent in sensu. Quod vero dicunt quod species futuri sit in
sensu, hoc uon videtur verum. Ad alterum de quiete diCh.89recto citur, quod
seusus per se cognoscit quietem; est enim de intrinseca natura sensus, ut
sentiat quietera: et licet sentiatur per motum, non tamen est per accidens
sensibile, quum hoc tantum arguit, quod non sit primo per se sensibile, non
vero quod non sit sensibile per se. Ulrum sensibilia communia comprehendantur
ptr proprias species. Altera quæstio est, utrum sensibilia comunia
comprehendantur per propria species. Joannes tenet quod comprehendantur, et
adducit pro hoc dictum LIZIO in secundo huius,textu commenti
centesimitrigesimitertii,ubi dicit quodseusibiliacommuniafaciunt motum in
sensu. Alii vero, ut AQUINO (si veda), tenent quod non cogiioscantur per
proprias species, sed tamen cognoscantur per species sensibiiium propriorum,
nec aliquid faciunt nisi faciunt diversum modum sentiendi; aliter enim albedo
sentitiir in magna quantitate, aliter in parva quum visibile a propinquis et a
remoto potest per eamdem speciem videri; aliter tamen a remotis movet, et
aliter a propiuquis. Ita dicunt quod sensibile commune sentitur per speciem
proprii, aliter tamen et aliter immutat sensibile proprium secundum quod est in
magna vel parva quantitate. Alii volunt et hæc tertia opinio quod magnitudo et
figura habent proprias species per quas sentiuntur. Alii vero non; et adducunt
pro hoc Aristotelem in secundo huius textu commenti centesimitrigesimitertii,
ubi esemplificat de magnitudine, et figura . et dicit ibi quod alia
comprehendimtur magis per suara positionem. sic quies per motum. Tertia opinio
mihi magis placet; sed opinio Joannis non videtur vera; opinio AQUINO (si veda)
est multum probabilis. Utruni sensibilia communia percipiantur non percepto
sensibili proprio. Alia quæstio est utrum seusibilia coramuuia percipiantur non
percepto seusibili proprio; et videtur expresse dicere Averroes quod non, in
fine commenti sexagesimitertii. Item expresse opponit quod si non sit color aut lux, non
percipitur quantitas. sicut patet de igne, quæ e?t in concavo orbis luuæ, et
tamen non videtur. Iu oppositum arguitur de tactu supponendo unum (verum?) quod
æqualiter calida et æqualiter frigida uon lentimus, ut dicit LIZIO inferius;
tunc ergo sit una manus æqualiter calida et æqualiter frigida, sicut mea; tunc
manus mea non sentit caliditatem aut frigiditatem istius manus, et tamen sentit
quod ista manus est quanta; ergo quantitas, quæ est sensibile commune, sentitur
absque hoc quod sentiatur sensibile propriura. Confirmatur quia est imaginabile
et non repuguat quod unus tangat coelum: sit ergo ita quod unus tangat, tunc
coelum uon sentitur calidum uec frigidum, nec humidum nec siccum, et tamen
sentitur quod sit quantum; ergo. Item hoc videtur in motu, quia aliquaudo
seutitur pulex serpens super carnem meara; tiiiic seutitur motus, uou tameu
seutitur aliquid deusibile propriuui. Item clato quod aliquis cæderetur; tuuc
iste sentit solutionem coutinui quæ est numerus; nu mei'us autera est sensibile
coramune: tamen potest essc quod iste uon seutiat caliditatem aut aliquid
sensibilo pruprium ipsius eusis. In
hac quæstione dico quod sensibile commune uou potest seutiri sine sensibili
proprio. Ad rationes; ad primam: dimitto rationes medicorum qiiorumdam,qui
volunt quod æqua'iter calida possimus sentire; et cum dicitur: niliil patitur a
simiU; giosaut quod isla est vera in actione spirituali tautum; sed ista
respousio est contra Aristotelem qiii ibi loquitur de actione spirituali,
scilicet de sensatione; et credo ego aliter. Dico primo quod quautitas uon
percipitur nisi primo percepta resistentia; et ideo æris non percipimus
quantitatem ipsius, et hoc quia ær uon resistit tangenti. Ego aliter dico
concedendo assumptum: et cum dicitur; non percipitur sensibile propriirra;
uego, imo percipitur durities, quia est proprium sensibile a sensu tactus; ex
eo euim quod percipio quod manus non cedit tangeuti sentitur durities; et ex
cousequenti sentitur quantitas. Ad contirmatiouem dico quod si quis ponat mauum
in coelo, sentiret quantitatem coeli ex eo quod sentiret coelum resistere
taugeuti; et si dicatur: ergo coelum erit durum; dico quod sicut sua quantitas
nou est eiusdem rationis cum ista, ita uec sua durities, quia est magis quædara
soliditas quam durities. Ad aliam de motu, dico quod aliquaudo sentimus
seusibile commune cum sensibili proprio nobis noto ; sensus enim aliqua
confundit in istis sensibilibus propriis, bicut in eraissioue spermatis
sentitur illa delectatio, non tauien sentitur aliquid sensibile proprium nobis
notuui; ita in illo motu hene sentit\ir aliquid sensibile proprium, illud tameu
non est nobis notum. Similiter cum dicitur de solutioue continui quæ est
numerus. dico quod solutio continui est ex mala complexioue; ex eo enim quod in
solutione continui causatur mala complexio, ideo sentitur dolor; mala autem
coraplexio est qiialitas per se seusibilis: vel possumus dicere quod uou
seutitur solutio coutinui nisi prius sentiaraus duritiem et compressiouem
ensis. Alia dubitatio est, utrum siut plura sensibilia communia quam ista
quinque; et videtur quod sic, quia æquale et inæquale, magnum et parvum, simile
et dissiinile, intensum et remissum, videtur quod ista sint sensibilia
corarauuia, quia ab omnibus comprebeuduntur; et tamen ista non suut numerata a
LIZIO. Aliqui dicunt quod omnia ista iiabent ad ista quinque reduci, ut patet
discurreuti. Utrum scrvatis tribus conditionibus datis a Themistio. erretur
circa sensibile proprium. Alia dubitatio est, quia videtur quod servatis illis
tribus couditiouibus datis a Themistio, adhuc contiugat errare circa sensibile
propriuin. Aliquando seutitur color, non tamen sentitur quis color est; sic
puto esse dicendum quod visus non decipitur in colore in eo quod color, sed iu
eo quod talis color. Non enim opus est visura cognoscere iu qua specie coloris
sit iste color, forte quod potest dici sensum visus decipi, quia istæ species
coloris confuuduutur ad invicem. Sed quia superius adductum est argumentum de
coelo, utrum sit tangibile, et dicebatur quod sic, quia coelum resistit
tangenti; contra hoc argumentum, quum istud quod dictum est. Ch OOversu videtur
esse contva Aristoteleiu iu quarto Physicorura textu comraonti
septuagesimisexti, ubi dicit, quod si esset aliquod corpus denudatum ab orani
qnalitate sensibili, Ch. Oliecto adliuc faceret distare tantum quautum ipsum
est; si enim imaginemus taxillum denudatum ab orani qualitate sensibili,
tautura faceret distare, quantura si liaberet illas qualitates; et tunc in tali
corpore non percipitiir qualitas sensibilis, et tamen percipitur eius
quantitas, quia tantum facit distare quantum faciebat prius: ergo nec potest
evadere in hoc sicut iu coolo, quum in coelo est uua qualitas. qnæ est per se
sensibilis, scilicet illa soliditas. Ad hoc dicendura quod perficitur percipitur
qualitas seusibilis: imaginor enim quod tale corpus, ut puta taxillum,
comprimat manura ræam, et pars compressa recipit figuram illius corporis, et
tunc illa tigura seutitur pro quanto recipitur in manu mea, non autem est in
tali corpore; figura autem recepta in manu mea non sentitur nisi prius recepta
qualitate sensibUi, quæ est in manu tantum. Breviter dico quod figura quæ
sentitur nou est in tali corpore sicut in subiecto, et causatur iu manu per
compressionem. Alia dubitatio est, quia ausi sumus taxare Averroem contra
dicentem iu commento sexagesimotertio et sexagesimoquinto huius secundi, quod
sensus exterior cognoscit subiectiim, eo magis quod dixiraus eura sibi
contradicere in tam parvo spatio hic et in commento centesimotrigesimoquarto
huius: modo videtur esse magna vereeundia quod eum taxarim.Taxabam etiara iu
fine expositiouis textus commenti sexagesimiquintihuius; et ostendi
expositionera Averrois non esse bonam. Quidam satis ingeniose diserunt quod
Aristoteles in textu commenti sexagesimiquinti nun debet stare ut iacet. sed
debet stare hoc modo: unde patitur ab hoc sensibili per se, sed patitur ab hoc
secundum accidens; et tunc est congrua expositio Averrois, quum si pateretur ab
hoc per se, non pateretur ab alio. Quautum sit de primo dubio, quidara dixit
quod non est intentio Averrois hic sensum exteriorem cognoscere substantiara,
sed intelligit de sensu interiori; et si Averroes dicat quod sensus exterior
cognoscit substantiara, debet intelligi quod per accidens cognoscit; quod per
accidens est duobus modis: uuo modo quia per sensura exteriorem sensus interior
deveniat in cognitionem substantiæ, sicut ovis quæ per vocem agni cognitam a
sensibili auditus, cognoscit agnum esse siium filium; et ita est sensibile per
accidens, quia per sensibile proprium sensus interior devenit in eius uotitiam:
non tameu ita est quod sensus exterior cognoscat substautiam; et iste modus per
accidens est comoiunis tam brutis quam hominibus. Alio modo est hoc per
accidens quum accidit sensui, ut sensus est, quod deveniat in cognitionem
substantiæ, ut substantia est; si enira ex cognitioue coloris vel figuræ
coguoscatur substantia, ut substantia est, hoc nou est seusus, ut sensus est,
sed ut est sensus aniraalis intelligentis. TJnde quod sensus hominis
interior cognoscit equnm, ut equus est per sensus exteriores, . hoc non accidit
sensui hominis, ut sensus est, sed ut sensus animalis intelligentis. Totura
ergo stat in hoc, quod si dicat sensum exteriorera cognoscere substantiam,
debet intelligi per accidens; quod quidem est duobus raodis: prirao, vel ita
quod per seusum exteriorem deveniamus in cognitiouem substautiæ: alio modo quod
per sensum exteriorem deveniamus in coguitionem substantiæ, ut substantia est:
in quo modo includnntur duo modi per accidens, sciiicet ut per sensura deveniam
in cognitioneni substantiæ, et quod per seusum esteriorem devcniam in
cognitionom substantiæ, ut substantia est; et hoc est illucl quod dicit
Aveiroes in commento sexagesimotertio de illis duobiis modis [lev
accideutalitates, et hoc est etiara ad mentem AQUINO (si veda) e ROMANO (si
veda) hic, et est verum in se. Sed licet hoc sit verum, non taræn est ad mentem
Averrois, quia aperte vult quod sensus eiterior cognoscat substantias; nam in
commento sexagesimotertio dieit hæc verba;quod sensus, circa hoc quod
comprehendant sua sensibiliapropria, comprehendunt intentiones individuales
prædicamentorum. Kesponsio: quid apparet apertius? Quid
enim comprehendit sua sensibilia propria nisi sensus exterior? Deinde in fine
commenti dicit quod ista intentio comprehendilur a cogitativa et ab
imaginativa, et dicit, in ultimis verbis, quod comprehensio, quæ est imaginativa,
est magis spiritualis. Tunc ego quæro hoc « magis spirituale » ad quam
coniprehensionem referatur: non ad comprehensionem cogitativæ aut memorativæ,
quia illæ istæ apprehenduntur magis spiritualiler ex libro De somno et vigilia;
evgo hoc magis refertur ad comprehensionem sensus exterioris: quare secundum
Averroem sensus exterior cognoscit substantiam. Item confirmatur ex dicto
Averrois in commento sexagesimoquinto, quum movet ibi dubium Averroes, utrum
seusibilia per accidens sint sensibilia per se, et ponit ibi rationem unam,
quam damnat; dicit quod aliquis posset dicere quod ideo non sunt per se, quum
sunt comraunia omnibus sensibus, et removet istara rationem. Dicit quod ista
responsio nihil valet quum iutentiones individuales sunt comrauniores omnibus
sensibilibus propriis. Altera responsio, quæ correspondet illi suæ
argumentationi, est quod licet sensibilia per accidens comprehendantur ab
omnibus sensibus, non tamen ab omnibus simpliciter, sed taræn ab omnibus
sensibus humanis. Ecce quod in hac responsione non negat sensibilia per
accidens comprehendi ab omnibus sensibus; quare si ab omnibus, etiam ab
exterioribus; et si nollet ipsa cognosci per propriam speciem a sensu
exteriori, potuisset dicere ad illam quæstionem quod non sunt sensibilia per
se, quia non cognoscuntur per propriam speciem. Quare est concludendum Averroem
liic non bene dixisse et sibi contradicere. De altero dubio, quod textus sit
corruptus, dico primo quod in græco uon invenitur ille textiis, quem tu
adducis, nec talem exponit Alexander; nec etiam Themistius, nec etiam textus
quem nos habemus sic iacet; nec textus Averrois. Et esto quod diflferentia sic
staret; tunc peius esset, quum LIZIO non diceret ibi aliquid novi de sensibili
per accidens, quum illud dictum ita esset verura de sensibili proprio, sicut de
sensibili per accidens; sensus enim non patitur ab aliquo sensibili secimdum
quod. ut tale; propterea in textu dicitur: « unde nihil patitur». Modo ego
quæro ad quid referatur unde dum ille textus æque bene procedat de sensibili
per se, sicut de sensibili per accidens. Alter autem modus exponendi est bonus,
quum non volumus quod sensibile per accidens sentiatur per propriam speciem.
Alia dubitatio est, quia dicit Averroes in commento sexagesimotertio quod
cogitativa expoliat speciem substantiæ a quantitate. Contra: si sic est, ergo
in cogitativa erit species substantiæ sine quantitate; et cum quantitas sit
principium determinationis, ergo ista species erit universalis. Ad hoc non est
alius modus dicendi nisi dicere quod substantia habeat ecceitatera propriam,
per quam sit hoc, et non sit hoc per suam quantitatem, sed per suam
ecceitatera, sicuti voluit Scotus. Quid sit sonus. Post textum spptnagesimiim
primiim qiiærit Pomponacius, primo quid sit sonus; in qua materia est unus
modus respondendi. quod sonus formaliter est motus, et ratio sua est quia
Philosoplius hic et ubique dicit quod sonus est motus æris, et dicitur in
detinitioæ vocis quod est percussio; percussio autera est motus; et ratio, quia
sonus vel est res permaneus vel successiva; sed non est permanens; ergo
successiva. Anterior patet ex sufficienti demonstratione; brevior probatur,
quia esse soni constituitur in fieri; si ergo est successivus, vel est motus,
vel locus de prædicamento quautitatis; sed non est locus, ut patet, ergo motus.
Sed tunc in qua specie motus reponetur? Dicunt quod nnn est generatio aut
corriiptio, quum generatio et corruptio non sunt motus, sed termini motus; nec
est motus augmenti, quura ille est tantum iu animatis; sonus autem est in
animalibus; nec est motus alterationis, quia ille est ad tertiam speciem
qiialitatis, sonus autem nou est ad istam qualitatem, quum vel esset ad primam vel
ad secundam: uon ad primara, quia per illara acquiritur calefactio, et
frigefactio, quæ non acquiruntur per sonum; nec est motus ad qualitatera
secundam, quia iihx non acquiritur nisi prius cognita prima, ex sexto
Physicorum, textu commenti decimiquarti; si autem debet esse sonus, non oportet
ut prius acquirantur qualitates primæ. Item quia qualitates primæ et secundæ
sunt res permanentes, motus autem est de numero successivorum; quare sequitur
quod sonus erit motus localis; et quia videbant quod non omnis raotus localis
est sonus, imaginati sunt, quod tautum motus localis cum illa percussione æris
et cura illis dispositionibus datis a LIZIO sit sonus; ita tamen quod sonus
formaliter uon sit nisi motus, sed connotet istas conditiones dictas. Hæc
opinio defecit, primo quia motus est seusibile coramune, sonus autem est
sensibile proprium, sensibile autem propriura et coramune distinguuntur. Sed
istud argumentura non videtur valere, quia licet motus sit sensibile comraune,
quia a pluribus sentitur sensibus, uon taræn sequitur quod unus motus numero
sit sensibile communiter, qualiter est sonus. Sed licet ista sententia evadat
ab hoc argumento, non tamen videtur vera; quare quando dicitur: sonus est
formaliter motus, ego quæro an verberans et verberatum imprimant aliquid in
ærera, vel non: si non, quid ergo facit illa verberatio æris? si sic, ergo
oportet per verberans et verberatum ponere unam qualitatem quæ formaliter est
sonus. Item æris motus non acquiritur nisi ubi; si ergo sonus est motus, non
acquiritur per ærem uisi ubi; et ita sensus auditus non cognoscit nisi ubi, et
cum ubi, velsit locus, ut tenet AQUINO (si veda), vel respectivus, ut dicit
Scotus; tunc a sensu exteriori per se primo cognoscetur respectivus. Si vero est locus et quantitas,
cum ista sint sensibilia communia, non sentientur ab auditu nisi per sensibile
propriura; et istud erit sonus qui est qualitas distincta a motu, qui est
obiectura proprium auditus. Ideo ponitur altera opinio, pro qua sciendum est:
prirao, quod sonus est qualitas sensibilis de tertia specic; vel enim sonus est
substantia, vel accidens; non substantia patet, ergo accidens; vel ergo in
qualitate, vel in alio prædicamento quam in qualitate; ergo est qualitas, et
non est in alia specie quam iu tertia. Ulterius oportet scire quod esse soni
consistit in fieri; et hoc apparet experimento, quia cessante raotu, cessat
sonus. Ultoriusscire oportet quod est qualitas secunda sensibilis distincta a
primis, et licet qualitates secundæ genereutur ex primis, ex septimo
Metapbysicorum, textu comenti decimiquarti, uon tamen sonus præsupponit omnes
qualitates primas, vel solum uuam, vel saltem non omnes ; supponit eniin
humiditatem in ære. Ad argumenta dicitur; ad primum de LIZIO quod ista
prædicatio « sonus est motus » non est formalis, sed est causalis, quia sonus
causatur a motu. Ad secundum, dico quod est de numero permanentium; sed quia
est couiunctus motui, ideo non habet esse permanens, sed successivum; vel
potest dici quod sonus est motus alterationis, scilicet illius qnalitatis quæ est
souus. Ad aliud cum dicitur: vel est prima vel secunda qualitas»; dico quod est
secunda qualitas: et cum dicitur: ergo generatur a primis, dico quod non
generatur ab omnibus piimis, sed beue præsupponit aliquas primas, nt
dispositiones æris: vel dicatur quod illud uon est verum in sono, ut videtur
dicere Averroes in septimo Physicorum commento decimoquarto. Ad alterum, cum
dicitar: omnis qualitas secunda est permanens; dico quod est verum, si non
peudeat a motu sicut est sonus, qni in esse et conservari dependet a motu.
Utrum S071US peycipiatur ab auditu. Altera quæstio est; utium sonus percipiatur
ab auditu, et quomodo; et videtur quod non possit percipi, quia sensus exterior
non movetur nisi ab eo quod actu est; sonus autem non habet esse in actu nisi
per instans, sicut et alia successiva. Si ergo sonus sentitur, tantum per
instans sentitur; hoc autem videtur impossibile, quia indivisibile non potest
sentiri, ex fine De sensu et sensato. Ad hanc quæstionem dicitur quod istud
argumentum potest tieri de motu quoad alios gensus, quia de motu non est in
actu nisi mutatum esse. Dicitur tamen quod sicut motus potest movere sensum,
esto quod non sit in actu nisi per instans, ita ut sonus. Ad argumentum dico Ch. 98 recto quod non plus
requiritur movere sensum quam ad esse; ad esse autem soni non requiritur nisi
instans; ergo nec ad motorem sensuum. Ad alterum potest dici quod illud dictum
LIZIO in De sensu et sensato est verum de indivisibili iu magnitudine, non in
tempore; illud tamen iudivisibile quod est in sono, licet sit indivisibile
secundum tempus, est tamen divisibile secundum magnitudiuem; potest enim esse
ita magnum, ut repleat hanc totam scholam. Utrum motus anhelitus sit cx pectore
vel pulmone. Alia dubitatio est circa hoc caput, utrum motus anhelitiis sit ex
pectore vel pulmone. De hoc enim Commentator commeuto octuagesimo tertio facit
verba contra Galenum; pro quo sciendum est quod Galenus voluit anhelitus motum
esse voluutarium, et ratio sua erat quia possumus anhelare et non anhelare,
maguificare et diminuere auhelitum quando volumus. Item motus qui fit a nervo est
voluntarius; motus auhelitus fit a uervo, ergo. Anteriorem supponimus tauquam
claram; brevior probatur. Si euim incidatur ner\us rediens a cerebro ad pectus,
tunc statim cessat anhelitus : ex quibus concludit quud si iste motus est
voluntarius, cum pulmo de se non sentiat, quod iste motus non erit nisi a
pectore. In oppositum est sententia Averrois hic
et in secundo Colligeti capite decimonono, quia dum dormimns anhelamus. Item motus anhelitus
proportionatur motui pulsus; sed motiis pulsus est natuvalis ; ergo et iste.
Item a^iparet qucl aliqu:.udo uou passumus retinere aulielitum, iit iu magnis
tristitiis, et iu maguo timore; quare concludetur liunc motum esse compositum
ex naturali et voluntario; magis tamen esse naturalem, sicut motus palpebræ
oculi: quare si est naturalis, nou tautum procedit a pectore, sed etiam a
pulmone; sed si partim est in nostra voluntate, tunc argumentum concludit illud
quod nos dicimus, quia est compositus ex naturali et voluntario. Ad alteram de
nervo dicit ibi Coiumeutator qnod Galenus ignoravit logicam, quia in tali
argumento arguit a positione antecedentis ad positionem consequenlis; arguit
enim sic : si non est nervus, non est respiratio; ergo posito uervo, ponitur
respiratio; quare motus respirationis erit a nervo. Alio etiam argumento utitur
Galenus, quia qui vulneratur in pectore non potest respirare; ergo iile motus
est a pectore. Ad lioc dicit Averroes quod nou est quia pectus est causa liuius
motus, sed quia per ingressum æris frigidi læditur pulmo, unde non potest
respirare: quare concludendum est quod cum iste motus non sit tantum naturalis,
et quia pulmo desiderat ærem pro sui refrigerio, quod iste motus non est tantum
voluntarius, ut dixit Galenus, nec tantum est a pectore, sed a pulmone
causatur. Utrum hoinu sit peioris odoratus aliis animalihus. Circa textum
centesimum primo dubitat POMPONAZZI (si veda), quia LIZIO videtur dicere iiic
quod liorao est pravi odoratus. IJem quoque dicit in Ue seusu et sensato et in
primo de Natura animalium capite decimoquiuto; et non est pro hoc, quia ardor
consistit in calido et sicco; homo autem hal)et olfactum uimis humidum et
frigidum quia habet cerebrum maius aliis animalibus. In oppositum videtur sententia LIZIO in quiuto De
generatione animalium capite primo et secundo, ubi in primo dicit quod omnis
sensus hominis est perfectissimus. In secundo specialiter loquitur de odoratu,
et ratio est pro hoc quia cum homo sit perfectissimura animalium, videtur
conveniens quod habeat olfactum valde bonum. De hoc non oportet ulterius
quærere, quum habemus senteutiam apertam Aristotelis in quinto De generatione
animaliurn capite secundo; et Averrois hic et in De seusu et seusato. Senteutia
Philosophi est ista, quod quoad sentire a remotis ipsa sensibilia, multa
animalia excedunt hominem, quod vero ad distincte peicipere ipsa sensibilia
horao excedit omuia animalia. Quorum primum Philosophus attribuit situi ipsius
organi; sicut enim si mauus admoveatur oculo, longius videt homo, quam si non
ponat, ita propter situm nasi, longius tale auimal percipit odores, quam homo.
Quod non distinote percipit odores, adscribit Philosophus ibi ipsi complexioui
humanæ quæ est nobilissima. Conciliantur illa dicta ex his quæ dicit LIZIO ibi;
nec taræn putes quod sit idem a longe sentire et bene distinguere inter
differentias sensiCh.l03versu i.ijium^ quum aliqua a longe percipiunt
sensibilia, nou tameu sciunt inter ea distinguere, sicut sunt aliqui senes qiii
de longe vident colores, non tamen sciunt inter hos bene distinguere. Alia est
dubitatio mota in textu commenti nonagesirai secundi, quia LIZIO dicit quod non
est facile determinare de odore, quia differentiæ odoris a nobis difficulter
cognoscuutur: uiodo nos diximus, quod lioc videtur falsum, quia difteientiæ
odoris bene ab homine cognoscuntur. Ad hoc puto dicendum quod licet
differentias odoris bene cognoscat, faciliter tamen non pussit devenire in
notitiam eorum, sed cum magna difficultate inter ea possumus distinguere;
aliquando enim de aliquo habemus scientiam, tamen ad illud cognoscendum cum
magna diffieultate pervenimus. Ulrum per tactum cognoscatur hominis prudentia.
Alia dubitatio est quia dixit LIZIO quod per tactum cognoscitur horainis
prudentia et non per alium sensum. Ideo quæritur utrum hoc sit verum; et
videtur quod hoc possit fieri per alios sensus, quum in primo De natura
animalium Aristoteles dat modum quo cognoscantur mores hominum per oculos,
nares, aures et similia. Videtur autem quod magis visus et auditus hoc faciant,
primo quia per visum iudicamus de corporalibus et incorporalibus, per tactum
vero solum corporalia iudicamus; cum ergo visus ad plura se extendat, videtur
quod per visum magis arguatur iugeniositas, quam per tactum. Item quia nulhis
sensus ita certe iudicat sieut iste sensus. Item quia est magis immaterialis
ipso tactu; magis ergo accedit ad intellectum; quare \idetur quod exillo magis
argaatur ingeniositas. Unde in proojmio Metapbysicorum dicitur quod visus
maxime diligitur: videtur etiam hoc esse magis in auditu, quia auditus est
raagis spiritualis tactu, et magis accedit ad intellectum. Item auditus est
sensus disciplinæ. In oppositum est LIZIO hie. Item tactus est fundamentum
omnium aliorum sensuum; cum ergo nobiliori coraplexioui attribuatur anima
nobilior, videtur quod ex tactu arguatur prudentia raagis quam ex aliquo alio
sensu. In hac raateiia mihi videtur esse diceudum quod tactus magis faciat ad
pnidentiam, non quia per se hoc faciat, ut argumenta concludunt, sed quia
tactus est universalis sensus per omnes partes auimalis diffusus, et
fundamentum aliorum sensuura tam interioruni, quam exteriorum; hinc est quod
tactus raagis est argumentum ad prudentiam alio sensu, ex tactu enim
percipiraus quod cogitativa et omnes alii sensus sunt boni. NuUus autem sensus potest
hoc facere, quia nullus alius est ita universalis sicut est iste; licet enim ex
visu arguaraus aliquara dispositionera ;n homine, non tamen arguimus
universalem dispositiouem, sieut arguitur ex tactu, et hoc est quia tactus per
totum disserainatur. Ad ratioues in oppositum dicitur; ad primam, dico quod
visus per se ratione eorum quæ cognoscit magis facit ad hoc; sed tactus, prout
est fundaræntura omnium virtutum, magis facit ad cognoscendum prudentiam; non
tamen negamus quando ex visu et aliis sensibus cognoscatur bonitas ingenii, sed
diciraus quod magis ex tactu hoc cognoscitur. Vlrum se7isus exterior cognoscat
suam operationem. Post textum 149 dubitatur prirao a POMPONAZZI (si veda) circa
primam rationem Aristotelis qua probatur dari sensum coramunem, et dubitatur
utrum aliquis sensus exterior cognoscat suam operationem, et dicitur quod sic;
et primo de visu, quia Th^mistius in tertio huius, coramento quarto in fine,
expresse dicit quod oranis sensus extevior cognoscit suam operationem, et
aliqui in florentissimo gymnasio patavino hoc tenebant. Ch.llSverso Et ratio
potest esse quia si sensus sentit se, evgo et suam operationem. Consequentia
patet, qnia est difficilius quod seusus se cognoscat, quam suam operationem,
quia est maior reflexio cognoscere se. Antecedens probatur, quia sentio me
sentire, imo lioc nou potest esse nisi per uuam eteamdem virtutem, ergo etc; et
confirmatur quia LIZIO in tertio huius, textu commeuti noni, dicit quod
intellectus possibilis se iutelligit, quando, intelligeudo alterum, illud
alterum fit ipse iutellectus; sed si hæc ratio Ch. UOrecto valet, valet etiam
de sensu, quia sensatum fit ipsum sensitivum, et ita, sentiendo sensatum,
sentiet se ipsum. Item est ratio Aristotelis quia unusquisque cognoscit se
videre. Vel ergo hoc est per visum, vel non. Si primum, habetur iutentum; si
secundum, scilicet quod cognoscatur ab alia virtute, quæro de illa alia; vel
ergo proceditur iu infinitum, vel aliquis sensus cognoscit suam operationem,
quare et primus, quia melius est resecare in principio, quam in fine. In
oppositum est sententia Alexandri, hic iu Paraphrasi de anima, ubi bene
concedit hoc de intellectu, nou de sensu; et etiam Themistius iu fine hujus
capitis dicit quod etsi supra dictum sit quod sensus cognoscit suam operationem,
non tamen est verum. Et etiam Averroes in textu commenti
centesimitrigesimisexti dicit hoc, et omnes latini in hoc conveniunt, sed quid
plus ? Aristoteles ipse in De somno et vigilia huius est sententlæ, sed licet
hoc sit verum, tamen ratio non est adducta pro hoc, ideo est inquirenda ratio
de hoc. Alexander adducit hanc rationem quia seutire consistit in pati, sed
sensus non potest moveri, nisi a suo obiecto ; sensatio autem non est suum
obiectum, ergo non potest moveri ab ea, quaie nec eam sentire; quæ ratio
videtur frivola, quia LIZIO videtur solvere hanc rationem, primo negando
assumptum quia Inx et tenebræ videntur, non tameu sunt color. Aliam
responsiouem dat Philosophus quod visio visus quoquomodo est colorati.
Themistius autem hic iuoctavo commento nude protulit hanc quæstionem sine
ratione, et etiam in De somno et vigilia. Averroes adducit considerationem.
Dicit ipse: si oculus sentiret visionem, idem ageret in se ipsum respectu
eiusdem; quia pro quanto reciperet visionem esset patiens, quia ageret in eum
visio, et pro quanto ipse visus esset, cognitus esset agens in seipsum, quæ
ratio videtur dubia. Primo, si teneamus quod sensatio realiter difTerat a
specie sensibili.ut multi Averroistæ teneut, hæc ratio non poterit stare, quia
idem sensus esset agens et patiens: agens prout producit sensationem, patiens
prout recipit speciem sensibilem. Sed vos dicetis illa non est opinio Averrois,
sed coutra quod de intellectu possibili dicemus; qui intelligit suam
intellectionem, et tamen hæc ratio est contra hoc de hoc intellectu; quum si
intelligeret se, idem esset activum et passivum. Si vero dicas hoc non
inconvenire de iutellectu quia datur intellectus agens, pari ratione dicam quod
datur sensus ageus, et dicam quod sensus potest sentire se, et cum dicitur idem
esset nctivum et passivum, dico quod non inconvenit secundura diversas
considerationes; nam sensus ut est passivus, non intelligit se. sed ut est
activus, et per speciem sensibilem; sic et iutellectus, qui ut est iu potentia
non potest se intelligere, sed ut informatus speciebus aliorum; et sic idem
potest se movere, non primo: imo Averroes in quarto Coeli tenet quod elementum
potest movere se secundum diversas rationes; similiter et ego dicam quod sensus
potest seutire se, non ut passivus sed ut activus est per suam speciem. Ideo
latiui adducunt aliam responsionem, q\iia nuUa virtus materialis super se ipsam
reflectitur ex libro De causis; sensus autem est virtus materialis, ergo non
potest sentire suam operationem. Assumptum probatur ibi, quia nihil potest se
ipsum movere; virtus autem materialis, si iutelligeret se, moveret se ipsam. In
rei veritate auctoritas magna est, secl ratio nou videtur bona, quare ipsi
habent concedere in motu loeali quod idem potest se movere, et ita hoc potest
esse in sensu, et etiam ego nou intelligo quid sit reflectere se super se. Ego
dicain quod idem potest agere in se secnndum diversas rationes. Post hos
sequitur Joannes de Janduno hic in quæstione propria, qui credit se demonstrare
in hoc; et ratio sua est, quia si sensus cognosceret suam operationem, tunc
idem esset in aliquo subiecto secundum esse reale et spirituale, quia sensus
realiter habet sensationem ct cognoscit eam ipse sensus. Sed contra, dato hoc,
intellectus non posset intelligere suam intellectionem, quia habet eam et
realiter et spiritualiter, quia eam cognoscit: et hoc non est impossibile, quia
in oculo est qualitas, tamen in eo recipitur species quanti, et etiam uon
inconvenit hoc, cum tale esse rcale est esse spirituale; et iu proposito de hoc
non habeo aliquam rationem. Credo tamen considerationem unam esse propter
auctoritatem tantorum virorum; probabiliter taræn potest dici quod ratio
latinorum est vera, et forte volunt dicere, quod nulla virtus materialis supra
se reflectitur, idest non cognoscit se primo, et istam rationem videtur ponere
Alexander in Paraphrasi ista, capite 26, ubi tractatur de intellectu in actu ;
et hoc bene verum est quia hoc est diflficilliraum ipsi intellectui, ergo
raulto magis virtuti materiali, et ratio quia species repræsentat illud
obiectum cuius est species; sed quod repræsentat se et suum obiectum, hoc
arguit magnam spiritualitatem, et quia virtus materialis non est multum
spiritualis, ideo non potest se cognoscere per speciem obiecti quod recipit.
Unde Deus qui est maxime spiritualis se ipsum per se solum perfectissime
cognoscit, nec per species alienas: sed sensus eo quia est miuime spiritualis
et multum imperfectus, ideo non potest se ipsum cognoscere, quæ ratio videtur
mihi probabilis; illa Alexandri non videtur bona, quia LIZIO eam solvit in
textu centesimotrigesimo octavo, et ratio Averrois nihil valet neque illa
Joannis. Ad argumeuta dico quod Themistius se
ipsum retractat infra, commento octavo. Ad secundum dico quod illud est per
figuram sinechdochen, in qua sumitur pars pro toto; anima enim sensitiva
cognoscit se ipsam, quare per unam partem cognoscit etiam aliam partem et per
sensum communem exteriores. Ad aliud nego similitudinem, quia intellectus
potest hoc facere quia est maxiræ spiritualis, quod non est in sensu. Ad
ultimum, dico quod est devenire ad intellectum qui per se, et suam operationem
cognoscit propter sui immaterialitatem. Eestat modo videre quia Philosophus
dixit quod, si seusus communis cognoscit contraria, ergo patitur simul a
contrariis. Aristoteles dicit quod sensus communis est ruuis subiecto, non
forma: quæ responsio videtur accedere ad dubium motum, ut patet, quia arguit
quod contraria erunt in eodem, et ipse dicit quod est unus secundum obiectum et
ita non respondet. Alexander, Themistius et omnes dicunt ad hoc; et dicit
Themistius quod sentiens album et nigrum non est album et nigrum, et breviter
dicunt quod secundum esse spiritualem non habet veritatem, licet secundum esse
reale; et cum dicitur causæ sunt contrariæ, ergo eifectus sui sunt contrarii;
dico quod est veruni in actione imivoca, et hæc est responsio Averrois in
quarto Metaphysicorum: speeies autem et obiectum sunt (liversarmn riitiouiim.
Sed quare LIZIO uon posuit (eas). dico quod dimisit lioc, quia erat notum. Sed
statim erit dutitatio, quia male videtur dicere Aristoteles dicendo quod sensus
communis est unus subiecto, et multa ratione, et tamen ipse non potest negare
hoc, quia est imus subiecto et plures, quia est visus, gustus, et omnes alii
sensus, pro quanto terminat sensationem omnium. Ad hoc dico quod argumentuna
concludit, nec Averroes negat hoc, sed dicit qnod melius est putare quod sit
unus secundura formam et multa secundum materiam, quam quod sit unus subiecto,
et multa secundum formam. Nec ista sunt opposita; est enim multa pro quanto
terminat omnes quinque sensus, est autem unus ut iudicat omnia sensibilia. Et
quia potentia secuudum operationem suam recipit unitatem, cum dignior operatio
eius sensus communis sit iudicare de sensibilibus, quam recipere sensibilia, et
iudicare sit a forma, recipere Vero a materia, ideo dicit Averroes, quod
dignius est quod dicatur unus secundnm formam, et multa secundum materiam, quam
quod dicatur unus secundum materiam, ct multa secundum formam, non tamen ita
quod istud non possit dici; imo ita est, quod est unus subiecto, et multa
ratione, quia est oranes quinque sensus, ut supra dictum est; sed quia hæc
nnitas est a materia, illa vero a forma, ideo diguius est, et non est quod sit
unus forma, et multa secundum materiara. Et sic iu uomine Dei et Beatæ Virginis finit secundus
liber quæstionum secuudi De Anima. QVÆSTIONES
LIBRI TERTII Ulrum iski propositio: omne recipiens dehet esse denudatum a
natura recepti, sit vera in actione reali. In commento quarto POMPONAZZI
examinat istam propositionem, scilicet: omne recipiens debet esse denudatiim a
natura recepti, quia Commentator secundo huius, commento sexagesimoseptimo.
dicit quod est vei-a in actione reali et spirituali. Primo videndum est in
actione reaii quoad primam partem, scilicet quod esseutia uuius nou sit de
essentia alterius. Piimo dico quod stat ut sint diversæ genere, quum materia
prima est receptiva qualitatis, et tamen recipiens quod est materia prima, et
receptum sunt diversa genere; et quaravis sint diversorum generum, non tamen oportet
esse ita diversa ut uullo modo conveniant, quia oportet agens et passum in
materia convenire ideo materia prima non potest intelligentias recipere, quia
nnlla est unigenitas inter ipsa; possunt ergo esse ambo diversoram generum in
actione reali, sed quod sint idem secundum speciem irapossibile est, quia
receptivum habet rationem potentiæ, receptum vero actus; non autem videtur duo
in eadem specie fundari, et a forliori nec idem numero poterit se ipsum
realiter recipere. Statetiam quod sinteiusdem prædicamcnti, sed remoti, quando
illud genus dicitur de illis analogice, ut materia et forma, quæ non sunt sub
aliquo genere univoco; forte etiam quod possunt esse ejusdem prædicamenti
UNIVOCI, quia forraæ elementorum recipiunt formam mixti. Est ergo vera de naturali
receptione. sed hoc non facit ad propositum, quia qnæritur de esse spirituali;
nam iutellectus recipit iioc modo; ideo quæstio consistit in hoc: Utrum aliquid
possit recipere speciem suimet, vel alicuius quod est idem specie cum eo, et
primo dicamus in quo est possibile. Primo quod sint distincta genere est
certum, nam oculus spiritualiter recipit quantitatem; moJo potentia visiva et
quantitas non sunt eiusdem prædicamenti. Quod autem aliquid recipiat speciem
sui ipsius est impossibile, nam idera esset recipiens et receptum. Ex qua
ratione concludebat Averroes intellectum possibilem esse immaterialem, et
videtur quod ista ratio sit pj^ jq^ ^^,.3^ nulla. quia ego dicam quod
intellectus est materialis. et cum dicis: tunc non reciperet omnes formas materiales,
dico quod hoc verum esset si intelligeret omnes formas materiales per propriam
speciem. Sed si se? ipsum intelligit per speciem alienam ut infra dicetur? Sed
contra tu dicis quod si intellectus intelligit se per speciem alienam. alia
tamen intelligit per speciem propriam. Sed contra arguitur, quia vel cogitativa
cognoscit se vel non. Si priraum, vel per speciem alienam vel per propriam; si
per suam ergo intellectus, quamvis sit materialis, poterit se per speciem
propriam intelligere; si autem intelligit se pei speciem aliorum cogitativorum.
cum sint eiusdem speciei istæ cogitativæ, recipiens non erit denudatus in
specie a natura recepti. Si dicas quod cogitativa non cognoscit se, sed
intellectus eam cognoscit, contra. intellectus non cognoscit per se, et directe
nisi ea quæ prius fuerant in cogitativa: ergo debet intelligere cogitativam,
quod cogitativa prius se ipsam intellexerit, quare et idem de intellectu
dicetur. Si dicas quod cogitativa intelligitur ab iutellectu per speciem
aliarum rerum, pari modo dicam quod intellectus intelligit se per speciem
aliorum, et sic nou sequitur quod, etsi intellectus sit materialis, quod non
omnia iutelligat. Et si dicas quod
idem ageret in se ipsum, respondetur quod lioc nou inconvenit in actione
æquivoca, ut concedit Scotus; quando autem intellectus se ipsum intelligit est
actio æquivoca. Item experientia docet quod homo potest se ipsum in speculo
videre, ergo idem recipit speciem sui. Sed ad hoc potest dici quod tu
deciperis, quia credis quod quando oculus videt se, idei^ sit recipiens et
receptum, sed non est verum, et recipiens est potentia visiva, et receptum est
color,et idem non sunt eiusdem speciei. Ad iJ quod dicitur de Scoto, communiter
dicitur quod est contra LIZIO in septiiuo et octavo Physicorum, sed contra
adhuc instatur, quia idem amat se, et amare præsupponit cognoscere. Item equus
amat suos filios, qui suut eiusdem.speciei cum eo;sed dices quod' equus scit
tantum figuram et colorem, contra iu fiue secuudi huius diciturquod homu sentit
se sentire; modo si sentio me sentire hoc non potest esse nisi refiectam me
super me, scilicet quod ego me coguoscam, sed ego sum virtus raaterialis, ergo
virtus materialis potest se cognoscere. Ad hoc respondetur quod non est per
idera, quia cognoscens est sensus comauinis, quod autem coguoscitur est sensus
exterior, nec idem est es toto, unde seusus communis uou sentit se sentire. Et
ita alias solvi hoc argumentum. Sed hic sermo non videtur verus, quia
Themistius iu secuudo De auima videtur dicere quod sensus seutiat suam operatiouem.
Ad illud quod dicebatur de Scoto quod est contra LIZIO, de hoc Deus scit
veritatem. Unde per accidens potest aliquid movere se, et reflexe intelligit
se. Quare videtur quod ista propositio, omue recipiens etc. sit vera in actioue
reali, sed in spirituali est dubia, et ideo videtur quod ratio Philosophi sit
vix persuasiva, et nou transcendat rationem probabilera. Quauturasit de secunda
parte suæ propositionis, scilicet omne etc. secundum substantiam, piimo dicemus
de receptione reali, et primo dico quod receptio alicuius entis realis habeat
aliquid reale, et alterius generis ab eo; ut materia priraa si debet recipere
qualitatem, oportet ut prius habeat quautitatem, sed hoc est secundum diversa
genera, et aliquando recipiens habet aliquid de recepto seeundura idera genus,
imo uon potest recipere illud nisi habeat aliquid ex illo. Verbigratia si
materia debet recipere qualitates secundas, oportet quod prius habeat primas,
sed taræu sunt eiusdem generis proxirai; sed loquendo de his quæ sunt in eodem genere
proximo. semper recipiejis debet habere qualitatem oppositam, ut si materia
debet recipere caliditatera. oportet ut prius habeat frigiditatem. Sed loqueudo
de his quæ suiit eiusdem speciei, dico quod in qualitatibus intensibilibus et
remissibilibus, recipiens debet carere specie eius quod recipitur nou absolute.
sed solum sub illo gradu; verbigratia si materia debet recipere caliditatem ut
octo, debet carere solum hoc gradu caliditatis quæ est ut octo, et non aliis,
imo est necessariuni ut habeat caliditatem sub alio gradu magis remisso. Et de
Iioc sunt duæ opiniones. Aliqui ut Scotistæ et raulti Thoraistarura tenent quod
accideutia, solo numero differentia, possuut esse in eodera. Alii tenent quod
non, nec naturaliter nec per potentiam divinam quamvis putem istos non esse
raultum discordes et hoc quoad esse reale; sed tota difficultas est de esse
spirituali; pro quo est sciendum, quod lioc potest intelligi tribus modis.
Primo, qnod recipiens aliquid secundum esse spirituale, sit denudatum a natura
recepti spirituaUter, ut si debeo recipere speciem «, oportet quod uon habeam
speciem a. et iste sensus non est ad propositum. Alio modo, quod recipiens aliquid sub esse reali,
debet carere eo sub esse spirituali, et iste non est ad propositum. Alio modo,
quod recipieus aliquid sub esse spirituali debet carere eo secundum esse reale,
el iste tertius modus est de intentione Aristotelis et Averrois; unde non est
necessarium, si debeat recipere aliquid sub esse spirituali, quod sit denudatus
omnino ab esse spirituali. Nam si ego de beo liabere notitiam cousequentis,
oportet prius me liabere notitiam præmissarum; scd tota contentio est utrum
recipiens sit denudatum a recepto secundum genus, vel secundum speciem. Es una
parte videtur quod sic de oculo icterici, qui, propter colorem citrinum qui est
iu eo, non potest alios videre ; videtur ergo quod receptivum rei alicuius
generis debet carere omni eo quod est eiusdem generis. Ex altera parte videtur
oppositura quia tactus est receptivus qualitatum extremarum, et tamen habet
illas, quia habet medias; quo stante est magna difficultas, quare ita sit in
tactu, et nou iu aliis sensibus, et ita rafio Philosophi non videtur vera. Contra experientia est iu
oppositum. quia visus recipit speciem figuræ et tamen realiter est figuratus.
Item cogitativa est quanta et recipit speciem quantitatis. Ad hoc posset dici,
quod nou est simile de istis virtutibus ad intellectum, quia intellectus ultra
hoc quod cognoscit alia, cogiioscit etiam se, sed istæ virtutes nou cognoscunt
se, saltem potentia visiva. Contra, quomodo Deus et Intelligentiæ sunt
immateriales et tamen cognoscunt omnia sub ratione sui, et etiam cognoscuut se,
ita et intellectus, quamvis sit materialis poterit tamen omnia cognoscere sub
ratione illius formæ materialis, quam haberet; cuius oppositum superius
dicebatur. Insuper ista ratio fuudatur super hoc quod omne recipiens debet esse
denudatum, etc, sed contra, quia ex hoc probabitur illum esse materialem, quia
comprehendit materialia, ergo non debet esse immaterialis. Item sicut se habet materiale ad immateriale, ita
immateriale ad materiale; sed materiale poterit recipere materiale. Et ita
circa hoc sunt diibia; sed quia LIZIO, Themistius, Averroes et AQUINO (si veda)
habent hauc rationem pro manifesta, et quia LIZIO numquam dixit aliquid nisi
cum ratione, et quia, ut dicit Alexander supra sermone istius viri, quis est
magis remotus a contradictione, ideo couabimur defendere istam rationem, quæ
ratio bene intellecta, si uon est demonstrativa, tamen ei multum approximatur.
Pro qua est sciendum duo esse in mrmdo multum similia: lutellectus possibilis
et materia prima in tantiira quod aliqui dixerunt quod essent idem. Ad quæ
cognoscenda philosophi proeesserunt eadem via; ex eo enim quod materia prima
reeipit . omnemformam, concluditur in primo Physicorum quod non est aliqua
earura : ita intellectus possibilis ex eo quod recipit formas materiales
concluduat quod nou habet aliquam earum. Sed differunt inter se, quia
intellectus recipit tantum spiritualiter sub esse universali, sed materia prima
recipit realiter sub esse signato, et ideo intellectus potest se intelligere et
non materia prima. Videns ergo LIZIO hoc, ex sensatis in sensata procedeus, cum
cognitum fit coguoscens secundum esse spirituale, sic amans amatum, et sensus recipit
spiritualiter ; dixit quod intelligere est sicut sentire et in textu tertio
disit quod oportet iutellectum esse in potentia ad intelligibilia. Ulterius
vidit Aristoteles quod esse materiale impedit spintuale, vel in toto vel in
seusibus aliis a tactu, nam oculus ictericus non potest omnes colores recipere;
vel iu parte ut in tactu, qui cum habeat qualitates medias inter extrema quæ
habet sentire, perfecte non potest sentire qiialitates tangibiles. Uude
æqualiter calida, et æqualiter frigida non sentimus. Et i-i dicatur quod omnis
sensus tam interior quaui e.\terior recipit quautitatem, non tamen est
denudatus a quautitate: potest respondeii quod quantitas, aut qualitas, nec
aliquid sensibile commune sentitur per propriam speciem, ut teneut AQUINO (si
veda) e ROMANO (si veda); etdato quod cognoscantur per propriam speciem, dico
quod non seutiuntur nisi permixta cum propriis seusibilibus. Et quod dicitur de
sensu exteriori, dico quod non sentitur per propriam spefliem; scilicet vel si
sentitur, diminute sentitur. Resumendo ergo dicamus quod cum cognitum iiat
cognoscens secundum (esse) sperituale, et quod esse materiale vel impedit
coguitionem in toto vel in parte; cum ergo iutellectus habeat omnia materialia
sub esse spirituali, et sincere et perfecto modo ea coguoscat, oportetutcareat
omnino esse materiali. Unde cogitativa, quæ est materialis, nonnisi involute et
modo imperfecto istas res materiales cogiioscit, et hoc est illud quod dixit
textu commenti quadragesimiprimi, quod si haberet aliquam formam materialem,
recipere probiberet extraneam et obstrueret ipsam, et propter hoc Aristoteles
maxime laudat Anaxagoram ponentem intellectum, ad hoc ut imperet omnibus, esse
abstractum. Aristoteles autem hoc dixit propter intelligere: nam cum
perfectissime materialia intelligat, debet ab eis esse deniuiatus et hucusque
ista ratio est probabilis; videtur euim ratiouabile quod si omnes formas
recipit ut sit denudatus ab eis, sic ut materia prima est denudata ab omnibus
formis materialibus, et ideo dicit Aristoteles textu commenti sexti quod
rationabile est ipsura non esse corpus, nec virtus in corpore; nec aliquis
negaret hoc, quamvis non sit demonstrativum, quia aliqui tenent quod cogitativa
omnia materialia et etiam se cognoscat, et tamen ipsa est materialis. Sed alia
ratio est quæ probat necessitatem huius, quia scilicet omnia intelligit, ut
universalia et particularia et etiam abstracta; si esset materialis. abstracta
et universalia efficerentur materialia; quod probatur quia omne quod recipitur,
recipitur secundum cgnditiones recipientis; si ergo iutellectus est materialis,
cum intellectus recipiat universalia et abstracta, ipsa quoque abstracta
efficerentur materialia quia reciperentur iu divisibili; quod recipitur in
divisibili est divisibile, si ergo sunt divisibilia suut et materialia. Unde
quamvis omnes qualitates de natura sua siut iodivisibiles, tamen efficiuntur
divisibiles a subiecto quanto in quo suut, ut dicitur primo Physicorum textu
commenti decimioctavi et ista est ratio LIZIO per quam probat auimam esse
immaterialem. Unde in textu commenti quarti dicit quod si omnia intelligit,
necesse est immixtum esse; non dicit si tantum materialia iutelligit. Et si
dicas quod ratio Aristotelis fundatur super illam propositionem: omne recipiens
etc. ut dicit Averroes, dico quod LIZIO fundat se super illam propositionem,
quoad probabilitatem rationis, nou quoad necessitatem; demonstrativa autem
ratio est supor hoc, quod, quia omnia tam materialia quam immaterialia
intelligit, oportet ut sit abstractus.Vtrum anima sit mortalis. lu tcxtu octavo
qiiærit Pomponaciiis xitnira anima sit mortalis, vel non; et primo qiiærendum
est utrum sit materialis ; si enim est materialis est mortalis, si est
immaterialis est immortalis ; et primo arguo quod sit immortalis quia in hac parte
arguit Aristoteles; et cum duplex sit eflfeetus animæ intellectivæ, silicet
intelligere et velle, ex utroque probalnmus eius immortalitatera. Prirao ex
intelligefe per rationem LIZIO superius factam. Cum enim Aristoteles viderit
auimæ operationera esse intelligere, ex quo quandoque actu intelligiraus,
quandoque potentia, cum ista non sit operatio immanens. oportet quod
intelligere in quodam pati consistat. Ulterius vidit quod cum liæc passio
assirailetur sensationi, cum sensatio fiat per spiritiialem receptionem,
concluditur quod iutelligere iiou fiat per realem, sed spiritualem receptionem.
