GRICE ITALO A-Z P PERS
Luigi
Speranza -- Grice e Persio: la ragione conversazionale e la filosofia nel
principato di Nerone – TREASEA CONTRO LA TIRANNIA – Roma – filosofia italiana –
Luigi Speranza (Roma). He is best known as a satirical poet,
but he studies philosophy under Luccio Anneo Cornuto, to whom he wrote a
tribute and to whom he leaves his works on his death. A strong belief in the
value of the ethics of the PORTICO lies beneath much of his satire. He is a
friend of Trasea Peto (vide RENSI – TRASEA CONTRO LA TIRANNIA), and is related
to him by marriage. Through this connection, Persio becomes associated with the
PORTICO opposition to Nerone – but he dies before Nerone can take action
against him. Ed. Broad, Loeb. Nome
compiuto: Flacco Aulo Persio
Luigi
Speranza -- Grice e Persio: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale nella storia della dialettica – CICERONE – BOEZIO – TELESIO – la
scuola di Matera -- filosofia basilicatese -- filosofia italiana – Luigi
Speranza (Matera). Filosofo
italiano. Abstract.
Grice: “I was so happy when the Logic Institute was founded on St. Giles,
Oxford. It meant it was never again part of the Sub-Faculty of Philosophy!” -- Matera,
Basilicata -- Dei lincei. Studia a Napoli. Conosce TELESIO di cui diventa discepolo, e
scrive diverse saggi a difesa e chiarimento: “De naturalibus rebus” (Venezia,
Valgrisio). Pubblica il “Trattato dell'ingegno dell'uomo” (Venezia, Manuzio) in
cui riprendeva la teoria di TELESIO di uno “spirito” come principio, movimento,
vita, e intelligenza. A Roma conosce CAMPANELLA (si veda) e GALILEI (si veda) e
pubblica “Del bever caldo costumato dagl’antichi romani” (Venezia, Ciotti) in
cui riprende diverse idee già trattate in precedenza riguardo allo spirito e ai
consigli per la sua conservazione. Altri saggi: “Digestum vetus, seu Pandectarum iuris civilis:
commentarijs Accursii praecipua autem philosophicae illustrates cum pandectis
florentini” (Venezia, Franceschi); “Novarum
positionum in rethoricis dialecticis ethicis iure civili iure pontificio
physicis triduo habitae” (Venezia, Sambeni).
“De
ratione recte philosophandi et de natura ignis et caloris” (Roma, Mascardo). Treccani Dizionario biografico degli
italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Dizionario di filosofia, Roma. la dialettica di Telesio -- Campanella --
Gailei -- contro CICERONE (si veda) – contro BOEZIO (si veda) – LIZIO -- vitium
itium dialecticum, point Aristoteles. PRO POSITIONES DIALECTICA FACVLTATE. I Dialectices artis magistros
primos requiramus. Non Aristotelem
profecto fuisse cenfendum est. Sed multò antea, quun plurimos ex stitiffe, mania
i testantibus. Sed ne referas ad tam antiquos: neges etiam, Pythagora eos fuisse
logicos quod tamen falsumn, inde deprehenditur, cum mathematicis artibus; quae sine
logice tractari non possant. Itta accuratem sstuduerint Zeno tamen Eleates
[Velia, velino], ex Platone et Laertio, inventor efficitur quod et ad Parmenidem
nostrum I Dehip. Et Plar. plac.li. gularis
fuit, non infophifticis de arte ipla contentionibus, sed in explicatione historiarum,
incaricorum, Lucanum Galenus extendit. Clinomachus Thurius; noster coterraneus primus
deaxio DIALECTICIS IN METAPHORAM enumerar Aristoteles intervitia dialectica. Grammaticum
est et grammaticae syntaxeos vitium
festum est; uel cum Platone Prometheum, velim ci deorum interpretem
existimabimus, quem in sacris litteris noeum docti existimant; vel cum aliquot doctis,
Mofis sacrum illum sacerdotisor natum, et vestitum ex hodiex pressum. Itaque
Logices exercitatio apud hebraeorum liberostin et epoëi natum compositione, inque
aenigmatum enodatione, doctis viris at matis seu enunciatis conscripsit si Laërtio
credimus quod si berum est, principi doctrine huiusci philosopho debeatur; qua odeindecranslarakc
ab Aristotele. In libru “De interpretatione” Non ita que Democritum Dialectices
inventionis dispositioni SIGNARUM ut nec Protagora n elenchorum jutex Platorum
et Peripateticorum sectae manarunt. Dialecticen
igitur, facultatem, seu virtutem bene differendi tenemus, hocest disputandi, disceptandi
ratiocinandi. Quotiesita que ratione utimur, toties dialectico munere diendique
ita Logicen hanc, esse facultatem, omnia disputandi, intelligendique Recte
itaque Aristoteles, omnes IDIOTAS quod ammodo uti Dialectice, confirmauit.
Duplex itaque; quin immo haec, uel utiilius magistra, cólatuitur; cum omnis disciplinae
principium sit experientia, ob item ne patet; principem negare possumus. Quinneque Platonem ipsum cum
Socrate a dialectices perfectae cognitiones secludimus; de cuius schola academico
fungimur. Naturalis ergo logice facultas. Utenim visus et auditus facultas est naturalis,
videndi, au Standis, vel uti prudentia quaeda in communis omnibus artificibus, quicum
differunt, non sua quadam et propria, sed communi dialecticorum facultate differunt.
Si, ut ait Aristoteles, finisa discipline a habetur, quando prac statur quod
attisuiribu s continetur, dialectices finis erit, be a ne differere. Subiecum uerum dialectices ponimus
res omnes. Quod vel Aristotele teste confirinamus. Quid etiam fi. Non ens, subiectum
dialectices ponamus et iudicium. Quas Adrastus Simplicii testimonio, peripateticus
nobilissimus adprobauit, ad aures fuisse Aristotelis. A servatio et inductio dialectice
itaque communis oinnibus rebus. Ratione tra: ut omnino quid libet seu verum seu
falsum quid tractari, ac ratione disputari et explicari possit. Dialectices uerum
partes duas esse tenemus, inventionem, licet, necessarium, verisimile, captiosum
dari potest; non obid enunciate logice partim necessaria, partim verisimilis, partim
capsiofa esse debet. Sed tota necessaria.
“Genus” illud verem esse dicimus, totum partibus essentiale. Unde hominem genus esse Catonis
et Ciceronis. Catonem verum et Ciceronem *speciem* esse hominis. Cum verum satius
putemus; veri et propria sermonis usum aiuris consultis et rei publicae principibus,
quam a scholis in ertium philosophorum petere; melius quae duo individua, vulgò
dicunt et unam speciem n, ili duas species et unumge nus dixisse videri debent.
Sed sideri debunt consultos, non ridebunt
Platonem [ACCADEMIA] ne que Aristotelem [LIZIO], terse comparationes intelligi.
Genus item et speciem
ad locum de toto et partibus rectem ablegamus. Categorias etiani ad inventionem dialecticam sternere
viam, melius est ut concludamus. Paronyma ad coniugatare verti debere aestimamus.
Locum ad numeramus in subiectis et tempus in adiun rum referamus. Animi sensum,
aet intelligentiam, rerum similitudine mer itemque Cicero [CICERONE] e
Quinctilianus. Quam vis itaqueo pusali quod artis huius g enuntiatum scia. Differentiam,
quam Porphyrius declarare ad grediebatur. Vel ad formam et causam vel ad comparatorum
locum et ad inventionem rectius asscriberem. Accidentium nominee e rectius facta adiuncta et rerum
in ctis. Quae verum cum aliquo conferantur, ad speciem opposito: seu oluit Aristoteles.
Quae verum sint in voce, NOTAS ET SIGNA en forum mentis esse: utea, quae scribuntur,
eorum, quae fintin Puoc essensa ila apud
omnes eadem esse, SYMBOLA a et ligris non
s cadem, deprehendamus. Quo sit ut dialectices et grammatices lata differentia
nis mentionem, sed syllogismi genesin et
analysin, tribuster minis et PROPOSITIONIBUS
conclusit et terminavit non enim AD
EXTERNUM SERMONEM dirigi voluit, sed ad internum. “Aliquis homo currit”. “Aliquis
homo non currit”, nullum cum sub-alternae dicuntur. Multum iustiore ratione collantur.
Quiai: tem esse tenemus. Ex causis itaque necessariis futurum necessarium, ex liberis
liberum, ex physicis physicum esse cue syllogismis maximem necessariam putamus.
Quod et Graeci Aristotelis interpretes profitentur, inventionem illam Theophrasti
et Eudemi propriam ess. Cui et BOETHIUS desu
omulta addidisse etiam, testatur; sed utrum o m átio absolute vera; sit etiam
necessaria, cami et si IN PARTIBUS SERMO consistere. Rectem igitur in analyticis
nullam Aristoteles interpretatio sunt ambae affirmantes vel ambae negantes. Quales
sunt antecedentes causae, talem eventus veritamur. Nos logicen compositorum
enunciatorum et per se, et in 6. Nia rectem, alias dictum. Datur igitur enuntiatum,
compositum, eeu CONIUNCTUM, praeter simplex. Quod multas sententias coniunctas habet.
Cuius et sunt suae species, ar COPULTATUM difiunctum, con nexum et elatum et
cetera. Accamen in DISIUNCTIONE illud tenemus, ut
omnis disi un paratim nulla sit necessitasi. Nam difiunctionis necessitate penderee
partium non ucie ritate, sed dissentione, palam est contineatur, cum illatota sit
animi, eadémque apud omnes gea tes. Haectota SYMBOLICA in voce. Logice ita que sine
SYMBOLIS INTERPRETATIONIS potest in ani tradictionis nomen meretur. “Homo albus
est.” “Homo non albus est”, tantundem. “Omnis homo albus est”, s vidam homo albus et contra. Quae
praenotionem duplicem esse dicimus, verborum alteram, dum concluderetur ab
antecedente, Quid si hoc idein dixerit Aristoteles. Rerum autem praecognitiones,
et anticipationes genera sit. Definitiones et partitiones este principia omnium
ferèar, tium, uel in desumptas quasdam maximas. Principia uerum non tantum priùs nota, sed esse notiora,
ait, Aristoteles; immo verò ita clara, ut contraria quoque in de rerum verum
alteram. Et verborum illam dicimus,
quae in omnibus definitionis, requiritur. Rerum verum, quae debet esse in
definitione ad explicanberent. Immo eandem de terminis mediis et extremis ut consta hil explicaret. Itaque syllogismi
maior et minor hanc praenotionen habes et universales esse, unde speciales illis
comparatae ptotimus concipiantur et concludantur. At verum id praecipuè in INFORMATIONE artis integra cue
rifli mum esse putamus, ut a generalibus ad specialia progresia unde modi per ee
emanant. Et primum illum tenemus,
quando attributum est in essen et definitis totius et partium. Demonstrationis
et demonstratii omnisque Explicationis et eiuste rminorum vocabuli somnino dum
quod definitur in distributione ad explieta dum quod distribuitur, in demonstratione
et qua vis expositione ad demonstrandum et ad exponendum quod quaeritur. Alioquini
ret essere sis SIGNIFICATAS. Conclusio ergo, et problema, quod concluderetur, hang
duplicem haberet praecognitionem Non: acciperet aucem siant manifestissima. Cum
autem quae in scientia sunt, per se finto portet, sit, cum quid alicui aderit
vel simpliciter vel quod amodoerit: cia tiasubie et i, et ineius
definitione ad hibetur. mus definitioni: quod uel exempla Aristotelem .palàm faciunt.
Accedit QUARTUS MODU. Per se in est quòd causa sit certa et non fortuita
generalis ergo hic modus per se, quotiessci licet causa e de suis effectibus dicuntur.
PROPRIORUM ACCIDENTIUM eritne ullus. Tertius hic enim modus affections et
accidentia cognata quod ammovo sensu, Aristotelis contextum declaratum iri.
Omnes itaque modos per se ab Aristotelem retinerit enemus nec ab iici duos
reliquos. Unde fit, ut consequentes artes antecedentibus subalternae sint, ubi aliquid
docent, superiorum decretis explitionis uel inueniendae, uel iudicandae. Omnem
disciplinam fieri autper demonstrationem, aut firmauit. Ac per definitionem et distributionem,
accuratiorem sci entiam confici, quam per demonstrationem, tenemus. Quare non sequitur, Scio ex causa, propter quam res est
quonia milius est causa. Nec aliter habere potest. ergo, Scio steriorum, e Platone
ferem sumpta es e qui v is animaduerterepoterit. Plato enim ad instituendas artes,
definitionem et distributionem proposuit. Syllogistica e demonstrationis, qualem
Aristoteles cominentus est, non meminit. Tunc enimartes bene disputare, docere,
demonstrare po secundus modus per se est primo contrarius. Per se est quod
est in essentia et definitione attribute qui inodus distribution generis in species,
aut differentias conuenit, ut pri 17 cabile. Ergo sic dialectice omnes sub-alternaes
intin genererat: per definitionem, concedimus quod et Aristoteles rectem con
per syllogisticam demonstrationem. De definitione uerò tam multa, quae differuntur
in lib. Po do complectitur. At quo pacto ex Aristotelis littera Ex diffentaneo.
Ideoque no terit Son3 terit quis, cum logicam inventioneimn ipsarum
natura, qua litateque tota, ex causis, effectis, subiectis, adiunctis, ceterisque.
Quirendam, recte fortassis affirmet Aristototele, tamen illud falsum, quod ad percipiendam
hanc disciplinam de moribus praecepit, ut paedia in auditore praecedat. Quod autem ne adolescentes quidem
percipiendis moribus esse idoneos voluit Aristoteles. Falso. Certem pueros quos
damui dimus divinitate quad ammen ti, confirmarunt. Quae non protinus quid
rectum, prauúinque sit; discar. Quincum Chrysippo putarunt et ante trienniumil
tis praeditos, ut in quibusdam, multorum virorum iudicia ex E los 1 argumentis per
videnda. Cum dispositionem, in eadem vel uel syllogistico
conclusionis iudicio a e vortino enunciati tandem ordinanda, ab ini stimanda et
iudicanda, universatio per media ad extrema exercuerit. Et hoc pacto NOSTER
TELESIUS est progressus in sua philosophia conscribenda. DEFENSIO CRITICORVM , ET APOLOGETICI PRIMI Quos edidit aduerfus
BERNARDINI PETRELLAE Logicam in Patauino Gymnaſio primo loco profitentis
LOGICAS DISPVTATIONES . AD ILLVSTREM D. IOANNEM ANGELELLVM PATRICIVM
BONONIENSEM . BIBL- CADANATENSE 00,722 BONONIAE , Apud Ioannem Roſsium . Curia
Archiepifc . & S. Inquifit.conceffu . ОКИНЧИС CRILICОВАТ JOHVLJI
SIGNII AD IOANNEM ANGELELLVM mobigo 17. BANONIENSIS ACADEMIAE BILO 20 . VD ΙΓΓΛ
EVINICIAW BOR TOCICVE TALLIONIS Mnigena
infignis doctrina Per- fius , Hellas Helladis , & quo vno Græca docente,
vocor , Angellelle tibi , decorat quem Iuppiter om ni Corporis , atque animi
dote , facrauit opus . Hoc petra parua ruens vbi Mulciber ęgida celat ,
Conteritur mutos ocyus in cineres . 2 lipidoraini : ANGELELLO . Aſcanius
Perfius . S.P. D. : VOD ego tibi , Ioannes Angelelle humaniſsime , cum
Ariftotelis de felicitate fententiam pluribus explicarem , dicere veritus ſum
præſenti , núc , quan do abſentem alloquor , iucundam eius , & mihi hoc
loco neceffariam fere commemorationem non pre termittam . Dú enim tibi vnum aut
alterum eorum qui fælicesad Ariftotelis ſenſum vocari potuiffent , ex veteribus
hiſtorijs proferre , in menté venit tú mihi , verè tibi poffe à me- dici , eſſe
in te ipſo perfectam illam , ac ſuis omnibus expletam numeris fæ licitatem :
cuius in te ſpecies multò quam in hiſtoria vlla clarius elucet . Id quia non
ſum auſus tibi coram eloqui , liceat nunc mihi tecum perepiſto- lam colloquenti
libere pronúciare , & tibi ipſi , quafi alieno homini , cauffas tuæ
fælicitatis enarrare . Non ignoras Angelelle ornatiſsime quæ ad sú- mum illud
bonu & Ariftoteles , & Philoſophorum omnes pæne familiæ neceſſaria efle
voluerút , ea vel animi ſolú , aut cum ijs etiam corporis bo- na , aut cu vtrifq
; tertia illa , quæ fortunæ dicuntur , aliud præterea effe nul . lú . Exige
nunc tua ipſius ad eorum numeru . Tu in vrbe natus ampliſsi- ma , vetuftifsima
, nobiliſsima , in ipſo Italiæ ſinu ; quam bonis omnibus re- fertam Bononiam
fuiſſe vocatam diuinitus exiſtimo : Et ex ea progenitus familia , quæ &
litterarum ſcientia , & bellica virtute , & maximarum vfu re rum
clarifsimos patriæ viros tulit difficillimo quoque reipublicæ tempo- re
vtiliſsimos : ac ſenatores dedit & noftra , & maiorum noſtrorú memo-
ria ſapientiſsimos , hodieq ; fuum habet columen virum optimum , ac pru
dentilsimum Angelum Mariam , Senati qui columen cluet . Diuitię verò , &
opes tibi tante ſunt ( augeat & fortunet eas tibi Deus ) quantæ ad exer-
cendam liberalitatem , & ad magnificentiam , quam de te nataliú tuorum
ſplendor exigit , fatis efle videantur . Corporis autem tui bona vt fileam
cetera , ſpecies , ac fingularum eius partium venuſtas eſt tanta , quantam in
quam paucifsimis reperias . Quo fit vt affines , ciues , amici tui omnes pul .
cherrimę te prolis haud dubia ſpe maneant parentem , data tibi præfertim ſocia
diuino confilio vxore tua femina lectifsima , digna parente filia Ca- rolo
Ruino Senatoria , quam præclare tuetur , dignitate digniſsimo ; in quam natura
venuſtates omnes , omnia contulit ornamenta corporis , di-
ſciplina ſciplina autem , & educatio mores induxit honeſtiſsimos .
Tetamen hifce ornamentis , que inter partes numerantur fælicitatis , iſto loco
in maximis commodis ac delicijs natum , contemptis ijs perdifficilem ingreffum
ab initio ſemitain virtutis cùm iam ibi effe videam , vt fructu ipfius præſtan-
riſsimo fruare , animi videlicet tranquillitate , & recte factorum ,
cogitatio- numq ; honeſtiſsimarum confcientia , ac recordatione , cetera vero ,
quæ ab alio , quam à uirtutis fonte manant , nihili pendas , beatum uere , ac
fæ- licem cenfeo . ftatuis enim in ea re fola fælicitatem , quæ fola ſolidam
da- re poteft . Quare nulla in re alia ceteros , ac te ipſum vt fuperares , à
puero laboraſti , quam in excolendo animo tuo pręcipuarum habitibus uirtutum
temperátiæ , modeſtiæ , æquitatis , pietatis , fortitudinis . Quibus accedere
ut cumulum uoluiſti liberalium , ac nobili uiro dignarum artiú ſcientiam ,
linguarum etiam , Græcæ , & Latinæ cognitionem non uulgarem . Hæc quidem ,
& tibi fructum ferunt , quem maximum exoptare licet : & non minori
aliquando tum familiæ , tum reipublicæ utilitati erunt , quam núc ſunt
ornamento . Tu uerò quorſum hæc inquies . Quorfum autem Pri mum ut huic meæ
defenfioni , cui hec epiſtola præfigitur , in publicú exeun ti bene me omnes
intelligant confuluiffe . quippe ad pugnam proficifcen ti , & cum nobili
aduerfario in congreſſum prodeunti bene fuit oininan- dum : ego uero quodnam
omine fæliciſsimi tui nominis omen inuenire potui lætius , optabiliuſque ?
Secundo loco ut meum animum expleam iu cunda bonorum tuorum commemoratione ,
cum te amem plurimum amore omnium , & obferuantia digniſsimű : quem amare
etiá plurimú de beo ſi gratus efle volo , & acceptorum abs te beneficiorum
memor . Cùm enim ornatum eſſe me ſentiam à familia tua omni , potifsima tamen
abs te collata in me ſunt ornamenta , & à patruo tuo Ioanne Francifco viro
hu- maniſsimo , atque integerrimo . A quo non fummis tantum liberalitatis &
amoris officijs cumulantur litterarum ſtudioſi , verum etiam qui fami liaritate
ipfius , & confuetudine perfruuntur , faluberrimis ipfius confilijs , &
exemplis adeo iuuantur , vt nullius pręterea philoſophi documenta de fiderent .
Quem huic patrię Deus incolumem quam diutiſsime feruet ve extet quamdiutiſsime
perfugium , ac præfidium ijs , qui Bononiam tan- quam in mercatum optimarum
artium confluentes , imparati à re dome- ſtica , propter inopiam , ſtudia
litterarum aut intermittere , aut penitus di- mittere cogutur : cum ipſe ex ijs
haud paucos inufitato quodam beneficen tiæ genere , nulla præmiorum ſpe ,
proprio contubernio , conuictuq ;, & menſa dignatus voti copotes in patria
remiſerit optimis artibus ac vir tutibus honeſtatos . Suſcipe igitur
à me Angelelle ſignificationé hanc & iudicij de te , & amoris in te mei
, maioré , cú occaſio tulerit , ſuſcepturus . Vale . Bononię Die conceptionis
Diuæ Marię ſemper Virginis . ASCANII 5 .
5 DEFENSIO PRIORIS CRITICI . VM Exercitationum Logicarum Criticos duos , &
Apologeticum primum edidi in logicas Bernardini Petrella difputationes , fore
iam tum exiftimaui , ut mihi ( quod poftea factum est ) refponderetur , atque
adeo par pro parireferretur . itaque animum ad futuras re- Sponfiones absque
ulla perturbatione cognofcendas tanto ante compa raui . Vnum illud prater
expectationem meam est factum , quod ego item prater opinionem omnium equissimo
animo tuli : non con- tentus enim aduerfarius in sua reſponſione contra nos edita
, quam Propugnationem vocat , nobis eade reponere , dum nos errare , labi ,
falfa opinari , Aristoteli repugnare , & cetera hu- iufmodi , que nos ipfi
obieceramus , vicissim nobis obijcit , quaſi certamen inter nos fit non tam de
logicis rebus , quă de lingue procacitate , atque infolentia , id operam dat ,
fcilicet , no tam ut ego bene diſſerendo , quam maledicendo posteriores feram .
Cuius cam , quam di- xi , Propugnationem cum hyeme fuperiore ad me Patauio
miſſam accepiſſem , quia tum ego longe aliorum occupatione ſtudiorum diftinebar
, ubi nonnullas eius libelli paginas curfim legi , ridiculum acroamaratus ,
lectionem eius in fequentem astatem reieci , ut haberem quod à ferijs ftudijs
feriatus , animi cauffa , & legerem , & fcriberem . Sumpto igitur bac
astate in manus libro , postquam eum auide legi , dubius aliquandiu fui an ipfi
re- ſponderem , tum quia libri auctorem aduerfarius non se ipsum , ſed Iulium
quenda Mar- tialem faceret , qui quidem an fatis reſponſione dignus effet , cum
hominem non noffem , con- Stituere non poteram : tum quia nullam ferè in ea
propugnatione afferri viderem aduerfus argumenta folutioneſq ; meas , aut
refponfione , aut animaduerfione dignam ſolutionem , aut argumentationem ,
atque in ea complures latere contradictiones animaduerterem , vt ti mendum non
effet ne viri docti , ſi reſpondere neglexiſſem , aduerfario victoriam
adiudica- rent : tum quia fi confutande eſſent rationes rationibus , vindicanda
etiam effe maledicta maledictis viderentur : quod ut facerem , ab indignitate
rei deterritus , adduci non poteram . Hac igitur de reper dies aliquot anceps
animi familiares primum , deinde me ipfum iteru confului . Tandem fic ego mecum
: cum uno Petrella nobis , non cum Martiali , contentofu- Scipietur , cum
propugnatio istac non in hunc , fed in illum una omnium voce referatur auctorem
. ille enim typis mandandum volumen curauit : ille operarum errata , dum Sub
pralo liber effet , emendauit : ille typographo pecuniam pro opera numerauit :
illetan . dem excuſa bibliopolis exemplaria vendenda distribuit : Martialis
autem ise , quem li- ber auctorem ciet , nunquam Patanij visus , nec forte
unquam inter homines numeratus . t3 aut igitur hac ille fcripfit , aut
certe ex feprofecta ad fuum difcipulum , ſi diſcipulum vn- quam hunc habuit ,
tanquam ſuos fætus videtur adamaſſe , atque ca feciffe tanti , ut nec
validioribus argumentis , nec forte aptiori oratione agı potuiſſe cauſsă fuă
existimarit . quid dixi , cum uno Petrella rem fore nobis ? Cum pluribus , yſq
; ingeny , & doctrine nomine cla ris erit contentio ; cum vel ipfius
Petrella difcipuli perfamiliares , ac perstudiofi quidam fa- teatur in eam
difputationem , qua ad Logicam , ab ipso Petrella , qua uerò ad aliquam aliam
facultate pertinetia inter nos disputantur , adde & verba iocorumq ; non
dicam ſalem , sed infulfam mordacitatem , ab alijs ( quorum nomini parco ) effe
collata . Quodsi facile est mihi rationes , & folutiones aduerfariorum
redarguere ; quod non niſi diſputando , ac multa dicendo fieri potest ; quanto
erit facilus ſcurrilibus iocis , ac maledictis refistere ? quibus certe nulla
philofopho dignior adhiberi potest reſponſio , quàm filentium , hoc enim uno
dicacitas omnis pulcherrime retunditur , ita nec à reſpondendo conuicia nos
retar- dabunt , fiquidem ijs tum optime reſpondetur , cum nihil refpondetur ,
nequerationum le- witas , atque imbecillitas , vt difputationem hanc dedignemur
efficient , cum fatis hac per- Jonarum grauitate compenfentur . Hac ego mecum .
Sed duo ( vt rem fatear ) potifsimum me adreſpondendum incitarunt , primum
quidem defendendi studium à calumnia virum clarifsimum comitem Iacobum
Zabarellam , quo olim præceptore in philoſophia vſus ſum , & ab ea quidem
calumnia , quàm vir optimus , certe immerens , cauſſa mea sustinebat , cum
aduerfarius ut meum honorificum de tanti viri fcriptis iudicium , quod tum
verbis , tum ve teftatum reliqueram , infringeret , aut eleuaret , cum in hoc
opere multis nominibus per maximam iniuriam exagitet , virum non philoſophie
folum , quam in Patauino Gymnasio permultos annos fumma cum laude profitetur ,
aliarumque optimarum artium cognitione prastantissimum , verum etia &
generis familieque & integritatis , probitatis , humani- satis ſplendore
clarifsimum . Secundo loco ad ea , que in Criticis , & Apologetico primo à
me fcripta funt defendenda id me compulit cauffa , quod cum viderem in ijs effe
a me complura fubobscure tradita , que lectorem remorari poßent , atque in
dubitationem ad ducere , ea declarare , & latius explicare operapretium
videretur . fateor enim à me quam- plurima ex ijs multo clarius , ac
distinctius dici potuiffe . id verò mihi facere per occupatio- nes minime
licuit . quo quidem ego nomine cum multa in ijs defiderem merito calut abortus
quosdam ingeniy mei contemno . Quanquam ut defenfionem hanc aque contem- nam
cauffa eadem est ; cumeam à me ſubſecinis horis exaratam neque refcribere ,
neque emendare potuerim . Quare & in hac multa , cum recens excufa
folialegerem dum fub pralo liber effet , aut defiderari , aut obfcurius
enarrari , quin & abundare non nulla de- prehendi , quorum vnum , aut
alterum in calce operis cum erratis operarum notaſſe votui . Confido
nihilominus nostra omnia fatis fuperq ; ab aduerfarij telis vindicaſſe , cum
hebe- tiora , ac leuioraca fint , quàm vt maiori adhibito studio propulſari
debeant . Suscepi igi tur contentione hanc tum mea , tum viri clarifsimi cauſſa
. à quo tantum abest , ut artem maledicendi ( quod miht aduerfarius obijcit )
didicerim , ut eum mihi non minus humani- tatis , & modestie , quam
philofophie praceptorem fuiſſe vere dicere , immo etiam gloriari poſsim : ipse
enim mihi à primo perfuadere est conatus , atque adeo me rogauit ne vellem eam
fui defenfionem edere , cum diceret quid de ſuis atquc aduerfarij ſcriptis viri
docti exi ftimarent , euentum fatis iam docuiffe . Cui fanè libenter paruiſſem
, nifi cauffam aduer- Sarius ipfe facti huius mihi dediſſet , quam in preſentia
commemorare longum foret : iam enim tempus est , ut nostram lectori
cognofcendam difputationem exhibeamus , in qua Pe- trella rationes , &
argumenta , pratermiſsis conuicijs , bona fide retuli , tantum perſonas
commutaui , vt quod fibi vindicat Martialis , nos in auctorem Petrellam
reiecerimus Quem vt antea fecimus , Aduerfarij , Zabarellam verò ipfum Viri .
clarissimi nomine fi gnificauimus . Falfum effe artem habere finem externum , quem
non habeat artifex operans : Ac falfum in arte finem externum elfſe
conſiderandi modum . Selarijonas artificis E ſubiecto logices aduerfarius
li.pri.difp.log.c.4.verba faciés nő idé ce îqt fubie & u artis cú ſubiecto
artificis operatis.id.n.ee iter vtrúq ; diſcrimé , vt cú vtriufq ; fubie &
ú adæquatú coſtet duobus , re.f.cófiderata , fubie & a materiale , & mo
cófideradi , formale ſubie & ú dicut , male qdé ſubie & u artificis fit
mä , in qua artifex operat , quả proinde ſubie & u vocă operonis : formale
aút ſit forma illi materię , fubiectoue ope- ronis ab artifice induceda ; atq ;
his veluti cellis artificis opera , & cófideratio vniuerfa cócludat : Artis
aut mäle ſubie & ú , res.f.in arte cófiderata fit in & adequatu fubie
& ú , hoc é , res ab artifice cófiderata cú mó eius cófideradi fimul
supraeius , prificis integru eius , aut fubie & ú , cófideradi.ſ.modus
artis ſit quatenus opus illud artificis iſeruire alijs debeat . Hác nos aduerfarij
ſentétia vt ab auctoritate ſummorú philoſophorú , & a róne ipſa maxime
abhorrété , & auctoritate & rone cófutauimus pri . Critici c . 1.
Cu.n.reí arte , & ab artifice cófiderata , vel ſubicctú corú mále , idé cé
velit aduerfarius & Arift . & veteres alij philoſophi vnica voce
ſubicau , vel mâm vocat , idéq ; eé modú cóſiderădi , vel ſubie & u formale
o illi fine artis , aut artificis dicit , & Ariftote les , Galenus ,
Auerroes , alij , idé medico , & medicinæ fubie & u , eūdé vtriq ; finé
attribuat , eadéq ; fic corú sététia de aliarū artiū , atq ; aliorú artificü
fubiectis , & finibus , manifeſtu hinc fatis ee diximus ſter ſubie & ü
adæquatū artis , & fubie & ú adequatū artificis nullú eos eé diſcrimé
voluiſſe . Id ipsuce ét róni cóſentaneu demoſtrauimus.diximus.n.ad endé finé
& artem ipſam , & artificis operá dirı- gi , & circa ide verſari
ſubie & ŭ tū illius pcepta , tú huius operónes . Reprehéfioni huic nữę
occurrere conat aduerfarius initio a ſe editæ Propugnationis , íquies : Licet
oës affirmēt cudë cë finë iternă artis , & artificis , eādēq ; utriusq ;
mam , no pinde ſupponere pit ide cẽ vtriuſq ; adequatu fubiectu , quia pter
finë internū viriq ; cõem ars het fine externu , que no pöt , nec det artifex
attingere , fi diligéter vtriufq ; munus cõſideremus.nă artis é munus artifici
pcepta tradere forma artificiosa in mām artificiosā īducēdi , ut illud , qd '
oritur ex bmõi mã , & forma alteri inferuire poffit , qui artis externus
finis eft : munus vero artificis eft ea exequi pcepta . Tradit.n . u.g.medicina
medico pcepta fanitatis introducēde in corpus ſanabile , vi f vt fungi poßit
ſuis muneribus.medicus ve- ro in illud fanabile corpus iuxta medicine præcepta
ſanitate introducere , & tueri conatur . Quorsi vero medici- na id medico
præcipiat , no est medici , vt operatis , & medētis ſpeculari , mſi ex
accideti , quatenus medicine babi- tu est aſſequutus , Hæcille ; in gbus plura
, vt in vniuerfa hac eius ppugnatione , funt errata , a verba : Ar të ingt hře
finé externű , que artifex no habeat : quo aut finis hic ad arte ptineat , no
fatis explicat Nos aút clare atq ; aperte rei veritaté doceamus , qui
diſputacionis vniufcuiuſq ; ſcopus eſſe dét , & aduerfarij ſentétia
coarguamus . Diuidit ars oís vulgata ac recepta ab oibus diftin & ione in
docété & operātē.ars operas eſt habitus artificis operátis , ſiue ró
operandi in artifice operāte , nihil aliud præterea finis aut eius quicüq ; fit
, idé eſt cú fine artificis operantis , neq ; hæc vlterius artifice ſe ex-
rendit , ſed idé eſt terminus artis operatis , & operationis artificis ,
nimirű internus finis a & u , & ex- ternus ptáte productus . An vero
doce vel prout eſt in artifice actu docete , vel prout in libris per- ſcripta
habet du cófideratur vt doces , ſi aliu demus fine ab art operandiuerfum ,
tantum abeft fore vt finis ille proprius ac peculiaris artis docétis ſit vltra
fine artificis operatis , vt potius citra , aut in- fra ipfum effe videatur ,
nag ; artis docétis coſiderate vt eſt docens proprius finis erit cognitio igno
tæ rei per ea cognoſcendæ : qd aut in arte docéte cognofcédú proponitur id neq
; eſt finis artificis operatis internus , neq ; externus ; hi.n.duo fines
pcognofcuntur , & en in arte docéte locú occupat , que in ſcía obtinet
principia , vt ſuppoſitiones , & definitiones , quæ funt termini a quibus
in habitu - dine ad cóclufiones , q funt termini , ad quos . Quid ergo in arte
docéte proponit cognoſcédú ? nihil certe aliud , qua ipſa principia coſtitutiua
finis interni , hæc.n.ignoratur : quare eorú notificatio , ac declaratio
proprius eft finis artis docétis ; hic verò finis , vt nemo non videt , eſt
infra , aut citra ope- ratione artis , atq ; artificis operantis ; quo ergo
finis artis docentis erit finis externus artificis ope- rantis ? Confiderari
quidé ſolet in arte docéte finis externus artificis operatis , ſeu artis
operantis , fed vt terminus a quo ( vt dixi ) non vt terminus ad que ,
videlicet vt conferens tātű mó ad cognitio- né & inuentioné principiorú
internú fine coſtituentiū , quare in arte finis is no primario , fed tantú
ſedario , hoc eft no propter ſe , ſed propter aliud cõſiderabitur : nullo igit
mo in arte docéte finis ex ternus artis operātis effe poterit coſideradi modus
. Exéplo q diximus illuftremus . Ars ædificatoria vt aduerfarius
confitetur : externus aut eius finis eſt vſus ædificij , ad qué neque ſe
extendit ædificato- ria vt operans , neque ædificator vt opus faciens , ambo
enim funt eius vſus cauſſe remotæ , vt vnicui que patet . Ars vero eadé vt
docens fine habet notificationem principiorum ædificij , nempe teti , parietű ,
fundamentoru , ac materiæ , vt lapidū , cementoru , & ceterorum hmoi , ex
quibus ipſum con tituitur ædificium.nihil.n.aliud præter hæc docet : ad hæc
aute inuenienda principia tum externo fine , nimirum vſu ædificij , tum interno
, nimirum ædificio ipſo vtitur vt principijs cognitionis , & ter minis a
quibus ; a definitione.n.u.g . domus , quæ eſt operimentum frigus arcens ,
& calorem , & c . & teti , & parietum , & fundamentorú ,
& materiæ lapideæ necefsitatem docet : quæ oía fi commode tradi poſſent
abſque præcognitione finis interni , & externi , qui ambo in ea definitione
continentur nulla prorfus in arte docéte corum mentio haberetur : quare fines
hi non pp ſe , ſed pp aliud confi- oyuvalo uperans , neq ; ars docens
vlteriorem artifice operante fine refpicit , nifi quatenus finis illius
cognitio cófert ad peculiaris ſui finis cognitioné , quonam modo aduerfarij di
Aum , quod nimirum ars vt confiderandi modum finem habeat exteriorem , artifex
verò operans non item , defendi poſsit , equidem non video . Quod fi finem externum neceſſario
vel ad artem ſo- lum , vel ad ſolum artificem pertinere velimus , is certe ad
artificé potius qua ad arté ſpectare dicen dus fuerit . Cum etenim finis
duplicem habeat ronem , vnam vt cauffe , alteram vt mouentis , vt cauf- ſa
quidem finis externus & artem , & artificis perſona reſpicit :
fuit.n.u.g. & ædificatoria ars , & ædi- catoris excogitata perſona
propter habitandi comoditatem tanquam ob finalem cauffans : at vero finis vt
mouens ſolum refpicere poteft artificem , quoniam ab eo vt a re appetibili
moueri artifex pot , cum homo fit , ac proinde appetitus capax , ars vero ipſa
non poteft , quoniam ab eo moueri ne quit , cùm ars pura fit qualitas , pura
aút qualitas appetitionis oſs ſit expers . Peccat igitur in eo pri- mum aduerfarius
quod cum externum neget artifici finem , eum tú concedit arti , & ob ea
cauffam aliud artis , aliud artificis facit ſubie & ú . Peccat & in eo
quod ſubiectum artis eſſe vult id ipſum qd ab artifice fit , & de quo
faciendo præcepta in arte traduntur , & in quo tota conſumitur artis pręce-
ptio , cum operationis ſubie & um nec fieri ab artifice , nec ab arte quo
fiat precipi valeat , fed vt exi- ſtens artifici ſubijciendum , & ab eo
ſupponendum fit . Peccat & in alio grauifsime , quod modú con fiderandi in
arte vult eſſe quod extra artem eſt , atque adeo id quod fæpe eſt modus
confiderandi alterius artificis.fic.n.ſe habet in arte conſideradi modus , vt
& in ſcientia : at in ſcientia modus con fiderandi cum gerat vicem formę eſt
ipſi internus , ac peculiaris , nulli alij ſcientiæ communicabilis , quod non
poteſt conuenire fini externo in habitudine ad artem , cuius externus eſt finis
, cú is haud proprius fit eius artis , ſed alterius . plerunq ; enim finis
externus artis inferioris eſt internus , ac pro- prius artificis ſuperioris ,
vt artis conficiendi fræna finis externus , qui eſt vſus frænorum , proprius ,
& internus eſt artificis ſuperioris , qui vel equitandi , vel equos
inſtituendi , ac frenandi rationem do- cet . Peccat quarto quia ſanitatem neceſſario
referri vult ad finem vlteriorem etiam cum in medici- na confideratur , cum
ſanitas res fit per ſe expetibilis , ne dum propter operationes corporis rectè
obeundas , fines autem artium per ſe expetibiles ad alios fines referri non
oporteat , quare non ne- cefle eſt ſanitatem in arte medica confideratam ad
aliud referre ; propterea nullum alium medici- næ finem Ariftoteles , Plato ,
Galenus , Auerroes , alijque no ninant quain ſanitatem : & apud Plato- nem
in Gorgia Socrate inquit ammum in medicina bonum eſſe ſanitatem : neque finem
aliú Auer roes in afferenda medicinæ definitione perfectifsima , & a ſe
admodum celebrata , quam ſanitatem ponit . Sed certe fines artium interni aut
per ſe , aut propter vlteriores fines expetantur , in arte , & ab arte ſoli
per ſe conſiderantur , nullo autem modo ad vlteriores diriguntur , eorum enim
ad vl- teriores fines relatio , ac directio fit ab artibus ſuperioribus , fiue
ab architectonicis.ob id primo magnorum moralium cap.33.fa & ilium artium ,
& a & iuarum facultatum nullus alius præter inter- num ab Ariftotele
finis ſtatuitur . Multa alia ad id confirmandum dicere poffem , quæ conſulto
pra- termitto . Si igitur hæc aduerfarius confideraffet , forte nec ea , quæ
fuperius retulimus , dicere effet auſus , neque hæc præterea , nimirum : Videat
modo Criticus vtra diſflinctio fit voluntaria , hac ne ex artis , artificis
munere deſumpta , an illa viri clarißimi de duplici huius vocis , quatenus
ipfum , fignificatione , qus quidem necvei , nec vocabuli ſignificationi , nec
Aristoteli , nec vllis eius Peripateticis explicatoribus confen- tanea est .