Ex liis conclusit quod si intelligit omnia materialia, recipiet species eorum
spiritualiter, quare rationabile videtur quod, cum esse materialiter irapediat
spirituale, quod intellectus sit immaterialis; unde tactus quia habet in se
qualitates taugibiles, non bene oranes percipit. lutellectus vero, quia
perfecte habet recipere oranes forraas materiales, cura iutelligat recipieudo,
ratiouabile videtur quod non sit materialis, sed abstractus. Non euim esse
materiale et immateriale beue si compatiuutur iusimul sic, et nos diximus non
esse simile de materiali et imraateriali, quia materiale impedit cognitionem:
esse vero spirituale et abstractum uon impedit, imo auget coguitionem, et ideo
immaterialia possuut cognoscere materialia, et uou e contra. Sed Averroes
adducit aliam rationem: quod si intellectus esset materialis nou posset se
coguoscere, quia cum iutelligat, recipiendo reciperet (deciperet?), quare se
raoveret: quod tameu est falsum in forma materiali, qnamvis in forma
imraateriali hoc non sit iuconveuiens. Unde Deus se coguoscit, et aliæ
intelligeutiæ. Contra hoc tamen sunt adducta quædam, quia etsi hæc ratio ch.
ISOverso videatur coucludere, nou taræu cogiE, quia uos \idiuui3 tot et tauta
fieri ab aniraalibus brutis, ut aliqua superent uos in iustitia, amore, et
artificio, ut scribitur iu Commento de natura animaliura. Unde et videtur quod
se ipsa possent cognoscere ; non igitur argumentum valet quod sit immateiialis ex
hoc quod faciat ita perfectas operationes, quia et alia aniraalia hoc faciunt.
Etsi ratio hæc sit iugeuiosa, taræn in ratione LIZIO non contiuetur. Ad obiecta
autem dicit Avicenna in prirao Naturalium: esto quod bruta habeant tam
perfectam operationem, et quod se cognoscant, quare hoc concedit, tamen
coguoscunt se, in quantum compositiim illud, et non segregando se a materia et
a quautitate; et dicit hic Alexander, anima nou rauonalis non cognoscit
uaturara suam distiugueudo se a corpore, et a quantitate, quia anima
rationabilis se distincte cognoscit, auiraa vero brutorum non coguoscit
distincte, quia non estseparata a raateria et quantitate, sed cognoscit se
totura cognoscendo, et dicit ex hoc apparere eara non esse iramaterialem quia
non potest se segregare a raateria. Operatio iusequitur esse. Si ergo nou
potest se extra materiam cognoscere, non potest esse extra materiam. Amplius
nou possumus dicere quod sit materialis quia uuiversaliter coguoscit, quod nou
posset esse si intellectus esset materialis et extensus, operatio euim
insequitur esse ; Nel senso di causa di errore. Ch. i:i! recto et hoc notavit
Aristoteles, cum dicit qiiod si iutelligit omuia necesse est immixtum esse. Ad
hnc accedit quod intelligit iudivisibilia; separat euim punctum a linea et
longitudinem a latitudine, quæ virtus materialis non potest cognoscere, uullus
enim seusus exteriorum aut interioi-ura cognoscit indivisibile: cognoscit etiam
unitatem quæ est puncto abstractior. Item iutelligit Deum, et lutelligentias,
quod nonposset facere si materialis esset, quia operatio supponit esse; si ergo
esset materialis nou posset operari circa immaterialia. Unde dicit ACCADEMIA IN
FEDONE. Quomodo purum possit ab impuro coguosci? Item nulla virtus materialis
liabet operationem infinitam. Intellectus habet operationem infinitara,ergo non
est materialis. Anterior est LIZIO 8° Pliysicorum; brevior patet quia
intellectuSjintelligeudo uuiversalia, infinita intelligit,ut intelligeudo
hominemin communi, infinitos homines intelligit, quia homo est ut horao
multiplicatus in infinitum; et etiara cognoscit numeros infinitos et dividit
continuura in infinitum, et intelligit infinitum terapus, et motum et
relatioues, quao sunt modicæ eutitatis, et secundas intentiones. Item habet operationes circa ens
et non-ens ; cognoscit enim utrumque, et utrumque raisurat (niensurat). Itera
dispersa colligit et unit, ut individua iu specie: species vero in geuere, quod
nou facit virtus materialis, et ista est prima ratio. Secunda ratio. Nulla res
in sua perfectissima operatione imperticitur. Unde aqua si non raoveatur
raarcescit, et etiam ignis; perfectissima enim operatio animæ est intelligere,
orgo maxiraum intelligere erit maximæius perfectio; cura veroraaxime intelligat
quando abstrahit a corpore, ratiouabile est quod ipse quoque (intellectus) sit
abstractus; aliter enim si esset materialis, quauto magis esset iu materia
magis perficeretur; ipse vero quanto magis a corpore abstrahitur tanto magis
perficitur. Unde videmns quod isti, qui a sensibilibus istis abstrahunt, magis
intelligunt; illi vero qui in istis materialibus versantur ignarisunt, et hanc
rationem posuit ACCADEMIA iu FEDONE. Item nulla ros uaturaliter sibi repugnat;
iutellectus maxime coipori repugnat, ergo iutellectus uon est materialis.
Brevior declarabitur in nobis, ratio enim et appotitus aliquando repugnant in
raateria. Corpus enim in malum sua natura inclinatur. Intellectus ab hoc
retrahere nilitur: si omnino esset materialis, quomodo esset ista rebelIio?Item
intellectus liber est et libere agit; (quid) si autem esset materialis? Quia
quæ materiæ affixa sunt necessario aguut, et quamvis mirabilia agant, non tamen
ex ratioue sed ex quadara naturali iuclinatione id faciunt; unde omnia talia
animalia simile oportet ut constituant, ut hirundiues quæ tanta arte nidum
faciuut, omnes tamen uno et eodem modo faciunt. Tertia ratio ex voluntate
sumitur. Dixiraus quod ex quo infinita intelligit est iramaterialis. Item etiam
potest dici de voluntate, voluntas enim nostra in infinitum fertur; appetiraus
enira per infinitura tempus esse ; virtus autem materialis non potest in
infinitum ferri, ex 8° Physicorum; intellectus ergo non erit materialis, quare
nec mortalis. Forte huic rationi aliquis respondebit qnod etiam bestiæ appetunt
hoc: scilicet, semper durare; videmus enim quod fugiunt raortem; vel ergo
bestiæ erunt immateriales, vel anima nostra propter hoc non erit dicenda
immortalis. Sed istud nihil valet, quia bestiæ non appetunt hoc appetitu
cognoscitivo, quia appetitus nou fertur in incognitum, bestiæ autem non cognoscuut
infinitum sed tantura secundum hic et nuuc, et si fugiunt mortem, hoc non est
quia futurum cognoscant, sed quoniam videtur malum sibi præsens; imo Themistius
in multis locis clamat qiiod non cognoseunt nisi obiectum præsens. Sed adliuc
iQstabitur, quia iste appetitus erit vanus, non autem naturalis, quia appetitus
naturalis ex toto non fnistratur. Iste autem appetitus est ad impossibile,
quare istud non arguet immortalitatem animæ. Pico hæc nihil valere, imo
appetitus iste est naturalis, et est a voluntate nostra intrinseee; cognito
enim æterno cupimus et nos æternos fieri et immortales;quod etiam declaratur
quia iste appetitus est in omni homine; homines enim ». omnes appetunt esse
immortales; si autem est in omni. erit naturalis. Quod vero dicunt istum
appetitum esse ad impossibile nihil valet, et contra eos reflecto argumentum
quia iste appetitus est in omni homine, ergo naturalis; si ergo appetitus ad
esse semper, est naturalis, non poterit frustrari; quare argumentum est contra
eos. Unde dico quod homo, vel sit intellectus ut voluit ACCADEMIA, et videhir
etiam esse sententia Thera. 3' De anima s.'" 27°, vel saltem est per
illum, ut tenuit Averroes, iste appetitus non erit frustra: quia homo est
æternus saltem quoad animam rationalem; et facit multum ad istud hoc quod illa
quæ propter animam sunt necessaria in intinitum appetimus; existimatur enim
quod homo infinitas appetit divitias, etsi istud sit impossibile; unde
appetitus divitiarum uumquam terminabitur, sensitivus autem qui est magis
propter corpus terminatur. ut si quis sitiat et famescat. Item homo cupit Deum
maxime imitare, ut intelligendo, et huiusmodi quæ non potest virtus materialis.
Item cum duplex sit scientia, practica et speculativa, in operationibus
practicis multa animalia conveniiint cum homine, ut in construendo nidos
hirundo, et apes in ædificando, araneæ in texendo, et in virtutibus quoque
moralibus, sicut rex apum in iustitia, amore et fortitudine et pietate, sicut
legitur in 2" De historia animalium. In speeulativis vero nullus nisi bomo
mentis divinæ secreta intelligit, atqiie illa ordinat; quare verisimile non
videtur quod, cum homo ita excelsa intelligat, et in tam excelsis delectetur
speculabilibus, et a voluptuosis rebus, et ab omnibus materialibus (se)
retrahat, quod auima eius sit materialis, imo videtm oppositum in adiecto quod
anima intelligat et sit materialis. Causa enim intellectionis est abstractio a
materia. Unde Deus qui maxime est abstractus, maxime intelligit et
intelligentiæ quæ sunt minus abstractæ minus intelligunt. Istæ tres rationes
sunt physicæ, sed ex operationibus procedentes. Aliæ sunt rationes theologicæ
hic multo fortiores quas ex Divo Augustino eUcio. Prima ratio quæ est 4' in
ordine est: quia videmus quod inter omnia alia terrena solus horao potest suum
opificem cognoscere, quod testatur figura recta hominis, quæ t;h. 132 verso ad
hoc ei donata est ut coelum aspiciat, et adorationes et templa et similia ;
cet^ra vero non habent hoc quia tantum terram aspiciunt sicut mortalia et
terrena;homo ergo Doum cognoscit, notitia vero rei comprehensæ semper, ratione
boni, causat amorem, ergo homo amabit Deum: cum vero amans in amatum
transrautetur, sicut intelligens in iuteliectum, homo in Deum transmutabitur. Ex his autem duobus sequitur delectatio. Ista autem
unio Dei cum homine, quæ fit per intelligere et amare, non accidit nisi in
anima purgata a vitiis et istis sensibilibus. Unde Eustratius in primo
Ethicorum dicit; etsi virtutes morales sint propter humanum genus, sunt tamen
ut se Deo uniat, quia non potest eum homo coguoscere nisi animns sit purgatus a
vitiis, et ista præparant nos ad felicitatem summam. Forte dices quod LIZIO non
ponit ista. Dico quod sic in 12 Metaphysicorum, textu commenti £8 et 39, ubi
dicit quod voluptas iu amando Deuni est in nol.iis parvo tempore, in Deo autem
seniper; liæc ergo est vera felicitas (pev) intellectionem et nnionem Dei,
quamquam non potest haberi nisi mens sit ab omni vitio purgata; quæro ergo an
intellectus noster istam felicitatem intelligat aut non; si non, qnoraodo ista
esset felicitas si homo non cognosceret se esse felicem? Si dicas quod
intelligit, et per se anima aliqnando non evit, quia est mortalis, ergo homo
cognoscit se aliquando nnn esse; si sciat se quaiidoque non esse, quomodo erit
felicitas? quare opus erit concedere quod anima sit immaterialis et immortalis.
quod omnes philosophi fatentur. Qninta ratio. Certum est quod si aliquod est
animal quod peccet in complexione, compositicne et unitate vel infirmabitur vel
morietur, ut dicunt medici : in simili dicit LIZIO primo Politicorum, quod si
sit aliqua civitas in qua non sit iustitia, quod non potest mnlto tempore
durare; cum ergo iniusti faciant aliquod malum, qui tameu honorantur a multis
imo ab omuibus, et etiam corpora eorum honorifice sepeliuntur post mortem,
quæro tum an Deus scit ista, an non; si no-n, quomodo est possibile hoc quod
omniumcustos isfca non sciat; si scit, vel punit istos vel non; non est
intelligendum quod non, quia esset iniustus, ergo punit; si sic, vel ergo in
vita vel post mortem; si in vita, hoc non videtur verum quia isti multum
honorantnr in terris et quasi Dei habentur; si post mortem, vel punitur corpus
eorum vel anima, non corpus quia videmus oppositum, quia corpus solemniter
tumulatur; si anima punietur, si esset mortalis non posset puniri, quia non
esset; si ergo debet anima puniri, necesse est immortalem esse. QuoJ si dicas
virtutes esse præmium hominis virtuosi, vitium autem esse damnum vitiosi et
pravi dum sunt in vita, hoc nihil esset; tolleretur enim omnis iustitia, quiasi
aliquis rex videvit aliquid malum fieri ab aliquo et eum nou puniret ex eo quod
ex vitio quod habet esset punitus, iste rex iniustus haberetur. Cum autera Deus sit maxime
ivistus debebit hoc facere. Unde et Aristoteles ubique concessit omnia a Deo
provenire. Istæ rationes etiam contra Averroem procedunt animarum pluraiitalem
negantem. Asserit enim omnes animas, scilicet rationales imam tantum esse.
Sextum argumentum est, quod si anima est mortalis nihil erit homine infelicius;
quod probatur quia felicitas hominis vel erit ante annos discretionis vel post;
non ante, quia nec prima movetur, intelligit autem aliquid aliud et facit sicut
servus. Sed ista felicitas est post annos discretionis, est mevito bonovura
corporis; et hoc uon; quia multa Cli. l33veiso auimalia fortitudine, decore et
talibus nos viucunt, et istud provenit mevito natuvæ, et non nostvi. Item multæ
extalibus rebus moriuntur. Vel ergo est propter bona fortunæ ut honor, divitiæ,
cognitio, et hoc non; imo ista impediirat uos a felicitate et aliqui illa
spreverunt. Ergo ista felicitas erit in bonis naturæ: vel eut in moralibus, vel
in speculativis virtutibus; non inprimo tantum, quia illæ non complent
felicitatera, sed suntpotius contrariæ et sicut præparatio ad felicitatem.
Necfelicitas est in bonis intellectivis, scilicet in scientiis speculativis.
Aliqui enim sunt qui eas habent et taræn non sunt felices. Consistit ergo
felicitas in utrisque bonis intellectus, scilicet in moralibus et in
speculativis. Si ergo auima coguoscit se quando in folicitate est constituta et
per se ipsam sit raortalis, cognoscit se aliquando non fore et tunc tristabitur
cognoscendo se morituram, taleque bonum perdituram ; tunc autem homo felix non
erit, nec pvius etiam felix. Sicut ergo nunquam homo felix esse ex siguo eognoscitur
propter qiiod homo verecundatur solus inter cetera auimalia, et solus etiam
synderesia habet; hoc autem nou potest esse nisi quia solus cognoscit se
offeudere suum creatorem. Et istæ sunt ratioues probantes animæ immortalitatem
tam piiysice quam theologice. Pro qua parte sunt viri doctissimi et
integerrimi: ACCADEMIA, LIZIO, Chaldæi, et omnes leges et omnes
prophetæ,quamyis aliqui dicant quod ACCADEMIA non fuerit huius sententiæ, et
quod ea quæ diserit, propter vulgares dixerit; quod dicere impium est, cum in
suis op?ribus tam maledicit meudacibus. LIZIO etiam fuit huius sentiæ, quem, ut
puto, Alexander in hoc non intellexit. Est enim sententia LIZIO in primo De
anima, textu commenti 49, ubi dicit quod est difBcile ponere animam corpori
commisceri, item textu commenti 63 et 66, ubi dicit quod est impossibile ipsum
intellectum misceri; item textu commenti 92 secundi De anima dicit de
intellectu esse alterum animæ genus; in textu commenti 11 et 21 idem clamat in
tertio isto, textu commenti 3, 4, 5 et 14 et per totum hune librum tertiura.
Idem in secuudo De generatione animalium textu commeuti 3, ubi dicit quod solus
intellectns extrinsecus accidit et cum eo uon comunicat actio corporalis; et in
secundo Metaphysicorum, textu commenti 7, dicit quod niliil prohibet ut aliquid
post mortem remaneat, scilicet intellectus, et secundo Œconomicorum dicit quod
mulieres debent fidem viris servare, quia a Diis in aUo seculo felicitabuntur.
Alii deinde sunt etiam dicentes eam mortalem esse. ut fuerunt GIARDINO nihil
nisi corpora cognoscentes, ut Sardauapalus et Aristippus quia omnia iu luxuria
ponebant, et eiusdem seutentiæ fuit impius LUCREZIO, quia cum animam esse
mortalem scripsisset, etiam se gladio interemit, et istam senteutiam videtur
sequi Alexander in libro De anima. Quam nititur ptobare multis rationibus, quas
ponit in commento 4° et 5° buæ Paraphrasis. Et prima est talis: omnis forma
generabilis et corruptibilis est materialis, anima nostra est talis, ergo
materialis. Auterior patet, brevior probatur quia anima est terminus
generationis et corruptionis; tunc sic generatio est de non esse ad esse, ergo
anima prius non erat ante generationem ; corruptio vero est de esse ad non esse
et anima est terminus corruptionis, ergo anima corrumpitur; nunc corrumpitur et
prius geuerabatur, ergo est generabilis et corruptibilis. Quod si dicis hoc est
verum in asino sed secus est in homine, quia potius est quædam separatio animæ
a corpore quam animæ corruptio: istud nihil valet, quia motus et terminus motus
suut in eodem genere, et si motus est materialis, forma est materialis; motus
autem ad animam est materialis, quoniam estperquantitates proprias qualitates
primas ergo forma quæ est acquisita per talem motum, quæ est anima, erit
materialis. Item asiuus verius generatur quam homo, quia honio tantum
applicaret activa passivis sicut agricola in generatione grani; quod probatur;
quia, si anima est æterna, vel fit a Deo vel non: si fit a Deo, tunc ergo non
edusit eam de potentia materiæ; asimis vero educit formam asini de potentia
materiæ; eodem modo dicatur si sit æterna et nou facta a Deo. Secimda ratio
Alexandri est quod omnis forma iuseparabilis a materia est materialis, anima
est inseparabilis a materia, ergo est materialis. Anterior est manifesta et
brc\ior probatur, quia homo est homo per animam; sed id, quo aliquid est tale,
est eius forma: ergo auima est forma hominis, ergo est terminus; terminus autem
non potest separari ab eo cuius est terminus; ergo auima non potest separari a
corpore; et etiam quia actus noii potest a sua poteutia liberari; auirna autem
est actus corporis, ergo non potest a corpore separari, quod patet ex eo quod
actus et potentia suut relativa; posito autem uno correlativoruin, ponitur et
alterum, sicut posito patre necessario ponitur filius. Si dices, at dicit
Averroes, quod Alexander peccat per fallaciam æquivocatiouis, quuni auima
æquivoce dicitur de rationali et materiali, et quod ea quæ dicit Alexander sunt
vera de materiali anima, rationalis vero auima est a corpore separabilis, ut
dicitur 2" liuius, textu commenti 11; contra lioc subtiliter arguit
Alexander, quia quando anima nou est in corpore, vel est substantia vel
accidens ; non est accidens, ut dat nobis prima cognitio, ut dicit Averroes
secundo huius, textu commenti 2; ergo (est) substantia quæ est per se stans. Ex
altera vero parte etiam corpus per se stat; ergo ex anima et corpore per se
actu existentibus unum fiet, quod est falsuni quia ex duobus entibus in actu
non fit unum, quia unum ab altero non dependet, sed fit unum per accidens, sicut
ex nauta et navi; ex quo patet quod homo non erit quod est per suam formam, sed
forma in eo erit sicut motor in mobili. Item
si anima potest esse siue corpore, quæ est causa quod corpori uniatur? Vel lioc
est per voluntatem, vel in potestate alterius; si primum, erit ista opinio
CROTONE IN CALABRIA et anicularum; si secundum, quod quum ista unio fiat per
primas quaIitates,ergo anima materialis erit, quia educitur de potentia materiæ
per istas qualitates, corrumpitur per motum eorum, et hoc sensui apparet. Qui
enim bene sunt complexionati bene addiscuut, unde molles carne aptos meute,
duros vero ineptos esse 2° huius, textu commenti 94. Insupcr quomodo hoc esse
posset quod iret de corpore in corpus, nisi esset hoc per motum localem; anima
autem non movetur locaI!ter, quia non est corpus; quod si dicas, ut tenet
uostra fides, quod vadit ad paradisum, quomodo hoc fit nisi per motum localem?
Insuper per quam viam vadit? Item si est separata, vel intelligit vel non;
sinon,esset frustra, quia nihil est sine sua operatione; si dicas quod
intelligit, quomodo hoc fit cum intelligere animæ siue immaginatioue non sit?
Tertiaratio Alexandri: si anima est æterna, immaterialis, aut est una vel
plures; sed nec est una aut plures; ergo non est immaterialis. brevior probatur,
quia si dicas quod sit una, aut dat esse aut non; si nou dat esse sicut AQUINO
(si veda), Albertus et multi alii attribuunt Avenoi, istud non est iraaginabile
quod sit uua forma homini tantum assisteus, quare homo uou intelligeret sed
tantum cogitaret, quia ego per aliquid quod non est pars mei non) intelligo sed
tantum cogito. Qaod si dicas fabulam quam fingit Gandavensis, quod homo,
sumendo hominem pro aggregato ex corpore et intellectu assistente, intelligit,
non autem si sumatur pro corpore tantum ; contra hoc arguit Thomas et bene,
quia hoc modo paries videret, quia aggregatum tale videt per partem Ch.
ISoverso aliquam sui, scilicet per oculum, dato quod oculus videat parietem.
Eodem autem modo se habent phantasmata ad intellectum sicut colores parietis ad
visum. Item aggregatum ex curru et bove intelligeret. Ideo posteriores
Averroistæ melius dixerunt intellectum dare esse, et hoc tangit AQUINO (si
veda) in 2° Contra gentiles, ut infra dicemus. Sed tunc si dat esse, ergo forma
Platonis erit idem quod forma Socratis; est enim una anima; si dicas eos
diflferre per animam sensitivam, contra: quia per eam homo non est horao.
Postea quæro quare uuo intelligente alii non intelligaut: quod si dicas, ut
dicit Averroes, diversificari intellectum per phantasmata, conlra: vel
intellectus recipit vel non: si non, hoc est contra Aristotelem, qui dicit,
quod iba se habet iutellectus ad intelligibilia sicut seusus ad seuslbilia. Sed
de lioc iufra dicemus. Si recipiet, ergo idem simul et semel recipiet formas
infinitas, et idem siraul coutradictoria recipiet. Opiniones enim coutrariorum
siint contrariæ; lioc fuit argumentum Avicennæ. Si vero ponas animam
plurificatam, coutra: multitudo iudividuorum est per materiam quantam, ergo
auimæ essent materiales, quare et mortales, et uon recipieut nisi singulariter,
et non universaliter. Si vero dicas animas differre specie, hoc est fatuum.
Ulterius, vel ponis diversas animas secundum numerum individuorum, vel quod
anima suiBciat pluribus individuis. Sit quod quandoque est in uno, quandoque in
alio, sed hoc est fabulosum et opinio CROTONE IN CALABRIA. Demum vel hoc fit
per motum localem, quia quod mobile est corpus est; si vero per motum
alterationis, anima educitur de potentia materiæ, cum idem sit subiectum motus
et terminus motus. Si vero dicas piimum, ergo vel mrmdus est ab æterno, vel
non; si sic, ut est sententia ACCADEMIA E LIZIO, videre sic meo, infinitæ auimæ
erunt, cum iufinita individua processerint, nam aliter non patitur infinitum.
Si dicas mundum non esse ab æterno, erunt quasi infinitæ animæ, cum muudus
fuerit per tot sæcuhi. Simplicius vero, primo Cœli, refert apudÆgyptios fuisse
aunales de centum millibus annis.etPlato de duobus millibus.Item quæro si est
immortalis anima, quare egreditur (ingreditur) corpus: vel fit de novo a Deo
vel non; si non, ergo infinitæ animæ eriint in aliquo loco determinato.Deiude
quaudo Socrates generatur, quare una magis informat Socratem quam alia, et si
una informat quare non alia, et cum omnis uon informet, nulla erit quæ informabit.
Si primnm, quod fiat a Deo immediate, ergo est novum et omne novum est
geuerabile et corruptibile, ergo anima erit generabilis. Nam, primo Coeli, omne
quod incipit esse desinit esse. Item aut auima immediate a Deo fit vel mediate
; non immediate quia ab æterno simpliciter non fit aliquid novum, quia aliter
mutaretur (Deus); nam nunc facit etimmediate ante hoc, non faciebat, ergo
mutatur et in Deo esset nova voluutas, et electio; quod eleganter dixit
Averroes 8° Physicorum commento 15°; si fit mediate erit mediante motu, ergo
generabilis erit et corruptibilis, quia per m-jtum inducta est iu materia. Item
masima esset Dei iniustitia, quia poneret animas ætirnas et immortales in
materia corporali, a qua quodam modo ligantur. Item poneret auimas, quæ sunt
ita nobiles. in materia ita rudi et admodum grossa, siciit in aliquibus
hominibus, qui ignari sunt. Item dicit Aristoteles, primo Cœli, quod
immateriale non potest formare materiale, dicit enim: immortali immortale est
bene conflatum. Item Aristoteles non fuit huius senteutiæ quod anima esset
immortalis, imo iu decimo Ethicorum ponit felicitatem haberi in hoc sæculo per
scientias speculativas, et primo Ethicorum cap. 15, dicit quod mortuis uon
contiugit felicitas. Si ergo non ponit felicitatem post mortem signum est quod
non ponit animam immortalem. Cuius signum est etiara quia Aristoteles numqitam
de hoc determinavit, et miror multum de Alexandro quod non fecit hauc rationem,
sed credo hanc esse causam quia ipse non putabat aliquem esse huius seuteutiæ
quod anima esset una; imo nuUus ante Themistium ct Averroem hoc putavit. Et
ista suut argumenta facta pro utraque parte. Si euim ponis mortalem hoc non est
consouum veritati philosophorum et legum; si immortalem et ponis sententiam
Averrois, hoc videtur impossibile ; si ponis eas esse plnres diflicile est
salvare quod non sint materiales. Etita ego sum iu maximo discrimine. De hac
quæstione ego vellem esse ieiunus. Dicam tamen quod seusit Alexander, et quod
ad obiecta responderet contra se facta. Circa quod est notandum quod omnes qui
pouunt animara intellectivam, coustituunt eam in horizonte æternitatis, et quod
est media inter æterna et mortalia. Sed est differentia, quia Christiani ponunt
eam abstractam et æternam. Alii vero, ut Alexander, ponunt eam materialem et
mortalem;esse tamen primam formarum materialiuni. Clterius est sciendum quod
medium participat naturam extremorum. Unde Themistius in prologo Physicæ,
commeutosecundo, ponitquædamviventiæsse interplantas et animalia quæ
participant natuvam extremorum; anima ergo in medio constituta habebit aliquid
in quo conveniet cum æternis et hoc est inleliigere, et aliquid in quo convenit
cum animalibus, et hoc est sentire; habet etiam aliquid in quo convenit cum
plantis et hoc est nutrire. Erainenter ergo conlinet omnes formas anima, licet
forte hoc non coucederet Averroes, et ista opera diversificantur ex modo
agendi; Ch. 137 recto nutrire enim, secundum esse, penitus materiale; sentire
vero, secundiim esse, spirituale; quod tamen non fit sine conditione materiæ, quia
cuni hic et nunc recipit; intelligere autem uon perficitur cum materia, aut cum
couditione materiæ, sed uuiversaliter tantum sine loco et tempore. Christiani
igitur volunt, quod cum in medio sit æternorum et non æternorum, quod ipsa sit
iu latitudine æternorum, et quod iuduat matcrialitatem secuudum vires
sensitivas et nutritivas, et hoc est ratione suæ imperfectionis. Alexander vero
ponit eam in latitudine generabilium et quod, secundum aliqud sni. cum æteruis
conveniat, scilicet per intelligere et velle; quod provenit ex eo quod est
media inter æterua et nou æterna et quod est prima forraarum materialium. Hoc
non dicit Alexander quod auiraa sit tantum facta ex elemeutis, ut sibi falso
iraponit Averroes, sed vult quod sit facta ab Intelligeutia, et videtnr
sententia Aristotelis 2° De generatione animalium capite tertio; et secundum
illud quod appropinqnat æteniis non indiget corporeo organo, ut recte dicit
Alexander, et ista est sententia Aristotelis, quod auima intellectiva est sicut
locus specierum; et si beue consideres, ista opinio non est magis mirauda quara
opinio fideliura, et ita est intelligendus LIZIO ubique, cuvn dicit animam
ratioualem esse abstractam. Ad argumenta ergo adducta Alexander sic
respouderet. Ad auctoritatem primi De anima posset dicere quod (ut est
sententia The.) LIZIO ibi loquitur dubitative tantum, cuius signum est quia
dicit LIZIO: forsan vel dicitur quod anima, prout habet hanc actionem quæ est
intelligere, non eget corporeo organo: et ita dicitur ad omnes auctoiitates
prirai De anima, secundi et tertii. Unde quando dicit LIZIO quod niliil est in
actu eorum quæ recipit, intelligitur hoc de auima secuudum quod habet illas
operationes, et Averroes sibi falso imponit quoJ intellectus sit tantum
piivatio; habet enim iu coramento 2° quod est magis similis præparatioui
tabulæ, quam ipsi tabnlæ: dicit enim,prirao ipsius, tabulao agraplio, id est
inscriptiouis carentiæ (sic) est quam tabellæ similior; ipsa enim præparatio
tabulæ est quasi quoddam separatum a tabula omnia recipiens lineamenta: ita
intellectus, quoad iilam potentiam, abstractus est et universaliter recipit
omnes formas materiales, quæ sunt cum hic et nunc. Quod vero dicit quod solus est
abstractus, et quod extrinsecus accidit, responditAlexander, commeuto 28, quod
istud est verum de intellectu agenti, imo Aristoteles textu commenti 20
loquitur de agente et non de possibili. Quod
vero dicitur de libro Echonomicorum, dico quod illud est dictura nt inducat
homines in amorem castitatis. non quod ita sit. Ad argumeutum: quomodo se ipsam
iutelligit, et secuudum eam partem uou est in materia, et cum dicitur quod
cognoscit uuiversalia, dicit Alexauder quod cognoscit universale comparando
uuam rem alteri, sed non fit hoc per virtutem immateiialem, sed per materialem.
Cum dicis quod Deum intelligit, dicit quod Deum anima non coguoscit nisi
cæcutiendo ex eo quod non iutelligit nisi per pliautasmata,et hoc nou arguit
eam esse immaterialem; imo opponitur es eo quod non bene cognoscit, et
similiter dico quod nou iutelligit infinitum uisi cæcutiendo et confuse, pro
quanto aliquid de iufinito percipit; et cum dicis: implicat esse materialem et
intelligere, dioo quod intellectus indiget abstractioue, sed non omnimoda, quia
per phautasmata intelligit; imo arguit nostram seutentiam, quod, cum per
phautasmata intelligat, partim sit abstractus, et partim non, non ex toto. Ad
secuudam ratiouem respoudetur: non omuimode abstrahitur a corpore, quia eget eo
ut phantasmate, et argumeutum uon conchidit nisi quod, secundum eas partes per
quas anima iutelligit, non sit materialis, sed a materia abstracta, non tota
anima. Et cum dicis: corpori repuguat, dico quod hoc est per accidens, unde et
canis se per accidens interimit aliquando, et ita quod corpori repugnat, hoc
est per accidens et per Ch. 138 recto illam partem quæ abstracta est. Quod
autem dicis quod libera est, respoudeo: ut est a corpore abstracta libera est,
ut vero est in materia, serva est. Ad tertium cum dicitur: apprehendit
(desiderare) se esse in infiuitum, dicitur quod, ex eo in infinitum durare, cum
hoc esse non possit, arguit eius imperfectionem et materialitatem; apparet quod
impossibile est esse. Ad aliam cum dicis quoJ implicat, dico quod non implicat,
quoniam, quoad illam partem quæ iutelligit, abstracta est. • Ad rationes
theologorum dicitur: ad primam quæ est quarta inordine, cum dicis: si auima est
felix et cognoscit. se uon futuram, ergo non est felix, dicitur quod oblectatur
anima et contentatur in eo, quia cognoscit se habere illud quod est ei
possibile. Est autem impossibile eam semper durare sicut iu simili, cum sit
secunda iutelligentia, intelligit: prinium vol cognoscit se vel non; non est
dicendum quod non; si se intelligit et iutelligit se non esse ita perfeftam
sicut est prima. ergo esset invida. Unde intelligentia secunda est felix et
cognoscit se hahere id quod possibile est ei. Textus autem LIZIO est contra te;
dicit"enim illud esse nobis in modico tempore, non autem dicit semper. Ad
quintum dico quod est contra te facere animam immortalem et ponere eam iu
corpore mortali, et dico quod Deus ponit malos reges qui huuc mundum gubernant,
alios autem non cognoscit, quia quasi per accidens sunt, sicut magnus rex
cognoscit tantum primitates et proceres qui sunt in regno, alios vero multos
non cognoscit. Ad sextum argumentum, scilicet quod nullum auimal esset
infelicius homine, nego hoe, imo aliquod auimal non cognoscens se est
infelicius homine. Vel dico quod, licet anima cognoscat se morituram quando est
felix, non tamen propter hoc restat quod non sit felix, quia contentatur eo quod
est possibile ei habere; est autem impossibile eam semper permanere. Cum vero
dicis quod pro hac parte quod anima est æterna sunt viri optimi, pro altera
vero parte impii, respoudeo quod illud est per accidens; imo multi docti istnd
coucedunt, ut Alexauder et alii; imo isti sunt magis docti et virtuosi, quam
qui ponebant esse eam immortalem; uam si quid boni fecenmt. propter proemium
fecerunt, scilicet venturum; qui vero ponuut eam mortalem non fecenint bouum
propter pi-æmium, sed solo virtutis zelo. Aliqui eliam diierunt animam esse
immortalem propter vulgares. Ista sententia non est ad mentem LIZIO, ut puto,
nec in se vera. Primum probatur, et prima huius coniectura sumitur ex eo quod
Tlieoplirastus, ut voluit Themistius,in hoc tertio, commento 39°, voluit hoc de
mente Aristotelis.Tiieophrastus autem melius halniit mentem Aristotelis, cum
eius discipulus fuerit; quam Alexander. Item quiaAlexander, commento 28°, tenet
intellectum agentem esse deum,et piimam causam, uec paitem esse animæ nostræ.
LIZIO autem vult, ut infra patebit, quod slt pars animæ nostræ; modo si LIZIO
vult quod sit pars animæ nostræ, qucmodo hoc esse potest, si unum sit æternum
et alterum non? Item Alexauder se declaraus quomodo intellectus abstractus sit,
exponit dictum Aristotelis, quando dicit, quod est immixtus; dicit sic: quoad
est in sui operatione, uon indiget organo corporali quoad illam
partemabslractam; ideoest abstractus, et quoniam species recipiuutur iu sola
anima non in organo corporeo, et citat locum Aristotelis textu commauti 6°,
quodanima est locus specierum et non tota, sed intollectiva, et in hac
operatione corpus concurrit (non) nisi ut obiectum non subiectum. Et secundum
De generatione animalium glosam, iutelligit de intellectu agente, sed ista
glosa non salvat suam sententiam; quærit enim ibi Aristoteles utrum omnis anima
sit ante animatum, vel nuUa, vel aliqua sic et aliqua non; et solvit. quod illa
quao utitur corpore sicut organo in sui operatione, non advenit ante aniraatum.
Sed illa que non utitiir organo corporeo, extrinsecus advenit; et hoc est
contra Alexandrum, quia per eum ideo est separata, quia non indiget orgauo
corporeo; ergo si non utitur organo, erit abstractus (intellectus) per
Aristotelem ibi, et veniet de foris; quare non erit mortalis. Ecce quomodo LIZIO
ibi non intelligit tantum de intelligentia agente, ut tu dicis, et istud nihil
concludit. Potest hoc Alexander solvere, et in se ista opinio est impoesibilis.
Quaudo euim Aristoteles vocat intellectum esse mortalem, respoudet Alexander
quod in ista operatione sola sine corporeo organo erit in opus; et anima
intellectiva intelligit immaterialia, et se ipsam et etiam indivisibilia. Sed
contra, quomodo hoc est possibile quod se ipsam et immaterialia cognoscat, ipsa
tamen sit mortalis; etsi sola hoc faciat, et non sit abstracta, si uon habet
operationem propriam sine corpore? Operari autem præsuppouit esse; ergo ipsæst
a corpore abstracta. Et ista est ratio Avicennæ optima. Sed dicis, quod in hoc
est æquivocatio, quia animam egere corpore est duobus modis, ut iufluente
iufereute et ut organo; ita quod iutelligibiles species in corpore etiani
recipereutur. Tuuc dico quod si anima posset operari sine corpore ut subiecto
et inferente species, beue esset separabilis a corpore: sed quia eget eo ut
subiecto et inferente species, ideo non separatur ab illo; pendet enim ab eo
essentialiter. Sicut uon valet: oculus non potest videre sine corde, ergo visio
est in corde; quod ideo uon valet, quouiam oculus eget corde, tamen ut ab eo
species ad oculum trasmittantur; ita anima eget quoque corpore ut subiecto, et
ut eo a quo trasraittuntur species, non autem eget eo ut orgauo. Sed ista
respousio est apparens et non bona. quum dicerc quod auima uon est separata,
quia eget corpore sicut subiecto, aut infereute, nihil est dicere, et omues hoc
coucedunf; sed secus est de tuo exemplo, et de hoo quia oculus non est iu corde
ut in subiecto sicut anima in corpore est sicut iu subiecto; cum autem omne
quod est causa causæ sit causa causæ in eodem geuere causæ, quomodo est
possibile quod cum anima a corpore causetur, et intellectio rccipiatiir in
anima, quod etiam uou recipiatur iu corpore? Item est mirum quod anima sit
mortalis iutelligatque semper secundum eas potentias quas ille ponit in ea;quia
ego credo Alexaudrum ponere eam exteusam, sed solum in quo est. Tunc quæro an
intelligere fundetur in anima, au in parte animæ; si in tota anima, cum sit
extensa non recipiet universaliter, sed siguate mevito quantitatis. Si dicas
secundum, cum non constet in iudivisibili, erit iu aliqua parte, ergo erit
organica ; cuius oppositum tu dixisti. Sed dicis coutra; istud procedit contra
Christianos, quia per eos anima est in corpore. Dico quod non procedit hoc
contra eos, quia ponuut animam esse abstractam, non eductam de poteutia
materiæ, et non est in corpore nisi per accidens. Alexauder autem vult quod
essentialiter sit in corpore et ita ipsi bene possunt dicere quomodo possit se
sola iutelligere; et species recipere, sine corpore, non enim per corpus est
constituta in esse, ut Alexander voluit quod ait edncta de poteutia materiæ, et
quod constituatur iu esse per subiectum; uec potest salvare quod cum omnis homo
appetat se esse æternum secundum iudividuum, et iste sit naturalis appetitus,
quod iu totiun frustretur. Licet enim bruta appetant æterno tempore esse, hoc
nou est secundum individuum sed secundum speciem; nec beue respondet rationibus
theologorum quando dicit quod auima est felix, etsi sciat se quaudoque non
esse, quod est, quia cognoscit se habere id quod est ei possibiie habere; et
cum est æque felicitas sicut iu Deo, Responsio satisfacit quum tenet Alexauder
quod iutellectus uoster Deo uniatur, et in instauti omnia cognoscamus. Sed
quomodo est possibile hoc, quod res materialis Deo uniatur, quia ut dicit
Averroes in hoc tertio, commento 36° generabile efficeretur æternum et
iiigenerabile? Quæ sententia quomodo valeat infra dicemus. Item quod dicit de
diviua iustitia non valet, quia tuuc aliqui mali non punirentur, et qui bene
facerent non rærerentur; postea videatis quod habeant isti dicere: scilicet,
quod si boui dicerent animas esse immortales, ut homines ducereut in virtutem,
tunc omnes leges essent delusiones. Item redeamus ad aliam opinionem quæ teuet
animam immortalem, quæ bipartita est. Aliqui volunt quod sit uua, et ista
opinio videtur magis fatua opinione Alexandri. Alii vero tenent quod sit
plurificata secundum substautiam quæ informat; et rationes primæ opiniouis
suut: prima quæ est Themistii, hic commento quod si esset plurificata, ergo
materialis; multitudo enim individuorum est per materiam quantam, 12."
Metaphysicorum, textu commenti 43°; secunda ratio, quia ponendo muudum æternum,
ut ACCADEMIA E LIZIO volunt. si animæ esseut multiplicatæ. vel essent (ita)
quia omnis homo qui est vel erit vel fuit, habuit unam aniraam, vel
progredirentur de corpore in corpus animæ: si primum, lioc est impossibile,
quia daretur iufinitum actu, quod non capit intellectus; si secuudum, erit
fabula CROTONE IN CALABRIA, quod una anima modo intret corpus unum, modo aliud;
et istæ sunt (rationes) fortiores huius opiniouis, et ista aperte fuit
sententia Theraistii, licet AQUINO (si veda) in libro contra Averroistas non
dicit istam esse sententiam Themistii, quaravis ego non credam illum esse
librum Thomæ; et hanc opinionem ex hoc couiectuvo quod in commento 32° probat
intellectum esse unum, quia si essent plures, esset matevialis, eadem autem est
ratio de ageute et de possibili cum ambo sint abstracta. Item ex alio, quia in
commento 31° vult quod intellectus agens non sit Deus, sed sit pars animæ uostræ
; modo si isti duo intellectus faciuut uuam aniraara numero. quomodo uno
multiplioi existeuti alterum est uiiicum? Item ex alio. cum dicit quod si
intellectus uon esset unus, quo moJo discipulus addisceret a magistro? Non euim
addiscimus aliquid uisi sit aliquod commune nobis et magistro. Quod ista sit
mens Averrois est clarum, licet ego audiverim esse quemdam venerabilem doctorem
senensem qui tenet de mente Averrois animam esse plurificatam; quod evenit quia
in dies novæ opiniones insurgunt. Istud tamen voluit Averroes, ut manifeste
apparet. Quod autem senserit LIZIO dicemus in opinione Christiauorum. Sed tunc
restat diflicultas, et est comurds arababus opiniouibus prædictis, quia si
anima est æterna, non per corpus sed per se stans, tunc habebit se ad liominem
sicut gubernator ad navim, et motor ad motum, nou sicut forma ad subiectum;
quare non erit forma per quam homo est homo. Item esto quod sit immaterialis,
quomodo est possibile quod unum nunc districtum a quocumque alio sit in toto
mundo? Ideo posteriores Averroistæ videntes hoc, dixerunt quod anima (est), iu
quo est forma, non vera sed assistens tantum, sicut rex in regno; et dicunt non
incouvenire hoc in formis abstractis, sicut dicunt philosophi quod Deus est
ubique. Unde poeta dixit: Jovis omnia plena. Et istud de mente Averrois teuuit
Albertus, AQUINO (si veda), ROMANO (si veda), Scotus, RIMINI (si veda),
Johannes de Gaudavo. Sed ista opinio non est intelligibilis nec ad ræntem
Averrois, ut aliqui propter rei diflicultatera tenuerunt, et propter verba in
coraræuto 11° huius secundi, cura dicit: nondum est manifestum utrum (anima)
sit in homine, sicut nauta in navi. In multis etiam locis dicit quod est forraa
separata. Priraura quod dixi probatur; si enim anima intellectiva non est forma
intrinseca homini per quam liorao est homo, tunc nullus homo formaliter
intelligeret. ex eo quod uon est forma nostra, Itera ego experior ræ
intelligere et scire propositiones universales, quales uon facit cogitativa.
Item est argumentum AQUINO (si veda) quod tunc homo non intelligeret; quod si
fingas fabulara Joannis quod homo, pro aggregato (sic) ex corpore et
intellectu, intelligit, sed non pro composito tantura, tunc, in siraili,
aggregatum ex oculo et muro videret, quoniara ita se tenet murus ad oculum
sicut corpus ad animara; nec ista est mens AQUINO (si veda), commento 27"
et 28", dicentis intellectum agentera esse formam et essentiam nostram. Primo seeundum Averroem homo est
intellectus agens, ipse auteni intellectus agens est pars animæ nostræ. Item
non est luens Averrois ista. Videte vos quanta comprehendimus in quæstione
ista;ipse enira in commento prirao huius tertii,aperto dixit quod per aniraam
intellectivara distinguitur homo ab omnibus aliis speciebus, eadem enim sunt
principia differendi et essendi.Item in commentoSG" tertii huius,
dicitAverroes quod non est moveus tantum, sed et forraa. Item in commento 36° dicit quod ita se habet anima ad
horainem sicut Intelligentia ad orbem; sed Intelligentia dat esse orbi; ergo et
anima homini. Quod autem lutelligentia det esse orbi probatur, quoniam
Averrois, capitulo primo De substantia orbis, dicit quod prius Intelligentia
uuitur coelo quam dispo.sitiones et accidentia coeli, ut quantitas, figura, et
alia accidentia quæ sunt in eo; quod si Intelligentia uuiretur coelo, tautum ut
motorem eam præsupponeret. Cœlum esset quantum et figuratum, quia nihil movetur
nisi corpus: si ergo Intelligeutia tantum moveret coelura, opus esset orbem
prius esse quantum, quara motum ab lntelligentia. Item prirao Coeli, textu
commenti 95°, dicit quod dubiura est au orbis per aliquid alterum sit
sensibilis et intelligibilis, et dicit quod sic: imo de se est tantum in pura
potentia, imo aliqui voluut quod orbis de se sit in pura potentia ex illo loeo:
imo 2° Cœli textu commenti 3' Iutelligeiitia veriiis unitiu ei quam materiæ
forma; quomodo autem lioc esset nisi Intelligentia daret esse orbi? Istam
seutentiam dicit AQUINO (si veda); Albertus, et isti alii imponuQt hoc Averroi,
et istud ei ascripserunt, quia viderunt quod altera poteutia, scilicet quod
quam intellectus, det esse, videtur magis impossibile. Cum vero dicis Averroem dicere
quod intellectus est abstractus, iuteliigit quod non est eductus de potentia
materiæ. Sed tunc augetur ditficultas: si anima per se stat et etiam corpus,
quomodo ex duobus entibus in actu tit per se unum ? de coelo et Intelligentia
hoc salvare non est diOicile insequeudo Averrois verba, quia lutelligentia est
quæ dat esse actu orbi; quoniam ibi textu commenti 95' dicit quod orbis,
seclusa lutelligentia, non est nisi in potentia, nec intelligibilis, sed tantum
sensibilis; et ideo tit imum, quia unum est actu alter alterum in potentia.
Sedin homine est diificilius, quia in homine est cogitativa quæ est constituens
bominem in specie. Alias ego dixi quod anima intellectiva realiter est idem
quod sensitiva. et quod sensatio corrumpitur quoad potentiam tantum, sicut est
sententia AQUINO (si veda). Marsilius vult hauc sententiam ACCADEMIA; et tunc
multa possumus ex hoc solvere, Sed est duruui ponere in intellectu abstracto
has potentias esse, et non assevero hoc, quoniam uullus dixit aute me, et
quomodo hæ potentiæ possiut fundavi in anima. Aliud notabile est quia
lntelligeutia est vera forma in orbe: quod autem aliqui dicunt quod materia
coeli est in pura potentia, hoc non puto verura esse, irao Averroos in De
substautia orbis, cap. ultimo, dicit quod materia coeli est media inter
materiam, hoc est puram poteutiam, et actum inirura; et octavo Metaphysicorum
textu commenti 12': non habent æterna materiam talem qualem geuerabilia habent.
Sed quoniam auctoritates possunt glosari,
induco rationes, ex quibus hanc qu olim coneurrenti ræo fuit difEciIis:quia si
materia coeli esset ens in pura potentia, ergo coelura cura Intelligentia non
esset per se motum, quia esse quod per se rao vetur dividitur iu partem per se
moventem et per se motam; pars per se movens est acto Intelligentia, pars per
se mota est orbis, quæ per se, si est in pnra potentia, non poterit resistere
Intelligentiæ, unde non erit motus. Ad hanc rationem isti respondeut negando
primam compositionem, quoniam in coelo pars per se movens est Intelligentia,
pars per se mota est materia coeli una cum eius forma. Sed si ista responsio
esset vera, maxime in via Averrois, tunc iu elemento esset pars per se movens
et per se raota, quoniam forma elementi esset per se movens et compositum esset
per se motum, quod tamen est coutra Averroem 4." Coeli, textu commenti
22.' et in aUis locis. Sed tunc tu dices: si materia coeli esset aliquid ens in
actu, non posset fieri iratim per se cum Intelligentia, sicut dicit Averroes
primo Physicoriim commento 63"; et ideo dico quod ex anima intellectiva et
corpore informato per cogitativam iit per se unum, quia cogitativa non est
hominis essentia per se complens, sed adhuc corpus tale est in potentia ad
intellectum; et si dicitur ex primo capite De substantia orbis. Impossibile est idem habere duo
esse, dico quod est verum de duobus esse ultimatis, et æque perfectis. Vel
dicitur aliter quod hoc non intervenit si unum sit eductum de potentia materiæ,
alterum non; sed tunc est angustia, quia omniura horaiuum esset idem esse, nec
Socrates a Platone distingueretur, eadem enira sunt principia essendi, et
distinguendi. Sed ista positio Averrois potest
persuaderi ex eo quod Christiani etiam teneut quod in homine sit una tauttim
anima iudicialis, tota in toto et tota in qualibet parte, ut quod tota sit iu
mauu, tota in pede. Sic ergo dico quod omiiiiim liominum est idem esse
intellectiiale, sed quoad sensitivam et cogitatiram differunt, ciiius signum
sunt proportiones omnibus commimes. Sed Alexander diceret utramque opinionem
esse impossibilem; ego tamen dico quod opinio Cliristianorum est verior: potest
etiam persuaderi ex eo quod una Intelligentia dat esse orbi ita magno, et tamen
una pars differet ab altera per accidens, ut stellata a non stellata, omnium
tamen earum partium est idem esse intellectuale. Sed dicet quis: orbis non
habet esse ab Intelligentia, siciit est seuteutia Alexaudri hic,in Paraphrasi
de anima, commento 8°; et Thomas et Christiani dicuut quod, quamvis anima
informet omnes partes corporis, non tamen per se primo sed per accidens, et per
accidens differuot istæ partes; sed iuteUectus dat per se omnibus hominibus, et
inter se difFerunt homines actu etiam. Sed ad hoc aliquis dicet quod partes sunt actu ab anima
informante et non in potentia, et quod inter se actu differant. Sed est dubium si anima sit talis quod sit una numero
in omuibus hominibus. Quomodo intelliget, an recipiendo an non recipjendo? Et
est quærere utrum dentur species intelligibiles de novo in intellectu receptæ.
De hoe est una opinio Burlæi. Physicorum, commento secundo, quæ vult quod anima
non recipiat de novo speciem; quam inserunt aliqui moderni, quorum scripta uon
vidi sed audivi ab eis; erant euim mei concurrentes, et rationes istorum snnt:
primo est auctoritas Averrois 12.° Methaphysicorum, commento 25", ubi
dicit quod quædam sunt substantiæ quæ non recipiunt accidentia, et substantiæ
abstractæ; intellectus autem est abstractus et substantia abstracta. Item si
habet species de novo, hoc esset quia phantasmata imprimerent in intellectum
illas species et cum phantasma sit materiale, tunc immateriale a materiali
pateretur. Item si de novo reciperet species, cum istæ species sint singulares,
non repræsentabunt universaliter; quare intellectus non intelliget universale.
Item si anima reciperet species, tuuc plura accidentia, solo numero
differentia, essentin eodem contra Aristotelem, 5° Metaphysicorum, textu
commenli 15'. Item si, respectu
unius obiecti, plures essent species in intellectu, tunc essent materiales,
quia plurificatio individuorum est per materiam, ut dictum est supra. Sed tuuc
quomodo fiat intellectio, discordant inter se. Unus dicit quod fit hoc modo
quia anima intellectiva est forma mei, et omnia intelligit per essentiam suam ;
non tamen ista mihi dicitur intellectio, nisi dum ego cogitem, et quod ego non
intelligo asinum, uisi prius cogitem de asino; quia iste est ordo naturalis,
quod, si debeo anima iutelligere, debeo de omnibus cogitare. Alii dicunt quod
bene intellectus est in potentia, sed non ad species recipiendas; sed per
virtutem intellectus agentis forma asini eadeni realiter quæ est iu re ad extra
in intellectum nostrum recipitur, accidentalis tamen facta; et istud est magis
impossibile primo; etenim hoc intelligere non possum sicut primum. Istæ tamen
opiuioues sunt impossibiles, nec ad mentem Averrois et Themistii: dixit enim
Themistiu? in commento. quod intellectus est aptus et (se) tenet ad rccipiendum
omues formas, sicut cera ad figuras, et dixit LIZIO quod ita se habet
intellectus ad intolligibiiia. sicut sensus ad sensibiiia. Sed aliqui dicunt,
et magis consentanee loquuntur, quod visio non fit per species, ut dixerunt in
suo tractatu quem fecerunt, et dicunt illud esse contra intentionem Aristotelis
et Averrois, commento 4", qui oppositum huius aperte dicit, quaud-o dicit
quod recipit omnes species materiales; et prima ratio est, quia si nihil de
novo recipit intellectus nisi æquivoce ut tu dicis, Ch.HSverso quæro tunc,
quando Averroes probat intellectum possibilem immaterialem esse, ex eo quod
recipiens est denudatum a uatma recepti, et si recipiens haberet aliquid de
natura recepti, tunc idem se reciperet, et idem iu se ageret; do qua actione
loquitur Averroes? Si de vera liabeo intentum, quia tunc aliquid verum aget et
recipiet iutellectus de uovo; si de actione æquivoca, tunc non est inserviens;
idem ageret in se ipsum actione æquivoca ut dicitur ab AveiToe; 8° Physicorum,
commento 4.' Secunda ratio: si anima per sui essentiam (inteliigeret), non
esset necessaiium ponere intellectum agentem, cuius oppositum dixit Averroes,
commento 5°, cum dixit quod Aristoteles intelligit iutellectum ageutem et
intelligit quod habet speciem, et intellectus discurrit et componit prædicatum
cum subiecto; quod non esset si per essentiam intelligeret, et tunc intellectus
non esset in potentia sed esset actus purus. Item si per essentiam omnia
iutelligit, omnia eminenter continebit et omnia creabit; cum autem nou
dependeat asiuus ab iutellectu, non intelliget asinum. Sed aliquis dicet ad hoc
quod hoc uon valet, quia becuudura Averroem in felicitate, quam ponit Averroes,
intellectus possibilis iutelliget omnia per essentiam intellectus agentis et
tamen ipse non est causa omnium. Ad hoc dico quod iutellectus agens est causa
omnium, et si non in esse reali, est saltem in esse spirituali; omnia enim quæ
sunt potentia intellecta facit actu intellecta. Item quomodo verificaretur dictum Aristotelis quod se
per accidens intelligeret? Item intellectio est (esset?) operatio immauens
absoluta, non relativa, quæ uon potest esse absque aliqua alteratione
intellectus per quam homo de intelligente in poteutia fit actu iutelligeus. Sed
dices quod denominatur intelligens nou quod fiat intelligens; contra tunc homo
non de novo intelligeret sed tantum de uovo cogitaret, sicut est de beatis in
patria, quibus licet Deus non sit sua iutellectio, tamen fit eis nova species.
Ad rationes et ad Averroem, dico quod loquitur ibi de Intelligeutiis
perfectissimis; intellectus autem possibilis est infima intelligentiarum
indigens corpore in intelligendo. Cuius siguum quia dicit ibi quod non
intelligunt ista inferiora ipsæ Intelligentiæ. Loquitur ergo de non
dependentibus a corpore. Ad 2", cum dicitur quod phantasma imprimeretur in
intellectum, dico quod intellectus agens ea universalizat propter quod possunt
agere in intellectum, et ista est causa ponendi intellectum agentem. Ad
3'", cum dicitur quod siugularitas intelligentis aut speciei, per quam
intellectus intelligit, nou excludit uuiversalium intelligentiam, alioquin cum
Deus et Intelligentiæ ipsæ sint quædam substantiæ singulares, non possuiit
universalia intelligere, (hoc uon inconvenit) sed materialitas cognoscentis et
speciei, per quam cognoscuut ipsæ res, universalem coguitionem impediunt. Ad
alterum quod plura accidentia, numero diftereutia, essent iu eodem, dico quod
est necessarium, quia in (mundo?) sunt plures species numero distinctæ, vel
saltem si est uua, habet plures modos diversos cssendi,uttenent aliqui
Thomistarum. Ad Aristutelem dico ut ibi dicit scoliastes et ante eum ROMANO
loquitur ibi de accideutibus quæ bene contrarium habent acquisibilibus per
alterationem. Item si per essentiam intelligeret quatuor qualitates,
intelligeret (false, cum) altæ (tamen) Intelligentiæ non intelligunt falsa.
Altera est angustia quæ (est): cum contrariorum contrariæ sint operationes
4.°Metaphysicorum et primo Posteriorum, si auima situua, in uno essent
contraria: ut quod Socrates sit papa vel non papa sicut nunc est, et hoc est
argumentum Avicennæ. Sed dicet quis quod hoc argnmeutum esset contra
christianos, qui tenent quod eadem anima quæ est in pede sit iu mauu; tuuc sic
est eadeui anima vel sunt contrariæ. Sed Christiani dicuut quod secus est, quia
etsi motus gaudii et Iristitiæ eidem animæ attribuatur, hoc estper accidens;
intelligere autem est per se in anima, non enim est anima quæ gaudet et dolet
nisi per accidens, sed per se est pes aut manus, et bene argumentum proceJit
contra ponentes in anima fieri immediate seusationem, sicut est RIMINI (si veda).
Sed nos tenemus sensationem fieri iu organo. Averroes po.sset et ipse dicere
quod auima consideratur duplieiter: in se ut est una iutelligentia, et quoad
nos, prout est forma nostri; et hoc secundum eius duplicem operationem; quoad
primum intellectum ipsa intelligit per essentiam intellectus agentis, ut ego
puto; quoad alterum qui dependet a corpore intelligit per species, et quoad
hunc non debemus dicere solam animam intelligere sed totum compositum, et quod
illa sit per quam homo iutelligit; unde, cum compositum intelligat, non potest
dici unum homiuem simul habere opinioues contrarias, sicut dicunt Christiani,
quod pes et manus lætantur se nou auima, contra: est eadem anima et habet
opiniones contrarias; dicd quod aliqua in uno esse habent contrarietatem non in
altero, puta iu reali non in spirituali, sicut albedo et nigredo in materiali
esse sunt opposita non in spirituali; possunt enim eorum species esse in eodem
puucto et simul iu ocuio possent recipi, et ista quæ eontrariantur in esse
materiali, in Deo et Intelligentiis uniuntur. Unde quæ iu natura inferiori
opponuntur, non opponuntur in natura superiori, quare illa quæ sunt in
iutelligentia non habent contrarietetem sicut ea que sunt in cogitativa. quod
provenit propter materialitatem et imperfectionem cogitativæ,et aliqua uuiimtur
insensu communi et simul cOgnoscuntur;quare dico quod opiniones contrariorura
in iutellectu non habent contrarietatem; sunt enim contrariæ ut quod, scilicet
respectu determinati iudividui, quia dicitur unum individuum potest habere
diversas opiuionesirespectu de eodem modo tamen sunt contrariæ ut in quo,
seilicet respectu substantiæ in quo suut; sunt scilicet per respectum ad animam
quæ est una. Alterum argumentum adducebatur: quomodo, si est uua, potest tot
species babere et tot falsitates intelCh.HSrecto ligere? Dico lioc non
intervenire (incouveuire) sicut nou intervenit incouvenit uuam intelligentiam
habere duo opera, movere in quo pendet a corpore et intelligere; ita anima iu
se non intelligit falsa, aut habet tot falsitatum species, sed respectu
individuonim a quibus in hac operatione depeudet, potesl falsa intelligere, et
tot species habere; est etiam in hac operatione dubium an sensitiva et
intellectiva sint idem. Alihi videtur Averroem non esse huius sententiæ inferius
in commento 2 ' et primo capitulo De substantia orbis, quia necesse est,
secundum eum, quod in mixto omni sit una forma extensa secundum subiectum, et
hoc tenere est durum. Sed, si hoc sentiamus, videtur esse contra eiperientiam,
quia ego scio quod sum illemet quod sentio, et intelligo: quomodo autem hoc
esset si non tantum una anima esset? quod si dicas esse unum aggregatum, est
multum difficile sustinere, quia 2° huius, teitu commenti 31 dicitur ut est
trigonura iu tetragouo in poteutia, ista anima imperfectior est in perfectiori.
Sed vos dicetis quod una anima, non ratione in altera, sed analogia se habet
sed tunc ego non video quomodo hæc propositio: homo est animal, sit in primo
modo dicendi per se, quia non est plus dicere quam dicere quod habens sensum
habet intellectum, et ista:habens colorem habet superficiem,nisi diceres quod
animal, pro ut a ut pro sensitivo tantum capitur, non est de intellectu formali
homiuis; sed si sumatur auimal pro eo quod sentit et iuteUigit, sic est de
intellectu formali hominis, eo modo capiendo animal, quo dicis qiiod coelum est
auimal, et ita auimal lioc modo aualogiæ sumptum prædicabitur per se de
lioraine in primo modo dicendi per se. Altera est difficultas quomodo una forma
æterna informat corpus generabile; et LIZIO, octavo Pliysicorum. dicit quod
æteruum coaptatur æterno. Diximus supra quod cum participet partim de æterno,
partim de mortali, cura sit infinia intelligeutiarum, et generabile, liabet
uniri cum æterno per aliquid medium, poterit intellectus inforraare aliquod
mortale. Quod vero dicis de 8." Physicorum, dico quod secus est de anima
intellectiva et de Intelligeutia, quia si Intelligentia iuformaret corpus
generabile, tale corpus esset factura, ergo ab altero; et sic, nisi esset
aliquod cori.us æternum motum ab intelligentia, produceretur in infinitum, et
ideo quoniam corpus motum ab lutelligentia est primum corporura, non potest
esse nisi æternum, ut beue deducit Averroes 8." Physicorum; sed quia non
liabent omnia ista inferiora facere, non oportet ut instrumeutum, per quod
anima producit suas operationes, sit corpus ætermim, cum non sit primura
coqwrum. His opinionibus expeditis, quas puto impossibiles, altera restat quæ
tenet ammam æternam esse et plurificatam, iu qua plures sunt difficultates:
prima, quia tunc erit unum per se stans in actu, et etiam corpus est in actu
ens; ergo ex duobus entibus in actu fit per se ununi. AQUINO (si veda) qui
inter christianos primus est, dicit qiiodinhomine non est uisi una anima, et
quod unitur ipsa materiæ primæ sine medio, et cum sit forma, potest informare
materiam primam, et communicare ei suum esse, et sic non erunt secuudo in actu.
Si vero volumus tenere quod ex duobus in actu potest unum fieri, sieut ex orbe
et lutelligentia, quam opinionem AQUINO (si veda) in libro Contra gentiles
attribuit LIZIO, iu textu commeuti 27', possimuis dicere quod cx duobus eutibus
in Cli. 146 recto actu non ultimato, quorum unum ordinatur ad alterum, fit per
se unum. Secunda difficultas: si animæ multiplicantur, quando separantur a
corpore, quomodo differunt, cura differentia individuorum eiusdera speciei sit
per materiara quantam? Ynde 12° Metaphysicorum: si duo essent dii, essent
materiales; ita anima. si esset pliu'ificata, esset materialis, quod repugnat
eius simplicitati. De hoc LIZIO, sexto Naturalium, dixit se credere esse
plurificaatam, sed se igiiorare modum dixit. Dicemus tamen nos, quautura
vires nostræ potejunt, te.endo viam Aristotelis. Argumentum est difficile, sed
eam non tenondo non est difficile. Nam in via ACCADEMIA et Scoti. qui dixerunt
animas differre per suas ecceitates, argumeutum nihil valet; concedendum est
euim ex una specie intelligentiarum, esse plures intelligentias solo numero
differentes. Sed tota difficultas stat in via Aristotelis. Inter omnes alios
Thomas est minus ab Aristotele remotus, et Ægidius in secundo Quodlibeti tenet,
quod distinctio iudividuorum corapletorum fit per materiam quantam, sed
prineipia difterunt per liabitudinem ad materiam quantam. Cum autem auiraæ non sint ipsa individua, sed eorum
priucipia, non diff"eruut per materiani c^uantam, sed per habitudinem ad
eam. Sed tum est difficultas de una anima quæ informaret duo corpora, an una an
plures essent. Item una est prior istis respectibus; nullimi autem diflfert ab
aliquo per id quod est posterius eo, et istam opinionem sequuntur multi
Thomistarum. Ego tamen puto aliter esse dicendum, (scilicet) quod. quaiido
dicitur quod differunt animæ per habitudinera ad materias diversas. quod sit
dicere hoc: quod si istæ animæ essent talis naturas, quod (ut) n)n possent
informare nisi eamdem materiam, non diiferrent numero, sicut uuu
lutelligentia,quæ, quia potest infoimare totam suam materiam, non babet plura
iudividua sub se; sed animæ, ex eo quod possunt informare plura corpora numero
differentia, ut esse per se generabiles et corruptibiles,possunt esse
diversæ,numero differentes, et ita istahabitudo erit: posse informare plures
materias, quæ habitudo uon differt ab anima, cum sit relatio quæ non ditfert a
fundamento iu via præsertim Tbomæ. Et ita auimæ per se ipsas realiter
distinguuutur, et circumlocutive tamquam a signo per istas habitudines. Sed
dices propter quod est, quod non possunt informare materias specie diversas?
Respondeo quod hoc est merito imperfectionis earum; ex hoc enim quod simt aptæ
iuformare corpus generabHe propter sui potentlalitTltem, et idem corpus non
posset idem numero permauere sed tautum specie. Quod enim nou potuit perpetuari
in individuo, saltem in specie perpetuatur, secundo huius, commento 34.° Ideo
et animæ quæ babent informare ista corpora generabilia, erunt eiusdem speciei,
solo numero differentes; Intelligentiæ auteui quæ, ex sui perfectione, possimt
informare totam materiam eiusdem speciei, ideo ipsæ uon diiferunt specie, et
eorum materia eadem numero semper durare potest; quare ulterius dico quod si
Deus crearet duas animas simul, quod puto possibile et verum, licet aliqui
Thomistarum fueriut in oppositum, qui Parisiis fueruut condemnati, dico quod
non differrent, ex eo quod possunt duo corpora informare ex sua natura, et esse
pars generabilis et corruptibilis, non per diversas habitudines ad materiam.
Sed dices: istud non videtur satisfacere LIZIO 12° Metaphysicorum. Dico quod
bene sequitur quod si essent plures Dii, non esseut puri actus, quia non essent
perfecti, ex hoc quod non possuut informare unam materiam, nec etiam anima est
purus actus, sed aliquod habet potentialitatis, nec etiam LIZIO voluit ibi quod
Deus esset materialis, sed quod mundus esset generabilis et corruptibilis. Et
opiuio Scoti mihi iu hoc non placet. Altera difficultas est quod, cum mundus
sit æternus, vel animæ erunt infinitæ vel de corpore iu corpus trausibunt. In
hoc variæ sunt rationes. Quidam dixerunt muudum esse æteruum, et quod animæ
actu sunt iufiuitæ, et huius sententiæ fueruut Aviceuua, Algazeles et Scotus
dicentes uon repuguare apud Deum dari infinitum, licet LIZIO hoc negaret.
Aliqui aliter dicunt quod in essentialiter ordinatis non datur infinitum, sed
uon inconvenit in accidcntaliter ordiuatis, animæ nou suut accidentaliter ordinatæ.
Et quod istud iufiuitum uon sit simpliciter infiuitum, sed secuudum quid, sicut
totum tempus (est) simpliciter, sed futurum est infinitum secundum qiiid a
parte post, et præteritum est infinitum a parte ante, ita auimæ a parte ante
sunt infinitæ, a parte post etiam sunt infinitæ, sed secundum quid. Ista ratio
mihi uon placet, quia daretur etiam iufiuitum in essentialiter ordinalis, quia
uumeri suut esseutialiter ordinati. Istæ autem animæ suit numeratæ; est enim
una, duæ, tres et sic de singulis; ergo si animæ esseut infiuitæ daretur in
numeris processus iu infinitum. Ad hoc quidam dicunt quod bene esset multitudo
infinita,sed numerus iufiuitus non; quia numerus creatur ex divisione continui;
non datur autem continuum infiuitum, ex primo Coeli, et 3° Physicorum, ergo nec
datur numerus infinitus. Ponunt ergo isti differentiam iuter multitndinem et
numerum, et multi tenent hanc responsionem, sed nugæ sunt, nec in isto est
disputandimi, quia ego non credo omnem numerum creari ex divisione coutinui,
imo numerus prior est continuo et illo abstractior. Unde iu primo Posteriorum
dicitur quod uuitas est puncto abstractior, et aritlimetica geometria, et hoc
est contra Aristotelem 3° Physicorum, ubi cum probavit non dari infinitum in
entibus materialibus, probat etiam non dari in spiritualibus, quia implicat
contradictionem, nec intellectus mensuræ (?) capit quod apud Deum detur
iufinitum, nec Deus posset facere unum corpus infinitum; totum enim locum
occuparet, nisi fides sit in oppositum; sed puto eam ab hoc non dissentire.
Ideo quod dicit Scotus de infinito secundum quid, est contra LIZIO iu tertio
Physicorum; ubi vult quod si aliquod est infinitum secundum quid, est etiam
iufinitum simpliciter. Alii dixerunt, et fuit Origenes, quod Deus a principio
mundi creavit multa pro una generatione, qua completa, non amplius creabit
aliquas animas. Sed hoc est
voluntarie dictum, nec habet aliquam auctoritatem ad hoc cogentem. Alii dicunt:
in aliquo certo terapore renovabitur, et quod fit resurrectio et regressum
animarum ad corpus, ut disit ACCADEMIA quod mundus renovabitur iu auno magno,
quod est in tribus millibus annis, quum orbis tuuc erit in ea dispositioue, in
qua nuuc est. Causæ autem sioiilis effectus similis est. Hæc opinio de
resurrectioue est contra LIZIO in 2° De generatione in fine, ubi habet quod
idem numero non potest redire. Postea
videtur iuiustum quod qui uunc sunt beati, possint ad corpora iterum redire:
possent euim peccare et a corpore paterentur. Cuius opiniouis fuit CROTONE et
ACCADEMIA. Alii di.xerunt quod mundus est æternus, sed per infinitum teiupus
homo non fuit, et istud non videtur esse rationabile dictum, quia mundus eo
tempore non fuisset perfectus. Tanta enim perfectione, quanta est homo,
caruisset. Ægidius dicit in 2° quolibetico quod LIZIO putavit animas esse
multiplicatas et æternas, sed non vidit hoc argumeutum, sicut forte non vidit
multa alia. Cuius signum est
quod Averroes numquam videtur formasse hoc argumentum contra se, quod si
vidisset aliquod foriuasset. Thomas tandem defaticatus dicit quod ipse LIZIO
vidit hoc argumentum. Certum est euim quod non est contra Christianos poneutes
muudum finitum a parte ante et a parte post. Ego non credo quod sic Averroes putet animas esse
æternas et plurificatas, et forte ponit auimas iterum ingredi in corpora
dimissa sicut Plato tenuit. Cuius signum est quod numquara de hoc loquitur contra
antiquos. Sed de hoc LIZIO forte fuit ambiguus, vel tractavit de hoc iu libris
qui ad nos non pervenerunt. Et si
dicas tunc daretur resurrectio: dico quod forte LIZIO non negaret in homiuibus,
licet forte in brutis. esolvRendo ergo, sto in ratione AQUINO (si veda), quod
LIZIO non intellexit se sicut forte nec iu aliis. Altera est difficultas, quod,
cum anima sit æterna, utrum aliquando inceperit esse. In hoc LIZIO videtur
utrique parti favere; quod enim inceperit esse duæ sunt auctoritates; prima est
duodecimo Metaphysicorum, textu commenti 16' et 17', ubi LIZIO dicit quod causæ
moventes sunt animæ effectuum, sed causa formalis incipit esse cum re etin
quibusdam formis, ut de intellectu, nihil Philosophus habet censet post mortem
remanere. Ecce ergo quod secus (sic) Aristoteles, ut iiti notat AQUINO (si
veda). Anima intellectiva
incipit esse cum corpore, et remauet post subiectum compositum. Altera est in
secundo De geueratione animalium, cap. 3°, ubi dicit, quod anima sensualis et
intellectualis prius suut in actu. Si ergo aliquando sunt in actu et aliquando
in potentia, non sunt omnino æternæ. Pro altera parte sunt auctoritates eiusdem
in capitulo eodem, ubi quærit utrum omnes auimæ sint aute corpus vel non; et
dicit quod solus intellectus est aute corpus. Si est auto, ergo nou iuciiiit
csso cuin corporesimul. it,.ra auctoritas est primo Coeli, ubi vult quod orane
æteruum a parto ante est ætemuin |,art,: post. Item sequereUir quod auima
crearetur; vel ergo iiuinediate a Doo, vol luediaut. Si primum, ergo novitas
esset in Deo, quoniam actio nova ab agento antiquo imn procederet, et novitas
quæ est in effectu debot in causa reduci. Si uiediauto coel eri'o materialis,
quare generabilis et corruptibilis csset. Sed ad istas Averroes posset -i....:
ad illam de 12" Met,hapiiysicorum, dicit quod non fecit cxpressfr
mentionem dniicptione; est euim clarum quod omne æternum a parto post est
ætornum a part ontp, in via saltem LIZIO. Sod tunc est dubium quaro dixit quod
reiuanet post m-tm, cum eadem ratione esset clarum, ætenium enim a parte anto
ost æternum a arte post. lu lioc difficiie est respondore, tamen pro uuuc dico
quod LIZIO it.r.iiit quia libitum est ei. Ad alteram dico dupliciter: primo
modo, quod hoc intelligitur quoad op(.\tionem; prius est enim in poteutia
futelligons quam sit actu intelligens. V«l alit' dicatur quod si LIZIO Joquilur
ibi de aniiua et iion operationo, dico quod aim.i in se uon est iu potentia
priusquam iii actu informet, sod semper cst actu. Si respectu Socratis, est in
potentia ad informandum prius Socratom, quam actu infuiiet. Teneudo tamen aliam
opiniouem possumus dicoro ad auctoritatem in opposituin: a irimum, quod auima
intellectuin præcedit ita non secundum leinpus; quaravis enim iim.1 in eodem
iustanti boetur (creotur) a Deo et in corpus infuiidatur ut dicit Augiisiu.s,
prius tamen uatuva a Deo creatur, qiiam in corpus infundatur. Aliao autem non s
se habent, quia educuntur de potoutia mato-iæ et non veniunt de foris. Ad ultimum: quod omue æternum a parto ante est
æternum a parte ist. Aliqui negant aporte LIZIO in hoc. AQUINO (si veda) aliter
dicit quod illud inteiligiti ci voluntate uon habet verisimiJe illud dictura.
Ista (propositio) tamen modo valoat quauim potest. LIZIO enim ibi universaliter
ost loquutus. Ad aliiid, cum diciturquod i-aret concedo hoc; solus eiiim Deus
potest creare, est enim primus agens, nihil præspponens. Et cum dicitur meUate
vel immediate, dico quod in creatione animæ est dno considerare. Primum est
creatio aiiimao; secundum estcorpoiis organizatio. Quoad primii, solus Deus
concursit: creatio enim nulli creaturao tradita est, sed solus enim Deus cat
uuUo alio mediante. Quoad secuudum concurrit Coelum et causæ secundao, et hoc dico
cundum ordinem naturæ. Cum autem corpus ost debite organizatum, anima in eo
intnditur, et cmu dicitur ab antiquo non provecit novum quia Deus mutaretur:
dico q>d Cb.l49recto uon sequitur hoc, quia ista mutatio innovatio non est
ex part« Dei, sed ex parte corpis vel auimæ, et hoc habent dicere etiam illi,
qui ponunt Deum esse iutellectum agentu, quia ipse immediate causat species
intelligibiles a phantasmatibus abstrahendo eas. t si dicereut quod pariter
Deus posset mundum de novo creare, ex eo quod ista novitas ni in Deum sed in
mimdmn reduceretur, dioo quod ratio Aristotelis, in 8" Physicorum, ir quam
ponit mundum esse ætemum uon coneludit, et iu via sua patitur angustii. Sed
quautum sit in proposito, dico quod secus est de anima et do muiido, quia bce Deus
potest de novo creare animam, sod nou mundum: quia si crearetur muDdi mutatio
non esset nisi in Deo et non in mundo, quia novitas quæ est in efr ctu, debet
reduci in causam suam, ergo nihil aUud a Deo esset. Ista novitas n; duceretur
in aliud corpus, quia non esset, sed in solum Deum qui est causa: sed 1 anima
novitas non est in Deo, sed in corpore organizato. Alia difficultas est: si
anima simul cum corpore non corrumpatur, sed remaneat, uæro an ingi-ediatur
aliud corpus an nou; primum non est dicendum quare est ibulosum; sed si
secundum, vel vadit iu paradisum, vel in infernum, vel in purgairium: quæro per
quid fit iste motus; vel per alterationem, vel per motum localem, quæro de via
per quam vadit. De hoc nibil dicit Aristoteles, forte quia nescivit. ed
argiimentum niliil valet et est contra Averioem, etiam quia, quando Socrates
generatur, quæro quomodo intellectus incipit eum infomare, et quando moritur,
quomodo .'sinit informare. Sed ego dico quod iste motus non est contiuuus, nec
rationis iusdem cum istis motibus inferioribus, sed per generationem,
intelligendo et volendo, t voluit AQUINO (si veda), vel est motus definitivus
ut voluit Scotus. Altera difficultas est quod operetur anima a corpore
separata. Si nihil, anima erit luslra; nihil autem videtur operari, quia hoc
maxime esset intelligere, quia anima cv phantasmata intelligit, quæ sunt in
corpore. Si autem non habet intelligere, nec abet velle. Dico quod anima, cum
est separata, non iutelligit per pbantasmata, sed per pecies infusas a Deo. Anima
enim habet duas operationes; prima est intelligere cum phantasmata, secunda
intelligere sine phantasmata quando est separata, sed me lemitto lcclesiæ, et
notetis quod de inferno et paradiso, non tantum memiuit Ecclesia sed liam Plato
et philosoplii, præter sceleratum LIZIO. Stat et altera dubitalio: si anima
esset æteraa, homo non esset vere generabilis et onuptibilis. AQUINO (si veda)
dicit ad hoc, quod vere generatur quia portat ipse tertiam utitatem distinctam
a partibus. Sed ego puto non dari illam tertiam entitatem. Ideo lico quod iiomo
non vere geueratur uec corrumpitur, sed potius generatio homiuis est luacdam
unio et corruptio vel segregatio; et hoc habet etiam dicere Averroes; et LIZIO
sensit hoc idem dicens, separatur autem hoc ab hoc sicut sunt ». Stat
argumentum iro Averroe: quod fci inteliectus non esset uuicus, scientia esset
quautitas activa. Repondet AQUINO (si veda) quod magister et discipulus iu
aliquo conveniuut nou ut subiecto, ed ut obiecto, et in primis principiis quoad
speculabilia, et de quolibet dicitur esse . el non esse, et in operabilihus, ut
in isto: quod tibi non vis fieii alteri ne feceris. Ultima ratio erat: quia
singularitas impedit intelligere. Dico quod non, sed materialitas est quæ
impedit, et ad rationem suaui, dico quod non oportet quod ex duoijus numero
distinctis causetur tertius conceptus sicut secundum nominales. Isti terluinus
terlius signant se ipsum terminum per se ipsum et non per aliquem dlistinctum
sic. Hæc est quæ volui dixisse in hac quæstione. Volo tamen unum dicere quod,
philosophice loquendo, potest probaii quod anima est æterna contra Scotum.
Averroes Tiiemistius, Theophrastus fuerunt huius opinionis, sed tenendum est
quod est multiplicata et æterna secundum fidem, quia aliter periret iustitia
divina in qua Angelicus multum insudavit. Utrum intellectus intelligat se per
se an per aliud. Pomponacius in textu decimosexto, omissis nugis Joannis,
breviter dubitat an intellectus intelligat se; de re iu se nou est dubitatio,
qnia in nobismet experimur hoc, sed est dubitatio (per) quod intellectus
iutelligat se. Certum est quod non per sui essenti;ini, noii liabendo concpptum
disliiictum a se, ut liabet Commeutator primo Posteriorum: quia si sic, semper
intelligeret se, quod est falsum, nisi prius alia intellexerit: probatur autem
quod Iiæ esseut causæ sufticientes intelligibilis, quia esset intellectus
iutelligeus et ipsa iutellectio, et etiam scieutia et scibiie essent idem. A
priori etiam probatur hoc: intellectus possibilis est in pura potentia, modo
omne quod intelligitur, intelligitur quantiLm est iu actu, nono Metaphysiconim.
Cum ergo ita sit,
videndum est quid sit illud per quod intellectus se intelligit. Pbilosophus, in
textu commenti octavi, dixit quod intelligeudo alia se intelligit, quia
intelligendo asinum quodammodo fit asinus; videndum est ergo an requiratur iina
species determinata magis quam alia, sic quod solum per unam speciem vel per
quamcumque possit se intelligere; et quoad mihi videtur, diceudum quod per
quamcumqTie speciem indifterentem possit se ipsum cognoscere, et hoc docet
experientia, et LIZIO dicit hoc superius, quod non determinat se ad aliquam
speciem in loco illo; sed stat tamen duhitatio: si per quamcumqne speciem
potest se iutelligere, qnomodo est possibile quod una species, ut asini, ducat
iutellectuni in cognitionem asini et ip.sius intellectus, vel requirat aliud,
et in hoc stat punctus. Requiruutur duo modi dicendi, unus minus probabilis, et
est quod per speciem solam intellectus possit devenire in stii cognitionem,
quia species habet diio repræsentare: primura, illud a quo deciditur, et hoc
per se patet; secuudario, subiectiim illius, cum non debeat esse ingnota suo
subiecto. Sic ergo per quaracumque speciem duo intelliguntur, subiectum et
obiectum; sed primo ducit in cognitionem obiecti, secundario subiecti, et hoc
est quodintellectus concurrit effective ad hanc actionem, et hoc videtur dicere
Averroes, commento octavo, ubi dicit quod intelligendo asinum iit asinus aliqno
modo. Sed hæc sententia videtnr ambigua; quia si per speciem se intelligat. vel
hoc est voluntarium, vel naturale; non voluntarium quia non semper hoc
possumus; et etiam cum voluntas præsupponat cognitionem intellectus, hoc prius
esset cognitum de intellectu: si naturale, cum naturalia eodem modo se habeant
semper in omnibus, ideo rustici intelligentes asinum, per speciem asini etiam
suum intellectum intelligerent, et nos quando aliquando iutelligeremus, semper
nostrum intellectum intelligeremus. Secundo, hoc videtur inopinabile, quia, vel
per imam cognitionem intellectus coguosceret se et asinum, vel per duas ; si
per unam, semper quando una intelligeret, aliud etiam intelligeret; si per
duas, sic etiam cum sint distincta obiecta, quæro quomodo illi actus sint
distincti si ea sint distincta, vel sunt absoluta, velpræsupponunt aliquid
absolutum; ergo istæ duæ intellectiones habebunt duo absoluta distincta quæ
erunt speeies vel aliquid alterum, licet forte sint ab eodem agente; sic
exempligratia ego et tu calefimus ab eodem agente, igne, tamen hoc est per
diversas caliditates; alia est enim caliditas inme etin te. Alius modus dicendi
est quod non tautum intellectus, intelligendo se, esset specie aliena, sed
ultra illam requiritur aliud, scilicet conceptus unus distiuctus a specie; ad
quem causandum concurrit species ut efficiens instrumentale: et sic cessat
secunda dubitatio, quia dicam quod duobus conceptibus distinctis intelligitur
asinus et intellectus; et species asini est ut primo modo, et fit ista
intellectio hoc raodo: ex eo quod intellectus cst informatus specie, agit in
seipsum causaudo intellectionera sui aliam a prima et hunc raodum videtur
tangere Averroes iu commento octavo in tine, ex mente Alpharabii; nec credo
intellectum, statim quod est informatus specie, ducere se in cognitionem sui,
sed requiritur discursus et multa alia. Considerat enim istam speciem a quo
causata sit, et iu quo modo suscipiatur, et ita veniet in notitiam sui, et nota
quod est differentia inter conceptum et speciem, quia de abstractis liabemus
conceptum et uon speciem; de materialibus speciem et non conceptum, quia
habemus de eis pliantasmata, et intellectus intelligitur conceptu diverso
aspecie asiui, specie diversa. Numquid inlellectus suam operationem intelligat.
Quæritur quomoJo intellectus suam operationem intelligat. De'se non est
dubitatio, sed de modo. Joannes bic dicit fatuitates. Duo sunt dicendi modi,
unus, quo, per eamdem intellectiouem per quam intelligo obiectura, intelligam
etiam intellectiones; nec hoc inconveniret immaterialibus quod idem duo
reputet, ut in divina essentia reputantur omnia entia et ipse Deus; et hoc
dicit Joannes, sed credo iioc esse falsum; quia vel ista actio est uua, vel
plures; si piimum, cum aliquid intelligam, semper intelligam me iutelligere
quod est falsum; si vero ita quod sint diversæ, quomodo differunt istæ actiones
inter se ? Altera est opinio AQUINO (si veda) in prima parte, quæstione
octuagesimaseptima, articulo tertio, quod non sit eadem intellectio; et quod
potest operatio esse tunc cum ipsa quæ intelligitur non sit illud mediante quo
nos intelligimus, sed est id quod nos intelligimus cum et ipsa sit intellectus,
et si diceremus tuuc procederemus in infinitum in actibus animæ. Dicit ad hoc AQUINO (si veda) in prima parte,
quæstione octnagesimasexta, articuIo secundo, quod in actibus anirnæ non est
inconveniens procedere in infinitum, ut bene dicit AQUINO (si veda), et in hac
secunda operatione intellectus concuirit effective. Sed tunc est difficultas
utrum sensus habeat talem actionem. Themistius, in secundo huius, videtur
diccre quod sic; tamen ut est sententia LIZIO in De somno et vigilia: nullus
sentit suam operationem. Ego puto quod non, sed quæ est altera ratio quare
inteiligat (se intellectus) non autem seusus? Dico quod quia intellectus est
super se retlesus, potest se intelligere; nulla autem virtus materialis potest
coguoscere se, quia nihil potest agere iu se in his materialibus, licet in
abstractis hoc possit esse verum; aliquid enim est in Ch. isiverso superiori
quod nou est iu iuferiori, etideo abstracta possunt se intelligere, et hoc ex
perfectione eorum. Altera dubitatio est utrum Aristoteles in hoc capite tractet
de obiecto intellectus. Dicitur quod sic, ut etiam OMNES LATINI dicunt in textu
commenti noni. Ex altera parte videtur quod nou, quia tunc Aristoteles non
observaret id quod dixit in hoc secundo, scilicet quod prius est tractandum de
obiecto quam de potentia. Scilicet in primo capite huius tertii, et in secundo
tractaret de obiecto, scilicet in hoc capite secundo et in lextu commenti
vigesimiprimi inciperet tractare de ratione intellectus. Forte dices quod Latini male
exponant; Theophrastus autem et Averroes melius; cum ipsi aliter iutroducant.
Istud uihil est, quia prius debuerunt determinare obiectiim et operationera
quam potentiam; de hoc nullus dicit, ego tamen dicerem quod prius quoquomodo
determiuavit de obiectoquam de operatione, et hoc quum dicitin textucommenti
quarti: si ergo omnia intelligit, ens est suum obiectum; et si diceremus: uou
desciipsit suum obiectura, dico quod ens non habet descviptionom, cum uihil sit
uotius ente; ideo non descripsit, et cum dixit qiiod intelligit, tractavit Je
operatione: in Iinc vero capite magis determinavit de obiecto et in textn
commeuti 21 magis determinato locutus est de operatione intellectus, imo idom
facit in 2" liuius iu cap. De sensu, quia prius tractat de sensu in
communi et deinde tractat de obiecto scilicet sensibili communi et proprio.
Vlrum singulare cognoscatur ab intelleclu cl quomodo. Quæritur etiam quomodo
singulare dgnoscatur ab intellectu uostro et utrum coguoscatur distincte,
quamvis aliqui dicant quod non; sed ista opinio videtur falsa. Primo LIZIO in textu commenti noni dicit quod
singulare cognoscitur vel a diversis virtutibns vel ab uua aliter se habente.
Ecce ergo quod concedit al una virtute cognosci; ista autem virtus non potest
esse sensus, quia sensus tantum circa singularia versatur, ergo est
intellectus, quia ambo cognoscit. Item intellectus separat universale a
particubari; eadem autem est virtus quæ coguoscit aliqua et ponit differentiam
inter illa, secundo huius textu commenti centesimiqiiadragesiraisexti. Item
inductio est a particularibus ad universalia. Eadem autem est virtus quæ ex
particularibus colligit universale; nec est dicendura inductionem fieri a
diversis virtutibus, quia lioc est falsum; imo audivi uuum doctorem hoc
inconveniens esse concedere. Iteni nonne sunt syllogismi particulares quos non
potest facere aliqua virtus sensitiva? Procedunt enim ex una universali, vel ex
alia particnlari, quia regulantur pro dici de omni et de nullo, sensus autem
nou cognoscit universalia. Sed videndum est de modo ])er quem intelligitur
singulare. Hic simt duæ opiniones: prima est Nominalium, quæ etiam videtur
Alexandri, quæ stat in tribus considerationibus. Prima oonsideratio est quod
singulare coguoscitur per propriam speciem, quia intellectus ponit distinctam
differontiam inter universale et particulare; hoc autem non potest esse nisi
habeat distinctam cognitionem de illis, et hoc nou potest tieri uisi per eius
conceptum. Item vel cognoscitur per propriara speciem, vel per speciem
universalis. Si primum, habeo iutentum; si secundum, cura ista species ducat
nos in cognitiouem omnium singularium iu communi vel in confuso, non potero
habere uotitiam unius determinati individui ut Socrates aut Platone. Secunda
consideratio patet. Quod intelligitur ab intelleetu est siugulare; quæ
consideratio probaturquia illud prirao inteliigitur quod primo pliautasiatur;
siugulare autem primo phantasiatur, ergo primo intelligitur. Priraa propositio
est mauifesta exeo quod intelligere nostrum depeudet a phantasmatibus; brevior
patet quia phantasia est singularis. Item sic se habet singulare incomplexum,
sed singulare complexum prius cognoscitur quam uuiversale complexum. Ergo et
ita est de incompleso. Anterior patet ex convenienti similitudine; brevior
probatur,q uia sic cognosco quod reubarbarum sic purgat coIeram(sic)sicut
dicitur in secundo Posteriorum in fine, et est primo Posteriorum, in capite de
ignorantia, quod deficiente sensu deficit scienlia illius sensilnlis quod habetur
jier sensum illum. Item est tertia ratio quod uti non coguoscitur nisi
abstrahendo a particularibus, sed abstractio non fit uisi a noto, ergo
siugulare prius fait coguitura ab intellectu. Tertia consideratio (est) quod
uti non cognoscitur nisi ex comprehensione multorura singulaiium, et ex
similitudiue reperta in singulari causatur universale, sicut accipiendo
Socratem et Platonem, ita maxima eorum similitudine, causant conceptura
specificum; et videndo hominem et asiuum ambos habere virtutem sensitivam,
causatur Scilicet singulare eC universale. aliiis conceptus, iit puta
genevicns, quia noii habet tautara similitiuliiiera quanta est iu Socrate et
Platono. Non ergo universale primo et simpliciter fit, seJ ex collatioue
raultonuu individuorum, et pro hoc est auctoritas Alexandri hic, et iu
Paraphrasi et in capite vigesiraoseeundo, ubi videtur hoc aperte dicere: dico
enim quod cum sensus coguoverit hoc vel hoc album, statim intellectus es his
sensuum intentionibus album cognoscit. Quid clarius idem videtur dicere
Themistius in primo huius, capite quarto, commentoquarto; etAverroes, in
duodecimoMctaphysicorum commento quarto, dicit quod universalia apud
Aiistotelem sunt coUecta ex particularibus in intellectu, qui accipit inter ea
similitudincm et facit ea unum in actu. Hæc ipse. Quid ergo clarius quam dicere
particularia sunt in intellectu? Dicunt ergo quod particulariter ab intellectu
cognoscltur, et ratio est quod nulla alia res videtur posse causare universale,
et ista fuit opinio Buridani in primo Physicorum, RIMINI (si veda) in primo
Sententiarum, distinctione tertia, quæst. priuia, art. primo, quod scilicet
cognoscatur singulare ab intellectu per propriam speciem; istam tamen specie.m
habet a sensu, non enim potest intelligere singulare nisi prius id senserit
sensus, et quod conceptus communis sit posterior conceptu parlicularium. Altera
opinio est quæ huic ex toto opponitur qnam imitantur Albertus, AQUINO (si
veda), Scotus, quæ et ipsa stat in tribus cousiderationibus; prima, quod
singulare non cognoscitar ab iutellectu per propriam speciem; prima ratio, quia
receptum non recipitur secundum naturam recepti, sed secundum uaturam re
ipientis; cum ergo intelloctus habeat recipere ipsum, non recipit secundum
uaturam singularis, scilicet singulariter, sed secuudum naturam intellectns, id
est universaliter. Item nos diximus superius quod intellectus in hrc differt a
sensu, quia intellectus universaliter, sensus singulariter recipit. Ergo illud
quod in intellectu recipitur uou siugulariter recipitur, sed sub conceptu
uuiversali recipitur. Item non esset necessitas ponendi intellectum ngentem;
quod probatur, qnia intellectus agens uon ponitur nisi ratione ui.iversalis
quoJ ab intellectu debeatrecipi. Et isla est opinio Averrois, in commento
decirao octavo, in fine. Si autem singulare recipiatur in intellectu, ad quid
esset ponendus intellectus agens. Item arguuut moderni argumento quod reputant
Achiilem. Si intellectus haberet conceptus singulares ipsorum singularium,
sciret-ponere differentiam inter duo individua eiusdera speciei, et cognoscere
differentiam quæ est inter talia individua : hoc autera est falsura 'deduobus
repræsentatis, quorum unum sit repræsentatura iu una hora, aliud in alia.
Verbigratia pono hic unum ovum. Vel habeo proprium conceptum buius vel non. Si
nou, habeo intentum; si sic, nolo quod aliud ponatur: tu credis illud esse idem
ovum. ergo non scias ponere differentiam. Secuuda consideratio est quod
intellectus non intelligit primo siuguIare, quod declaratur quia inteHigit
reflexe, ergo non directe. Consequentia probatiu quia linea recta non est
retlexa;assumptum patet hicin textu commenti decimi. Item quod per accidens
intelligitur non prirao intelligitur; singulare per accideus intelligitur,
ergo; assumptxrm patet qnia per se nou sunt idem numero, brevior probatur per
famosam propositiouem, quæ dicit universale per se, singulare per accidens
iutelligitur ab intellectu. Item quod est priraum obiectum prius intelligitur,
nniversale est primum obiectum iutellectus, ergo prius cognoscitur ab intellectu.