Quod vero attinet ad distinctionem viri clarifsimi de duplici vocum Quatenus
ipfum figni- ficatione , eam eſſe & rei , & vocabuli ſignificationi ,
& Ariftoteli , & Peripateticis eius explicatori- bus confentaneam in
defenfione pofterioris Critici clarifsime patefaciam . CATVT : ) CAPVT SECVNDVM
. Aduerfarium , ſi ſibi conftare velit , dicere non poſſe logicam efſſe
ſcientiam aquiuoce : eamque neceffario ipfi vocandam eſſe operatricem . VM
aduerfarius logicarum difputationum libro primo cap . 12. Scoti fenten- tiam ,
quòd nimirum logica fit ſcientia , tanquam veriſsimam tueri profiteretur ; ait
enim : Hanc Scoti fententiam , quam verissimam eſſe exiftimamus , non nulli
conantur acerrime impugnare , probantes contra doctorem fubtilem logicam non
eſſe ſcientiam abſo- lute ; nos eam fententiam non tam vt a ratione alienam ,
quam vt aduerfarij ip- fius fundanientis contrariam penitus , ac repugnantem
primi Critici capite ſecundo reprehen- dimus . Vult enim ibi aduerfarius
ſcientiam vniuoce dici de ſcientia reali , ac de ſcientia ratio- nali . fic
enim ille : Parcant mihi , qui hæc in medium attulerunt , propofitum enim non
affequuntur : quo- niam attribuunt ſcientiæ in communi id quod alteri eius
ſpeciei , nempe fcientia reali competit , vt circa rem extra animam tantummodo
neceffariam verſetur , qui modus probandi perinde eſt , ac fi quis probaret
equum non eſſe animal , quoniam animal non folum de rationali , fed etiam de
irrationali , ſicuti equus prædicatur . Cumigitur fcientia in communi fit de
ente reali , & rationali , non valet a negatione partis , ad negationem
totius , videlicet , logica non eft de ente reali , ergo logica non est
fcientia . ficuti non ſequitur , equus non eft rationalis , ergo equus non eft
animal , quia fcientia in communi , vt dictum eſt , de ente in animo , & de
ente extra animum dicitur non fecus ac animal de rationali , ac de irrationali
: Quibus ex verbis luce clarius patet ipſum exiftimare ſcientiam vniuoce de
reali , ac de rationali ſcientia prædicari , cùm dicat ſcientiam in communi de
ente in animo , & de ente extra animum dici non ſecus ac animal de
rationali , ac de irrationali : ac logicam dicat eſſe ſimpliciter ſcientiam .
Idem tamen primi libri logic . diſput . capite tertio logicam repoſuerat ſub
habitu inſtrumentali , quem a precipuo con- tradiſtinguit , fub quo ſcientiam ,
ſapientiam , intellectum , prudentiam , & artem inquit contine- ri . Hæc
igitur inter ſe cohærere non poſſe , immo verò ſe ſe mutuo euertere pluribus
oſtendi . Dixi enim fi logica eſt ſcientia , & realis ſcientia eſt ſcientia
, cùm illa ſub inſtrumentario conti- neatur habitu , hæc autem fub præcipuo ,
ſub quo & ſapientia , & ars & reliqui iam commemo- rati habitus
continentur ; de his igitur omnibus in communi ſumpta ſcientia prædicabitur ,
cùm hæc vt habitus & logicæ , & reali ſcientiæ communis ample & i
neceffario debeat habitum præ- cipuum , & habitum inſtrumentalem : quod fi
præcipuum , ergo & artem , quæ eſt ſub præcipuo , vt alios habitus taceam ,
ergo ars erit ſcientia , quod aduerfarius ipfe , vt & alij , negaret . fin
au- tem habitus ſcientiæ in communi acceptus amplecti negabitur habitum
præcipuum , & inftru- mentarium , ergo erit ſub alterutro : tum autem ſcientia
in communi ſi prædicabitur de reali , non poterit de logica prædicari , ſin
autem de logica , non poterit de reali enunciari . Eadem ratione probaui ,
logicam , ſi ſit ſcientia , non poffe eſſe operatricem facultatem : vt ibi eſt
videre . Ad hanc meam reprehenfionem in hac ſua propugnatione reſpondens ait
obie & ionis meæ ſo- lutionem in ipſiuſmet verbis contineri.libri enim ſui
primi cap . 11.dixerat ſcientiam communi- ter acceptam fundari in ente
communiter ſumpto . nam ficuti datur ens commune ad ens extra animum , & ad
ens in animo , ita datur ſcientia communis ad ſcientiam de re extra animum , id
eſt de ente reali , & ad ſcientiam de re in animo , hoc eſt , de ente
rationali . Quare colligitur , in- quit , ſcientiam equiuoce no purè , ſed ad
vno dici de ſcientia reali , & de ſcientia rationali , quem- admodum ens de
ente extra animum , & de ente in animo æquiuoce ab vno dicitur . Hoc autem
pacto cùm logica dicatur ſcientia æquiuoce ab vno , non eſt abſurdum eam eſſe
ſcientiam , & eſſe ſub alio habitu , non autem fub eo , in quo ſcientia
realis continetur.effet id quidem abſurdú , fi logica eſſe vniuoce ſcientia
ſtatueretur . Bone Deus quam grauiter peccat iſte vir in hac reſpon fione ? Dum
eftugere conatur vnam repugnantiam , in aliam impingit . Si enim de logica ,
& de reali ſcientia communiter acceptam ſcientiam æquiuoce vult dici ,
falſo ergo libri ſui primi logi carum difp.cap . 12. ſcientiam in communi genus
eſſe dixit ad realem , & rationalem.genus enim vniuoce prædicatur de ſuis
ſpeciebus . an vero dicet eſſe genus analogum ? non poteſt hoc dice- re . funt
enim in medio eius verba , quæ ipſum conuincant . ea autem ſunt hæc : Quia
fcientia in com muni , vt dictum est , de ente in animo , & de ente extra
animum dicitur non fecus ac animal de rationali , ac de irrationali.at
animal de rationali , & de irrationali vniuoce dicitur , non æquiuoce ab
vno . Præterea Scotum non defendit ( vt profitetur ) ſed oppugnat , fi negat
ſcientiam comuniter ſum- ptam effe genus vniuocum ad realem , & ad rationalem
. nobis autem non repugnat , fed potius fuffragatur . Quod repugnet Scoto nemo
non intelligit , qui Scoti de re hac opinionem intelli- git.Scotus enim voluit
logicam eſſe ſcientiam vniuoce , non æquiuoce , vt eſt videre apud eius fe-
Aatores , qui conditiones omnes ſcientiæ non æquiuoce ab vno , ſed vniuoce
attribuunt logicæ , nempe eſſe notitiam veram , euidentem , habitualem ,
neceffariam , habitam per diſcurſum , & a principijs pendentem per ſe
notis.ob id ipfi facultatis logicæ fubiectum faciunt neceſſarium non minus ac
ens reale , ne vlla ſcientiæ conditio deeſſe logicæ videatur . atque hanc eſſe
opinionem Scoti lippis patet , & tonforibus . Delabitur etiam imprudens
aduerfarius , vt dixi , in noftram ſen tentiam , dum logicam æquiuoce ſcientiam
fatetur effe , nos enim , atque omnes adeo , qui negat logicam effe vere ac
fimpliciter & vniuoce ſcientiam , concedimus eandem eſſe ſcientiam æqui-
uoce.quod & vir clarifsimus libro primo de natura logicæ fatetur , dum
negat logicam habere * conditiones , quæ ad veram ſcientiam requiruntur . Vt
igitur tot ac tanta deuitet aduerfarius in- commoda , queſo fateatur ingenue (
quod etiam fecit pag . 17. fuæ propugnationis ) repugnan- tiam effe in ſuis di
& is me vere dixiſſe . Fateatur etiam uidiſſe me in hac ſua reſponſione latere
quandam non neceſſariam , ideoque falſam conſequentiam . eſt autem hæc , Ens
dicitur æquiuo- ce de ente reali , & de ente rationis : ergo ſcientia
dicitur æquiuoce de ſcientia de ente reali , & de ſcientia de ente rationis
. En etenim fimilem huic conſequentiam , Ens dicitur æquiuoce de en- te per ſe
, hoc eſt , de ſubſtantia , & de entis ente , hoc eft de accidente , ergo
ſcientia dicitur æqui- uoce de ſcientia ſubſtantiæ , & de ſcientia
accidentis . Quid hinc ſequitur ? ergo Geometria eſt æquiuoceſcientia ( quod
eſt contra communem Peripateticorum , atque adeo philoſophorum omnium
fententiam ) cùm eius fubiectum fit Quantitas , quæ eſt accidens.ſi igitur bona
eſt illa aduerfarij conſequentia , hæc quoque bona eſt : ſed hæc non admittenda
, ergo neque illa . Falſum igitur eſt minorem entitatem ſubiectorum ſcibilium
eſſe in cauffa , vt quæ de ipfis eft , ea dicatur eſſe a quiuoce ſcientia . Hæc
ego cùm ſcripiſſem , legi forte reſponſionem Conſtantij Sarnani Car dinalis (
quem honoris cauſſa nomino ) pro Scoto aduerfus obie & iones Hieronymi
Balduini , cu- jus hoc inter alia erat in Scotum argumentum : De ente diminuto
, imperfecto , & per accidens , cogni- zio eſt imperfecta , diminuta ,
& per accidens , ens rationis vt eſt ſubiectum in logica , eſt ens
imperfectum , di- minutum , & per accidens , ergo cognitio de ente rationis
, quæ logica dicitur , est imperfecta , diminuta , & per accidens . Ei
autem Sarnanus reſpondet his verbis : Dicimus ad hoc quod vt aliqua fit
fimpliciter fcientia , non requiritur quod obiectum eius fit fimpliciter ens ,
fed fatis est , quod fit de re neceffaria , & fub ra- tione vniuerfali , vt
habetur primo poſt . Modo tam neceßaria eſt quæcunque propoſitio logicalis ,
u.g. qd de monftratio generat fcientiam , quam hominem eße riſibilem , &
adeo vniuerfalis : unde quamquam ens ratio- nis non fit fimpliciter ens , de
illo eft fimpliciter fcientia , licet cognitio eius , & definitio non fit
ex parte obie- Eti ta perfecta , quàm cognitio realis.nă alias codē argumēto
probatur ſcientias mathematicas non efſſe ſimpli- citer fcientias , quæ
tractant de accidente , puta de Quantitate , quia accidens ſecundum Arist . non
est ens , fed entis ens , cùm tamen illas appellet Aristoteles primo poſter .
certiſſimas . Hęc vt legi , valde ſum læta- tus virum do & ifsimum eadem
ratione , qua ego vſus eram , aduerfarij conſequentiam refellere . Atque hæc
hactenus . An verò logicæ fubiectur , hoc fit neceffarium , alibi fortaffe
diſputabitur . Et quoniam me reprehendit aduerfarius quòd logicam effe dixerim
facultatem operatricem , ſciat igitur dum me hoc nomine reprehendit , ſe ipſum
reprehendere , qui logicum confiderarit yt operantem . fi enim ideo artes aliæ
dicuntur operatrices , quia illarum artium habitu præditi dicuntur operantes ,
cùm ipſe logicum vocet operantem , fecit vt ego exiftimarem exiftimare ſe
logicam effe operatricem . quam ſi non recte ita vocari putat , fateatur ergo
ſe non recte logicú vocaffe operantem . Verum ego non ſolum ſuppoſita
aduerfarij ſententia quod logicus fit ope- rans , logicam eſſe dicendam
operatricem exiftimo , verum etiam fimpliciter fic eſſe vocandam cenfeo : &
non folum operatricem , fed & operantem dici poffe contendo ; operantem
ſcilicet , vt quo , non vt vt quod . Fa & iuam quidem facultatem eſſe
logicam prorfus nego , at operatricem eſſe facultatem audater dico . & fi
enim ars omnis factiua eſt operatrix , non tamen omnis facultas operatrix eſt
factiua.operationis enim nomen latius patet , quam fa & ionis , ita vt ad
animum quo que pertineat . Non temere igitur ( vt caput hoc concludam )
ſcriptum eſt a nobis in Criticis , ad- uerfarium dicentem logicam eſſe ſcientia
) , pugnantia dicere frontibus aduerfis .
Aduerfarium non intelligere viri clarißimi fententiam de logica subiecto
. S Tatuit aduerfarius logicarum diſput . lib . 1.cap.4 . logicæ ſubie & ú
eſſe notiones ſe- cundas fimplices . Quam nos fententia reprehendimus primi
Critici cap . 3.often- dimuſque effe eas non poffe logici ſubiectum primum ,
cùm hẹ notiones a logico fiant quatenus ab eo in primis rerum conceptibus
effinguntur , primum aute ſu- biectum a logico fieri , & fabricari non
poſsit . Dum hanc igitur ſententia defen- dens oftendere nititur me , ipſum
reprehendentem , virum clarifsimum reprehendere , dum ſcili- cet eius verba ex
c . vltimo libri prioris de natura logicæ vt ſuam ſententiam cófirmantia in me-
dium allata interpretatur , næ ipſe ſuam eorum interpretationem verborum
ridendā nobis pro- ponit . Primum hæc affert viri clarifsimi verba : Proprie
igitur loquendo nullum aliud fubiectum , quam operationis , quærendum est in
logica , idque dicimus eſſe res omnes , fiue earum cöceptus , qui primi
conceptus , feu prime notiones vocari folent . Nam quemadmodum ſtatuario
proponitur es tanquam materia , in qua formam Statue efficiat , quæ eius artis
ſcopus ac finis est , ita logico proponuntur res omnes , fiue earum con- ceptus
, tanquam fubiectum , in quo fecunda notiones effingantur , vt fint instrumenta
nos iuuantia ad rerum notitiam adipiſcendam . bæ funt finis logici , non
fubiectum , prima verò notiones funt fubiectum logice pro- pria loquendo , non
quidem fubiectum , de quo demonstrationes fiant , fed fubiectum operationis .
Interpre- tatur autem aduerfarius verba hæc his , quæ fequuntur , verbis : Qua
verba , vt conijcere poffium , in- nuere videntur fecundas notiones in ſubiecto
operationis logica effingendas non poſſe alias eße , nifi compofi- tas , &
instrumenta . etenim hæc funt finis logici , noſque iuuant ad rerum notitiam
adipiſcendam . Hoccine eſt interpretari ? Quis ignorat ſi ſubiectum logicæ
ſtatuantur primi conceptus rerum , vt his vi- ri clarifsimi verbis clarifsimè
ſtatuuntur , & in ijs effingenda fint logica inſtrumenta , prius eſſe in
ijs a logico effingendas partes inſtrumentorum , quæ funt ſecundæ fimplices
notiones ? ſi enim ego dicam , in ædificatoria materiam eſſe lapides , &
finem domum , quis non intelligit prius effe ab ædificatore edolandos lapides ,
& extruendos parietes ex ea materia , quam ad eum finem per ueniatur ?
Quonam igitur pacto dicere audet aduerfarius hæc verba innuere fecundas
notiones in fubiecto operationis logicæ effingendas non pofle alias eſſe niſi
compoſitas , & inſtrumenta ? immo verò contrarium innuunt . Cum enim a
logico ſecundi conceptus cópofiti effingendi fint ex primis rerum conceptus ,
neceſſe eſt vt ex primis rerum conceptibus effingantur prius ſecun - di
conceptus fimplices , vt poftea ex ijs conſtruantur ſecundi conceptus compoſiti
. Recitat dein de aduerfarius verba quædam alia uiri clarifsimi ex eodem capite
paullo poſt ſequentia.funt ve rò : Non est autem existimandum fecundas notiones
effe quiddam a primis difiunctum , quod postea illis im ponatur , fed funt ipse
metres feu rerum conceptus his fecundis conceptibus operti . Quare fubiectum
alo- gico confideratum funt res omnes , non tamen quatenus res funt , sed
quatenus fecundis notionibus ſubstantes . homo enim , & equus res funt ,
& a logico confiderantur , non tamen vt homo , & equus , fed vt species
, & nomina appellantur : & inquit : Ecce virum clarissimum velle quod
Criticus in aduerfario reprehendit , nimi- rum logici operasionis fubiectum
eſſe ſecundas notiones fimplices primis annexas , ex quibus fecundis notio-
mbus fimplicibus logicus conſtruit instrumenta , que funt & ipfa fecunda
intentiones cõpofitæ primis annexe Cùm inquit vir clarifsimus ſubie & ú
logicæ eſſe primas notiones ſecúdis opertas , non intelligit eſſe ſubie &
um totú illud , quod eſt aggregatum ex prima & ſecunda notione , ſed res
ipſas tan- tùm ſecundis intentionibus ſubſtantes , vt verba ipſa ſatis
oftendunt.non enim inquit eſſe ſubie- tum logici ſecundas notiones rebus
impofitas vna cum rebus ipfis , ſed inquit res ipſas , quæ funt , vel quatenus
funt fub fecundis notionibus , ipſæ enim res confideratæ vt quoddam aggre-
gatum ex notionibus primis , & notionibus fecundis non ſunt amplius fubie
& um logici , ſed pri ma eius opera . fic dicimus fubie & um ſtatuæ
lapidez eſſe lapidem forma ſtatuæ conformatum , hoc eft lapidem illum , qui eft
, vel quatenus eſt ſub ea forma , non autem lapidem , & formá ftatuæ fimul .
totum enim illud dicitur opus ſtatuarij , non ſubie & um . Hinc illud
notari volo , ſi- cuti ſtatua dicitur opus ſtatuarij , quæ tamen ipfius eft
opus , hoc eft ab eo eſt elaborata quoad formam tantum , non quoad materiam ,
fic etiam notiones ſecundas fimplices vocari opus logi ci , cùm tamé ipſæ opus
logici ſint , hoc eſt a logico fabricatæ & fatæ fint quoad formam tan- A
2 tum ( liceat enim nobis ita loqui ) non quo ad materiam.funt enim earum
materia res ipſæ extra animam fine vlla logici opera exiſtentes . Ex quo
dupliciter intelligi , atque accipi poteſt ſe- cunda notio , prout dupliciter
poteſt confiderari . Confideratur autem vel prout imponēda eſt primæ , &
tum fignificat formam abſque materia.atque hanc Scotiſtæ vocant ſecundam inten-
tionem in abſtracto : vel prout impoſita iam eit ; tum autem fignificat formam
cum materia fimul . & hane Scotiſtæ vocant ſecundam intentionem in concreto
. Primo modo capitur ſe- cunda notio , cum dicimus logicum imponere ſecundas
notiones primis , fecundo autem modo accipitur , cum dicimus ſecundas
intentiones fimplices eſſe prima logici opera , & ex ijs conſtrui logica
inſtrumenta . hoc etiam fecundo modo capiuntur a viro clariſsimo , dum inquit :
non eft existimandum fecundas notiones eße quiddam a primis difiunctum , quod
postea illis im- ponatur , fed funt ipfa metres , seu rerum conceptus his
fecundis conceptibus operti . primo autem mo- do accepit idem vir clarifsimus ,
dum dixit , logico proponuntur res omnes tamquam fubiectum , in quo fecunda
notiones effingantur , & accepi ego primi Critici capite tertio ſuperius
commemorato dum dixi , fecunda notiones fimplices , vt funt genus , ſpecies ,
fubiectum , prædicatum , terminus , & alia buiufmodi , a logico ipfo primis
rerum conceptibus impofitæ funt . Quare inconfiderate reſpondet dein- ceps
aduerfarius inquiens : Ex viri clarissimi ſententia negatur hoc . fi enim
ſecunde notiones ( vt ipse met affirmat ) non funt quidam a primis diſiunctum ,
quod poftea illis imponatur , quomodo primis ſecunda notiones fimplices a
logico poſſunt eſſe impofita ? no enim animaduertit vtrunque eſſe verű pro
diuer fa acceptione ſecundæ notionis , quam duplicem diximus eſſe . Sed de
ſecundis notionibus fu- ſiſsime agetur in defenfione primi Apologetici capite
ſecundo , aut tertio . Patet ergo ( vt ad pri ma redeamus ) aduerfarium non
intellexiſſe viri clarifsimi de ſubiecto logicæ ſententiam , quæ non eſt , vt
logici ſubiectum fint primi conceptus & fecundi fimul , ſed vt fint primi
ſecundis fub ſtantes : & primi quidem non confiderati per ſe , &
quatenus res funt , hoc eſt , quoad reales ſuas affectiones , & paſsiones ,
hac enim ratione in ſcientijs ipfis confiderantur , fed tantum quate- nus
aliorum aut genera , aut ſpecies , aut ſubiecta , aut prædicata effe poffunt .
Neque igitur ipſe cum viro clarifsimo ſentit , neq ; ego a viro clarifsimo
diſſentio . Cum eo igitur nobis eſt diſpu ' catio , qui interdum nefcit an ,
aut in quo diſſentiamus : Subdit is poſtea : Sed nos difputandi gra- tia
admittentes hoc quod fecunde notiones fint quiddam a primis distinctum ,
negamus fecundas notiones a logico , quatenus logico fabricatas effe , licet
eas primis rerum conceptibus impoſitas confideret . Ab eo enim conceptus illi
funt fabricati , cuius funt opus , ſed intellectus noſtri funt opus , ab eo
igitur , vel ab homine per intellectum , non fecus ac primi conceptus fabricati
funt : Verum dum homo intellectus ope & primas , & fecundas notiones
fabricat , id non facit nec vt philofophus , nec vt logicus . nam fi logicus
fecundas no- tiones fabricaret , philoſophus fabricaret primas , cum nec a
logico , nec a natura ipſa produci poffint , non a logico , quia illas
præfupponit , neque etiam a natura , quia quicquid natura facit , fingulare est
, no- tiones verò quæcunq ; illæ funt , vniuerfales funt . id tamen abfurdum
est , vt fcilicet philofophus primas no- tiones fabricet , alioquin contra viri
Clarifsimi fententiam fciens eßet operans , abfurdum igitur etiam eft a logico
fecundas notiones fabricari . Quam multa hic non dico reprehendenda , fed ridenda
funt ? vt refponfionem nullam aliam , quam rifum mereantur . Vel vltimis in
verbis quam ridicu- la nectitur conſequentia , philofophus non fabricat primas
notiones , ergo nec logicus ſe- cundas . Non ne vides philofophum ideo
fabricare non poſſe notiones primas , quoniã phi- lofophus contemplatur ea ,
quæ abſque vlla'eius opera in natura funt ? at vero logicus , quæ non funt ,
coſiderando facit vt fint , quare ea ipſe fabricat in animo , & cornm faber
iure dicitur.ge nus enim , ſpecies , fubie & um , prædicatum , propoſitio ,
niſi a logico fabricata eſſent , nuſqua reperirentur.propterea logicus
confiderari poteft vt operans , philofophus non item . Quid ? tu te ipſe damnas
falſi : inquis enim ideo philoſophum dici non poſſe fabrum primarum notionú
quia non eft operans . Quid enim hinc ſequitur ? logicus eft operans ( vt tu
ipſe aſſeris & in hac tua propugnatione , & in difputationibus logicis
) ergo logicus eft faber ſecundarum notio- num . non te alio , quam temet ipſo
auctore redarguo . Tandem operæpretium eſt audire quam ipſe huic capiti imponat
coronidem . Cum enim ego primi Critici capite tertio dixif- ſem : Cognofcere
bine licet aduerfarij tudicium , qui cum veram de fubiecto logica fententiam
apud alios legiffet , ex multis fibi propoſitis falſam , vera neglecta , fibi
fequendam delegerit : vt me vicifsim homo Martialis confodiat , quid mihi
reponit ? Critici , inquit , acre iudicium cognofcere hinc licet , quod cum ex
multis fibi propofitis falſiſsimam de fubiecto logica viri clarifsimi fententiam
legiffet , veram , ca penitus negle L neglecta fibi fequendam delegit . Itane ?
fi ergo veram , tuæ contrariam , ego delegi , tu ergo falſam . Verum ergo in
Criticis diximus , Aduerfarium ex multis fibi propoſitis de logicæ fubiecto
ſen- tentijs falſam , vera neglecta , ſibi ſequendam delegiffe . Aduerfarij
reſponſionem quandam non eſſe ad propofitum . NOVIT aduerfarius libro primo
diſput , log . cap . 10. logicum non debere in lo gicæ definitione habitum
collocare , quoniam logicus eum confiderare non po- teſt , alioquin cogeretur
etia intelletū cófiderare , cùm habitus dicat ad intelle- Aum relationem ,
& à quo relatiuorum vnum confideratur , ab eodem cófidere tur & alterum
: fed a logico intellectus non confideratur , ergo neq ; habitus . Hoc ego
ipfius dogma confutaui prioris Critici cap . 4. ea ratione quoniam huiufmodi
fit vt feruari neque ſoleat , neque valeat . Quod à nullo feruetur , ne ab ipſo
quidem aduerfario , probaui inquiens : Dum ipfe logico prohibet cognitionem
habitus , vt non ad eum attinentem , fed ad alium artificem , fatis declarat
nolle ſe quicquam in logica traftari , quod merelogicum non fit.at ipfe in hoc
opere fuo logico in gratiam iuniorum , vt ipse profitetur , a fe confcripto ,
& ideo merè logico , genus logica non fine difputatione determinat effe
habitum : cur igitur fi logica prohibet habitus cognitionem , in hoc fuo logico
opere de habitibus difputat ? præterea fi logicam fatis inquit a logico
cognosci vt difciplinam quandam , quorfum igitur , obfecro , capitibus xi . xij
. & xiij . cam tuetur eſſe ſcientiam ? & philoſophicis ipfius entis
diuifionibus in ens extra anima , & in ens in anima Scoti , te aliorum
quorundam opinionem veram effe tueri conatur ? non ne , auctore ipfo , fatis
est nobis vt eam eße cognofcamus difciplinam quandam ? neq ; aute ego boc eius
faftum , quod nimirum de logice genere , nempe de habitu , & alijs eius
attributis fermonem ba- buerit , ommino vituperem : illud in co maxima dignum
vituperatione duco , quòd ipſe ſua met , falta verbis improber . Qua quidem in
re non fibi foli facit iniuriam , verum etiam celeberrimis peripateticis , qui
in logi cis prolegomenis de genere logica difputantes , de habitibus loquuntur
, & c . Quinimmo ipfum Peripateti- corum principem Aristotelem reum facit .
Is enim in libro prædicamentorum , in ipfo fere logica vestibulo in
predicamento qualitatis diftinguit ſpecies qualitatis , & inter eas
cõnumerat ſcientias , atq ; virtutes , eafq ; fub habitu , vt fub genere
collocat , & c . Ad hæc his verbis in ſua propugnatione reſpondet aduer-
farius : Qualibet fcientia , & ars intra fuos terminos continetur , quos ,
vt talis est , præterire non potest . Nos ergo non volumus vt logicus non
debeat , nec poffit cognoscere habitu , intellectum , & huiufmodi alia ,
quæ ad reales ſcientias pertinent , ingenuæque artes mutuam fibi operam non
præſtent , quia & philoſo- pho , & nobis met aduerfaremur : verum quod
logicus vt logicus non debet , nec potest ea in logica tracta- ve , quæ ad
alias ſcientias , & artes attinent , alienaque funt a logica confideratione
: philoſophus enim in pbyficis quando agit de attinentibus ad primam
philofophiam , non ne ex communi omnium fententia de ijs agit vt induit habitum
metaphyfici ? non igitur quatenus phyſicus . & quando in moralibus ca
breuiter tra Flat , quæ ad animum ſpectant , cuius cognitio phyſica est , non
id prastat vt moralis , fed vt phyſicus.fimi- liter multis alijs in locis .
optime igitur de genere logice differentes diximus illud effe habitum intelle-
Etus rationalem , etſi habituum cognitio ad alium artificem pertinet . id enim
vt logici non facimus , proin- de non fequitur vt nos fatis declaremus nolle
quicquam in logica tractari quod mere logicum non fit , ficuti non fequitur ,
logice difputationes in gratiam iuniorum a nobis confcriptæ funt , ideo funt
mere logica nec igitur verbis nostra facta improbamus , nec Ariftoteli iniuriam
facimus , & c . Hæc refponfio non eſt ad propofitum . non enim in priori
parte reprehenfionis noftræ negaui logicum no- minantem habitum , induere
perſonam phyſici , & id non facere vt logicum , ſed negaui hanc phyfici
perfonam ei in logica fuifle aſſumendam , ſi quidem capite decimo eius libri
vere tur in definitione logicæ habitum collocare , eo quia confideratio habitus
non pertinet ad logi cum . Reprehendi igitur ipſum , quod co capite decimo
vereatur affumere aliam perfonam , in afsignanda definitione logicæ , quæ
pertinet ad quæfitum quid fit : alijs autem capitibus & præ cedentibus ,
& fequentibus , in quibus examinat alia quæfita ad natura logicz ſpectantia
, de pofito hoc timore , & hac religione , audacter & phyſici , &
metaphyfici fibi perſona affumat . hoc in eo exagito , & ' rideo . cum enim
ipſe profiteatur hos libros confcripfiffe in gratiam iuniorum , & eo capite
decimo nolit in definitione logicæ vlla fieri mentionem habitus , vt hinc
facile facile conijcere quiſque pofsit , eum nolle egri de logicæ terminos
, the parum conſulere vide retur tyronibus huius facultatis candidatis ,
afferendis ijs , quæ logicæ limites excedunt , ipſe tamen quaſi immemor ſui ,
aut fuam negligens admonitionem , nihilominus in examinandıs alijs logicæ
quæſitis multa dicit quæ captum , & perfonam logici tranſcendunt , vt ita
dixe- rim.hanc igitur inconſtatia in aduerfario reprehédo . Hanc mea
reprehéfioné deuiter , ſi poteft , tum enim ego me eum non iure reprehendifle
ingenue fatebor . Quanquam ne ſi hanc quidem effugiat reprehenfionem , prorfus
reprehenfione vacabit aduerfarius , nam dú ipſe ideo tacet habitum in
aſsignanda logicæ definitione , quia putat fi logicus habitum confideraret ,
cum cogi etiam intelle & um confiderare , eo quoniam habitus dicit ad
intelle & um relationem , cam fibi legem præfcribit , vt cum in definitione
logicæ collocarit nomen diſciplinæ , ipſe primus logico confiderato vt logico
attribuat ea , quæ non funt logici . Id facile probatu eſt.nam qua- re vetat
habitum a logico confiderari ? non ne co quia habitus dicit relationem ad
intelle Aum ? at ob hanc eandem cauffam diſciplina quoq ; a logico non poteft
confiderari , quia & ipſa dicit relationem ad intelle & um , cum
diſciplina & habitus idem fint , ipſomet autore , qui capite pri mo &
fecundo confundit hæc , Habitum ſcilicet , & Difciplina'm , &
Facultatem . Si ergo nó po teſt habitus confiderari , nifi confideretur &
intelle & us , neque ergo poteſt diſciplina confide rari , nifi confideretur
& intelle & us , quare dum habitum a logico non vult confiderari , ne
abeo confideretur intelle & us , intelle & ü ei offert confiderandum .
Quod fi dicat diſciplinam eſſe qui dem habitum , ipſam tamen quod ad hoc nomen
attinet , non dicere relationem ad intelle & u , tum ego viciſsim dicam
habitum eſſe correlatiuum intellectus , non tamen quatenus dicitur habitus .
Nam habitus proprie relationem dicit ad id , quod eſt habitu præditum , quod
eſt quid confufius , & generalius intelle & u : proprium ergo
correlatiuú habitus eſt habitu prædi tum , non autem intelle & us , ergo
non eft neceffe confiderare intelle & um dum habitum confi- deramus . vana
igitur eſt illa aduerfarij religio in tacendo habitu dum logicæ definitioné
tradir . Sed quare cófideratio intellectus prohibetur logico ? quia , inquit ,
logici , vt logici propria non eft . at neq ; confideratio diſciplinæ eſt
logici , cum fit propria phyſici , eſt enim vox primæ inten tionis , &
fignificans idem quod habitus : ergo ab eo proprie cognoſcitur , a quo
cognofcitur ha bitus . Quare cu aduerfarius hoc capite decimo no folú fine vlla
neceſsitate , verú etiam fibi ipſi parum cóftans , neget logico confiderationé
habitus , ſuſpicor eû ad id fuiſſe addu & ü ſtudio vel licandi &
carpendi virum clarifsimum , qui logicæ definitionem in calce prioris libri de
natu- ra logices his verbis colligit : Logica est habitus intellectualis
inſtrumentalis , feu difciplina inſtrumētalis a philofophis ex philofophiæ
habitu genita , quæ fecundas notiones in conceptibus rerum fingit , &
fabricat , vt fint instrumenta , quibus in omni re verum cognofcatur , & a
falfo difcernatur , indifferenter enim hic & habitum , & difciplinam
collocat . Hoc facile vt credam adducor , cum ſemper occafionem quærat ſuis libris
viro clarifsimo detrahendi . Quod an ei ſuccedat , aliorum eſto iudi- cium .
Secunda ratio noſtra contra aduerfarium eſt eiufmodi , vt probet hoc eius
præceptum , vt ſcilicet ſe logicus contineat intra proprios facultatis ſuæ
terminos , ſeruari non poffe , quia lo gico neceffaria eft cognitio ſui fubie
& i , neque eft fingere purum logicum , qui nihil cognofcat aut cogitet ,
quam fecundas intentiones ( vt demus in præfentia logicum non cognofcere ſun
ſu- biectum ut logicum , fed ut alienum artificem . Quod an verum fit , hoc
loco pronunciare nolu- mus , cum id definiri abſque diſputatione non poſsit )
hoc enim eſt chimæricum , ac fere inintel- ligibile . Nam fi logicus imponere
debeat primis notionibus ſecudas , neceſſario tenetur aliquate- nus , &
faltem pingui Minerua cognofcere primas , non autem eas penitus ignorare.non
poteſt enim artifex in materiam introducere formam nifi aliqua habeat materiæ
cognitionem . obid ego dixi : Cogitare etiam potuit aduerfarius neceßariam effe
logico leuem quandam , & confufam cognitio- nem rerum omnium , vt primos
earum conceptus informare valeat fecundis . nam & habitus , &
intellectus notitiam ei aliquam minime denegaſſet Ad hæcita renſpodet : Logicus
& fileue quandam , & confusam rerum omnium cognitionem habet , eas in
facultate fua non cognofcit vt res funt , fed tamquam fecundis in- tentionibus
fubiacentes , nec vllo pacto ab eis difiunctas , & feparatas . Confundit
hic aduerfarius co- gnitionem fubie & i artificis cum eius operatione circa
ſuum fubie & um . Quod minime faciendū , cum illa hanc præcedat . Ecce enim
: faber ferrarius prius cognofcit ferrum , quatenus ad eû per- tinet , deinde
in eo fubie & o operatur , hæc igitur duo inter fe diftinguūtur . fic etiam
logicus prius cognofcit , ruditer tamen , & ἰπιπολαίως , res ipſas , vt res
funt , quatenus futuræ funt fubie & um fecun- : : ſecundarum notionum ,
quod in categorijs fit : deinde verò in rebus ijs ſecundos conceptus , uel
ſecundas inducit notiones , tum autem cum ſecundas ijs imponit notiones , res
confiderat vt ſe- cundis intentionibus ſubſtantes , vt ait aduerfarius.id quod
an facere incipiat in libro periherme nias , an in categorijs ipfis , parum ad
rem in præſentia : Certe prius quam id agat , res ipſas confi- derat vt res ,
& vt primos coceptus , non vt ſecundis ſubiacentes . Neque vero dicere
poteſt aduer ſarius logicum in categorijs confiderare primas notiones vt
ſecundis ſubiacentes , nec vilo pacto ab ijs diſiunctas : cum ipſe reſpondere
videatur Ariftotelem in categorijs , & habitum , & cetera huiufmodi
commemorantem , induere perſonam phyſici . at phyſicus agit de primis
intentioni- bus , non de ſecundis , ergo fateri cogetur in categorijs agi de
intentionibus primis non folum vt ſubſtant fecundis , verum etiam vt ab ijs
ſunt ſeparatæ . Quamquam id etiam , abſolute , & abf- que vlla ſuppoſitione
loquendo , negari non poteft . Reliquum eft vt verba quædam aduerfarij
confutemus . Quo facto huic capiti finem imponemus . inquit ipſe : Grammatica
ſub habitu rationa li instrumentario eft , attamen per artem , non per habitum
definitur.quid igitur mali feci , fi vt logicus per di- fciplinam , non per
habitum logicam definiui ? Hæc reſponſio non eſt ad propoſitum . non enim dico
male eum feciffe , quia logicam definiuit per diſciplinam , ſed dico euin
peccaffe in eo , quod ita velit eam per diſciplinam definiri , vt nefas ducat
per habitum etiam definiri , cum enim in excu- tiendis alijs logicæ quæfitis ,
népe An fit , Propter quid fit , & Qualis , fines logici exceſsiffet , abf-
que vlla ratione in examinando quæfito quid fit , ſe continet intra cancellos
puri logici . hac enim religioné deponere hic etia debuerat , & aliorú
philoſophorú , qui de logica ſcripſerút , exemplú ſequi , qui de habitu
mentionem in logica facere non verentur . aut certe debebat perpetuo in his difputationibus
puri logici perſonam retinere . Grammatica verò non ſolum per artem , fed &
per habitum definitur . itaque hoc eius exemplú nihil probat . Atque hæc fatis
. Verum eſt igi- tur quod diximus in Criticis : Cum ergo quousque logici
cognitio protendatur , aduerfarius non confide- ret , neque Aristotelis loca in
logicis diligenter obferuet , in eam prolabitur hærefim vt Aristoteli , &
fibi etiam ipfi aduerfetur . In primo
posteriorum non agi de definitione accidentis actu ( ut putat aduer- Sarius )
Sed potestate tantum . VM aduerfarius libri ſui ſecundi logicarum difputationum
cap . o & auo hæc ver- ba ſcripfiffet : Falſum est vt Aristoteles in libro
fecundo posteriorum agat per ſe de defi- nitione , quatenus ex demonftratione
elicitur , cùm de cathoc nomine libro primo egerit : nam tunc definitio ex
demonſtratione optime elicitur , quãdo demonftrationis principia conſtant ex
omnibus fuis conditionibus : verum de conditionibus principiorum potiffime
demonftrationis per ſe agit in libro primo , eiſque in fecundo nullas
preſtantiores addit : ergo in libro primo per ſe quoque fi- mul agit de
definitione , quæ ex potißima demonftratione elicitur : Reprehendi ego primo
Critico capi- te quinto confequentiam hanc vt indignam philoſopho , ac
præfertim logicæ profeffore . Verba mea hæc funt : Dictum quidem hoc aduerfarij
, nempe de conditionibus principiorum potiffime demonstra- tionis , ex qua
definitio elicitur , abunde traftat Aristoteles in primo pofteriorum , ergo in
eodem libro agitur de definitione quatenus elicitur ex demonstratione , fatis
mirari non poffum , & vix credere a tanto philofo- pho , nifi dormitante
prolatum eße . Confiderare aduerfarius debuit cognitionem propriaru rei
affectionum no ita prodire ex cognitione principiorum , vt ftatim cognitis aftu
proprijs vei principÿs , actu quoque cognofcan tur affectiones : & in fine
capitis hæc : Si igitur attualis rei principiorum cognitio non affert ſecum
actualem cognitionem proprietatum , ridicula eſt illa confequentia ; In primo
posteriorum agitur de principijs , fiue con- ditiombus demonftrationis actu ,
in eodem igitur libro neceſſario agitur actu de eiufdem proprietatibus , &
ne dum fcriptis conſignanda , verum ne cogitanda quidem fuit . In hac igitur
ſua propugnatione exclamat aduerfarius inquiens : Criticus meam fententiam
contrarie percepit existimans me velle vt Ariftoteles in primo poſter . dum
agit de conditionibus principiorum potiſſime demonſtrationis , agat etiam de
definitione quatenus ex demonſtratione elicitur.ſi huiufmodi definitio ex
demoſtratione extrahi non potest , nifi ea demon- Stratione constructa ,
quomodo , obfecro , ſane mentis homo id excogitaret quod Criticus commentatus
est ? in codem libro dixi agi ab Aristotele de ea definitione , quæ ex
demonstratione elicitur , in quo tractat de condi .. tioni cionibus
principiorum potiſſime demonstrationis.non propterea intëdo vt fimul , vel
flatim post tractationem de principiorum conditionibus agatur de huiufmodi
definitione , ea enim ex demonſtratione iam conſtructa ( vi dictum eft ) non ex
folis eius principijs elicitur . Cum itaque philoſophus in primo posteriorum
non folum agat de materia demonſtrationis , quæ eius principia funt non nullis
conditionibus limitata , verum etiam de pro- pria eiufdem demonftrationis forma
, quam voluit eſſe non ſimpliciter fyllogifmum , fed fyllogifmum in primo modo
prime figure , manifestum est eum ibi regulas , & precepta dediſſe aftu
demonftrationem conſtruendi actuque ex ea propriorum accidentium definitionem
eliciendi , cum dicat definitionem aut principium demon ftrationis eße , aut
demonſtrationem ſola terminorum poſitione differentem , aut conclufionem
quandam demon ſtrationis . fi igitur definitio , qua ex demonſtratione elicitur
eſt demonſtratio ſola terminorum pofitione diffe- rens , non poteft alibi
traftari , nec actu cognofci , niſi vbi philoſophus præcepta reliquerit aftu
conſtruende demonſtrationis , fed hoc præftitit Aristoteles in primo libro
poſteriorum , in eodem itaque per ſe tractatur , altuque cognofcitur definitio
, quæ ex demonſtratione elicitur . Hæc aduerfarius . An vero fententiam eius
contrarie præceperim , mox apparebit . Non intendo , inquit ipſe , quòd fimul ,
dum agitur de principijs demonſtrationis , vel quòd ſtatim , vbi actum fit de
principijs demonftrationis , aga tur de definitione accidentis ( videtur enim
exiftimare vtrouis modo a me intelle & am reſpon- fionem fuam oppugnari )
ſed intendo inquit , quod poſt quam a & um ſit de demonſtratione tum quo ad
materiam , quæ funt eius principia certis quibuſdam condicionibus limitata ,
tum etiam quoad formam , videatur agi de eductione definitionis accidentis ex
demonſtratione . Si ergo probauero verba hæc : Quòd ſtatim vbi actum ſit de
principijs demonſtrationis : idem ualere , ac : Quòd * poftquam actum fit de
demonſtratione tum quo ad materiam , tum etiam quoad formam : non videbor con
trarie eius fententiam percepiſſe , ſed ipſe potius contrarie videbitur meam
fententiæ fuæ inter- pretationem effe interpretatus . Hoc facile probatu eſt .