Anterior est clara;
brevior probatur quia, ut communis est sententia, intellectns est universalium,
sensus vero particulariiuu. Tertia consideratio est qnani isti in sna tertia
consideratione sibi coudicunt, quia singulare prins iutelligitur, et uuiversale
non intelligitur nisi per compreheusioueiu s multorum singularium, et coliectio
siugularium non est uisi universaie. Ergo universale cognoscitur aute
universale quod est inconveniens; restat ergo dicere quod universale per
speciem universalis primo cognoscitur, et siugulare secundario coguoscitur; uec
oportet liabere couceptns piædictos primo, quoad hoc quod universale
intelligatur; sed tunc ego quæram si particulariter non cognoscitur ab
iutellectu per speciem propriam, quomodo fiat intellectio siugularium Dicitur
quod species decisa ab obiecto, secnndario repræseutat, vel per se prinio; et
quia est imago decisa a phantasmate, repræsentat etiam siugnlare, licet non
primo, sed reflexe; de qua reflexiouo dictum est iu commento decimo. Utraque
hornra partium potest teueri, et Dens de hoc scit veritatem, ego antem nescio;
dico tameu quod prima opinio mihi mamagis placet. Quia tameu sua argumeuta non
concludunt ad illa respondebimus. Ad primnm, quod intellectus ponat
distinctionem inter nniversale et particulare, lioc argumentum non est facile;
dico tamen quod ponit difterentiam inter ea, non per speciem particularem
distiuctam a specie universalis, quia non potest haberi speciem siugularis. Sed dices unde est quod ponit ditferentiam ad
intelligere ea? Dico qnod in prima operatione qnando directe intelligit
universale, tantnm universale coguoscit. Sic iu secunda quando revertitur ad
phantasmata, pouit differentiam inter universale et particulare, sed hæc
responsio non multum valet; quia si non est diversitas speciernm, ergo nec
iutellectiounm, cum duæ intellectiones non proveniant ab eadem specie; qnare si
non habebit speciem singularis non poterlt inter ea difiereutiam pouere; cum
tamen unum cognoscat, scilicet universale, qnia eins solius habet speciem. Ad secuudum,
qnod species universalis causat confusam cognitiouem particularium, dicitnr
quod species nuiversalis, quantum est de uatura sua, non causat distiucte
eognitionem paticularium: per accidens autem, in quantum cansatur ab hoc vel ab
hoc particulari determinato, ducit in cognitiouem alicuius particularis et non
alterius, et ita per accidens causat distinctam cognitionem particularium. Ad
argumeuta facta pro secunda consideratione, ad probandum: quod primo
phantasiatur primo intelligitur, negatur assumptum, et ratio quia uos
phantasiamnr particularia tantum et particulariter, intellectus antem tantum
universale et universaliter intelligit. Ad secuudum sicut se habet complexnm ad
complexnm etc, dicitur primo concedeudo assumptum; ad anteriorem, dico quod non
semper necesse est ad lioc quod intelligam uuiversale complexum, ut prius
intellexerim particulare complexum; quia possem habere conceptum uuiversalem
complexum non habeudo singularem. Quod autem dicitur de Aristotele, dico quod
illud est verum in principiis quæ habent ortum a sensu, non de principiis sicut
accidit in geometria, ubi aliquando habemus conceptum universalem alicuius
considerationis, absqne hoc quod habeamus conceptum siugularem suorum
singularium. Et in libro De historia animalium LIZIO docet nos de moribus
aliquornm aniraalium, tuuc de his auimalibus habemus conceptnm communem,
nuniqnara tamen haberaus conceptus particulares istornm animalium. Aliter
potest dici negando assumptum et similitudiuem illam, et ratio est quia quando
comprehenditur universale incomplexum repræsentatur natura communis, sed
comprehendeudo universale complexum repræseutatnr suppositnm ratione de
limitatione «omnis» ; quod si adiungitiir, licet stet primo pro natura in
communi, ut dicendo omue reubarbarum purgat coleram, ratione de liraitatione
omnis, repræsentatur suppositum; licet euim stet pro natura in communi, inter
tamen naturalia Iiabet exerceri in suis suppositis, et ita non valet
similitudo. Ad aliud: universale abstrahitur, et ista' absti-actio non fit ab ignoto:
dico quod est æquivocatio de abstractione; non enim abstraliitur eo modo quo
argumentum concludit, ut quando notum a noto abstraliitur. Sed est abstractio
ad hunc sensum, quia singulare quod est in potentia intellectus fit actu
intellectus. Ad illud quod dicitur in tertia consideratione, scilicet istam
esse sententiara Alexandri, Themistii et Averrois, dico quod suæ tuæ
auctoritates non sunt veræ pro universali quod est prima intentio, sed pro
universali quod est secunda intentio. Homo enim et animal possuut haberi sine
collatione multorum singularium, si pro prima intentione capiantur; si autem
sumantur pro secunda, ut sunt genus et species, hoc non potest esse sine illa
particularium collatione ab intellectu facta; quum genus et species habent de raultis
prædicari, quod non potest esse sine illa collatione; sed ista responsio non
est ad intentionera Alexandri, quia Alexander ibi dicit de albo et albo, et ita
non valet; nec videtur esse illa mens Averrois quia arguit contra Platonem; non
est autem necessarium quod Plato voluerit alias iutenMones esse a materia
separatas qualiter ponebat ideas. Si uon voluraus tenere quod intellectus
intelligat singulare sicut mihi videtur esse tenendum. possumus ad argumenta
contra hoc facta dicere. Ad primum. quod recipiens recipit secundum naturam
suam, possumus dicere: quod intelle:tus,seoundum scilicet quod sit abstractus,
et quod sit forma materiæ et ultima intelligentiarum: quoad primum habemus quod
tantum universalia intelligat; quo vero ad secundum quia est fonna materiæ, et
quia est naturæ ancipitis inter abstracta et non abstracta cum medium
participet naturam extremorum, habemus quod singularia possit intelligere, quia
a raateria, saltem quoad operari, dependet. Ad secundum quod est ista
difterentia inter sensum et intellectum, dico quod est differentia inter sensum
et intellectum quia sensus non recipit nisi singulare, intellectus vero
universale et singulare, sed intelligit universale pro quanto est abstractus a
materia, singulare vero in quantura a materia dependet in operari. Ad tertium
quod tolleretur necessitas intellectus ageutis: dicit Buridanus in prirao
Physicorum quod ideo ponitur intellectus ageus, quia materiale non potest agere
in immateriale. Sed ista responsio non est ad mentem Averrois in commento
decimo octavo, ubi ponit intellectum agentem solura per utilitatera faciendam.
Ideo dico aliter, negando consequentiam, quod si solum siugulare iutelligeret
non esset necesse ponere ipsum; sed quia ultra hoc et universale cognoscit, et
hoc est magis proprium ei quam singulare intelligere, ideo ponitur intellectus
agens; quod si diceres a quo habet cognitionem singularis, dico quod habet a
sensu. Fit enim transitus de ordine in ordinem, a sensu ad intellectum. Ad
quartum de duobus ovis, dJco quod si hoc argumentuni concluderet, etiam de
sensu concluderet, quia non cognosceret sensus singulare. quia virtus cognitiva
nescit ponere differentiam inter ea, et tamen speeies potnerunt in memoria
conservari, et ideo ad præsens aliter non dico. Ad argurænta facta contra
secundam consideratiouem: ad primum, dico quod singulare intelligitur reflese.
Buridanus, primo Physicorum, dicit de reflexione quam dicit Averroes in
commento decimo; sed quia illa expositio non est ad mentem Aristotelis, ideo
aliter dicimus quod illa reflexio non est sicuti imaginati sunt nostri Latiui;
sed cognoscit singulare reflexe, quia sicut linea reflexa est gemina, ita est
cognitio singularis quia est per sensum et iutellectum. AJ secundum, quod per
accidens intelligitur: dico qnod aliquaudo accidit universali quod nou est
accideus in particulari, ut visibile accidit in auimali et non homiui ; ita in
proposito quod intellectus intelligat siugulare, hoc accidit iutellectui ut
humauus est, iion tamen æcidit ei ut intellectus est, quia ut humanus potest
intelligere singularia, nou ut intellectus est; nam duodecimo Metaph3'sicovum
intellectus, ut intellectus est et abstractus, non inteliigit (singulare). Ad
tertium dico quod universale est obiectum iutellectus per exclusionem, ut dicit
Gregorius, quia intellectus pro universali difl^ert a sensu; potest euim
intellectus apprehendere uuiversale quod non potest seusus, quia circa
particularia versatur, sicut est in sensu communi, qui colores, sonos et omnia
seusualia cognoscit, quæ a sensibus particularibus cognoscuutur; et ultra hoc
(sensus communis) cognoscit operationem sensuum exteriorum, et tamen non
distinguitur sensus communis a particulari per hoc quod talia sensibilia
cognoscat, sed quia operationes sensuxmi exteriorum cognoscit, ideo distiuguitur.
Ad quartum: quod ante universale cognosceret universale, dico quod ista
particularia quamvis habeant causare conceptum communem uou sunt universale
nisi in materiali, sicut sensus cognoscit duo alba quæ possunt causare
conceptum communem, et tamen non sequitur quod sensus cognoscat imiversale: ita
ista singularia, quamvis possint causare couceptum communem et universalem, non
tameu sequitur quod sit universale in actu, et ita non cognoscitur universale
ante universale. Utrum intellectio et species intelUgibilis sint idem realiler.
Quæritur ulterius utrum iutellectus et species intelligibiles sint idem
realiter; posset enim aliquis ex prædictis liabere quod non sint idem realiter,
quum intellectus agens ut dictum est est etiam causa speciei intelligibilis,
non autem intellectionis. De boc nulli est dubium quod diflerant ratione, quum
species repræsentet tantum ipsum obiectum non autem iutellectio. In hac materia
est una opinio quæ tenet quod non distinguantur realiter, quia vel intellectio
adderet aliquid absolutum vel respectivum ipsi speciei; sed uullum liorum addit
intellectio ipsi speciei, ergo non differunt realiter. Anterior patet: brevior
probatur pro pvima parte, quia si intellectio adderet aliquid absolutum, per
speciem non acquireretur nova intellectio nisi aliquid absolutum de novo
acquireretur. Modo non est fiugere tale absolutum quod intellectio superaddat
ipsi speciei. Item uon videtur
quod iutellectio sit aliquid absolutum, quia illud non est absolutum cuius esse
est ad aliud se habere. Intellectio est talis, ergo; anterior patet ex
prædicamento relationis: illud enim dicitur esse ad alterum cuius esse est ad
alterum se habere; brevior patet quia intellectio ut intellectio, est alicuius
intellectio. Item pulchrum esset videre quod si intellectio est quid absolutum,
uon erit aliud nisi species iutelligibilis perfectior; modo quæritur an sint
eiusdem rationis istæ species an uon. Si sic, tunc plura accidenlia, solo
numero differentia, erunt in eodem, quod est contra Aristotelem quinto Metaphysicorum,
ubi dicit quod quæcumque sunt iu eodem subiecto numero, differunt specie. Item
tantum una harum specierum esset necessaria, alia superflua. Nam aut nihil
facit superflua. Quod si dicas istas species esse diversarum ratiomim, primo
non est videre penes quod distinguantur, cum sint eiusdem suhstantiæ et
obiecti, sicut intellectio asini et species asini. Item in vanum esset unum
istorum, vel species vel intellectio, quum species est illa per quam res
cognoscitur, et intellectio est etiam perquamres infelligitur. Probatum est
ergo quod intelleotio non addat aliquid absolutum super ipsam speciem. Quod
etiam non addat aliquid relativum probatur, quia si adderet aliquid relativum
tunc intellectio esset de prædicamento relationis quod est falsum, quia intellectio
est de prædicamento nctionis vel passionis;cum autem PRÆDICAMENTA sintim per
mixta, iutellectio non poterit esse de prædicamento ad aliquid. Item arguitur
secundo, et est argumentura Scoti in decimatertia quæstione, nono libro, quod
illud iu quo consistit fecilitas et perfectissima operatio hominis non est
relativum, sed in intellectione consistit fecilitas, ergo. Anterior probatur
quia intellectio dicit aliquid quod perficit liominein;relativum autem, ut tale
est, nullam perfectionem includit; brevior patet ex primo et tertio. Et liic
ubi vult LIZIO quod felicitas consistat in uctu intellectlonis, idem etiam vult
Averroes in prologo Physicorum, et ita cum intellectio non addat aliqiiid
absolutum aut relativum ad ipsam speciem. nou erit ab ipsa specie diiferens. In oppositum, et pro altera parte, argiiitur quod
illa non snnt eadem realiter quorum, uno uon existente, alterum remanet. Sed
species et intellectio tali modo se habent inter se quod uiium remaiiet altero
non existente, ergo. Anterior patet quia illa quæ suut eadem geueratione
generantur et corrumpuntur. Brevior patet quia dormiens non habet
intellectiones et tauien habet speciem; aliter enim si species non reraaneret
in intellectu liominis docti non esset rammemoratio, quod est contra
Aristotelem primo Posteriorum. Item illa non suut eadem quorum unum ab altero
efJicitur, sed species et intellectio hoc modo se habeut, ergo. Anterior patet
quia nihil potest se speciem efiicere, brevior patet quod, ut dictum est, ex
specie .creatur intellectum, et est dictum Angelici AQUINO (si veda) quod ex
specie et potentia fit cognitio rei. Item quia ita se habet intellectus ad
intelligibile sicut seusus ad seusibile, quia utraque cognitio termiuatur ad
obiectum proprium, modo possum intelligere existentia et non existeutia, nec
possibilia existere. Tunc quæro ad qnod terminatur ista intellectio non-entis;
non ad obiectum quia obiectum non est uec potest esse ; non ad phantasmata cum
sint singularia, ergo ad speciem intelligibilem: quare necessario dabitur
species intelligibilis, ad quam cum torminetur intellectio, erit ab ea
distincta sicut species sensibilis est distiucta a sensutione. In hac quæstione
sicut et in aliis suut diversi modi dicendi. Avicenna tenuit quod species
iutelligibilis et intellectio sint penitus idem, et quod cessante intellectione
cesset speeies intelligibilis, quum ipse non potuit videre qualiter sit in
virtute coniprehensi\a et non sit cognitio rei Hanc opinionem quasi omnes
Latini impugnant. Ideo cmnes fere
Latini posuerunt species et iutellectiones non distingui realiter; sed dubium
est, si differunt, quid superaddat intellectio speciei. De hoc sunt niuitæ
opiniones: prima est quæ est usitata quam tenuit Scotus in 13" quæstione
Quolibcti, et Gregorius Ariminiensis, secundo Sententiarum, disiinctinue
septima, quæstione secunda, articulo primo. Tenent isti quod intellectio
formata non dicat relatiouem. Connotat tamen relatiouem et relativum ad
obiectum; et lioc propter secundum argumentuni, et hoc tenet Tiiomas. Utrum
vero connotet duos respectus, vel unum tautum non est præsentis loci, similiter
et utrum sint relativa secundum dici et uon secundum esse, ut aliqui voluerunt.
Tenet tamen Scotus quod species et inteliectio non sit una et eadem res
formaliter, sed tenet quod species sit imperfectior intellectione, ita quod
intellectio sit altera species multo clarior et lucidior ipsa specie prima. Et
dicitur an sint eiusdem rationis, an diversæ. Dicunt quod non sint eiusdem
rationis formalis, quia intellectio est essentialiter perfectior specie; et
lioc dicuut esse quia natm-a procedit de minus perfecto ad magis perfectum, et
ita procedit de specie ad intellectionem; et si dicatur quod est necessitas
ponendi species intelligibiles, dicunt cum quod intellectio terminatur ad
speciem sicut supra dixiraus. Ulterius cum dicitur unde causatur illa
diversitas speciei ab intellectiono, dicunt provenire hoc ex agente et passo
melius disposito, et etiam quia in puro iutellectu recipitur species,
iutellectio vero recipitur in intellectu specie informato. Tunc ad rationes iu
oppositum dicitur: ad primam cum vel addit aliquid absolutum vel relativum,
dicitur quod intellectio in se est absolutum; dico tamen, et coustat,
relativum. Ad aliam: cum dicitur quoad istud
absolutum superadditum speciei, dico quod est ipsa intellectio. Ad aliam: cum
dicitur an sit eiusdem rationis, dico quod non, imo inteltectio est
esseutialiter perfectior specie. Ad alterum cum dicitur uude causatur ista
diversitas, lioc quod causatiir ab agente et melius disposito. Ad aliam: cum
dicitur iu vanum poneretur una istorum, dicitur quod non. quia species sola nou
potest facere istud quod facit intellectio quum species sit imperfectior
intellectione et ista opinio communiter tenetur. Altera est opinio quæ tenet quod
species et iutellectio sunt idem realiter, et quod diffenmt ut magis perfectum
et minus perfectum. Species euim est quædam intellectio imperfecta, et ita
videtur esse quædam additio non iu alteram speciem sed iu unum ab alio esse, et
ita videtur dicere semper AQUINO (si veda), non assevero hanc esse sententiam
AQUINO (si veda), et dicitur species pro quanto repræsentat obiectum ad extra,
dicitur vero intellectio pro quanto per eam obiectum ad intra intelligitur. Differt autem hæc opinio a prima, quum prima non
ponit speciem esse eadem qualitate cum iutellectioue. Ista vero ponit esse
eadem qualitate cum specie et tunc faciliter potest (responderi) ad argumenta
in oppositum facta. Utrum in rebus sit veritas et falsitas vel in solo
intellectu. Circa textum 37 sunt aliquæ difHcultates, et primo utrum in rebus
sit veritas et falsitas, an in solo intellectu. Et arguitur quod iu rebus, quia
communiter dicitur aurum est verum vel falsum, et in duodeoimo Metaphysicorum,
textu commenti quarti, dicitur quod unumquodque, sicut se habet iu veritate,
ita se habet in eutitate, unde primum ens est maxime verum. Quod etiam apparet
ex theologia nostra. Dixit enim Christus. Ego sum via, veritas et vita. Et pvobatur etiam hoc ratione,
quia eus et verum convertuntur. Ens autera attribuitur rei,ergo et veritas rei
attribuitur. Item verum est obiectum intellectus, sed quod est obieclum
intellectus non est in intellectu, ergo verum non erit in intellectu. Auterior
patet quia dicitur communiter quod intellectus fertur iu verumsicut appetitus
in bonum. Brevior patet quia obiectum præsupponit potentiam. Item propter quod
uiuimqiiodque tale, et illud magis est; sed ORATIO est vera propter esse ad
extra, ergo res est magis vera. Prima
nota est; brevior patet ex primo Physieorum, ubi dicitur quod ex eo quod res
est vel non est, oratio dicitur vera vel falsa. In oppositum est LIZIO hic in
textu oommenti 27' et 22' et in primo Physicorum, iibi dicit quod in
compositione et divisione tantum consistit veritas et falsitas, et in 6."
Metaphysicorum, textu nltimo, dicit quod bonum et malum sunt tantum in rebus,
verum et falsum intellectu. Omissis quæ dicit Joanues quia nescit quod dicat,
explicabo quod dicit AQUINO (si veda) in prima partequæst. decimæseptimæ, et in
fine libri Metaphysicorum, et in DE INTERPRETATIONE. Pro soluiione accipio
primo quid nominis istius termini: veritas. Dico quod ita se habet de veritate
sicut de sanitate: ut enim sanitas consistit in adæquatione humorum iu ordine
ad ipsum animal,ita veritas est quædaui adæquatio vel commensuratio rei ad
intellectum, vel intellectus ad res; ex quo patet veritatem intelligi non posse
sine iutellectu, etideo in sexto Metaphysicorum, textu coramenti ultimi, dicit
Aristoteles veritates tantum esse in intellectu, bonum et malum iu re. Quia
autem veritas sit analogum quoddam definita (sic) est definitioue. Vos dicetis
in quo consistit veritas illa quæ consistit in adæquatione rei ad iutellectum
et intellectns ad rem? Dico quod si res comparatur ad intellectum practicum,
talis est vera pro quanto comparatur ad talem intellectum, et sic omnia sunt
vera pro quanto comparantur ad intellectum divinum : ex quanto enim omnis res
est effectus Dei, vel in geuere causæ efBcentis, vel finalis, omnia habebunt
ideam suam in meute divina, et res, secundum quod habent similitudinem ideæ suæ,
sunt veræ, et quanto magis assimilabuntur suæ ideæ, tanto magis erunt veræ.
Unde dicimus aurum esse verum pro quanto fert veram similitudiuem suæ ideæ,
scilicet auri qui est iu mente divina. Res ergo dicitur vera pro quanto
comparatur ad intellectum a quo dependet, et hoc non est tantum platozinare,
sed est acceptum ex duodecimo Metapliysicorum, textu commenti decimioctavi,
iibi Averroes aperte ponit omnia esse iu Deo sicut in Artifice supeiiori. Nou
enim est peripateticum dicere Deum nou habere scieutiamistoruminferiorum. Si
autem quæratur: Tu dicis quod res est vera pro quaulo comparatur cum intellectu
practico et factivo habente formas rerum omuium; ego quæro utrum iste
intellectus sit verus an non. Ego credo quod sic, propter intellectum speculativum;
intellectus enim practicus præsupponit speciilativum, nam prins concipitur
domus quam fiat. Unde infra dicit LIZIO, intellectus speculativus extensione
fit practicus. Idem quoque dicitur sextoEthicæ, et ideo si artifex faoit domum
secundum imaginationem apprehensam, dicitur vera domus; si nou, falsa.
Intellectus vero practicus erit verus in ordine ad speculativum. Dictum est
igitur qualiter sit veritas in adæquatione rei ad intellectum; dicendum est
modo qualiter in aliquo veritas consistat in adæquatione intellectus ad rem.
Dico quod illud veiitieatur maxime quoad nos. Nostræ enim intellectiones sunt
veræ quando conformantur rei ad extra. Itaque ita sit ex parte rei. sicut per
intellectum sequitur, et hoc modo intellectus speculativus se habet ad practicum,
et talis relatio est mensurati ad mensuram; nam in prima veritate res est
mensurata, intellectus mensura, in secunda vero res est mensura, intellectus
autem mensuratum. Notamus tamen hic quod scilicet res non absolute dicantur
veræ aut falsæ in ordine ad nostrum intellectum: aliter enim una et eadem res
esset vera et falsa, quum unus horao opinalur uiio modo et alius alio modo, quæ
opinio iraprobatur qiiarto Metaphysiconim textu commenti decirainoui; tamen
quoquomodo dicuutur veræ in ordine ad iios, non quia intellectus realiter habet
mensurare talem rem, sed quia talis res est apta facere talem scientiam de se
in nostro intellectu; sed res absolute dicuutur veræ iu ordine ad intellectum
divinum qui maxime verus est, et sic patet detinitio veritatis, qualifcer est
adæquatio rei ad intellectum et intellectus ad ipsam rem. Si autem quæratur
utrum Deus sit verus, dico quod in Deo omnibns modis est veritas, sicut dicit
Themistius de agenfe quod est verus, non quoad alia sed quoad se tantum qui
verus est intellectus. Quauto magis ergo Deus hoc modo unus erit et maxime
verus, quum ex se ipso verus est, et non ex alio extriuseco sicut nostra
veritas. Est etiam verus omuibus modis, quum iu Deo est adæquatio rei ad
intellectum et intellectus ad rem; tanta enim est sua esseutia quanta est sua
intellectio, et tanta est sua intellectio quanta est sua essentia, nec aliquo
modo de se ipso potest facere aliquam deceptionera. Ad quæstionera ergo
possumus dicere quod veritas semper habet ordiuem ad intellectura. Poniuius taræn
aliquam veritatem iu intellectu, quoad scilicet ad intellectum speculativura
cuius veritas niensuratur a re. Ponimus etiam aliquam veritatem in re, seilicet
quoad iutellectum practicum qui niensurat veritatem in re essentialiter. In Deo
autem est mensura et mcusuratum, uou quidem realiter distincta, sed secuudum
uostrum raodura intelligendi. Si quis ergo dicat veritatem esse inter
iutellectura et verum, djcit qmmi quod iu intellectu non intelligitur veritas;
sicut auteni in subiecto, veritas potest esse in re. Ad rationes responsio
patet. Ad prirmam, dico quod aurum est verum et eius veritas cousistit iu
adæquatione rei ad iutellectum, nou quidera uostruni sed divinum. Est enim
verum quia iraitatur veram ideam auri qui est in mente divina, et nou ponimus veritatem
cousistere in ordine ad intellectum nostrum, aliter euim sequentur
inconvenientia quæ adducit Aristoteles, quarto Motapliysicorum coutra anliquos
putautes orania, quæ videbautur nobis, esse vera. Ad alias quoque patet solutio;
veritas enim, ut dictum est, aliquo modo est iu re, et de deo iam dictum est
quod iu eo est veritas. Utrum substantia materialis intelligatur per propriam
speciem. Quæritur hic, propter dicta Averrois, utrum substanlia mateiialis
intelligatur per propriam speciem. Joauues movet hanc quæstionem supra, sed
iste locus videtur mihi convenieutior de substantiis immaterialibus. Clarum est
quod non intelligatur per speciem propriam, sed ex discursu, et arguitur quod
sic, primo ex dictis hic, ubi dicitur quod lapis non est in anima sed species
lapidis. Item in textu commenti decimiquarti ubi
dicit quod est in potentia ad omnes formas. Confirmatur, quum Averroes volens
probare intellectum possibilem esse immaterialem, fundatur super hoc quod, quia
est receptivus omnium forraarum, et omne recipiens debet esse denudatura a
natura recepti, quare nou habebit aliquam materialem. Supponit ergo Averroes quod
intellectus recipiat omnes formas, quod non est intelligeudum secuudum esse
materialem. In oppositum arguitur: illud non intelligo per propriam speciem
quod non habet propriura phantasraa. sed substantia uon habet proprium phautnsraa
ergo etc. Anterior videtur esse uota, et brevior probatur quia, cum phautasma
sit motus factus a sensu secundum actum, cum seusus exteriores iiou possint c
.gnoscere suljstautiam, quia seusut non se profundat usque ad subiectum rei,
nec etiam pbantasia poterit sribstantiara coguoscere. In hac quæstione sunt
noanullæ opiuiones Joannis cum quo sunt omnes fere Averroistæ; putaut
substantiara intelligi per propriam speciem, et confirmatur lioc ex dicto
Averrois, secundo buius, textu commeuti 163', ubi dicit quod cogitativa recipit
intentiones omnium decem prædicamentoium; quod si cogitativa potest boc facere
quanto magis intellectus! Quomodo autem pbanlasia cognoscat substantiam et non
sensus exteriores, de boc sunt divers3,e opiuiones. Aliqui dicuut quod
sensibile producit speciem suam et cum sua specie est immixta species
substantiæ, et primo producit eam in sensu exterioii, deinde iu coramuni, demum
in phantasia, et dicunt quod species substantiæ, licet sit in sensu particulari
aut communi, ipse tamen uou cognoscit eam, sed sola phantasia inter omnes
virtutes eam coguoscit. Sed dices: unde est quod species substantiæ cognoscitur
a phautasia, et non a sensibus intermediis inter eara et sensibile? Dico quod
agens non agit nisi in passo bene disposito, et quia alii sensus suut multum
materiales et imperfecti, ideo species substantiæ nonest apta nata producerc
sui notitiam iu sensibus aliis a pbantasia; quia vero ista est multum
spiritualis et perfecta, ideo potest speciem substantiæ cognoscere. Alii vero
sunt dieentes speciem substantiæ nou esse in seusu proprio aut communi tamen
esse iii phautasia. Et si dicatur; unde est quod non est in intermediis sicut
in phantasia, dicuut quod simile est de hoc sicut de existimativa in ove quæ
iufert speciem insensatam ex sensata. Ovis euim videndo torvitatem et audiendo
voceni in lupo, ex istis speciebus sensatis elicitis, infert speciem inimicitiæ
quæ est insensata. Quia istud videtur dicere Averroes iu De sensu et seusalo,
ubi dicit quod seusus exteriores cognoscunt (per) corticem, interiorem
medullam; pariforuiiter isti dicunt quod ex sensibus exterioribus creatur
species substantiæ in phantasia. Isti ergo teneut substantiam cognosci jier
propriara speciem a phantasia, sive modo sit secuudum primam opiuionem, sive
secundum secundam, et tenent uniuscuiusque substantiæ raateiialis esse proprium
phantasma. De cogitativa non
loquor uuuc, quia de ea inferius erit sermo. Iste uiodus deinde improbatur a
quibusdam posterioribus, pluribus rationibus. Sed ego adduco tantum argumentum
Scoti quod est tale: data hac positione, tunc quilibet infidelis esset
christianus: probo, et suppono'quod illud, quod per propriam speciem
cognoscitur, in sui præsentia creat notitiam, et eius absentia non creat
cognitionem; sed quia lex per propriam speciem cognoscitur, ideo in sui
præsentia creat eius cognitiouem, et ex sui absentia non movet virtutem. Sit
modo ita quod sit uuus sacerdos qui consecret unara Eucharestiam, tunc
infidelis, antequara sacerdos consecraverit eam, cum per se pauis cognoscai^ur
per propriam speciem, species panis potuit movere seusum infidelis quia potuit
videre et cognoscere illum esse panem. Deinde vero, quiun consecrata est, amplius
non est substautia panis, et si prius videbat ibi esse panem et nunc non
videat, cum non sit talis substantia, pro certo cognoscet quod, ubi prius fuit
panis, uunc non; quare efiiceretur christianus hoc cognoscendo, et sicut ipse
tenet quod nulla substantia cognoscatur per propriam specieni, sicut et Deus
cognoscitur a nobis ut ex discursu, scilicet ex eo quod est ut aliquid quod est
primum movens, et quia uon est procedere in infinitum in causis efficieutibus
essentialiter ordinatis. Sed istud argumentum non Ch.l88versQ videtuv valere,
quia dato hoc modo loquendi tunc nec liorao aut Ijinitum deciperentur aut raro.
Cuius experientia est in oppositum; coutrarium probatur, et ponemus exemplum de
quodam pictore, qui ita pingebat uvara ut aves credentes eam esse veram ad
illam accipiendam volabaut(sic); tunc ista avis quæ movebatur ad uvam
decipiebatur,et tamen ibi uou erat vera uva, ergo aliquid quod sentitur per
propriam speciem, quamvis sit absens, potest creare sui cognitionem cuius
oppositum dixit SCOTO. Sed contra quis diceret nou esse similem. quum uva non
cognoscitur ab ave per propriam speciem, sed tautiim avis cognoscebat
accidentia, panis autem cognoscebatur per propriam speciem; contra sequitur
quod aliquid cognoscatur per propriam speciera, et tamen in eius cognitioue sit
deceptio; quia si sit aliquid album quod videatur esse lac ex colore modo
substantiæ, et similibus, non tamen sit lac, tuuc movebor ad tale obiectum
ratione dulcedinis. Ergo per propriam
speciera coguoscitur, et taræu decipior, quia si tale obiectum gustetur non est
dulce; ergo non sequitur ut uon decipiamur circa illud quod per propriara
speciem cognoscitur. Sed dices ad hoc quod illa deceptio non provenit merito
sensus exterioris qui habet indicare talem dulcedinem, sed provenit error
merito phantasmatis qui uon habet indicare de istis sensibilibus propriis; quia
enim aliqua pliantasia videt albediuem coniunctam dulcedini, cum tali raodo
substantiæ, ideo nnnc quoque putat qnod in tali subiecto sit dulcedo, sed hoc
est mutare argumentum. Ideo et ego do aliam responsiouem, et dico quod proprium
est phantasiæ recipere speciem substantiæ, dumraodo ipsa sit bene disposita, et
recipiat accideutia propria istius suhstautiæ. V. gr. si volo cognoscere
eudiviam [sic), uou oportet tantum cognoscere eam per sensum, sed oportet multa
sensibiJia congregare ad invicem, ut quod sit tdis odoris, saporis, coloris,
numevi, substantiæ, operationis et sirailia; et ista videtur esse expressa mensPhilosophi
primo huius, textu commenti undecimi, quando dicit quod quando cognoveriraus
raulta accidentia propria, tunc de substantia babebiraus aliquid ultiraæ
differentiæ; et ita tuum argumentum non valet, quia infidelis, quando
Eucharistia nou erat consecrata, non cognoscebat substantiam panis, quum non
habebat accidentia propria ipsius panis Si enim ea cognovisset, etiam panera
cognovisset, cum accidentia propria sint inseparabilia a suo subiecto; sed hoc
videtur mirabile quia videtur quod infidelis cognoscat tam propria quam
coramunia accidentia panis. Sed dices talia accidentia esse commuuia et non
propvia, quum ista accidentia possuut separari a paue, propria vero non
possunt; quæ si cognoscerentur ab eo, etiam panis cognosceretur. Sed breviter
isti tandem necessario confitentur quod substantia cognoscitur per discursum ex
collatione plurium accidentium ad invicera, propriorum scilicet et communium.
Altera responsio ad argumeutum Scoti posset esse: pro quo scieudum quod aliquæ
propositiones reputantu, veræ et necessariæ, interius tamen speculatæ apparent
falsæ, quaravis ab aliquibns accipiantur quara niaxiræ, inter quos Scotus, et
ita illa propositio quara assurait taraquam concessara nou est semper vera:
quauuo enim diiMt: si est aliquid quod habet propriara speciem, in eius
præscntia movet virtutem, non autem in sui absentia, ista propositio est vera
et habet veritatem in sensu exteriori, et ratio est quia immediate movetur a re
et ad extra. Sed in intellectu aut in sensu interiori non est vera qualiter
propositio debet accipi iu proposito, uam seusus interior cognoscit substautiam
et non exterior Ch. 100 recto Sustinendo tamen opinionem Sfoti quia contra eum
non est cleraonslratio, ad ea quæ sunt in oppositum potest dici: cum dicitur
lapis non est in anima et intellectus est ia potentia ad omnes formas, dico
quod, etsi talis non habeat propriam speciem, liabet tamen proprium conceptum
qui quoquo modo reputat talem rem, quo conceptu iutellectus deveuit in aotitiam
ejus. Sicut Deus non potest cognosci a nobis (') et ita dicatur quod lapis est
in anima per proprium conceptum, similiter et intellectus possibilis est omnia
fieri per hunc modum; dico tamen unum quod Averroes videtur esse iu oppositum
liuius, quia dicit in secundo liuius, quod accidit seusui,ut liumanus est,
cognoscere substantiam, licet dictum illud possit extorqueri, sed eius
sententiam veram esse ita concedit etiam SCOTO, quod sensus aliquo modo et
iuvolute cura ipsis sensibilibus cognoscit substantiam. Cognoscendo enim
aliquid aggregatum ex multis accidentibus, et ipsam substantiam cognoscit,
sicut suut rustici qui cognoscunt lactucam et alias berbas es aggregatioue
multorum accidentium simul. Forte quod isti possent simul conciliari, sed de
Imc vide quæ dicta sunt, secundo Jiuius, contra espositionem textus commenti
sexagesimitertii. Utmm substantia producat speciem substantiæ in phantasia, an
aliud. Altera est dubitafio, si species substantiæ sit in phantasia, quid est
illud quod producit eam ibi? non substantia quia substantia iinmediate non
agit, iguis enim nou agit in quautum ignis, sed iu quautum calidus ex libro De
sensu et sensato; si accideus, quomodo accidens potest producere speciem
substantiæ, cum nihil agat ultra termiuum proprium? Propter hoc aliqui
Thomistarum putant quod species accidentis proprii producat iu iutellectn
speciem ulriusque,sed producit speciem substautiæ iu virtute substantiæ. Aliqui
putant quod præparato intellectu per speciem ac:ideutis proprii, introducatur
species substantiæ ab ipsa substantia, et hoc tenet Joannes: et concedit ipse
substantiam immediiite agere; vel potest glosari illa propositio quod
substantia non agit iramediate, quod sit vera tantura iu actione reali; ista
autera actio uou est nisi spiritualis. Utrum intellectus in omni sua actione
egeat phantasmate. Altera quæstio est utrum intellectus in omni sua actione
egeat phantasmate, et hoc, loquendo de intellectione coniuncta, quæ est
respectu nostri, per quam non de novo denominaraur intelligeutes, iuxta illud
iu prirao huius, quod intelligere vel est phantasia vel aou siue phantasia. lu
hac raateria duo sunt quæ faciunt difficultateni. Vi q\^ igg ^£,.5^, detiu'
enira primo quod in omni nostra intellectione non egeamus pliantasmate, ex
textu Philosopohi, ubi dicit quod si omnia sunt in imagine, non possumus
intelligere siæ phantasmate; quare cum sit aliquid abstractum a miteria ut
Deus, et lutelligeutiæ, illud poterimus intelligere sine phantasmate; et pro
hoc maxime facit expositio Themistii super textum trigesimum uonura. Item est
ratio, quia si aliqua non sunt iu materia ut substantiæ abotrætæ et
iutentiones, ad quod opus est uti phantasmate ad iutelligendum illa? Tuuc euim
phautasraa communicaret falsam cognitionem de talibus rebus quum phanta^Smata
suut quanta et materialia, talia vero sunt abstracta ab istis. In se per la sna
so.stanza. Secundum, quod facit difficultatem, est quia, si post actualem
intellectionem, remanent species in intellectu, postquam intellectus fuerit
habituatus per istas specles, videtur quod nullo modo egeamus phantasmate. In
oppositum est Philosophus primo huius, textu commenti duodecimi, et hic textu
commenti 35', ubi dicit quod nequaquam est intelligere sine phantasraate, et
experientia est in oppositum æque, quia si non egeremus phantasmate ad
intelligendum, tunc læsa cogitativa, bene possemus intelligere ac si non esset
læsa. Similiter etiam dicatur de qualibet alia virtute interiori. Ad nihil enim
istæ virtutes prodessent intellectioni. Hoc autem est falsum, quia isti
phrenesi laborantes, etsi sint viri docti, ex altera tamen parte non possunt
intelligere, licet in intellectu eorum sint multi habitus et species. Mihi
videtur quod, peripatetice loquendo, nihil possemus intelligere sine
phantasmate, loquendo de intellectione coniuncta. Cum vero dicatur: ad quid
deCh. lOlrecto serviret iutelligendo ea quæ nou sunt coniuncta materiæ: de hoc
ACCADEMIA voluit quod intelligendo abstracta non utamur phantasmate et hoc est
verum secundum eius opinionem, quia ipse voluit quod ab æterno anima nostra
esset plena speciebus a Deo datis et uon de novo acquisitis, eo modo quo posuit
Aristoteles. Sed socundum sententiam LIZIO alitor est dieeudum, supponendo:
primo, quod si abstracta intelligimus, solum in ordiue ad ista materialia
intelligimus, negando, et dividendo ab illis conditiones materiæ, sicut dicit
hic Themistius quod immaterialia materialiter cognoseimus; quod si haberemus
perfectiim notitiam de abstractis, qualitor habent Intelligentiæ, aliter esset
diceudum ad argumontum. Ergo dicitur quod phantasmata desorviuut nobis ad intelligendum
abstracta, quia aliter non possemus ea intelligere, et non concluderet si
abstracta perfecte intelligeremus. Ad auctoritatem LIZIO dicitur quod suum
argumentum peccat per fallaciam consequentis, quæ est a destructioæ
antecedentis, qualiter nou valet; vel aliter, quod alludit ad cognitionera
illam per quam sumus felices, in qua non egemus phantasmate; ideo dicit
Themistius quod illa propositio est vera de intellectione quoad nos. Ad
alterara difficultatem, quando dicitur: si habitus sunt in intellectu ad quid
egemus phautasmatibus? Hoc argumentum non habet vim contra Averroem, quum in
textu commenti trigesimi, aperte dicit universalia intellecta colligata esse
cura iraagiuibus, et ideo si sunt cum eis colligata, semper egemus
phantasraate, sed eontra Christianos et maxiræ contra AQUINO (si veda)
argumentum habet vim, quum tenemus quod in anima separata remanoant hæ spocies
æquisitæ in hoc mundo, et taræn tunc non egemus phantasmate; ergo eadem ratione
videtur quod nec nunc egeamus. AQUINO (si veda) sic dicit quod iste est ordo
naturalis ut quaradiu anima sit coniuncta corpori, semper egeat phantasmate ad
intelligendum, non autem cum separata est a corporo Utrum cogitatlva vel alia
virtus intcrior serviat intellectuali operationi. Altera quæstio est: cum sint
tres virtutes inteiiores, imaginativa, cogitativa, et memorativa, quæritur
quænam sit illa quæ imrædiate serviat intellectiiali operationi. Notum est enim
operationem intellectus dependere ab istis virtutibus; nOn est autem possibilo
quod depcndeat æque primo a1) omnibus tribus, quare erit una quæ immediate
sorviat ipsi. Ista difficultas consistit in hoc, quia ex quo intellecta
universalia siint colligata cum iutentiombus universalibus, ut dixit Averroes
iu commento 39°, et dependent ab eis in esse et conservari, et cura ponimus
habitus remanere in intellectu cessata actuali intellectione; licet Avicenna
sit iu oppositum, tamen in secta Peripaleticorum videtur sibi contradicere. Si
ergo habitus remanent in intellectu et dependent a phantasmatibus, videtur quod
cogitativa non sit illa quæ immediate serviat iutellectuali operationi, quia
cogitativa non servat pbantasmata, sed est in medio imaginativæ, quæ servat
species sensatas, et memorativæ quæ conservat species insensatas. Cum ergo
species iu cogitativa nou conserventur, sed statim deleantur, videtur quod si
ipsa esset ministra ipsius iutellectus, quod etiam species nou remanerent in
intellectu, ex quo species sunt colligatæ cum inteutionibus imaginatis; quare
videtur dicendum quod virtus serviens intellectui sit meniorativa respectu
specierum insensatarum, aut imaginativa respectu specierum sensatarum; ex
altera parte videtur quod talis non sit imaginativa aut memorativa quum virtus
immediate serviens intellectui debet esse uobilissima omnium formarum
materialinm, et propria hominis ut homo est, sed talis virtus non est
memorativa aut imagiuativa, ergo. Anterior patet ex dictis supra et maxime in
coramento vigesimo et trigesimo tertio; brevior probatur quia memorativa aut
imagitativa non est forraa nobilissima inter alias formas uobiles, sed talis
est cogitativa quæ est propria hom'.nis in quautura homo; per eam enim virtutem
homo diflfert ab aliis animalibus, cum ipsa careant cogitativa, licet
memorativam et iraaginativara habeaut, et loco cogitatik'æ habent aliam
virtuteni ut existimativam. In hac quæstione ut in ceteris multi sunt modi
dicendi. Joannes in quæstioue 15* et satis ingeniose, videtur dieere quod ad
creandam inteliectionem non solura requiritur species intelligibilis, sed etiam
actus virtutis cogitativæ, quia actus est sicut dispositio necessaiio requisita
ad creandam intellectionem; sed ad hanc speciem intelligibilem non requiritur
iste actus, scilicet immediate quautum ad speciem pendentem a virtute
ræraorativa, quæ, cum sit virtus conservativa, potest conservare species
existeutes in intellectu; et ita tenet Joannes quod ad causandam speciem
intelligibilem, in intellectu, non requiritur iste actus virtutis cogitativæ,
imo niliil facit ad hoc: sed illud quod immediate ministrat intellectui, quoad
causandas species intelligibiles, est virtus iraaginativa aut meraorativa:
memoratjva qnoad species insensatas, imaginativa quoad species seusatas, et
quia hoc non vidt-tur suflficere pro intellectione causanda, ideo pro hoc ponit
alium actum specialiorem actu imaginativæ aut memorativæ, qui actus est sicut
dispositio necessario acquisita ad intellectiones, et quoad istum actum
immediate dependet a cogitativa, et cessante ista actione cogitativæ cessat
actualis intellectio. et ita vult quod, quoad ea quæ remaneut in intellectu,
dependeat a memorativa et quoad intellectiones a cogitativa, et habet pro se
dictum Commeutatoris commento 33° ubl, iu fiue commenti, dicit quod sine hac
virtute imaginativa nihil anima intelligit. Si quis teueret hanc opinionera,
haberet niodum respondeudi ad hanc quæstionem satis probabilera, et tunc
secuudum hoc patet responsio ad arguræntum. Quia enim dicebatur nou reraauent
in cogitativa species, sed bene in aliis virtutibus: dicitur quod, quoad istum
actum qui est conservare species, non dependet a cogitativa, sed bene in hoc
actn dependet a ræniorativa. Et patet etiam respousio ad al. terum quum
dependet etiara a cogitativa quoad illum actam. Secuudura sententiam AQUINO (si
veda) esse"F3TfficiIius respondere. Licet non viderira hanc materiam
iufinite tractam 24 ab eo, ijosset tamen secundum eum dici qund immodiate
operatio intellectus dependet a cogitativa; et cum dicitur: cogitativa nou
retinet species, ergo nec intellectus poterit eas retinere cessante actuali intellectione,
seciuidum AQUINO (si veda) esset negandum quod species intelligibiles sint
colligatæ cum intentionibus imaginatis, quia dicit ipse quod anima separata a
corpore retinet habitus et species quas acquisivit in hoc mundo. Mihi tamen
videtur quod dictum Averrois sit magis sensatum, scilicet quod species
intelligibiles sint colligatæ cum intentionibus imaginatis, quum si non essent
colligatæ, cum species remaneant in intellectu, non deberemus unquiim
oblivisci, quod non sequitur secundimi Averroom, et licet istud argumentnm non
demonstret quia posset dari aliqua responsio apparens, est tamen multum
probabile; et si dicatur quæ ergo est virtus immediate ministvans
intellectui,vel dicatur ut dicit Joannes, vel aliter quod cogitativa sit
immediate serviens iutellectui; et cum dicitur species non remanetin
cogitativa, dico, quoad conservari, species pendent ab imaginativa seu
memorativa; quo vero ad produci pendent a cogitativa, numquam enim intellectus
posset intelligere aliquid qnod sit in memorativa Ch. lOSreeto aut imaginativa,
nisi cogitativa prius illud cogitaret, et iste modus posset teneri; sed liabet
contra se instantiam, quia si species quæ sunt in intellectu pendent a
cogitativa quoad produci, et non conservari, tunc non erit idem producens et
conservans, quod videtur inconveniens in istis operationibus intellectus; sed
aliqui non Iiabent hoc pro inconvenienti sicut dant exemplum de souo producto
in aure: qui sonus, etsi obiectum produceus talem sonum, non sit præsens, tamen
por aliquod tempus durat in aure; similiter oeulus qui diu versatus est in
colore viridi, licet auferatur obiectum producens talem speciem, tamen per
aliquod tempus remanet species coloris viridis in oculo. Ecce ergo qualiter non
est inconvenieus agens producens non esse conservans, quura talis species
conservatur in ociilo, licet non sit agens eam producens. Si quis ergo (non) habet hoc pro
iuconvenienti potest istum niodum acceptare, posseut et alii modi imaginari de
quibus non loquor ad præsens et sic finis tractatus de intellectu. Utrum in
absentia sensibilis possit creari sensatio. Quum dictum est quod hoc modo fit
seusatio, scilicet quod sensibile imprimit suum simulacrum in ipsum sensum, et
quod sensatio niliil aliud est quam illud simulacruui existeus in potentia
sensitiva debite et sufficienter dispositum per sanguinem et per spiritus.
cadit modo dubitatio an iii absentia sensibilis possit creari sensatio; et
videtur quod non, quum LIZIO, iu textu commenti sexagesimi libri secundi, dixit
quod sensatio est alteratio et passio sensus a sensiliili; ergo si non adsit
sensibile non alterabitur nec movebitur ab eo sensus, ergo non fiat sensatio
secundum LIZIO, quare. Item secundura nos hoc videtur impossibile, quia
sensatio non est aliud quam simulacrum; modo si non existet sensibile, non
existet eius simulacrum, ex quo tale a sensibili effective prcducitur; ergo
implicatur quod sensibili non existente sit sensatio. Oppositum tenet
Commentator in libello De somno et vigilia et in libro de Golliget; unde, ut
ipse ostendit, duobus modis accidit quod seusatio fiat sine sensibili. Unum
modum pouit in libro De somno et vigilia et alium modum in Coll. In libro De
somno ponit quod in somno accidit quod sentiamus sine sensibili, sicut
quandoque iufirnii sentiuut dulcedinem vini, licet non biberint viuum, vel si
biberiut, illiid tameu uou est dulce et est alteiius saporis. Ecce quod æger
gustat et sentit dulcediuem viui, licet dulce illi uon sit pvæseus. Quomodo
autem sit possibile, dicat Commentator, et dicit quod hoc modo fit: uatura
primo sensibile agit iu seusura exteriorem impiimendo in illum suum simulacrum,
demum sensus exteiior imprimit simulacrum qiiod iu se liabet iu seusum
communem, sensus vero communis eodem modo agit in imaginativa, et in
imaginativa reservatur ipsa species et hoc fit in ordine recto. In ordine vero
retrogrado fit modo contrario. Imaginativa enim quæ sibi reservavit speciera
sensibilem, eam imprimit in sensum exteriorem, et sic sensus exterior movetur
iterum a specie sensibili, licet ipsum sensibile actu non existat, et non sit
præseus. x\lium modum dat commentator in libro CoU. quomodo idem contiugat, et
diiit quod hoc etiam contingit in vigilia. Natura sunt quaudoque aliqui ita
abstracti cogitando circa aliquod quod prius senseruut, ut eodem modo sensus
exterior priucipiet simulacriim ipsius rei de qua cogitat, licet talis res non
actu e.xistat; et isti ita sunt angeli visi, dicit Commentator, uou quod angeli
videautur, sed quia aliquis ila iutense cogitat de angelis visls (ut) species
angelorum producatur ab iraagiuativa iu sensu communi, et a sensu communi iu
sensu exteriori, et sic iudieabit sensus exterior se videre angelos, quod non
erit ita. Qnod si ita esset, ut dicit Commentator, quid edt de lege nostra quæ
pouit quod angelus Raphæl VISVS est a Tobia? et quid de augelo Gabriele qui
VISVS est a Beata Virgine? Possemus enim dicere quod isti angeli uumquam visi
sunt ab aliquo homine, sed homines cogiLant.'S de angelis crediderunt se
vidisse angclos. Similiter possemus dicere do Ciiristo quod ipse non iutravit
ad apostolos ianuis clausis, quia ita imaginabatur de Christo, et sic periret
tota lex nostra; quod si ita esset quid facereut isti raiseri patres et maxime
isti zoculautes, qui tantam abstiuentiam faciunt sed peius est quod AQUINO (si
veda), qui fuit vir ita divinus et sapiens, fuit huius opinionis. Videatis
ipsum in Quæstionibus disputatis, ubi expresse affirmat quod diabolus multoties
mittit speciem alicuius seusibilis delectabilis ad sensus hominis, ut in eis
inducat malas cogitationes et faciat eos peccare, et citat Rabbi Moyseu qui
dicit quod homines aliqui suut qui dicuut se loqui cum Deo, et falsum est, quia
uon est verum quod cum eo loquantiir, sed cogitando de illo, videtur eis quod
secum loquatur. Si ergo ita sentit AQUINO (si veda), quid
erit de lege uostra ? Hanc opinionem iuuititur impugnare RIMINI (si veda); et
primo, quia data ista opinioue, auferretur tota lex nostra et omuis certitudo
de lege, clarum est ex dictis, quum secuudum illam opiuiouem possent multa
uegari quæ les affirmat. Quod autem omnis certitudo auferatur, data illa
opinione, osteudo quum, secundum illam opiuionem, nou essem certus an essem
uunc iu schola ista, aut in aliquo alio looo; sirailiter non certus an vos
essetis Iiic au non; quia facile mihi videtur quod uos omnes simus iu ista
schola quia cogito nos esse in ista schola, et sic erit de quacumque alia re,
et ita nulla erit certitudo in nobis. Multa alia sophisraata adducit RIMINI ad
destruendam istam opinionem quæ transeo ne sim tædio. Credo quod in parte
verura sit quod dicitur a Commentatore; ueque ex hoc aufertur certitudo, quia,
ut huic vel simili argumeuto respoudet Ccmmentator, quod uuus sensus decipiatur
est possibile sicut oculus iu visione baculi existeutis iu aqua, quia iudicat
ipsum esse fractum et quod iu rei veritate non est fractus; sed quod omnes uut
plurcs seusus decipiautur circa idem obiectum uou couliugit, quia uuus
ceitificat alterum sicut tactus certificat nos de baculo quod non sit fractus,
quum per visum iudicatus est esse fractus. Si ergo ibi dicit Commentator quod
cerlitudo sensibilis non sumitur ab uno seusu, solum quia uuus sensus potest
decipi circa uuum obiectum, sed sumitur certitudo ipsius seusus ab omuibus aut
pluribus sensibus exterioribus, quia non accidit quod plures sensus decipiantur
circa idem obiectum, ita dico ego in proposito quod ex opinione AQUINO (si
veda) non tollitur omnis certitudo, quia licet in visione ipsius Abraam
coutigisset quod uuus homo fuisset deceptus, non possemus tamen dicere quod
totus populus qui vidit Abraam sit deceptus. Consimiliter quaudo Christus
apparuit discipulis et iutravit ianuis clausis, non possemus dicere quod hoc
fuerit quia ita visiim est omnibus apostolis quia cogitabaut de illo; quia
licet hoc possemus dicere de uuo, quia hoc est satis probabile, non tamen de
omnibus apostolis possemus hoc dicere, quia nou est credeudum quod omues, qui
erant sexagiuta, imagiuareut de eadem re, sed uuus cogitabat de uua et alter de
altera re; ideo nou posseraus dicere quod omuibus illis per eamlem visionem
visum sit videre Christum iutrare ianuis clausis. Unde recitatur iu uua
epistola Sancti Petri quod cum apostolis suporvenisset Spiritus Sauctus, et
loquebatur unusquisque magnalia diversis sermonibus. Credebant apostoli, se
esse hebræos, sed quum unusquisque videret omnes alios eodem modo loqui
diversis linguis, certificati suut omnes se uou esse hebræos, sed hoc esse quia
repleti spiritu sancto, et ita cum uostra opinioue salvatur veritas legis,
salvatur etiam omnis certitudo, quia sensus certificant me quod sim in hac cathedra;
et tunc ad argumentum dico quod seusatio fit cum sensibile agit in sensum.
Dicitur quod LIZIO loquitur de sensatione quæ est actio recta, non de actioue
reflexa qualis est sensatio quæ fit siue ipso seusibili, et ad argumeutum supra
quod maxime fuudatur RIMINI, scilicet: si est sensatio oportet quod sensus
moveatur a sensibili, ergo si sonsus debet moveri a sensibili, oportet quod
sensibile existat in actu, quia omne quod movetur secuudum quid, movetur etiam
in ætu, ergo repugnat quod sit sensatio et seusibile uon sit præseus; item
LIZIO infra, in capite de olfactu, dicit nihil aliud est olfactus, nisi quod
olfactibile sit præseus ipsi olfactui et moveat sensum, quare. Dico quod
primuni argumentum nihil est, quia infirmus patitur a viuo dulci quod sibi
videtur amarum; si ergo fiat istud argumentum: iste æger sentit et gustat hoc
vinum esse amarum, ergo hoc viuum est amarum, clarum est quod argumentum nou
valet. Ita uon valet argumentum Gregorii: sensns patitur, ergo sensibile est
præsens, et in re ad extra; sed suflicit quod, si habet fieri seusatio, quod
sensatio existat secundum esse spirituale. Si autem habet sentiri seusibile
secuudum esse reale, oportet. dicit Themistius, quod solvantur tres
conditiones, scilicet debita dispositio es parte organi, et similiter ex parte
medii et debita distantia sensibilis a sensu. Sciendum tameu quod, licet
sentiamus id quod non est modo dicto, non dicimus tameu tunc quod seutimus, sed
dicimus quod videmur sentire; sicut ego cum eram iuvenis delectabar mirum in modum
audire sonum tibiarum, et imraorabar per duas vel tres horas ubi sonarent
tibiæ, dein exibam et ibam domum, et cum eram domi videbar audire souum
tibiarum quia adhuc reservabatur spncies soui tibiarum, et dicebam videor
audire quia sciebam quod uon sonabant tibiæ ibi, sicut mihi videbatur ; ratio
autem quare, verbigratia, dicimus audii-e tibias sonantes est quia tuuc
decipimur, et non vere audinnis, quia iu re nou est sonus tibiarum. Similiter
dicimus quod remus videtur nobis fractus et uon dicimus quod est fractus, quia
rei veritate uou est fractus, et sic verum est quod nihil vere sentitur nisi
ilhid sit existens præsens, et hoc forte volebat Gregoriusin secundo argnmento.
Ad aliud dicatis qiiod de olfactu loquitur, de ea quæ est actio recta, non
autem de ea quæ est actio reiiexa, sicut ad præsens nos loquimur de sensatione.
Utrum cogUatlva
denudet speciem substantiæ a sensihiUbus propriis et communibus. Dicebat
Commentator quod cogitativa denudat speciem substantiæ a sensibilibus propriis
et communibus. Circa hoc dubitatur quia non videtur verum; quia si cogitativa
deuudaret speciem substantiæ a seusibili commuui et proprio, tunc cognosceret
speciem substantiæ sine quautitate et loco, et similiter tempore, et tunc
cogitativa cognusseret universaliter, quia omnis virtus cognoscens aliquid
abstractum a quantitate et loco cognoscit universaliter, et sic esset
intellectus. Item implicat quod recipiatur species substantiæ sine quantitate,
quum secundum Commeutatorem, primo Physicorum, quantitas est principium individuationis.
Expugnat ergo quod una species sit in cogitativa sine quantitate. Secundum quod
facit ditficultatem est quia omne receptum recipitur secundum naturam
recipientis; sed cogitativa est cum quantitate, cum sit virtus materialis et
estensa; ergo species substantiæ recipietur in ea secundum quantitatem. Ad hauc
dubitationem dari possuut duo responsiones; prima est, quod argumenta
differunt; sed Commentator noluit quod cogitativa denudet speciem substantiæ ab
omnibus scilicet sensibilibus communibus, quia de facto cognoscitur talis
species cum quautitate, sed voluit Comnientator quod ab aliquibus sensibilibus
commuuibus deuudet speciem, scilicet a motu et a numero. Sed hæc responsio
videtur extranea, primo quod faciat Commentator intellectum perfectum ;
secundo, quia cum video album, video ipsum cum quantitate et similiter cum
figura, motu aut quiete, et cum uumero.quia aut est unum aut plura; quare
videtur quod illa expositio non sit conveuiens. Ideo do aliam responsionem
concedendo quod cogitativa denudet speciem substantiæ ab omuibus sensibilibus
commuoibus. Et tunc, ad primum dicatis quod licet cogitativa apprehendat
speciem substantiæ sine quintitate et situ, non tameu sequitur quod cogiiativa
cognoscat universaliter, quia illa intentio esl; una et siugularis licet sit
sine quantitate; quod si quæritur per quod talis species sit una, dico quod est
una per se ipsam et non per ipsam quantitatem; formæ enim per se ipsas sunt
ununi et nou per quantitatem, nec quantitas est causa distinctionis unius ab altera,
sed formæ ex se ipsis distiugurmtur et priores sunt quautitale; et sic ad
primum prima responsio. Ad secundum vero dicemus quod, licet species substantiæ
sit recepta in cogitativa per modum quantitatis et extensionis, uon tamon
oportet quod extense, et per modum quantitatis reputemus. Aliter possemus
dicere, sicut AQUINO (siveda) et alii, quod omnes animæ animalium perfectorum
sint indivisibiles, et dicunt ad illud argumentum quod fit contra eos; omæ
receptum recipitur secundum naturam recipientis, sed materia est quanta et
estensa, ergo anima quæ in ea recipitur est extensa et divisibilis: dicunt isti
negando anteriorem illam, secundum quod sic absolute profertur, quia secundum
eos non oportet si aliquid recipiatur in materia extensa, ut illud receptum sit
exteusiuu et divisibile. Sed dicunt quod iOa auterior curreus per ora
pbilosophorum debet intelligi secundum capacitatem; sic dico ergo ego in
proposito, quod non oportet ut species substantiæ recipiatur cum quantitate,
licet recipiatur in virtute materiali et extensa, et ad illam piopositionem
omne receptum etc secundum capacitatem. Quare. Utrum tactus sit nobilior visu.
Circa textum et commentum 34" cadunt aliquæ difficultales. Prima est quia
videtnr contradictio iu dictis Pliilosopbi bic, et in principio Metapbysicorum.
Similiter et in De sensu et sensato, quum hic dicit quod habemus perfectissimum
tactum, in prœmio Metaphysicorum dicit quod perfectior est in nobis sensns
visus quia plus sic nobis differentias ostendit, ideo ipsum valde diligimus quia
et subcoelestia et ipsa corpora cœlestia nobis ostendit, quod non sic est de
aliquo alio sensu. Ideo talis sensus est valde perfectus. Ifem in De sensii et
sensato dicit LIZIO quod sensus auditus est valde perfectus quia est sensus
disciplinæ: pe;' auditum enim percipimus verba præceptoris, quorum signis
explieitis a doctore fimus scientes, et ita in uno loco videtur dicere LIZIO
visum esse in nobis perfectiorem tactu, in alio vero loco ipsum auditum: liic
autem dicit tactum esse perfectissimiim in nobis, quare expressa apparet
contradictio. Dicatur quod verum est quod visus est perfectior quantum ad id
quod facit cognoscere, quia multa plura et perfectiora cognoscimus per visum
quam per tætum: per accidens tamen tactus perfectior est ipso visu, scilicet
ratione suæ complexionis, tum quia est fundamentum omnium aliorum sensuum, tam
interiorum quam exteriorum; pari ratione dicatur de auditu, quod scilicet
auditus est perfectior quantuiu ad id quod facit nos cognoscere, tactus vero
ratioue complexionis. Utrum gustus sit perfectior olfaclu vel e contra. Tertia
dubitatio est quam hic movet Themistius: quia quod dicitur ab LIZIO videtur
falsum, scilicet quod nomina odorum transferautur ab ipsis aliis sensibilibus,
quia gustus est in nobis (magis) raauifestus, seu maior olfactu; modo hoc, ut
dicit Themistius, videtur falsum, scilicet quod gustus iu uobis sit perfectior,
quia gustus videtur esse æque perfectus sicut olfactus, quod probat Themistius
assumendo rationem Philosophi. qua ipse ostendit quod olfactus sit in nobis
imperfectissimus. Ratio Philosophi fuit, quia non olfacimus r.isi cum lætitia
aut tristitia, ergo iste sensus est in nobis valde impsrfectus. Modo dicit
Themistius eodem modo arguo de gustu, quia quæ equidem gustamus, gustamus cum
lætitia aut tiistitia, quia sapores sunt dulces aut amari, aut ex illis
commixti; si dulces, appreheuderaus a gustu cum lætitia, si amaros cum
tristitia: sic etiam est de mediis secundum quod magis appropinquantur dulci
aut amaro; ergo si ratio quare in nobis sit impcrfectus olfactus, est quia
nonolfacimus nisi cum lætitia aut tristitia, eadem ratione coucludam gustura
esse in nobis ita imperfectum sicut olfactum. Ad hanc dubitatiouera, non præferens me Themistio,
credo quod posset sic redici. Notaraus, dixi credo dubiose loquendo et non
assertive, quia responsionem quam dabo, uon dabo per modum determinautis, quia
si Themistius non est ausus solvere lianc dubitationem qui fuit tantus
philosophus, tanto magis debemus iios modeste loqui; sed quod dicam, dicam
coniecturando, pro quo sciendum quod aliqui sunt qui non lætantur aut
tristantur nisi in re magna, licet PORTICO dixerint quod nec iu magiiis nec in
parvis debemus lætari aut tristari. Verum ACCADEMIA et LIZIO oppositum tenuerunt: iii rebus
magnis licet nos tristari aut lætari, quia hoc est naturale. Neque est opinio
Stoicorum quod non liceat in re magna. Unde, ut scribitur, cum quidam stoicus
haberet iter versus Athenas, dum esset in intinere cecidit ex ære tempestas
maxima; ex cuius adventu maxiræ turbatus est ille stoicus; quod cum vidissent
qui cum eo erant, dixerunt: tu qui stoicus es turbaris ita ista tempestate? At
ille dixit, conturbor quidem quia in re magna licet contristari. Aliqui ergo
sunt, qui in re magna solum tristantur, et lætantur modo in re parva; aliqui
vero sunt qui licet piiidentes sint, ex aliqua modica re tristantur et
lætantur, quod est ex aflfectione et amore. Sicut cum essem Paduæ accidit ut
ibi fieret præludium. Erat autemquidam senex, qui habebat filiumin præludio,
qui si modicumbene se habebat, dilatabatur os eius usque ad aui^es pro lætitia
quam habebat erga filium; si non modice, male se habebat et angustiabatur senex
pro tristitia. Multi ergo in parvis lætantur. aut tristantur. Ubi autera non
sit affectio aliqua aut passio, in parvis non licet lætari: hoc enim faciunt
stulti, sed in rebus magnis licet tristari aut lætari. Hoc stante possumus
arguere quod olfactus sit in nobis iraperfectus, quia cum non sit multa
unigenitas naturæ hominis circa affectionem ad sensum olfactus, ideo si non olfacimus
nisi cum lætitia aut tristitia, hoc arguit quod olfactus solum percipit magnas
differentias odorum, et ita olfactus arguitur imperfectior. Modo cum sit
unigenitas maxima naturæ hominis ad gustum nt tactum, quia suot sensus
salvantesindividuura in vita, ideo sive parvæ, sive magnæ sint saporum
differentiæ.in perfectione earum lætatur aut tristatur gustas, et ideo licet
non gustemus nisi cum lætitia, aut tristitia, non tamen sequitur quod sit
gustus æque perfectus sicut olfactus: quia ex quo non est lætitia aut tristitia
in parvis, sed solum iu rcagnis, ubi non est affectio et homo non habeat
affectionem ad olfactum, ergo si non olfaciat nisi cum lætitia aut tristitia
non percipiemus nisi magna olfactibilia: et ita sequitur olfactus imperfeetio;
modo cum homo habeat affectionem ad gustum, licet non pereipiamus gustabilia
nisi eum lætitia aut tristitia. -non tamen ex hoc sequitur gustus imperfectio:
quia licet non gustemus nisi cum lætitia, aut tristitia, tamen ex affectione
quam habemus ad gustum, non solum circa magna sed et cirea parva gustabilia
lætamur aut tristamur in perfectione eorura. Ideo non sequitur etc. Quare.
Quomodo gustus sit quidam tactus. Circa textum et comræntum 101' oritur
dubitatio quam movet AQUINO (si veda), et præcipue circa iliam partem in qua
LIZIO probat quod gustus sit quidam tactus. Dubitatio ergo est quia si
gustabile est quidam tangibile, et. gustus est quidam tactus, ut dicit LIZIO,
non essent nisi quatuor sensus exteriores, non autem quinque; quia giistus non
ponitur in numerum cum tactu, quia species non ponitur in numerum cum suo
genere. Gustus autem est species tactus, est enim quidam taclus, ut Ch.228verso
dicit LIZIO, quare etc. Respondet AQUINO (si veda) quod, cum dicitur quod
gustus sit quidam tactus, hoc potest iutelligi duobus modis: uno modo. qiiod
sit species tactus sic quod et gustus percipiat qualitates tangibiles, et lioc
modo est falsum quod gustus sit quidam tactus, imo gustus et tactus sunt
diversæ poteutiæ diversa obiecta respieientes. Alio modo potest iutelligi quod
gustus sit quidam tactus similitudinarie, et isto modo intelligit Aristoteles
cum dicit gustum esse quemdam tactum: similitudo autem est quia sicut tactus
non indiget medio extrinseco, ita gustus eo nou indiget; ideo gustus, secundum
hoc, videtur esse quidam tactus: nihil aliud dicit AQUINO (si veda). Ista
responsio, licet sit conveniens, non tamen videtur ex toto satisfacere, quia si
ideo gustus dicitur quidam tactus quia, sicut tactus, non iiidiget medio
extrinseco, sed solo iutrinseco, ita ut gustus ; pari ratione olfactus dici
posset quidam visus, quia, sicut visus eget medio extrinseco, ita olfactus: sed
olfætus non diceudum quidam visus ; nullibi enim hoc dixit LIZIO, quare nec
illa ratione assignata ad AQUINO (si veda) gustus deberet dici quidam tactus.
Dices forte quod æque bene olfactus potest dici quidam visus sicut gustus
dicitur quidam tactus, licet LIZIO dixerit de gustu et non de olfactu; sed
licet ita posset dici, illa tamen responsio Thomæ non quadrat responeioui quam
dixit LIZIO quod ideo gustus est quidam tactus, quia gustus est quidam humor,
et humor est quoddam tangibile; et ita videtur velle Aristoteles quod ideo
gustus est quidam tactus, quia percipit humorem qui est quoddam tangibile, seu
perceptibile a sensu tactus. Dude, ut dixit Commentator, impossibile (est) quod
gustus percipiat saporem nisi prius percipiat humorem, et ita non vult LIZIO
quod gustus dicatur quidam tactus rationc quam adduxit AQUINO (si veda), sed
ratione quam adduximus nos. Sed tunc stat altera difBcultas quia humor nou est
sensibile proprium sensus tactus, quia seusibile proprium est quod per se
sentitur ab imo seusu tautum; sed humor non solum a tactu percipitur sed etiam
a gustu; quomodo ergo erit humor sensibile proprium, quare. Nec nostra
responsio videtur sufficiens. Ad hoc possent dari multæ respousiones. Primo
dicerem quod gustus non percipit illum bumorem, sed cum gustus et tætus iu
liugua fundetur, iu eodem nervo, ille nervus est qui percipit ilium hiimorem,
non autem gustus. Unde gustus non posset percipere saporem, nisi ille
humifieret, nec ob hoc sequitur quod gustus percipiat talem humiditatem. Non
enim sequitur: hic sensus non potest percipere sapores nisi mediante
humiditate, sicut non sequitur: visus non percipit colores nisi habeat
humiditatem, nam si distillaretur illa humiditas ab oeulo, nou posset oculus
percipere colores, ergo visus percipit illam humiditatem, quare. Sed ista
responsio non videtur consona verbis Commentatoris, quia Commentator non dicit
quod gustus non percipit sapores nisi humetiat, sed dicit nisi percipiat
humorem, et ita vult Commentator quod sicut gustus percipit sapores, ita
percipiat humorem. Ideo posset aliter dici quod Commentator erravit, et fuit
illius opinionis, vel et aliter sustinendo Commentatorem, gustus, in materia
gustus, percipit illumhumorem et non potest gustus percipere sapores nisi
illius materia scilicet uervus percipiat illum humorem. Ut etiam aliler dicatis
quod gustus in rei novitate veritate percipit illum humorem, et sic etiam
percipit saporem, et non perciperet saporem nisi prius perciperet humorem. Et
cum dicitur quod tunc humor ille non esset sensibile proprium sensus tactus,
consequeuter etc; cum autcm dicitur quod seusibile proprium est quod ab uno
solo sensu sentitur; didtiir quocl seusibile iiroprium al) vuio solo seusu
sentitur per se et solitarif, sed bene potest tale sensibile ab alio senau
sentiri non solitarie, sed ut est coniunctum cum alio sensibili; et sic in
proposito, licet humor percipiatur a gustu, non tamen ex lioc tollitur, quando
sit sensibile proprium sensus tactus, quia a solo tactu solitarie [lercipitur,
et non ut est coniunctus cum aiio seus'bili. Si autem percipiatur a gustu, uon
percipitur ab eo solitarie, seJ ut cum eo est sapor, qui est obiectum proprium
yustus. Et sic satis. Teneatis respousionem quam volueritis. Ulrum grave et
leve sint substantiæ. Modo iu hoc quod dixit Commentator est dubitatio an grave
et leve sint substanliæ. Pro parte affirmativa est Commentator, qui expresse
lioc f.itetur; pro parte vero negativa suut plurimæ auctoritates Philosophi st
rationes. Prima est auctoritas Phiiosophi quiuto Metaphysicorum textu
commLMiti, 15' ubi expresse dicit quod sicut caliditas et frigiditas sunt in
terLia specie qualitatis, sic gravitas et levitas sunt in tertia specie
qualitatis, uon erjo suut gravitas et levitas formæ substantiales. Secunda
auctoritas Philosoplii est iu secundo De geueratione, textu commeuU, ubi vult
idem, quare. Aliquæ auctoritates adducerem, sed quia in istis duobus locis,
expressa iutentioue et per se determinat de gravi et levi, si vero alibi de hoc
dicit aliquid, ut in septimo Metaphysicorum ex iucidenti, et cum(?) non ex
propria intentione, hoc modo, scilicet ideo, volo (vos) esse conteutos his
duobus rationibus. Ratioues vero pro
ista parte adsunt plures, prima vero est hæc. Nulla coutraria sunt subitautiæ,
grave et leve sunt coutraria, ergo non sunt substantiæ. Alteram ponimus per
Aristotelem iu cap. de substantia, ubi dicit quod in substantia uou est
contrarietas, ergo quao sunt contraria uou sunt substantiæ. Illud idem dixit
LIZIO in quinto Physicorum. Quod autem grave et leve sint contraria pouimus per
LIZIO quavto Cœli et in secundo De generatioue, quare. Secunda ratio est:
nullum immediate productivum operationum est substantia. Proposilio liæc
accipitur a Philosopho in De sensu et sensato, ubi dieit quod ignis, quatenus
igiiis, uon est activus, sed quatenus calidus, et sic non vult Pliilosophus
quoi iguis concurrat ut agens immediatura et per se ad aliquam operationem
effective, sed grave et leve immediate producunt motus ascensus et descensus,
ut ponimus ex primo Coeli, ergo. Tertia ratio. NuIUim per se sinijibile a sensu
exteriori est subiectum. Ista est communis conceptio, et quasi una maxima, quia,
ut commuuiter dicitur, sensus non se profundat usque ad substantiam rei. Verum
est quod Commentator voluit quod sensus nou iu quautum seusus, sed ia quantum
sensus humanus, cognoscit substantiam. Sed
Commentator iu hac sua fatuitate deviat a veritate et sibi ipsi contradicit.
Sed grave et leve per se sentiuntur secundum sententiam LIZIO. Non eiiim est
obiectum, sicut dicunt quidam pædagogi, quod grave et leve sentiuntur per
accidens, quia LIZIO vult quod eontrarietas levis et gravis cum coutrarietate
calidi et frigidi faciat tactum esse plures seusus; quod nou esset si grave et
leve esseut sensibilia per accidens; sensibilia enim per accidens non
plurifioaut seusum, qnare. Item videtur irratiouabile quod substantia
cognoscatur a seusu, quia vix intellectus potest coguoscere ipsam siibstantiam;
imo, iit dixit SCOTO, substantia non cognoscitur nisi per maginim discursum,
licet in lioc opinio Scoti contradicat LIZIO. Cum ergo laboret iatellectus ad
cognoscendam substantiam, irrationabile est concedere quod substantia a sensu
cognoscatur, sive quatenus est sensus, sive quatenus est humanus; imo
concedendo quod gravitas et levitas sint substantiæ, non solum habemus
concedere quod sensus, qualis talis sensus, sed qualis sensns, cognosceret
substantias, quia non solum homo, sed etiam bestiæ sentiunt gravitatem et
levitatem. Item secundum fidem
et secundum tenentes quod substantia non suscipiat magis et minus, non possumus
tcnere quod gravitas et levitas sint substantiæ. Secundum fidem hoc sustineri
non potest quia Eucharistia est gravis, quia videmus quod descendit, et tamen
illa gravitas non est substantia, quia in Eucharistia non est aliquid de
substantia, quod erat in illa antequam consecraretur, neque substantia corporis
Christi est gravis; ergo gravitas a qua provenit ille motus descensus est
accidens, et quædam qualitas. Secundum etiam tenentes substantiam non intendi
aut remitti, non possumus hoc sustinere quia gravitas et levitas suscipiunt
magis et minus, et nulla substantia recipit magis et minus; ergo gravitas et
levitas non sunt substantia, sed accidens. Sed quod ad Commentatorem qui
expresse dicit quod sunt substantiæ? Primo, possumus dicere quod Coræntator
erravit, nec est adhibenda fides ipsi Commentatori, quia in hac difficultate
roperitur solus Commentator et in contradictione; in pluribus enim locis dixit
oppositum, ubi voluit quod sint qualitates et non substantiæ. Ideo possemus
dicere, sicut dicunt legistæ, quid quando inveniunt aliquem suorum doctorum in
uno loco dicentem unum, et in alio oppositum, dicunt quod est una bestia, quia
sibi contradicit; nec talis debetur sustineri, quia nescimus quam partem
tenuerit pro firmo, cum in uno loco dicat unum et in alio contrarium, sicut uos
possumus dicere; volentes tamen honorare Commentatorem, dicemus quod una et
propria opinio Commentatoris est quod gravitas et levitas sint qualitates de
tertia specie et non substantiæ. Quod autem dixitCommentator in hac
digressione, scilicet quod sunt substantiæ, non dixit secundum propriam
opinionem.Unde non possumus non mirari de quibusdam fatuis. quia adscribunt
hanc opinioneraCommentatori tamquam sit illius sententiæ,quia solum in isto
Commento hoc reperietis: in iufinitis vero locis reperietis ipsum dicere quod
sunt qualitates et accidentia non autem substantiæ. Teneatur ergo pro firmo
quod opinio propria Commentatoris est quod grave et leve non sint substantiæ,
sed qualitates de tertia specie. Sed dices si hæc opinio est Commentatoris
quomodo vocabitur sua ratio, quæ probat quod tangibile uon est unum obiectum,
quia scilicet calidum et frigidum sunt in prædicamento qualitatis, grave vero
et leve in prædicamento substautiæ? Dicatur quod uon probat illud per hoc, sed
quia grave et leve habent diversum modum immutandi sensum tactus a calido et
frigido, quumgrave et leve immutant per motum localem, illa vero alia sine
motu. Ideo ex diversitate modi immutaudi sensum tactus sequitur pluralitas in
ipso tactu. Utrum gravc et leve cognoscantur absque motiv. Circa idem commentum
cadent difficultates,numquid grave etleve non cognoscantur nisi per motumut
vero diceret Commentator. Videtur enim quod non possint cognosci sine raotu
locali, sicut experientia testatur, quia non sentimus an aliquid sit grave vel
leve uisi illud poiideremus, ponderatio vero non fit nisi cum motu locali. Hæc etiam videtur sententia Commentatoris in
digressione quæ dicit quod uon cognoscuntur grave et leve uisi mediante motu.
lu oppositum arguitur quod.cum motus sit sensibile commuue, ti non percipiatur
grave aut leve nisi mediaute motu, non sentiuuturni&i mediante seusibili
communi;cum autem sensibile commuue non percipiatur sine sensibili contrario
prius percepto, per quod ergo proprium sensibile perciperetur motus ille
mediaute quo cognoscimus grave et leve? Quod si dicatis quod sensibile proprium
per quod motus coguoscitur sit calidum aut frigidum, hoc non videtur, quia
possumus seutire gravitatem aut levitatem uulla liarum qualitatum percepta,
quod ergo eiit propiium et per se sensibile per quod iste motus comprehenditur,
nou videtur esse nisi calidum, quare. Ad hanc dubitationem cousuevi alias aliter
dicere, sed inveni unam aliam respousionem quæ melior est quam illa alia.
Diceudum ergo quod prius percipio hoc esse grave quam percipiam ipsum moveri,
et sic de levi dicatur, et mediante gravitate percipio motumgravis qui cst
sensibile commune. Sed dices: quod dices ad Commentatorem quod dixit quod nou
seutitur gravitas aut levita? nisi mediante motu? Dico quod hoc uon dicit
Commentator si bene inspiciautur verba eius, sed dicit Commeutator: uon
sentitur gravitas aut levitas uisi grave aut leve moveatur, et diceret: ergo
nou percipitur gravitas et levitas nisi mediante motu. Primum enim verum est,
secundum vero falsum. Unde, licet motus sit prior natura quam perceptio iUarum
qualitatum, prius tamen iliæ a sensu cognoscuntur quam talis motus, quare. Numquid
sensus tactus sint phires. Circa illam quæstionem. numquid seusus tactus sint
plures secundum sit uua potentia, factum est argumentum quod est tale: si
tactus essent plures sensus, non tantnm essent plures sensus exteriores, sed
plures quam quinque; sed tantum sunt quinque sensus exteriores, ergo tactus non
est plures seusus sed unus. Ratio est boua quia cst coniradictio talis facta ex
destructione consequentis ad destructionem antecedentis. Argumentum declaratur,
quum si sensus tactus uon esset unus sed plures, ad minus essent duo sensus,
quia minor numerus qui potest repeiiri est numerus binarius; sed alii sensns
exteiiores a tactu sunt qnatuor: visus, auditus, olfactus et gustus: modo duo
et quatuor faciuut sex, ergo ad minus essent sex, et sic esseut plures quam
quinque et uon tantum quinque Aristoteles ubicumque loquitur de sensibus
erterioiibus et etiam Ecclesiastes dicifc: peccasti in quinque sensibus; quare
sequitur quod seusus tactus non sit plures sensus. In oppositum est LIZIO in
capite hoc. Ad hoc argumentum difEcile est respondere. Respondet enim AQUINO
(si veda) quod sensus esteriores sunt tantum quinque, et sensus exteriores sunt
plures quam quinque, nec ista contradicunt, quod declarat; nam sensus
exteriores, secundum species, sunt plures quam quinque, quum tactus sunt plures
secundum speciem,cumplures sint potentiæ tactivæsecundum speciem;et
itæuumerandopotentias tactivas cum aliis quatuor potentiis aliorum quatuor
sensuum exteriorum, secundum speciem plures sunt quam quinque sensus exteriores,
seu potentiæ sensuum exteriorum. Secrmdum vero genus proximum, tantum sunt
quinque sensus exteriores, quum potentiæ tactivæ conveniunt omnes in uno geuere
proximo, ratioue.cuius sunt ut ui.a poteutia: et sic sensus, secundum genus
proximiim, fit unus sensus; et sic numerando tactura f um aliis sensibus sunt
tantura qninque. Genus autem proximum secundum quod potentiæ tactivæ conveniunt
seu in quo conveniunt et fiunt quodammodo una poteutia, sunt sie quia omnes
potentiæ tactivæ percipiuut proprias contrarietates, per se, per medium
iutrinsecum, et per accidens, per medium extrinsecum; et ideo quia omnes
potentiæ tactivæ in hoc genere proximo, scilicet in uno modo percipiendi sua
tangibilia, ideo ratione huius generis proximi, omnes firmt ut una potentia et
tactus fit uuus sensus; seciindum ergo speciem sensus exteriores sunt plures
quam quinque, secundum vero genus propinquum sunt præcise quinque; et hoe modo
loquitur Aristoteles de sensibus exterioribus cum dicit iilos esse quinque, et
non prirao modo secundum speciem. Sed ista responsio licet videatur prima facie
satisfacere, interius tamen perscrutanti videtur non posse stare, quia si
concedis quod potentiæ taotivæ sint plures quam quiuque, et una secundum genus
proximum, quod sumitur ex modo sentiendi per se, per medium intriusecum, et per
æcidens, per medium extrin.^ecum ; si ista sit causa præcisa quare potentiæ
tnctivæ siut una potentia, quia scilicet omnes sentiunt per se, per mediuni
intriusecum, sequitnr quod tantum essent quatuor sensus exteriores, quura, cum
gustus et tactus eodem modo sentiunt, scilicet per medium intrinsecum, gustus
et tactus cssent unus sensus, quia conveniunt in uno geuere proximo quod est
sumptum ab uno modo sentiendi. Item non tantum quatuor, sed duo essent sensus
exteriores. Probatur quia tres sensus,' visus, auditus et olfactus sunt uuus
sensus, cum conveniunt in uno genere proximo sumpto ex eodem modo immutandi seu
sentiendi, quia omnes illi tres senliunt per se, per medium extrinsecum; gustus
vero et tactus essent uuus alius sensus, ut visum est, quare tantum duo essent
sensus exteiiores. Ideo AQUINO in prima parte et in Quæstionibus disputatis
dedit aliam responsionem et eura secutus est ROMANO liie in expositione. Dicunt
enim quod sunt quinque sensus exteriores, quia simt quinque modi immutandi
ipsos sensus: sumuntur autem isti modi sic: quia in mutatione sensuum
exteriorum, aut obieetum tantum specialiter immutatur, et ex isto modo
immutandi sumitur una potentia quæ est potentia visiva; aut obiectum realiter
immutatur per motum localem, organum vero specialiter, et ex isto modo sumitur
iraa alia poteutia quæ est potentia auditiva; aut obiectum conveuienter
immutatur per motum • alteratiouis et orgauum specialiter, et ex hoc modo
sumitur tertia potentia quæ est potentia olfactiva, fit enim olfactio per
fumalem evaporationem quæ non est sine motu alterationis; :n tactu vero et
gustu est etiam immutitio realis ex parte obiecti, et ex parte organi et
sensus, sed aliter et aliter. Omnia aliter immutantur tactus et aliter gustus.
quia tactus immutatur realiter a qualitate propria et tangibili cuius est
perceptivus: gustus \ vero realiter immutatur non secundum qualitatem propriam,
sed secundum qualitatem alienam,quia immutatur realiter ab humore et
specialiter recipit sapores. Non enim oportet quod si gustus habeat pereipere
dulcedinem, ut gnstus fiat realiter duk-is, sed bene oportet quod fiat actu
bua.idus. Oportet autem quod, si debeat percipere caliditatem et alias
qualitates tangibiles, ut tactus fiat actu calidus, frigidus et sic de aliis.
Et ideo ex ista diversitate, qnæ est inter irarautationem realem tactus et
immutationem realem gustus, sumitur diversitas potentiæ tactivæ a potentia
gustativa, et sic sumuntur isti duo sensus. Priraura ergo ex istis quinque
raodis immutandi, quibus sensus cxteriores contingit immutari, sumitur numerus
sensuum exteriorum. Kedeun^lo modo io ud propositum argnræi;ti, dicniit qiiod
liotentiæ tactivæ in specie snnt plures; in genere tamen proximo omnes sunt ut
uua potentia, quia omnes potentiæ tactivæ conveniunt in lioc, qund eodem modo
inimutantnr ut dictum est. Quare. Licet in quarta re-ponsioue esset difficultas
quam. tetigi snpra, dum legerem commentum dc Inimido, quum dicunl gustum
percipere, ad hoc nt species saporis compreliendat; quia, ut supra diximu^, non
videtur possibile quod gustus percipiat hnmorem, quia sensibile proprium est
qnod nou conlingit altero sensu sentiri: cum ergo humor sit seujibiie proprium
sensus tactus, quomodo pnssibile erit talis humor a gustir percipi? Sed de hoc
satis dictum iam. Verum circa lianc responsionem Thomæ et Ægidii, insurgit
multo maior difficultas; quia, licet venim sit quod, si tactus debeat percipere
calidum, frigidum, liumidum et siccum, (debeat eadem fieri) licet hoc de sicco
non appareat; non enim mihi videtur, nec ita est quod si manus mea sentiat
aliquid siccnm ut manus mea fiat sicca; non tamen vertnn est in qnalitatibus
sequentibus quatuor qualitates primas. Nec si tango aliquid leve, manus mea fit
levis, nec si dunim dura, nec si nuUe mollis, uec si asperum aspera. Dicerera
enim: hoc est extrema fatuitas; mihi videtur, quod ratione continui, quia
asperum leve et aliæ qualitates taugibilcs sequentes primas qualitates non sunt
qualitates activæ, sed bene eas sequuntur; ideo uon oportet quod si tango
aliquid grave quod illud tale inducat gravitatcm in ra;inu mea, et sic de aliis
et ita nou videtur quod omnes potentiæ tactivæ habeauteumdem modum immutandi
utdicit AQUINO (si veda), quia ut diximus.licet duæ potentiæ tactivæ habeant
eumdem modum immutandi, scilicet potentia perceptiva calidi et frigidi, et
potentia perceptiva Iniraidi et sicci, licet de sicco nun videatur verum; aliæ
tamen potentiæ liabent uiodum immutandi. Ideo pctentiæ tactivæ non possunt esse
una poteutia in genere proximo si deberet sumi genus proximum ab illo modo
immutandi quem posuit AQUINO (si veda) in ipso tactu; quia, ut diximus, illud
non potest esse unum genus proxiunnu, cuni uon sit idem modus immutandi omnes
potentias tactivas; ideo do aliam respousioneff . Su;. Non sic autem est de tactu,
quum tactus per se primo pereipit omnes contrarietates tangibiles. Ideo ratio
valet de tactu quum per se primo percipit plures contrarietates, non valet
autem de sensu communi, quura sensus communis non est per se primo perceptivus
plurium contrarietatum, sed per se primo percipit unam contrarietatem
innominatara. Sed ista responsio non videtur sufficiens quum ista dicam de
tactu, quod scilicet tactus non per se prinio comprehendit illas
contrarietates, sed per se primo tactus est perceptivus unius contrarietatis
innominatæ, quæ similiter vocetur a et Ib; et ita sicut SENSVS COMMVNIS est
unus, ita sensus tactus erit unus. Dixit AQUINO (si veda), in prima parte, in
Quæstionibus disputatis, quod probabiliter potest teneri quod sensus tactus sit
unus sensus, nec aliqua ratio demonstrativa est in apprehensioue; sed quod
dicemus sustinendo Aristotelem? Sustinendo opinionem LIZIO dicemus, quod non
est eadem ratio de sensu communi et de tactu, quia non est eadem ratio
deservo-et de domiuo, quia enim sensus coramunis est sensus interior, et
communis virtus pro eius unitate non requirit uuitatem contrarietatum; imo stat
cum unitate eius pluralitas contrarietatum; modo in sensu par.iculari et
exteriori est bene necessarium qtiod, si seusus est unus, debeat esse unius
contrarietatis tantum per se primo perceptivus. Cum ergo tactus sit seusus
particularis et exterior, si nou erit unius contrarietatis tantum per se primo
perceptivus, nou erit unus sensus: modo, ut apparet,sensus tactus est per se
primo perceptivus plurium contraiietatum, ut contrarietates calidi et frigidi
et similiter contrarietates humidi et sicci, quorum nulla ad alteram reducitur,
quare. Ideo necessario tactus debet poni plures sensus nou autem unus; non
autem est sic de seusu coramuni. Sed adhuc contra nostram determinationem
insurgit difficultas, quam fugiemus fugiendo ad sensum particularem, quod si
talis sensus percipit plures contrarietates est plures sensus, et si percipit
tantum uuam contrarietatem est sensus unus. Modo obiicieudo dicet quis quod non
possumus ad hoc fugere, quum visus est uua potentia particularis, et tamen
percipit sua obiecta quæ magis distant quam obiecta sensus tactus, visus enim
PERCEPTIVVS – GRICE POTCH AND COTCH -- est coloris [THAT PILLAR BOX SEEMS RED –
VERMILLION, NOT GREEN] et lucis; modo magis distant lux et color, quam calidum
et frigidum, humidum et siccum et quam aliæ differentiæ, seu contrarietates
qualitatum tangibiiium, quum lux est qualitas æterna, color vero est qualitas
non æterna; omnes autem qualitates tangibiles sunt generabiles et
corruptibiles; modo plus differunt æternum et corruptibile, quam corruptibile
et corruptibile; ergo color et lux magis differuut quam qualitates tangibiles,
seu contrarietates earum ad iuvicem differant; non ergo est coiicludendus
seusus tactus esse plures sensus ex eo quod est sensus particularis perceptivus
contrarietatum plurlum omnino distinctarum, quia videmus quod visus est una
potentia ut communiter conceditur, et tameu visus est una potentia particularis
percipieus sua obiecta magis differentia quam obiecta et contrarietates sensus
tactiis, quare. Ad hoc dari possunt duæ responsioues secundum quod duæ sxmt
opiniones de luce. Prima respousio est secundum tenentes quod lux sit idem
subiecto quod color, licet color et lus formaliter distinguantur; nam secundum
istos, color nil aliud est nisi lus obumbrata, et ista lus et color sunt idem
subiecto et materialiter, distinguuntur autem formaliter, quia lux est lux
pura, color vero lux non pura. Secundum ergo hanc responsionem negatur quod
color et lux magis differant quam contrarietates tangibiles, imo sunt unum et
idem subiecto, licet formaliter distinguautur. Secundum vero alteram opinionem
quæ teuet quod non sint realiter idem color et lux, est dicendum quod in comparatione
ad ipsos sensus magis differunt obiecta tactu-j, quam lux et color, licet in se
et esseutialiter magis differunt lux et color quam obiecta tactus, ut probat
argumentum. Quomodo autem iu comparatione ad ipsos sensus altera est diversitas
inter calidum et frigidum, et huraiJum et siccum, verbigratia, quam inter lucem
et colorem, declaro, quia comparando lucem et colorem ad visum, lux et color se
habeut in quadam aualogia; primo enim percipitur lux dein color: color enim
mediante luce percipitur, ut supra dixit LIZIO, cum dicebat: color est actus
diaphani secundum actum in actu ilhiminati, ut exponebat Commentator, et sic
color percipitur mediante luce. Modo in contrarietatibus tangibilium non est
talis aualogia quum omnes tales contraiietates per se primo percipiuntur a
tactu, nec una percipitur mediante alia. ideo remauet quod tactus sit pUires,
licet sensus visus sit unus sensus. Sed circa totum quæsitum est ima
difficultas per se et seorsum distincta ab Jiis quæ hucusque dicta sunt, quia
non videtur omnino necessarium quod tactus sit una potentia et imus sensus, non
autem plures, quum illa potentia, quæ iudicat circa plures coutrarietates est
una potentia; sed tactus iudicat circa plures contrarietates, per tactum euim
et non per alterum sensum iudicamus an hoc sit calidum, frigidum, humidum et
siccum; ergo sensus tactiis est unus sensus et una potentia. Hæ ratione utitur
Philosophus hic inferius, ubi probat quod datur alius sensus a QVINQVE SENSIBV,
qui est sensus interior, quare. Ad hoc dicatur quod non est tactus qui ponit
differeiitiam inter tangibilium contrarietates, neque est una aliqua poteutia
tactiva, quæ afferat iudicium de pluribus quam de una contrarietate
tangibilium, sed SENSVS COMMVNIS – THAT MOORE LACKED – GRICE -- est qui de omnibus
illis iudicat. Decipimur autem nos et credimus quod sit sensus tactus illud
quod de omuibus illis iudicet, quum potentiæ tactivæ coucurrunt initiative, sed
non principaliter ad hoc iudicium. Cum enim unaquæque potentia percipit suam
contrarietatern, suut occasiones SENSVI COMMVNI ut omnes illas contrarietates
comprehendens de illis iudicet; ideo cum poteutiæ tactivæ sunt ut principium
occasionale huius iudicii, credimus nos quod hoc iudicium fiat ab una potentia
tactiva, sed non est ita. Ideo error est in ista existimatione. Sed rursus
iustabit quis uostrnm quando ita dicam quod visus non est qui iudicat de istis
coloribus, sed dicam quod est sensus communis, qui aftert hoc iudicium, et
ponit differentiam iuter unum colorem et alterum, sicut tu dicis de tactu, sed
secundum communem existimationem visus est, quod iudicat de istis
coloribus;ergo et tactns iudieaMt de oiunibus qiialitatibus tangibilibiis et
sic teuebimus quod sit una potentia tactiva, quæ omnes qualitates tangibiles
compiehendat, ad hoc ut inter illas possit ponere differentias et
conveuientiam. Dici possit primo concedeado quod verum est quod non est visus
qui iudicat de coloribus, sed est sensus communis; visus autem solum initiative
coucurrit ad hoc iudicium, sicut quod dicebatur de tactu. Vel aliter dicatis
quod visus est qui ponit differentiam inter ipsos colores, tactus autem nou est
qui ponit differeutiam inter tangibiies qualitates, quum est aliqua diversitas
in visu et tactu: sed super hoc considera tu. Utrum sensus tactus sint fmiti vel
infiniti. Cum determiiuitum sit in præterita quæstione quod seusus tactus est
plures, oportet secundo loco videre an sensus tactus sint infiuiti, an finiti
et quia clarum est quod non suut infiniti . ergo fiuiti. Ideo cum sint fiuiti
quærimus de modo eorum, quot sciiicet sint sensus tactus, seu poteutiæ taciivæ.