Principia demonftrationis non ſunt ſola eius materia , ( vt ipſe falſo
exiſtimat ) ſed & forma ſyllogiſtica : idem ergo ſignificat , agi de prin
cip : js demonftrationis , & , agi de eius materia , & forma : Ac per
principia quidem demonſtra- tionis non ſolam materiam accepiffe me , fed &
formam fimul , ex eo etiam patet quòddixi con- tra ipſum difputans , in duobus
prioribus libris phyfici auditus agi de principijs corporis natu- ralis ( quæ
funt materia , & forma ) in ijs tamen non agi de proprijs corporis naturalis
affectio- nibus : qua quidem ratione ſum vfus ad euertendam eius reſponſionem ,
quam in Criticis repre hendi . Et quamuis parum interſit an hoc modo , quo iam
dixi , ſim interpretatus aduerfarij ver- ba , an eo , quo ipfe putat (
quomodocunque enim ea interpretemur , abſurda eſt eorum fenten- tia ) oftendam
tamen , aduerfarium ſibi in hac difputatione non conſtare . Iam vidimus cum per
principia demonſtrationis intelligi velle ſolam eius materiam : attamen ſi
verum eſt eum in fuis logicis difputationibus libro nimirum ſecundo , capite o
& auo , intendere quòd poſtquam actu fit de demonftratione tum quo ad
materiam , tum quo ad formam videatur agi de eductione de finitionis accidentis
, neceſſe eſt , ibi eum per principia demonſtrationis non ſolú intelligere ma
teriam , fed & formam . Nam ibi formam demonſtrationis non nominat , ſed
ſolum vfurpat no- men principij . inquit enim : Verum de conditionibus
principiorum potiſſime demonftrationis per fe agit in primo libro , eiſque in
fecundo nullas prestantiores addit : ergo in primo libro per ſe quoque fimul
agit de definitione , qua ex potiffima demonſtratione elicitur : Si igitur per
principia demonftrationis his verbis modo citatis intelligit materiam &
formam , cur nolit ijſdem me verbis idem intelligere ? fin au tem materiam
tantum , curergo in hac ſua propugnatione hoc negat ? inconſtans ergo , &
fibi repugnans eſt aduerfarius . Eft & alia repugnantia in di & is
aduerlarij multo maioris momenti , quam poftea confiderabimus , cum eius
refponfionem cófutauerimus in hac propugnatione al- latam . Reſponſio autem
aduerfarij ad noſtram reprehenfionem hæc eſt : Quamuis ( inquit ) in prioribus
duobus libris phyſici anditus Aristoteles egerit de principijs corporis
naturalis , non propterea fe- quitur ve in ijs quoque de communibus corporis
naturalis affectionibus neceßario agere debuerit , quoniam communes illa
naturalis corporis affectiones non funt eius principiorum affectiones , ideo in
distinctis libris de ijs omnibus agendum erat . at definitio , que ex
demonstratione elicitur , eadem eft , ac demonſtratio ſolo ſitu ab ea differens
, & c . At contra . Dato , etiam definitionem accidentis eſſe affe &
ionem principij ma terialis ipfius demonſtrationis : cum principij eius
formalis affectio non ſit , immo ab eo maxi- me difcrepet : ergo non fuit
neceſſe ( vt putat aduerfarius ) antequam cognofceretur definitio ac cidentis
in primo poſter . agi de forma demonftrationis , cum non fit eius affe & io
, ſed ſatis fuit egiſſe primum de eius materia : vel vbi de vtroque principio atum
fuit , erat expreſſe agendum de de de definitione accidentis , &
oftendendum quatenus differrt a principio formali ipfius demon- ſtrationis .
Præterea dato ( vt diximus ) definitionem accidentis eſſe affectionem principij
ma- terialis demonftrationis , adhuc non ſequitur , ergo de ea ſeparatim
agendum non erat . immo verò agendum erat de ipſa ſeparatim , per ſe , &
expreſſe , vt cognofceretur & vt definitio forma liter , & vt paſsio
principij materialis ipfius demonftrationis , cum quo licet realiter conueniat
, tamé ab eo formaliter difcrepat , cum definitio formam habeat propriam , quæ
forma non ineſt in ipſa materia demonftrationis , aut in demonftratione ipſa ,
niſi potentia : Vt hinc inferri liceac primo pofteriorum de accidentis
definitione ſolum agi poteſtate , non actu , quoniam ibi de de- monftratione
tantum agatur a & u . demonſtratio autem actu eſt potentia tantum definitio
teſte Auerr.fecundo poſter.com . 38. Iure igitur conſequentiam illam
reprehendimus , in primo po ſteriorum agitur de demonſtratione , ergo in eo
agitur de definitione actu , cum demonftratio fit definitio potentia , non actu
. Sed reuera definitio accidentis eſt proprietas ( fic enim eam vocat Auerroes
) non principiorum , ſed demonſtrationis ipſius , quæ proprietas eſt huiufmodi
, vt non appareat , niſi mutata forma ſubiecti , & in aliam formam conuerſa
( quæ quidem conuerfio ſe- cundo pofteriorum declaratur , non primo ) ſi modo
ſubiectum proprie vocanda eſt demonſtra- tio huiufce
proprietatis.neque.n.demonſtratio proprie eſt ſubiectu definitionis accidentis
, nifi hoc nomé per analogia quandam de re hac vſurpemus . Propterea ne ob
factam a nobis in Cri- ticis comparationem inſtrumenti demonſtratiui cú corpore
naturali falſo putet aliquis vtruque effe fubiectum eiuſdem rationis , &
idcirco eandem omnino in vtriufque rei tractatione metho- dum feruari , is
meminerit corpus naturale ( quod uox indicat ) eſſe a natura , demonſtratio-
nem autem ab arte , proinde illud vere ſubiectum dici , de quo paſsiones
demonftrantur , hanc autem vocari fubiectum per analogiam quandam : quamobrem
in phyſicis naturale corpus : cognofcendum exhibetur ordine compoſitiuo , at
verò demonftrationis conftru & io primo po- ſteriorum traditur ordine
reſolutiuo , qui quidem ordo proprius efle videtur artium , vt fuſe probatum
eft a viro clarifsimo in libris de methodis . Quare non mirum fi in tractatione
de demonftratione primaria eius proprietas , quæ eſt conclufio , præcognofcitur
præmiſsis , quæ eius principia funt . conclufio enim reſpectu præmiſſarum , dum
de compoſitione inſtrumenti fyllogiftici fit fermo , finis habet rationem ,
finis autem in arte neceffario præcognofcitur . Proinde falſa videri poteft
argumentatio , qua hic vſus ſum , niſi ſano modo intelligatur , vide- licet ,
Principia præcognofcuntur affe & ionibus , ergo inſtrumenti demonſtratini
principia præ- cognofcuntur ipfius inftrumenti proprietatibus . poffet.n .
reſponderi id minime effe verü , tantu enim abeft vt id eueniat in tractatione
de inſtrumento demonſtratiuo , vt potius illæ eius prin- cipijs præcognofcatur
, fi quidem in eius tractatione ſeruari debeat methodus reſolutiua , ob id
aduertendum eſt , in cognofcendo inſtrumento , de quo in arte præcipitur , duas
methodos ſer uari poſle , vnam , qua doceamus , ac doceamur inftrumenti ipfius
conſtructionem , & hanc effe methodú propriam ipfius artis docentis , quæ
cum ad opus dirigatur , eius eſt munus potiſsimu docere finis illius
adipiſcendi rationé : quæ quidé ratio traditur ordine reſolutiuo : altera vero
methodum in arte ſeruari poſſe huic contrariam , qua ſcilicet effe & um iam
, & abſolutú eius ar- tis inſtrumentum poffumus vt opus quodda perfectum
cótemplari , cum eius proprietates om nes cognofcere volumus , eaſque
potifsimum , quarum notio nihil ad inuentionem principiorú conducebat , neque
cognofci re & e poterant , nifi cognitis principijs . Hæc vero ſecunda
metho dus vocari poteſt nó cópofitiua , ſed potius fimilis cópoſitiuæ , qua
quidem methodo contépla- ri poffumus vnumquodque non naturæ tantum , fed &
artis opus . Qua habita diſtinctione ) ( eſt autem hæc diftin & io &
apud virum clarifsimum prioris libri de natura logicæ cap . 15 . facillime
quiſque intelliget methodū ab Ariftotele feruatam in libris de
demonftratione.in ijs enim primum Ariftoteles a notione finis demonftrationis ,
nimirum quæfiti complexi , quæ eſt ſcientia conclufionis , omnia
demonſtrationis principia , & conditiones inquirit . ijs autem per
reſolutionem inuentis tandem lecundo poſter . agit de præſtantiſsimo eius effe
& u , quam Auer roes proprietatem demonſtrationis vocat , nimirum de
difinitione accidentis , quæ elicitur ex demonftratione . Hæc autem cognofcenda
non fuit , antequam conſtrueretur demonftratio vt & ab aduerfario ipſo
ſupponitur , ob qua ſuppoſitionem argumentatio in eum noſtra validiſsi- ma eft
. Quæ quidé proprietas , vt perobſcura , pluribus explicanda fuit , & vt
fructus demon- ſtrationis præſtantiſsimus , exactè cognoſcenda , ſicuti diximus
prioris Critici capite quinto . Reliquum eſt verepugnantiam in di & is
aduerfarij ( quod polliciti ſumus ) oftendamus . Ipfe.n. B libro libro
ſecundo diſputationum logicarum cap . ix . & xi . ait de definitione omni
tum accidentis , tum ſubſtantiæ ab Ariftotele agi in ſecundo poſteriorum : at
vero in hac ſua propugnatione ro tundo ore inquit , in ſecundo poſteriorum de
ſola agi definitione ſubſtantiæ . En aduerfarij ver ba ex nominatis capitibus
nono , & vndecimo . inquit cap . 9. Ex Aristotelis fententia duo de
qualibet fpecie confiderare debemus , ſubſtantiam fcilicet , & accidentia
propria . qua omnia non vno , ſed duobus instrumentis cognofcuntur ,
demonftratione accidentia propria , ſubſtantia vero , seu eßentia defini sione
. de demonstratione egit Arift . primo poſter . libro , & in fecundo
ipſiuſmet philofophi , & Auer.testi monio de definitione pertractatum eft ,
vt eſt inſtrumentum a demoſtratione formaliter contradistinctum , notam faciens
queſtionem Quidfit , & rei ſubſtantiam . capite autem vndecimo hæc verba
declara- rans inquit : Quando dicimus ſubſtantiam definitione , & accidens
demonftratione cognofci , per ſubſtan- tiam tam accidentis , quam ſubſtantie
propriè dicte effentiam , per accidens autem eius inherentiam intelli- gimus .
Ergo ſi ex eius fententia in ſecundo poſter.agitur de definitione , vt eſt
inſtrumentum co- gnoſcendi tum ſubſtantiam proprie dictam , tum accidens ,
quoad quid eft , in ſecundo igitur agi tur non folum de definitione ſubſtantiæ
, fed & de definitione accidentis . Idem ſecundi capite 15. id clarius
enunciat inquiens : Cum potiſſima demonstratio ex conclufione , & principio
compona- tur , in ca refoluitur . quare illa definitio ex fententia Auerrois
tractatur in fecundo poſt . in quam refoluitur demonſtratio ; verum
demonstratio , de qua agitur in primo , reſolustur in fubiecti , eiuſque
propriorum acci- dentium definitionem , ergo ex mente Auerrois in fecundo poſt
. libro tractatur effentialis vtriusque definitio , Subiecti fcilicet , &
eius paſſionis demonstranda . Contrarium tamen aſſerit aduerfarius in hac ſua
propugnatione inquiens : Sicuti in libro primo poſter . ex præceptis ab
Ariftotele ibi aßignatis actu co- gnofcitur demonftrationis constructio , ita
etiam actu cognofcitur tota propriorum accidentium definitio , in confecutione
cius ex demonftratione eductio , frustra igitur per fe a philofopho tractatur
in libro fecundo poster.in quo ex fententia commentatoris de eadem definitione
per ſe agitur , de qua tractatur in primo , diuer Sa tamen ratione . nam in
primo de ea agitur vt dicit propter quid , in fecundo vero vt dicit quid . fed
definitio , quam philofophus confiderat in vtroque libro , est ex Auerroe ,
demonftrationis principium , & medium , cum in proemio primi poſter . velit
Aristotelem in vtroque libro eafdem propofitiones ſpeculari , diuerfa tamen
ratione ; non potest igitur efſſe definitio , que ex demonstratione elicitur ,
quoniam demonſtrationis propoſitio , principium , & medium huiufmodi
definitio nunquam effe poteft , cum ea fit ipſamet demonstratio fola termi-
minorum pofitione differens . Negat hic aduerfarius quod afferuit in ſuis
difputationibus logicis , nempe in fecundo poſter . agi de definitione
ſubſtantiæ & accidentis , cum hic dicat in ſecundo agi folum de definitione
ſubſtantiæ ( quæ eft principium , & medium demonſtrationis ) non auté de
definitione accidentis , quæ eſt demonſtratio ſola terminorum poſitione
differens . Vtauté caput hoc tandem concludamus , ex ijs , quæ di & a funt
aduerfus reſponſionem aduerfarij , infer- re poffumus nos rede aduerfarij
conſequentiam ridiculam exiftimaſſe , nimirum , in primo po- ſteriorum agitur
de principiis demonſtrationis , ergo in eodem dumde principijs agitur , aut ſta
tim vbi a & um fit de principijs , neceſſario , & confequenter agitur
de eius proprietatibus . CAPVT SEXTVM Refponfionem aduerfarij ad rationem
quandam , non ex alienis , fedex proprijs eius fundamentis allatam videri .
Orum ſequitur ſententia aduerfarius , qui exiftimant in ſecundo poſter.agi de
de- finitione , vt de inſtrumento notificante rerum eſſentiam , fiue
quidditatem , & ra- tionibus quinque contra hanc fuam fententiam a ſe
capite 10. libri ſecundi logi- carum diſput.relatis fingillatim reſpondet
capite 11. Earum tertia hæc eft : Si in Secundo post , ageret philoſophus de
definitione tanquam de instrumento a demonstratione diſtincto , liber ſecundus
deberet præcedere primum , quare philoſophus eſſet inordinatus . probatur
conſequen tia : Queſtio Quid fit precedit queſtionem Propterquid fis ex
Aristotele in ſecundo poſter.nam Propterquid fit præfupponit Quale fit , et hoc
plupponit Quid fit , ergo Propterquid fic præfupponit Quid fit.igitur Quid fis
præcedit Propter quid fit . Sed Quid fit , ad definitionem , de qua agitur in
fecundo , & Propter quid fit ad de- monftrationem pertinet , de qua agitur
in primo ; ergo liber ſecundus pofteriorum præcederet primum , quare
philofophus effet inordinatus , fi in fecundo ageret de definitione tanquam de
inftrumento a demonftratione 2 contra contradiſtincto . Cui rationi fic
reſpondet aduerfarius : Pro ſolutione tertiæ rationis aduertendum eft , Quid ,
& Propterquid confiderari poſſe vel ex rei natura , id eft in ſe , vt talia
quæfita funt , vel ex noſtro modo cognofcendi : fi confiderentur primo modo ,
abſque vllo dubio Quid precedit Propterquid , co quia Pro- pter quid fupponit
Quale , & hoc fupponit Quid : fi vero conſiderentur fecundo modo , Propter
quid prace- dit Quid , cum per Propterquid ducamur in cognitionem ipfius Quid
tam substantia , quam accidentis pro- prij , fed huius per ſe , illius verò per
accidens . Præterea accidentium cognitio , quæ per Propterquid habe- tur ,
multum confert ad cognofcendum Quid . Hoc pofito , formaliter ad rationem
reſpondemus , negando con- fequentiam . Ad probationem primo dicimus illam ex
rei natura eſſe veram , ex noſtro autem modo cogno- fcendi , quem refpexit
philofophus , eſſe falfam . Tertiam hanc rationem , cui refpondet aduerfarius ,
va- nam eſſe diximus prioris Critici capite ſexto , propterea quod ex rerum
cognoſcendarum habi tudine inter fe , & refpe & u colligit habitudinem
inter ſe inſtrumentorum ad res ipſas cognoſcen das in logica conſiderandorum ,
vt quia prior natura eſt vna res altera ' , prius agi debeat de in- ſtrumento
cognoſcendæ rei prioris , quam de inſtrumento cognoſcendæ rei poſterioris .
Quod non ſequitur . Cum enim triplex habitudo reperiatur , cuius in præſentia
ratio fit nobis haben- da , vna , quæ in rebus , alia , quæ in ſcientijs rerum
ſpeculatricibus , poſtrema quæ in facultatibus inſtrumentarijs locum habet , in
quibus inſtrumenta docemur , quibus in ſcientijs vtamur ad re- rum comparandam
cogitionem , non debet vna habitudo cú alia confundi . In rebus enim prior eſt
ſubſtantia modis omnibus accidente ; in ſcientijs non item , accidens enim in
ijs confuſa ſalté cognitione præcedit ſubſtantiam.in logica autem , in qua
neque accidentia cognofcere propoſi - tum eſt nobis , neque ſubſtantias , ſed
tantummodo inſtrumenta cognofcendi ſubſtantiam , & ac cidens , ſola
ſpectatur habitudo inter inſtrumentum cognoſcendæ ſubſtantiæ , & inter
inſtrumen- tum cognofcendi accidentis , non inter accidens , & ſubſtantiam
: iuxta quam habitudinem illud prius dici debet , quod fit cognitu , &
fabricatu facilius , illud poſterius , quod oppofito modo ſe habeat : ita vt ſi
inſtrumentum cognoſcendi accidentis fit fabricatu facilius quam inftrumentum
cognofcendæ ſubſtantiæ , licet ſubſtantia re ipſa prior fit accidente , tamen
prius dici debeat in logica inſtrumentum cognoſcendi accidentis quam
inſtrumentum cognofcendæ ſubſtantiæ , & de illo prius , quam de hoc agendú
fit , & contra . Neque igitur ratio ab aduerfario ſoluta efficax eft , quia
ex habitudine rerum cognofcendarum infert habitudinem inſtrumentorum ad res
illas cognofcendas conftruendorum ; neque aduerfarij ſolutio vera , cum &
ipfa confundat methodű ſcientiarum in cognoſcendis rebus cum methodo
inſtrumentorú , quibus utamur in ſcientijs , dū agitur de eorum conſtructione .
Diftinguenda enim funt hæc omnia . Dixi ergo non fuiffe ab aduerfario
reſpondendum ideo prius in logica de demonftratione præcepta tradi , quam de
de- finitione , quia prius cognofcamus accidens , quam ſubſtantiam , ſed quia
demonftratiuú inftru- mentum fit inſtrumento definitiuo prius ordine non
applicationis , fed conſtructionis , & c .. Ad hæc autem reſpondet
aduerfarius inquiens : Erraßem profefto ſi ex fententia mea rationem illam
tertiam foluiffem . eam itaque rationem ab eius auctorum fundamentis non
recedens , co modo diffoluere volui , ne cavillandi locum eis
relinquerem.exiftimabant enim ipſi logicum inſtrumenta ſciendi tractantem , in
ijs con- ftruendis ea vti methodo debere , qua vtuntur fcientia instrumenta
illa applicantes : hinc eft , vt ad probatio- nem negata confequentiæ illius
tertiæ rationis dixerim , eam ex rei natura eſſe veram , ex noſtro autem modo
cognofcendi , quem ex corum fententia refpexit philoſophus , effe falſame que
quidem dictiones , nimirum : Ex corum fententia : fubintelligi debent , quamuis
ibi aftu non fuerint expreſſe . An ex propria fententia ter tiam illam rationem
, an ex aliena ſoluat aduerfarius , eius verba ſolutionis , quæ fupra retulimus
, ſatis oftendere poffunt . Legat quiliber , & perpendat ea verba , ac
poſtea iudicet , an ita accipien da fint , vt accipi vult aduerfarius.ego enim
ab eius ſententia , quiſquis ille fit , non prouocabo . Sed inquit aduerfarius
ſubintelligi in ſuis verbis debere illas di & iones , nimirum : Ex eorum
fen- tentia : optima vero foluendi ratio . At hoc modo facile eft omnia foluere
, & abſurdiſsima quæ- que di & a tueri ; addendo enim aliquid , aut
demendo , quicquid dixeris nullo negotio defenſare poteris . Nectamen hac
verborum intercalatione effugit aduerfarius reprehenfionem . Nan- que illius
tertiæ rationis auctor clamat ſe nolle ( quod ipfi aduerfarius imponit )
philoſophú in tractatione de inſtrumentis ſciendi , refpicere debere noſtrú
modú cognoſcendi , ſed argumétan- do probat eum fequi debere rerum inter ſe
habitudinem naturalem , fic enim argumentatur : Quid præcedit Propterquid , ſed
de ipſo Quid agitur in ſecundo poſteriorú , & de Propter quid in primo ,
ergo fecundus præcedere deberet primum , ergo philoſophus inordinatus : At ucro
Ba Quid ( vt ipſemet aduerfarius noſter fatetur ) præcedit Propter quid ,
ex rei natura , non ex noſtro modo cognoſcendi : non ergo ex ſententia autoris
illius tertiæ rationis philoſophus refpicere debuit modú cognoſcendi noſtrú ; (
vt cóminiſcitur aduerfarius ) ſed rerú natura.vel ipſe innuere debebat quo in
loco , qua in tra & atione , quo libro tertiæ rationis auctor oftendiſſet
ſe exiſtima- re philoſophū reſpicere noſtrum modú cognoſcendi , non aut natura
rei , & ordine in rebus exi- ſtentem : & monſtrare eŭ ſibi ipſi
repugnare , cú alibi dixiffet a philoſopho reſpici noſtrú mo- dum cognofcendi
in tra & ione de inſtrumentis logicis , nunc vero in hac ſua ratione
deſumat ar- gumentum ab oppoſito , nempe a natura rerum , & ab ordine in
rebus exiſtente . Quod cùm ad- uerfarius hic non faciat , exiftimare licet hanc
reſponſionem eſſe eius commentű ad effugienda reprehenfionem noftram prolatum .
Quas igitur in hac ſua propugnatione prolixe cómemorat inſtantias aduerfarius ,
quæ ab autore tertiæ rationis afferri poterant , inherendo huic principio ,
quod ſcilicet philoſophus in libris poſteriorum fit ſecutus noſtrú modú
cognoſcendi , non rerum naturam , eas de induſtria prætereo , cum locum non
habeant , fi quidem iam oftendi non effe ve- rum huic principio inhærere illius
tertiæ rationis au & orem : ac preterea nullius illæ fint roboris ; vt ijs
commemorandis , & foluendis difputationem hanc producere putidū videatur .
Sed vt con- cedamus auctorem tertiæ rationis in aliqua ſua tractatione hoc
ieciſſe fundamentum , quod ſci- licet philoſophus refpiciat noftrum cognoſcendi
modum , ac ponamus etiam id , tamquam notū ab aduerfario innui non debuiffe ,
quod tamen notum non eft : adhuc reprehenfionem non cua- dit aduerfarius , qui
defendens , in ſecundo poſteriorű agi de definitione , rationes argumentan-
tium , & oppugnantium ſoluat ex eorum fundamentis in alijs ipforum
difputationibus , actrata tionibus cóftitutis . potius enim ex proprijs eas
fundamétis ac principijs ſoluere debuit . hic enim eſt mos defendentium.vti enim
aduerfarij fundamentis in difputando potius ad oppugnantem pertinet , quam ad
defendentem , vt eum magis coarguat . Sed certe aduerfarius noſter eam folu-
tionem ex propria ſententia attulit , quod indicant modi illi loquédi , quibus
vtitur , nempe : Pro folutione tertia rationis aduertendum est , Quid , &
Propterquid dupliciter confiderari poffe & c . & : hoc po- fito ,
formalicer ad rationem refpondemus , & c . Verű adhuc reſpōdet aduerfarius
inquiés : Tertiam aute illam rationem ex propria fententia non foluiffe me
argumentum effe poffet , tum quia a logici operantis confi- deratione externum
logica finem remoui , tum etiam , quoniam alibi , & præcipue libro fecundo
logicarum di- ſput.reddens rationem , quare philoſophus in poſter.prius de
demonstratione , quam de definitione egerit , dixi ab Ariftotele id factum eſſe
propterea quod demonstratio est instrumentum efficacius notificans , quam defi-
nitio , non confiderando corum instrumentorum habitudinem ad nostram rerum
cognitionem , fed foluminter fe . Hoc argumentum aduerfarij nullius eſt momenti
. Primum enim non ſequitur , quia rationé alia alibi reddidit ordinis ab
Ariftotele ſeruati in libris poſteriorum , idcirco ſolutionem tertiæ rationis a
ſe allatam ex propria ſententia non fuiſſe , ſæpe enim contingit , ut ad
argumentum , & ad quæfitum aliquod plures afferamus ſolutiones , &
reſponſiones ex propria ſententia , ac tum maxime , cum non facile quæ earum
potior fit , & ad foluendam difficultatem aptior , diſpicere valemus : vt
facile in præſentia contigit aduerfario , qui non folum eam attulit , quam
retulimus folutionem ad tertiam rationem , fed & aliam , quam eodem capite
eſt videre , & præterea hanc , quam hic ipſe comemorat vt ex propria
ſententia prolatam . Dicere etiam poffumus hoc argu- mento no magis probari id
, quod ipſe vult , qua illud , népe eű eſſe incoſtanté , & fibi repugnare .
Sed age videamus an maior , minorue notificadi efficacia fint differétiæ
inſtrumétorú ſciēdi put a rebus auulſa inter ſe coparātur , nullo ad noſtra rerú
cognitioné habito reſpectu.ego.n.potius cótra exiſtimo . Ecce.n.Notificandi vis
, aut efficacia maior , aut minor año concipi neutiquá pót , niſi cú intrinfeca
relatione ad ipſum notificabile , quod eſt eius correlatiuum , ad ipſas nimirú
res notificandas . inſtrumentum ergo efficacius notificans illud efle animo
concipimus , quod rei notificabili applicatú eam efficacius notificat . At vero
agi de hoc inſtrumento prius , quiz efficacius rem notificat , quam de illo ,
quia non tam efficaciter notificat , eſt agere de inſtru- mentis ſecundum
ordinem , iuxta quem rebus applicantur cú eas cognofcere volumus , hoc eſt
ſecundum ordinem noftræ ipfarum rerum cognitionis , cú enim res ipſas
cognofcere volumus , applicamus ijs prius inſtrumentum efficacius notificans ,
deinde minus efficax . prius enim de- monftratione vtimur , deinde vero
definitione tum in accidentibus , tum in ſubſtantijs . in acci- dentibus quidem
prius inquirimus inhærentiam per demonftrationem propter quid , deinde corume
flentiam , educentes eorum definitionem ex demonſtratione : in ſubſtantijs auté
prius carum earuin quidditatiua prædicata venamur per demonftrationem Quia ,
deinde vero definitionem aſsignamus . prius ergo vtimur inſtrumento cognoſcendi
accidens , quod eſt demoſtratio , dein- de vero inſtrumento cognoſcendæ
ſubſtantiæ , quod eſt ex aduerfarij ſententia definitio . Quare aduerfarius in
hac ſua ratione non confiderat ſolam habitudinem inſtrumentorum in- ter ſe ,
quatenus hoc inſtrumentum eſt illo fabricatu facilius , aut difficilius , fed confiderat
corú potius reſpectum ad noſtram rerum cognitionem . Quare coincidit hæc eius
ratio cum folu- tione tertiæ rationis , quam ex aduerfarij ſui fundamentis ſe
attuliſſe profitetur . Erat aliud ar gumentum ordine prius , quo probabat
aduerfarius ſe tertiæ rationis ſolutionem non ex pro- pria ſententia produxiſſe
, nimirum quia finem externum a logici operátis confideratione re- moueret . Primum fieri
non poteſt vt logicus operans non confideret finé externum . Niſi enim
cognofcatur , immo & præcognofcatur a logico operante , duo eſſe , quæ
ſcire volumus , ſubſta tiam , & accidens , ſcire non poterit quot
inſtrumenta ſciendi fabricaturus fit , & qua ratione fa bricaturus , quare
nec ea fabricare : Deinde miror aduerfariú hæc dicere , qui non alio argu-
mento probauerit ſecundo libro logicarū diſput.duo ſciendi inſtrumenta tradi in
libris poſte- riorum , quam quòd duo ſunt , quæ ſciuntur , ſubſtantia , &
accidens , ſcientia vero ſubſtantię , & accidentis funt logicæ , &
logici fines externi : quomodo ergo poffunt hi fines a logici operan tis
confideratione remoueri ? Immo ipſe aduerfarius logico vt logico finem externum
logica neceffario cognofcendum exhibet , cum in definitione logicæ finem eius
externum collocet , quod capite decimo primi libri diſput . logicarum eſt
videre . Quid ? Ariftoteles primo
po- ſteriorum condiciones demonſtrationis , cuius ibi docet conſtructionem ,
non ne inquirit , ac venatur a notione finis externi , nempe a definitione
ipfius ſcire ? Sed de his fatis , ac fortaffe nimium . Auerroem dicentem finem
demonstrationis eſſe definitionem accidentis , non poffe per finem intelligere
vltimum , in quod demonſtratio refoluitur . I crv meſt a viro clarifsimo capite
1 7. quarti de methodis finem vltimum de- monftrantium eſſe a demonftratione
definitionem accidentis colligere om- nibus numeris abſolutam : idque Auerrois
auctoritate confirmari pluribus in locis ſequenti cap . 18. afferit . Loca
Auerrois præcipua ibi commemo- rata hæc funt : ſecundo poſter . comm . 38. vbi
inquit : Tibi autem expedit fcire quòd intentio ſcientie de demonstratione eſt
ſcientia definitionis , & quod id , quod hic commonftratur , quod
demonſtrationes fint definitiones in potentia , eſt huius libri : quicquid
autem eſt in primo libro , eſt pro pter id , quod in hoc libro commonſtratum
est : Primi poſter.comm . ij . vbi inquit : Hoc genns demon- ftrationis ( nempe
potissime ) continet in ſe potentia ipsũ quaſitu quid eſt , quæ eſt definitio
ipfius : quam vtiq ; natura deſideramus , & eius gratia defideratur
ſcientia cauſſari : & quæfito decimo , vbi inquit : he aute funt primo
intenta in hoc libro , cùm ipſa verificatio , hoc est , notitia , an eſt , ſit
propter formationem , hoc est propter notitiam ipfius quid est , & finis
fit ipsa formatio . rotundo his locis ore dicit Auerroes defini- tionem
accidentis eſſe finem demonſtrationis . Ad hæc igitur aduerfarius ſecundi
diſput.logi- carum libri cap . 15. reſpondet : Cum potissima demonstratio ex
conclufione , & principio compona- tur , in ea refoluitur . Quare illa definitio
ex fententia Auerrois tractatur in ſecundo poster . libro , in qua refoluitur
demonftratio , verum demonstratio , de qua agitur in primo , refoluitur in
fubiecti , & cius proprio rum accidentiu definitione , ergo ex mente
Auerrois in fecundo poster . libro tractatur effentialis vtriufq ; de finitio ,
fubiecti ſcilicet , & cius pafsionis demonſtranda , quare optime afferit
Auerroes que difta funt in primo eße dicta propter fecundum . Quam ego
aduerfarij reſponſionem primi Critici cap . 7. re- prehendi , Quoniam quod
dixit Auerroes , nempe , definitionem eſſe finem demonftrationis , cu us cauffa
fit demonſtratio , ipſe interpretetur , definitionem eſſe vltimum , in quod
reſolua- tur demonſtratio.quod ridiculum eſt . Auerroes enim per finem non
intellexit vltimum reſo- lutionis , ſed vltimum perfe & ionis , ac
dignitatis , nempe illud , cuius gratia , hoc eft cauffam fi- nalem . vltimum
enim reſolutionis eſt pars , quæ tantum abeſt , vt fit id , cuius gratia , vt
contra ipſa ordinetur ad totum , tamquam ad finem , fic elementa , ex quibus
componitur vniuerfum , B3 & in & in quæ refoluitur , vel
conſiderentur vt partes vniuerſi componentes , vel vt partes , in quas fit
refolutio , numquam appellari merentur finis vniuerfi , finis nimirum , cuius
gratia . Refponder in ſua propugnatione ad hanc reprehenfionem aduerfarius :
Quod in compofitione eſt primum , id in refolutione est vltimum . partes igitur
integrantes , vel componentes duplicem habent ad compofitum ha bitudinem , vel
quatenus id ex ijs constituitur , & tunc primi , vel principij rationem
obtinent , vel quate- nus id in cas refoluitur , & tunc vltimi rationem
habent , etenim in eas compoſiti reſolutio , veluti in vltimum
serminat.quapropter concluſio , & principium , quæ funt due definitiones
demonftrationem componentes , dum in cas demonstratio refoluitur , vltimum funt
demonstrationis , non tamen vltimum demonftrantium.ete nim demonstrantium
vltimum est , eductio definitionis accidentis ex demonstratione , inqua . bec
eft corum vlti mum , hanc enim ob cauffam demonftrationem efficiunt.at vero
demonftrationis vltimum effè non potest edu Elio definitionis accidentis , cum
in eam totam refolui demonstratio non pofsit.id enim , in quod aliquid refol-
uitur , eius pars effe debet , non totum , at vero accidentis integra definitio
eſt tota demonftratio . Quando ergo inquit Auerroes definitionem effe finem
demonftrationis , per finem intelligit non quoduis vltimum , fed Supremam
ipfius perfectionem . Proli Deum immortalem quid ergo audio ? nemo non intelligit
me in eo id reprehendiffe , quod verba Auerrois dicentis finem demonſtrationis
efle definitionem accidentis , & ob eam eſſe demonftrationem , ita
intellexerit , vt per finem acceperit partes de finitionis , in quas
demonſtratio refoluitur , cùm non partes , ſed integram definitionem intel- *
lexerit Auerroes , propter eam enim tamquam propter finem eſt inuenta
demonſtratio , non propter partes in quas reſoluitur . dum euim confideramus
eas vt partes , earum potius finis eft demonftratio ( finis , inquam , cuius
gratia , nam de eo loquimur ) quatenus ex ijs vt totum con- ſtat , quam eæ
demonftrationis . Ipſe igitur oftendere debebat ſe recte Auerrois loca eſſe in-
terpretatum , & finem in ijs Auerrois locis , ſignificare vltimum , in quod
refoluitur demonſtra- tio : is tamen nihil minus agit . Sed inquit omne id , in
quod aliquid reſoluitur , poſſe dici vltimű . quorfum hoc ? quis id ei negat ?
quin etiam concedam id ipſum poſſe dici finem . ſequitur ne ex hoc igitur id
eſſe finem , cuius gratia ? de quo ego loquutus ſum . At inquit ab Auerroe
integra accidentis definitio dicitur eſſe finis demonſtrationis , hoc'eſt eius
fuprema perfectio . Ita ne ? cur igitur ipſe Auerrois interpretans verba in
logicis diſput . cap . 15. a nobis commemorato , per finem demonſtrationis
intelligit vltimum , in quod demonftratio reſoluitur , nempe conclu fionem ,
& principium , ſi Auerroes per finem ibi intelligit totam accidentis
definitioné , quæ eſt demonftratio fitu differens ? Si igitur definitio eſt
ſuprema perfe & io demonſtrationis , eſt finis cuius gratia fit
demonſtratio . finis enim obtinet rationem perfectionis , & nobilioris ,
optabi- lioris in sumaq ; melioris , vt habemus ex Ariftotele initio primi
Ethici . Negat vero adueſarius definitionem eſſe finem demonftrationis , hoc
eſt eius vltimum , fatetur tamen eam eſſe vltimű demonftrantium quia
demonſtrationis ſolum intereſt aggenerare in nobis ſcientiam conclufio nis . in
hoc etiam fallitur , nam definitio accidentis & demoſtrationis , &
demonftrantium finis dici poteſt , finis tamen externus : demonſtrationis
quidem , quia licet demonſtratio nobis lar- giatur ſcientiam conclufionis qua
demonſtratio eſt , nihil præterea ; ipſa tamen ob accidentis de fininitionem
tam quam ob vltimum finem excogitata eſt , ita vt definitio accidentis dici
poſsic demonftrationis cauſſa finalis , ac proinde finis , accipiendo finem pro
cauſſa finali , vt fæpe acci pi ſolet , demonſtrantium autem finis dici poteſt
duobus modis , primum accipiendo finem pro caſſa finali , tum autem dicemus di
& am definitionem eſſe cauſſam finalem , vt ij qui demonſtrat , fint
demonstrantes , & perſonam induant demonstrantium : deinde accipiendo finem
in alia fignificatione finis , nempe pro eo , a quo mouetur agens per
cognitionem : tum autem dice- mus corum , qui demonftrant , quatenus ſciendi
cupidi exactam , & vltimam rei cognitionem quærunt , finem eſſe
definitionem propriæ paſsionis . Ac neſcio cur aduerfarius alibi finem ex-
ternú afſſerat ad artem pertinere , ad artificé nó item , hic autem contra ,
finem externum , nem- pe definitionem accidentis velit ad demonſtrantem
pertinere , ad demonftrationem non item , cùm demonftratio proportione
reſpondeat arti , demonſtrator autem artifici . Inquit etiam aduerfarius , vt
magis rideas , si vellet philofophus definitionem eſſe finem & fructum
demonstra- tionis , cogeretur etiam velle demonstrationem effe finem , &
fructum definitionis , nam definitio non minus in demoſtrationem , quam
demonftratio in definitionem verti potest . Non vides demonſtratio- nem dici non
poſſe finem definitionis , quia demonſtratio generatione præcedit definitionem
: prius enim fit demonſtratio , poſtea educitur definitio , finis autem
generatione vltimus eft.de- inde demonſtratio ordinatur ad definitioné , vt ad
perfectius , te ipſo aſſertore , qui dixeris definitionem eſſe ſupremam
demonſtrationis perfe & ionem . qui ergo verteret definitionem in
demoftrationem , retrocederet , & imitaretur nepam . Declaratur duplex
reſolutio ab aduerfario non intellecta OTAVIMVS capite vltimo prioris Critici
erratum quodda aduerfarij in calce poſtremi capitis libri ſui ſecundi logicarum
difputationum : in quo explicans titulum librorú poſter . Reſolutor . hæc fcribit
: Declarata prima infcriptionis par te , ad fecunde explicationem accedimus ,
dicentes nullam de primo libro inter Aristote lis interpretes controuerfiam
effe : omnes enim cum arbitrantur refolutorium infcribi , quia ibi philofophus
ordine reſolutino potißima demonftrationis principia perfcrutatur . Non enim
quia per ſcrutetur Ariftoteles principia demonſtrationis ordine reſolutiuo ,
libros hofce refolutorios ap pellari communis eſt opinio , verum quia in ijs
docet nos Ariftoteles quamcunq ; conclufionem in principia refoluere , ex
quibus inferatur , & nos ad refoluendum aptos reddit . Longe auté aliud eſt
ordine reſolutiuo in ijs libris vti , ac nos ad reſoluendú aptos efficere .
refolutio enim quam nos facere docet , non eft eadem cum ea , qua procedit Ariftoteles
in tradenda do & rina .. logici inſtrumenti a conclufione ad principia , a
conclufione quidem vt a fine nobis præco- gnofcendo , ad principia autem vt ad
ignota per notius inquirenda . qui quidem proceffus voca- tur ordo , & ordo
quidem reſolutiuus . Diuerfa ( inquam ) eſt illa Reſolutio , quæ denominat or
dinem reſolutiuumabea , qua libri hi reſolutorij vocantur . in illa etenim
procedimus a con- cluſione vt a fine nobis præcognofcendo ad inuenienda
principia nobis ignota , in hac au tem a conclufione vt ignota ad inuenienda
principia notiora , quibus ea nobis ex ignota no- ta reddatur . quæ quidem
reſolutio a nobis fit cum inftrumentum logicum iam ordine reſo- Jutiuo cognitum
applicare volumus ad rem aliquam ignotam cognofcendam : prior autem illa fit ,
cum eius inſtrumenti fabricationem addiſcimus . Hæc ibi nos in aduerfarium .
Qui in hac fua propugnatione reſponder , inquiens : Eadem est refolutio , qua
philofophus primo poſter . inueftigat conditiones principiorum demonſtrationis
, & qua docet nos quamcunque conclufionem in principia refoluere , ex
quibus inferatur , nosque ad refoluendum aptos reddit . Quemadmodum enim ordine
refolutiuo illationi iuncto ex effeftu ſuppoſitione noto Ariftoteles notas
facit principiorum demonftrationis conditiones ( inquiens : fi itaque est fcire
vt pofuimus , neceſſe eſt demonstratiuam fcientiam ex veris effe , & c . )
ita nos in applicanda demonstratione ad rem aliquam ignotam cognofcendam
methodo refolutiua , que cum refolutiuo ordine illationi iuncto concurrit , ex
effectu fcilicet noto aut fenfu , aut alio effectu inuefligamus principia ,
quorum operes ignota cognofcatur . in hoc folum differentia eft inter buiufmodi
reſolutiones , quod ea , qua primo poster . Ariftoteles vtitur , inuesligat
ipfe medij , & cauſſe conditiones ' , quibus demonstratio conſtruitur , a
materia enim ſpecificatur fyllogifmus demonftratiuus : ea vero , qua vtimur nos
in applicanda , vt diximus , demonstratione , indagamus eiufdem medij &
cauſſe ipſum effe , vt ex huiufmodi effe cauſſe co gnite methodo refolutiua ,
nempe ex ipfo eße effectus , vel fenfu , vel aliquo alio effectu noto
cognofcere deinde poffimus eiuſitem effectus propter quid ignotum . in vtraque
tamen fit progreffus ab effeftu noto.falfum igitur eft vt refolutiones illæ
fint diuerfa . Sed admittamus nunc eas effe diuerfas , rationi confentaneum non
est , primum pofteriorum ex communi opinione ab ea potius refolutione
reſolutorium infcribi , quæ fequitur ad or dinens refolutiuum , & qua
vtimur nos extra pofteriorum libros , quando demonftrationem iam ordine refolu
tiuo inuentam applicare volumus ad rem aliquam ignotam cognofcendam , quam ab
ea , qua ibi philoſophus vtitur in conditionibus principiorum demonftrationis
inuestigandis , per quam nos ad refoluendum aptos red- dit . Primum in hac
reſponſione eſt erratum , quod aduerfarius eafdem effe vult duas illas reſo-
lutiones , quæ a me diftin & æ fuerunt : fecundum eſt erratú , quod dato
effe diuerſas , non fit ratio ni confentaneu , vt ab illa potius , qua vtimur
in applicanda demonſtratione , qua ab illa , qua vti- tur philofophus in
conditionibus demonftrationis inueftigandis , libri pofteriorum reſolutorij
dicantur . Tandem hæc reſponſio non eft ad propofitum.ego enim aduerfariŭ
reprehendo quod male fit interpretatus communem opinionem de ratione
inſcriptionis librorum pofteriorum . Communis enim opinio eſt hoſce libros
dictos eſſe reſolutorios , quia nos aptos reddant adre- foluendum
. foluendum.ipfe autem primum reſpondet reſolutionem , qua vtitur in hiſce
libris Ariftoteles , & reſolutionem quam nos facere docet , parum inter ſe
differre : deinde inquit non effe conſenta- neum vt ab hac potius , qua ab illa
reſolutione denominentur . Quid enim hæc reſponſio ad rem pertinet ? Aduerfarij
partes erant tueri , comunem opinionem eſſe quòd ab illa refolutione po-
ſfteriorum libri appellati fint reſolutorij , non autem ab hac . Dato enim has
duas reſolutiones ef- ſe ſimillimas , dum non funt vnum , & idem , in ſuo
manet robore noſtra reprehenfio , quòd ſcili- cet aduerfarius non fit recte
communem interpretatus opinionem . Sic etiam dato quòd rationi confentaneum non
fit vt libri pofteriorum ab hac potius , quam ab illa reſolutione denominen-
tur , adhuc non ſequitur eum eſſe recte communem opinionem interpretatum , quæ
eft vt ab ea , quam diximus , reſolutione libri illi titulum ſumpſerint . An
fortè eam facit conſequentiam , ſcili- cet , id non eft rationi conſentaneum ,
ergo non eft communi opinioni confentaneum ? Eſt verſimi le : cùm huius farinæ
effe foleant aduerfarij conſequentia . Confutanda nunc manent duo eius etrata ,
quæ fuperius commemorauimus . Putat ipſe duas iarn dictas reſolutiones effe
eafdem . In quo tota aberrat via , Cùm reſolutio prior fit ordo ipſe
reſolutiuus , cuius vſus eſt in artibus ex- plicandis , non autem in ſcientijs
: at vero hæc pofterior reſolutio proprie fiat in ſcientijs , oum in ijs
propriè demonftrationes fiant . Præterea reſolutio illa eſt ſpecies ordinis ,
at vero hac pro- prie neque methodus , neque ordo eſt , ſed meditatio , &
negotiatio quædam intellectus præcedés mox efficiendam demonftrationem : ex quo
fallitur in eo etiam aduerfarius quod hanc reſolu- tionem vocet demonftrationem
Quia.coar & at enim eam ad illam reſolutionem , quæ fit ante de
monftrationem illam , cuius principia ignota funt , & vt notificentur egent
demonftratione a fi- gno , vel ab effe & u : ego verò ipſam late capio pro
omni reſolutione quamcunque efficiendam de monftrationem præcedente , quare
amplectitur eam etiam reſolutionem , quæ præcedit demon- trationis illud genus
, cuius principia ſunt nota & nobis , & natura , qua demonftrationem
Auer- roiſtæ potifsimam uocant , in qua a concluſione ignota ad nota principia
fit progreſſus . In refo- lutione igitur , a qua denominatur ordo reſolutiuus ,
ſemper a fine , vt a re notifsima progredimur ad inquirenda principia prorfus
ignota , qui quidem proceſſus eſt a ſimpliciter noto ad fimplici- ter ignotum ,
idcirco in ordine reſolutiuo ſiſtit progreffus in principijs , neque vlterius
tenditur : At vero in ea reſolutione , quæ præcedit efficiendam demonftrationem
, ſecus ſe res habet.vel enim principia inquirenda fint notiora conclufione
& nobis & natura , vel fint notiora natura tantum , progreſſus'in ijs
nunquam ſiſtit , sed ab ijs viciſsim ad conclufionem comincamus , & in ea
tandem fit ſtatus . idcirco terminus ultimus in ſcientijs funt concluſiones ,
in arte autem docen te ſunt principia . In arte igitur principium motus &
terminus , a quo , eſt a fine præcognofcendo , & eius terminus ad quem ,
& quies eſt in principijs . illa enim in arte docente quæruntur . At ve- ro in
ſcientijs principium & terminus , ad quem motus idem eſt . A conclufionibus
enim demon- ſtrandis incipit motus , & no ſiſtit in principijs , ſed
reuertitur ad conclufiones , in quibus tandem ceffat motus.ergo a conclufione
fit progreſſus vt a re ignota , ſi quidem inquifitio non ceffat do- nec ad eam
perueniatur . Et quoniam quærit aduerfarius : Si conclufio est ignota , quomodo
eius ope ratiocinando aliquid inuenire poterimus ? Dico quamcunque conclufionem
ſaltem eſſe notam ante- quam demonſtretur quoad fignificationem ſuorum
terminorum , ſubie & i videlicet , & prædica- ti , quæ dicitur
præcognitio dirigens : inquit enim Ariftoteles primo poſter . de concluſione ,
fiue paſsione demonftranda præcognofci quid nomen fignificet . Quare antequam paſsio demon- ſtretur
, a nobis præcognofcitur quoad quid nominis : hæc aute præcognitio nos dirigere
poteſt ad inquirenda principia . Quoad hanc igitur præcognitionem conclufio
dici poteſt modo quo- dam notior principijs , quoniam autem adhuc neſcitur an
paſsio fit , hoc eſt an inſit ; hoc enim eſt demonſtrandum ; idcirco iure
conclufio dicitur ignota , antequam demonſtretur . atque ignota quidem vocatur
conclufio etiam fi modo quodam præcognofcatur paſsio quod infit , ( cum.f.no
tior eft nobis conclufio , quam principia , ita vt ut ea principia
prædemonſtranda fint nobis ex ipfa concluſione per demonſtrationem Quia ) nondū
enim adhuc perfecte ſcitur , atque exacte , quia nondum per cauffam cognofcitur
, proinde nondum fimpliciter nota dici poteſt . A qua- cunque igitur
concluſione progredimur ad inuenienda principia , vel ea præcognofcatur quoad
quid nominis , vel etiam quòd fit , ſemper ut ab ignota progredimur , quatenus
ad eum finem , & ea mente progreffum a conclufione auſpicamur ut ad eandem
reuertamur , eamque exacte co- gnofcamus , occafio enim huiuſce reſolutionis
eſt ignoratio conclufionis . Venamur ergo princi- ৩৯ 1 Pia ) ! pia duce ipſa conclufione
ex ea parte , ex qua nobis eſt nota , hoc eft nota ſecundú quid , progre- dimur
tamen ab ipſa ad inuenienda principia ob eam cauffam , quoniam ipſa eſt nobis
ignota hoc eſt no abſolute & fimpliciter nota . Proinde recte dixi in
refolutione , a qua nominatur ordo refolatiuus , fieri progreſſum a fine vt a
re nota , hoc eſt nó vt exacte cognofcatur finis ipſe , ſed ve cognofcantur
principia eius conſtitutiua , ideoque ad hæc principia fieri progreſſum vt ad
rem ignotam : at vero in reſolutione præuia ad demonftrationem fieri proceſſum
a conclufione vt a re ignota , hoc eft vt a re , quæ nondum exacte cognita ,
ſeiri , & cognoſci intenditur , ad principia notiora vel nobis , &
natura , vel natura tantum , vt præcedente corum cognitione , & ideo per ea
tamquam per notiora tandem ipfa concluſio perfecte a nobis cognofcatur .
Poſterius erat erra- tum aduerfarij in hac ſua refponfione , quòd inquit :
& fi demus has duas refolutiones eſſe inter ſe diverſas , non tamen eſt
rationi conſentaneum , vt potius libri poſteriorú vocentur reſolutorij ab hac
reſolutione , quam ab illa , ex qua dicitur ordo reſolutiuus.neque ullam affert
rationé exi- ſtimationis ſuz , neque vero ullam afferre potuit , ſi enim
potuiflet , vtique attuliſſet . Nobis au tem pro confirmatione cómunis
opinionis in promptu eſt ratio , & quidem optima . Dicimus au- tem ab ea
reſolutione , quæ in gratiam fit demonftrationis , denominari poſteriores
libros reſolu torios , maxime videri eſſe rationi confentaneum . libri enim
inſcribi non ſolent ab ordine , qui a ſcribentibus feruatur , ſed vel a re
ſubieta , vel a ſcopo , vel ab vtilitate operis , vel ab alia aliqua re .
Morales libri ab Ariftotele coſcripti ſunt ordine reſolutivo ij tamen no
vocantur reſolutorij , ſed morales : libri phyſicorum ſcripti ſunt ab eodem
ordine compoſitiuo , ij tamen non vocantur compofitiui , fed phyſici . Tépus me
deficiat ſi velim exempla rei huiuſce ſingillatim com- memorare . Libri ergo
poſteriorum refolutorij appellari non debuere ab ordine in ijs feruato , fed
potius ab vtilitate , quam preſtant nobis ad reſol- uendum aptis reddendis . Ac
certe fatuum eſt eos ab or- dine in ijs feruato inſcriptos exiftimare : vt
affir- mare auſim nullum ex probatis fcri- ptoribus libris ſuis ab ordi ne ,
quo in ijs ( cribendis vſi ſunt , titulum indidiffe : : Defenfionis Prioris
Critici FINIS .. DEFENSIO
POSTERIORIS CRITICI . Defenditur Viri Clarißimi factum , quod ad aduerfario
reprehenditur . V M vir clarifsimus priore libro de propofitionibus neceffarijs
cap.2.de præ dicatione de omni pofterior iſtica ſcribens dixiffet eam a
prioriſtica differ- re præter cetera difcrinine quodam a paucis animaduerfo :
id autem eſſe , quòd poſteriſtica ſolam propofitionem fignificat , prioriſtica
autem inte- grum fyllogifmum : & hanc viri clarifsimi poſitionem
aduerfarius in ſuis logicis difputationibus libro.f.tertio , cap.fexto confutaffet
; eam ego aduer ſarij cófutationein pofterioris Critici capite primo oftendi
falſo & abſurdo niti fundamento , ac dixi me vix credere ré tam abfurdam ab
eo cogitari potuiffe . Ad id igitur in hac ſua propugnatione hiſce verbis
reſpondet : Secunda meam rationem libro 3.cap.6.logicaru di- Sputationum a me
difputandi gratia allatam aduerfus virum clarifsimum , dubitante dictum de omni
integru Syllogifmum non effe , a Critico folutam , eiuſq ; fallaciam optime
cognitam fuiffe fateor . Confitetur igitur aduerfarius in argumentatione ſua
fallaciam ſubeſſe , & ea a me optime eſſe cognitam . At ne id aliquis
adfcribet inſcitiæ , inquit eam a ſe diſputandi gratia fuiſſe allatam .
Præclare . Quafi vero logicæ ipfius difputationes in circulis habitæ , non
autem ſcriptis conſignatæ & in gratiam iu- niorum editæ fint , vt eos non
ſophifmatis irretiant , ſed veritatem veris argumentis doceant . A quo autem
didicit aduerfarius philoſopho in ſeria diſputatione ſophifmatis vti licere ?
Sed an hæc eius ratio diſputandi tantum gratia , an ex propria ſententia ſerioq
; vt vera , ac minime fal lax ei credita ab eo producatur , eorum , qui verba
ipſius perpenderint , eſto iudicium : Sat no- bis eſt , huc vſque aduerfarium a
veritate coa & um fallaciam argumentationis fuæ fateri , ac pro inde tantum
nos in logicis profeciffe exiftimare ſe hac ſua confefsione ſignificare , vt
eam falté primoribus labijs attigiffe videamur , quod ipſe alibi negauit . Nunc
quoniam ipſe ſua faſſus calumniam , vt nos vicissim remordeat , ſuas in me ,
atque in virum clarifsimum animauerfio nes , ac reprehenfiones affert , hæc
præfatus : Sed cum Criticus fcribat ridendam potius effe , quam re- fellendam
rationem meam , videamus aliquantiſper verius fint magis irridenda ſcripta ,
mea ne , qui me bo- minem effe fateor , vt vera omnia attingere non poßim , an
viri clariſſimi , qui ſi alienis dogmatibus vt fuis ipfius venditatis nudetur ,
vereor vt tamquam auis Horatij rifum excitaturus fit : defenfioné vtriufq ;
noſtrum ab ea reprehéfione , qua nobis reponit , libenter ſuſcipiam ( etfi eam
vt a propoſito alie nam omittere poſſum ) vt omnes intelligant , parem eſſe
aduerfarij in propugnando , atque in oppugnando virtutem , ac ſapientiam .
Partiemur autem defenfionem noftram in partes duas atque in priori quidé ea ,
quę viro clarifsimo , in pofteriori auté quæ nobis etiá obijcit , diluemus .
Inquit igitur aduerfarius : Audiat ergo Criticus quid vir ſuus clariffimus , in
cuius verba ipse iurauit , Scriptum reliquerit initio capitis ſexti libri
fecundi de methodis . Hactenus aduerfus alios de diuifione -ИЗНЕС ordinum
ordinum ac numero ſatis ſuperque diſputauimus : nunc nitendum nobis eſt veras
inuenire diffe rentias , quibus ordinem in ſpecies diuidamus , neque dubitandum
noſtram in hac re ſententia adducere , etſi nouam , & poſt Ariftotelem
nemini ad hæc vſque tempora cognitam . Hac clus noua fententia eſt , vt in
eodem capite fe ipfum declarat , duos dari folos ordines , vnum compoſitiuum ,
alte- rum refolutiuum.que fententia Iulio Cafari Scaligero longe ante fuit cognita
, vt videre eſt in cap.2.libri pri mi de caußis lingue Latine , vbi inquit :
Sumptam materiam , certiſque limitibus circumſcriptam videamus quemadmodum
perfecte noſſe poſsimus . Duo funt docendi , totidemque ijdem di- cendi modi :
alter , quo quid ſuas in partes reſoluimus , vt fi nauim ignoranti cuipiam ,
primum nomen edam , deinde quid fit edifferam , poſtremo cuius rei cauſſa
ſtruta fit , oftendam partibus enumeratis : Hæc via reſolutoria ab Ariftotele
dita eſt.is modus nobis notior eft , quippe totú ipſum repræfentatum ſpecie
primum innotefcit , a quo ad partes indagandas ipſas poftea duci- mur . Alter
modus huic contrarius eſt , naturæ ille quidem notus , atque certus , quem
coponen- tem dicimus : propterea quod acceptis partibus , totum ipſum ædificamus
. Galenus fruftra ad- didit tertium , quem definitiuum vocat , cum tamen a
reſolutorio nil differat . Reſoluimus enim totum : at totum res eſt ipſa
definita , definitio autem notio ſpeciei , & c . Quam fententiam repe-
tiuit in libro de fubtilitate ad Cardanum exercitatione 3. Hoc primo
animaduertit aduerfarius . Qui fi intellexiffet quid noui ſe inueniſſe vir
clarifsimus profiteatur cap.6.libri 2.de methodis , fortè non hæc temere
ſcribendo , ſuam patefeciffet inconfiderantiam.non enim ille fibi numeri or-
dinum tribuit inuentionem , compoſitiui ac reſolutiui , ita vt ipſe primus duos
eſſe dixerit , ſed profitetur ſe veras horuin duorum ordinum inueniſſe
differentias diuifiuas , quibus duos effe , non plures argumento non folum
probabili , ſed neceffario concludatur . omnes enim ante ip- ſum , qui de
ordinibus loquuti poſt A riftotelem ſunt , vtrunque ordinem diſciplinæ cuiuis
apta- ri poſle abſque vllo diſcrimine exiſtimarunt , ita vt tum in artibus ,
tum'in ſcientijs non magis refolutiuo vti ordine liceret , quam compofitiuo .
Quod eſſe falſum primus ipſe oftendit , qui ex natura difciplinarum
contemplatiuarum ordinem adinuenit , & conſtituit compofitiuum , ex natura
vero practicarum , ordinem reſolutiuum : proinde contra eorum omnium ſententia
decreuit neque alium artibus explicandis conuenire ordinem , quam reſolutiuum ,
neque alıú ſcientijs , quam compoſitiuum , ac temere vtrunuis eorum vtriuis
difciplinarum generi com- municari , vt & Scaliger ipſe , communem errorem
ſequutus , exiftimauit . Atque id folum pro- fiteri virum clarifsimum tum ex
nominato capite 6. fecundi de methodis ( quinimo ex verbis ip fius ab
aduerfario primum , deinde hic a me relatis , nempe illis : nunc nitendum nobis
est veras in- uenire differentias , quibus ordinem in ſpecies diuidamus , neque
dubitandum nostram in hac re fententiam adducere , & fi nouam , & c . )
tum etiam ex ijs , quæ ab eo dicta funt libri 2. Apologiæ de ordine doctrinæ
cap . 1.luce clarius patet : vbi inquit : id , cuius ego me inuentorem fuiße libro
fecundo de me-- thodis capite fexto profeſſus ſum , non eſt ſolus ipse per ſe
ordinum numerus : fed cum ipfius numeri ratione , qua a folis differentijs per
quas genus in species diuiditur , & qua naturam ſpecierum constituunt ,
fumen- dus est.fine hac ratione quisquis dicat , duos tantum ordines dari , is
ordinum numerum non cognofcit , neque id , quod dicit , intelligit.nam , vt
inquit Arift.in cont . 39. fecundi poſter.rem a cauſſa pendentem fine cauffa
cognofcere , eft eam ignorare potius , quam ſcire , & c . Bonus autem iſte
vir nihil horum confiderans læta fronte pronunciat ; Hæc ſententia Iulio Cæfari
Scaligero longe ante fuit cognita . Vter no- ſtrum ( quod mihi tam fæpe obijcis
) ad pauca reſpicit ? Quid ſecundo aduerfarius notat ? Pre- terea ( inquit ) in
libro fecundo de natura logica cap . 19. Vir clariffimus verba faciens de
poetica quomodo fit pars logice , circa medium inquit : Dicam ego quid in re
difficillima inuenire potuerim , idque alijs expendendū , & corrigendum
relinquam . Verum ne tot eius verbareferam , quibus hoc fuum inuentum ostendere
nititur , in pauca eius fententiam conferam . Vult poeticam ( dimiſſo pracipuo
instrumento , nempe enthymemate . ) totam in vſu exempli tradendo occupari ,
idcirco exiguam , & obfcuram logica partem effe . verum non illa exempla
intelligit , quæ ab interlocutoribus proferuntur ; poſſunt quippe etiam
enthymema- ta dicere , de quibus nulla præcepta in poetica arte traduntur , fed
hominum mores , & affeftiones , & aftio- nes , quæ in poematibus introducuntur
, exempla funt , quæ imitanda , vel euitanda ſpectantibus proponun- tur , ficta
quidem a poetis , tamen apta ad mores hominum corrigendos . Propterea alius eft
apud oratores , alius apud poetas exemplorum vfus . nam oratores verbo exemplis
vtuntur , poeta vero non verbo , fed re exempla ficta ob oculos ſpectantium
ponunt , vt perfuadeant bonos eſſe imitandos , prauos autem abhorren- dos.ac
fugiendos . Id eius inuentum licet ( meo quidem iudicio ) ad aures philoſophi
non fit , brewißume legitur apud apud D.Thomam lectione pri ma , que
proæmium est libri primi poſter . vbi ait : Quandoque vero fola exi- flimatio
declinat in aliquam partem contradictionis propter aliquam repræfentationem ad
modum , quo fit homini abhominatio alicuius cibi , fi repræfentetur ei ſub
ſimilitudine alicuius abhominabilis : & ad hoc or- dinatur poetica , nam
pocte eſt inducere ad aliquod virtuoſum per aliquam præcedentem
repræfentationem . Hæc aduerfarius . Idem obie & ú viro clarifsimo prius
fuerat ab alio quoddam , quo familiariter aduerfarius vtitur . Ab eodemque obie
& um itidem eam de methodis , quam retulimus , opi- nionem , antea fuifle a
Scaligero excogitatam . Hanc tamen de poetica viri clar.ſententiam mo do
comemoratam eſſe D. Thomæ multo ante animaduertit Thomas Peregrinus ex familia
D. Dominici nobilis metaphyſicæ profeſſor in Academia Patauina , quo &
vterque , cum ille viue- ret , familiariter vtebatur : a quo id didiciſſe
potuerunt . Quod quidem ficuti nec aduerfarius noſter , neque eius amicus ( qui
humanioribus litteris deditus facile D. Thomæ in logicam com- mentarios nunquam
vidit ) ſuo vnquam Marte inuenire , ac notare potuiffent , fic neque ipſe Pe-
regrinus forte animaduertiſſet , nifi prius eius ſententiæ prolixam , atque
accuratam explicatio- nem apud virum clar.in calce pofterioris libri de natura
logicæ legiſſet , qua cognita facillimum ipfi fuit viro alioqui do & ifsimo
, D. Thomæ ſententiam de ea re iuxta viri clar , fententiam inter pretari .
Neque vero hoc temere pronuncio , cum non folum eam eſſe D. Thomæ ſententiain
neminem antequam Opera logica Zabarellæ prodijſſent , afferuiſſe ſciam , verum
& Thomiſtarū præſtantiſsimos longe aliter hunc D. Thomæ locum interpretatos
eſſe non ignorem . ipſume- tiam Zabarellam verifimile eſt cum non ſemel cum D.
Thomæ locum perlegiſſet , nunqua hunc ex eo , ſed alium aliquem ſenſum eruiſſe
. Nanque D. Thomas nullam facit diftin & ionem con- templationis , &
actionis : neque dicit poeticam eſſe inſtrumentum a & iuæ philoſophiæ ,
eamque relicto præcipuo inſtrumento enthymemate , ſeu fyllogifmo , folius
exempli vſum quendam do cere , & ita efle logicam ' : nihil , inquam ,
horum dicit D. Thomas , quæ a viro clar . fuſe dicuntur , ac demonftrantur .
folum ab eo dicitur poetam inducere ad aliquod virtuoſum per aliquam præce
dentem repræfentationem , fed quænam fit illa repræfentatio non declarat ; ita
vt ex Thomiſtis nonnulli , ijdemque clarifsimi philoſophi , ex mente D. Thomæ
exiſtimarint ad poetam proprie pertinere vſum exempli vna cum concluſione in
verbis , non in factis , cuiufmodi multa legun- cur in poeticis parænefibus :
atque eiufmodi exempla putarint a D. Thoma dici repræfentatio- nes . Cum ergo
non ſatis explicata fit D. Thomæ hac de re ſententia , licuit certe ( ac
licebit in poſterum ) Viro Clar.dicere ſententiam eadem de re ſuam a ſe eſſe
excogitatam.nihil enim men citus eft , cum eam a nemine defumpfiffet , neque eo
modo explicatam apud vllú alium legiſſet , neque ipfi aduerfarij legerint .
Tertio notat aduerfarius hæc : In cap . 1 1.libri 3.de methodis vir clar . ostendere
volens definitionem non effe methodum , & inſtrumentum logicum , inquit :
Cum.n.omnes yf que ad nodiernum diem ſententiam hanc ſequuti fint , eſſe
ſcilicet definitionem methodum ab alijs methodis diftin & am , eaque in
eruditorum virorum mentibus ita ſit radicata , vt opinio no- ſtra primo ipſo
aſpectu fortaffe παράλοξος effe videatur , neceſſarium eſſe duximus ad
inuetera- tum corum errorem eradicandum , & nouum dogma introducendum ,
omnia diligentiſsime ex- pendere . Hoc tamen nouum dogma prius Philippo Zaphyro
Nouarienfi in ſecundum poster.com.I.nom futt ignotum , cùm paullo infra medium
dicat : Quare non eſt inſtrumentum ſciendi definitio per ſe fola , fed eget ope
ſyllogifmi , vt alias opportunius declarabimus : Ride modò , ſi ſapis Critice .
Certe rideam fapio te Critici ſuſcepta perſona hæc ἀκρίτως obijcientem . Vir
enim clarif.negat defi- nitionem eſſe inſtrumentum ſciendi , & hoc inquit ,
ac profitetur eſſe παράδοξον , quod nimirum definitio non fit inſtrumentum
ſciendi , nec methodus . At Zaphyrus effe inſtrumentum confite tur , quamuis
aliena fateatur ope indigere . Atque hæc quidem ab aduerfario in medium allata
funt vt aliena , & a viro clarifsimo ſibi ipſi falſo attributa : Quæ vero
ſequuntur vt propria qui- em viri clarifsimi , ea tamen vt falſa , & vere
παράδοξα exagitantur : Nonne ( inquit ) paradoxa dunt ea , quæ commemorat in
fecundo de nat.logica cap . 17. 18. nec non primo poſt.in explicatione vltima
Spartis contextus primi ? inquit ibi . Perfuafionis nomen refpicere a &
ionem futuram , quam huius vocis vim a nemine cognitam ego primus animaduerti :
hinc optime philoſophus dixit ratio- nes dialecticas do & rinam facere ,
oratorias vero non do & rinam , ſed perfuafionem , quia diale- Aica
cognitionis inſtrumentum eſt , Rhetorica vero non cognitionis , ſed actionis ,
ideo dialeti- cus perfuadere non dicitur , fed potius do & rinam facere ,
orator verò non do & rinam facere , fed perfuadere : Hac opinio cum aliena
fit a Peripateticis , & ab omnibus dicendi magistris , recte eius inuentum
inuentum dici poteft . Plato in Gorgia duplicem perfuafionem facit , alteram ,
quæ abſque ſcientia prestar fi- dem , alteram , qua prestat ſcientiam .
Aristoteles poſtea primo rhet.fub initium capitis fecundi tradit vnam- quanque
artem , fiue propoſitam habeat actionem , fiue cognitionem in re ſibi fubiecta
persuadendi faculta- tem exercere : & ex fecundo de anima cont . 157. eadem
fententia lucide elicitur . Alexander etiam in principio primi Top . Scribit ,
munus perfuadendi verſari quoque in rebus , quæ pertinent ad contemplan- dum .
Cicero demum , Quinctilianus , & alij dicendi magistri perfuafioni tribuunt
non folum queſtiones actionis , fed etiam cognitionis : erronea igitur eft hæc
conſequentia , Rationes oratoria non doctrinam , fed perfuafionem faciunt ,
ergo perfuafionis nomen folum refpicit actionem futuram . Hanc ego virt
clarifsimi ſententiam παρά λόξαν aduerfarij , atque eius fimilium eſſe non
iuerim inficias , quibus non niſi vulgaria , trita , & popularia probantur
. Admonitum eum volumus vocabula pleraque efle æquiuoca , fiue polyſema ; vel
analoga . quamplurima igitur eiuſmodi funt , vt corum quoduis rem præcipua ,
prima , ac propria fignificatione quandam certam fignificet , minus autem
propria , ac præcipua res alias ; quamplurima etiam ita ſunt comparata , vt co-
rum vnumquodque plures res inter ſe diuerfas æque primo fignificet . Verbum
perfuadendi , ex quo & perfuafio , ex viro clarifsimo præcipua ac propria
fignificatione refpicit actionem futuram , minus autem propria , & minus præcipua
ſolam cognitionem . Quod hæc eius ſen- tentia fit , intelligi ex eo poteft ,
quod & ipſe verbo perfuadendi vtitur in rebus cognitionis in ſuis operibus
logicis . Quod autem ea ſententia vero fit conſentanea , argumento eſſe poteft
perfuadendi verbum tam apud Græcos , quam apud Latinos ſæpius reſpectum ad a
& ionem fignificare , quam ad ſolam cognitionem . His adde apud Græcos
etiam hoc verbum in voce pafsiua quæ eft , πείθομαι , fignificare obedire ,
parere , quæ notant a & ionem : & apud Lati- nos a verbo fimplici ,
quod eſt , ſuadeo , ſuaforias orationes illas dici ſolere , quæ Græce nag-
αινετικοί λόγοι , quæ ad virtutes , quæ actionis funt , & ad recte viuendum
hortantur : & fua- foria a thetoribus partem illam dici , quam deliberatiuam
, fiue deliberatiuum genus vocant , quod finem ſemper habet actionem . Quod fi
perfuadendi verbum effe vniuocum , & femper vnica vſurpari ſignificatione ,
exiſtimaſſet vir clariſs , vt falſo putare videtur aduerfarius , mini- me ipſe
dixiffet huiuſce vocis vim a nemine cognitam ſe primuın animaduertiſſe . quod
enim in cognofcenda propria vocabuli vi difficultatem facit , eſt mulriplex
eius ſignificatio : hæc enim ambiguitatem parit ; ambiguitas autem in præcipua
vocabuli , quando analogum eſt , ſignifica- tione cognofcenda difficultatem ;
Hæc verò in cauſſa fuit , vt alij vim eiuſce vocis propriam , maxime cum in ea
inquirenda non laborarint , minime cognouerint . hanc autem vir clarifsi .