In hoc quæsito reperiuntur multæ ac vaiiæ oidniones. Aliqui tenueruut quod duao
tautum essent potentiæ tactivæ, aliqui quod qualuor, aliqui quod quiuque,
aliisex, alii septem, ut diximus, ergo. Una est opinio quæ tenet quod potentiæ
tactivæ sunt tautum duæ, una quæ est perceptiva calidi et liigidi, et rædiorum,
alia quæ est pereeptiva iuimidi et et intermediorum. Aliæ vero contrarietates
tangibiiium aut reducuntur ad has duas contrarietates primas et ab eisdem
percipiuntur potentiis tactivis, aut sunt sensibilia communia. Uude potentia
perceptiva humidi et sicci perceptiva est duri et mollis, qnum durum siccum
est, molle vero esfc humidum. Ideo per eauidem potentiam hanc coutrarietatem
con,prehendimus per quam comprchendimus humidum et siccum; de gravi autem et
levi dicit hæc opinio quod sunt sensibilia coramunij, ut videtur dixisse supra
Comræntator, ubi dicit quod ista diio pe;cipiuntur sine motu; et ita cum motus
sit sensibile comraune, et grave et leve aut sunt motus, aut non percipiuntur
nisi mediante motu, erunt ergo grave et leve sensibilia commuuia; de aspero
autem et leni aliqui dicunt quod reducantur ad humidum et siccum, quia
asperitas, scilicet in qua una pars supereminet alteri, provenit ex siccitate:
levitas vero ubi onines partes sunt æquales et nullum alteri supereminet,
provenit ab hiimiditate et ifca reducitur hacc contrarietas ad contrarietatora
quæ est iu humido et sicco. Pouimus ergo, secundum banc opiuiouem, qualiter
omues contrarietates tangibilium percipiuntur a duobus poteutiis tactivis, et
ita quod tactus sit tantum duo sensus. Aliquibus autem non placuit liæc opinio,
et primo quoad hoc quod diximus de duro et mclli, quod reducuntur ad liumiduui
et siccura, quia non coguoscinius durum per solam siccitatem; non euim
coguoscimus aliquid esse durum ex eo quod est siccum, sed ex eo quod est
comprehensivum (compressivum?) a tactu non cedit tactui; similiier nec
perapiraus aliquid esse raolle percipiendo illud esse humidum, sed ex eo quod
videmus illud cedere tactui, et sic hæc opinio videtur falsa. Nec stat talis opinio cum ræute C 'mmentatoris, quia
in hoc capite Commentator vult quod per aliam poteutiam percipiantur oranes hæ
qualitates tangibilium. Unde, secundum ipsum, alia est poteutia calidi et
frigidi, alia humidi et sicci, alia gravis et levis; non autem secundum eius
intentionem poteutia perceptiva calidi et frigidi, et potenlia perceptiva
humidi et sicci suut potenliæ perceptivæ oranium aliarum contraiietatum
tanglbilium, quare secuudum sententiam Commentatoris non tantum sunt duæ
potentiæ tacti\æ, sul plures quam duæ. Quod etiam dixit liæc jirima opinio de
gravi et le\i, quod sunt sontibilia communia et non percipiuntur uisi mediaute
motu, non videtur esse ad mentem Aristotelis, quum hoc numquam posuit
Aristoteles, scd ista enumerat inter differenfias tangibilium, tamquam obiectum
proprium sensus tactus, neque videtur forte necessarium quod percipiatur motus,
si debeat gravitas et levitas ccmpreliendi: quia si ista duo perciperentur
mediante raotu, cum motus sit sensibile commune, per quod percipietur ipse
motus? Aut enim per sensibile propriimi, aut per sensibile commune; sed non
videtur quod motus percipiatur mediante sensibili proprio, neque mediante
sensibili communi. Non viJletur ergo quod si debeam grave et leve
comprehendere, (oportere) ut mntum i|isum comprehendam. Quod autem dixit hæc
opinio de aspero et levi, quod siilicet roducuntur ad figuram, videtur esse
satis tolerabile dictu. QuiS, ergo hæc opinio videtur in multis deficere, ideo
altera veperitur opinio quæ tenet quod potentiæ tactivæ sunt quatuor, scilicet:
prima quæ percipit contrarietatem calidi et frigidi, secuuda quæ percipit
contrarietatem humidi et sicci, tertia quæperciplt contrarietatem gravis et
levis, quarta quæ percipit contrarietatem duri et mollis. De aspero autera et
de leni non ponitur poteutia ab illis quatuor distiucta, quæ talis
contrarietatis sit perceptiva, quia haoc aut reducuntur ad figuram, aut ad
contrarietatem quæ est iu humido et sicco, et ideo percipiuntur ab illa
potentia, quare. Aliqui alii, non contenti his quotuor potenfiis tactlvis,
ponunt unara aliam potentiam tactivam, quæ attenditur penes dolorem et
lætitiam. Ratio autem cur ponant hanc potentiam tactivam, est quia per tactum
cognoscimus delectationem et tristitiam, sed nou peraliquam potentiam
determinatam ista cognoscimus; quia aliquando sentimus delecfationem aut
tristitiam, et tamen non comnrehendimus calidum et siccum, durum et molle:
sicut si quis vestrum pingat papillas mulieris, ex illo tactu sentietis magnam
delectationem, et tamen in tali delectatione nou sentietis anil quod tangitis
sit calidum, frigidum, nut humidum et siccum, aut grave et leve. Similiter si
quis patiatur magnum dolorem seutit maxiraam tristitiam, et in percipiendo
dolorem sensit iiuanta est sic, quum nescit an sit calida vel frigida, humida
vel sicca; ergo delectatio et tristitia percipiuntur per tactura, et clarura
est ad sensum; et cura non percipiatur ab ali(iua quatuor potentiarum, videtur
esse necessarium ponere quintam potentiara, quæ sit delectationis et tristitiæ
porcepiiva. Istam opinionem insequentes inter se diversificati suni; quia
quidam volunt quod hæc sit tantum una potentia tactiva dispersa per totum
animal, aliqui vero voluut quod sint duæ potentiæ, uua quæ est in rærabris
genifalibus, et hæc potentia percipit maximam delectationem, qnæ possit csse in
ipso tactu: delectatio enim quæ datur in actu venereo est tanta, ut dixit
Hieronimus, ut si angeli coireut, duni essent iu concubitu, oblivis^erentur de
orauibus rebus. Aliqui alii ponunt aliam potentiam tactivam in gutture, et hæc
perceptiva est delectafionis in gusta secundum contemporantiam cibi, in
qualitatibus primis. secnndum quam ipsum cibura est conveniens auiraali; ista
autem delcctafio gulæ est ibi vere et proprie delectatio, sed non est fanta
quanta in venereis. Cum autem istæ duæ delectationcs non suut lu (|uacumque
parte uostri corporis; sed uuaquæque illarum fit in certo et determinato loco;
ideo iiosiierimt isti has duas virtutes sensitivas partiales in membris nostri
corporis, unam scilicet in membris genitalibus et alteram in gula. Aliqui alii
ponunt tertiam potentiam perceptivam tristitiæ et lætitiæ, quam dicunt esse
dispersam per totum corpus animalis, et ista tertia potentia est perceptlva
lætitiæ et tristitiæ, quæ fiimt iu toto corpore, sicut quando liabemus scabiem,
sentimus magnum pruritum per totum corpus, quem cum quærimus manu amovere,
carpendo ipsam cutem, sentimus raagnam delectationem per totum corpus ; verum
post hanc delectationem quæ est iu pruritu, insequitur maguus dolor et
tristitia, qualiter non est iu delectatioue venerea et delectatione gulæ; nec
ista delectatio est tanta, sicut sunt illæ duæ. Licet Couciliator fuerit vir
magnus, mihi tamen videtur quod ista sua opinio ponens illam quiutam potentiam
tactivam, quæ est perceptiva lætitiæ et doloris sit contra LIZIO, quum
si," præter iilas quatuor potentias, essetponere hanc quiutam potentiam,
LIZIO fuisset vakle dimiuutus, quum Aristotelis (sit sententia), ego credo quod
sit iu testu commenti, quod obiecta tactus sunt differentiæ corporum
generabiliura et corruptibilium. quatenus generabllia et corruptibilia, quod
non est de dolore et tristitia; ueque Aristoteles in hoc loco, neque alibi ut
in quinto De animalilms enumerat dolorem et tristitiam inter obiecta tactus,
sed bene enumerat semper alias contrarietates. Argumentum taræn hoc non est
deraonstrativum sed probabile, quia posset respondere Conciliator quod LIZIO
solum enumerat obiecta tactus magis famosa. Secunda ista opinio non videtur
nimis suificiens, quia non potcst bene evadere difficultates, quia cum tactus,
secundum Conciliatorem, dolorem sentiat, tactus cognoscet se dolere et sic
cognoscet tactus suam operationem propriam. quæ est sentire, quare tactus erit
virtus reflesiva sui super se, quod est falsum. Tertio deficit hæc opinio,
quum, licet lætitia et dolor non fiant siæ cognitione tactiva, uon tameu ista
duo sunt operationes potentiæ tactivæ, sed operationes Cli. apprehensivæ, quæ
est una virtus distiucta a virtute tactiva; ideo cum dolor et tristitia non
sentiantur a virtute tactiva, sed ab apprehensiva, non est pouenda illa quiuta
potentia tactiva, quæ habeat lætitiam et dolorem comprehendere, quare nullo
modo potest stare opinio Conciliatoris. Quare puto quod melius sit tenere quod
tantum sint quatuor poteutiao tactivæ. Pro solutione autem argumeuti
Conciliatoris, est tria considerare iu ipso dolore aut lætitia: primo causam
doloris et tristitiæ (sic), secimdo res quæ est dolor, vel lætitia, tertio coguitiouem
doloris et lætitiæ. Tunc dico quod causa lætitiæ est impressio conveniens iu
ipso tactu, causa vero tristitiæ est mala et disconveniens impressio facta in
ipso tactu a tangibili, et hæc causa percipitur ab ipso tactu. Tristitia vero
et lætitia sunt qualitates factæ, seu genitæ in virtute apprehensiva, quæ
qualitates insequuntur cognitionem tactivam, scilicet illarum passionum
convenientium aut disconvNJuientium. Unde si tactus cognoscat impressionem sibi
illatam a tangibilibus sub modo convenieutiæ, virtus apprehensiva, quæ sequitur
cognitionem ta-, ctivam, lætatur: si vero tactus coguoscafc impressionem sub
modo disconvenientiæ, vittus apprehensiva contristatur; neque ex I.oc quod
virtus apprehensiva dolet, aut tristatur sic e.\ conveuienti, aut disconvenienti
impressioue facta iu tactu, oportet ut ipse cognoscat lætitiam aut dolorem; nou
ergo est necessarium pouere quiutam potentiam tactivam ex eo quod lætamur aut
tristamur, aut ex eo quod coguoscimus lætitiam aut tristitiara, sicut posuit
Conciliator, quia, ut diximus, nou est potentiæ tactivæ lætari aut tiistaii,
sed bene potentiæ tactivæ est percipere qualitatem impressam convenienter aut
disconvenienter, ex qua convenienti aut discouvenienti impressione oiiginatur
dolor et tristitia, quare argumentum Conciliatoris nullius est valoris. S.d dices: tu ponis quod tactus
nou est qui doleat, sed tamen oportet q>!od virtus tactiva sit iu
operatione, si virtus appreliensiva habeat dolere aut tri&tari. Sed contra:
quia in usu venereo maxime lætamur, et tamen non sentimus calidum. frigidum,
Immidum et siccum, ergo non oportet virtutem tactivam esse in operatione dum
percipimus lætitiara: similiter dicatur de dolore. Quomodo ergo hoc reducis ad
aliquam quatuor potentiarum taclivarum cum a nulla potentia tactiva
percipiatur?Illud argumentum reputatur insolubile, sed istud argumentum æque
bene vadit contra Conciliatorem quam contra nos: quum ycet Conciliator ponat
quod lætitia et tristitia sint qualitates tactivæ, quæ percipiuntur ab illa
quinta potentia; oportet tamen ut det causam ipsius delectationis, aut
contristationis, quod piius debeat cognosci ab aliqua potentia tactiva; non
possunt autem creari lætitia et tristitia, nisi a primis quatuor qualitatibus;
ergo oportet illas esse coguitas ab aliqua potentia tactiva, et ita oportet
etiam concedere, quod virtus tactiva perceptiva calidi et fiigidi, et virtus
perceptiva humidi et sicci sint in operatione; si illa scilicet quinta potentia
debeat percipere lætitiam et tristitiam, quia lætitia et tristitia non fiunt
sine cognitione præcedente: quare æque bene contra Conciliatorem procedit
argumentum factum de venereis sicut coutra uos, quia in hoc casu sentitur
maxima delectatio, et tameu non sentitur calidum, frigidum, vel humidum et
siccum; quare ideo oportet solvere argumeutum pro nobis, et pro ipso
Conciliatore. Dico ergo itaque quod iu actu venereo, ubi sentimus tautam
delectationem. sunt calidum, frigidum, huraidum et siccum reducta ad
temperamentum, sed tamen tactus non cognoscit an hoc sit calidum au fvigidura,
humidum an siccura; uec hoc inconvenit, sicut videmus quod boni coqui faciunt
quaudoque sapores adeo delicatos ut nescimus an sint dulces, aut alicuius
alterius certi saporis; similiter piotores, admiscendo varios colores ad
invicem, faciunt unum quoddam quod uon est albedo, neque nigredo, uec per visum
iudicamus nos illud esse albedinem aut nigredinem, sed percipit visus uuum
quoddam, quod nescit an sit album aut nigrum. Bene tamen, cognoscit visus quod
illud tale commixtus est color, sed quis color sit, non potest discernere, et
similiter de tactu in venereis ; in emissione euim seminis illa delectatio
creatur ex commixtione temperata calidi et fiugidi, nec sentio an ibi sit
ealidum vel frigidum. Sed contra hanc responsionem insurgit difficultas, quia
diximus quod in emissione seminis est caliditas, et tamen uon cognoscit tactus
an illud contemperaræntum sit calidura, frigidum; sed itera contra, quia si ita
esset, sequeretur quod sensus deciperetur circa proprium sensibile, quod est
couti"a sententiam LIZIO superius, ubi dixit: quod sensibile proprium est
quod ab uno sensu contingit sentiri, et circa ipsum non decipitur sensus ; quia
in illa emissione seminis est calidum, frigidura et tamen tactus non percipit
calidum ibi existens. Si vellem ad hoc dare responsionem corarauuem, facile
evadereraus argumentum, dicendo quod seusus non decipitur ciica proprium
sensibile secundum genus, sed bene decipitur visus (nou) quum color, sed quum
est hic vel ille color ut albus vel niger. Ita dicerem quod tactus in emissione
serainis non decipituT iu iudicando an ibi sit qualitas prima, sed bene
decipitur in iudicaudo quæ illarum quatuor sit ibi, sed quia hæc respoiisio nou
est ad mentem Commeiitatoris ut iiim diximus, ideo do aliam respousionem quam
iudico esse verara, et ad mentem LIZIO et Averrois. Dico ergo quod tactus non
decipitur circa proprium obioctum secundumgeuus, uec secimdum speciem,
similiter uullus alius sensus, si salventur tres conditiones positæ a
Tliemistio: scilicet debita distantia sensibilis ab ipso sensu, debita
dispositio ex parte orgaui, et debita dispositio ex parte medii. His tribus
servatis, uou decipitur sensus circa proprium sensibile, sed bene decipitur
altera earum deficiente, et sic est in actu veuereo; decipitur enim sensus
tactus quia ibi est defectus ex paite organi, et propter talem defectum non
potest tactus rectum iudicium afferre de illo sensibili; hic autem defectus
potest propter alteram daarum provenire. Secuuda causa est maxima delectatio,
seu appetitus et passio: passiones enim corrumpunt iudicium, ex nimio enim
dolore aut lætitia potest tactus impediri a recto iudicio. Altera causa est,
quia, sicut si oculus habet colorem citrinum, sicut habent ægrotantes febre
colerica, t.ilis visus quodcumque videt iudicat citrinum propter indispositionem
orgaui visus, ieu oculi, sic dico qiiod in tactu, ex eo quod iu emissione sunt
quatuor qualitates multum commixtæ cum euiittitur semeu, una species confundit
aliam et non permittit tactum rectum afferre iudicium de altera. Illud ergo
commixtum ex quatuor primis qualitatibus percipitur a potentia perceptiva
calidi et frigidi, et a poteutia perceptiva humidi et sicci. Sed non recte
percipitur calidum et frigidum; quare salvatur quoJ potentia tactiva sit iu
operatione dum apprehensiva lætatur aut tristatur, et Conciliator, iudicio meo,
ad hoc idem debet deveuire. Sed dices: ex toto non solvitur difli ? cultas quam
tu non potes negare, quando sentiamus dolorem et lætitiam: et timc stat
argumeutum Conciliatoris: quum cognoscimus dolorem et lætitiam et non per aliam
potentiam quara per potentiam tactivam, non per aliam quatuor dictarum
potentiarum, ergo debet dari quintam potentiam tactivam quac cognoscet lætitiam
aut tristitiam. Quare si non esset auctoritas LIZIO, adherirem opinioni
Conciiiatoris: sed quia LIZIO uumquam posuit lætitiam et tristitiam inter
obiecta potentiarum tactivarum, ideo puto esse aliter diceudum, quæ scilicet
sit potL'utia cognoscitiva doloris et lætitiæ. Pro quo debctis scire quod circa
hoc suut variæ et diversæ opiniones, quæ scilicet sit virtus c ognoscens
lætitiam aut dolorem. Geutilis in secundo, ibi iu illa parte Doloris, et
Jacobus de Forlivio qui est etim insecutus dicuut quod virtus cognoscitiva
doloris et lætitiæ est sensus communis. Ugo vero Senensis ponit quamdam imaginativam
imperfectam dispersam per totum corpus quæ cognoscit dolorem et lætitiam.
Conciliator vero vult quod sit illa quinta potentia tactiva, et sic circa hoc
quod sit potentia cognoscitiva doloris et lætitiæ sunt opiniones iudicabiles
judicabitis autem quæ sit melior; quæ enim opinio sit veraDeus scit; sed mihi
videtur quod tristaii aut lætari non sit op^ratio virtutis tactivæ, sed est
operatio appreheusivæ, quæ virtus, iu sua operatione, insequitur cognitionem
potentiarum tactivarum, quæ sunt in operatione. A qua vero virtute cognoscatur lætitia, et tristitia
sum cum Ugone aut Jacobo, nullo modo cum Conciliatore. Quare. Et sic Deo duce
expliciuut quæstiones Maximi Philosophi Ponponatii Mantuani super tres libros
LIZIO de Anima. SUrrLEMEXTA QUARUMDAM QUÆSTIONUM QUÆ PRIU.S IMPEKFECTE TEADITÆ
SUNT. Utrum nobilitas sclmtiac sumatvr a nobilitate subiecli vcl a certitudine
dcmonstrationis. Circa quæstionein illam piimi De anima, numquid nobilitas
scientiæ sumatur a subiecti noLilitate, vel a certitudine demonstrationis, et
præcipue coutra rationem qnæ teuet qnod a nobilitate subiecti snmatnr nobilitas
soieutiæ; ciica quam rationem dubitatur, quia hæc respousio uon videtur vera,
nam magis videtnr quod perfectio scientiæ est sumenda a certitudine quam a
nobilitate subiecti. Ratio satis evidens est, quia cum certitudo sit qnalitas,
et se habeat nt forma, subiectum vero ut materia; modo forma e.->t
perfectior materia; ideo, cum perfectio certitudinis sit ut forma, perfectio
vero subiecti nt materia, altior et nobilior erit perfectio certitudinis, qnam
subiecti, et sequeretur quod scientiæ, quæ sunt de eodem subiecto essent
æqualiter perfectæ, quod est falsura; quia si una scientia consideraret Deum in
quautnm est intelligens, et alia in quantum est primns motor, valde perfectior
est scientia quæ consideret Deuui in quantum est intelligens, quara ilia quæ
consideiet Deum in quantura est piimns motor. Contraria videtur nola, quia istæ
duæ scientiæ considerant de eodem obiecto, ergo sunt einsdem perfectionis, cum
perfectio scientiæ attendenda sit peiies perfectionem in subiectis. Tertio
arguitur: data illa positione, sequeretur, quod scientia quæ esset de subiecto
infinitæ perfectiouis, illa scientia essat infinita, contraria tenet quod si
subiectnm est aliquantisper perfectum, scientia est aliqnantisper perfecta, et
si subiectnm sit in duplo perfectius, scientia erit in duplo perfectior et ita
procedendo; ergo si subiectum sit inftnitæ perfectiouis, scientia illius erit
infinite perfecta; sed contra est falsum quia metaphysica et theologia quæ
considerant de Dec sint infinitæ, quia cum tales scientiæ sint qualitates in
nostro intellectu, qui est actu finitus, non possunt esse infinitæ, aliter
finitum actu reciperet actu infinitum; tanien quia soli Deo conceditnr
infinitas perfectionis, sustineudo AQUINO (si veda), dicitur vel priuium: cum
dicis quod nobilitds sit a certitudine demonstrationis nego. et cum probas quia
certitudo se habet ut forma, cum sit qualitas, perfectio vero obiecti ut
materia; modo forma est nobilior materia; dico quod iHa propositio: forma est
nobilior materia, intelligenda est in eodem genere; itaque si aliquo duo sint
eiusdem generis quorum unura se habe.it nt forma, alterum vero nt materia;
illud quodse habet ut forma est nobilius eo quod se habet ut materia, sed si
sunt diversorum generum, dico quia, nt dictum est, obiectum se habet ut
substantiale, et certitudo ut accidentale. Ad argumiutam, cum dicis: sequeretur
qnod scientiæ quæ essentde eodem subiecto esseut æqualiter perfectæ; dicas quod
illa propositio: perfectio scientiæ attenditur penes subiectum, habent
intelligere de subiecto formali. Ad argumentum ergo non inconvenit id quod
deducitur si illæ scientiæ sint de eodem subiecto formali et eodem modo
considerato, sed non sunt duæ scientiæ quæ eodem modo considerant Deum: nam una
scientia est, qiuie considerat Deum iii quautimi est iiitelligens, alia vero
quateuiis primus motor. Prima consideratio est valde perfectior, quia Deus ut
intelligeus habet rationem perfectiorem quam ut primus motor. Ad tertium, si
teneamus non esse aliquid infimtimi in actu, tunc falsum esset quod scientia
Dei esset infinita, et sic faciliter solveretur argumentimi; sed quia fides
catbolica tenet Deum esse infiniti sic, ideo oportet respoudere ad argumentum,
quod est valde diflicile. Ideo isti negant similitudiuem ut primum in quæstione
principuli, quia dicuut quod licet Deus sit infinitus tamen finite
compreJienditur, ergo. Ad quod aliqui dicuut negando consequentiam. Ad
probationem, dicuut ad anteriorem negando eam, quia secuudum quod isti dicuut,
non oportet probationem scientiæ adæquari præcise perfectioni obiecti, et ita
falsum est quod assmmebatur, quod si obiftctum sit perfectionis ut duo, quod
scientia illius sit perfectionis ut duo, et sic de aliis, quare non sequitur:
obiectum est infinitæ perfectionis, ergo scientia iliius est infinita. Ratio et fundamentum Luius
opiuionis est quia intelligens non potest perfecte intelligere Deum, neque est
capax infinitatis Dei, et sic neque scientia Dei est infinita. Ulrum anima sit
immortalis secundum LIZIO. Circa commentum duodecimum dubitatur et moveo
quæstiouem quam etiam tetigi in quæstione mea de immortalitate animæ, quia
tenent AQUINO (si veda) el commentator, quod secundum LIZIO anima intellectiva
sit immortalis, licet diversificetur in eorum positione. Tunc arguo, sic abiicieudo animam esse immortalem
secimdum Aristotelem. Si intelligere est phantasia aut non sive phantasia, ipsa
anima est inseparabilis a materia, sed intelligere non est sine phantasia;
ergo, anima non est separabilis a corpore. Ratio est conJitioualis cum
positione accidentis, qualiter arguræntum valet de forma. Prima propositio est
LIZIO in textu 12°, secunda etiam est LIZIO, quod apparet per ipsum, nbique
locorura ubi loquitur de ipso intelligere, et in tertio De anima, quod intelligere
non potest esse sine phantasia, quia necesse est intelligentem phantasmata
speculari: boc idem habetis ab ipso Pliiiosopbo in quinto De seusu et sensato,
et in primo Posteriorum et in infinitis locis, uee prohibemur quod in breviori
propositione non acceperim illa duo, sed solum illud ultimum anima non est sine
phantasia, quia idem est ac si adeo illa accipiam, cum ab una parte disiunctive
ad totum valeat argumentum; quare sequitur quod anima sit mortalis. Sed dices
quod illa absolute est falsa, quia solum est verum de ipso intelligere animæ
nostræ pro hoc sæculo, non autem pro alio statu; vel secundum Averroera, solum
habet veritatem illam brevior de intelligere animæ nostræ secundum quod anima
est naturalis materialis forma, non autem secundum quod se intelligit, quia in
ista intellectione non indiget phantasmate. Sic ergo illa secundum AQUINO (si veda) est vera in
hoc statu, non autem in alio in quo nostrum intelligere est sine phantasia;
secundum vero Averroem est vera secundum quod nobis est forma, non autera
secundura quod se intelligit. Sed contra, quum ista dicta AQUINO (si veda) et
Averrois præsuppouunt animam esse immortalem, sed hoc est quod inquiritur,
utrum, scilicet, sit immortalis et utrum habeat aliquam talem operationem. Sed
dices, ut dicit AQUINO, quod oportet primo probare utrum anima sit immortalis
et abstracta, deinde probare utrum habeat operationem propriam. Sed dico: si
ita est, quod soraniavit LIZIO in textu 12°, quod ista quæstio est necessaria
ad cognoscendum abstractionem animæ, simijiter et commentator quod oportet
ponere ante oculos nostros utrum anima habeat aliquam operationera sibi
propriam iiecne, si volumus cognoscere abstractionem animæ? Si enim prius
oporteret probare quod anima sit immortalis et dein hoc habito, quod habemus
aliquam talem operationem propriam, quomodo quæstio quærens de anima utrum
habeat operationem aliquam propriam sibi, esset necessaria ad cognosceudum quod
anima est abstracta, cum LIZIO dicat oppositum ut diximus? Similiter non
oporteret ponere istam quæstionem ante oculos nostros, scilicet utrum habeat
operationem aliquam sibi propriam, in volendo cognoscere qualitatem
abstractionis animæ ad probandum quod ANIMA INTELLECTIVA sit immortalis in
teitu quinto et sexto et septimo. Prima ratio quia reeipit omnes formas
materiales, et secunda ratio quia intelligere non est in organo, cum non
intelligat anima cum hic et nunc. Tertia ratio quia in hoc est differentia
inter sensum et intellectum, quia sensus post magnum sensibile non comprehendit
minus sensibile, intellectus autem post magnum sensibile, intelligibile
apprehendit etiam minus intelligibile: es quibus concludit quod anima nostra
est immortalis. In omnibus enim autem istis rationibus supponit LIZIO quod
egeat corpore tamquam obiecto, ergo in omnibus istis supponit LIZIO quod anima
sit mortalis. Vullis videre quod ad principia LIZIO sequatur quod anima non
possit separari a corpore? Quia ponit LIZIO in definitione illius corpus
organicum, ergo vult LIZIO quod ANIMA intellectiva, sicut et aliæ animæ – GRICE
ANIMAE NON SVNT MVLTIPLICANDA PRAETER NECESSITATEM --, sit virtus organica;
ergo secundum LIZIO anima semper est cum corpore, et ita non potest a corpore
separari. Dices forte quod non oportet ad sciendum animam esse immortalem scire
an habeat aliquam operationem propriam et abstractam, sed Toluit LIZIO qund, si
perfecte debeamus scire quod anima sit immortaIis, oportet scire quod nec egeat
corpore tanquam subiecto, et ita non est necessarium scire ista secundo De
anima, ad sciendum animam esse immortalem, et hoc est nltimum ad quod possunt
confugere sed contra hic deficit una ratio. Item vultis videre quod secundum
LIZIO anima non sit immortalis, et quod non habeat aliquam operationem propriam
et abstractam a corpore, advertatis quia tunc, secundum LIZIO, consideratio
quidditiva in genere causæ formalis non staret usque ad animam intellectivam:
quia anima nostra in aliqua operatione per se non egeret materia, et sic
quantuni ad istam operationem qua, secundum Averroem, intelligit semper, vel
secundum AQUINO (si veda), pro alio statu, non consideraretur a physico sed a
metaphysico, ex quo non eget corpore in ista operatione, et sic dictum LIZIO in
primo De anima plus non esset verum quia consideratio naturalis stat usque ad animam.
Itera ex felicitate ad idem argno, quia LIZIO mmiquam somniavit illam
felicitatem AQUINO (si veda), quia nihil posuit LIZIO post mortem, sed
existimavit LIZIO quod felicitas animæ nostræ solum sit in hoc mundo et in
scientiis speculativis. Imo ipse AQUINO (si veda), in libro Contra gentiles,
asserit quod de mente LIZIO omnis felicitas est in hoc sæculo et quod felicitas
animæ est in cognitione scientiarum speculativarum et maxime in metaphysica,
nec somniavit illam felicitatem quam ponit Averroes de copulatione intellectus
possibilis cum agente; quia si videatis omnes libros LIZIO ubi loquitur de
felicitate et maxime libros ethicæ, ubi ponit felicitatem in scientiis
speculativis, videbitis quod felicitatem no in alio mundo, quam in hoc Cli.
'2munilo, posuit LIZIO, nec illaiii AQUINO (si veda), quia aliam vitam non
crididit; quare concludendum est secundum LIZIO animam esse immortalem. Ulmm
definitio de anima sit bene assignala. Contra arguitur quod non sit
convenienter assignata sic. Hæc definitio non corapetit cuiiibet contento super
definito, ergo non est convenienter assignata, patet consequentia: anterior
probatnr quia non competit animæ intellectivæ, quod patet quia intellectus
uullius corporis est actus, quia sic oporteret intellectum uti organo corporeo,
quod est falsum et contra LIZIO, et omnes LIZIO. Quare. Ad hoc argumentum primo
respondeo secundum AQUINO (si veda), secundo secundum commentatorem, tertio
secundum nos. Dicit ergo AQUINO (si veda) in prima parte, in Quæstionibus
disputatis, et in multis aliis locis ubi pertractat hanc materiam semper dat
hanc responsionem, dicendo quod intelleetus noster, quantum est de ratione sui
et ratione potentiarum intellectivarum, sic non est actus corporis; sed ratione
potentiarum sensitivarum sic est actus corporis. Quando ergo dicitur intellectus
nullius corporis est actiis, intelligitur de intellectu ratione potentiarum
intellectivarura. Sed contra hanc ratiocinationem arguo sic: quia si anima
intellectiva, quatenus intellectiva est, non est actus, ideo quatenus
intellectiva est, non erit anima quod est contra LIZIO ponentem illam esse
definitionem communem omni animæ; imo, secundum AQUINO (si veda), dictam
univoce de omnibus animabus, et sic etiam non esseut quatuor gradus [GRADVS,
NON SENSVS GRICE] animatoriim, quod est contra LIZIO ponentem QVATVOR GRADVS
animæ – VEGETATIVA SENSITIVA APPETITIVA INTELLECTIVA RATIONALIS -- in qunrum
numero ponit animam intellectivam. Posset ad hoc forte dicere AQUINO (si veda),
quod intellectiva essentialiter, et, quautum est ratione sui intellectus, non
est anima et, ut sic, non sunt QVATVOR GRADVS ANIMATORVM, sed tamen est anima,
prout intellectus est coniuuctus sensitivæ, et sic, ratione sensitivæ, sunt
QVATVOR GRADVS animæ. Sed miror de hac ratiocinatione, quia expresse non potest
stare cum eius sententia, quum ipse ponit, quod Deus non posset eam facere quin
essentialiter dependeat a corpore, ideo non videtur quod sit actus corporis,
nisi quatenus intellectiva est. Item
siimo essentiam animæ intellectivæ in homine: tunc ipsa est substantia, vel
ergo forma, vel materia, vel compositum. Non compositum, quia sic non esset
pars hominis; nec materia ut omnes concedunt, ergo forma et non nisi corporis.
Ideo intellectiva, quatenus talis, non est forma nisi corporis. Item ipse dicit
quod intellectiva est actii pars essentialis ipsius hominis, ideo oportet, quod
cum ex ipsa et corporo fecit imum per se, quod ipsa sit actus et corpns
potentia, aliter non fieret unum per se, et per consequens non videtur quod sit
alicuius quam corporis, ideo non video qualiter illa ratiocinatio stare possit.
Ad hoc forte diceretur, quod non oportet animam intellectivam actii semper
dependere a corpore, licet corpus ponatur in eiiis definitione, sed sufficit
quo ad aptitudinem, sicut raoveri sursum est definitio levis, quantumcumque
leve non semper moveatur sursum, sed sufficit quod raoveatur, vel posset
moveri, et est simile illi quod dicunt theologi de accidente ut est quantitas,
quia quantitas essentialiter dependet a subiecto, sive sit vero [i, subiecto,
sive sit non in subiecto, ut in sacramento altaris. Istud videtur incredibile.
[II MS ha immortalem in luogo di mortalem. confusione cviclento del copista
coræ risulta da tutto il contesto della questione, il cui senso complessivo non
puo esser dubbio, non ostante qualcbe iiæitczza clie la tia.scrizione dove
avei' fatto subire alla compihiziuue primitiva. quod anima intellectiva
essentialiter et iu se dependeat a corpore et non dependeat ab ipso in suo
opere quod est intelligere. Itera Deus et natura nih1 aguut frustra; si ergo
Deus de necessitate, ut tenet AQUINO (si veda), infundat auiraam corpori sic
quod non posset Deus creare animam. quin infundat corpori, valde frustratoria
esset ista unio animæ ad corpus si iu quacuraque sua operatione non indigeret
corpore. Itera Aristoteles in proemio Metaphysicorum; omnis homo natura scire
desiderat; cuius signum, [tit ibi dicit Philosophus, est sensuum delectatio, ut
ibi expresse vult quod iutelligere animæ nostræ ortum habeat a sensu. Ad hoc
credo quod AQUINO (si veda) diceret, et est ultiraa ratiocinatio qnam possit
dare, quod verura est quod intellectus eget corpore pro sua operatione, sed non
semper, sed pro statu isto. Pro alio vero non. Sed hæc ratiocinatio non
consouat auribus (sic) LIZIO, quia esset maximum inconveniens quod Deus
inoarceraverit ipsam per tam paucum tempus in corpore, et defiuiatur quod non
egeat corpire uisi pro statu isto. Ad illud vero quod dicunt theologi de
accidente, quod possit esse sine subiecto et tamen semper dependeat a subiecto,
dico quod accidens existere sine subiecto est merum impossibile apud LIZIO, et
ad illud quod dicunt, quod non oportet animam intellectivara actu semper
dependere a corpore, sed aptitudiue: istnd non est impossible, quia si sola
aptitudo suflBceret in definitiouibus, tunc diei primo posset quod aliquid
esset homo, et actu taræn non esset ANIMAL [ANIMA] RATIONALE. Sufficeret enim
secundum ratiocinationem quod esset aptitudine. Quare relinquamus istum modura
dicendi, et ponaraus illum Averrois qui sic respondet. Conveuit commentator
animam esse iramortalcra. sed unicara in oranibus hominibus, in qua positione
surrexit quædam nova secta de novo incipientium philosophari dicentium, ad
mentem Averrois, quod anima intellectiva, in intelligendo, semper eget organo
non tamquam subieeto, sed ut obiecto, et ita anima intellectiva est actus
corporis. De hoc nihil vel parum dixi in mea quæstione, quia non credebam
aliquem iecto esse ita fatuura, qui lioc diceret. Sed ista ratiocinatio est
contra sententiara Commentatoris in commento duodecimo prirai De anima, ubi
dicit quod non est intelligendum, sicut intellexit Alexander, quod intelligere
non sit sine imaginatione. Vult ergo comraentator quod anima intellectiva
intelligat sine indigentia organi. Itera est contra commentatorem in commento
tertio huius tertii, qui dicit quod intellectio qua anima intelligit est sive
corporeo organo. Quare opinio illa cum verbis commentatoris stare non potest.
Ideo aliter dicuut alii et magis ad mentem commentatoris, quod anima intellectiva
habet duas intellectiones, unara in ordine ad nos, scilicet quo ad nos, et ut
sic, non potest intelligere nisi mediante organo, et ideo, ut sic, anima
intellectiva est actus corporis. quæ opinio mihi videtur extrema fatuitas:
primo, quia ponere illani ciconiam sic est somnium, quod somniavit commentator
praeter oranera rationem, quia anima intellectiva non esset quidditative
considerabilis a philosopho naturali, sed a metaphysico. Ideo omissa etiam ista
opinione commentatoris, remanet tertia ratiocinatio quara solam puto esse ad
mentem LIZIO, licet in se falsa sit; et quod haec sit opinio LIZIO confirmant
sanctissimi et sapientes viri, Gregorius Nazianzcnus. El non iniendil per hoc,
hoc, quod apparel ex hoc sennone, superftcic tenus, scilicel quod intelligere
non sil nisi ciiin imaginatione. Vedi Averroe al commento 12 del De anima,
versione latina, Venezia, et N., quod scilicet anima intellectiva sit mortalis,
quæ opinio est impossibilis, quia oppositum monstravit nobis redemptor noster
et attestatur raagnis martyriis. Dico ergo quod intellectus, ut intelligens
est, non est actus corporis, quia Deus benedictus in intelligendo et volendo
non eget corpore, quia ipse est ante corpus, et similiter aliæ intelligentiæ in
intelligendo non egent corpore; sed quia secuudum LIZIO Intelligentiæ [HOLLOWAY
HART GRICE LINGUA E INTELLIGENZA] non influunt in hæc inferiora, nisi per
corpora coelestia, ideo ut sic Intelligentiæ dicantur animæ corporum
coelestium, sed hoc est improprie, et non vere. Cuius triplex ratio potest
assignari, quod scilicet intelligentiæ non sint vere, nec proprie dici possint
animæ corporum coelestium. Prima ratio, quia Intelligentiæ sunt vere et
complete existentes, absque aliqua indigentia corporis coelestis, cuiusmodi non
sunt veræ animæ, ideo.Secunda ratio est quia intelligentiæ nihil recipiunt a
corporibus cœlestibus, imo dant aliquid ipsis, verum autem animæ aliquid
recipiunt a corporibus. Ideo. Tertia ratio est quia intelligentiæ creant
effective, etsi non productive, tamen conservalive corpora cœlestia, sed veræ
animæ non effective, sed formaliter creant sua corpora. Quare intelligentiæ non
sunt vere et proprie animæ appellandæ, ideo istis non proprie competit
definitio, sed aliquo modo. De intellectiva autem dico quod, secundum LIZIO,
essentialiter et in essendo et in intelligendo dependet a corpore, neque potest
esse sine corpore, neque intelligere sine organo corporeo. Quod enim post
mortem intelligamus non est ratio, sed in hoc mundo quod intelligamus per
organum corporeum tanquam per obiectum est rdtio, quia videmus quod dormientes
non intelligunt. Item quia intelligimus quodcumque velimus; semper enim se
affert nobis aliquid obiectum corporeum, et ita sive intelligamus materialia,
sive immaterialia, semper, in intelligere intellectus nostri, apparet organum
ut obiectum intellectus; ergo, quatenus intellectus, non iudiget corpore, quia
non omnis intellectus indiget corpore, quia intellectus quales sunt Deus et
inteliigentiæ nullo egent corpore in suo intelligere, non ut subiecto, sed ut obiecto;
et ita anima nostra intellectiva est media inter abstracta et bruta – ANIMAL,
BRUTE – GRICE -- , quia animæ abstractorum nullo modo egent corpore neque ut
obiecto, neque ut subiecto; animæ autem brutorum [GRICE ANIMAL BRUTE] omniuo
egent corpore, tanquam obiecto et subiecto, quia cognoscuut cum hic et nunc;
anima autem nostra secundum quod est intellectiva realis utitur in intelligendo
organo corporeo, nec ex toto absolvitur ab organo corporeo, nec enim ex toto et
omni modo in intelligendo eget organo corporeo, quia non eget eo ut subiecto,
cum intellectio non fiat cum hic et nunc, sicut VEGETATIO et SENSATIO, quæ sunt
OPERATIONES eiusdem animæ; hic autem et nunc est conditio materiæ. Anima autem
NVTRITIVA secundum quod realiter eadem est cum VEGETATIVA et SENSITIVA, et sic
in suis operationibus, quæ sunt pertinentes ad vegetationem et sensationem,
indiget corpore ut subiecto, quia omnes tales operationes fiunt cum
conditionibus materiæ, quæ sunt hic et nunc; ideo in talibus operationibus
anima intellectiva, quatenus sensitiva aut vegetativa, indiget corpore ut
subiecto; modo cum operatio eiusdem animæ intellectivæ, quatenus intellectiva
est, quæ est intelligere, fiat sine conditionibus materiæ, quæ sunt hic et
nunc: ideo in ista sua operatione non eget corpore ut subiecto, sed bene ut
obiecto, quia quidquid intelligatur ab anima nostra intelligitur per aliquid
corporeum. Ideo media est inter animas cœlestium et brutorum – GRICE ANIMAL
BRUTE --. Quomodo potentiæ anirnæ fluant ab anima. Circa quæstionem illam:
quomodo potentiæ fluant ab ipsa anima. nota quod ista quæstio est perfectior
quam illa sit quæ est in expositione magna. Est igitur videndum ex quo modo
potentiæ fluant b subiecto; utrum quodam ordine germinent ab anima vel
inordinate, quod est quærere utrum potentiæ animæ servent determinatum ordinem
sic quod una sit prior et altera posterior, vel inordinate fluant ab anima sic
quod illa potentia quæ nunc est prior, aliquando erit posterior, et sic de
aliis animao potentiis. Ubi dicatis quod non inordinate procedimt istæ potentiæ
ab ipsa anima, imo servant ordinem certiim ac determinatum, quia natura in
operationibus ordinate procedit; si ergo inordinate fluerent istæ potentiæ ab
anima, non fluerent ab anima secundum opus naturæ; tum quia istæ potentiæ
differunt ad invioem specie, ergo habent ordinem essentialem ad se invicem.
Sciatis ergo quod cum TRIPLICES SINT animæ in genere, scilicet VEGETATIVA,
SENSITIVA ET INTELLECTIVA, quæ talem ordinem ad se invicem servant, quia
vegetativa, via originis, PRIOR est sensitiva et intellectiva, ita potentiæ
animæ vegetativæ, via originis, sunt priores potentiis animæ sensitivæ et
intellectivæ. Similiter quia, via originis, anima sensitiva est PRIOR
intellectiva, ita potentiæ sensitivæ, via originis, sint priores potentiis
intellectivæ. Si ergo sit Socrates generandus, quando generatnr, prius
prodncuntur potentiæ animæ vegetativæ, postea sensitivæ, demum intellectivæ.
Cuius ordinis signum est quia una potentia alteri ministrat; vegetativa enim
ministrat sensitivæ, quod obiicitur? nam si quis vestrura ieiunet, ita
debiiitabitur ut non erit sic quasi in se, nec quasi poterit videre. Hoc non
est es alio, nisi quod anima vegetativa non ministravit sensitivæ, sicuti
solet: nec loquor de istis bouis patribus, quia in illis hoc ex ieiunio nou
evenit; similiter sensitiva ministrat intellectivæ, quia ministerio sensus
accipiuntur species intelligibiles in intellectu. Cum ergo anima vegetativa
ministret sensitivæ et sensitiva intellectivæ, ideo anima vegetativa, via
originis, prior est sensitiva, et sensitiva intellectiva. Loquendo vera de
ordine perfectionis est modo contrarium, quia intellectiva est PRIOR – GRICE
ORDER OF PRIORITIES REVERSED LEGAL MORAL RIGHT EPISTEMOLOGICAL PRIOR MORAL
PRIOR ONTOLOGICAL PRIOR -- sensitiva et sensitiva vegetativa. Talis etiam ordo
intelligatur de suis potentiis: quia hucusque locJiti sumus de potentiis animæ
in generali, nunc modo de potentiis animæ in speciali quærendum est, ulrum
potentiæ animæ, puta vegitativæ, ordinate fluant ab anima aut inordinate. Ad
hoc dico, quod potentiæ cuiuscumque animæ ordinate fluunt ab anima, ut si
loquamur de potentiis vegetativæ, dico quod tales potentiæ servant ordinem
certum inter se. Unde si loquamur de ordine, secundum viam originis, potentia
vegetativa est prior, quam augmentativa et augmentativa prior quam generativa;
prius enim Socrates genitus verbigratia nutritur, quam augeatur: nutritiva enim
administrat augmentativæ. Si enim Socrates debet augeri, opoxtet ut nutriatur,
si tamen potentia augmentativa prior est, via originis, quam sit potentia
generativa, quia augmentativa administrat generativæ; non enim in quacnmque
ætate potest Socrates generare, sed cum per virtutem augmentativam pervenit ad
ætatem idoneam ad generare. Sed, VIA PERFECTIONIS NON ORIGINIS, generativa
prior est quam augmentativa, et augmentativa quam nutritiva. Idem ordo est in
potentiis sensitivis. Via enim originis, sensus exteriores priores sunt
sensibus interioribas et illis ministrant, nam sensus interior non potest
discurrere, nisi præcesserit operatio alicuius sensus exterioris. Via vero perfectionis, sensus
interior prior est exteriori. Idem æcidit de potentiis intellectiis, quiæ sint
duao, scilicet intelligere et velle. Via enim originis, INTELLIGERE PRIVS EST QVAM VELLE –
NOT TO GRICE : WE SOON BELIEVE WHAT WE DESIRE : JUDGING DEFINED IN TERMS OF
WILLING --, et illi ministrat, nam non possumus aliquid velle, nisi
intelligamus illud. Via vero perfectionis, est in contrarium. VISVM est ergo
quod, et in generali, loquendo de potentiis unius animæ ad potentias alterius
animæ, et etiani loquendo de ipsis animæ potentiis in speciali, scilicet
comparando ad invicem potentias eiusdem animæ, semper potentiæ animæ servant
certura et determinatum ordinem. Oriturmodo dubitatio de sensibiis exterioribus,
utrum sensus exteriores ordinate proveniant ab eadem anima aut inordinate. Hæc
quæstio est valde difficilis, et causa et ratio dificultatis est quia, cum
nullus QVINQVE SENSVVM – URMSON THE OBJECT OF THE FIVE SENSES GRICE SOME
REMARKS ABOUT THE SENSES IN STUDIES IN THE WAY OF WORDS -- exteriorum ministrat
alteri, videtur quod nullus sit altero prior, et sic non videtur quod habeant
aliquem ordinem ad se invicera – GRICE: DARWIN WILL DISAGREE! THE AMOEBA HAS
TOUCH, NOT SMELL, VISION, AUDITION, OR TASTE, although I’ll grant that TIMOTHY
– unless a kitten -- did five things at once!--, nec videtur quod inordinate
proveniant ab eadem anima, cura sint specie differentes; modo ab eadem causa
non possunt effective potentiæ differentes specie æque primo provenire. Quare. Et hanc dubitationem tetigit AQUINO (si veda)
in prima parte. Ad quam dixit quod non est aliquis ordo inter istas potentias,
sed bene servatur ordo inter eorum obiecta. Unde, VIA ORIGINIS, OBJECTVM TACTVS
– GRICE WARNOCK THE SENSE OF TOUCH -- PRIVS est quam OBJECTVM GVSTVS – GRICE
WARNOCK TASTE VISION --; nara tangibile TANGIBILE – GUSTABILE AUDIBILE VISIBLE
OLFACTIBILE -- est PRIVS, natura, GVSTABILI et OBECTVM GVSTVS est PRIVS,
natura, quara sit OBJECTVM OLFACTVS, et obiectum olfactus est PRIVS OBJECTO
AVDITV, et OBJECTVM AVDITVS est PRIVS QVAM OBECTVM VISV, sed in hoc mihi non
sitisfacit AQUINO (si veda), quia necesse est inter istos particulares sensus
et exteriores ponere ORDINEM PERFECTIONIS et originis, cxmi non possiut, via
originis, simul ab eadem anima provenire, ut dictum est, neque sunt æqualis
perfectionis secuudura LIZIO. Ideo cvedo aliter esse dicendura in hac materia,
quara dixerit AQUINO (si veda). Dico igitur quod in sensibus exterioribus est
ponendus ordo perfectiouis, et similiter ordo originis. De ordine perfectionis
non dubitandura secundmu LIZIO: VISVS enim est PERFECTIOR QUAM ALII SENSVVM
exteriores, et ita vult Aristoteles quod uuus sit altero perfectior et ita sit
ordo perfectiouis ipsis sensibus exterioribus; etiara inter istos sensus
exteriores servatur ordo secundura origiuera; ubi do vobis regulam cognoscendi
quis sensus sit prior, via originis, et quis posterior. Ubi advertatis, quod semper
sensus exterior est prior, via originis, qui est imperfectior, et ille est posterior
qui est perfectior. Quia evgo visus est perfectior oranibus aliis, ideo via
originis est posteiior oranibus aliis. VISVS enira pvæsupponit omnes alios
seusus exteriores, nara in quocumque est visus, simt alii quatuor sensus, et
ila gradatira procedendo semper perfectior est posterior, via originis,
iraperfectiori, et ipsum præsupponit. E contra vero, sensus imperfectior prior
est, via originis, perfectiori, neque imperfectior præsuppouit perfectionera;
et ita TACTVS, qui est IMPERFECTIOR omnibus aliis sensibus exterioribus, prior
est illis, via originis, nec quemquarn illorum præsupponit. Non puto tamen quod
inter hos exteriores sensiis sit tanta convexio sicut in aliis potentiis animæ,
quia in aliis animæ potentiis semper una est ministrans et altera rainistrata;
nec sic autera est de sensibus exterioribus, quia nuuc non est unus ministvans
et altev raiuistvatus, sed bene in exterioribus sensibus unus præsuppouit
alterum via originis. Sed contra hanc nostvam sententiam arguitur quia, si ita
esset ut diximus, omne habens visura habevet auditura. Consequentia patet,
quia, secuudum nos, visus, via originis, præsupponit omnes alios qiiatuor
sensus exteriores, sed consequens est falsum, quia dixit LIZIO in prœmio primi
Metaphysicorum quod apes nou habent auditum et tamen habent visum. Nam, ut
experentia constat, apes habent oculos et vident. Nam dixit VIRGILIO in
Georgicis de apibus quod incedunt per viginti millia ad colligenda mella, et
etiam videmus nos quod omnes ingrediuntur in alvearium per tam parum foramen,
quod non esset si apes non haberent visum. Item dictum fuit mihi quod duo sint
genera colubrorum, unum quod non videt, sed audit, aliud genus quod non audit,
sed videt. Unde dicitiir quod coluber ille qui non videt posset videre, et qui
non audit posset audire. Homines non possent in terris vitam degere propter
malignitatem talium serpeutium; propter hoc dicitur quod natura uni negavit
auditum, alteri visum; ergo in aliquo animali reperitur visus ubi non reperitur
auditus, et est contra nostram opinionem.Stando ergo in nostra opinioue quod
inter sensus exteriores sit ordo originis, ut diximus, scilicet quod sensiis
imperfectior est prior, via originis, perfectiori. Ad primum argumentum
possemus primo dicere quod LIZIO in prooemio Metaphysicornm tuerit illius
opiniouis, quod apes non audiant, sed in nono De historiis animalium fuit
alterius opiniouis quia ibi dixit quod multum delectantur apes sonis, quia
rustici cum volunt adi'ocare exaræu apum dispersum, sonant iustrumenta
rusticana, ad quem sonum cuvruut apes, quæ cum sic adunatæ fueriut, rustici
apponunt aliquem alvearium in quo intrant apes quæ erant dispersæ. Possemus
aliter dicere quod illud prooemium non est LIZIO, ut commimiter creditur;
fertur enira communiter quod verso illud prooemium fuerit Theoidirasti. Et
dicatis quod, concesso quod illud prooemium sit LIZIO, non tamen assertive
dicit Philosophus quod apes non audiaut, sed loquitur cum hac particula et
dictione forte et ita in illo prooemio fuit dubiiis an apes habeant auditum an
non, sed in nono De historiis animalium, determinando de apibus, dixit
assertive quod apes habeant auditum, et dat experientiam dictam quod apes
multum lætantur sono, quare nostra opinio est multum cousona cum mente LIZIO.
Ad aliud de colubro quod habet auditum et non visum, credo quod illud mihi
dictum sit una fanfalucata et impossibile. Dedimus in hesterna lectione non
nullas ratiocinationes ad argumentnm quod probat contra nos de apibus. Ultra
illas ratiocinationes possot dari una alia ratiocinatio, quæ est quod verum est
quod omne habens visum habet auditum; sed non oportet, si aliquid animal habeat
visum perfectum, quod tale animal habeat auditum perfectum, et sic de aliis
sensibus dicatur. Dico ergo in proposito quod apes et habent visum et auditura,
sed VISVM habent valde perfectum, auditum vero valde debilem, et ita debilem ut
non audiant sonum nisi sint prope ipsum; nec inc nvenit quod apes habeant
auditum et non perfecte audiant, nec quod in eis frustre^^ur perfecta auditio.
quia non inconveuit secundum LIZIO, quod aliqua pote^/cia frustretur in
individuo, sed bene inconveniret quod in toto genere animalium irustraretur
visio sine auditione; videmus enim quod in mulo et mula sunt omnia organa
servientia generationi, et vulva in mula et virga satis magna in mulo et tamen
non possunt generare. Ecce quod in Iiis frustratur potentia ad generationera,
nec hoc inconvenit, nec dedit natura mulo virgam tam magnam nec mulæ vulvam ut
ex mulo et mula proveniat generatio, sed hoc fecit natura ad ornamentura talium
aniraalium; sed bene esset inconveniens quod in quolibet animali frustraretur
potentia recto ad generatiouem; sic in proposito dico de apibus quod apos
habent orgauum auditus, verso et aiidiunt sonos, sed valde debiliter audiunt,
et non visi es loco propinquo, et ex suo debili auditu dicebat Philosophus in
prœmio Metaphysicorum duljitative, quod forte apes non habent auditum, verum in
nono De historiis animalium fuit certificatus LIZIO quod habeaut auditum et
quod audiaut, licet valde imperfecte. Utrum species sensibilis et sensatio sint
idem realiter. Circa quæstionem illam: utrum species sensibilis et sensatio
sint idem realiter, præceptor meus tetigit unam novam opinionem quæ est unius
excellentissimi doctoris. Iste enim vir doctissimus, volens salvare doctores
antiquos, dicit quod ad visionem creandam, albedo producit speeiera sui in
sensu, et tunc ab ista specie et ab anima effective producitur sensatio. Unde
dicit quod species, ut species, producitur effective a sensibili. Ut autem ista
species est cognitio, producitur ab anima, et sic obiectum concuriit mere
etfective ad sensationem, anima vero active producendo cognitionem, et passive
recipiendo speciem, et sic salvat iste vir quod sensibilia reducant animam de
potentia ad actum, scilicet mediate. Salvat etiam quod sensatio sit operatio
animæ, quia non solum passive concurrit auiraa ad sensationem, sed etiam
effeetive cum ipso simulacro. Et sicut dicit de sensatioue, quod species
dependet eliective ab obiecto, sed ut cognitio ab anima, ita dicit esse de voluntate.
Sed ista opinio in multis est defectuosa, primo quia ista opinio contradicit
doctori suo AQUINO (si veda), qui dicit in expositione textus commenti
centesimi quadragesimi huius secundi, ubi digreditur disputando de sensu
communi au sit perfectior sensibus exterioribus proprii; expresse dicit quod
licet sensus exterior agat in sensum communem producendo in illo speciem
sensibilem quæ est in eo, ut oculus speciem albedinis, unusquisque tamen sensus
particularis et proprius passive et recipiendo concurrit ad sensationem
propriam. Esto enim quod concurrant sensus proprii effective ad creandam
sensationem alienam ut sensus communis, non tollitur tamen propter hoc, ut
recte dicit AQUINO (si veda), quod sicut seusus communis solum patiendo
concurrit ad propriam sensationem, ita sensus exteriores soli passive ad suas
proprias sensationes concurrant. Ubi expresse fatetur AQUINO (si veda) quod
quilibet pure passive et nullo modo active concurrit ad proprias sensationes.
Dico, secundo, quod illa opinio contra AQUINO (si veda) est etiam iu se falsa,
ponendo quod ad cognitionem creandam, et simulacnim et anima sensitiva
concurrant effective, quum si duo agentia simul effective concurrant ad
productionem alicuius effectus, hoc potest contingere tribus modis. PRIMO MODO
quod ambo agentia sint eiusdem rationis, quorum utrumque sit insufficiens et
impotens ex se producere talem affectum, sed ambo eura possiut simul producere.
SECUNDO MODO accidit quod duo agentia simnl concurrant, quorum utrumque est
alterius rationis ab altero, et unum disponit, alterum vero inducit. TERTIO MODO accidit quod duo agentia concurrant, unum
ut instrumentum, alternm vero ut principale, nec aliquo alio modo possunt
aliqua duo concurrere ad eumdem effectum. Primo modo concurrant duo agentia ad
eundem effectum sicut Socrates et Plato concurrunt ad traheudam navim; nam si
Socrates sit solnm poterit movere ut duo, similiter et Plato, navis autem
resistere ut tria, verbigratia, nec Socrates de se nec Plato de se erit potens
trahere navim, sed ambo simul bene essent potentes trahere navim, et Socrates
et Plato sunt einsdem rationis in potentia motiva. Isto modo primo, non potest
hæc opinio dicere quod sensus et sensibile concurrant ad sensationem creandam.