animaduertit . Perfuadendi igitur verbum , inquit vir clarifsimus , quando ad
ſignificandum oratoris finem vfurpatur , propriam ſuam vim obtinet , nimirum ad
actionem ornata , ac mo- rata oratione inducendi fignificationem , non autem
probandi tantum , & opinionem efficien- di , hoc enim dialectici finis eſt
. ſi igitur alius eſt diale & ici finis , alius oratoris , &
dialecticus probat quodcunque ei proponatur ita eſſe , vel non eſſe , oratori
igitur alius effe debet ſcopus propoſitus : qui certe alius effe non poteſt ,
niſi adiutorem non ad hoc , aut illud exiſtimandum , fed ad hoc , aut illud
efficiendum inducendi , ne duz facultates eundem habere finem videantur , aut
ne artis rhetoricę finis finem diale & ica comprehendat , quod abſurdum
effet , ex hoc enim ſequeretur duas haſce vnam potius facultatem eſſe , quam
duas . Quod autem rhetoricæ finis fit actionem aliquam perfuadere Ariftoteles
ipſe fatetur libri primi Rhetoricorum capite ſe- cundo , cum eius munus ibi
eſſe dicat agere de ijs , de quibus conſultamus . Inquit etenim : Eft nanque
artis oratoriæ munus ca tractare , de quibus conſultamus , & quorum adhuc
artes traditas non ha- bemus , & apud auditores eiufmodi , qui per multas
rationes acutè rem intelligere non poßunt , neque pro- cul poſita ac
longinquiora ſpectare.deliberamus autem de rebus illis , quæ videntur in vtranque
partem ca- dere poffe , & c . Noluit autem Ariftoteles in ipſo artis
rhetoricæ veſtibulo hanc ſua de proprio artis oratoriæ munere ſententiam
proponere , immo vero potius eo loco communem oratori ac dialectico materiam
fecit , de quacunque , ſcilicet re propoſita dicendi , vt videri poſſet zque
amplam vtrique regionem propoſuiſle , in qua libere ſpatiari & excurrere
corum vtrique lice- ret : quare & oratorem dixit omnia perfuadere , artem
autem vnam quanque ca tantum , quz ad ſubie & am ſibi materiam referuntur :
vt hic videri poſſet perfuadendi verbű generice vſur- paſſe , non in ſua tantum
præcipua ſignificatione . Idque ea de cauſſa feciſſe potuit , vt lectores
huiuſce facultatis ſtudioſiores efficeret ampliora pollicendo ; aut certe ne in
ipſo operis limine παράλοξα παράδοξα afferre videretur : quare in eo iuxta
communem fententiam eſt loquutus . Erat enim communis opinio , ac perfuafio
poſſe oratorem de quacunque re fibi propoſita ſermonem ha- bere , neque eius
dicendi munus eſſe vllis finibus circunfcriptum : proinde Gorgias tempori- bus
illis orator ſummus de quacunque re dicere ſe poffe , & vt oratori licere
profitebatur . Ze- no quoque oratoriam facultatem eſſe dialecticam quandam
afferuit , exemplo manus vtens vulgatiſsimo , ita vt & hic quoque oratori
& dialectico materiam concedere indefinitam , quin & vtriufque finem
confundere videretur . Quod & præter Zenonem alij crediderunt , qui mul-
tis poſt Ariftotelem feculis floruerunt . Ariftoteles autem duas haſce
facultates , ſummo vſus iudicio , inter fe ita ſeparauit , vt potifsimum earum
diſcrimen , obſcure quidem ſuo more , ſed ita vt ab ijs , qui diligenter eius
dicta perpenderent , dignofci poffet , tanquam aliud agens eo , quo dixi loco
protulerit : quod & alibi etiam innuit . Illæ ergo , quas affert au &
oritates ad- uerfarius , vtcunque intelligantur , nihil nobis obſunt , cum nos
etiam concedamus perfuadendi verbum in vtraque fignificatione vfurpari , ſed
negemus æque primo vtranque habere ſignifica- tionem . Non eſt igitur erronea
conſequentia illa , Rationes oratoriæ perfuafionem faciunt , nó do & rinam
, ergo perfuafionis nomen ſolam reſpicit futuram actionem , dū ibi perfuafio in
ſua præcipua ac propria capitur ſignificatione , quæ futuram refpicit a &
ionem . Animaduertit quo que alia aduerfarius inquiens : Quid dicemus de illa
eius fententia in primo de natura logica cap.3.qua vult instrumentum applicatum
ſcientia formaliter fieri ſpientiam illam , ita vt ratio inftrumenti non
reperia tur distincta aratione ſcientia , cui applicatur ? Quid de ea in cap.13
. eiufdem libri vt fcilicet fubiecto mo- dus confiderandi apponatur ad
coarctandum non rem confideratam , vt multi putant , fed potius eius confi
derationem ? Quid vero ( inquis ) de his dicemus ? Quod ego reſpondi primo
Apologetico , at- que id ctiam , quod aduerfus tuam propugnationem fuo loco
ediſſeram : Aliud præterea nibil dicemus . Nuncad meam ipfius defenfionem me
confero . : Aduerfarium Critico iniuriam
facere cum eius non edita ſcripta ipſo inconfulto edat . Affertur distinctio
vocum , quatenus ipfum , a viro clarißimo exco- gitata cum reprehenfionibus
aduerfarij . OSTREMO inquit aduerfarius : Quid demum dicemus de illa huius
vocis , Quatenus ipſum , duplici fignificatione , large , & ftrifte , de
qua loquitur cap.8.libri fecundi neceffaria- rum propofitionum ? Existimat ipfe
Gandauenſis auctoritate ea optime comprobatam fuif ſe , quod tamen falfum eſſe
declarauimus cap.vltimo libri tertij logicarum difputationu.Cri- ticus verò in
pradictis Apologeticis libris , quorum nonnulla folia ad manus nostras perue-
nerunt iam excuſa , in lucem autem non edita , explicato duplici illo ſenſu a
Gandauense affignato ei propo- fitioni , que eſt , animal , quatenus animal
viuit , declarataque viri clariffimi distinctione , eum tueri nitens , in- quit
, & c . Non potuit aduerfarius vlciſcendi ſui cupiditatem explere , in
virum clarifsimű de- bacchando , conquifitis diligenter eius di & is , atque
opinionibus , quæ poterant anſam aliquam præbere obtre & andi , niſi vt
colophonem adijceret inuriam , qua me afficere no eſt veritus , idq ;
ſexagenarius iam , atque eo ſenior , a quo potius manfuetudinis , humanitatis ,
æquitatis exempla petenda erant . Cum enim ego Apologeticos libros confeciſſem
, eos editurus curaui prius ex ijs ſchedas pauculas excudendas , vt ex his
ratione ſubducta , voluminis excudendi magnitudinem explorarem , & quonam
charactere , qua forma elegantius eſſet diſpicerem : cúque ego nondu eos libros
ad incudem reuocaſiem , fa & um poftea vt in opere recognoſcendo , ac
defcribendo quáplurima mutarim ( qui meus eſt mos , vt quoties deſcribo aliquid
meo ingenio elaboratú , id non defcribere , ſed denuo fingere , ac retexere videar
, tam multa in exſcribendo muro , ad- do , adimo ) atque adeo ordinem ipſum
totum commutarim . ex archetypo igitur ſchedas non nullas ea , quam dixi , de
cauſſa prælo ſubijci volui : quas ita neglexi , vt earum nullæ nunc apud me
fint : neque vero archetypum ipſum ſeruaui . Præclarus autem iſte philoſophus
nouo atque inuſitato exemplo me inconſulto ex ſchedis illis impreſsis , ac non
editis , reſponſiones quafdam meas meas , quas neſcit an mihi probarentur ,
& dignæ ab alijs legi viderentur , edere inſolenter audet . Egregiam vero
laudem . Hoccine eſt philoſophi ? Sed abutatur licet & mea , & viri
clarifsimi pa- tiencia omnium humaniſsimi , ac micifsimi , atque in eo ducatur
fortunatus , quod tales nactus fit aduerfarios , & fi cetera quoque
fortunatiſsimus eft , præterquam in editis a ſe operibus , fi modo id , quod
iure euenit , eſt fortunæ tribuendum . Nunc vt videat aduerfarius , quæ non
edidimus ijs , quæ ipfe edidit , & digna hominum luce duxit , & rationi
, & veritati magis eſſe conſentanea , rem ipfam , in qua nos tam acerbe
reprehendit , altius repetam . Auerrois eſt ſententia , genus de ſpe- cie
vniuerfaliter non prædicari , contra quam argumentantur aliqui hunc in modum ,
Homo , qui eſt ſpecies , per internam rationem eſt animal , quod eſt genus , ergo
homo , quatenus homo eſt ani mal ; ergo animal de homine , ideft genus de
ſpecie vniuerfaliter prædicatur . Ad hoc reſpondés Auerroes negat hominem ,
quatenus hominé efle animal : propterea quod illa ditio , quatenus fignificat
reciprocationem terminorum , quæ non cadit in propofitione hac , homo eft
animal . Ad cuius refponfionis intelligentiam , notat vir clarifsimus libri
poſterioris de propofitionibus neceffarijs cap.8.duplicem eſſe ſignificationem
huius vocis , quatenus . poteſt enim , inquit , ſumi la te , & fatis
improprie , poteſt etiam ſumi ſtriae , quæ eſt propria eius fignificatio : late
quidem , & ample fumitur quando nihil aliud fignificat , quam internum
principium , ſeu internam ratio- nem , proinde exclufionem principij externi ,
& externæ rationis , in qua acceptione propofitio hæc eſt vera , homo
quatenus homo eſt animal . fic enim nihil aliud fignificare volumus , quam
hominem ex interna ratione eſſe animal , non ex aliquo externo principio , quod
quidem verif- fimum eft , quoniam homo per internam rationem eſt ſentiens ,
& animal . in hoc igitur ſenſu ad- Herſariorum ratio ( inquit vir clar . )
contra Auerroem concedi poteſt . Altera eius vocis fignifica- tio maxime
propria eſt , vt dicat eandé eſſe vtriufque termini rém ; vt fi dicamus , ho
quatenus ho eſt riſibilis , vera eſt hæc propoſitio etiam in ſecunda acceptione
, quia fignificat eandem effe ra- tionem , qua homo eft homo , & qua eſt
rifibilis . per propriam enim formam habet homo vt fit homo , & per eandem
habet vt fit riſibilis , vere igitur homo quatenus homo eft rifibilis , quia ex
eodé principio pendet riſibilitas , ex quo pendet humanitas , fed hæc non eft
vera , homo qua- tenus homo eſt animal , quia non ex eodem principio habet vt
fit animal , ex quo habet vt fit ho- mo , fi quidem per ſenſum eft animal ,
homo vero non per ſenſum , fed per rationé.non igitur qua ratione eſt homo ,
eadé ratione eſt animal , fed alia , & alia ratione . itaque homo non
quatenus homo eft animal . Secúdú hauc propria fignificationé dicit Auerroes
conditioné , quatenus ipsů , non eſſe niſi cú terminorū reciprocatione :
ſecundú quã etia accepit in primo poſter . Ariftoteles ea conditioné quatenus
ipſum . Subdit vir clarifsimus : Hanc distinctionem ipfe , quando logicam pu-
blice interpretabar , inueni , eaque mihi pleniffime fatis fecit : postea vero
mihi contigit vt eandem legerem a- pud Ioannem Gandauenſem in ſua queſtione
decima fecundi metaphys.quod me summa letitia affecit , cùm vi- derem eruditum
illum virum ſua auctoritate fententiam meam comprobaffe . Hanc viri clarıſsimi
diſtin- & ionem vt voluntariam & alienam a mente Ariftotelis , & a
diftin & ione Gandauenfis reprehen- dit a duerfarius libri tertij
difputationum logicarum capite uigefimo inquiens : Distinctiones , que non funt
defumpte ab aliqua vel philoſophi , vel grauiffimorum peripateticorum
auctoritate , voluntarie me- rito nuncupari poffunt , cum in quouis bomine
quodlibet imaginari pofitum fit , inter quas locum habere vide- tur poſita
distinctio de duplici huius vocis quatenus fignificatione , late fcilicet ,
& fatis improprie , vel ſtri- Etè , & proprie : quoniam apud
philofophum , ni fallor , ſecundum vnam tantum , & illam propriam femper
legitur , & precipue cum res ipfa , & vocabuli fignificatio id mirifice
poſtulent.nota enim reduplication's in aliquo , nempe in bomine , dum dicitur
homo , quatenus homo , & huiufmodi , non potest in co denotare , nifi d-
lud principium , rasione cutus homo eft homo , quod eius forma est . A qua
fententia non videtur recedere loan- nes Gandauenſis loco citato . nam
exiſtimantes cius aduerfarij non eße in animali plures formas fubftantiales
distinctas , fed vnam , & eandem dare eße uegetatiuum , & animal , id
probabant auctoritate philofophi fub inicium libri de iuuentute , &
fenectute dicentis : Fieri enim nequit vt animal , qua animal elt , non vi- uat
: Si enim in animali vna , & eadem forma non daret eße vegetatiuum , &
animal , ex neceffitate anima- li , quatenus animal est , contra fententiam
philofophi non ineſſet viuere , quod pro vegetari accipitur . refpon- dens
Gandasenfis ad hanc difficultatem , auctoritatem illam philoſophi declarando
ait animal fecundum quod animal viuere dupliciter intelligi poſſe , vno modo vt
animal fic primum fubiectum vita , & fic non intelligit Aristoteles , quia
fi hoc effet verum , quicquid viueret , viueret per animal , quia hoc dicit :
Secundú quod : omnibus fcilicet ineffe per naturam eius , vt patet primo poster
. Alio modo intelligi poffe , animal fecundum quod quod animal viuere ,
ideft , ex neceſſitate viuere , ita quod includat neceſſario principium , per
quod viuit ani- mal , & fic est verum . nam licet vegetatiua anima fit alia
a fenfitiua , tamen ex neceßitate includitur in ani mal , Ecce Gandauenfem
accipere , ſecundum quod ipſum , femper eadem fignificatione , prout fcilicet
figni ficat formam eius , cui applicatur , & hac de cauffa ait duplicem
habere jenfum propoſitionem iliam , quæ eft , animal , fecundum quod eft animal
, viuit , vnum vt forma fenfitiua , per quam animal eſt animal , fupponat vegetatiuam
, a qua prouenit vita , non autem e conuerfo : alterum vt eadem forma fenfitiua
, qua anunal elb animal , faciat animal fubiectum primum vita , quare primo ,
non fecundo fenfu affirmat auctoritatem philoso phi intelligi debere . & c
. Jed nunc concedamus huius vocis , quatenus , duplicem poffe dari
fignificationem , late , fcilicet , & stricte , prima fignificatio non
nullas patitur difficultates , quoniam explicandum erat cuius nam , prædicati
fcilicet , an fubie & ti interna illa ratio fignificata ab hac voce :
quatenus : effet principium vel ratio & c . Ad hanc aduerfarij
reprehenfionem refpondi ego in libris Apologeticis , ( quoto libro , aut capite
, non memini , cum eorum librorum , quorum non nulla excudenda folia curaui ,
poſt- moduin ordinem , vt dixi , i mmutauerim , & primum exemplar , atque
adeo folia ipſa , quæ erant impreſſa , mihi ob incuriam perierint . ) reſpondi
inquam , viri clarifsimi diftin & ione cum diſtin- Alone Gandauenfis eſſe
prorfus eandem ( quod vel philoſophiæ ignarus intelligit ) neque eam ab
Ariftotelis mente eſſe alienam . Dixique inter alia conceptis verbis hæc , quæ
hic ab aduerfario referuntur , ſcilicet : Non potuit ergo difpicere aduerfarius
etiam in nostra difiır . Etione , quatenus , aut , le- cundú quod , femper
fignificare formam ? cùm etenim dicimus , animal quatenus , aut fecundum quod
animal effe viuens , hoc est , viuens eſſe internum principium animalis , quid
aisud ( objecro ) dicere volumus , nifi anı mal effe viuens per formam viventis
( quam animal in ſe recipit . ) non quiden vi propriam , fed vt communem , qua
ad animalıs formam relata , vicem obtinet materia . cùm etiam dicimus , ammal ,
quatenus animal non efje viuens , fimiliter ipfum , quatenus , ant , ſecundú
quod , nobis formam fignificat propriam , non con.munens quòd fcilicet animal
non ſit vinens ex propria forma , & c . Tandem cum duat aduerfarius
explicanaun furt- Je utrius internum illud principium , feu interna illa ratio
fignificata ab hac vece : fecundú quod : effet prin- cipium , fiue ratio ,
pradicati ne , an fubiceli , oftendit aperufj me je in his libris , quos
fufiepit vndique oppu- gnandos , effe negligentißime verfatum . Alioquin
didiciffet ex ijs , com fignificare fubuftum , non pradicatum , & hanc
explicationem in ea tractatione minime defiderari . Hæc a me in Apologeticis
ſcripta citat ad- perfarius . Nunc eſt operæpretium intelligere quid ipſe
aduerfus hac dicat : Vult ( inquit ) uaque Criticus in hac fua defenfione ,
Quatenus ipfum , poffe accommodariam pradicato , quam fubu Eto , ſi con-
fideretur large , pradicato ; ita vt fenfus fit , Animal quatenus ammal viuit ,
idest per principiuni internum , hoc eft per formam viuentis , quam ammal non
vi propriam , fed vt communem in ferecipu , eft viuens , fi verò ftrifte ,
Jubicato accommodatur , ita vt fenfus fit , animal quatenus ammal viuit , ideft
animal per forn a propriam eft viuens , primo modo propoſitio vera , fecundo
autem modo falja est . V bilegit Criticus , & a quo Peripatetico didicit ,
quatenus ipfum , prædicato accommodari poße ? Eft ne itamente captus , vt non
intel ligat idem effe dicere , animal , quatenus animal , ideft animal per
formam propriam , ac dicere animal quatenus ipſum ? Cum fit hoc verum , quam
quod veriffimü , quo ita temere enunciauit hanc propoſitionem , qua eſt , ani
mal , quatenus animal viuit , ideft animal per forma viuentis eſt viuens , effe
quatenus ipfum , cum in ea ( vtipfe Pult ) animal fit viuens per formă viuentis
, quam vt comure in se recipit , non per formam propriam.Criticus buius difciplinæ
terminos non intelligens , excufatione dignus eft . exiſlimauit enim ide eße :
quatenus ipſum : quatenus aliud : ideo dixit , propofitionem illam , nempe ,
animal est viuens per formam vinentis , effe quatenus ipfum . Eft quidē animal
viuens quatenus aliud , cu fit vinēs per formā vinētis , quatenus vero ipfum
idest , quatenus animal , feu per fuam propriam formam , nimirum per animam
fenfitiuam , minime : forma enim viuentis non eft forma , per quam animal est
animal , licet forma animalis eam fupponat : atta- men aliquando animal per
fuam propriam formam , & quatenus animal feu quatenus ipfum eft viuens hoc
igitur quomodo cum veritate conuenire poffit , declarandum erat . quod non
fecit vir clarifsimus . Ganda- nenfis autem totum oppofitum dicit , vult enim
quatenus ipfum femper fubiecto , nunquam predicato appo- ni : quare confiderans
poſſe aliquem dubitare , quomodo liceat animal quatenus ipfum , ideft per
formam propriam viuere , cum ab codem principio animal non habeat vt fit animal
, ve fit viuens , affignat illius propofitioms , videlicet , animal quatenus
animal , ſeu quatenus ipfum viuit , duplicem fenfum , vnum vt per formam
animalis neceffario vinat , quoniam forma fenfitiua , per quam animal eft
animal , fupponic formam vegetatiuam , per quam animal est viuens , nec
propterea vult animal per formam viuentis vine- re , propterea quod tunc non
viueret quatenus ipfum , fed quatenus aliud , & in hunc fenfum propoſitio
illa eft vera , alterum pt animal per juam propria formam fit primum vita fubiectum
, in quo fenfu eadem propo- 1 . fitio falſa eſt , alioquin quicquid viueret ,
per animal viueret , quod eft abfurdum . Vno igitur , eodemque ma- do , nimirum
ſtricte accipit Gandauenfis predictam propofitionem , animal ſcilicet ,
quatenus ipfum , est vi- suens , & illa declarat , quomodo fieri poßit , ut
animal quatenus ipfum , feu per formam propriam fit viuens . Confideret modo
Criticus an fui viri clarißimi distinctio cum fententia Gandauenfis vnquam
conuenire pof- fit . Hæcaduerfarius . in CAPVT TERTIVMO Distinctionem
Gandauenfis de ſignificatione vocum , Quatenus ipsum , effe prorfus eandemcum
viri clarißimi distinctione fuperius relata . & eam distinctionem aduerfa-
rium non intelligere . : ON ſum grauatus hoc loco & viri clarifsimi
ſententiam , & aduerfarij reprehen- fionem vtriufque noftrum integras
referre , vt quam vana fit eius reprehenfio ne- mo non intelligat . Primum effe
eandem viri clarifsimi diftin & ionem ſuperius comemoratam cum diftin &
ione Gandauenfis , huc allata Gandauenfis auctori- tate facile oſtendo . Ecce
verba Gandauenfis : Ad aliam difficultatem , quando di- citur , quod
Aristoteles dicit de iuuentute , & fenectute , & c . Quod impoßibile
est animal , & c . Dicendum quòd animal fecundum quod animal viuere potest
intelligi dupliciter , vno modo quod animal fit primum fu biectum vite . &
fic non intelligit Aristoteles , quia fi boc effet verum , tunc quicquid
viueret , vineret per ani mal , quia hoc dicit , fecundum quod , fcilicet quod
omnibus infit per naturam eius , vt patet primo poſt . At- que hæc eft vna
acceptio ipfius , quatenus ipſum , illa videlicet , quam vir clarifsimus vocat
pro- priam , ae ſtrictam . altera acceptio ipfius , quatenus ipfum , his verbis
eiuſdem Gandauenfis con tinetur : Alio modo poteſt intelligi quòd animal
fecundum quod animal viuit , ideft de neceßitate , ita quod includat neceffario
principium , per quod viuit animal , & fic eft verum . Unde licet
vegetatiua anima fit alia a fenfitina , tamen ex neceffitate , includitur in
animali . Vnde quando dicitur quod animal fecundum quod animal pinit , ſecundum
quod , non dicit primitatem fubiefti , quod animal , fit primum fubiectum vita
, ſed dicit neceffariam inclufionem vita in animali . Primum fatis conftat ,
cum dicimus , animal quate- nus animal , viuit , vocem animal primo loco
pofitam non fignificare aliquam animalıs partem , fed ipſum totum , ipſum
compofitum , de quo prædicatur viuere , dicentes ergo , animal viuit , per
animal intelligimus ipſum totum , quod conſtat ex anima vegetatiua , vt ex parte
materiali , & ex anima ſenſitiva , vt ex parte formali . Vox autem , animal
fecundo loco pofita , quæ eft reduplica- tiua compofiti , ac totius , ex
aduerfario fignificat ſemper partem compofiti formalem , at ex vi ri clarifsimi
ſententia non femper . Concedamus in præfentia reduplicatiuam in prima Ganda-
uenfis acceptione fignificare formam , de hoc enim nunc inter nos controuerfia
non eft , quan- quam ea reuera proprie non formam dicit , fed dicit proprie
rationem fubie & i primi , quod & ipſemet hoc loco innuit Gandauenfis :
fed concedamus hoc in præfentia . Ac videamus vtrú ea reduplicatio , quam
interdum non formam , fed materiam potius compofiti ſignificare vult vir
clarifsimus , in fecunda Gandauenfis acceptione materiam ſignificet , an formam
. Animal , in- -quit Gandauenfis , de ſecunda ipfius Quatenus animal
fignificatione loquens , fecundum quod ani- mal viuit , id eft de neceßitate ,
ita quod includat neceffario principium per quod viuit animal . vbi , ſecundu
quod , inquit , dicit neceffariam incluſionem vitæ in animali . Quis non
intelligit , Quatenus animal , vel , fecundum quod animal dicere in hac
acceptione principium materiale , non autem formale ? Dice- re enim , animal
viuere , quatenus animal , hoc eft , quatenus includitur in toto animali
principiū neceffariu , hoc eft , effentiale , per quod viuit animal , nihil eſt
aliud di & u , quam animal viuere vt includens materiam , quę a compofito
proprie dicitur includi , non a parte compoſiti ipfius for mali . At fi partem
compoſiti formalem hac ſecunda toi quatenus , vel fecundum quod ipfum ac-
ceptione innui voluiffet , profe & o dixiffet , Animal fecundum quod animal
viuit , ideft , animal viuit qua Benus includens formam vel naturam , que forma
, vel natura fupponat principium vite in animali . Ipfe ta- men nihil tale
dicit , nec dicere poteſt.animal enim non viuit ob animam fenfitiuam , fed ob
ani- mam vegetatiuam . ficuti homo non eft corruptibilis ob animam rationalem ,
ſed ob materiam , D ex qua conſtat . fi quis enim rogatus quare homo fit
corruptibilis , refponderet , quia eſt ratio- nalis , non ne exfibilaretur ?
homo enim eſt corruptibilis quatenus includens materia . & fi quis dicat
eum effe talem , quatenus conſtat ex forma ſupponente materiam , is egregie
nugatur , vel certe is valde loquitur improprie . Patet ergo Quatenus ipfum in
ſecunda ſignificatione apud Gandauenſem non dicere formam , nifi genericam ,
quæ vicem obtinet materiæ , & vt materia , hoc eft vt principium rei
eſſentiale poteſt dici Quatenus ipfum . falſo igitur imponit aduerfarius
Gandauenfi quod voluerit , quatenus ipfum , ſemper & eandem ſignificare
formam cui applica tur , fignificat quidem formam fæpe ( hoc concedo , id enim
nobis non officit ) fed non eandem formam , vt ego dixi in Apologeticis loco ab
auerfario relato ex ſchedis non editis . Ex quo li- quet aduerfarium falſo
interpretari diftin & ionem illam Gandauenfis , & eam non intelligere .
Nunc ad præclaras eius in me animaduerfiones ac Criticas nugationes paucis
refpondemus . Dixi ego in ſchedis non editis , quatenus ipſum , ſemper dicere
formam , fed non ſemper ean- dem , ſed modo propriam , modo communem , &
communem quidem vt materiam eius , cui applicatur , Quatenus ipfum . Licet
igitur non negauerim in vtraque acceptione vocum quate- nus ipſum , fignificari
formam , tamen negaui ſignificari eandem formam , ac dixi tunc formam communem
fignificari vt materiam , non vt formam . Recte . Si enim viuens , quæ eſt
forma communis , ad formam animalis relata vicem obtinet materiæ ( vt ego ibi
dixi ) quando ergo di- cimus animal quatenus animal viuit , nihil aliud dicimus
niſi animal per formam viuentis , ve per propriam materiam viuit . Significatur
ergo per , quatenus animal , in hac acceptione for- ma communis , non tamen vt
forma , fed vt animalis materia.aliud autem eſt confiderari ali- quid tale ,
& confiderari , vt tale . Quamquam ſi verba Gandauenfis , ac viri
clarifsimi in expli- cando , Quatenus ipfum late accepto bene perpendantur ,
nec formam , nec materiameæ voces proprie dicunt , ſed dicunt tantummodo
internum principium ſubiecti ipfius , quod eſt quidem materia , non tamen
exprimitur fub ratione materiæ , fed fub ratione principij , quæ vox non minus
formæ conuenit , quam materiæ . Qui enim vocibus Quatenus ipfum in hac
fignificatione vtuntur , non curant diftin & ionem principioruni , quatenus
eam refpiciunt ſignificationem , fed tantummodo corum fpe & ant
necefsitatem . Sed hoc parum ad rem : fatis fit demonſtraſſe ad- uerfarium
immerito & me , & virum clarifsimum reprehendere , & diſtinctionem
viri clarifsimi effe eandem cum diftin & ione Gandauenfis . Satis enim eft
ad eum refellendum oftendiffe , fi quatenus ipfum late acceptum debeat dicere
rationem peculiarem principij quatenus ab alte- ro principio diftinguitur ,
potius materiam dicere , quam formam . Cum ergo inqnit aduerfa- rius : Vult
igitur Criticus in hac fua defenfione quatenusipfum poffe accommodari tam
prædicato , quam fubiecto , fi confideretur large , pradicato , fi verò ſtricte
, fubiecto : Me quidem non intelligere aperte indicat.ego enim dixi , quatenus
ipfum , ſemper accommodari ſubie & o , etiam cum late fumi- tur , quamuis
enim id fignificet formam , ficuti in hac propofitione , animal quatenus animal
vi uit To Quatenus animal fignificat formam , quæ eſt principium viuendi , animam
ſcilicet vegetati- uam , attamen eam non fignificat vt formale principiü
prædicati , ſed vt materiam fubie & i , hoc eft vt principium internum
fubie & i . Aliud
autem eft dicere hoc fignificat hoc , & hoc capitur prout fignificat hoc .
Anima vegetatiua eft forma viuentis , attamen in prædi & a propofitione non
fignificatur vt forma viuentis , fed vt materia animalis , vel , vt vir
clarifsimus diceret , vt in- ternum principiú animalis . prout autem
confideratur vt materia animalis , dicit ſolum intrinfe- cam animalis ipfius
rationem , proinde vt partem huius ſubie & i . non igitur obſtat quod hæc
fit forma vel efficiens , vel quælibet alia cauſſa prædicati , quominus fumatur
vt materia ſubi & i , fi- quidem non confideratur vt talis cauſſa prædicati
, ſed vt pars ſubiecti . Eandem viri clariſsimi di ftin & ionem legi in
libello de animæ immortalitate nuper edito a præclaro philoſopho , publico
philofophiæ profeſſore , multos annos in eo interpretandi munere egregie
verſato , cuius hac de re verba hæc funt : Altera refponfio , quam afferre
poffumus , est distinguendo illam propoſitionem , bomo , qua home , generatur ,
& corrumpitur.que propofitio cùm reduplicatina fit , babet replicare ipfum
fubiefth : ideo cùm replicet ipfum hominem , vel replicabit principale
fignificatum hominis , ipfam fcilicet animam ratio- nalem , vel replicabit eius
fecundarium fignificatum , ipſum nempe connotatum.fi replicet principale
fignifica sum , cunc propofitio eft falſa.fi fecundarium , est vera . omne enim
concretum tam naturale , quam artificale , tam fubftantiale , quam accidentale
principaliter fignificat formam , fecundario connotat jubiectum , cui inest
forma , fingitur illa propofitio replicet primarium fignificatum , ipfam animam
rationalem , feu ipfum intelle tum i ٤٠
Hum , dixi ipfam eſſe falsă ratio est , quia bomo ratione principalis
fignificati est ingenerabilis , & incorrupti- bilis : at fi replicet
fecundarium ſignificatum , ipſum ſcilicet corpus , quod anima fenfitiua eft
præditum , pro- poſitio est vera , cum homo fit generabilis , &
corruptibilis ratione anima fenfitiuæ , quæ est forma , que coor dinatur ale
rationali . Hæc ille . qui ipſum Quatenus ipfum , vel Qualidem auût hæc duo
ſignificant ) non ſemper capit in eadem ſignificatione , ſed modo ve fignificat
formam , modo vt fignificat ina teriam . Ac profecto confentaneum eſt rationi ,
vt Quatenus ipſum & dupliciter capiatur , ſtricte , & large , aliud
ftri & e fignificet , aliud large : ſtricte quidem , vel principaliter ,
formam , large au- tem vel ſecundario materiam , fi ipſum ſubie & um effet
aliquid fimplex , eius reduplicatio ſemper vnum fignificaret , ſed cum ex forma
conftet , & materia , poſſumus per reduplicationem vel fi- gnificare partem
eius principalem , quæ eſt forma , vel minus principalem , quæ eſt materia ,
ſem per tamen ipſum ſubie & um reduplicare dicimur , nunquam prædicatum ,
quia ſemper aliquam fubie & i partem ſignificamus . Hæc igitur viri clarifsimi diſtin
& io & rationi , & Peripateticis Ari * ftotelis explicatoribus ,
& ipfius Gandauenfis diſtinctioni conſentanea eft . Atque hæc fatis fu
perque ſunt ad refellendum quicquid aduerfarius contra hæc aut nugatur , aut
nugari poteft.i Tandem ait aduerfarius : Quod poftremo dicit Criticus viri
fcilicet elavißimi libros me vndique oppизпав dos fufcepiffe , falſum penitus
eft . etenim ea folum ( inuitus etiam ) impugnaui , quæ opinionibus a me
laudatis negotium faceffere videbatur . An aduerfarius eas ſolű viri clariſsimi
ſentétias oppugnarit , quæ opi- nionibus a ſe laudatis negotium faceſſerent ,
hæc eius reprehenfio vel ſola ( ne multas huius ge- neris hic referam )
declarare potis eſt , libro ( ut diximus ) tertio difputationum log . cap .
20.ha- bita.ille enim intelle & us diſtinctionis Io . Gandauenfis iam a
nobis cómemoratæ , quem ei vir clarifsimus tribuit , aduerfarius autem
reprehendit , nullum profecto aduerfarij opinioni vlli ne- gotium faceſsit .
Eum tamen ipſe fine cauffa , ac fine ratione oppugnat . Vter igitur noſtrum
falſi loquus fit , & vrer Criticus ſine iudicio appellandus , hinc æftimate
. Propofitionem maiorem demonftrationis
potißima eſſe non pofſſe in quarto per fe dicendi modo . f 1 Eprehendi ego
ſecundo Critico cap . fecundo aduerfarij ſententiam , qui libri 4.lo- gicarum
difput.cap . 8. contra comunem opinionem ſuſtineat potiſsimæ demon- ſtrationis
maioré propoſitioné eſſe in quarto modo dicendi per ſe , non in ſecun- do : cũ
non videat ſe hoc aſſerente deftruere forma eius ſyllogifmi , vt infra demon-
ſtrabimus . Verba aduerfarij a nobis ibi relata hæc funt : Melius erit dicere
maiorem illam propofitionem effe in quarto modo dicendi per ſe , quando quartus
est adeptus conditionem fecundi : in quarto enim prædicatum eft femper extra
eſſentialem fubiecti rationem proprie acceptam , vt patet in illa pro pofitione
, videlicet , riſibilitas est animal rationale , feu riſibilitas est propter
animal rationale ( fumendo ani- mal rationale pro ſola rationalitate , quæ eft
forma ratione hominis , & efficiens non vera ratione rifibilitatis ) neque
enim tum animal rationale est effentialis ratio riſibilitatis , neque pars eius
, fed cauſſa , a qua vifibilitas , cius effentia ortum ducunt.fi autem cauſſa
illa externa fuerit fubiectum , vt videre eft in illa propofitione , animal
rationale eft vifibile , conuenit tunc quartus modus cum fecundo , quia ficuti
in fecundo modo ponitur fubieftum in definitione prædicati , vt homo in
definitione riſibilitatis , ita in quarto animal rationale ponitur in eiufdem
riſibilitatis definitione.differt tamen quartus a fecundo , quoniam in fecundo
modo fubiectum fumi- zur pro compofito ex materia & forma , idest , pro
materia , in qua , & est pars effentia pradicati.in quarto autem ponitur
folum pro efficiente absque materia , & est extra effentialem prædicati
definitionem . Eius igi- tur propoſitionis , rationale est riſibile , ſenſus (
nifi fallor ) aptior erit , vt fcilicet rõnalitas fit cauffa rifibilita- tis ,
& tum maior erit vera cauſſaliter , & in quarto dicendi modo per fe ,
ad fecundum reducibili , non in fe- cundo . Hanc eius opinionem eo nomine
reprehendi , quòd fi admittatur maiorem propoſitio- nem potifsimæ effe in
quarto , non in ſecundo per ſe dicendi modo ijs verbis , quibus eam aduer-
farius explicat , ac format , demonftratio potifsima peccabit in forma
fyllogiftica . Formemus enim fyllogifmum ad demonſtrandum hominem eſſe
riſibilem : ſi maioris propofitionis fenfus erit hic , rationalitas eſt cauſſa
riſibilitatis , aſſumat aduerfarius minorem propoſitionem , & huic maiori
ſubnectat : ca certe vel erit hæc , omnis homo eſt rationalitas , vel hæc , in
omni homine D 2 eſt rationalitas : ſi erit hæc , omnis homo eſt
rationalitas , duo ſequentur abſurda , primo quód homo erit forma fine materia
: deinde quod in concluſione demonſtrationis illatione fyllogifti- ca non
inferetur hominem eſſe ſubi etum riſibilitatis , fed tantummodo cauffam , cum
homo in minore propofitione acceptus fit pro cauffa tantum ipfius riſibilitatis
, non pro ſubie & o inhæren tiz , fi vero minor erit hæc , in omni homine
eſt rationalitas , tum & fi homo capitur vt fubie & um , fumitur tamen
vt fubie & um rationalitatis tantum , proinde in conclufione non inferetur
necef- ſario ſyllogiſtica illatione , in omni homine ineffe riſibilitatem.non
enim quia in hoc fubiecto eſt cauſſa , ſequitur ex forma ſyllogiſtica in codem
ſubiecto effectum reperiri , ſunt enim multi effe- & us a cauſsis ſuis
fubie & o diſtinti , ita vt in alio fubie & o fint cauſſe , in alio
effectus . Propterca vt habeamus in conclufione hominem eſſe ſubiectum
riſibilitatis , idque ſyllogiſtice inferatur , ne ceffario in maiore
propofitione , non quidem explicite , ſed implicitè collocandum eſt ſubie &
u , vt prænoſcamus potentia in eodem homine eſſe cauffam riſibilitatis , &
riſibilitatem ipfam , alio- qui nihil tale concludi poterit . erit igitur hic
ſenſus maioris , In quo ſubiecto rationalitas ineſt , in codem ineft &
riſibilitas , & feruabitur hoc modo ditum Aristotelis , videlicet in maiore
con- cineri totum fyllogifmum potentia , cum hoc pacto in ea contineantur maius
extremum , & me- dium explicite pofita , & minus extremum implicite .
Refpondet ad hæc in ſua propugnatione aduerfarius inquiens : in maiore illa ,
quæ eft , rationalitas eft cauffa riſibilitatis eſt potentia totus fyllogif-
mus , nam cauſſa vi fit aliqua paßio , eſt eiusdem paßionis cauſſa inhærentie
in proprio fubiecto . Hæc reſpon fio fatis indicat , adhuc non intelligere
aduerfarium quomodo in maiore propofitione totus ( yl- logiſmus potentia
contineatur . id nos in gratiam tyronum libenter explicabimus . Vetotus iyl-
logiſmus in maiori contineatur potentia oportet quòd medium , & maius
extremum cum mino- ri extremo connectantur , cum minori quidem extremo in
maiori implicite & potentialiter col- locato ( ne coſter ea propoſitio ex
tribus terminis ) niſi etenim hæc inter ſe horú trium termino- rum connexio
aliquo modo in ea propoſitione ſignificetur , ea dici non poterit eſſe totus a
tu fyl logiſmus . fi enim omnes hi tres termini in maiore reperiantur
propofirione , non habeant autem inter fe connexionem , ita vt minus extremum
& medio , & maiori coniungatur extremo , ſed vel vni , vel alteri
tancum connectatur , non poterit iure dici integer in ca fyllogifmus effe ,
quòd fi in erit in ea propoſitione vtriufque termini reſpe & us ad idem
lubiectum , iure dici poterit ea totum in ſe ſyllogifmum continere , fi enim
fyllogifmus erit in prima figura ( loquor autem hic tantum de fyllogifmis primæ
figuræ : idem enim analogia quada erit intelligendú de reliquis reliquarum
figurarum : fic etiam loquor tantum de affirmatiuis , idem enim per analogia
erit intelligendú de negatiuis ) In ſubiecto propoſitionis continebitur
habitudo medij ad fubiectum conclufionis ex qua fit minor propoſitio , in tota
vero propoſitione connexio fubie & i concluſionis cum ma- iori extremo , ex
qua fit conclufio.alioqui ſi in co nulla ſignificabitur habitudo medij ad idem
ſu bie & u , non inerit ibi minor propoſitio neque a tu , neque potentia .
Cú ergo dicimus , omne ra- tionale eſt riſibile , nihil aliud dicimus , quam ,
omne id , in quo eſt rationalitas , eſt riſibilitas ; tum autem connectimus
primum rationalitatem cum prouocabulo quo referente vocem omne , quod eſt homo
potentia , id eft , vniuerfaliter ſignificatus , ideo facimus minorem
propofitionem poten tia , quæ eſt , omnis homo eſt rationalis , idem
fignificans , ac , in omni homine eft rationalitas , cú autem dicimus , omne id
, omiſſo in quo eſt rationalitas , eſt riſibile , connectimus riſibilitatem cum
voce omne , in qua continetur homo potentia , & facimus potentia
concluſionem , quæ eſt , omnis homo eft rifibilis.ineſt igitur in maiore tum
minor propoſitio , tum conclufio , non actu , ſed po- tentia , ex qua cum illæ
duæ propoſitiones ad actum deducuntur , integer habetur fyllogifmus . Atque id
videre eſt in omni bono ſyllogifmo , etiam in demonftratione eclipfis , in qua maior
pro poſitio eft in quarto modo dicendi per ſe ; vel enim eam demonftrationem
formes , vt aliqui ſo- lent , in hunc modum , Quandocunque terra interponitur ,
luna obſcuratur , at nunc terra inter- ponitur , ergo nunc luna obſcuratur ,
vel hoc modo , qui viro clarifsimo probatur capite vltimo li- bri pofterioris
de propoſitiõibus neceſſarijs , Quod prohibetur radijs ſolaribus a terza obie
& a , id obfcuratur , atqui luna prohibetur radijs ſolaribus a terra obie
& a , luna igitur obſcuratur : om nino habet fubie & um conclufionis in
maiore propoſitione cum vtroque eius termino nempe cũ medio , & maiori
extremo connexum , ita ut ad eorum vtrunque reſpectum aliquem præſeferat . Nam
& fi terræ obiectio cũ luna reuera no conectitur , ea tamen hac reſpicit ,
vt cauſſa prohibés . fic etiam , cum dicimus omne triangulum habet tres , &
c.in hac propofitione latet totus fyllogif mus , mus , quo concludatur vel
æquicrus , vel hoc triangulum habere tres . namque in voce omne ineſt fubie
& um conclufionis , quod erit aliqua ſpecies trianguli , vt æquicrus ,
& c . In hac autem pro- poſitione , quam aduer ſarius hoc modo enunciat ,
videlicet , Rationalitas eft cauffa riſibilitatis , vt demus ineffe fubie &
um potentia , quemadmodum ipfe vult , ita vt idem fit ditu , Rationalitas eſt
cauffa riſibilitatis , ac , Rationalitas eft cauffa verifibilitas fit in aliquo
fubie & o , non habetur re- ſpectus ullus rationalitatis ad ſubie & tum
riſibilitatis , itaque ex cognitione eius potentiali non poteft educi cognitio
actualis fyllogifmi . Cum enim in maioreno præfciuerimus an rationalitas quz
eſt medium , infit in eodem fubiecto , in quo riſibilitas ineft , an in alio ,
non poffumus dicere homo eft rationalis , ergo homo eſt riſibilis.nam in maiore
non cognouimus rationalitatem & ri fibilitatem eſſe in eodem ſubiecto , ſed
cognouimus ex aduerfario rifibilitatem effe in aliquo fu- biecto tantum , aliud
præterea nihil . quomodo igitur inde inferri poteſt , hominem , fi fit rationa-
lis , neceffario effe riſibilem ? Quid enim ineptius , quam dicere , hæc eft
caufla huius effectus ; hæc autem cauſſa eſt in hoc fubie & o , ergo in
eodem fubiecto eſt effe & us . quis modus argumen- tandi hic eft ? nec
pudet aduerfarium hæc tueri . Cum autem ego dixiffem , ex hac propofitione maiore
, Rationalitas eſt cauſſa riſibilitatis , non ſequi , in hoc homine eſt
rationalitas , ergo in co- dem eſt riſibilitas , & rationem addidiſſem ,
inquiens , non enim co quia in hoc fubiecto eft cauffa , ne- ceffario fequitur
, in codem effectum reperiri , funt enim multi effectus a caufſſis fuis
fubiecto distincti : Reſpon dot inquiens : Hac impugnatio eft ad propofitum
perinde ac fi quis interrogatus vnde venit , refpondeat , Fratribus miniſtro .
ego loquer de potiffima demonftratione , in qua medium eſt paßionis demonstranda
caußa efficiens non vera , quæ ſemper eſt ei annexa , ipfe autem recurrit ad
caußas efficientes veras , quas non femper effectus confequuntur , nec poſtulat
huiufcemodi demonftratio . Quis riſum hic teneat ? in me dicere , quæ in ipſum
mire conueniunt ? cum hæc eius reſponſio nihil ad propofitum faciat . Ego enim
loquor de forma fyllogiſtica , & dico demonftrationem illam peccare in
forma , ipſe vero inquit , ſe lo- qui de demonftratione potifsima , quafi vero
potifsima demonftratio illud nata fit priuile- gium , vt conftare poſsit abſque
re & a forma ſyllogiſtica . & fi enim conftat hano argumenta- tionem ,
rationalitas eft caufla riſibilitatis , homo eſt rationalis , ergo homo eſt
riſibilis , quoad materiam effe neceſſariam ; ea tamen necefsitas non eſt ſatis
ad efficiendam demonſtrationé , cum formæ neceſsitas requiratur , quod vel
pueri ſciunt . Praterea conceffa inquit huius difli veri Late rueret necessitas
maioris propoſitionis Critica argumentationis , quæ est , in quo fubiecto inest
rationa- litas , vt cauffa riſibilitatis , in eodem eſt quoque riſibilitas ipfa
: dicere enim aliquis poffet , non eo , quia in hoc fubiecto inest rationalitas
, vt cauffa riſibilitatis , neceffarium eft in codem riſibilitatem , vt cius
effectum reperiri , Sunt enim multi effectus a cauſſis fuis fubiecto distincti
, & c . Ego loquor de neceſsitate illatio nis , & confequentiæ , &
eo fundamento , ſcilicet , non eo , quia in hoc fubie & o ineft rationali-
tas , vt cauffa riſibilitatis , neceflarium eſt , & c . vtor ad infirmandam
vt dubiam , & non neceffa- riam confequentiam illam , quæ fit in
conclufione fyllogifini ab aduerfario formati : ex illis enim præmiſsis ca
conclufio non ſequitur , ipſe vero eo fundamento vtitur ad infirmandam pro
pofitionem maiorem , quafi vero in maiore fiat illatio vlla . Maior eft vnica
propofitio , non igi- tur poteſt in ea fieri illatio : ea autem propoſitio
conceditur . Illatio
fit quidem ex ea , quate nus ex ea pendet totus fyllogifmus , non tamen fit in
ea . Si ergo propoſitio noftra , ſcilicet , in quo fubiecto ineſt rationalitas
, & c.nobis concedatur , vt concedi folet , tamquam nota , fyllogif- mus
optime fieri poterit : At fi tibi propoſitio tua , nempe , Rationalitas eft
cauffa riſibilitatis , concedatur , fyllogifmus adhuc fieri ex ea non poterit .
& tamen fi maior illa conftaret omni- bus fuis partibus , ex ea recte
colligeretur , & educeretur totus fyllogifmus . Cum igitur non poſsit nec
in potifsima demonſtratione , nec in vlla alia demonſtratione , aut vllo alio
alio fyllo giſmo re & e formato poni in ſubiecto maioris ſola cauſſa , aut
aliquid proportione reſpondens ipfi cauffæ fine potentiali , fiue vniuerfali
expreſsione fubiecti ipfius conclufionis , veriſsimumeſt quod diximus , hanc
ſcilicet aduerfarij fententiam , quatenus in maiore potifsimæ ſolam vult poni
cauffam abſque vlla ſignificatione ſubiecti , neque explicita , neque implicita
effe falfiſsi- mam . Notari tamen illud volumus , inualidam eſſe hanc
confequentiam , maior huius fyl logiſmi propofitio eft in quarto modo dicendi
per ſe , ergo fyllogifmus hic peccat in forma ; quandoquidé datur aliquæ
demonſtrationes , habentes maioré propoſitioné , quæ eft in quarto modo ,
veluti demonſtrationes actuum , vt demonftratio lunaris eclipfis , quarum , vt
ipſemet aſſerit vir clarifsimus , maior propofitio eft in quarto modo ; &
tamen in huiufmodi demon- 12 D 3 ſtrationibus integra feruatur forma
ſyllogiſtica . Nos igitur non hanc , fed aliam ab hac forma uimus confequentiam
in aduerfarium . ea autem hæc fuit : Maior , potifsimæ demonſtrationis eſt in
quarto modo , & habet ex mente aduerfarij in fubie & o folius cauffe
expreſsione abſque vlla aut explicita aut implicita fignificatione fubie &
i inhærentiæ ergo huiufmodi demoſtratio peccat in forma fyllogiſtica . Heciverò
conſequentia validiſsima eft contra aduerfarium , at ve- ro contra
demonſtrationem eclipſis nullam vim haber , fi quidem in ea demonftratione non
ve rificatur totú antecedés cófequentiæ huius : quonia propofitio maior licet
in quarto modo fit , habet tamen in ſubicêto propofitionis explicite quidem
cauffam pafsionis , implicite vero cú eadem cauſſa ſubie & ü inherentiæ .
propofitio enim maior demonftrationis eclipſis vel fit hæc , Illud inter quod ,
& folem terra interponitur , obfcuratur ; vel hæc : Quando inter ſolem
& luna terra interponitur , luna obfcuratur , omnino includit fubiectum
conclufionis , ſeu inhærentiæ yel explicite , vel faltem implicite , &
potentialiter , vt vnicuique manifeſtum eſt . Eſt etiam aliud erratum
aduerfarij , dū exiſtimat hanc propofitionem , rationalitas eft cauffa
rifibilitatis , effe in quarto modo , quod abunde in Apologeticis adhuc non
editis confutauimus , vbi etiam abfur diſsimam effe eam aduerfarij ſententiam ,
quod fcilicet maior propofitio demonftrationis po- -tiſsimæ fit in quarto modo
, pluribus oftendimus , & rationes , quibus cómunem refellit opinio- nem
hac de re a viro clarifsimo comprobatam , atque explicatam , effe inanes ,
atque adeo pueriles oftendimus . A و 1 CAPVT QVINTVM . : 1. Etiam in ijs demonftrationibus ,
in quibus demonstrantur actus , medium effe vnicam cauffam , non plures . : ..
: JO IBRI quarti cap . 12. difputationum logicarum inquit aduerfarius Alio
pafto Se rem habere , quando aptitudo , & quando actus de fubiecto
demonstrantur . in aptitu- dine enim demonstranda fumitur folum forma subiecti
, quia ab illa tantum fluit tamquam a cauffa effeftrice , non ab obiceto extra
, vt patet quando demonftratur riſibile de bomine per animal rationale ; in
aftu vero demonstrando concurrunt natura fubiecti , & obiectum extra ,
quoniam ab illis emanat , vt videre eſt de eclipsi lune , que partim fluit à
natura lune quatenus fcili- cet luna est apta nata recipere lumen a fole ,
eique diametraliter opponi , partim autem ab obiecto extra , nimirum a terræ
interpofitione per que omnia eclipsis demonstratur . ergo infufficiens eſt fola
terræ interpofitio ad demonstrandam lune eclipsim , cum demonstrabile debeat
per omnes illas cauffas demon- ftrari , a quibus fluit . Falſa hæc eft
aduerfarij ſententia ( dixi ego poſterioris Critici capite ter tio ) quod
demonftrabile per omnes cauffas demonſtrari debeat , a quibus fluit . Per vni-
cam enim demonftrati debet , nempe per eam , quæ poſita ponit , ablata aufert ,
hoc eft , per cauf- fam æquatam , quam Ariftoteles ſignificauit primo poſter .
in definitione ſcire , eam fingulari nu mero proferens : inquit enim ſcire effe
, rem per cauffam cognofcere , propter qua res eſt , non di xit , per cauffas ,
propter quas res eſt . nulla enim affectio eft , quæ ex pluribus cauſsis æque pen
deat , ac proinde per plures in eadem demonſtratione pofitas oftendi debeat :
ex quo Ariftote- les ſecundo poſter . & ibi Auerr.com . 95. & 97.
vnicam eſſe vnius rei cauffam prodiderunt , propter qua res eſt . ſunt quidé
plures rei cauſſæ , quæ ablatæ quidé auferunt , at quæ pofita po- nat , &
ideo æquata fit cauffa , & quæ affumi in eius demonſtratione , & tandem
ex- primi in eius definitione debeat , vnica eſt , non plures : ex quo
potifsima demonſtra- tio per vnicam cauffam fieri debet , nempe per eam , quæ
in demonſtrandæ paſsionis defini- tione a facta cius demonftratione extrahenda
, collocanda fit . quæ quidem cauffa præſup- poſitiue continet in ſe cauffas
omnes remotas , vt ſenſitiuum ſupponit vegetatiuum , proinde in demonftratione
commemorari non debent cauffæ remotæ , dum habemus æquatam : cum igi- tur
moſtratur eclipſis in a & tu de luna , ſola ipfius æquata cauffa expreſſe
ponitur , nempe interpo fitio terræ , reliquæ filentur , non quia reliquæ etiam
ad eclipſim ipſius neceffario non concur- rant , vt forma lunæ , & reliquæ
, verum quia cum de luna eclipſim in actu demonftramus , iam fupponimus fuiffe
cognitam per antecedentem demonftrationem aptitudinem lunæ ad patien dam
eclipfim , quæ ab eius forma prouenit , non enim deinonſtramus atum nifi
prædemoſtra uerimus , C uerimus , aut præſcită intellexerimus aptitudinem.in
vnica igitur demonſtratione lunæ plures cauffas afferre fuperuacaneŭ eſt , ac
nugatorium , & c . Ac de re quidé hac omnibus manifeſtif- . fima , plura
dicere putidú eſſe diximus . Adhæc in ſua propugnatione reſpondet aduerfa- rius
inquens : Quando res aliqua demonſtranda a pluribus caußis fluit , quarum vna
in altera non con- tinetur , vnica non potest eſſe cauffa adequata , quia licet
ablata auferat , poſita non ponit , quod postulas equata rei caußa , vt
fcilicet poſita ponat , & ablata auferat . Cum itaq ; eclipſari in luna a
diuerfis caufis fluat , quarum vna in altera non continetur , nimirum a terre
interpofitione , & a natura luna , qua eft , vt fit minor terra , recipiat
lumen a fole , eique opponatur , nec fola terra interpofitio , nec fola natura
lune poteſt eius defectus effe cauſſa adequata , licet enim vtrauis ablata
altera remanente , auferat defeftum , virauis tamen pofita , altera ablata ,
eundem non ponit defectum . Quod earum cauſſarum vna in altera nõ contineatur manifeſtum
est , nam qui dicit terra interpofitionem , non dicit naturam luna ; nec è
conuerfo . In hac refponfione aduerfarius non plus adhibuit iudicij , quam in
ceteris . Eadem enim eſt ra- tio cauffarum , quarum vna in eodem ſubiecto
continet aliam , & earum , quæ fubie & o inter fe diftinguuntur , quod
ad adæquationem , vt fic dixerim , cauffa attinet , ficuti enim in illis vnica
eft æquata cauſſa , ſfic & in his , id eſt diſcriminis , quòd in illis
æquata cauffa eſt ſimul ſubiecto cú alijs , in his non item : hoc vero eſt
accidentarium ipſi rationi adæquationis . Quæuis cauf- ſa
adæquata aut interna , aut externa habet hoc , vt fi ponatur , neceſſario
ponatur effectus . Ad uerfarius autem hoc negans deceptus eft eo quoniam
externam cauffam materialiter tantum confiderauit , non autem formaliter ,
prout refpicit ipſum ſubiectum , terram enim interpoſita per ſe confiderauit ,
non autem cum habitudine ad lunam : quo quidem pacto ſi conſideretur terra , verum
elt , poſita terra , non poni eclipſim luna ; ac pofita etiam eius
interpofitione , non continuo poni eclipfim , immo non poni ipſam lunæ naturam
. Cofideranda autem fuit inter- poſitio terræ formaliter , hoc eft , cum
reſpectu peculiari ad folem & lunam , quatenus ſcili- cet terra
interponitur inter vtrumque , hoc enim pacto ſola interpoſitio terræ eft caufla
eclip- fis adæquata : neque enim in a & tum vocari poteſt hæc cauſſa , quin
actu detur eclipfis in- cludit etiam hæc cauſſa naturam lunæ , quam ſola terra
, aut ſola terræ interpofitio non inclu- dit . natura autem lunæ omnino
præfupponi debet , vt conſtituens lunam in actu ; quz pote- ſtate fic fubie
& um eclipſationis . Cauſſe enim externæ adueniunt fubie & is
exiſtentibus in a & u , quare ea pręſupponenda funt . Quod autem
interpofitio terræ quando capitur pro cauffa colip fis adæquata , conſiderari
debeat cum eo refpe & u ad ſolem & lunam , probatur & ex demon
ſtratione eclipfis , cuius maior propofitio , vt alij putant , eſt hæc , quandocunque
inter ſolem , & lunam terra interponitur , luna obſcuratur , in qua non
ponitur fimpliciter interpofitio terra , ſed eius interpofitio inter ſolem ,
& lunam . Non enim dicitur cum
terra interponitur , luna ob- ſcuratur , fed dicitur , cum terra in ſolem , &
lunam interponitur . Ea enim eſt vis , & natura ple- rarumque cauffarum
externarum , vt non ſemper ex neceſsitate agant in ſubie & um determina tum
, quia ipſum non ſemper refpiciunt , neque ad id ita funt affe & ę , vt in
ipſum agere poſsint . Cauffz autem internæ quia vel ipfæ conftituant natura
ſubiecti , vel fluat ex natura fubiecti , ſem per ipſi inſunt , aut hærét ,
ideo ſemper effe & us fuos producunt.proinde hæ licet materialiter co-
fiderentur , hoc eft , fine aliquo refpe & u ad effectus fuos , eos tamé
pofitæ ſemper ponunt : at vero cauffa externæ materialiter confiderate poſitz
non ponunt . Rationalitas enim etfi non confi- deretur vt cauffa riſibilitatis
, ipſa tamen poſita in actu , ponitur rifibilitas : at vero terræ in-
terpofitio fi non confideretur cum refpe & u ad lunam , licet in a & u
ponatur , non idcirco ponit eclipſim , aut naturam luna . Inquit deinde
aduerfarius ; Si velit Criticus quod terræ interpofitio di- cat naturam lune ,
quatenus eam præfupponit , hoc ei concedimus , fed ex hoc oppofitum potius ,
quam pro- pofitum colligeret . fi enim terræ interpofitio iccirco eſt cauſſa
adequata defectus luna , quia preſupponie - eiufdem luna naturam , ergo non
fola , & e contra . Fatuum hoc . Rationale præſupponit neceſſario na turam
ſenſitiuam , vt fubiectum , & fine ipſa non poteſt nec eſſe cauſſa
riſibilitatis , quonia apti- tudo ridendi pendet etia ab organis ipfius riſus ,
qui enim ijs caret , non eſt aptus ad riden- dum : organa autem illa tenent ſe
( vt ſcholaftici dicunt ) ex parte materiæ proximæ , quz conftituitur a natura
ſenſitiua : ipſum tamen in demonſtratione riſibilitatis ponitur per fe ſolum .
idem etiam dicendum de terræ interpofitione , ex hoc igitur propoſitum maxime
colli- gimus , & oppoſitú ſentétiæ aduerfarij.na quod præſupponitur , nó
repetitur . eius.n.repetitio nu gatio eft . Ac certe fi cauſſa præſuppoſitz in
demöftrationibus exprimēdz forent , nulla effet de monſtratio monftratio ,
in qua vnico medio vti poſſemus , ne ipſa quidem demonſtratio riſibilicatis ,
vt clare patet . Poftremo argumentatur aduerfarius his verbis : Oftendo
præterea naturam lune concurrere ad demonstrandum eiusdem tune defectum , nam
bec conclufio , videlicet , ergo luna eclipfatur , per Criticum est potifsima
demonftrationis concluſio , ergo habet , Quatenus ipſum : fed , Quatenus ipfum
ex viri clar . fententia , que est etiam fententia ipfius met philofophi ,
dicit prædicatum inbarere fubiecto per ciuf- dem fubiecti naturam , ergo natura
luna erit medium ad ostendendū de eadem luna defeftu , cum per Arist . maius
extremu non poffit.de minove demonſtrari nifi per cauſſam , propter qua ci
inest . Concurrit ergo cum obiecto extra uel explicite , vel implicite natura
luna , ergo fola terra interpofitio non potest'effe caufla ade- quata defectus
, et in confecutione demöftratio de luna defectu per folă terre interpofitione
non eſt potiffima . Conditio , Quatenus ipfum , nó fignificat formaliter
cauſſam , ſed ſola conſtitutionem fubie & i pri- mi , licet dici foleat ,
Quatenus ipfum , dicere prędicatú inhærere ſubiecto per eiufdem fubie & i
na turam . Id facile oftendere poffumus . Ecce enim . hæc propoſitio : Homo
quatenus homo eft rationalis , omniú confefsione habet quatenus ipſum , attamen
hæc non fignificat eſſe in homi- ne cauffam rationalitatis , fed folum ,
hominem eſſe primum ſubiectü rationalitatis , quoniam rationalitas nulla habet
cauffam.fic etiá in hac propofitione , luna quatenus luna eclipſatur , di Aio
Quatenus ipfum nihil aliud fignificabit , quam lunam eſſe ſubie & um primum
eclipſis , licet præfupponat cauflam , quæ extra eſt , immo & ipfam luna
aptitudinem ad eclipſim . Quatenus ip- Jum ergo hic non ſignificabit , per
cauffam , quæ fit in luna , proprie eam di & ionem accipiendo . Dici autem
folet , Quatenus ipfum , dicere prædicatum inhærere fubie & o per cauffam ,
quia ple raque prædicata neceffaria habent cauffam , vt funt accidentia omnia
propria . Dicitur & per cauffam internam , hoc eft per naturam fubie &
i , quia plerumque demonftratione notifican- tur propofitiones ſecundi modi
dicendi per ſe : propofitiones autem fecundi modi omnes enunciant prædicatum
ineſſe ſubiecto per aliquod intrinfecum fubie & i , ſeu per cauffam inter
nam in fubie & o latenteni , vel per eiufmodi cauffam intelligamus cauffas
non folum non cauffa tas , verum & cauffatas , quæ funt accidentia
inhærentia ſubie & o , vel intelligamus cauffamtatú fubie & i formalé ,
formam nempe , in quam cauffatæ omnes aliæ cauſſe reſoluútur : Quarti au- tem
modi propofitiones raro in demonftratione locum habent , quia raræ funt
eiufmodi propo fitiones , in quibus predicatum cum ſubiecto reciprocetur , ita
vt in demonſtratione locuin ha- bere pofsint ; ac præterea non aptitudinem ,
led actum de ſubiecto enunciat , cuiusinodi accidé tía raro in ſcientijs
demonftrantur , plerunque enim in ijs demonstrantur aptitudines . Propte- rea
quia plerunque in demonſtrationibus oftenduntur propoſitiones ſecundi modi , in
quibus prædicatu ineſt ſubiecto per cauffam internam , dicitur fimpliciter
propoſitionú habentiú qua tenus ipſum conditioné eſſe vt prædicatú infit
fubiecto per interna ſubiecti cauffam . re tamen vera , Quatenus ipfum dicit
ſolam conftitutionem fubie & i priini , aliud præterea nihil , Conce- do
igitur hanc propofitionem , luna eclipfatur , habere quatenus ipſum ; ad id
vero , quod dicit aduerfarius , nempe quatenus ipſum dicere prædicatum inhætere
ſubiecto per eiufdem fubiecti naturam , dico id effe plerunque veru , nimirum
in propofitionibus ſecundi modi , non tamen - effe femper verum , quia vt dixi
, hæc propofitio , Homo eſt rationalis , eſt primi modi dicendi per ſo , in ea
tamen prædicatum non ineft fubie & o per naturam fubie & i , neque per
cauffam vl- lã , cú ipſummet prædidatú fit cauffa , & natura fubie & i
, ergo poteſt dari propoſitio habés qua- tenus ipfum , cujus prædicatum non
infit fubiecto per eius naturam tanquam per cauffam adæ quatam . Vt igitur ad
prima redeamus , optime Ariftoteles vbiq ; vnica affert cauffam eclipſis ,
interpofitionem terræ . & o & auo metaph.cont . 13. vnicam effe cauffam
eclipſeos adæquatam no obfcure fignificat inquiens , Quid eclipsis ? priuatio
luminis.fi vero addatur , a terra in medio inter pofita , bat est cum ipfa
cauffa ratio . non inquit fimpliciter , cum cauffa , fed inquic , cum ipfa
cauffa , ad oftendendum vnica eſſe cauffam . hanc enim habet emphafim vox ,
ipfa , vt nemo non videt : & quicunque locú illum interpretantur , non
aliam nominant cauffam , quam interpofitionem terræ , & ibi Auerra ait
allata cauffa eclipſis , nimirum interpofitione terræ , perfectam haberi co gnitioné
eclipſis , eſt ergo interpoſitio terræ cauffa eclipſis adæquata . Ac vanum eſt
dicere , his locis Ariftotelé , & Auerroem non dicere interpofitionem terræ
effe eclipſeos æquata cauffam etfi.n.id totidé , ac prorfus ijſdem no enunciat
verbis , fententia tamé prorfus eandem proferüt . " Dixi etiam Ariftotelem
primo poſter . vnicam eſſe cauflam rei dicere , ob quam res eft : Ad hoc
refpondet aduerfarius , Ariftotele loqui de fcientia aptitudinis , non autern
de fcientia actus : Fuga hæc OGILIK け 。 eft , 4 eſt , non refponfio . De
eadem enim cauſſa loquens Arift . ſecundo poſt . 6. qua vocat το ' μίσον , & τὸ ιιατί , de qua loquutus erat in primo ,
exemplum præcipue affert eclipleos , & cauffe ipfius , quam diximus ,
interpofitionis ſcilicet terra . Neque vero ipſe miretur , quod ego in Cri ticis dixerim ,
putidum effe de re hac omnibus manifeſtiſsima plura dicere . Vnicam enim effe
cauffam , propter quam res eſt , nemo mihi præter ipſum aduerfarium in dubium
reuocauit . CAPVT SEXTVM . Falfum effe lineam a perſpectiuo definiri eſſe
longitudinem cumlatitudine , & profundi tate , ac falfum eße , mathematicas
non puras eße magis phyſicas , quam mathematicas IXIT aduerfarius libro quinto
logicarum difputationum cap . 4. perſpectiua , & muſicam , quamuis inter
mathematicas connumerentur , accedere potius ad naturam philoſohiæ naturalis ,
quam ad naturam mathematicæ , idq ; philoſo- phum teftari in ſecundo phyſ .
cont . 20. Præterea geometram dixit lineam defi- re in hunc modum , linea est
longitudo fine latitudine , cuius extrema funt duo puncta , peripetiuuin autem
definire lineam hoe modo , linea viſualis est longitudo habens latitudinem ,
& profunditatem , quas a linea remouet geometra , & c . Diximus ergo in
his verbis aduerfarium duo errata comittere , ac prius effe , quòd perſpectiua
, & muſica potius accedant ad naturam phi- lofophiæ naturalis , quâ ad naturam
mathematicæ diſciplinæ : alterum effe , quod perſpectiuus definiat lineam ,
quod fit longitudo habens latitudinem , & profunditatem . Nam fi perſpecti-
ua , & muſica ( dixi ego ) eſſent magis phyſicę , quam mathematicæ , quis
id rectè ſentiens , eas vocaret potius mathematicas , qua phyſicas , & in
albú mathematicarú potius referret , in quo ab omnibus fere collocatur , qua in
album phyſicarum , cùm vnúquodque conueniétius denomi netur ab illo , cui
affinius eft , qua ab eo , cui minus eſt affine . cauſſam auté erroris huius
dixi flu xiffe ex prauo intellectu contextus 20. ſecundi phyſici , cuius
vulgata interpretatio hæc eft : De monstrant autem & que ex mathematicis
magis phyſica funt , ut perspectiua , & harmonica , & astrologia . quæ
quidé ita reddita decipere aduerfariú potuere , vt exiftimaret ita eas eſſe
magis phyſicas , vt magis effent phyficæ , qua mathematica . Attamen ſi ea
diligenter ipſe legiffet , & bene confi deraffet , in erroré hunc minime
incidiſſet , vt contra do & iſsimorú exiſtimatione ſciétias has ma gis effe
phyſicas , quam mathematicas exiftimaret . Vidiſſet enim vocem , Magis , non
poftulare poſt ſe , qua mathematica , quas duas voces aduerfariusſubintelligit
, vt hanc effe velit integram , & rectam loquutionem , Demonstrant autem
& que ex mathematicis magis phyſica funt , qua mathematica , fed potius
hanc , aut fimilem requirere oratione , nempe , quam aliæ mathematica.vt per
alias mathematicas intelligantur puræ mathematicæ , fi itaq ; bene verba
intellexiffet aduer farius , certe exijs vidiffet , eo modo ( etfi non ſatis
rete ) latine redditis verbis inferri non pof- ſe , opticain , & harmonica
eſſe magis naturales , quam mathematicas . Sed profecto vt ſenten- tia effet
clarior vertendum fuiffe dixi aliter illud φυσικώτερα . hoc enim loco vox
comparatiua non folú ( dixi ) nó auget , fed meo etiam iudicio inminuit : immo
vero ſi ſequamur iudiciū vete- rum grammaticorum , ſemper minus aliquid dicit
comparatiuum , quam poſitiuum . Certe id Gaza euenire aliquando , apud Græcos ,
obferuauit . Cuius hæc funt verba : Ανάπαλιν δ ' ενίοτε τοῖς συγκριτικοῖς ἀντὶ ἁπλῶν
θετικῶν ἐτι χρήσασθαι , και τι θετικού μετριώτερον βούλεσθαι ὁ λέγων δοκεῖ .
Hac igitur voce , phyſicotera , hoc loco dicendum eſſe , Ariftotelem minime
intelligere voluiffe harmonicam , & opticam efle magis phyſicas , quam
mathematicas , fed præter quam quod mathematicæ funt , ſapere non nihil phyſica
. propterea vocat cas philoſophus mathematicas , quia re vera funt mathe matice
, & fimul phyſicoteras , quia non funt prorfus phyſicæ , fed mo do quodam
phyſicæ , quoniam non nihil habere videntur affiniratis cum rebus phyficis ,
qua- tenus ipſam quantitatem confiderant in determinatis rebus , & fubie
& is phyſicis materialibus propterea , fi hæ quæ modo quodam , ſeu ſecundum
quid phyſicę dicuntur , res in determina- ta tantum materia confiderant , licet
a materia ſeiunctas ( inquit Ariftoteles aduerfus eos qui ponentes ideas , eas
effe volebantre , & ratione a materia ſeparatas ) quanto magis res cú ma-
teria , & vt obnoxias materiæ confiderare debuerit ſcientia phyſica ? Vt
argumentetur Arifto- E teles teles a minori ad maius huc in modű , fi quæ
mathematicæ funt , propterea quòd phyfice ſunt ſe : cundum quid , &
paullulum ſapiunt naturam phyſicarum , non confiderant res , nifi in mate- ria determinata
, quanto magis immerſa materiæ eſſe debuerit illa , quæ non ſecundum quid ,
verum fimpliciter eſt phyfica ? Hoc modo interpretata ratio Ariftotelis in cont
. illo 20. fecundi phyſici , validiſsima eſt , ac proinde tanto digna
philoſopho . Secundum erratum aduerfarij ef- ſe diximus , quod perſpectiuus
definiat lineam effe longitudinem cum latitudine , & profundita te . quod
nunquam fando auditum . Si enim linea definiretur a perſpectiuo , vt res
latitudine , & profunditate conftans , linea perſpectiui effet corpus
geometræ , quia corpus geometra illud eſt , quod longitudinem , &
profunditatem habet . Refpondet ad hæc in ſua propugnatio- ne aduerfarius his
verbis : Vi primi perperam iudicati erroris confpicua magis refulgeat defenſio
, a fe- cundo ordiemur , pro cuius euerſione id accipiendum est , quod in
Aristotele verſatis est notum , nempe indiui- fibile minimum , & punctum
dupliciter vfurpari , vel ratione , vel ſenſu : punctum , & minimum ratione
illud eft , quod abſolute , fui natura , & conditione eſt tale , punctum
vero , & minimum ſenſu est illud , quod videtur quidem , & non eft ,
adeo quod minus co fub ſenſum non caderet . Ex hoc oritur distinctio puncti ,
linea , ac ſuperficici in mathematicam , & phyſicam , nam mathematicum
punctum est penitus indiuifibile , pu Etum vero phyficum videtur minimum ſenſui
, at non eft : id ipſum de linea , & fuperficie , relata ad latitudi-
nemilla , hac ad profunditatem , fe habet . Hæc distinctio elicitur ex varijs
locis Ariftotelis , veluti ex primo de calo 1 17. & primo de ortu &
interitut . 35. Ac viris doctis ingenue philoſophantibus confpicua est , ex quo
refulget euerfio fecundi a Critico iudicati erroris , & ea confpicue ex
Aristotele elicitur . nam cum perspectiuus lineam confideret materia iunctam ,
eamque confideret vt phyficam , vere punctum , & linea perſpettini poſſunt
dici corpora abſolute , quia iuncta materiæ funt minima phyſica , &
fecundum , ſenſum nõ aute abfolute.Cocedamus aduerfario diftin & ioné hanc
eſſe conſpicuam viris do & is ingenue phi loſophantibus , hoc enim nihil
officit noftræ reprehenſioni : linca enim perfpe & iui non dicitur phyſica
in ea ſignificatione , qua ab Ariftotele precitatis locis ſumitur pun & um
, fed longe alia proinde distinctio facienda eſt vocis phyſica vel naturalia .
eft auté hæc : naturale dicitur vel id , quod habet natura , & eſt ſubie
& u accidentiú , vt funt corpora omnia phyſica , vel id , quod eft in ſubie
& o naturali , vt funt accidentia , quæ ob id poſſunt dici naturalia ( licet
nor fatis proprie cú proprie tantú naturalia dicantur , quæ habent naturam ,
ipſa ſcilicet accidentiú ſubiecta ) quo modo minus improprie naturalia dicuntur
accidentia verbigratia quæ funt de predicamento qualitatis , quam ea , quæ funt
de prædicamento quantitatis , ea.n. non nifi ex mutatione aliqua oriuntur , aut
mutationis alicuius cauffæ funt , ob id præter phyſicam nulla de his alia
poteſt eſſe ſcientia , quia ratio formalis phyſicę eſt motus , & mutatio .
At vero accidentia de prædi- camento quantitatis , neque a mutatione neceffario
veniunt , neque mutationem in alijs faciunt ; proinde hæc minus proprie
dicuntur naturalia , quoniam ea poſſumus abſtrahere a materia non confiderando
ipſa vt accidentia rerum naturalium . quo quidem modo confiderantur a pu ris
mathematicis . quando autem hæc etſi non confiderantur vt accidentia corporis
naturalis , confiderantur tamen vt in definito ſubie & o funt , verbigratia
cum confideratur linea non qui- dem vt pafsio corporis , fed tamen vt in fubie
& o aliquo definito exiſtens , verbigratia vt in ra- dijs ab oculis ad obie
& ú viſibile emiſsis , ité numerus vt in ſonis , tum hec accidentia poſſunt
ad huc dici phyfica , quatenus confiderantur vt funt in rebus phyſicis , ſed
multo minus pro- prie . Naturale igitur proprie dicitur corpus habens naturam ,
minus proprie naturale dicitur accidens in eo corpore exiſtens . quoniam autem
accidentia non ſunt eiuſdem naturæ , fed alia a mutatione pendent , alia minime
, quæ pendent a mutatione comparata eum illis , quæ ab ea mi- nus pendent ,
minus improprie quam illa dicuntur naturalia : illa autem quę a mutatione mi-
nime pendent , inter ſe comparata , quatenus ſcilicet cófiderari poffunt , vel
vt accidentia , & paf- fiones corporis naturalis , ex co manantes , vel vt
in ſubie & o definito verſantes , primo modo mi nus improprie , fecundo
autem magis improprie naturalia dici poffunt.atque hoc poſtremo mo do linea
perſpectiui dicitur naturalis , quia ſcilicet confideratur vt exiſtens in re
naturali , nem pe vel in radijs viſualibus , vel in aere interiecto inter viſum
, & obiectum viſibile , non autem vt paſsio viſus , aut tale aliquid .
Atque hoc dicere voluit Ariftoteles ſecundo phyfico cont . 20 . his verbis :
Perspectiua autem mathematicam quidem lineam , fed non quatenus mathematicam
confide- rat , fed quatenus phyſica eft . Quatenus phyſica eſt , inquit , hoc
eft quatenus eſt in determinato corpore phyſico . Vbi illud notandu Ariftotelem
dicere perfpe & iuam confiderare lineam ma- thema- t thematicam , quod eft
, lineam fine latitudine . Non credit aduerfarius expofitioni huic mea ? faciam
mox vt ei libenter fidem habeat , ecce verba Simplicij hunc locum exponentis :
Per- Jpettina autem accipit lineam mathematicam . nam vt longitudinem folum ,
ſine latitudine illam confiderat , fed non qua mathematicam , fed qua naturalem
. Quid pro nobis clarius ? non ne igitur palinodiam canet aduerfarius , ſi
ſapiet ? At ipſe nobis affert Alhazenum libro primo propofitione 14 . &
Vitellium perſpectiuos vt fibi hac in re fuffragantes . Neque vllibi Alhazenus
, aut Virel- lius dicunt lineam eſſe longitudinem cam latitudine , &
profunditate , nec , fi dicerent , eſſet ijs credendum , cum ſtultissimum fit
hoc afferere : & eorum principijs contrarium . Vt autem ad- uerfarius
intelligere poſsit quomodo a non puris mathematicis lineæ & puncta
conſiderentur codem modo , quo a puris mathematicis , coſulat cos , qui locorum
longitudines dimetiuntur : ac roget cum explorare volunt longitudinem &
interuallum loci , quam ab vno termino ad alium du & am lineam confiderant
, cogitent ne eam vt lata , & profunda , an ſolum vt longam , ipſi enim
ridentes , dicét ſe quærere longitudinem loci , proinde lineam confiderare vt
longa , non vt lata , hoc enim ad rem nihil pertinet , fic etiam perſpectiuus
cum lineam ab oculo ductam ad obie- & um vifibile confiderat ; non
confiderat vt latam , ſed tantum vt longam , vt rectam , vt refra- Cam , vt
angulos efficienté , & cetera huiufmodi : in eo differt a gemetra , quod is
linearum re- & itudinem , refra & ionem , curuitatem per ſe ipſas confiderat
, nulli eas applicans determina- to fubiecto , perfpe & iuus auté eas
applicat ſubiecto determinato , illarū tamen ſolam confide- rat longitudinem ,
nempe earum progreſsionem in longum , non autem in latum , aut in profun dum .
aduerfarius autem deceptus eſt forte quia confiderauit lineas illas , quæ in
libris perſpecti uæ exaratæ funt , quæ certe latitudinem habent : & phyſicæ
funt co modo , quo phyficum dicitur puntú ab Arift . primi de celo 117.
commemoratu . Sed puerilis eſſet hæc deceptio . An forte deceptus eſt a voce ,
viſualis ? putauit.n.forte dici viſualé perſpectiuilineam , quia videturratqui
hoc etiam falfum eſt . Viſualis porro linea dicitur , quia conſideratur in viſu
, quatenus a viden- te ad rem viſam protrahi , ac produci mathematice cogitatur
. Non ergo linea perſpetiui mo uet ſenſum , nifi ille , que in Vitellij , &
Alhazeni , & aliorum libris extant . Cum igitur dicat ad verfarius : Sunt
itaque linea gemetrica , & linea phyſica distincta , & ideo confiderans
lineam , vt geome tricam , differt per modum confiderandi , & definiendi a
confiderate lineam , vt phyſicam : at geometra , perspectiuus ita fe habent ,
non eft igitur idem vtriufque conſiderandi , & definiendi modus . Reſpondeo
ſi per lineam phyſicam intelligat linea , quæ videri poteſt , concedo hanc effe
diſtinctam a geo- metrica etiam quo ad eſſentiam , fi vero per naturalem ,
intelligat lineam perſpectiui , dico cá differre a linea geometrica non quo ad
eſſentiam , ſed quò ad illud accidens ; nempe quod linea perſpectiui fit
alligata certo cuidam fubiecto , linea autem geometrica fit abſtracta ab omni
fubiecto.propterea nego definiendi modum perſpe & iui eſſe diuerfum a modo
definien- di geometre quoad eflentiam rei definitę , cú vterq ; definiat linea
eſſe lõgitudiné fine latitudine . Et nego perſpectiuú a geometra differre per
modum confiderandi , in quo etia ſi differret , ad huc modus confiderandi non
poteſt vllo pasto mutare effentiam , & naturam rei confiderata : quod vel
pueri ſciunt . at vero qui lineam geometricam confiderat vt latam , &
profundam ; mutat naturam lineæ , & facit cam effe corpus . fi ergo
geometra non differt a perſpectiuo in re confiderara , perſpe & iuus lineæ
geometricæ debet eum afferre confiderandi modum , qué ea recipere poteft in ſuo
ſtatu , & in effentia ſua manens ; alioqui falfum erit hos duos artifices
in re confiderata non differre . Vt igitur vna atque eadem in ſubalternate
ſcientia , atque in fubal- ternata maneat res confiderata , non debent diuerſz
eius afferri definitiones to modo , quo di- uerſas affert lineæ definitiones
aduerfarius , qui in hac re ica ridiculus eſt , vt ridiculus mihi ipſe videar ,
qui cú eo difputatione hac de re longius protraha . Nunc quæſo cognoſcite
interpretatio nem contex . 20. ſecundi phyſici , ab aduerfario productam : Hoc
cum fit verum ( inquit ) refpondes etiam Aristotelis inſtituto in ſecundo phys
. vult enim ibi philoſophus manifeſtare aduerfus Platonem for- mas materiales
non poſſe a materia fecerni . & cum id ostendiffet de formis abfolute
phyficis , qua fe habent vt fimum , idem oftendit etiam de formis mathematicis
, que se habent vt curuum , patefaciendo , quod quam uis a geometra definiantur
fine materia , tamen a mathematicis medijs , qua lineam confiderant vt phyſicam
, connectuntur cum materia , & per materiam definiuntur.at niſi
perſpectiuus lineam fecus confideraret , & definiret , acid faciat geometra
, re vera confirmatio illa Aristotelis inanis effet . Argumentum illud 2 minori
ad maius , quod & Themiftij ipfius , & communi interpretationi confentaneum
eſt , ad- uerfarius verſarius inane exiftimare videtur , nëpe ſcientiæ
ſecundum quid phyficæ , vt perfpe & iua , & c.no poffunt res
confiderare fine materia , vt lineas , circulos , & c . fed neceſſe habét
hæc omnia confi- derare in ſubiecto , & materia determinata , quanto igitur
minus naturalia ipſa , quæ conſtant in . trinfece ex materia , phyſicus
abſtrahere poterit ? inane , inquam , hoc exiftimare videtur argu- mentum ,
illud vero tantūmodo ſolidum , quod ex ſuppoſitionibus ſuis præclaris elicitur
, nem- pe aliter lineam verbi gratia a perſpe & iuo definiri.Sed quomodo
lineam per te definit perfpe- & iuus ? age dicito , hoc ( inquies ) modo ,
vt a te definita eſt lib.5 . logicarum difp.cap.4.linea vi- Sualis eft
longitudo habens latitudinem , & profunditatem . Ddefiniat hoc modo linea
perſpectiuus . quid poſtea ? an ob id perſpectiuus erit magis phyſicus , &
magis phyfice res confiderabit ? fi id ſequetur , nihil obſtiterit , quo minus
& geometra dicatur phyſicus , & impurus mathematicus , cú & ipſe
conſideret & longitudiné , & latitudiné , & profunditaté , fi quidé
gemetriæ pars eſt ſtereometria , qua eſſe ſubalternantem , no ſubalternatam
tradidit , Ariftoteles primo poſter . & ibide Themiſtius parte geometriæ ,
facit , vt reuera eſt facienda , in qua confiderantur quæ con ſtant longitudine
, latitudine , profunditate . Sed ſtercometra purus eſt mathematicus , ergo
& purus erit mathematicus perſpetiuus ipſe.per fundameta igitur aduerfarij
potius pſpectina eſt pure mathematica , quá vllo modo phyſica . Certe quod
efficitur ex eius ſuppoſitionibus argumé tum Ariftotelis nihilo erit validius ,
quá quod ex noſtris eſt factum : immo validius multo no- ſtrum eſſe nemo non
intelligit . Sed mittamus hæc . Poftea meinclamat , tu vero ( inquiens ) a quo
didiciſti vnum , eundemque effe geometrie , & perspectiva definiendi modum
, cum earum confiderandi mo- di fint diuerfi ? Rogato me potius a quo difcere
contrarium potuerim , exceptis tui fimilibus primum enim res conſiderata
vtriuſque eadem eſt quoad eſſentiam , differt enim tantú per ac cidens : modus
autem conſiderandi idem ex viri clar . ſentétia . Cú ergo non differant in re
co- fiderata , niſi diſcrimine accidentali , idem eſſe omnino debet quo ad
effentialia modus definien di . Ad cetera : Pertranfiens modo ( inquit ) ex
fecundo ad primum nuncupatum errorem , non ignoro lite effe inter philofophi
interpretes de mathematicis medijs , num magis fint phyſica , an magis
mathematica.Verun tamen cum D. Thoma in 2. phys.existimo ego eas effe magis
phyſicas . quod elicio ex verbis Aristotelis di centis : oftendunt auté &
mathematicarum quę magis phyſicæ funt . Nec dicere valemus , id de- bere
intelligi , facta comparatione cum pure mathematicis , dicendo , vt Criticus ,
quod funt magis phyſica , quam ille , quæ funt pura mathematica . nam fi id
diceremus , in confpicuum errorem laberemur , quod fcili- cet pura mathematica
ob vim comparationis effent phyſica . Erratum merito dixi eſſe , quod ab
auerfa- rio dictum foret mathematicas impuras eſſe magis phyſicas , quam
mathematicas : fi enim prin cipia , & media fuarum demonſtrationum fumunt a
puris mathematicis , quomodo poffunt ma gis phyſicæ dici , quam mathematicæ ?