Primo quia sensus et sensibile sunt diversarum rationum tum quia si in
infinitum augeretur potentia sensitiva, similiter et ipsi sensus poterunt de se
sine altero producere sensationes. Secundo modo, accidit quod duo agentia simul
concurrant ad eumdem effectuai, quorum unum subordinatum alteri, et est ut
agens instrumentale, agens in virtute alterius. Alterum vero agens est
principale. Hoc accidit in scissione lignorum de scindente et securi. Nam
Socrates, verbigratia, scissor lignorum concurrit, ut agens principale, ad
istam actionem quæ est scissio, securis vero conciirrit ad eamdem actionem, ut
agens instrumentale, quod agit in virtute principalis agentis. Isto etiam modo
concurrit sol et homo ad productionem homiuum, quia sol ut principale agens
concurrit, homo vero ut instrumeutale et in virtute solis. Isto etiam modo non
potest dicere hæc opinio quod sensus et sensibile concurrant effective ad
sensationem, ponendo scilicet quod unum horum duorum agentium effective
concurrat ut agens principale, et alterum ut instrumentale, quum, si sic, aut
sensus concurreret effective, ut agens principale, et sensibile ut
instrumentale motum a sensu et agens in virtute eius. Et est maxima fatuitas,
quia fatuum est dicere quod cœlum aut pars cœli, ut polus arcticus, qui a nobis
ita longe abest, concurrat ad visionem motum a virtute mea visiva, et in
virtute oculi mei. Aut erit e contra, scilicet sensibile concurret ut
principale, sensus vero ut instrumeutum. Et hoc modo non potest dicere, quia
tenet iste quod sensus principalius concurrat ad sensationem quara ipsum
sensibile. Item si ita esset, cognitio esset prior simulacro, quia actio
potentiæ sensitivæ immediatius concurreret ad sensationem quam actio ipsius
sensibilis, sed actio sensus non est aliud quam cognitio, actio vero obiecti
est simulacrum. Tertio modo contingit ut duo agentia
effective coucurraut ad producendum aliquem effectum, unum disponendo materiam
pro actione alterius, alterum vero inducendo formam in materia disposita sibi
oblata. Sicut si habeat
fabrefieri navis, in ista factione navis, concurrit agens seu artifex, qui
liabet secare ligna, ex quibus habet navis constitui. Qvæ cum fuerint secta,
alius artifex, machinator et ædificator navium Ch. ^oSverso compaginat et
format navim. Istæ autem duæ actiones sic se habent quod prima, tempore,
præcedit secundam. Nara sector liguorum, prius, tempore, secat ligna quam
architectus inducat in illis formara navis; sed uec hoc modo potest ista opinio
imaginari quod sensus et sensibile effective concurrant ad sensationem
producendam, quum operationes talium agentium, sic effective concurrentium ad
eumdem effectum, sunt operationes diversæ, et diversorum agentium, et sic
operatio sensibilis esset. (Uversa
ab operatione sensus. Non ergo concurrerent siraul sensus et sensibile ad
sensationera, cura sensatio sit sola una operatio, sciiicet ipsa cognitio;
taraeu quasi sic concurrerent sensus et sensibile. Tunc sensibile concurreret
dispositive ad sensationera, et sic convei"teretur ista opinio cura prima
opinione, quia tenuit peima opinio quod species sensibilis disponat animam
sensitivam ut reducat se de potentia ad actum. Item multoties est imaginatio in
oeulo, et tamen non est visio, scilicet cum non est intentio ad illiid, sed ad
aliquid aliud; cum vero advertis, subito sit cognitio et sensatio. Aut ergo aliquid
est genitura de novo iu imagine, vel intentio ipsius simulacri, vel aliquid
aliud. Non intentionem imaginis, nec aliquid aliud generat sensus in simulacro.
Quomodo ergo concurrit effective sensus ad sensationem, cum recepto simulacro,
nihil in eo generet? Dico e contrario quod ista opinio habet eadem argumenta
contra se quæ et prima opinio. Nam cum ista attribuat actionem sensni, non
recte dixisset LIZIO quod sensatio sit ab ipso sensibili, qvia sensibile
solumraodo dispositive concurrit, sensus autem est principale efficiens. Et ita
tamen saepe errasset Aristoteles in attribuendo operationes efficienti
disponenti, quæ debebant attribui efficienti priucipali. Quare non evasit iste
vir ab argumentis quæ fiunt contra comuninem opinioiiera. Alias autem duas opiniones
circa hanc materiam videas in expositione magua et in quæstione propria:
numquid species sensibilis et sensatio sint idem realiter. 1 DEO AUSPICE, ET
VALETVDINE BONA COMITE FINIS IMPONITVR QUÆSTIONIBUS TOTIVS ANIMASTICI NEGOCII
MAXIMI ILLIVS PHILOSOPHI PETRI POMPONATII MANTUANI DUM AN.XX PUBLICE
PHILOSOPHIAM PROFITERETUR BONONIAE. Nome compiuto: Petrus Pomponatius.
Pomponatius. Pietro Pomponazzi. Pomponazzi. Keywords: peripatetismo veneto.
Pomponazzi. Keywords: paripatetismo veneto, lizio, corpore, materialismo,
animo-anima, Aquino, Nifo -Refs.: Luigi Speranza, "Grice, Shropshire and
Pomponazzi on the immortality of the soul," per il Club Anglo-Italiano,
The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Pomponio – Roma –
filosofia italiana – Luigi Speranza. FIlosofo italiano. best under Pomponio. Nome compiuto: Tito Pomponio
detto l’“Attico”. Refs.: Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice,
“Grice e Pomponio,” The Swimming-Pool Library, Liguria, Italia.
Luigi
Speranza—GRICE ITALO!; ossia, Grice e Pomponio: la ragione conversazionale e l’orto
romano – Roma – filosofia italiana – Luigi
Speranza (Roma). Filosofo
italiano. A statesman and author. Sometimes misspelled “Pompedio.” The
historian Josephus said he was a senator that followed the Garden. Nome
compiuto: Publio Pomponio Secondo.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Pontara:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale, o se il fine
giustifichi i mezzi filosofia trentina – filosofia italiana -- (Cles). Filosofo italiano. Cles, Trento, Trentino. Grice: “I
like Pontara: he wrote a whole essay on Kant’s problem about the reduction of
the categorical to the the prudential imperative, “Se il fine giustifica i
mezzi.” Uno dei massimi studiosi della
nonviolenza. Fortemente dubbioso dell’eticità del servizio militare. Insegna a Torino,
Siena, Cagliari, Padova, Bologna, Imperia, e Trento. Uno dei fondatori di “Per la Pace”. Studia
etica pratica e teorica, meta-etica e filosofia politica. “Se il fine
giustifichi i mezzi” (Mulino, Bologna). Studia non-violenza, Pace, Utilitarismo,
in Dizionario di politica (Pomba, Torino); Neo-contrattualismo, socialismo e
giustizia, Democrazia e contrattualismo
(Riuniti, Roma); Filosofia pratica (Saggiatore, Milano); Antigone o Creonte.
Etica e politica (Riuniti, Roma); “Etica e generazioni future” (Laterza, Bari);
La personalità non-violenta” (Abele, Torino); “Guerre, disobbedienza civile,
non-violenza” (Abele, Torino); “Breviario per un'etica quotidiana” (Pratiche,
Milano); “Il pragmatico e il persuaso, Il Ponte, Teoria e pratica della non-violenza”
(Einaudi, Torino). Nome compiuto: G. Pontara. Pontara. Keywords: Grice on the
mythic status of the contract in ‘Meaning Revisited’, Grice against the
quasi-contractualist, se il fine giustifichi i mezzi, contrattualismo. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Pontara” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Ponte: la
ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale maschile – filosofia
lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Lodi). Flosofo italiano. Lodi, Lombardia. Studia a
Genova. Insegna a Pontremoli. D'impostazione tradizionalista, dopo gli studi
classici vive a Pontremoli. Storico delle idee e del diritto romano arcaico,
studioso di simbolismo, fonda la rivista di ispirazione evoliana Arthos --
cultura tradizionale, testimonianza tradizionale, a cura d’Arya di Genova. Cura
il Tractatus de potestate summi pontifices; La Cronologia vedica in appendice a
La dimora artica dei Veda. Tra i fondatori del movimento tradizionale romano.
Collabora attivamente con Arya, ispirate dall'O. I. C. L. Altre saggi: Dei
italici; Miti italici, Archetipi e forme della sacralità romano-italica,
Genova, Ecig; Il movimento tradizionalista romano, Scandiano, Sear; La
religione dei romani” (Milano, Rusconi); “Il magico Ur” (Borzano, Sear); “I
liguri: etno-genesi di un popolo” (Ecig, Genova); “La città degli dei”; “La
tradizione di Roma e la sua continuità” (Ecig, Genova); "Favete
Linguis!" Saggi sulle fondamenta del Sacro in Roma antica” (Arya, Genova);
"Ambrosiae pocula" (Tridente, Treviso); "Nella terra del
drago" note insolite di viaggio nel Regno del Bhutan (Tridente, La
Spezia); “Il mondo alla rovescia” (Arya, Genova); “In difesa della tradizione”
(Arya, Genova); “Le sacre radici del potere” (Arya, Genova); “La massoneria
volgare speculativa” (Arya, Genova); “Lettere ad un amico” (Arya, Genova); “Hic
manebimus optime” (Arya, Genova); “Etica aria” (Arya, Genova); “Aspetti del
lessico pontificale: gli indigitamenta”; “ “I LARI nel sistema spazio-temporale
romano”; “Santità delle mura e sanzione divina,”; “Gl’arii”; “Via romana agli
Dei”; Centro studi La Runa.IL MOVIMENTO TRADIZIONALISTA ROMANO: Studio storico
preliminare SeaR. Quanto segue è, nella sostanza, il contenuto di una
conferenza tenuta a Palermo presso l’istituto Platone riprodotto con aggiunte
note critiche e documentarie, per le Dispense d’Arx di Messina, edite da Ruta.
Il testo viene ripresentato con maggiore dignità tipografica e tiratura, onde
favorirne la diffusione, con poche modifiche e aggiunte, in questa nuova
collana della Sear di Scandiano. Poiché è certamente la prima volta che con una
certa organicità viene affrontato questo argomento, il presente scritto può a
ben diritto definirsi una novità. Tuttavia, dal momento che il nostro testo
viene presentato come uno studio storico preliminare, il lettore potrà dedurne
che i dati storici, biografici e letterari, le notizie contenute ed ogni altra
informazione non sono frutto di fantasia o di illazioni avventate, ma
desumibili nella loro grande maggioranza da fonti documentarie, come dimostrato
dai stessi riferimenti; l’insieme costituisce, d'altra parte, qualcosa di non
definitivo, in quanto suscettibile di essere ampliato ed ulteriormente specificato
da successive indagini e approfondimenti di maggior respiro. Bisogna peraltro
subito aggiungere che anche a molte notizie documentarie non sarei pervenuto se
non avessi tenuto conto, nel corso di più anni, di indicazioni, suggerimenti,
informazioni pervenutimi per via amichevole o riservata. Quanto qui esposto,
tuttavia, non fa parte di alcun segreto esclusivo — come vorrebbero alcuni —
bensì del patrimonio storico della nazione italica e come tale lo offriamo alla
meditazione di quei lettori che vorranno o sapranno trovarvi spunto di
interesse interiore, nonché agli storici laici, perché almeno in questa
occasione si rendano conto del tipo di dimensione occulta che corre parallela e
interferisce nelle vicende della storia: nella fattispecie, prendano atto dell
'esistenza, sinora ignorata, delle correnti esoteriche che tentarono di dare al
FASCISMO quell’anima priva di compromessi che non fu capace di far sua.
Entrando il Sole nei Gemelli. Nella prefazione da lui posta ad un recente
lavoro dedicato soprattutto alla cosiddetta nuova destra, il noto politologo
Giorgio Galli, a cui si deve senza dubbio riconoscere una notevole apertura
mentale e un’intelligente operazione culturale volta alla riscoperta di alcune
tematiche proprie della destra tradizionale, ha potuto osservare come alla
nuova destra sia mancata «precisamente una ri lettura della componente magica
ed esoterica della cultura di destra. La nova destra si trova anzi,
attualmente, «in difficoltà sul piano propriamente politico forse anche perché
ha trascurato l’analisi di fenomeni ai quali si dimostra sensibile la destra
tradizionalista esoterica): tale fallimento, dunque, sarebbe implicito nel
«completo abbandono di un bagaglio culturale di indubbia rilevanza. Tale
diagnosi ci pare esatta e le acute osservazioni di Galli (al quale si debbono
anche tentativi di pe netrare nel mondo oggi ancor poco conosciuto, proprio
perché poco adeguatamente studiato, dell’eso- [GALLI, prefaz. a: MONICA
ZUCCHINALI, A destra in Italia, Sugarco Edizioni, Milano. Tale lavoro non
merita, di per sé, alcuna annotazione di rilievo, essendo molto superficiale e
limitato nel settore dedicato alia «destra radicale» (e in questo largamente
superato da precedenti pubblicazioni, per quanto decisamente a sini stra, come
La destra radicale, a cura di Ferraresi, eccessivamente ampio e parziale nei
confronti della cosiddetta «Nuova Destra», mentre la «destra tradizionale» è
pressoché inesistente. In sostanza, ciò che dà rilievo al libro, sono le poche
notazioni preliminari del Galli, che peraltro suonano da campana a morto per i
profeti della fine del «mito incapacitante] terismo del III Reich), che ben
difficilmente, del resto, potrebbero essere recepite nella loro portata da
quanto sopravvive della nuova destra, proprio per la sua impostazione profana e
modernista (per non parlare della destra «tecnocratica» missina, per sua
intrinseca natura da sempre impermeabile ad ogni discorso «intelligente»),
potranno ser- [In una relazione sul tema tenuta a Torino (pare per la
Fondazione Agnelli), il cui testo abbiamo potuto leggere, il Galli osserva come
«la storiografia ufficiale e accademica abbia sempre esitato a muoversi in
questa direzione, appunto per il timore di spostarsi dal piano della storia a
quello della fantasia. Ciononostante Galli, che dunque sembra muoversi tra i
primi al di fuori di tale logica paralizzante, afferma come vi siano
sufficienti elementi per una riflessione storica organica sulla componente
esoterica soprattutto dei nazismo, mentre per quanto riguarda il fascismo italiano
questa riflessione potrebbe con cernere esclusivamente la personalità d’Evola.
Il saggio dunque amplia le prospettive conoscitive di Galli e di quanti altri
si interessino di tali tematiche proprio sull’ultimo punto, quello concernente
il FASCISMO. Circa poi le correnti esoteriche del nazismo, bisognerebbe intanto
distinguere fra ciò che ha preceduto la sua presa del potere, le gerarchie
ufficiali dello Stato ed alcuni settori delle SS. In base a ricerche che stiamo
effettuando, possiamo anticipare che tali correnti esoteriche poggiano su
fondamenta assai fragili, contrariamente a quel che potrebbe pensare Galli
stesso, che in que sto caso pare essere rimasto vittima di alcune «ingenuità»
propalate sulla scia del famigerato Mattino dei Maghi di Pauwels e Bergier. Per
un discorso preliminare su quanto andiamo dicendo, si veda ora il mio saggio su
La realtà storica della società Thule, in introduzione alla prima traduzione
italiana di Prima che Hitler venisse di Rudolf von Sebottendorff. Edizioni
Delta-Arktos, Torino. Su Evola e certi ambienti delle SS, pubblicherò in
seguito documenti provenienti dall’archivio di stato tedesco (Quartier Generale
di Himmler), in cui tali tematiche saranno ulteriormente trattate. In un
recente articolo che vuole costituire una sorta di recensione del libro della
Zucchinali, un anonimo missino cosi sintetizza gli interes- [virci qui da
spunto iniziale per una breve indagine preliminare, necessariamente per ora
limitata, su una corrente di pensiero indubbiamente assai minoritaria, ieri ed
oggi, in Italia, ma come è stato di recente sottolineato, «nel contempo
assolutamente necessaria per l’Italia, che ha svolto ed è destinata a svolgere
ancora una funzione molto importante, per non dire essenziale, per la nostra
nazione: quella della conservazione dtXV identità delle nostre radici. Essa, se
è stata opacizzata nelle masse e in una classe dirigente sclerotizzata e
corrotta per incapacità e colpevole negligenza, nondimeno persiste im mutata,
come presenze e immagini primordiali, negli archetipi divini che presiedono
alle nostre sorti. Il compito di tale minoranza, al di là della pura e semplice
azione conservativa, è stato quello di saper ridestare nei momenti opportuni
quelle immagini, sì che divenissero presenze vive ed operanti, concretiz
zandole nelle nuove realtà della nazione italica. Si tratta delle immagini
primordiali e delle epifa nie divine del Lazio e dell 'Italia delle origini,
ovvero della Saturnia tellus: quelle che hanno reso possibile la manifestazione
sul nostro suolo della tradizione di Roma — che simboli, funzioni ed
attribuzioni si e i tentativi controcorrente del Galli: A cosa ciò possa
condurre in concreto, è imprevedibile. Forse a nulla» (in «Proposta» Conventum
Italicum, comunicato anonimo in «Arthos] hanno reso evidente essere emanazione
della Tradi zione primordiale ed il suo rinnovellarsi attraverso i tempi. Il
precedente riferimento del Galli all’esoterismo è, nel nostro caso, più che
pertinente, dal momento che la trasmissione e perpetuazione della tradizione
romana, almeno negli ultimi quindici secoli, ha po tuto avvenire, per motivi
ben comprensibili, per via segreta, cioè esoterica e di necessità sotto forme e
vie anche molto diverse. Se oggi si può parlare di «de stra» esoterica è
soltanto perché, per circostanze sto riche particolari, in un ambito (peraltro,
assai ri stretto) della destra del nostro secolo certe tematiche hanno potuto
trovare parziale ospitalità: va da sé — e non sarebbe il caso di insistervi
sopra che la .tradizione di cui tali correnti sono portatrici si situa ben al
di là e al di sopra di ogni miserabile dialettica fra destra e sinistra,
termini e concetti di derivazione parlamentare moderna e quindi del tutto
inadeguati ad inquadrare forme di realtà spirituali quali quelle a cui ci riferiamo.
Tuttavia, dal momento che il presente intende es sere semplicemente uno «studio
storico» su tale cor- [Per tali evidenziazioni, debbo rimandare ad alcuni
capitoli del mio Dèi e miti italici. Il ed., ECIG, Genova, specialmente in
connessione con le figure di Giano e Saturno (con il ciclo a lui connesso. Si
deve peraltro notare che ad interessi esoterici inerenti anche alla tradizione
romana non furono aliene certe personalità della sinistra storica e nel corso
della nostra esposizione non mancherà un esempio concreto.] rente, dovremo fare
solo riferimenti indiretti e limi tati al suo lato esoterico, quanto invece
insistere sui suoi riflessi politici, culturali e religiosi. L’abbiamo definita
«corrente tradizionalista romana nel Novecento: un’élite che ha in ogni caso
lasciato una sua impronta in una certa epoca e che, nell’incertezza del
pensiero debole attuale, potrebbe ancora essere portatrice di un messaggio
radicalmente alternativo, poiché radicalmente (e qui l’espressione va intesa,
con coscienza di causa, nel suo pieno valore etimologico, a radicibus)
orientata contro gli pseudovalori che reggono la scena del mondo moderno. Non è
mio compito qui riassumere i termini della questione intorno alla possibilità
della trasmissione della sacralità e della tradizione di Roma dall’epoca degli
ultimi sapienti pagani sino ai nostri giorni: è uno studio che, in riferimento
soprattutto alle gentes dei Simmachi, dei Nicomachi, dei Pretestati ed altri,
abbiamo da anni iniziato in varie riviste e pubblica- [Derivo l’espressione di
«corrente tradizionalista romana» dal poderoso (e ponderoso) lavoro di P. DI
VONA, Evola e Guénon. Tradizione e civiltà, Napoli in cui, nel cap. intitolato
appunto Il tradizionalismo romano, l’A. studia la «corrente romana del tradizionalismo,
ad opera di Reghini, Evola e De Giorgio». È evidente che col termine «corrente»
noi non intendiamo riferirci (se non in singo li casi, che ben preciseremo) ad
una linea di pensiero omogenea, bene organizzata in un gruppo unitario e
compatto dalle caratteristiche co muni, ideologicamente e politicamente
parlando, ma ad una tendenza che potè assumere aspetti e sfaccettature diverse,
come proprio i casi di Reghini, Evola e De Giorgio (e non sono certo gli unici)
sono a dimostrare] zioni e che non mancherà di ulteriori sviluppi. In questa
sede sarà sufficiente fare rapido riferimento a quell’epoca gravida di grandi e
decisive tra sformazioni che fu il Rinascimento italiano. È soprattutto nel
corso del XV secolo che tradizioni occulte, sopravissute per secoli nel più
grande segreto, paiono ricevere nuova linfa e l’impulso ad una nuova
manifestazione dal contatto con personalità del l’Oriente europeo di altissima
rilevanza intellettuale, come quella di Giorgio Gemisto Pletone, il grande
rivitalizzatore della filosofia platonica negli ultimi anni dell’Impero
d’Oriente e fondatore di un cena colo esoterico a Mistra, la medievale erede
dell’antica Sparta, all’interno del quale, oltre a conservare testi
dell’antichità pagana (come le opere dell’imperatore Giuliano, che vi venivano
trascritte), si celebravano veri e propri riti e si elevavano inni in onore
degli dèi olimpici. La figura e la funzione di Pletone sono ancora troppo poco
note in generale e, in Italia, non ancora studiate. In genere, ci si limi- [Cfr.
ad esempio: R. DEL PONTE, Sulla continuità della tradizio ne sacrale romana,
parti I e II, in «Arthos»; vedi anche: Q. AURELIO SIMMACO, RelazionesuH’altare
della Vittoria, con un’introduzione di R. del Ponte su Simmaco e isuoi tempi.
Edizioni del Basilisco, Genova. Si tenga conto che nel sud del Peloponneso sono
attestati, a livello popolare, culti nei confronti degli dèi classici sino al
IX secolo della nostra era. In lingua italiana mancano ancora del tutto studi
approfonditi.] ta a citare, a proposito di lui, la sua partecipazione al
Concilio di Firenze e l’istituzione dell’Accademia Platonica Fiorentina, che
ebbe sede nella villa di Careggi (o «delle Cariti», o «Muse»), concepita da Co
simo il Vecchio e realizzata da Lorenzo il Magnifico su suggestione del
Pletone. Ma gli effetti dovettero essere ancora più interessanti e gravidi di
conseguenze, se si considerino i legami, ad esempio, Pletone e Malatesta.
Signore di Rimini: colui che ne sottrarrà il cadavere agli Ottomani, i quali
avevano occupato Mistra, onde deporlo pietosamente in un’arca marmorea del suo
famoso «Tempio Malatestiano. Lo stesso Malatesta dovette pure essere in
rapporto con la ben nota Accademia Romana di Pomponio Leto, propugnatore,
scrive il von Pa- stor, del «romanesimo nazionale antico». Il capo [Ci si dovrà
pertanto limitare a rimandare a: B. KIESZKOWSKI, Studi sul platonismo del
Rinascimento in Italia, Sansoni, Firenze; P. FENILI, Bisanzio e la corrente
tradizionale del Rinascimento, in «Vie della Tradizione» (ci viene comunicato ora,
che a cura dello stesso P. Fenili è in corso di stampa un’antologia di brani di
Pletone, dal titolo «Paganitas», lo squarcio nelle tenebre, per Basala Editore
di Roma). Di recente, ci è ca pitato di leggere in un’insolita pubblicazione,
una rivistina satirica di sinistra, un reportage da Mistra singolarmente
informato e documentato su Gemisto Pletone e la sua scuola (LOSARDO, La
repubblica dei Magi. Da Sparta alla Firenze del '400, in «Frigidaire. Per mezzo
del Platina (definito da Pomponio pater sanctissi- mus), l’Accademia Romana
intratteneva rapporti col Malatesta, il quale dell’Accademia Romana, riporta il
von Pastori «spregiava la religione cristiana ed usciva in vio lenti discorsi
contro i suoi seguaci... venerava il genio della città di Roma. Quale rappresentante
di queU’umanesimo, che gravitava verso il pagane simo, si schierarono ben
presto attorno a Pomponio un certo numero di giovani, spiriti liberi dalle idee
e dai costumi mezzo pagani. Gli iniziati consideravano la loro dotta società
come un vero collegio sacerdotale alla foggia antica, con alla testa un
pontefice massimo, alla quale dignità fu elevato Pomponio Leto. Si noti che
sembra certa l’adesione alla cerchia del Leto del principe Francesco Colonna,
Signore di Pa- lestrina, l’antica Praeneste, dai più ritenuto l’autore della
celeberrima Hypnerotomachia Poliphili, un te sto molto citato, ma molto poco
letto e soprattutto compreso, dove, in ogni modo, una sapienza ermeti ca si
sposa all’esaltazione, non tanto filosofica.] fu notoriamente nemico dei papi e
ammiratore del movimento pagano di Mistra (cfr. F. Masai, Pléthon et le
platonisme de Mistra, Paris. L’opera del Masai è a tutt’oggi la più completa
esistente sulla dottrina e la figura di Giorgio Gemisto Pletone). Si noti che
il Platina fu allievo a Firenze dell’Argiropulo, discepolo di Pletone, e che un
altro antico discepolo, il Cardinal Bessarione, si prodigò per la liberazio ne
da Castel Sant’Angelo dei membri dell’Accademia Romana, dopo che furono
accusati dal papa Paolo II — non senza fondamento — di paganesimo. 11 Masai si
domanda se l’Accade mia Romana «non fosse in qualche modo una filiale di quella
di Mistra. L. von PASTOR, Storia dei Papi, Roma] quanto mistica, del mondo
della paganità romano italica, culminante nella visione di Venere Genitrice. Se
si rifletta al fatto che Francesco Colonna, realizzatore dell’imponente palazzo
gentilizio eretto sulle rovine del tempio di Fortuna Primigenia (ancora oggi
ben identificabili nelle strutture originali), vantava discendenza diret ta dalla
gens Julia e quindi da Venere, si potrà allora intravedere come l’apporto
vivificante della corrente sapienziale reintrodotta in Italia da Pletone si
fosse incontrato col retaggio gentilizio di una tradizione antichissima,
gelosamente custodito nel silenzio dei secoli col tramite di alcune fami glie
nobiliari italiane, in ispecie laziali, generosamente fruttificando: nel senso
di spingere ad un rinnovamento tradizionale non solo l’Italia, ma persino, ad
un certo momento, lo stesso papato, se avventi. Risulterà forse sorprendente
apprendere come i Colonna possedessero ancora fino ai nostri giorni il «feudo»
originale di Giulio Cesare, Boville (Frattocchie d’Albano). E visibile nel
giardino Colonna al Quirinale l’aitare antico dedicato al Vediove della gens Julia
(notizie ricavate da: P. COLONNA, I Colonna, Roma. Tolomeo 1 Colonna ostentava
il titolo di Romanorum consul excellentissimus e Julia stirpe progenitus (cfr.
P. FEDELE, s.v. Colonna, in «Enciclopedia Italiana). Ha compiuto un’attenta
analisi deWHypnerotomachia Poli phili (editio princeps nel 1499, presso
Manuzio) come opera di France sco Colonna, M. CALVESI, Il sogno di Polifilo
prenestino, Roma. Si veda anche: PELOSI, Il sogno di Polifilo: una quéte del
l’umanesimo, ed. Palladio. Ambesi, in considerazione della dimensione
iniziatica dell’opera di Francesco Colonna, la conside ra come un’anticipazione
cifrata del movimento dei Rosacroce (/ Rosacroce, Milano] ne che poco mancò che
salisse al soglio pontificio quel cardinale Giuseppe Bassarione che fu discepolo
diretto di Giorgio Gemisto Pletone, da lui giudicato, come scrisse in una
lettera privata ai figli del maestro dopo la sua morte, «il più grande dei
Greci dopo Platone.] Ma altri tempi tristi dovevano giungere, tempi in cui
sarebbe stato più prudente tacere, come dimo strò il bagliore delle fiamme in
Campo dei Fiori, avvolgenti nell’anno di Cristo il corpo, ma non l’animo, di
Bruno, rivivificatore generoso, ma impaziente, di dottrine orfico-pitagoriche,
che trovavano analoga eco — frutto di una linfa non mai del tutto estinta
nell’Italia Meridionale — nella poesia e nella prosa dell’irruente frate
calabrese Tommaso Campanella, lui pure oggetto di odiose persecuzioni. Bisogna
giungere sino all’unità d’Italia, parzialmente realizzatasi con la fine della
millenaria usurpazione temporale dei papi, per trovare una situazione mutata. A
questo punto bisogna chiarire una volta per tutte, con la maggiore evidenza,
che dal punto di vista del tradizionalismo romano l’unità d’Italia —
indipendentemente dai modi con cui [Si dovrà ricordare che Bessarione raccolse
cum pietate nel suo studio le opere e i manoscritti del maestro, in particolare
alcuni frammenti apertamente pagani delle Leggi, dotandone poi la Biblioteca
Marciana da lui fondata, a Venezia. ] potè in effetti verificarsi (modi spesso
arbitrari e prevaricatori della dignità e delle sacrosante autono mie di
diverse popolazioni italiche) e dall’azione di certe forze sospette
(Carboneria, massoneria e sette varie) che per i loro fini occulti poterono
agevolarla — era e rimane condizione imprescindibile e necessaria per ritornare
alla realtà geopolitica dell’Italia au- gustea (e dantesca): quindi per
propiziare il rimani festarsi nella Saturnia tellus di quelle forze divine che
ab origine a quella realtà geografica — consacrata dalla volontà degli dèi
indigeti — sono legate. È un dato che si dovrà tenere ben presente, per meglio
intendere certi fatti che avremo modo di esporre in seguito. Intanto, è
nell’aria qualcosa di nuovo e antico insieme, che verrà avvertito dalle anime
più sensibili. Fra queste, il grande poeta Giovanni Pascoli, con un equilibrio
ed una compostezza veramente classici, valendosi di una sensibilità non
inferiore a quella con cui in quegli stessi anni conduceva l’esegesi di certi
lati occulti della dantesca Commedia, con il seguente sonetto (e col
corrispondente testo in esame tri latini, da noi non riprodotto) celebrava in
una semplice aula scolastica la solennità. L’aratro è fermo: il toro d’arar
sazio, leva il fumido muso ad una branca d’olmo; la vacca mugge a lungo,
stanca, e n’echeggia il frondifero Palazio. Una mano sull’asta, una sull’anca
del toro, l’arator guarda lo spazio: sotto lui, verde acquitrinoso il Lazio;
là, sul monte, una lunga breccia bianca. È Alba. Passa l’Albula tranquilla, sì
che ognun ode un picchio che percuote nell’Argileto l’acero sonoro. Sopra il
Tarpeio un bosco al sole brilla, come un incendio. Scende a larghe ruote
l’aquila nera in un polverio d’oro. Allo scadere del secolo è un fatto nuovo di
ordine archeologico il punto di riferimento im portante ed essenziale per il
secolo che sta per aprirsi: la scoperta nel Foro da parte di Boni (si veda) del
cippo arcaico sotto il cosiddetto Lapis Niger, in cui l’iscrizione in caratteri
antichi del termi ne RECHI ( = regi) attesta documentariamente l’effettiva
esistenza in Roma della monarchia e, con quanto ne consegue, la sostanziale
fondatezza della tradizione annalistica romana, trasmessa nel corso di
innumerevoli generazioni, dai primi Annales Ma ximi dei pontefici sino a LIVIO
(vedasi) e, al termine del- [PASCOLI, Antico sempre nuovo. Scritti vari di
argomento latino, Zanichelli, Bologna. Il lettore esperto potrà notare come in
pochi versi il poeta abbia saputo sapientemente concentrare particolari nomi
evocativi di determinate realtà primordiali dell’Urbe.] l’Impero d’Occidente,
alle ultime gentes sacerdotali ed a quegli estremi devoti raccoglitori e
trasmettitori della sapienza delle origini, come poterono essere un Macrobio ed
un Marziano Capella. È come se, fisicamente, una parte di tradizione ro mana si
esponesse improvvisamente alla luce del sole a smentire l’incredulità e
l’ipercriticismo della scuola tedesca, che, in nome di un presunto realismo
scientifico, aveva respinto in blocco le più antiche memorie patrie, e soprattutto
dei suoi squallidi seguaci italiani, come quell’Ettore Pais che nella sua
Storia di Roma (ristampata innumerevoli volte fino in piena epoca fascista)
aveva negato ogni tradizione da una parte, costruendo dall’altra fantastici
castelli in aria, senza alcuna base, né storica, né filologica. Risulta che
Giacomo Boni fu in corrispondenza con un altro principe romano, pioniere degli
studi islamici e deputato al parlamento nei banchi della sinistra: Leone
Caetani duca di Sermoneta, principe di Teano, marito di una principessa
Colonna. Suo nonno, Michelangelo Caetani, era stato l’autore di un fortunato
opuscolo di esegesi dantesca dove si sosteneva l’identità di ENEA col dantesco
«messo del cielo» che apre le porte della Città di Dite con «l’aurea verghetta»
degli iniziati di Eieusi: quello stesso che fu il latore a Vittorio Emanuele II
dei [Cfr. M. CAETANI di SERMONETA, Tre chiose nella Divina Commedia di Dante
Alighieri, II ed., Lapi, Città di Castello] risultati del plebiscito che
sanciva l’unione di Roma all’Italia. Proprio Leone Caetani sarebbe stato
l’autorevole tramite attraverso cui si sarebbero manifestate all’interno della
Fratellanza Terapeutica di Myriam (operativa proprio negli anni della scoperta
del Lapis Niger) fondata da Giuliano Kremmerz (cioè Ciro Formisano di Portici)
— che la definì talvolta come Schola Italica — determinate influenze derivanti
dall’antica tradizione romano-italica se, come scrive l’esoterista Marco Daffi
{alias il conte Libero Ricciardelli) è lui il misterioso Ottaviano (altro
riferimento alla gens Julia!) autore nella rivista Commentarium diretta dal
Kremmerz, di un articolo sul dio Pan e di una lettera di congedo dalla
redazione in cui egli riafferma in tali termini la proti?) «Sotto tale
pseudonimo si nascondeva persona veramente autorevole, autorevolissimo collega
di ricerche ermetiche di Kremmerz tanto da potere essere ritenuto portavoce di
sede superiore Don Leone Caetani, Duca di Sermoneta, Principe di Teano» (M.
DAFFI, Giuliano Kremmerz e la Fr+Tr+ di Myriam, a cura di G.M.G., Alkaest,
Genova). Gli scritti firmati da Ottaviano in Commentarium sono tre: La
divinazione pantéa, Per Borri, Gnosticismo e iniziazione. In quest’ultimo
scritto, con sistente in una lettera di congedo come collaboratore della
rivista, si rimanda all’opera di un altro personaggio che, come Ottaviano,
doveva riconnettersi allo stesso ambiente iniziatico gravitante alle spalle
dell’or ganismo kremmerziano: l’avvocato Lebano, autore di un curioso libretto
intitolato Dell’Inferno: Cristo vi discese colla sola ani ma o anche col corpo?
(Torre Annunziata), in cui nuovamente si accenna al «ramoscello dorato del
segreto, ossia la voce mistica di con venzione che Enea presenta a Proscrpina.]
pria fede pagana: non sono che pagano e ammiratore del paga nesimo e divido il
mondo in volgo e sapienti volgo, che i miei antenati simboleggiavano nel ca ne
e lo pingevano alla catena sul vestibolo del Domus familiae con la nota
scritta: Cave canem; cane perché latra, addenta e lacera. In quegli tempi era
cominciata l’attività pubblicistica ed iniziatica di Reghini. La sua importanza
fra i più autorevoli esponenti europei della Tradizione, e del filone
romano-italico in particolare, risiede certamente non tanto nel tentativo, vano
e fatalmente destinato all’insuccesso, per quanto disinteressato, di
rivitalizzare la massoneria al suo interno, quanto nell’attenzione da lui
portata allo studio ed [OTTAVIANO, Gnosticismo e iniziazione. Tentativo che si
concretizzò soprattutto con la creazione del Rito Filosofico Italiano, fondato
da Reghini, Frosini ed altri (vi sarà accolto come membro onorario Crowley), ma
dall’esistenza effimera, dal momento che si fuse con la massoneria di Rito
Scozzese Antico ed Accettato di Piazza del Gesù. Reghini seguirà le sorti e le
direttive di Piazza del Gesù di Raoul Palermi, molto favorevole nei confronti
del fascismo, sino ai provvedimenti contro le società segrete. Papini dedica
alcune pagine nel contempo pungenti e commosse ad Reghini di cui fu amico negli
anni giovanili, cosi concludendo: «Arturo Reghini visse, povero e solitario,
una vita di pensiero e di sogno: anch’e gli difese e incarnò, a suo modo, il
primato dello spirituale. Nessuno di quelli che lo conobbero potrà
dimenticarlo, Passato remoto, ed. L’Arco, Firenze] alla riscoperta della
tradizione classica e romana, che gli era stato dato in compito di
rivitalizzare in segreto, così come egli stesso si esprime in una lettera
inviata ad Augusto Agabiti e pubblicata nell’Ultra»: «sai bene come il nostro
lavoro, puramente metafisico e quindi naturalmente esoterico, sia rimasto
sempre e volontariamente segreto. In tal modo Reghini ben si inseriva nel
filone della corrente tradizionalista romana, in quella sua variante che si può
legittimamente definire «orfico- pitagorica, col contributo di numerosi
scritti, soprattutto sulla numerologia pitagorica, sparsi fra molti articoli e
opere impegnative, come Per la resti tuzione della geometria pitagorica, I
numeri sacri della tradizione pitagorica massonica, Aritmosofia. REGHINI, La
«tradizione italica», in «Ultra», Vili [Allo stesso modo, di tradizione
ermetica egizio-ellenistica si potrebbe parlare per il filone essenzialmente
seguito dalla corrente kremmerziana. È chiaro come nessuna di queste correnti
possa preten dere di identificarsi con il filone centrale deWa tradizione
romana (come vorrebbero, ad esempio, certi continuatori del Reghini dei nostri
giorni), rappresentandone, semmai, corollari concentrici ed espressioni validis
sime, ma essenzialmente periferiche. Il nucleo della tradizione romana è altra
cosa: può includere tutto ciò, ma al tempo stesso ne è al di sopra nella sua
essenza originaria. Per cercare di comprendere la cosa, si dovrà riflettere sul
simbolismo e sulla funzione del dio Giano, non per caso divinità unica e
propria della sacra terra laziale.) ed il tuttora inedito Dei numeri
pitagorici. Con questa attività egli avrebbe perseguito la missione affidatagli
da un’antica scuola iniziatica di tradizione pitagorica della Magna Grecia
allorché, ancora giovane e studente a Pisa, fu avvicinato da colui che sarebbe
divenuto il suo maestro spirituale: Armentano (si veda), calabrese, ufficiale
dell’esercito all’epoca in cui lo conobbe il Reghini. Ad Armentano apparteneva
[Di recente, per il quarantesimo anniversario della scomparsa del Reghini, è
stata edita una raccolta di suoi scritti vari: Paganesi mo, pitagorismo,
massoneria, ed. Mantinea, Fumari, a cura dell’Associazione Pitagorica, un
gruppo costituitosi con un poco iniziatico atto notarile (sic), ma che vanta
diretta discendenza dal gruppo del Reghini. La raccolta è stata purtroppo
eseguita con dilettantismo, senza criteri ed inquadramenti storico-filologici e
gli scritti reghiniani (uno addirittura incompleto) non seguono nè un ordi ne
logico, nè cronologico. Il saggio suW Interdizione pitagorica delle fa ve si
potrà leggere ora completo in Arthos. DIOGENE LAERZIO ricorda come il pensiero
di Pitagora avesse trovato accoglienza presso gli Italioti della Magna Grecia.
Come dice Alcidamante tutti onorano i sapienti. Così i Pari onorano Archiloco,
che pur era blasfemo, e i Chii Omero, che era d’altra città e gli Italioti
Pitagora» (Die fragmente der Vorsokratiker, a cura di H. Diels-W. Kranz; trad.
ital. Bari. Per alcune notizie su Armentano (ed una sua foto), cfr. SESTITO,
A.R.A., il Maestro, in Ygieia, bollettino interno dell’Associazione Pitagorica.
Di Armentano si vedano le Massi me di scienza iniziatica, commentate dal
Reghini in vari numeri d’Atanòr» ed Ignis. Negli anni Trenta Armentano lasciò
l’Italia per il Brasile, dove morì. È sintomatico come anche Ottaviano in quel
periodo si sarebbe allontanato dall’Italia stanziandosi a Vancouver in Canada.
] quella misteriosa «torre in mezzo al mare. Una ve detta diroccata, su di uno
scoglio deserto dove, con gran dispiacere di Sibilla Aleramo, il giovane
protagonista del romanzo Amo, dunque sono (Mondadori, Milano), Lucian, alias
Parise, avrebbe dovuto «diventare mago» in compagnia di un amico non nominato,
vale a dire proprio il Reghini. Fu proprio nella torre di Scalea, in Calabria,
che il Reghini rivide il testo della traduzione italiana deirOccw//flr
Phylosophia di Agrippa, a cui premise un ampio saggio di quasi duecento pagine
su E.C. Agrippa e la sua magia. Vi scriveva, fra l’altro. E perciò, in noi, il
senso della romanità si fonde con quello aristocratico e iniziatico nel
renderci fieramente avversi a certe alleanze, acquiescenze e deviazioni. Forse
si avvicina il tempo in cui sarà possibile di rimettere un po’ a posto le cose,
e noi speriamo che ci venga consentito, una qualche volta, di riportare alla
luce qualche segno dell’esoterismo romano. Quanto alla permanenza di una
tradizione romana, si vorrà ammettere che se una tradizione iniziatica romana
pagana ha potuto perpetuarsi, non può averlo fatto che nel più assoluto
mistero. Non è quindi il caso di interloquire con affermazioni e negazioni.
ALERAMO, AMO; DUNQUE, SONO. Cfr.: «Luciano, Luciano, e tu vuoi essere mago!
M’hai detto d’aver già operato fantastiche cose, fantastiche a narrarsi, ma
realmente accadute. REGHINI, E.C. Agrippa e la sua magia, in: E.C. AGRIPPA, [è
un tempo molto importante, sotto diversi aspetti, per i tentativi di
rivivificazione della tradi zione italica. Nella Salamandra», in un articolo
dal titolo fortunato, poi ripreso da Evola, Imperialismo pagano, Reghini
coglieva occasione, scagliandosi contro il parlamentarismo ed il suffragio
universale che favoriva cattolici e socialisti, di riaffermare l’unità e
l’immutabilità della tradizione pagana in Italia, che, sempre ricollegata nella
sua visione al pitagorismo, si sarebbe trasmessa attraverso le figure di alcuni
grandi ini ziati sino ai nostri giorni. In ottobre, dalle pagi ne di «Ultra»,
precisava nello stesso tempo, in un importante articolo dottrinario, che: Il
linguaggio e la razza non sono le cause della superiorità metafisica, essa
appare connaturata al luogo, al suolo, all’aria stessa. Roma, Roma caput mundi,
la città eterna, si manifesta anche storica mente come una di queste regioni
magnetiche del la terra. Se noi parleremo del mito aureo e so lare in Egitto,
Caldea e Grecia prima di occuparci della sapienza romana, non è perché questa
derivi da quella, ché il meno non può dare il più. Lm Filosofia occulta o la
Magia, Mediterranee, Roma] L’articolo fu poi ripubblicato in Atanòr, Roma.
REGHINI, Del simbolismo e della filologia in rapporto alla sapienza metafisica,
in «Ultra», Vili] Intanto, nella notte del solstizio d’inverno, si era
verificato un insolito episodio, gravido di future conseguenze: in seguito a
misteriose indicazioni, nei pressi di un antico sepolcro sull’Appia Antica era
stato rinvenuto, a cura d’Ekatlos, accuratamente celato e protetto da un
involucro im permeabile, uno scettro regale di arcaica fattura e i segni di un
rituale. Ed il rito — riporta Ekatlos — e celebrato ogni notte, senza sosta. E
noi sentimmo, meravigliati, accorrervi forze di guerra e forze di vittoria; e
vedemmo balenar nella sua luce le figure vetuste ed auguste degl’eroi della
razza nostra romana; e un segno che non può fallire e sigillo per il ponte di
salda pietra che uo mini sconosciuti costruivano per essi nel silenzio profondo
della notte, giorno per giorno. Il significato, le vere intenzioni e le origini
di tali [Lasciamo ogni responsabilità circa l’identificazione d’Ekatlos con il
principe Leone Caetani, già da noi incontrato, all’anonimo autore (si tratta,
peraltro, certamente di Mutti, fanatico integralista islamico) di una postilla
alla parziale traduzione francese della rivista evoliana «Krur» (TRANSILVANUS,
A propos de l’article d’Eka- tlos, seguito da una Note sur Leone Caetani, in
EVOLA, Tous les écrits de «Ur» et «Krur», 111 [Krur], Arché, Milano. Ancor più
lasciamo all’autore di tali tristi note (in cui ancora una volta si dimostra
come tra fanatismo religioso e via iniziatica esista un divario invalicabile)
la pesante responsabilità delle poco ragguardevoli espressioni usate nei
confronti del benemerito principe romano. EKATLOS, La Grande Orma: la scena e
le quinte, in Krur, GRUPPO di UR, Introduzione alla Magia, Roma] riti pongono
un problema», osserva il Di Vona, ma il loro fine immediato fu esplicito, e
come tale è stato dichiarato. Esso fu compiuto nel dovuto modo da un gruppo che
si propose di dirigere verso la vittoria italiana la I Guerra Mondiale». Ma
l’episodio ha un seguito: il giorno in cui cade la festa romana del
Tubilustrium, o consacrazione delle trombe di guerra) fu fondato a Milano,
nella famosa riunione di Piazza Sansepol- cro, il primo Fascio di
Combattimento, piu tardi denominato Partito Nazionale Fascista. Fra gli astanti
vi fu chi, emanazione dello stesso gruppo che aveva riesumato l’antico rituale,
preannuncio a Benito Mussolini: Voisarete Console d’Italia. E fu la stessa
persona che, qualche mese dopo la Marcia su Roma, vestita di rosso, offrì al
Capo del Governo un’arcaica ascia etrusca, con le dodici verghe di betulla
secondo la prescrizione rituale le gate con strisce di cuoio rosso.] Con tale
atto dal sapore sacrale, come è evidente. [VONA, Evola e Guénon] EKATLOS. La
notizia è riportata con altri particolari nel Piccolo di Roma. Particolare
curioso: la sera stessa Mussolini parti in aereo alla volta di Udine, onde
potere inaugurare il giorno dopo, l’anniversario dell ’entrata in guerra, il
monumentale cimitero di Redipuglia, alla presenza del Duca d’Aosta. Quella
sera, sulla via del ritorno verso Roma, l’aereo fu costretto, da un
inspiegabile guasto, ad un atterraggio di fortuna nei pressi di Cerveteri, cioè
l’antica etrusca Cere, donde forse proveniva l’arcaico fascio.] le correnti più
occulte portatrici della tradizione romana avrebbero voluto propiziare una
restaurazione in senso «pagano» del fascismo. Altri episodi concomitanti
concorrono a rafforzare questa supposizione. E rappresentata sul Palatino la
tragedia Rumori: Romae sacrae origines, col beneplacito e la presenza plaudente
di Benito Mussolini. La tragedia (o, meglio, alla latina, il Carmen solutum)
risulta opera di un certo Ignis (pseudonimo sotto cui si celerebbe l’avvocato
Ruggero Musmeci Ferrari Bravo), che risulta godere di appoggi assai influenti,
come quello di Ardengo Soffici [cfr. Appendice 11], e appare, specialmente in
quel terzo carmen che fu recitato, più che una semplice rappresentazione
scenica, un vero e proprio atto rituale: un rito di consacrazione, certamente
denotante nell’autore, o nei gruppi restati nell’ombra di cui egli era
emanazione, una conoscenza non solo filologica della tradizione romana (si
pensi che in intermezzi scenici vengono cantati, al suono di flauti, i versi
ianuli e iunonii dei Fratres Arvales), ma anche di certi suoi lati occulti, come
lascia intendere il rito di incisione su lamine auree dei nomi arcani deU’Urbe
e l’esegesi, volutamente incompleta, dei significati del nome di Roma.
Quest’azione, occulta e palese, sulle gerarchie fasciste affinché i simboli da
esse evocate, come l’aqui la o il fascio, non restassero puro orpello di
facciata, continuerà sino al tempo in cui [Rumon verrà pubblicata, in splendida
edizione ufficiale, dalla Libreria del Littorio, con i frontespizi ornati di
caratteri arcaici romani, disegnati appositamente daBoni, lo scopritore del
Lapis Niger già da noi incontrato, il quale avrà il privilegio poco dopo, alla
sua morte, di essere inumato sul Palatino stesso. Ancora noteremo come
sintomatica l’uscita della Apologia del paganesimo (Formig- gini, Roma) di
Giovanni Costa, futuro collaboratore delle iniziative pubblicistiche di Evola.
Usceno le due riviste di studi iniziatici Atanòr ed Ignis, dirette da Reghini,
e in cui iniziò una collaborazione il giovane Evola: affronteranno con un
rigore ed una serietà inconsuete, per l’eterogeneo ambiente spiritualista
dell’epoca, tematiche e discipline esoteriche di particolare interesse: vi
comparvero, per la prima volta in Italia, scritti di René Guénon, fra cui a
puntate, pri ma ancora che in Francia, L'esoterismo di Dante. È peraltro
evidente come il contenuto di queste riviste non avesse un valore puramente
speculativo, come dimostrano gli scritti di «Luce» suirO/7M5 magicum (Gli
specchi - Le erbe) negli ultimi due numeri di [E proprio Boni che, risalendo ai
modelli d’origine, mise a punto il prototipo del fascio romano (oggi al Museo
dell’Impero) per il Regime Fascista: è quello che compare sulle monete da due
lire di quel periodo (cfr. V. BRACCO, L’archeologia del Regime, Volpe, Roma]
«Ignis», che preludono a quelli del successivo Gruppo di Ur. Ma intanto
l’auspicata svolta in senso pa gano da parte del fascismo sperata dalla
corrente tradizionalista romana non solo stenta a verificarsi, anzi è messa
pericolosamente in forse dalle mene de gli ambienti cattolici e clericali. In
«Atanòr» Reghini con parole di fuoco depreca alcune espressioni pronunciate da
Mussolini in occasione del Natale di Roma: Il colle del Campidoglio, egli ha
detto, dopo il Golgota, è certamente da secoli il più sacro alle genti civiir.