ſi enim demonftratio ſumit appellationem a medio , & media conclufionum
huiufmodi ſcientiarum à ſuperioribus puris mathematicis petuntur , vel certe in
eas reſoluuntur , cur eas eſſe dicamus magis phyſicas , qua mathematicas ? Quia
inquit , modus earum conſiderandi eſt phyſicus . Immo vero ex hoc inferre
debuit modum confideran di harum ſcientiarum non eſſe phyſicum , quoniam cum
media , & principia deſumantur ex eo- dem fonte , vnde petitur modus
confiderandi ; ſi principia fumuntur a ſubalternantibus , ab ijf- dem quoque
modum confiderandi eſſe deſumendum neceſſario ſequitur . hinc etiam inferre li
cet , quando Ariftoteles dixit 2. phyſ . lineam a perſpectiuo confiderari vt
naturalem , non in- nuere per id perſpectiui modum confiderandi , ſed ſolum id
dixifle ad oftendendū accidentale il lud diſcrimen geometriæ & perſpectiuę
, vt dictum eſt a viro clarifsimo in libro de tribus præ- cognitis . Hoc cú
forte poſtea confideraffet D. Thomas , quod afferuerat in phyficis , népe ſcie-
tias haſce eſſe magis phyſicas , qua mathematicas , id retractauit ſuper Boethú
de Trinitate q.5 . de diuiſione ſcientiarum , artic . 3. vbi fatetur has eſſe
magis mathematicas , quod & fatentur mathematici alij clarifsimi , &
clarifsimi philoſophi . Nec vero timendum eſt , ſi , φυσικώτεραι reddétes ,
magis phyſica , cú auctore vulgatæ verſionis , dicamus magis phyſica , quá
puras ma thematicas , ne puras mathematicas ob vim comparationis phyſicas
efficiamus . Timeane hoc , qui negligenter in auctoribus legendis verſati funt
. Quid ? non abeo longius.en tibi fi- milem dicendi modum ex Ariftotele in
contextu ſuperiore ſecundi phyſici , dicente , Phifica enim abstrahunt , cum
minus abſtracta fint mathematicis . Si ergo aduerfarius ob vim compara- tionis
colligi putat puras mathematicas effe phyficas , co quia impuræ dicunturijs
eſſe magis phyſica ; fequitur.n.ex hoc , puras eſſe minus phyſicas , ac proinde
phyſicas ; fimiliter ergo dicam phyſica 4 phyſica abſtrahere , qa ſi minus
abſtrahút mathematicis , ergo abſtrahunt.at falsŭ eſt ex Arift . phyſica
abftrahere a motu , ergo fequitur cóparationé hic nó cogere vt phyſica
abſtracta pute- mus efle : quod fi hic comparatio non cogit , neque igitur in
textu ſequenti coget , vt puras mathe maticas effe phyſicas exiftimemus . Quod
auté hic non cogat , teſtatur Simplicius inquiens Ari- ſtotelem dixiffe phyſica
eſſe minus abſtrata mathematicis non quia putet Ariftoteles phyſica effe
abſtracta , cum ne cogitatione quidem a motu poſsint iuxta eius ſententiam
abſtrahi , ſed δι ευλάβειαν φιλόσοφον . Quod autem fine motu & materia ne
cogitari quidem poſsint naturalia , manifeſtat Ariftoteles exemplo ſimitatis ,
quæ fine materia & fubie & o intelligi non poteſt . Hęc Simplicius .
Habeo & alia huiuſce loquendi rationis exempla , quæ cum alijs quamplurimis
abu- fionibus , & άμαρτύμασι ſcriptorum tum Græcorum tum Latinorum a me obferuatis
, breui , Deo annuente , in lucem proferam . Inquit deinde aduerfarius : Quod
verò mathematica nuncupеп- tur , parum refert : appellantur enim mathematica
tum ratione fubalternationis , quoniam mathematicis fub- alternantur , tum
etiam quia fuam confiderationem in principia mathematica refoluunt , at per
proprium con- fiderandi modum cum materia , motu , & ſenſu iunctum magis
phyſica funt . Si mathematicæ mediæ , vel impuræ ſubalternarentur puris
mathematicis ſecundum partem aliquam ſui , vt ſubalternari di cuntur phyfica quoad
tractationem de iride ipſi perſpectiua , & chirurgia , quatenus agit de
vul- nere orbiculari ipſi geometriæ , hæc aduerfarij reſponſio admitti poſſet :
Verum cum impuræ mathematicæ ſecundum ſe totas puris mathematicis
ſubalternentur , hæc refponfio explodenda ) \ eft vt fibi
contradicens.ſubalternari.n.puris mathematicis ſecundum ſe totas ( hoc enim de
ijs negari non poteſt : & hoc fignificat , verbum , ſubalternari , cum
abſolute ſumitur vt ipſum ſu- mit aduerfarius ) & effe phyſicas , idem eſt
dictu , ac eſſo vere mathematicas , & effe vere phyſicas , videlicet
hermaphroditos . Poſtremo notat & aíaduertit in me aduerfarius , vt &
hoc loco Criti- cus videatur effe , peccatum quoddam in ſyllogizando meum : His
peractis , inquit , acre noſtri Cri- zici ingenium obiter retegere
lubet.exponens ipfe vocem illam , φυσικώτερα , in 20. contex.fecundi pbys.quod
Scilicet harmonica , & optica modo quodam , & fecundum quid phyſica
funt , pronunciauit comparatiuum minus aliquid femper dicere , quam pofitiuum ,
illudque Gaze auctoritate confirmauit , inquiens certè id Gaza euenire apud
Græcos aliquando obferuauit . Quæ obfecro , hac est confirmatio ? Caza apud
Grecos aliquan- do obferuauit comparatiuum minus aliquid dicere , quàm
poſitiuum , ergo femper comparatiuum minus ali- quid dicit , quam pofitiuum . O
miſer Critice deſinas ineptire . Ego verò miſer . cú homine enim mihi res eft ,
quicum me Aſcenſium etiam interdum agere oportet . Cum dixi , certe id Gaza
euenire ali- quando apud Græcos obferuauit , nolui per hæc verba propoſitionem
illam vniuerſalem confir mare , Cominus aliquid ſemper dicere comparatiuum
poſitiuo : ſed co verba illa dixiffe volui , ve conftaret in propoſito
Ariftotelis loco τὸ φυσικότερα ſumi poſſe vt fignificans minus , quam τὸ φυσικά
: & confequentiam hanc feci , comparatiuum ex auctoritate Gazz aliquando
minus dicit poſitiuo , ergo potelt το φυσικώτερα minus dicere , quam τὸ φυσικά
. hæc eſt mea conſe- quentia , non autem illa inepta , quam inepte mihi imponit
aduerfarius , ſcilicet , Gaza obferuauic aliquando comparatiuŭ minus dicere
poſitiuo , ergo ſemper cóparatiuú minus dicit poſitiuo.nó enim auctoritatem
Gazæ produxi ad probandam illam vniuerfalem propoſitionem ( vt dixi ) ſed ad
oftendendum hoc peculiare , nimirum τὸ φυσικώτερα poſſe minus dicere , quam τό
φυσικά . quod quia probare tum mihi non vacabat per vniuerfalem propofitionem ,
quæ eft , compara- tiuum ſemper dicere minus poſitiuo , often dere ſatis habui
per particularem Gazæ propoſitio- nem . Senfus ergo meorum verborum hic eft :
το φυσικώτερα hic non auget , ſed potius im- minuit ſignificationem rei ; ac
imminuunt interdum voces comparatiuz . immo ve- ro eas ſemper imminutam dicere
qualitatem alij voluerunt . Sed vt cunque fit , certe eas aliquando imminuere
Gaza obferuauit : quare & hic τὸ φυσικώ τερα minus quam τὸ φυσικά
fignificare poteſt , hic eſt meorú ſen- ſus verború , qué qui Latinè ſciat , ex
ijs facile eruet . Quicúque ergo ea dici inepte putat ; ineptus ipſe eſt . Ne
igitur hæc aduerfarij admonitio videlicet , o miſer Critice de finas ineptire ,
ineptiſsima videatur , cú & ip- ſe Criticú agat , ca in ſe ipſum reflectat
. Iure igitur duo , quæ diximus , aduerfarij errata in Criticis repre hendimus
, eaque iure errata vocauimus . : Syllogifmum illum , quo per animal rationale
oftenditur riſibilitatem effe apti- tudinem hominis ad ridendum , non eſſe
Auerroi demonstra- tionem , immo neque Syllogifmum : Ixit aduerfarius libri ſui
4.difputationum logicarum , cap.2.demonſtrationé illă , in qua concluditur
eſſentialis definitio paſsionis de paſsione per aliam eiuſdem pafsionis
cauſſalem definitionem , non poſſe eſſe potiſsima , ſed tantum propter quid :
vt gratia exempli : Propter aíal rõnale eſt aptitudo hominis ad ridendū , ſed
rifibilitas eſt propter aíal rationale , ergo riſibilitas eſt aptitudo hominis
ad ri- dendum . Idem libri quinti capite vltimo affirmare non eſt veritus hanc
eſſe ex Auerrois ſenten tia com.47.ſecundi poſter.potiſsimam demonſtrationem ,
immo vero præcipuam inter potiſsi- mas . Quæ duo aduerfarij dicta poſterioris
Critici cap.quinto in diſquiſitioné vocauimus , often dimuſque corum alterum
inconftantiam aduerfarij patefacere , qui diſput.logicarum libro ſex- to , vbi
agit de ſpeciebus demonftrationis , eas ſolas demonftrationum propter quid
nomine ſic dignatus , quæ de ſubiecto concluderent inhærentiam propriæ
affectionis : alterum vero non obſcure fignificare cum Auerroi tribuentem ea ,
quæ fi dixiflet Auerroes , ad agnatos deducen- dus fuiffet , Auerroem non intelligere.produxique
Auerrois ex com.47.in ſecundum poſter , ver ba , quæ aduerfarius non
intelligens imponit Auerroi quæ nunquam ille ſomniauit . Explicans Auerroes
ſecundi pofteriorum contextum ipſi quadragefimum ſeptimű , cuius quidem contex-
tus iuxta verſionem , qua vſus eſt ipſe Auerroes , in initio hæc verba leguntur
: Ex diftis itaque euidens est , quomodo demonftratio de eo quodquid eft ,
inueniatur : & quomodo non est : Hæc verba in duas ſecat claufulas : quarum
prior hæc eſt : Ex diftis itaque euidens est , quomodo demonſtratio de eo
quodquid est , inueniatur : pofterior autem hæc : Et quomodo non eft : ac
priorem quidem ſepa - ratim explicat , ac feparatim poſteriorem . Nulli autem
eſt dubium Ariftotelem per hæc verba dicere velle ipfius definitionis dari modo
quodam demonftrationem , quatenus elicitur defini- tio ex ea demonſtratione ,
in qua oftenditur paſsio de ſubiecto : non dari autem , quatenus mon- ſtrari
definitio vlla , vel ſubſtantiæ , vel accidentis , hoc eſt , de ſuo definitio
per demonſtrationem concludi , non poteſt . In prioris igitur claufulæ
expoſitione non poteft Auerroes loqui , nifi de ijs demonftrationibus , ex
quibus definitio elicitur , népe de veris demonſtrationibus , in quibus pafsio
de fubiecto ſuo demonſtratur : in poſteriori aut no niſi de ijs , quæ
concludunt definitioné de definito ; quæ quoniam concludi nó poteſt per
demonftrationem , merito inquit Ariftoteles quod eius demonftratio non detur .
Auerrois ex com.47.ſecundi poft . verba hæc funt . Dum di- xit Arift . Ex dictis
itaque euidens est , quando ſit demonstratio de eo quodquid est , intendit ,
Euidens itaque eſt ex diftis quomodo ex demonstratione educatur
definitio.quando enim definitio ex demonstratione educi- tur , aliquo modo
inuenitur demonftratio de co quod quid eft , ideft de ipfa definitione , que
autem demonſtra- tio fit illa , boc fit quando ipfum definitum fuerit maius
extremum , & fumitur oratio explicans loco eius no- minis , & deduxit
in medium maioris extremi cauffam , fiue illa cauſſa ſignificetur per orationem
adeo quod eius fit aliqua definitio , fiue fuerit de illis , qua non
ſignificantur per orationem . Difpofitio enim medij termi- ni , qui est cauſſa
maioris extremi , non euadit quatuor modos : quorum vnus est , quòd vnaqueque
fignifice- tur per in complexam diftionem , & hac demonftratio non eßet
definitio proxima potentia . fi vero fit , hoc eft per remotam , ideft quod
illa non ſit definitio poſitione differens , niſi poſt commutationem maioris
extremi per orationem explicantem.fecundus autem modus eft , quod medius
terminus fignificetur per orationem , & maius extremum per orationem ,
& de re huius demonftrationis non eft dubium quod fit perfefta definitio.me
dius autem terminus insidit inter duas res , quibus commonstrauit maius
extremum , videlicet inter accidens , quod eft genus definiti , & inter
ipfius ſubiectum.Tertius autem eft , quod maius extremü fignificetur per ora
tionem , & medius fignificetur per dictionem , & bac etiam eſt
definitio in potentia , ficut definitio perfecta , que non est alia a prima ,
medius autem terminus cadit in illam , quando cadit a prima . Et quartus est
quod maior terminus ſignificetur per diftionem incomplexam , & medium ,
quod eft cius tauſſa , ſignificat illud per orationem , & bec iterum eft
definitio in potentia , nifi quia eſt remotior prima : indigemus enim in ea
comon- Stratione ad A ftratione nominis , & rei , per demonſtratione
propter quid , ficut eſt diſpoſitio demoſtrationis fimpliciter . & c .
Horum Auerrois verborum hęc eſt ſententia : Patet ex dictis quomodo fit
demonſtratio ipfius quid eſt eſt . n . eius demonſtratio , quatenus ex
demonſtratione educitur ipsú quid eſt , ſeu defini tio accidentis . Hæc autem
demonſtratio , ex qua definitio educitur accidentis , eſt ea , pro cu- ius maiori
extremo ponitur ipſum accidens circumſcriptum per orationem explicantem , hoc
eſt per definitionem fuam nominalem , vt fi dicamus , omne rationale eſt aptum
ad riden- dum , eſt oratio explicans , & nominalis definitio riſibilis .
pro medio auté termino ponitur aut vox incomplexa , vt ratioale , aut oratio
explicans , ideſt definitio eius nominalis , vt ratio- nis capax . nihil emim
refertan medium fit dictio complexa , an incomplexa . Maius autem
extremum melius eft vt ſit di & io complexa . & fi enim quatuor maioris
extremi cum medio diſpoſitiones dari poſsint , Vna , cum vterque terminus eſt
di & io incomplexa , vt , omne rationale eſt riſibile ; Altera , cum
vterque terminus eſt dictio complexa , vt omne ra- tionis capax eſt aptum ad
ridendum ; Tertia , cum maius extremum eſt di & io complexa , & me dius
terminus eſt di & io incomplexa , vt omne rationale eſt aptum ad ridendum ;
Quarta , cum medium eſt ditio complexa , & maius extremum eſt incomplexa :
tamen eſt melius vt maius extremum ſit dictio complexa , vt eſt ſecunda , &
tertia diſpoſitio , quam vt fit incomplexa , vt eſt prima , & quarta . nam
in prima , & quarta diſpoſitione ſi fiat demonftratio , erit qui- dem
definitio potentia , ſed potentia quidem remota ; quòd fi fiat in ſecunda ,
& tertia di- ſpoſitione , erit definitio potentia quidem , non actu , fed
tamen definitio potentia proxi- ma . Nam fi dicamus , omne rationale eſt aptum
ad ridendum , Homo eſt rationalis , Ergo , & c . hæc demonftratio erit
definit o propinquiore poteſtate , quam fi dicamus , omne rationa le eſt
riſibile , & c . Na
illud , Aptum ad ridendum facile comutabimus in aptitudo ad ridendi , quæ eſt
definitio quidditatiua , & formalis rifibilitatis , cuius integra definitio
ex demonſtratio- ne , eſt elicienda . De ea igitur demonſtratione loquitur
Auerroes , in qua monſtratur paſsio de fubiecto ex qua tandem educitur
definitio ipſius pafsionis , cuius diſpoſitionem medij , ac maioris extremi
poſſe quattuor modis fieri oſtendi , non autem de ea , in qua monſtatur defini
tio . De ca enim fi agit , agere debet in pofteriori claufula , quæ eft : Dum
autem dixit Arift . Ει quomodo non fit demonftratio ipfius quod quid est ,
Intendit quòd demonftratio concludat ineſſe definitione definito per aliam
definitionem , quæ fit mediu . Cuiusmodi quidem demonftratio non datur . Hanc
vero ab aduerfario comemoratä demonſtrationem ſi dari vellet Auerroes , &
Ariftoteli cam omnino neganti , & fibi ipſi faceret iniuriam.præterquam
enim quod definitio nulla de definito , poreſt demonftrari , accedit co , fyllogifmum
hunc , quo concluditur aptitudo hominis ad ri- dendum de riſibilitate tantum
aboſſe vt demonftratio fit , vt ne fyllogifmus quidem topicus fit , imnio vero
ne ſyllogifmus quidem fit , cum peccet in forma , proinde nihil concludat .
Quis.n. fyllogifmus hic eſt , Propter animal rationale eſt aptitudo hominis ad
ridendum : At riſibilitas eſt propter animal rationale , ergo rifſibilitas eſt
aptitudo hominis ad ridendum ? fi enim hæc illatio huius fyllogifmi foret
neceffaria , neceſſaria etiam foret hæc , Propter animal rationale eſt aptitudo
hominis ad ridendum , At vero ſciendi facultas eſt propter animal rationale ,
ergo & ſciendi facultas eſt aptitudo hominis ad ridendum.os & audaciam
hominis quæſo ſpectate , tribuentis Auerroi , quæ fi diceret Auerroes , eam præ
ſe ferret inſcitiam logicæ , vt , ne ſyllogizá di quidem rationem tenere ſe ſe
oſtenderet . Nunc audiamus aduerfarij refponfioné in ſua pro pugnatione :
Ratiocinatio ( inquit ) in qua medius terminus , & maius extremum per orationem
ſignifica- tur , ab Auerroc vocatur demonftratio . Nam in comm . 47. ſecundi
poster.inquit Auerroes : Secundus autem modus eft , quòd medius terminus
fignificetur per orationem ; & de re huius demonſtra tionis non eſt dubium
, quod fit perfecta definitio , & c . Vbi per orationem intelligit Auerroes
defi- nitionem . Ecce Auerroem confiteri , ratiocinationem illam , in qua vna
pafsionis definitio per aliam eiusde pafsionis definitionem oftenditur , effe
demonstrationem : aliter non dixiffet , Et de re huius demonstrationis non est
dubium , & c . Verum eſt Auerroem confiteri , Ratiocinationem illam , in
qua , vna paſsio nis definitio per aliam eiuſdem pafsionis definitionem
oftenditur , eſſe demonftrationem ; fed non iccirco , confitetur eſſe
demonftrationem eam ratiocinationem , in qua paſsionis definitio de paſsione
ipfa oftenditur.hoc autem ſecundum erat aduerfario probandum , non illud primú
. namque illud primum , quod ſcilicet ea ratiocinatio , in qua vna paſsionis
definitio per alia eiuf- dem paſsionis definitionem oftenditur , fit
demonftratio , numquam eſt a nobis negatum , a no nobis bis tantummodo
negatum eſt eam dici demonſtrationem , in qua definitio nominalis de ſuo de-
finito demonſtretur . Velenim dicamus , omne rationis capax aptum eſt ad
ridendum , homo eſt huiufmodi , ergo homo eſt aptus ad ridendum , vel dicamus ,
in quo eſt facultas ratiocinan- di , eſt aptitudo ad ridendum , in homine eſt
ea facultas , ergo in homine eſt aptitudo , & c.fem per quidem oftendimus
vnam definitionem per aliam , nempe definitionem riſibilitatis , aut rifi-
bilis per definitionem rationalitatis , aut rationalis , non tamen per hæc
oftendimus vmquam definitioné de definito , népe ipſius riſibilis aut
riſibilitatis definitionem de riſibili , aut de rifi- bilitate . Nihil igitur
ex verbis Auerrois modo relatis probat aduerfarius . Præterea cum ipſe libri
4.difput.log.cap.8.vt fupra diximus cap.quarto , ex ea propofitione ,
Rationalitas eft cauf ſa riſibilitatis ( quæ eſt eadem cum hac , videlicet ,
propter animal rationale eſt aptitudo ho- minis ad ridendum , nifi quod huius
propoſitionis termini pluribus ſignificantur vocibus , cum termini illius
duabus tantum ſignificentur ) deducat hanc conclufionem , ſcilicet , ergo in
ho- mine eſt riſibilitas , cur igitur vult Auerroem ex eadem propofitione
colligere conclufioné hanc videlicet , ergo riſibilitas eſt aptitudo hominis ad
ridendum : non autem eam , qua ibi ipfe colli- git ? Pergit aduerfarius : Quod
poftea demonſtratio illa inter potiſſimas pracipua fit , ex Auerroe colligi- tur.nam
fi vult ipſe demonstrationem , que est potentia remota definitio , eſſe
propterquid , & per Criticum potiffimam , tanto magis velle deberet eam
inter potiſſimas præcipuam eſſe , in qua vna paßionis definitio per aliam
eiusdem paßionis definitionem oftenditur , cùm per Auerroem ea fit perfecta
definitio , eiuſque medium cauffa fit veriusque extremi , quod potißima
demonftratio requirit . Vult ( vt dixi ) Auerroes eam effe po- tiſsimam
demonftrationem , in qua vna paſsionis definitio per aliam eiuſdem paſsionis
definitio nem oftenditur , vt cum demonſtratur definitio quidditatiua paſsionis
de ſubieto per definitio- nem eiufdem pafsionis cauſſalem . Quis hoc tibi negat
? ego folum nego Auerroem velle eſſe de monftrationem eam , in qua paſsionis
definitio de paſsione ipfa demonſtratur.cuius quidem me dium nullo modo poteſt
dici caufla vtriufque extremi eo modo , quo demonftratio potiſsima re quirit ,
vt demus in præſentia eius mediŭ ex mente Auer.eſſe cauffam vtriuſque extremi .
Na me dium eſt minoris quidem extremi cauſſa formalis , at vero maioris eſt
cauſſa vel efficiens , vel fi- nalis , Huius autem demonftrationis , in qua
demonftratur definitio paſsionis de pafsione , me- dium non effet vllo pacto
formalis cauſſa minoris extremi . Præterea medium eſt cauſſa vt maius extremum
infit minori , at vero vt definitio infit definito nulla cauſſa , nullum medium
eſſe po- teſt . Quod aduerfarium noſtrum non vidiſſe mirandum non eſt , ſed
mirandum eſt hoc idem nó vidiſſe , aut non cogitaſſe Tomitanum in folutione contrad
. 59. vbi de hac eadem re , eadem fere , quæ nofter aduerfarius pronunciat .
Cuius do & rinam eſſe eandé cum do & rina Tomitani fi di- cerem , fic
exiſtimet , Reſponſum , non di & um eſſe , quia læſit prior . Quibus vero
aduerfarij ver- bis hæc reſpondeant , ipſe intelligit . Sequitur : Nec proinde
ſibi aduerfatur Auerroes in expoſitio ne illius vltima Aristotelis particula ,
qua est , quomodo demonſtratio de co quodquid eft , non fit , inquiens : Dum
autem dixit Ariftot . & quomodo non ſit demonſtratio ipfius quodquid eft ,
intendit quòd demonſtratio cócludat ineſſe definitionem definito per aliam
definitionem , quæ fit medius ter- minus : Quoniam ibi commentator non recedens
a mente philoſophi manifeste negat , demonstrationem con- cludere definitionem
de definito per aliam eiufdem definiti definitionem in co quod quid eft , atque
vt definitio est , non propterea negat Auerroes definitionem vt quæfitum ,
& in confecutione vi ignotam , non pofje de de- finito demonſtrari . Fabula
Definitio nominalis accidentis ( vt eſt aptitudo hominis ad ridendum ) no
poteſt eſſe quæfitum , nam præfupponitur ſemper nobis eſſe cognita ante
demonftrationem teſte Ariftotele , qui numerat in precognitionibus antecedentem
cognitionem fignificationis no minis , hoc eſt definitionis nominalis ipfius
paſsionis , ( quæ eſt eius genus ) vt aduerfarius ipſe fatetur libro quinto
diſput.logicarum cap.vltimo , in quo Auerroem arguit inquiens : Praterca
pluribus in locis afferit Auerrois demonftrationem dirigi ad illud , quod eſt
ignotum , ſed nominalis affectionis definitio femper est nota , cũ de
affectione ante demonftratione precognofcatur quid fignificet nomen , Ergo fe-
cundum Auerroes principia huiufmodi demonstrationes mibi ſuſpecta visa funt :
Vbi Auerroem non fibi conftare haud obicure ſignificat , inquiens afferri
demonſtrationes ab Auerroe eius principijs repugnantes . Vide quid fecerit
prauus intelle & us eorum Auerrois verborum , dicentis eam de-
monftrationem , in qua vaa paſsionis definitio per aliam eiufdem paſsionis definitionem
oſten- ditur , eſſe præcipuam inter potiſsimas . Quoniam enim putauit
aduerfarius de co fyllogifmo id Auerroem intelligere , quo oftenditur definitio
palsionis de paſsione , & po bene verba Auer- rois per rois perpendit ,
hinc factum , vt Auerroem & inconſtantem , & immemorem , & ( quod
aduerfa- rius non animaduertit ) rudem methodi ſyllogiſticz effecerit . Audes
ergo dicere Auerroem confiderare definitionem nominalem paſsionis vt quæfitum
ignotum ? tam ſtolidus , tam ergo immemor ſuorú principiorů , immo vero
principiorú Aristotelis abſte inducitur Auerroes , vt nó cognſcat , no
meminerit definitioné nominalé accidentis non eſſe quæfitum , cú præcognoſci
ſem per debeat , ac proinde demonſtrari non poffe ? non ne igitur maxima
afficis Auerroem iniu- ria , quem velis in rebus logicæ trititiſsimis eſſe aut
rudem , aut immemorem ? At pergit in- quiens : Immo in queſitis , pluribuſque
in locis , & præcipue in com . 37. fecundi post . id concedit Auerroes vt
definitio prout est quæfitum ignotum , de definito poßit demonstrari.funt enim
hec Auerr.verba com . 37 . fecundi pofter . Et propterea oſtenduntur
eſſentialia per demonftrationem , cum fuerit inter ipſa , & inter
demonftrationem , in qua inuenitur hæc eſſentia , medium , quod fit cauſſa eſſentiæ
, & hæc eſſentia aut ignorabitur ineſſe rei , in qua inuenitur notificare
monftrationem illius , quod fignificat nomen , & terminus medius exhibet
exiſtétiam illius eſſentiæ , & cauffam ipfius fimul , quæ eſt definitio
perfecta , aut erit eſſentia notæ exiſtentiz non per cauflam ipſius , &
tradet de- monſtratio cauffam illius eſſentiz : & prima eſt intentio
demonſtrationú abſolutarú , & fecúda intentio cauſſarú , qd hoc eſt in hoc
, præter quá qd ipſa eſt ſpés cócludens eſſentialia per cauſſas fuas : Quid
clarius ex Auer.haberi pot ex Critici igitur fentëtia Auer . quãdo hmõi verba
potulit , no potuit no infanire . Neque verba Auerrois , neque contextu illü
37.intelligit aduerfarius , ſi quidé hæc ex animo dicit . Ariftoteles enim in
contextu præcedente iam ipſam rei veritaté aperire pollicitus erat , inquiens :
Iterum autem confiderandum quid horum dicitur bene , & quid non bene : ac
patefacere quiſnam reuera fit prauus modus demonſtrandi ipſum quid eſt , in
quem valida ſunt argumenta quz in parte diſputatiua fuerant in medium allata :
quis etiá fit bonus , vtiliſque modus , in qué argumenta illa inualida ſunt .
eo igitur cont . 37. prauum modum demonſtrandi ipſum quid eſt , patefacere
conatur.in ſequenti enim cont . 38.eum vt prauum reijcit , inquiens , hic igitur
modus quòd non fit utique demonstratio , diftum eft prius , fed eſt logicus
fyllogifmus ipfius quid est . Hunc igitur moduın inquit Arift.vt fyllogifmum
quidem topicum admitti poſſe , vt demonſtratiuum autem non poffe , quia prauus
& vitiofus eft.ipſo igitur cont . 37. Ariftoteles prauum modum hac ratio-
ne declarat : Demonſtrare aliquis vult definitionem de definito , verbi gratia
A , in eſſe C , vt eius quid eſt : Quod hoc vanum fit oftenditur conſiderando
modum , quo id fieri poſsit . Certú eſt aliud eſſe oftendere abſolute A.ineſſe
C. & aliud eſſe oſtendere ineſſe vt eius quid . quod etia latius
declaratur.na aliud eſt probare hoc illi ineſſe , aliud eſt probare ineſſe vt
propriű , ideft , re- ciprocabile . fi igitur oftendere velim fimpliciter A.
ineſſe C. hoc colligam ſumendo in propoſi- tione minore B. ineſſe C.
fimpliciter . at ſi velim oftendere A.ineſſe C.vt proprium , neceſſe eſt ve in
præmiſsis quoque exprimam proprium , & dicam B.ineſt C. vt proprium &
A.ineſt B.vt pro- prium.fic enim colligam A.ineſſe C.vt proprium . At fi in
præmiſsis ſumam ſolum ineſſe abſolu- te , colligam quidem A.ineſſe C. At non
potero colligere quòd infit vt proprium , ſicuti colligere volebam . fic igitur
dicendum eſt de quid eſt . fi enim velim colligere concluſionem talem , ergo
A.ineſt C. vt quid , neceſſe oſt vt etiam in minore ſumam B ineffe . C.vt
quid.nam ſi ſecus faciam , colligam folum A inefle C , fed non colligam ( quod
volebam ) ineſſe vt quid . Non eſt ergo poſsi- bile oftendere hoc ineſſe in
illo vt eius definitionem , niſi ſumendo medium ineſſe eidem ſubie- & o ,
vt definitionem : hic autem modus eſt vitiofus , vt antea oſtenſum fuit , quia
petit principiú . nam quærens definitionem ipſius.C.accipio eam in propoſitione
minore , ſi quidé apud demon- ſtratiuum vna tantum eſt vnius rei eſſentia ac
definitio . Cum ergo non poſsit aliter oftendi de- finitio vt definitio de
definito , & hic modus prauus fit , non poteſt vllo modo demonſtrari quid
eſt , vt demonſtretur definitio de definito . Hoc docet Ariftoteles co cont .
37. aliud pręterea nihil . In ea igitur parte Auerroes nulla alia in re laborat
quam in exponenda Ariftotelis ſententia.om nia igitur Auerrois verba pertinent
ad declarandam prauam ac vitiofam illam demonſtratio- nem , in qua petitur
principium . ob id ea declarans Ariftotelis verba , quz ſunt : ipforum namque
quid eft , neceffe est , medium eſſe quid eft & c . inquit : ſenſus eft :
Et hoc , quoniam de conclufionibus , qua ſune eßentia , & definitiones ,
existimatur vt concludantur per fe : fequitur itaque vt fit terminus medius
eßentia confimiliter etiam iftius rei , quæ exiſtimatur eſſe conclufio eſſentie
: & fequitur petitio , quéadmodú prædixi- mus . Ecce Auerroem dicere ſequi
petitionem principij cum demonſtratur definitio de defini- to.quare cum dicat
paullo poſt Auerroes : & propterea ostenduntur eſſentialia per
demonstrationem , cum fuerit inter ipfa , & inter demonſtrationem , in
qua inuenitur bec effentia , medium quod fit cauffa effen- tie : & cetera ,
quæ ex Auerroe recitat aduerfarius , minime dubitandum eſt de praua eum loqui
demonftratione , hoc eſt de ea , quam Ariftoteles negat eſſe demonſtrationem ,
& concedit effe tantum modo fyllogifmum logicum , hoc eft topicum . & qui verba
hæc ſecus intelligit , is ea non intelligit , ac fi ea vt aduerfarius noſter
intelligit , Auerroem infanum facit . Aduerfarium , dum oftendere nititur virum
clarissimumfalſo Auerroem inter- pretari , ipsum & Auerroem & Viri
clarissimi ſcripta falſo interpretar i NOVIT aduerfarius a me reprehenfus quod
Auerrois loca male interpretetur : Auerroi vir Clarifsimus vere iniuriam facit
, tribuens ei , vt per partem differentiæ intel- ligat differentiam remotam ,
velitq ; in tertio modo per fe dari propoſitiones in vfu in ſcien lijs , cum
tamen oppofitum Auerroes dicat : nam quod attinet ad primum in com . 30. pri-
mi post . bac leguntur : Cum vero dicimus quod prædicatum eſt per ſe , eſt vt
præ- dicatum fit in definitione fubie & i , aut ſecundum quod eſt definitio
perfe & a , aut pars definitio- nis , quemadmodú acceptio lineæ in
definitione trianguli , nam trianguli definitio eſt , qui com prehenditur a
tribus lineis , Igitur linea in definitione trianguli procedit per modum partis
ſe gregantis , ideft , differentiæ , & quem admodum pun & us , qui
accipitur in definitione linez , Et hoc , quoniam linea definitur , cuius extrema
ſunt pun & um , aut punta , igitur punctum reſpe Au lineæ ſe habet per
modum partis ſegregantis , quoniam differentia ipfius perficitur ex nu- mero ,
& puncto , hoc eft , quia funt duo punta : Quorum verborum fenfus est hic :
videlicet , in ali- cuius rei definitione fumi poſſe integram differentiam
pluribus diftionibus expreſſam , vt in trianguli defini- tione tres lineas ,
& in definitione linea duo puncta . Nam triangulus eft figura plana tribus lineis comprehe fa ,
nec non linea eſt longitudo fine latitudine , cuius extrema funt duo puncta :
linea , & punctum in defini- tione trianguli , ac linea procedunt per modum
partis completa differentia , & funt in primo modo dicendi per ſe , ficut
integra , & tota differentia per partes igitur differentia non intelligit
Auerroes differentias vemotas , ideft , fuperiores in eodem pradicamento
differentias , quas fupponit proxima differentia , ficuti per partes generis
intelligit genera remota , vfque ad generalissimum , fed intelligit verè parte ,
ex quibus integra differentia conſtituitur , eafque non fecus ac completas
differentias vult eſſe in primo modo dicendi : Videamus ergo vter eorú iniuriam
faciat Auerroi . Vir clarifsimus libro Priore de propoſitioni- bus neceffarijs
capite 8. colligit ex Auerroe quinque eſſe genera prædicationum per ſe ad pri-
mum modum pertinentium , aut enim definitio integra prædicatur , aut genus ,
aut differentia , & hæc ambo vel proxima , vel remota ; vt hæ omnes
propofitiones fint pſe primo modo , homo eſt animal rationale , homo eft animal
, homo eſt rationalis : homo eſt corpus , homo eft anima- tus & addit :
Dicens enim Auerroes partem generis , & partem differentiæ , genus remotum
, & differen tiam remotam intellexit : fimpliciter autem genus , &
differentiam dicens , proximum genus , ac proximam differentiam . genus enim
remotum pars est eſſentialis proximi generis , vt corpus animalis , cum in
anima- lis deamtione fumatur . differentia verò remota non ita dicitur pars
differentia proxima , fed alia ratione , quandoquidem omnis differentia tam
proxima , quàm remota ſimplex forma eſt , quæ partibus caret : fed quo niam per
differentiam proximam res differt ab omnibus alijs rebus , per remotam vero non
ab omnibus , fed ab aliquibus , ideo differentia dicitur pars differentia proxima
vero dicitur fimpliciter differentia , & alias omnes complectitur , vel
faltem fupponit , quia fine illis nullo pacto effe , aut exogitari potest . Per hæc vir
clarifsimus interpretatus eſt quidem verba Auerrois ex eo cont . 30. primi poſter , non tamen ea
verba , quę ex Auerroe citat ad verſarius , quæ funt de definitione lineæ ,
& trianguli , fed ea , quæ in calce funt illius commentarij . Cum enim
initio illius commentarij dixiffet Auerroes : Per fe autem dicitur de cunctis
prædicatis ſumptis in definitionibus fubiectorum : In calce diftinguens ge nera
huiufmodi prædicatorum per ſe , inquit : Et prædicatum huiufmodi vel est
definitio completa , vel pars definitionis ; & hac vel eft differentia ,
vel genus , vel pars differentia , vel generis : Quibus verbis vni nerfalem
& perfe & am facit diuifionem prædicatorum , quæ locum habere poffunt
in propofi- tionibus primi modi dicendi per ſe , quæ quinque funt , non
pauciora , in ijs ergo annumerari debet 1 debet neceſſario differentia remota ,
cum ea non minus prædicetur in primo modo dicendi per ſo , quam genus remotum ;
eam ergo ( ſi quidem hæc Auerrois enumeratio perfe & a exiſtimari debet )
per partem differentiæ fignificauit Auerroes . Cuın igitur hæc dixit Auerroes ,
neque lineam refpexit , neque triangulum , ſed numerum ipſum ſpe & auit
prædicatorum , quæ in cu- iuslibet rei definitione includuntur . Ac vera quidem
ſignificatio partis differentię non eft colli- genda ex allatis exemplis lineæ
, & trianguli , non tam.n.explicate , ac exacte ratio differentiæ ap paret
in prædicatis eſſentialibus trianguli , & lineæ , ac rerum aliarum huius
generis . quia cum huiufmodi rerum differentiæ proximæ deſcribantur per plures
di & iones , illę di & iones ſumi ſo- lent potius vt partes explicatiuæ
folius differentiæ proximæ , quam vt plures differentiæ remota a proxima
differentia præſuppoſitæ , ideoq ; Auerroes nó inquit eas plures dictiones eſſe
partes differentiæ , hoc eſt , differentias remotas ; ſed inquit : Se habere
per modum partis differentia : quaſi dicat : hæ per analogiam quanda dici
poſſunt differétiæ remotæ , quatenus linea per puncta qui- dem differt a rebus
, quibus non infunt pun & a , at vero per determinationé punctorú in duo
tan cú , & c.differt ab ijs etiam rebus , quibus inſunt puncta , vt &
homo per ſenſibile differt a rebus , quibus nó ineſt ſenſus , at per rationale
differt ab ijs etia , quibus ineſt ſenſus . idéquo de triāgulo dicédú . Tantú
igitur abeft vt Auerroes per parté differentiæ ſolum intelligat in eo
comentario plures di & iones , ex quibus habetur differentia proxima lineæ
, ac trianguli , vt potius in his ratio partis differentiæ minus , in alijs
vero rebus magis proprie ſumi ab Auerroe intelligatur . Sed ad uerſarius ea
modo cernens , quæ ante pedes ſunt , nihil præter illa profpiciens , ſecure
pronun- ciat , Auerroi fieri iniuriam . Fit certe Auerroi iniuria , ſed a te
fit , qui ante quam eius commen- tarios a capite perlegas ad calcem , eos
interpretari vis , & alios reprehendere , qui eos integros ſummo adhibito
ſtudio perluſtrarunt . Reprehendit quoque virum clarifsimum aduerfarius , quod
velit ex Auerroe in tertio modo dicendi per ſe dari propoſitiones in vſu in
ſcientijs , cum tamen oppofitum Auerroes dicat in comm . 33. primi poſt .
inquiens : Postea quam intentio fua fuerat enarrare duos modos cius , quod
dicitur perfe , & iam mentionem fecit ex hoc de duabus ſpeciebus , que
appropriantur propoſitionibus demonſtratiuis : mentionem facit ex hoc
confimiliter etiam de ſpecie ter tia , non quod fit res vtilis ad propoſitiones
demonſtratiuas , fed eo modo quo oportet docentem diftinguere no men equiuocum
in omnia ſua ſignificata , & dirigere ad intentionem , quam intendit :
Inquit ergo aduer- farius . Si tertia ſpecies per ſe ( admifſſo nunc in tertio
modo propofitiones fieri poſſe ) non est res vtilis ad pro pofitiones
demonstratiuas , & ca , quæ funt in huiufmodi modo per ſe ſubſtantiæ
indiuidue vocantur , quæ neque in fubiecto funt , neque de fubiecto dicuntur ,
& per confequens in ſcientijs nullo pacto vfurpantur , quomodo audet dicere
vir clarissimus in tertio modo dicēdi per ſe eſſe ex mente commentatoris
propoſitiones in vfu in ſcientijs ? Iam oftendimus aduerfarium falſo eſſe
Auerroé interpretatum , ideoq ; Auer- roi feciſſe iniuriam , nunc eundem eandem
eidem , & viro clarifsimo iniuriam facere breuiter oftendamus . Hunc
tertium per ſe dicendi modum eſſe quidem inutilem in demonſtrationibus dixit
Auerroes , at non dixit inutilem eſſe in ſcientijs , idem prorfus a viro
clariſsimo di & ú eſt.is enim eu non ufurpari in demonftrationibus rotundo
ore protulit libro primo de propoſitioni- bus neceffarijs cap.7.his verbis :
Hac de tertio modo fatis fint . is enim modus omnino ad demonstran- dum
inutilis eft . Quare igitur ( inquiet aduerfarius ) eum modum vir clar . in vſu
eſſe aſſerit in ſcien cijs , ſi is vtilis minime eſt ad demonſtrationes ? Quia
cum multæ fint propofitiones , quæ licet a demonſtrationibus excludantur , in
ſcientijs tamen admittuntur , earum multæ funt in tertio dicendi modo , qui
ſæpe locum in ſcientijs obtinet . proinde erronea eſt conſequentia illa ,
ſcili- cet , tertius modus eſt inutilis , & non vfurpatur in
demonſtrationibus , ergo modus is omnino a ſcientijs eſt
excludendus.fecundi.n.adiacentis propoſitiones no ſolú fingulares , fed &
vniuer - fales omnes ad hunc pertinent modum , vt eſſe Deum , eſſe
intelligentias , eſſe naturam , & cetera , quz ſi locum in ſcientijs habent
, & is modus in ſcientijs vfurpabitur . Quare non poteſt Auer- roes negare
propoſitiones tertij per ſe dicendi modi eſſe in ſcientijs in vſu , fi id enim
negaret de medio tolleret quæſitú ſimplex an fit ( quæ eſt propoſitio de ſecúdo
adiacente ) qd in ſcientijs eft vfitatum , & ab Ariftotele inter quattuor
illa quæfita connumeratum , quæ initio ſecundi po- ſteriorum recenfentur , immo
verò primú eorú conſtitutu . Proinde philoſophi cú de aliqua re di ſputant , ea
folent vti methodo , vt eius tractationé in quattuor partes pro numero
quęſitorú tú fimpliciú , tú cópoſitorú diſtribuat , primü quęrentes an ea res ,
qua de agitur , fit , poſtea , quid fit , certio qualis fit , vltimo propter
quid fit . Quorú ordiné ſequutus aduerfarius in principio diſpu- tationum
logicarum inquit . Quoniam de omni , quod ſciri potest , vt teftatum reliquit
philoſopus in principio fecundi poſter.quattuor queri poſſunt , an fit , quid
fit , quale fit , propter quid fit , Quibus diligen- ter confideratis non
poteſtid exquisite non cognofci : ideo cumlogica artificiofa , de qua in
preſentia loqui- mur , fine vlla controuerfia ſciri poſſit , in eius
tractatione a philofophi fententia non recedentes , quattuor illa quæfita , in
quibus omnia fere prolegomena latent , examinanda proponimus . Non eſt ergo
inutilis in ſcientijs tertius per ſe dicendi modus ipſomet aduerfario iudice .