In questo modo l’On. Mussolini, invece di esaltare la romanità, perviene
piuttosto ad irriderla ed a vilipenderla. Noi ci rifiutiamo di subordinare ad
una collinetta asiatica il sacro colle del Campidoglio. E, dopo il delitto
Matteotti: ecco un clamoroso delitto politico viene a sconvolgere la vita della
nazione, ad agitare gli animi. Investito da popolari e da ogni gradazione di
democratici, a Mussolini non resterebbe che battere la via dell’imperialismo
ghibellino, se non esistesse un partito che già lo sta esautorando tengano ben
presente i nostri nemici che, nonostante la loro enorme potenza e tutte le loro
prodezze, esiste ancor oggi, come è esistita in passato, traendo le sue radici
da quelle profondità interiori che il ferro e il fuoco non tangono, la stessa
catena iniziatica pagana e pitagorica, inutilmente e secolarmente perseguitata.
L’ordine del giorno Bodrero e le successive leggi sulle società segrete tolgono
ulteriore spazio all’attività pubblicistica del Reghini, che peraltro
confluisce nel Gruppo di Ur, formalmente diretto d’Evola. A noi qui non
interessa tanto esaminare il lavoro di ricerca esoterico svolto dal Gruppo di
Ur, cui parteciparono, come è noto, personalità appartenenti alle principali
correnti esoteriche operanti in quegli anni in Italia, dai pitagorici ai
kremmerziani, dagli steineriani (antroposofi) ai cattolici eterodossi come il
De Giorgio, quanto sottolineare come in quella sede dovesse essere stato,
almeno in parte, ripreso il programma di influenzare per via sottile le
gerarchie del FASCISMO, nel senso già voluto dal gruppo manifestatosi con la
testimonianza d’Ekatlos (che, non lo si dimentichi, viene riportata proprio nel
terzo dei volumi che raccolgono le testimonianze di tutto il gruppo — in
apparenza slegata da esse — successivamente apparse col titolo di Introduzione
alla Magia). In un inserto per i lettori comparso in Ur, Evola poteva scrivere:
possiamo dire che una Grande Forza, oggi più che mai, cerca un punto di sbocco
in seno a quella barbarie, che è la cosidetta civilizzazione contemporanea — e
chi ci sostiene, collabora di fatto ad una opera che trascende di certo
ciascuna delle nostre stesse persone particolari. Del resto, molti anni più
tardi, Evola stesso dichiarerà piuttosto esplicitamente nella sua autobio
grafia spirituale che l’intento del Gruppo era stato quello, oltre a «destare
una forza superiore dr servire d’ausilio al lavoro individuale di ciascuno», di
far sì che «su quella specie di corpo psichico che si voleva creare, potesse
innestarsi per evocazione, una vera influenza dall’alto», sì che «non sarebbe
stata esclusa la possibilità di esercitare, dietro le quinte, un’azione perfino
sulle forze predominanti nell’ambiente generale. Un’indagine ben più
approfondita, come si vede, meriterebbe di essere svolta sugli evidenti tentativi
di rivitalizzazione, all’interno del Grupo di Ur, delle radici esoteriche e dei
contenuti iniziatici della tradizione romana: a parte i contributi dello stesso
Evola (che firmerà come «EA» e, pare, anche come «AGARDA» e «lAGLA»), di cui
ricordiamo l’importante saggio (nel HI volume) Sul sacro nella tradizione
romana, ancora una volta fondamentale resta l’apporto di Reghini (che firma
come «PIETRO NEGRI»): egli, nella relazione Sulla tradizione occidentale, sulla
scorta di un’attenta esegesi delle fonti antiche (soprattutto Macrobio) e di
personali acute intuizioni, nonché di probabili «trasmissioni» iniziatiche, non
esiterà ad indicare nel mito di Saturno il «luogo» ove è racchiuso il senso e
il massimo mistero iniziatico della tradizione [EVOLA, Il cammino del cinabro,
Milano. Un esame generale, storico-bibliografico, sul Gruppo di Ur è stato da
me compiuto in lingua tedesca, come studio introduttivo alla versione tedesca
del I volume di Introduzione alla Magia (Ansata Verlag, Interlaken). Si tratta
del notevole ampliamento, riveduto e corretto, di un mio precedente studio già
apparso in «Arthos] romana, un’indicazione utilizzata e sviluppata
ulteriormente nel nostro recente Dèi e miti italici. Intanto, una serie di
articoli polemici sui nuovi rapporti tra fascismo e chiesa cattolica, che Evola
aveva pubblicato in «Critica fascista» di Bottai e in «Vita Nova» di Leandro
Arpinati, e la successiva comparsa di Imperialismo pagano, che quegli articoli
raccoglieva e sviluppava, riversarono proprio sul Gruppo di Ur pesanti attacchi
clericali, fra cui è in teressante segnalare quello particolarmente violento e
ambiguo, del futuro papa Paolo VI, Montini, allora assistente centrale
ecclesiasti co della Federazione Universitari Cattolici Italiani, che aveva come
organo culturale la rivista Studium (redazione a Roma e a Brescia). Dalle
pagine di «Studium» il Montini accusava i maghi riuniti attorno a Evola di
«abuso di pensiero e di parola di aberrazioni retoriche, di rievocazioni
fanatiche e di superstiziose magie -- Filosofia: una nuova rivista, Studium.
Oltre che del futuro Paolo VI (certamente il più nefasto fra i papi di questo
secolo), apparvero in «Studium» anche gli attacchi del futuro ministro
democristiano del dopoguerra Gonella {Un difensore del paganesimo; Il nuovo
colpo di testa di un filosofo pagano, cui Evola replica — dopo averlo definito
«un tale il cui nome esprime felicemente che vesti gli si confacciano più che
non quelle della romana virilità — nell'«Appendice Polemica» di Imperialismo
paga no. Contro Imperialismo pagano (le nostre citazioni sono tratte dalla
ristampa presso Ar di Padova) si scomodò tutto l’entourage del giornalismo
clericale, da «L’Osservatore Romano a «L’Avvenire», [Imperialismo pagano fu
l’ultimo deciso, inequivocabile e tragico appello da parte di esponenti della
corrente tradizionalista romana, prima del triste compromesso del Concordato,
affinché il fascismo, come si esprimeva Evola, «cominciasse ad assumere la
romanità integralmente e a permearne tutta la co scienza nazionale», così che
il terreno fosse pronto per comprendere e realizzare ciò che, nella gerarchia
delle classi e degli esseri, sta più su: per comprendere e realizzare il lato
sacro, spirituale, iniziatico della Tradizione. A questo scopo Evola non
risparmiava taglienti critiche alle gerarchie del Regime. Il FASCISMO è sorto
dal basso, da esigenze confuse e da forze brute scatenate dalla guerra europea.
Il FASCISMO si è alimentato di compromessi, si è alimentato di retorica, si è
alimentato di piccole am bizioni di piccole persone. L’organismo statale che ha
costituito è spesso incerto, maldestro, violento, non libero, non scevro da
equivoci. Di più: Evola prevede addirittura gli al Cittadino di Genova, nonché
tutta la pubblicistica fascista fautrice dell’intesa col Vaticano, d’Educazione
fascista a Bibliografia fascista, sino alla stessa bottaiana Critica fascista
che ospita i primi articoli evoliani.] esiti e gli sviluppi della Seconda
Guerra Mondiale. L’Inghilterra e l’America, focolari temibili dei pericolo europeo,
dovrebbero essere le prime ad essere stroncate, ma non occorre di certo
spendere troppe parole per mostrare che esito avrebbe una simiie avventura
sulla base dell’attuale stato di fatto. Data la meccanizzazione della guerra
moderna, le sue possibilità si compenetrano strettamente con la potenza
industriale ed economica delle grandi nazioni. Era dunque necessario che il
fascismo, che bene o male ha messo su un corpo. Ma non ha ancora un'anima, si
rivolgesse senza esitazioni a quella della Roma precristiana prima che fosse
troppo tardi, sì da «eleggere l'Aquila e il fascio e non le due chiavi e la
mitria a simbolo della sua rivoluzione. Nostro Dio può essere quello
aristocratico dei Romani, il Dio dei patrizi, che si prega in piedi e a fronte
alta, e che si porta alla testa delle legioni vittoriose — non il patrono dei
miserabili e degli afflitti che si implora ai piedi del crocifisso, nella
disfatta di tutto il proprio animo. Il governo di Mussolini firma a nome del Re
d’Italia, considerato dai papi un usurpatore, il cosiddetto Coneordato con la
Chiesa Cattolica e nasce il monstrum giuri- [Che il cosiddetto Concordato abbia
sortito un effetto a dir poco nefasto sulle sorti, non solo dello stesso
fascismo (come le vicende stori- [dico della Citta del Vaticano. Veniva con ciò
tolta ogni speranza residua di azione all’interno degli ambienti ufficiali, sia
da parte di Evola che di Reghini e di altri autorevoli esponenti, restati per
lo più in ombra, del «tradizionalismo romano: alcuni di loro, come già si è accennato
in nota, abbandonaro no per sempre l’Italia per il Nuovo Continente nel corso
degli anni Trenta. Resta il programma minimo indicato ancora da Evola in
Imperialismo pagano, secondo cui il FASCISMO avrebbe dovuto: promuovere studi
di critica e di storia, non partigiana, ma fredda, chirurgica, sull’essenza del
cristianesimo. Contemporaneamente dovrebbe promuovere studi, ricerche,
divulgazioni sopra il lato spirituale della paganità, sopra la sua visione vera
della vita.] che successive ben presto dimostrarono, avvalorando i timori di
Reghini e di Evola), ma della stessa Italia del dopoguerra, lo sperimentiamo
ancora oggi sulla nostra pelle, dopo che un quarantennale dominio
clericale-borghese ha provveduto, quasi in ogni campo, ad addormenta re la coscienza
delle «masse» ed a stroncare, con un autentico terrorismo di Stato, qualsiasi
velleità di reazione delle minoranze coscienti della necessità di mutare uno
stato di cose ormai incancrenito. [Mussolini non si era reso conto che prima di
lui uomini non solo autoritari, ma dal potere assoluto — gli Ottoni, gli Svevi,
perfino Carlo V ecc. — si erano dovuti pentire di ogni intesa, patto e
transazione con la Santa Sede.] ogni intesa tra Santa Sede e Stato italiano
avrebbe significato unicamente il riconoscimento giuridico della validità [Chi
avesse pensato che la scuola di mistica fascista, fondata significativamente
poco dopo la conciliazione, nell’ambito del G.U.F. di Milano per opera di GIANI
(vedasi), svolge una funzione del genere, dove ben presto ricredersi
amaramente. In realtà, il sentimento religioso dichiarato di quella che avrebbe
voluto costituire Vélite politico-intellettuale del fascismo si configurava con
precisione come cattolico. Lo di chiara, in una maniera che non potrebbe essere
più esplicita, lo stesso fratello del «Duce», Arnaldo Mussolini, in un discorso
tenuto alla Scuola: La nostra esistenza deve essere inquadrata in una marcia
solida che sente la collaborazione della gente generosa e audace, che obbedisce
al comando e tiene gli occhi fissi in alto, perché ogni cosa nostra, vicina o
lontana, piccola o grande, contin gente od eterna, nasce e finisce in Dio. E
non parlo qui del Dio generico che si chiama talvolta per sminuirlo Infinito,
Cosmo, Essenza, ma di Dio nostro Signore, creatore del cielo e della terra, e
del suo Figliolo che un giorno premierà nei regni ultraterreni le nostre poche
virtù e perdonerà, spe riamo, i molti difetti legati alle vicende della no stra
esistenza terrena.] dei principii su cui si fonda l’ingerenza della Chiesa
nelle questioni del lo Stato italiano (N. SERVENTI, Dal potere temporale alla
repubblica conciliare. Volpe, Roma. Cfr. «11 Popolo d’Italia. Sulla «Scuola di
Mistica Fascista», si veda: D. MARCHESINI, La scuola dei gerarchi, Feltrinelli,
Milano] E il filosofo Armando Carlini, discutendo della nuova mistica,
ravvisava la nota più originale del fa scismo proprio nel suo presupposto
«religioso, anzi cristiano, anzi cattolico; perché «il Dio di Mussolini vuol
essere quello definito dai due dogmi fondamentali della nostra religione: il
dogma trinitario e quello cristologico. Quel programma che abbiamo detto
«minimo» cercherà Evola più tardi in parte di compiere con l’organizzare il
lavoro di alcuni suoi insigni collabo ratori attorno al Diorama filosofico, la pagina
speciale che, con uscita irregolare e alterna, quindicinale e mensile, cura
all’interno del quotidiano cremonese di Fari nacci, «11 Regime Fascista». La
tematica della tradizione romana, esaminata nei suo simboli, nei suoi miti,
nella sua forza spirituale, ritorna qui frequen temente negli scritti dello
stesso Evola, di Costa (già da noi incontrato), di Massimo Scaligero e di
diversi collaboratori stranieri, come Dodsworth (appartenente alla famiglia
reale britannica) e lo storico tedesco Franz Altheim. Analoghe collaborazioni
sono fornite da Brelich, in quell’epoca sconosciuto, ma destinato nel
dopoguerra a ricoprire degnamente l’impor- [CARLINI, Mistica fascista, Archivio
di studi corporativi] ID., Saggio sul pensiero fUosofico e religoso del fascismo,
Roma] tante cattedra, che fu del Pettazzoni, di Storia delle Religioni
nell’Università di Roma, e da Giorgio, già collaboratore di «Ur» e di altre
iniziati ve evoliane. Nel contesto della corrente da noi defi nita del
«tradizionalismo romano» il De Giorgio occupa una posizione piuttosto anomala e
tale che il Reghini avrebbe visto con sospetto: egli infatti concepisce in Roma
la sede eterna, geografica e storica, ma soprattutto metafisica, in grado di
unire in sé stessa la religione pagana e il cristianesimo, tesi ela borata
soprattutto ne La tradizione romana. D’altra parte, è lo stesso De Giorgio a
ribadire con sorprendente sicurezza la persistenza del culto di Vesta in un
misterioso centro, nascosto e inaccessibile. Il fuoco di Vesta arde
inaccessibilmente nel Tempio nascosto ove nessuno sguardo profano sa-[ L’uscita
alle stampe di questa edizione (presentata come Ed. Flamen, Milano) offre
contorni alquanto misteriosi. In ogni caso, il manoscritto dell’opera sarebbe
stato consegnato all’autore della nota introduttiva, «ASILAS» (che
corrisponderebbe ad uno degli ispiratori del «Gruppo dei Dioscuri» e nel
contempo autore di due dei fascicoli omonimi [si veda poi]), da un antico
componente del Gruppo di Ur, che noi sappiamo corrispondere al TAURULUS, cioè Reginelli.
L’uscita della Tradizione romana, in ogni modo, è stata 1’occasione per una
salutare riflessione sul tema da parte dell’ambiente tradizionali sta nella
prima metà degli anni Settanta, sia da parte cattolica (si vedano il bollettino
«Il rogo» e la successiva rivista «Excalibur»), sia da parte propriamente
«pagana» (si veda P, Recensione dell’opera di Giorgio, confortata da un parere
di Evola, in Arthos: essenziale come punto di ripresa del discorso sulle
origini della tradizione romana). prebbe penetrare e a lui deve l’Europa intera
la sua vita e il prolungamento della sua agonia. Da questo fuoco occulto
partono scintille che alimentano le crisi e risollevano periodicamente
l’esigenza del ritorno alla Romanità attraverso le varie vicende di cui s’intesse
la storia delle nazioni europee conside rata geneticamente, internamente e non
sul piano limitatissimo della contingenza dei fatti e degli uomini. Queir
immane conflitto, già previsto da Evola, e che anche il De Giorgio giudicava
del tutto inefficace, «se non addirittura letale per lo spirito e il nome di
Roma», avrà in effetti come risultato più manifesto, per i fini dello studio
che qui andiamo conducendo, di occultare del tutto le fila della corrente di
pensiero di cui siamo andati ripercorrendo la trama. Solo verso la fine degli
anni Sessanta è proprio la ristampa dell’evoliano Imperialismo pagano (e la
scelta pare significativa), curata nel 1968 dal «Cen tro Studi Ordine Nuovo» di
Messina, a tentare [G. DE GIORGIO). L’edizione, ciclostilata, con copertina
stampata in azzurro, venne tolta subito dalla circolazione in quanto non
autorizzata da Evola: la si può considerare oggi una vera rarità bibliografica.
] di riannodare i termini di un antico discorso. L’angoscioso grido d’allarme
rivolto dall’Autore a Mussolini per metterlo in guardia contro il ventilato
proposito della cosiddetta conciliazione) — si afferma nell’anonima
introduzione risuona oggi con inusitata attualità e fa si che Imperialismo
pagano venga guardato come un oracolo. Ed è proprio provenendo dalle fila di
Ordine Nuovo, un’organizzazione che lo stesso Evola ha tenuto in buona
considerazione — almeno fino a che la sua ala borghese-modernista, condotta da
Rauti, non confluì nel MSI che comincia ad agire, tra la fine degli anni
Sessanta ed i primi anni Settanta, il Gruppo dei Dioscuri, con sede principale
a Roma e dirama zioni a Napoli e Messina. Pare assodato che all’interno del
«Gruppo dei Dioscuri» venissero riprese [EVOLA, Il cammino del cinabro. L’unico
gruppo che dottrinalmente ha tenuto fermo senza scendere in compro messi è
quello che si è chiamato AeWOrdine Nuovo. L’interesse dei «tradizionalisti
romani» nei confronti di Ordine Nuovo si esaurisce sin dall’inizio degli anni
Settanta, allorché, da una parte, la frazione rautiana rientrata nei ranghi del
MSI si isterilì in fatui ed estenuanti giochi di potere all’interno del partito
e in declamazioni populistico-giovanilistiche (non a caso la cosiddetta Nuova
Destra proviene quasi esclusivamente da quell’ambiente torpido ed ambiguamente
compromissorio), dall’altra, la frazione movimentista ed extraparlamentare
condotta da Clemente Oraziani ed altri si smarrì nelle velleità inconcludenti e
pericolose della «lotta di popolo», con conseguente ed inevitabile suo
annientamento da parte del Potere vero tematiche e pratiche operative già in
uso nel Gruppo di Ur ed è perlomeno probabile che lo stesso Evola ne fosse al
corrente. Fatto sta che nei quattro Fascicoli dei Dioscuri, usciti in quel
torno di tempo, l’idea di Roma da una parte e di un Centro nascosto dall’altra,
a cui il tradizionalismo dovrebbe far riferimento, ritornano con grande
evidenza. Per l’anonimo autore del primo Fascicolo dei Dioscuri, intitolato
Rivoluzione tradizionale e sovversione (Centro di Ordine Nuovo, Roma), il più grande
dei meriti di Evola è quello: di avere rammentato il destino di Roma quale
portatrice dell’Impero Sacro Universale e di avere tratto da tale verità le
necessarie conseguenze in ordine alle idee-forza che devono essere mobilitate
per una vera rivoluzione tradizionale. Qualche anno dopo, al termine del terzo
fascicolo intitolato Impeto della vera cultura (tradotto poi anche in
francese), il mito di Roma viene additato come l’unico che sia in grado di
condurre ad una superiore unità gli sforzi di tutti i tradizionalisti italiani:
a tutti i tradizionalisti, anziché proporre uno dei tanti miti soggetti a
rapido e facile logoramento, si può ricordare la presenza di una forza
spirituale perennemente viva e operante, quella stessa che il mondo classico ed
il medio-evo definirono l’ÆTERNITAS ROMÆ. Il Gruppo dei Dioscuri ha notevole
importanza come cosciente riconnessione alle precedenti esperienze sapienziali
e come indicazione, per taluni elementi particolarmente sensibili dell’area
della destra radicale, di possibili indirizzi e sbocchi futuri del
«tradizionalismo romano», anche se la particolare via operativa scelta e,
soprattutto, la mancata qualificazione di taluni componenti, porterà ben presto
alla distruzione dall’interno del Gruppo stesso, di cui non si sentirà più
parlare già prima della metà degli anni Settanta (ci viene detto che frange
disperse del gruppo continuerebbero a sussistere so prattutto a Napoli). È
tuttavia da supporre che alcu ni dei gruppi periferici, sia pure trasformati,
ne abbiano continuato il retaggio se, ad esempio, a Messina, molto
probabilmente nell’ambito di alcuni dei vecchi membri del Gruppo dei Dioscuri
viene elaborato un testo dottrinale ed operativo, a circolazione interna, sotto
forma di lezioni di un maestro a un discepolo, piuttosto interessante. La via
romana degli dèi. Diremo anzitutto dell’essenza della tua religiosità, fornendo
alla tua mente profonda gli argomenti per una serie di esercizi di meditazione
affinché con saldo cuore, tu possa prepararti all’assolvimento del rito. La via
romana degli dèi. Istituto di Psicologia Superiore Operativa, Messina. E
certamente non priva di connessioni genetiche col gruppo romano appare la
sortita, improvvisa, verso la fine degli anni Settanta, nella stessa Messina,
del Gruppo Arx, successivamente editore della Cittadella e degli omonimi
quaderni, in cui senza alcuna attenuazione i possibili itinerari di approccio
alla via romana degli dèi sono indicati attraverso la cosciente
riappropriazione dell’animus romano-italico, rivissuto nel rito stesso, e nel
rigetto, sostanziale e formale, di ogni adesione a forme anche esteriori del
culto cristiano. Quanto segue è storia dei nostri giorni, dal momento che
proprio con l’inizio degli anni Ottanta vi è stata una nuova cosciente ripresa
del moderno «movimento tradizionalista romano», una cui rim nifestazione
«pubblica» si estrinsicherà in una data ed in un luogo alquanto significativi.
Infatti nella data in cui iniziava l’anno sacro romano, a Cortona, donde in
epoca primordiale Dardano, figlio di Giove, si sarebbe mosso alla volta della
Troade, si tenne un importante Convegno di studi sulla Tradizione italica e
romana, che, a [Gli Atti sono stati pubblicati nel numero speciale triplo
d’Arthos daU’omonimo titolo. Per una sintetica analisi sulla diversa valenza
del termine «italico» nei vari interventi, cfr. P., Che cos’è la tradizione
itala, in Vie della Tradizione parte l’emergenza di differenti prese di
posizone dei tradizionalisti presenti, ebbe il merito di riproporre la
questione non puramente dottrinale o formale di una cosciente riconnessione
aWaurea catena Saturni della tradizione indigena da parte di chi, pur in
quest’epoca di totale dissoluzione di ogni valore, intenda coscientemente
riassumere il fardello delle proprie radici etniche e spirituali.
Successivamente ad un nuovo Convegno, tenutosi a Messina, sul Sacro in
VIRGILIO, la rielaborazione dottrinale e la ridefinizione concettuale dei
valori difesi dagli attuali esponenti del «tradizionalismo romano» (di cui è
parte cospicua anche l’apparire alle stampe di alcune collane di libri
specifiche) si è spostata su un piano più interiore, ma la loro presenza è
destinata a riaffiorare a livello di influenza sottile e indiretta di gruppi o
ambienti eticamente sensibili di un’area superante i limiti stessi del mon do
della «destra politica». Il futuro dimostrerà se la funzione di questa mi
noranza (ben cosciente di esserlo) si limiterà ad una [Gli Atti sono stati
pubblicati in buona parte nel numero speciale di «Arthos, daH’omonimo titolo.
Ci limiteremo a ricordare la collana 1 Dioscuri per le ECIG di Genova, in cui
figurano L’oltretomba dei pagani di C. Pascal, il mio Dèi e miti italici. La
religiosità arcaica dell ’Eliade di N. D’Anna e Arcana Urbis di M. Baistrocchi
(in stampa); o quella di «Studi Pagani» del Basilisco di Genova, in cui sono
comparsi testi di antichi (Giuliano Augusto, Giamblico, Simmaco, Porfirio) e di
moderni (Guidi, De Angelis, Beghini, Evola ecc.). pura e semplice azione di
testimonianza, sia pure scomoda per molte cattive coscienze. Il «mito
capacitante» di Roma, come l’antica fenice, è destinato a risorgere
continuamente dalle sue ceneri, poiché riposa nella mente feconda degli dèi
archegeti di questa terra. Da: «Il Piccolo» di Roma. Il Fascio littorio a
MUSSOLINI Il giorno scorso, presentata dall’esimia prof.a Regina Terrazzi, fu
dall’on. Mussolini ricevuta la dott.a prof.a Cesarina Ribulsi, che offriva al
Presidente del Consiglio come augurio un fascio littorio da lei esattamente
ricostruito secondo le indicazioni storiche e iconografiche. L’ascia di bronzo
è proveniente da una tomba etrusca bimillenaria ed ha la forma sacra col foro
per la legatura al manico: alcuni esemplari simili sono conservati nel nostro
Museo Kircheriano. Le dodici verghe di betulla, secondo la prescrizione
rituale, sono legate con stringhe di cuoio rosso che formano al sommo un cappio
per poter appendere il fascio, come nel bassorilievo per la scala del Palazzo
Capitolino dei Conservatori. Il fascio ricomposto con elementi antichissimi e
nuovissimi è stato offerto al Duce come simbolo della sua opera organica di
ricostruzione dei valori della nostra stirpe allacciando le vetuste origini
alle forme più vibranti dell’attività gagliarda e rinnovata che prende le mosse
d’antico. La rudezza espressiva del Fascio è ingentilita dal contrasto tra il
verde della patina bronzea e il rosso del cuoio che ricorda la stessa armonica
tonalità che producono le colonne di porfido presso la porta di bronzo
àcWheroon di Romolo, figlio di Massenzio, al Foro Romano. L’offerta era
accompagnata da una epigrafe latina dedicatoria composta dall’offerente, la
quale nell’università popolare fascista svolge una fervida opera di propaganda
di romanità viva. Il duce gradì l’augurio ed il voto accogliendoli colla sua
consueta serena nobiltà, non senza un segno della vivacità del sorridente suo
spirito latino:. Lei mi ha dato una lezione di storia, osserva in tono
scherzoso. Singolari parole in bocca di chi dà e darà non poco a fare agli
storici futuri. La notizia è riportata in una rubrica dedicata a I solenni
riti, senza indicazione di paternità. Da: IGNIS, Rumori. Sacrae Romae origines,
tragedia in cinque carmi. Editrice Libreria del Littorio, Roma. LETTERA DI
SOFFICI A S.E. MUSSOLINI legge. Mio caro Presidente, permettimi ti dia, scritte
e sottoscritte anche da me, che ne resto garante, alcune prove di pregi
eccezionali della tragedia, che, in fondo, in un vero poema epico delle
origini, è l’esaltazione di oggi della nostra stirpe. Comincio da un mio
giudizio, già a te noto; Rumori è tragedia romana che può stare a paro col
Giulio Cesare di Shakespeare ti fo osservare che il titolo di Poeta di Roma,
dato da Carrère ad ignis, si è dato solo a VIRGILIO e ad ORAZIO: OTTAVIANO,
vive, oggi, tra noi tutti in ispirito, più per questi due poeti, da lui
protetti, che per la sua politica imperiale. E tu vedi come Rumori sia stato
giudicato, prima ancora che esistessero l’idea e la forza fascista, tra¬ gedia
degna di Roma quando competenti dai nostri a Carrère, ed a me che sono l’ultimo
al giudizio — corrono all’iperbolico per lodare Rumori di ignis bisogna
concludere che ci si trova davanti ad un’opera d’arte somma, e per fortuna
nostra, d’arte italiana — opera che è, anche per se stessa, di alto significato
politico, e di spirito fascista. Mi rileggo, e mi credo, caro Presidente ed
amico carissimo, di averti scritto una lettera storica. Fai che non sia stata
scritta invano, ma invece il tuo nome vada unito a quello della tragedia
Rumori, al poema di Roma e degno di Roma: e di questo lega¬ me in avvenire,
spero che tu possa essere un po’ grato al tuo affezionato amico e devoto
SOFFICI. IL MINISTERO DEGLI AFFARI ESTERI Caro Soffici, bisogna assolutamente
far marciare Rumori. Il governo appoggia fervidissimamente l’iniziativa perché
essa rientra nel grande quadro della rinascita nazionale. Saluti fascisti e
cordialissimi. f.to MUSSOLINI Roma. Carme terzo: AUGURE Manifesto è dunque:
amor essere ROMA. Se tutte move, ed incende, le create cose legge si è Amor
dell’universo vita così, un tanto Nome, a noi predice: dono di regno e potestà
sovra ogni terra, e dello spirito, e d’imperio. Confirmato si è, per te,
prodigioso il vaticinio. Non pronunciati mai più sien i Nomi occulti su la
Città terribili chiamerebbero fortune. Li trasmettano, oralmente, i Pontefici
ai Pontefici. Né mai più, tu, l’eccelso pronuncia Nome palese, se concluso non
avrai, prima, il solco sacro. Permesso e commesso mi è: Nunziare, allora, in
gran letizia, al Popolo... quel Nome che licito non più mi è dire quando, già
per tre volte, qui, in tre diversi suoni, de la gran Madre nostra il Nome
risonò. {Dispiega le dita della sinistra, ad una ad una, per nu¬ merare i
significati del nome). Di significati cinque: È... ’l Nome palese, latore, con
l’occulto: Chiama la Città: Valentia... Ròbure... Virtù! e ancor: Madre...
Mamma... Alma Nutrice! Vostra — nei nomi vostri oh Re! suoi fondatori. Come del
grande Rumon: URBE: la Città del Fiume! (Pausa) Ammirate! se gli Dei saputo
abbiano addensare, in così breve Verbo, sì pieni tanti arcani. Mirifici! donando
Nomi nove: in quattro occulti ed un Medio palese, e quando, nove, siamo al
Rito. Da: G. COSTA, Apologia del paganesimo, Formìggini, Roma: Il pagano è, per
definizione, buono. Né un greco, né un romano avrebbero concepito che l’uomo
potesse esser qualcosa di diverso da ciò, che in lui litigassero per così dire
due nature, che la manifestazione esterna fosse diversa dall’interna, che né
nella vita individuale, né in quella sociale vi fossero mezzi termini,
transazioni, compromessi. Esso è quello che naturalmente è, cioè buono, come
ideale supremo della vita, come dovere, come necessaria fatalità insita nelle
cose umane. Egli vive quindi la vita interamente, dolorosamente, gioiosamente a
un tempo, con un pragmatismo sano e forte che non ammette ipocrisie, doppiezze,
scuse. Solamente all’uomo cosiddetto moderno è stato concesso, per virtù di
dottrine religiose e culturali che si sono formate a lui d’intorno, una
distinzione ed una separazione del suo essere intimo, spirituale, psicologico,
dal suo essere apparente, esteriore, materiale. All’antico quando di questa
scissione apparve per un momento la possibilità, egli ne cacciò da sé l’idea,
ne biasimò perfino la concezione. La concezione pagana della vita ha fatto
perciò l’uomo tutto d’un pezzo, ne ha affermato il carattere, ne ha provocato
1’azione. Ecco perché la vita nel paganesimo ha avuto tutto il suo massimo
sviluppo ed è stata accettata non come un male, ma come un bene che bisognava
con interezza di carattere vivere interamente e sanamente per sé e per gli
altri. Per stabilire l’equilibrio l’uomo deve tornare al paganesimo poiché il
cristianesimo si è mostrato divina opera cui le sue spalle non sanno
sottostare. Ma paganesimo è sincerità e l’uomo deve ritornare ad essere
sincero. Il cozzo a cui l’ha costretto per due millenni il suo desiderio di
seguire il messaggio cristiano e la sua manifesta impotenza di non saperlo
fare, deve risolversi in armonia se egli vuol sanare in sé l’eterno dissidio.
Lo spirito e la carne debbono avere il medesimo valore ed il loro prevalere non
può essere determinato che da circostanze speciali di individuo, di momento e
di luogo che l’uomo può intravvedere, non deve violare con convinta
testardaggine. L’equilibrio di queste forze, l’esteriore e l’interiore, quindi,
deve essere nella dottrina, come nella vita, assoluto. Da: Im via romana degli
dèi, ciclostilato anonimo, Messina. L'immagine di un dio è lo stemma della
Forza che essa rappresenta. A tutti i fini pratici tali immagini sono personae,
perché qualsiasi cosa possano essere nella realtà esse sono state
personalizzate e forme di pensiero sono state proiettate su un altro piano.
Alcune di queste immagini e le loro attribuzioni sono così antiche e sono state
costruite con tanta ricchezza di lavoro sottile da essere capaci di
ricostruirsi da se stesse, durante l’eventuale lavoro di meditazione, che
l’allievo può fare su una divinità. Resta un minimo invito, un minimo stimolo,
perché il meccanismo scatti e l’immagine si ricomponga, sia pure su un piano
semplicemente psichico. Così, della limatura di ferro, dispersa su un piano, si
raccoglie intorno ad un magnete che venga posto in mezzo. Se il magnete è forte
esso attirerà i granelli anche se essi sono pochi e molto distanti. AMKDKO R(K
( ARMKM ANO (im d’Ygieia Reghini. Piscio littorio a Mussolini n florno If
»cor*o. pr^eniaU dalla tsl- bjU prof.» Rcidna Trmiizl. fa rtalTon. Maa. aOltnl
rlotwta la doti.» pmf.» Osarina RI- baiai cba offriva al Proatdanta dr’.
Contiguo romo aufurln la data de) Mabfio «n falcio littorio da lei eaattamcDte
licoatndto lecoudo la lodicaslonl atorictie e leooograflclia. l.‘aicla di
bronra k prorenlenU dm aoa tomba etmaca hlmtneoarta ed ba la forma aorra eoi
foro per la Vantura hi manico: alcool eaamplan slmili sono coosenrat: :.i!
nostro Ma.*«o Klrcberiamo. é La dodict verace di l>ctulla. ascondo la
prescrizione rit'iale. sono legala con tirisele ^ cuoio rosso cba formano al
tonimo ua cappio per poter appendere fi fascio, conta nel ba.MorUiero per la
acala del Palazzo Capitolino dd Conaenalori. Il Fascio ricomposto con elementi
antl- fhlHilmt a nuoTltaUnl k stato offerto al Dora come simbolo della saa
opera onrantea di rieoatruztona del valori della no- Mra attrpa allacciando le
veia«ie origini alla fonn* più vibranti dell'attività gagiarda a rinnovata cha
prendo la mosse. Là rudezza espressiva dal Fascio è in- gantlHta dal contrasto
tra (I verde della patind bronsea e U rosso del molo che ricorda la stes.aa
armonica tonalità che pm- doeono le colonne di porfido presso la porta di
bronzo deD'brroon di Itomdlo, figlio 41 Massenzio al Foro Romano. L'oflerla efa
accompagnata da ani epl- graia latina dedicatoria composta dall'orfarente. la
quale nell'UntvcnUtà Popolare faartsta avolga una fervida opera di pro- pafgada
di romani Ih viva. n Duca gradi raugorto a fi voto acro- Mlaodoll colla sua
consueta serena nobiltà. 2«m senza tm segno della vivacità del sor> ridaots
ano spirito latino: Let mi ba dato nna testone di storia osserva In tono
aehanoao. Btngolart parole In bocca di r.hl db a darà non poca a fare agli
storici futnrl Riproduzione dal Piccolo. Nome compiuto: Renato del Ponte.
Ponte. Keywords: implicatura maschile, ario, gl’arii, I liguri, romani, antica
roma, massoneria volgare. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Ponte” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza –GRICE ITALO!; ossia, Grice e Ponzio: la
ragione conversazionale e il segno dell’altro, o della semiotica filosofica – la
scuola di San Pietro Vernotico -- filosofia pugliese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (San Pietro Vernotico). Filosofo
italiano. San Pietro Vernotico, Brindisi, Puglia. Studia a Bari sotto SEMERARI
(si veda). Insegna a Bari. Cura ROSSI-LANDI (si veda). Studia la fenomenologia
della relazione interpersonale. Insegna a Brindisi, Francavilla Fontana, e Terlizzi.
Studia scienze dei linguaggi e linguaggi delle scienze, intert-estualità, inter-ferenze,e
mutuazioni. Pubblica “Enunciazione e testo letterario
nell'insegnamento dell'italiano come lingua straniera” (Guerra, Perugia); Linguistica generale, scrittura letteraria e
traduzione, Da dove verso dove. L'altra parola nella comunicazione globale, A
mente. Processi cognitivi e formazione linguistica, Lineamenti di semiotica e
di filosofia del linguaggio; Introduzione a Bachtin (Bompiani); “Il discorso
amoroso” (Mimesis) e Bachtin e il suo circolo (Bompiani, collana “Il pensiero
Occidentale” diretta da Reale); Summule logicales (Bompiani); Manoscritti matematici
(Spirali); La filosofia come professione, come istituzione, presuppone una
filosofia propria del linguaggio, che si esprime nella tendenza del linguaggio
al pluri-linguismo dia-logico, alla correlazione dialogica delle lingue e dei
linguaggi di cui sono fatte, una filosofia del linguaggio, in cui ‘del
linguaggio’ è da intendersi come genitivo soggettivo: un filosofare del
linguaggio, che consiste nella pluri-discorsività dialogizzata. I campi di suo
studio e di sua ricerca sono la semiotica e filosofia del linguaggio. Filosofia
del linguaggio è l'espressione che meglio esprime l'orientamento dei suoi studi
e come egli affronta i problemi relativi alla semiotica dal punto di vista
della filosofia del linguaggio, alla luce degli sviluppi delle scienze dei
segni, dalla linguistica alla bio-semiotica. In tal senso, il suo
approccio può essere più propriamente definito come di pertinenza della semiotica
generale, anche se si occupa di semiotica generale, in termini di critica. La
semiotica generale supera l'illusoria separazione tra le discipline
umanistiche, da una parte, e quelle logico-matematiche e le scienze naturali,
dall'altra, evidenziando invece la condizione di inter-connessione. La sua
ricerca semiotica si riferisce a diversi campi e discipline, praticando un
approccio che è tras-versale e inter-disciplinare, o come direbbe lui stesso
"in-disciplinato". Si occupa di semiotica, di linguistica e
delle altre scienze dei linguaggi e dei segni, nel senso della filosofia del
linguaggio, intendendo ‘del linguaggio’ non come indicazione dell'oggetto della
filosofia, della filosofia che si occupa del linguaggio, ma come “la filosofia”
del linguaggio stesso, come la sua attitudine al filosofare. Filosofia del
linguaggio e intesa come filosofia del dia-logo, apertura all'altro,
disposizione all'alterità, arte dell'ascolto, messa in crisi del mono-linguismo,
del mono-logismo, inventiva, innovazione, creatività che nessun ordine del
discorso, nessuna de-limitazione dei luoghi comuni dell'argomentare, può controllare
o impedire. Il genere, come ogni insieme, uniforma indifferentemente, cancella
le differenze tra coloro che ne fanno parte, e implica l'opposizione altrettanto
indifferente con coloro che fanno parte del genere opposto. Ogni genere a cui
l'identità si appella per affermare la sua appartenenza, per esempio
comunitaria, etnica, sessuale, nazionale, di credo, di ruolo, di mestiere, di
condizione sociale, è in opposizione a un altro genere: bianco/nero;
uomo/donna; comunitario/extra-comunitario; co-nazionale/straniero;
professore/studente. Afferma che ogni differenza-identità, ogni differenza
di genere, al suo interno, è cancellazione della differenza singolare e ogni
genere. Ogni identità presuppone, in quanto basato sull'indifferenza e
sull'opposizione, prevede il conflitto. L'unica differenza non
indifferente e non oppositiva è la differenza singolare, fuori identità, fuori
genere, come d“sui generis” è l'alterità. Alterità intesa come relazione con
l'altro, alterità assoluta, di unico a unico, in cui ciascuno è in-sostituibile
e non indifferente. Un'alterità che l'identità rimuove e censura, relega nel
privato, ma che ciascuno vive e riconosce come vera relazione con l'altro.
Altre saggi “La relazione inter-personale” (Adriatica, Bari), “L’altro” (Adriatica,
Bari); “Linguaggio e re-lazioni sociali” (Adriatica, Bari); Produzione
linguistica e ideologia sociale (Donato, Bari); “Persone, linguaggi e
conoscenza” (Dedalo, Bari); “Filosofia del linguaggio e prassi sociale” (Milella,
Lecce); “Dia-lettica e verità -- Scienza e materialismo storico-dialettico” (Dedalo,
Bari); “La semiotica” (Dedalo, Bari); “Marxismo, scienza e problema dell'uomo” (Bertani,
Verona); “Scuola e pluri-linguismo (Dedalo, Bari); “All’origini della
semiotica” (Dedalo, Bari); “Segni e contraddizioni” (Bertani, Verona);“Spostamenti,
Percorsi e discorsi sul segno” (Adriatica, Bari); “Lo spreco dei significanti.
L'eros, la morte, la scrittura” (Adriatica, Bari); -- Grice: “Implicatura come
lo spreco” -- Fra linguaggio e letteratura” (Adriatica, Bari); “Segni per
parlare dei segni” (Adriatica, Bari); Filosofia del linguaggio (Adriatica, Bari);
Interpretazione e scrittura. Scienza dei segni ed eccedenza letteraria” (Bertani,
Verona); eccedenza – spreco. “Dialogo
sui dialoghi (Longo, Ravenna); La filosofia del linguaggio (Adriatica, Bari); “La
tartaruga” (Ravenna, Longo); “Filosofia del linguaggio”; “Segni valori
ideologie” (Adriatica, Bari); “Dialogo e narrazione” (Milella, Lecce); “Tra
semiotica e letteratura” (Bompiani, Milano); “La ricerca semiotica (Bologna,
Esculapio); “Il dialogo della menzogna” (Roma, Stampa alternativa, Scrittura,
dialogo e alterità” (Nuova Italia, Firenze); Fondamenti di filosofia del
linguaggio (Laterza, Roma); “Responsabilità e alterità” (Jaca, Milano); “La
differenza non in-differente. Comunicazione e guerra, Mimesis, Milano); “Il segno dell'altro: eccedenza letteraria e
prossimità” (Scientifiche, Napoli); I ricordi, la memoria, l'oblio. Foto-grafie
senza soggetto (Bari, Sud); Comunicazione, comunità, informazione -- comunicazione
mondializzata e tecnologia (Manni,
Lecce); “I tre dialoghi della menzogna e della verità (Scientifiche, Napoli); “La
rivoluzione bachtiniana. Il pensiero di Bachtin e l'ideologia contemporanea” (Levante,
Bari); “Metodologia della formazione linguistica” (Laterza, Roma); “Che cos'è
la letteratura?” (Milella, Lecce); “Elogio dell'in-funzionale -- critica dell'ideologia
della produttività” (Castelvecchi, Roma); “Semiotica della musica. Introduzione
al linguaggio musicale” (Graphis, Bari); “La coda dell'occhio. Letture del
linguaggio letterario” (Graphis, Bari); Basi. Significare, inventare, dia-logare”
(Lecce, Manni); “La comunicazione” (Graphis, Bari); “Fuori campo: il segno del
corpo tra rappresentazione ed eccedenza (Mimesis, Milano); Il sentire nella
comunicazione” (Meltemi, Roma); Semiotica dell'io” (Meltemi, Roma); “I segni e
la vita la semiotica” (Spirali, Milano); “Uomini, linguaggi, mondo” (Milano,
Mimesis); “Il linguaggio e le lingue. Introduzione alla linguistica generale” (Bari,
Graphis); “I segni tra globalità e infinità. Per la critica della comunicazione
globale (Bari, Cacucci); “Semio-etica (Roma, Meltemi); “Linguistica generale,
scrittura letteraria e traduzione” (Perugia, Guerra); “Semiotica e dia-lettica,
Bari, Sud); “La raffigurazione letteraria (Milano, Mimesis); Semiotica globale.
Il corpo nel segno (Bari, Graphis); Testo come iper-testo e tra-duzione
letteraria, Rimini, Guaraldi); Tesi per il futuro anteriore della semiotica. Il
programma di ricerca della Scuola di Bari-Lecce, (Milano, Mimesi); Dialoghi
semiotici (Napoli, Scientifiche); “La cifre-matica e l'ascolto” (Bari, Graphis);
“Fuori luogo. L'es-orbitante nella ri-produzione dell'identico” (Roma, Meltemi);
“A mente. Processi cognitivi e formazione linguistica” (Perugia, Guerra);
Lineamenti di semiotica e di filosofia del linguaggio (Bari, Graphis); Tre
sguardi su Dupin” (Bari, Graphis); “Scrittura, dia-logo, alterità” (Bari,
Palomar); “Linguaggio, lavoro e mercato” (Milano, Mimesis); “La dis-sidenza
cifre-matica” (Milano, Spirali); Contexto, Da dove verso dove. La parola altra
nella comunicazione globale (Perugia, Guerra); “La visione ottusa” (Milano,
Mimesis); “L’analisi, la scrittura” (Bari, Graphis); Interpretazione e
scrittura, Scienza dei testi ed eccedenza letteraria” (Multimedia, Lecce); “In
altre parole, Mimesis, Milano); “La filosofia del linguaggio” (Laterza, Bari); “Marxismo
e umanesimo. Per un'analisi semantica delle tesi su Feuerbach (Dedalo, Bari); “Manoscritti
matematici” (Dedalo, Bari); Saggi filosofici (Dedalo, Bari); Marxismo e
filosofia del linguaggio (Dedalo, Bari); Freudismo, Dedalo, Bari); Semiotica,
teoria della letteratura e marxismo (Dedalo, Bari); Il linguaggio (Bari, Dedalo);
“Linguaggio e classi sociali. Marxismo e stalinismo (Dedalo, Bari); Il metodo
formale e la teoria della letteratura” (Dedalo, Bari); “L'a-lienazione come
fenomeno sociale” (Riuniti, Roma); “Il linguaggio come pratica sociale”
(Dedalo, Bari); “Poli-fonie” (Adriatica, Bari); Scienze del linguaggio e pluri0linguismo.
Riflessioni teoriche e problemi didattici” (Adriatica, Bari); Scienze del
linguaggio e insegnamento delle lingue e delle letterature. Annali del convegno
(Adriatica, Bari); “Tractatus. Summule logicales” (Adriatica, Bari); “La significanza
del senso, in “Idee”, “La genesi del
senso”; Il linguaggio questo
sconosciuto. Iniziazione alla linguistica (Adriatica, Bari); Il linguaggio come
lavoro e come mercato” (Bompiani, Milano); Segni (Laterza, Bari); “Umanesimo
ecumenico (Adriatica, Bari); “Semiosi come pratica sociale” (Napoli, Scientifiche
Italiane, Napoli); “Semiotica e ideologia” (Milano, Bompiani); “Uccelli, Stampa
alternativa, Baria); “Il mio ventesimo secolo” (Adriatica Bari); “Sulla traccia
del grice” “Idee”, Emmanuel Lévinas, Su Blanchot (Palomar, Bari); “Maschere. Il
percorso bachtiniano fino alla pubblicazione dell'opera su Dostoevskij (Dedalo,
Bari); Idea e realtà dell'Europa: Lingue, letterature, ideologie, “Annali della
Facoltà di Lingue e Letterature Straniere”, Schena, Fasano (Brindisi), Comunicazione,
comunità, informazione” (Manni, Lecce); “Valéry, Cimitero marino, in “Athanor”,
Il Mondo/il Mare, e in “L'immaginazione”,
Problemi dell”opera di Dostoevskij (Sud, Modugno (Bari); Behar, Al margine (Sud,
Modugno Bari) Bachtin, Problemi dell'opera di Dostoevskij Sud, Bari); “Significato, comunicazione e
parlare comune” (Marsilio, Venezia); “La scrittura e l'umano, Saggi, dialoghi,
conversazioni” (Bari, Sud); “Per una filosofia dell'azione responsabile” (Manni,
Lecce); “Vivant, Riflessioni su Lévinas” (Bari, Edizioni dal Sud); “Marxismo e
filosofia del linguaggio” (Manni, Lecce); “Il metodo della filosofia”; “Saggi
di critica del linguaggio” (Graphis, Bari); “Disoccupazione strutturale,
“Millepiani”, “Lingua, metafora, concetto”; “VICO e la linguistica cognitiva”
(Sud, Bari); Meditazioni (Sud, Bari);
“Dall'altro all'io” (Meltemi, Roma); Vita, Athanor. Semiotica, Filosofia, Arte,
Letteratura, Meltemi, Roma); “Linguaggio e scrittura” (Meltemi, Roma); “Trattato
di logica. Summule logicales (Bompiani, Milano); “Il linguaggio come lavoro e
come mercato” (Bompiani, Milano); “Basi della semiotica”; “Nel segno” (Bari,
Laterza); “Mondo di guerra, Athanor; “Semiotica, Filosofia, Arte, Letteratura”
(Roma, Meltemi); “Ideologia” (Meltemi, Roma); “Il freudismo” (Milano, Mimesis);
Marx Manoscritti matematici, edizione critica con intruduzione (Spirali, Milano);
Fucini, Le veglie di neri e All'aria aperta, ed. Critica, Sbrocchi (Bari,
Dedalo); “Metodica filosofica e scienza dei segni” (Milano, Bompiani);
“Semiotica e ideologia” (Milano, Bompiani); Qohélet: versione in idioma
saletino e trad. italiana, Caputo, Lecce, Milella); In dialogo. Conversazioni (Milano,
Esi, Athanor. Umano troppo dis-umano (Roma,
Meltemi); Linguaggi, Scienze e pratiche formative. Quaderni del Dipartimento di
Pratiche linguistiche e analisi di testi, Lecce, Pensa Multimedia, La filosofia
del linguaggio (Bari, Laterza); “La filosofia del linguaggio come arte
dell'ascolto”; “Sulla ricerca scientifica” Bari, Edizioni dal Sud, Athanor. La
trappola mortale dell'identità, Roma, Meltemi e letture critiche, Bari, Sud, Calefato,
Logica, dia-logica, ideo-logica. I segni tra funzionalità ed eccedenza, Semiosi,
in-funzionalità, semiotica” (Milano, Mimesis); “La filosofia del linguaggio come
arte dell'ascolto”; “Sulla ricerca” (Bari, Sud,); Lingua e letteratura, conoscenza
e coscienza”; “Identità e alterità nella dinamica della co-scienza storica”; “Tutto
il segnico umano è linguaggio; Per Qohélet emigrato nel Sud è la vanità ad
essere nienzi: dentr il dialetto è
straniera la parola dei re Nuessel, “Virtual; Dal silenzio primordiale al
brusio della parola”; “Alla ricerca della parola “vissuta”; Tutt'altro”; “In-funzionalità
ed eccedenza come prerogative dell'umano” (Milano, Mimesis). Nome compiuto: Augusto
Ponzio. Ponzio. Keywords: il segno dell’altro, semiotica filosofica, segno,
segnico, il segnico, l’amore, lo spreco del segno, Vico e la linguistica
cognitiva; Landi; sottiteso, Grice, pragmatica, metafora, vailati. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Ponzio” – The Swimming-Pool Library.
Commenti
Posta un commento