At inquit quæ funt in hoc tertio modo dicendi per ſe , indiuiduæ ſubſtantiæ
vocantur , indiuidua autem quæcunque fint a ſcientijs reſpuuntur . At ego dico
in hoc tertio modo dicendi per ſe ſubſtantias omnes compre- hendi poffe , quia
ſubſtantiæ omnes per ſe dicuntur effe , & quatenus in hoc modo fiunt propo-
fitiones vniuerfales de ſecundo adiacente , eatenus habere modum hunc in
ſcientijs locum , nifi a ſcientijs quæfitum An fit excludere velimus , &
nefas eſſe dicere in ijs aſſeri rerum exiftentias . Proinde aduerfarius temere
pronunciat tertij modi propoſitiones nulli eſſe vſui in ſcientijs & Auer
roi , & viro clarifsimo iniuriam facit , illi quidem , dum attribuit ei quæ
non dixit , huic au- tem , dum quę dixit veriſsime , & Auerrois do &
rinæ minime repugnantia , contra mentem Auer rois ca dici pronunciat . CAPVT
NONVM Aduerfarium dicentem in potißima demonſtratione medium effe debere nobis
notius bene- ficio fenfus , cogi medium potißima ſemper facere accidens : vel
potif- fimam fimul ponere , & non ponere . : IBRI ſexti difputationum
logicarum capite ſeptimo , vbi enumerat ſpecies de monftrationis , inquit
aduerfarius : Si demum fuerit notum effe caufſſe natura , & nobis , non
mediate , ideft , no mediante demonstratione , Quia , fed immediate , hoc eft ,
beneficio fenfus : effe vero effectus fuerit ignotum , tunc exoritur
demonftratio , quæ potißima nuncupatur . capite poſtea 7. libri ſeptimi tuetur
mediū potiſsimæ demonftrationis eſſe quid- ditatiuam definitionem , &
formam fubie & i.quod & tertio capite tertij clarifsime pronunciat ,
inquiens , potifsimæ demonſtrationis medium effe cauffam formalem ſubie & i
, & efficiente paf- ſionis demonftranda , nimirum efficientem per
emanationem . Quæ quidem duo dicta , nempe demonſtrationis potiſsimæ medium
eſſe forma , & idem eſſe notius nobis beneficio ſenſus , eiuſ- modi eſſe
dixi ego in Criticis , vt vnum alterum euertat : proinde hanc eſſe contradi
& ionem ma- nifeſtiſsimam.idem enim eſt diau medium in potiſsima
demonſtratione eſſe nobis , & natura notius , & eſſe formam fubie &
i , ac dicere medium in potifsima eſſe natura , & nobis notius , & idé
eſſe natura notius , nobis verò ignotius , vel , medium in potiſsima eſſe
formam fubie & i , & idem non effe formam fubie & i . Si enim
medium eſt nobis ſenſu notum , & non per demonſtrationem Quia ab effe &
u notiore , non eſt forma.quoniam formæ non poflunt ſenſu cognofci , fed per
di- ſcurſum innotefcunt , proinde per medium , quod eſt aliquod accidens cadens
ſub ſenſum , a quo tanquam a notiore progredientes tandem in cognitionem formæ
deuenimus , fi igitur medium potifsimæ cognitum nobis effe debuerit ſenſus
beneficio , nullius ope demonftrationis , profecto nunquam in potifsima munere
medij fungi poterit forma ipſa , ſed ſemper medium potiſsima erit accidens :
fin autem inedium neceſſario eſſe debuerit forma fubie & i , falſum erit ,
medium potiſsimæ effe debere & natura , & nobis notius immediate , hoc
eſt nulla præcedente demon ſtratione ab effe & u notiore , cum ipſa forma
non poſsit a nobis immediate cognofci . Hæc ego ſecundo Critico cap.fexto . Ad
hæc aduerfarius in ſua propugnatione : Mediate , & immediate con
tradistinguuntur.quare ſi principia demonftrationum quando mediate cognoscuntur
, a nobis dicuntur cogno ſci per demonftrationem a posteriori , ſequitur vt
quando immediate cognofcuntur , a nobis cognofci dicantur fine huiufmodi
demonſtratione : fed , vt commentator ait , aliqua manerie diſcipline idcirco
diximus ea cogno- ſci beneficio fenfus , quoniam induftione cognoscuntur , que
ex fingularibus fenfu notis monstrat vniuerfale ignotum.Cum itaque interna
ſpecierum principia cognoſci poſſint & demonstratione a posteriori , &
bene- ficio fenfus , non quod fenfus vifus ea intuitu ſuo percipiat : fenfus
enim ( vt inquit philofophus ) non fe ex- sendią 1 tendit vfque ad ſubstantiam
, ſed ope inductionis , quæ ſenſus auxilio ( vt diximus ) cognofcere facit.fi
cognita fuerint demonstratione a posteriori , ex illis oritur demonſtratio
propter quid tantum , ſi vero beneficio fen- ſus eo modo , quo dictu eſt ,
nempe inductionis ope , ex eis fit demonftratio potissima . Videat nunc
Criticus qua zi momenti fint tot eius nuga , quibus præcedens caput repleuit . Hæc aduerfarius
, qui quidem ignora- re ſe quænam fit natura , vis , atque efficacia indu &
ionis , non obſcure indicat . Inductio fanè au- xilio ſenſus cognofcendum
exhibet nobis non quidem aliquid re diuerfum a ſenſibilibus ; fed id , quod a
ſenſu cognofcebatur in fingularibus , offertur per indu & ionem intelle
& ui cognofcen dum in vniuerfali : at vero vniuerſale a fingularibus
eiuſdem generis re ipſa non differt , ſed ra- tione tantum , quatenus id ipfum
, quod in fingulis indiuiduis confpicitur , ab intellectu confide- ratur in
vniuerfali . Non probat ergo inductio aliquid per aliud re diuerfum.itaque dici
poteſt inductio probare rem per ſe ipſam.exemplo rem illuftremus : Ad
colligendum per inductioné hanc vniuerfalem , omnis homo currit , ſumimus
particulares homines.u.g.Socratem , Platonem & c.dicentes , Plato currit ,
Socrates currit , & fic de fingulis ; At vero & Plato , & Socrates
, & fin- guli alij funt homines , Omnis igitur homo currit : quis non videt
fubie & ú concluſionis huius ef- ſe idem ac medium , quo deducitur hæc
conclufio ? Socrates enim , & Plato , ac finguli homines af fumpti in
præmiſsis ſunt homines nihilominus ac homo in conclufione poſitus . id em ergo
pro batur per idem in inductione : fed & modo quodam idipſum dici poteſt
probari per diuerfa , quatenus differt fingulare ab vniuerfali eiuſdem generis
, non quidem re , ſed ( vt dixi ) ratione.fin gulare enim eſt notius , &
mouet ſenſum , vniuerfale no item.eſt itaque in indu & ioneproceſſus ab
eodem ad idem , ſed non fub eadem ratione ſumptum , ſed ab eodem vt a noto ad
idem vt ad ignotum . Qua propter dici ſolet ab inductione non haberi aliud ,
quam vniuerfalitatem propo fitionis.cú enim in ipla concluſione inductionis ,
quatenus eſt propoſitio , duo conſiderentur , materia , quæ funt eius termini ,
nimirum fubiectum , & prædicatú , & id quod forma dici poteſt ,
videlicet eius vniuerfalitas , inductio non facit cognitionem quoad materiam ,
fed tantum quo- ad formam , non enim cognofcimus ex indu & ione ,
formaliter vt indu & io eſt verbi gratia , homi nem currere , id enim nemo
ignorat , fed tantum diſcimus homini vniuerfaliter curſum compe- tere . Si ergo
indu & io ex ſenſu notis monſtrat vniuerfale , cum vniuerſale illud ( vt
diximus ) fit eiuſdem generis cum fingularibus illis ſenſu notis , per quæ
monftratum eft , ergo & ipſum erit de genere ſenſibilium , ergo non poterit
eſſe forma ſubſtantialis , cum ipſa non pateat ſenſui . Va na igitur eſt
inductio ad notificationem fome ſubſtantialis . Quod ſi per indu & ionem
cognofci poffet forma ſubſtantialis , u.g.forma hominis , hoc eſt rationalitas
, certe per ea cognofceremus formaliter , prout inductio eſt , vniuerfalitatem
concluſionis , quatenus ſcilicet rationalitas om ni ineft homini , non autem
materialiter quatenus homini ineſt , proinde hæc cognitio vniuerfa- lis petenda
& inferenda foret ex præmiſsis , in quibus idem cognoſcimus in fingularibus
: quare antequam inductio fieret , præcognofcendum effet nobis hunc , &
illum indiuiduum hominem * effe rationalem.tum autem quæro per quid
cognofceremus hunc , aut illum hominem effe ra- tionis compotem ? non per
ſenſum . formæ enim ſubſtantiales cum fint ſubſtantiæ , non poffunt efle
obiecta ſenſuum , ergo per intelle & um , ſi per intelle & um , quomodo
? non cognitione intui- ciua , cum non fimus intelligentiæ , ergo per difcurfum
ab aliquo notiore , hoc autem notius , erit aliquis effectus notus ſenſibus , a
quo progredientes vt a nobis notiore , forma hominis inuefti- gabimus , hic
autem progreſſus eſt demonftratio quia . Medium igitur potiſsimæ ſi eſt forma
fub tantialis , quocunque modo cognofcatur , ſemper per demoſtrationem Quia ,
cognofcitur , ergo immediate cognofci non poteſt , Melius ergo illi , qui
dicunt , non conſtitui effentiale difcrimen potiſsimæ demonftrationis ab
Auerroe penes modum cognoſcendi medium ipſius , fed penes alias differentias (
quamquam & ipfi in alio peccant ) Hoc enim pacto concedunt in demoſtra- tionibus
habere poſſe locum medij formas ſubſtantiales , quas excludere ſtultum forer ,
Aduer ſarius autem ne formas quidem accidentales eſſe poſſe in demonftratione
potiſsima mediū tue ri poterit , cum alibi id neget , alterum enim accidés eſſe
poſſe negat cauffam eſſendi alterius aç cidentis ; in demonftratione vero
potiſsima medium eſſe inquit cauſſam & inferendi , & eſſendi fimul .
Videat modo vter noſtrum nugas garriat . Poſſe in caussis & cauſſatis
ſenſibilibus prius sentiri effectum , quam caussam , & contra . IBRI ſexti
logicarū diſputationum cap . 11. inquit aduerfarius , falfum effe in can fis ,
& cauffatis fenfibilibus vt aliquis prius fentiat cauffam , quam effectum ,
& hanc co- gnoſcat fine cauſſa cognitione , quomodo enim poteft quispiam ,
exempli gratia , fentire folis eclipsim & non fentire lunam , quæ illius
eclipsis cauſſa eſt , interponi inter folem , & nos ? fimul abſque vllo
dubio vtrunque sentit , & cognoscit . hinc optime philoſophus in fecundo
post.cont . 1. fecus finem dixit : fi verò eſſemus fuper lunam , non vtique
quereremus neque ſi ſit videlicet eclipsis lune , neque propter quid fit , ſed
ſimul manifestum eſſet vtrunque , quia tunc vtrunque eſſet ſenſile Hanc ego
refponfionem ſecundo Critico cap . 7. reprehendi inquiens ex hac aduerfarij
ſenten- tia conijcere licere aduerfarium viſu eſſe præditum longe alio , ac nos
ceteri homines ſumus , cú in eclipſi ſolis cernere videatur non ſolum eius
lumen nobis deficiens , verum etiam tempore co dem lunam ipſam huius cauffam
eclipſeos , fi quidem ex animo loquitur , dum fibi videri ait fie ri non poffe
, vt qui eclipſim ſolis videt , luna non videat . Ego.n. ingenue ( dixi )
fateor me pau- cis ab hinc annis ſcire cauſſam ſolaris eclipſeos , nempe
interpofitionem luna . & cum anno fa- lutis MDLXVII . ( me puero )
contigiſſer ſolis defe & us ſub meridiem , eo tempore cauffam eius
eclipſeos mihi fuiſſe ignotam , & notum effe & um . Quin memini domeſticas
mulieres , qui buſcum id ætatis verſabar , valde cómoueri , ac diaitare
trepidantes mundi intericum adeffe . eum enim portendi ſolis lumine hebeſcente
. Hæc & alia huiufmodi ferebantur inter mulieres , quæ ſi roi huiuſce
cauſſam vidiffent , nihil certe timuiſſent.fic contra exiſtimo poſſe aliquem
vi- dere cauſſam ſolaris eclipſeos , antequam videat eclipſim . fi quis enim
ſtatueretur inter ſolem , & lunam , eo tépore , quo luna interponitur inter
folem , & terram , lunam quidem eſſe ſub ſole vi deret , effectum tamen
illum , nempe eclipſim , non neceſſario videret , illi viderent , qui in ea
ter- rarū regione verſarentur , cui tum ſol ipſe lucem fuam ægram oftenderet .
Di & um vero Ariftote lis quid aduerfario profit non video.non enim ait
philoſophus , ſi eſſemus fupra lunam , neceffa- rio euenturum vt cerneremus
& eclipfim lunæ , & eius eauſſam fimul , ſed id euenturum ne- ceffario
, fi oculos ad terræ orbem defle & eremus : ſi enim terram non inſpiceremus
, ſed lunam tantum , interpoſitionem eius non videremus , lunaris tamé luminis
defe & um neceflario videre mus , quia lunam abſque lumine confpiceremus . Itaque hæc aduerfarij ſententia
ſupponit alia in co eſſe virtutem viſiuam a noſtra connaturali . Refpondens ad
hæc in propugnatione inquit aduerfarius : Ratione , & exanimo loqui coattus
fui , dum fieri non poſſe dixi vt qui folis eclipsim videt , lu- nam inter
folem , & nos interpofitam non videat ; loquendo de eclipsi , quæ fit vel
in magna folaris corporis parte , vel in eius toto corpore , faltem ex parte
noftri , & in aliqua terreni orbis parte , non autem de ea qua fit in
aliqua parua eiuſdem ſolaris corporis parte , quoniam tunc euenire potest , vt
ex accidenti propter ma- gnam folis luminis copiam , luna interpoſita inter
folem , & nos non cernatur . Ne tum quidem videri Junam , cu fit eclipſis
in toto ſolari corpore ſaltem ex parte noſtri , ratio ipſa perfuadere aduer-
ſario debuit . lunæ enim corpus huiufmodi quidem eſt , vt luce , non ſua luceat
, verum aliena , hoc eſt ſolis ipfius : hinc fit vt in coniunctione lunæ , ac
ſolis , quæ fingulis fit menfibus , quia tum lunæ globus ſuperne tantú
illuminatur , ex inferiori parte lumine deſtitutus a nobis minime vi- deatur .
idem prorfus ipfi contingere dicendum eſt , cum inter nos , & folem
interponitur : ca enim interpofitio coniun & io lunæ cum ſole eſt , tum
autem inferne luna videri non poteſt , cum co tempore a ſolis radijs inferior
lunę pars , ca nimirum , quæ terram ſpectat , omnino deſtituatur , quonam
igitur modo in eclipſi tolis lana videri poteft ? non enim videtur a nobis luna
ni- ſi cũ nobis lucet ; at vero in eclipſi ſolis lucere nobis luna non poteſt ;
Videri quidé poteſt ſub fole tenebroſum quid , quod fit lunæ corpus , coceda id
. at tenebræ tantú abeft vt monſtrét , & ſenſibile faciant aliquid , vt
contra id ſenſibus eripiant . fed & fi luna videri poſsit ( quod no niſi ar
tificio aliquo adhibito fieri poſſe credo ) ſat mihi eſt ea poſſe etiá nó
videri ( quod imprudenter ad uerfarius mox cócedet ) dū eclipſim videc
ſolis.immo no videri ipsa ab ijs etiã q acutiſsime cer nunt , niſi arte
adhibita , nemo debet ambigere . Non ne . n . ſolaris , ac lunaris eclipſeon
cauſſæ per multas states ignoratæ veteribus fuerunt ? quare vt portenta quædam
exiſtimate magnum ho minibus minibus terrorem iniecerunt ? Thales ille Mileſius
vnus ex pleiade ſapientum qui cauffas eclip- fium inuenerit , aut primus , aut
in primis fuiſſe perhibetur , & tamen ante Thaletem non deerat , qui
acutiſsime cernerent : ij tamen eas cauffas non ſunt oculis affequuti.noſter
autem aduerfa- rius non alio ( vt fatetur ) viſu præditus , ac ceteri homines ,
ca videt , quæ ceteri non viderunt : ( Vti nam vero ea videret , quæ ceteri
vident : non male cum eo ageretur ) fic enim ille : Quod pertinet ad Criticum ,
ciufque domesticas mulieres , quibus ( vt refert ) contigit folis defectum
vidiffe , eius autem defe- Etus cauffam ignoraffe , dicimus id eis cueniffe ,
quoniam non confiderarunt , ficuti euenire folet ſpeculantibus vniuerfale , vt
particularia ignorent , quia non aduertunt : veru ſi oculis fuis vitreos
orbiculos admouiſſent , facile eam cernere potuiffent , & melius fortaffe ,
quam ego qui non longe alio visu praditus , ac ceteri homi- nes , eam fine
confpicilijs vidi . Salue verò mi Endymio , cui ſoli ſe ſe luna , cum latet
alios , offert con- fpiciendam . Nunc audiamus cetera : fi id verum fit (
inquit ) vt confpici poffit folis eclipsis , luna au- tem inter folem & nos
interpofita nequaquam , falfum diceret vir tuus clarißimus cap . 17. de
ſpeciebus de- monftrationis , vbi ait : Si quis nullam habens ſolaris eclipſis
cognitionem , videat lunam interpo fitam inter ſolem , & nos , ſtatim per
cauffam cognofcet eclipſim fieri : ſi ex eius fententia non potest videri luna
interpofita inter folem , & nos quin Statim videatur folaris eclipsis ,
ergo fimul videntur luna in ter folem , & nos interpofita , ac folaris
eclipsis , contra opinionem tuam : ex ijfdem viri clariffimi verbis con- jcitur
falfum effe vt prius folis eclipsis cauſſa , que est luna interpofita inter
folem , & nos sentiri poffit , qua folis eclips , cum affirmet interpofita
luna inter folem , & nos statim cognosci ſolarem eclipsim . Non in- quit
vir clarifsimus videri non poffe lunam interpofitam inter ſolem & nos quin
ſtatim videa- tur eclipſis , fed inquit cam co modo videri non poffe quin
ſtatim cognoſcatur eclipſis.aliud eſt autem videri , aliud cognofci . fi quis
enim ſtatuatur in orbe lunæ , in ſuperiori nimirum eius re- gione , qua ſolem
refpicit , & videat eam in ecliptica cum ſole coniungi , certe eam videbit
inter folem , & fublunaria corpora interponi , eclipſim tamen non videbit ,
ſed cognofcet , hoc eft intel liget fieri : ex quo demonftrationem condere
poterit largientem vtrunque eſſe , ſcilicet effectus & cauffa , fi quidem
per coniunctionem lunæ , vt per cauffam notam oftendere poterit effe Aum
ignotum , nempe eclipſim ſolis : quæ eſt Auerroiftis demonftratio potifsima :
quòd fi priuſqua eclipfis folaris cauffam infpexerit , ( cum nimirum eſſet in
terris ) ei videre contigerit eclipſim , tū certe ex Auerroiftarum ſentétia
habita cauſſa demonftrationem eclipfis efficiet , largientem fo lum effe cauffa
, quæ per eos eſt demonftratio propter quid tantum . Hæc eſt eorú viri
clarissimi verborum fententia , quam facile aduerfarius aſſequutus fuiſſer , ſi
eius interiores oculi exteriorű aciem exzquarent . Pergit aduerfarius : Quod
verò pertinet ad exemplum a Critico allatum pro fuæ opinionis cõprobatione , vt
fcilicet poßit aliquis fcire cauſſam ſolaris eclipsis antequä ex ea colligat
eclipsim , affirmamus eumën exemplificando non recedere a fubtilitate
præceptoris fui . Quomodo ( obſecro ) aliquis con- Sticutus inter lunam , &
folem potest cognofcere lunam effe cauſſam ſolis defectus , fi videt ſolem ſplendere
, quamuis fub co luna exiſtat ? nunquam id fcire poterit , quoniam refpectu
illius fol nequaquam deficiet . Non videbit is quiden ſolis eclipfim , cum fit
inter ſolem , & lunam , at vero cauffam videre pote- rit , nempe lunæ
ipfius interpofitionem , ex quo & cognofcere poterit lunam efle eo tépore
cauf- ſam , vt quæ fub ipía funt , luminis folaris defe & um patiantur ,
videbit igitur cauffam , & cogno- fcet , effectú vero non videbit , ſed
cognofcet tantum , ac ſciet , & æque ſciet , ac fi videret , ( fi qui- dem
verum dixit Ariftoteles primo pofter , videlicet tum ſcire nos , cumcauſſam
cognofcimus ) & fi in qua terrarum parte fiat ignorabit.non eft enim ad
eclipsis ſcientiam neceſſarium , vt ſcia tur ex quanam terrarum regione videri
poſsit.terra enim haud eſt de eſſentia eclipſis folis , ne- que locú vllum in
ea habet . & fi enim terra non effet , adhuc fieri poffet eclipſis , fat
illi eft vt ſciat ſi qui ſub lună co tépore fint , qui id videant , ijs lumen
ſolis hebes & infirmű videri . Quod vero concludit : Quare falſa eſt
Critici exiftimatio , vt fciri poßit , aliquid eſſe cauſſam folaris eclipsis ,
antequam ex eo colligatur eclipsis : hoc nó ſequi ex ijs , quæ diximus ,
vnufquiſque intelligere poteft.nos enim diximus , fi quis in globo lunæ
ſtatuatur , quo tempore fit ſolis eclipfis , ita vt ſolem poſsit videre ,
viſurú cú interpoſitioné lune , ipſam tamen eclipſim non vifurum.ex his non
fequitur fi quis co- gnoſcat lunæ interpofitionem effe cautſam ſolaris
eclipſeos , eum non continuo cogniturum fo lis eclipſim.aliud eft enim videre ,
aliud cognofcere.poffumus enim cum cauffam videmus , effe- Aum non videre ,
quia poteſt ante oculos noſtros cauſſa conſtitui , effectus autem aliquo opaci
corporis impedimento a conſpectu noſtro remoueri . at vero de cognitione
intelle & iua longe alia ratio eſt . At inquiet : tute dixiſti , ſic contra
exiftimo poſſe aliquem ſcire caußam folaris eclipseos , antequam antequam
ex ea colligat eclipſim . Fateor id me dixifle . Hæctamen verba ad propofitum
non effe nemo non intelligit , cum non loquamur de cognitione intellectiua ,
ſed de ſenſitiua , nempe de viſu , quare hic to fcire , & τὸ colligat
mutanda eſſe in το videre , & id videat qui non videt , is cecus eft . ego
enim ( ut dixi ) in toto eo capite loquor de viſu , & ad confirmationem
commemo ratorum iam verborum exemplum affero viſus , non cognitionis , inquiens
: Si quis enim ſtatuere tur inter folem , & lunam co tempore , quo luna
interponitur inter ſolem , & terram , lunam quidem effe fub Jole videret ,
effeftum tamen illum non neceffario videret . Hoc igitur eſt erratum ( vt vulgo
dicitur ) ca- lami . quod certe emendaſſem , ſi meum archetypum Criticorum ,
quod ad chalcographú tranſ- miſi Venetias , recognofcere ſaltem potuiſſem , vel
ſaltem ipſi imprimendo præeſſe , poſt vbi ip- ſum mihi exfcribere non fuit otiú
. Quod igitur ſolis eclipſis videri poſsit , & non videri eius cauf- ſa
& contra ( hoc.n.contendo ) tū ratione , tu au & oritate fatis probatú
eſt . Reliquum eft vt videa- mus quid aduerfarius ad primum Ariftotelis
contex.2.poſter.dicat.Demum fi diftum ( inquit ) il- lud philofophi in
2.post.loco citato Criticus diligenter ponderaſſet , quid mihi profit optime
vidiffet.quamuis enim ibi philoſophus hæc verba explicite non pofuerit ,
videlicet : & videremus obie & am terram : asta- men fubintelliguntur ,
quia in primo poſt.cont.43.circa medium , feu cap.22.ca expreßit , inquiens ;
Quare & ſi ſupra lunam eſſemus , & videremus obie & am terra , non
vtique ſciremus cauſſam defectus . fentiremus enim nunc quod deficit , & c
. quare textus ille hunc in modum iacere debet , nimirum : li effe mus fuper
lunam , & videremus terram obie & am , non vtique quæreremus neque ſi
fit eclipſis , neque propter quid fit , ſed ſimul manifeſtum eſſet vtrunque ,
& hoc non alia de cauſſa , nifi quia fi- mul vtrunque videremus.non enim
perfpici poteſt oppoſitio , niſi constent ea , inter que verſatur.colligitur er
go ex Ariftotelis textu non poffe prius cauſſam cognofci , quam effectum ,
neque effectum fine cauffa , quando vtraque viſibilia funt . Cognoſci quidem
cauſſam non poffe prius effe & u , ſi tibi concedam , non ſequitur ex hoc
eam prius non poſle videri , cum ( vt dixi ) aliud fit videre , aliud
cognofcere . Sed hic exiftimo aduerfarium accipere to cognofcere pro tῷ
videre.de viſu enim , non de intelle- tione fermo eſt : alioqui non eſſent ad
propoſitum ea , quæ dicit . Quod igitur ad viſum attinet : ego dixi verba illa
Ariftotelis , ſcilicet , ſi eſſemus fuper lunam , non quæreremus neque an fit
eclipsis , ne que propter quid fit , ſupponere nos intueri obie & am terram
, alioqui falfaeſſe.fi enim ( dixi ) nolimus in luna exiſtentes intueri terram
, eclipfis quidem cauffam , hoc eſt interpofitionem terræ ignorabimus , ipſe
autem reſpondet ſubintelligenda eſſe in textu illo verba hæc , ſcilicet ,
videremus obiectam terram . at quare ſubintelligenda ? vt verum ſit di & um
Philofophi , non ne ? ergo nifi hæc fubintelligantur , eſt falfum dicere nos ſi
eſſemus in orbe luna ne- ceffario cognituros cauffam eclipfis lunaris , cum non
poſsit perſpici , niſi terra obiecta videatur . quamuis ergo videatur lunæ
eclipsis , adhuc tamen ex Ariftotele cauffa non videtur , licet ſupra lunam
transferamur , nifi obie & am terram intueamur . poteſt ergo videri &
ſentiri ef- fectus non videndo , nec ſentiendo cauffam , & contra , præter
aduerfarij ſententia ex ipſiuſmet aduerfarij verborum Ariftotelis expofitione .
Aduerfarius igitur mihi dum refragari vult ſuf- fragatur . Et tamen clamat ex
hoc Ariftotelis loco colligi , prius cauſſam non poſſe ſentiri , quä effectum ,
neque effectum fine cauffa , quando vtraq ; viſibilia funt : idque me non
vidiſſe , quia ver ba illa fine confpicilijs legi . At vidit hoc , qui verba
illa fine iudicio legit . Si hoc diceret Arifto teles , negaret ſenſum : & falfam
argueret eſſe Auerrois ſententiam , exiftimantis aliquas eſſe re runs cauffas
ſenſiles , ex quibus fiat demonſtratio potifsima ad demonſtrandos earum effe
& us ignotos . Poſtremo illam veritatem , vt ſcilicet videri poſsit
effectus ſenſilis cauſſe ſenſilis , non videndo cauffam , vt aduerfario os
occludamus , ipfiusmet teſtimonio comprobabimus.is enim libri 7. logic .
duſput.cap.3.inquit : Cum terra interpofitio nobis infra lunam existentibus ,
beneficio fenfus nota effe non poßit , quia oculis noſtris penitus occulta eſt
, clare patet demonſtrationem illam de luna defectu propter terræ
interpofitionem non poſſe ex Auerroe dici potissimam , fed propter quid tantum
. Ne gat hic aduerfarius cauffam lunaris eclipſis poſſe videri , cum tamen
effectus ille optime videa- tur . ergo poteſt videri effe & us ſenſilis ,
cum eius cauſſa oculos latet . Confugiat nunc ad conſpi cilia . : : Aduerfarium dicere non poſſe ſe per
demonstrationes propter quid tantum in . tellexiſſe ſolas demonstrationes
factas per cauffas externas . V M a viro clarifsimo decretum eſſet libro primo
de medio demonſtrationis , non omnia accidentia per formam fubie & i
demonſtranda eſſe , ſed ea folum , quæ ab ca immediate fluunt : ea verò , quæ
non habent cauſſam ſui proximam formam fubie & i , ac proinde non fluūt
immediate a forma , ſed ab alijs accidentibus in co dem ſubie & o
inhærentibus emanant , per eadem accidentia , vt per proximas cauſſas
oftendenda eſſe , non per formam fubie & i , neque idcirco demonftrationes
haſce , in qui bus medium eſt accidens , & cauffata cauffa , fatendum non
efle potifsimas demonftrationes , id ipſum & rationibus , &
auctoritatibus Ariftotelis , & Auerrois , eius libri cap . 14. comproba re
conatus eft inquiens : Hanc eandem fententiam colligit ex verbis Ariftotelis ,
ac declarat Auerroes in 3 1. particula quarti libri phyſici . cùm enim dicat
ibi Ariſl . bona definitionis munus effe , vt cauffam decla * ret omnium rei
definite accidentium , Auerroes boc dictum interpretans inquit , illud quidem
verum effe , fed non reciprocari . omnis enim bona definitio debet cauffam
tradere omnium accidentium rei definita , fed non omne id , per quod traditur
cauſſa accidentium , eſt definitio illius fubiecti : proinde mediu non ſemper
evit definitio fubiecti , cum plura dentur accidentia , qua non per eam , fed
per alia accidentia eiuſdem ſubie- Eti demonstrantur . quod declarans Auery.incom
. 56.lib . 1.poſt . inquit , magnam partem demonstratio- num celebratarum fieri
ex accidentibus effentialibus . Aduerfarius autem libri ſui ſeptimi logi.difput
. cap . 3. ad illam Auerrois auctoritatem in 4. phyſ.com.3 1. ita refpondet ,
quando Comentator ait : Sed no omne id , per quod redditur cauſſa accidentium
fubiecti , eſt definitio ipfius : Per cauffam intel- ligit cauffam inferendi
ſolum . Ad aliam verò in com.65.primi poſter . inquit Auerroem per
demonftrationes celebratas non intelligere tantummodo potiſsimas , fed omnes
demonſtratio- ' nes a priori , quamobrem optime dixit , magnam partem
demonftrationum celebratarú , ideft , a priori eſſe per accidentia eſſentialia
, intelligendo per magnam partem celebratarum demon- ſtrationum omnes illas ,
quæ funt propter quid non potiſsimæ , & c . Dixi igitur ego pofterioris •
Critici capite vltimo : Ex hac aduerfarij verborum Auerrois interpretatione
ſequi demonſtra- tiones fa & as per cauffam , quæ fit aliud accidens , ne
dum eſſe demonftrationes propter quid , fed vix , ac ne vix quidem appellandas
demonftrationes Quia , falfum eſſe igitur eas eſſe demo ſtrationes propter quid
, vt eas ipſe vocat , ac falſum proinde , demonftrationes has efle adeo
celebratas , vt inquit Auerroes . Falſum etiam effe , quòd eæ fint à priori ,
vt exiſtimat aduer- farius , neque enim eas a priori effe , neque a pofteriori
. Quod non mereantur dici propter quid , inde probavi : Quod demonſtrationes
propter quid ſunt a cauſſa eſſendi , non a cauffa inferendi tantum , dant enim
propter quid effectus : præterea demonſtrationes propter quid habent neceffario
maiorem per ſe , at vero demonſtrationes a caufla inferendi tantum , nullum
habent in maiore neceffarium connexum medij cum maiori extremo . Eas nec efle a
priori cla rum eſſe dixi . vbi enim non eſt proceſſus a cauſſa ad effe & um
, aut contra , ibi non eſt illa ratio prioris , & pofterioris , a qua
vocari folent demonſtrationes a priori . Pugnantia ergo aduerfariū dicere , fi
quidem inter ſe pugnant hæc duo , Demonftratio eadé eſt a cauſſa eſſendi ,
& eadem a cauſſa inferendi tantum : qui enim dicit propter quid , dicit
cauflam effendi . Reſpondet in ſua propugnatione aduerfarius inquiens :
Accidentia propria ſpecierum , vel interna funt , qua vo- cantur aptitudines ,
vel externa , quæ vocantur actus.hec vero , qua vocantur actus , non a ſola
manant fpe- cici forma , fed et ab obiecto extra.vt eclipſatio luna , que eſt
eius altus , non a fola natura , & forma luna pro- ficifcitur , sed ab
obiecto extra , quod eft interpoſitio terre . Hoc poſito dico & me , &
Auerroem reycere eas demöftrationes , in quibus vna fubiecti aptitudo per aliam
demonstratur , omnia enim accidentia propria interna fubiecti , ab ipſius forma
fubiecti producuntur , non autem vnum accidens ab altero , quare cum vnu
accidens non ſit effectus alterius , non poteft vnum per alterum demonſtrari .
Atque huiusmodi quidem ac- cidentia per folam fubiecti formam vt per aquatam ,
& Jolam eſſendi cauffam demonstrantur , Accidentia ve ro externa vt funt
actus ſpecierum , & per formam fubicfti , & per caufam externam ( vt
eclipsis , & per form am luna , & per interpoſitionem terre )
demonstrantur . Dico igitur Celebratasillas demonftrationes ab Auerroe
diftas non eſſe eas , quæ fiunt per ſolam inferendi cauffam , fed eas , qua
demonstrant actu fpe cici de ſpecie per naturam speciei , & cauffam
extrinfecam , quod eiufdem fpeciei accidens externum dici po- test . Auctoritas
autem Anerrois 4. Phys.com . 31. vbiinquit : Sed non omne id , per quod
traditur cauſſa accidentium eſt definitio illius fubie & i : Ita intelligi
debet , vt per cauffam accidentium intelli- gatur cauffa externa pafsionis
demonstranda , vt inter pofitio terra est cauſſa eclipsis : ita vt fenfus fit ,
licet omnis quidditatiua fubiecti definitio fit cauſſa pafsionis illius
fubiefli , non proinde conuertitur , vt omne , quod est caußa passionum , fit
earum fubiecti quiddiatiua definitio , cùm efficiens & finis fint femper
cauſſa paßionum , forma autem fubiecti earum paſsionem non femper fint . Noua
hæc eft foluendi ratio , quam hic inijt aduerfarius , negando quæ afferuerat .
Prius dixerat , Auerrois auctoritatem 4. phyſi- co intelligi de cauſſa illa
accidentium , quæ eſt inferendi tantum , nunc vero inquit intelligieum locum de
cauffa accidentium efficiente , ac finali , quæ funt effendi . O præclaram
difputandira- tionem . Macte virtute Martiali pugnator egregie . Iam hoc nouum
didici concertandi genus . Quid quęris ? abeo doctior . Ad cetera . In primo
autem ( inquit ) Poster.com . 56.intelligitur Auer vois auctoritas de externis
accidentibus proprijs fubiecti , qua ( vt dictum est ) eiufdem fubiecti actus
ap- pellantur , corumq ; vnum eſt alterius non folum cauſſa vt inferatur , fed
etiam vt fit : hinc optime dixit co- mentator loco citate , magnam partem
demonstrationum celebratarum , idest demonftrationum propter quid fieri per
accidentia eſſentialia , hoc eft per externa accidentia propria , quorum vnum
in alterius defimtione ponitur , quod internis accidentibus proprijs non euenit
. Recte verò . Demonſtrationes igitur cele- bratas vocat Auerroes , quę rarò
locum in ſcientijs habent ? Nemo enim ignorat in ſcientijs raras eſſe
demonſtrationes a & uū , pleraſque enim coſtat eſſe aptitudinu . Noua
igitur affertur ab aduerfario non folum foluendi , fed & interpretandi
ratio . At
plures eius Auerrois loci funt in terpretes , eſt Burana , eſt Abraham , eſt
Mantinus . Burana vertit celebratas . At clarius Abraha , reddens ,
Demonstrationes fimpliciter . Sed clariffime Mantinus , reddens demonstrationes
fimplici- ter , fiue abfolutas , quod eſt ditu , Potifsimas . Atliceat per
nos aduerfario verſiones has reij cere : concedamus in hac verſione impegiſſe
omnes . Quid ? An impegit etiam ipſemet aduer ſarius ? qui in expofitione ſua ,
qua hic ex logicis diſput . deſcripſimus , inquit , Auerroem per de-
monftrationes celebratas non folum potiſsimas intelligere , fed omnes
demonſtrationes a prio ri in cóparatione demoſtrationű a poſteriori , quæ
potius ſyllogiſmi , qua demoſtrationes voca ri folebant , quamobrem ſubdit
optime Auerroem dixiffe , magnam partem demonftrationum celebratarum , ideft ,
a priori , eſſe per accidentia effentialia , intelligendo per magnam partem
demonftrationum celebratarum , omnes illas , quæ funt propter quid no potiſsima
. At vero có-- cedit aduerfarius demonſtrationem per cauffam cauffata , qua
demonſtratur accidens vnú per aliud internú accidens , vt eſt demoſtratio
accretionis luminis in luna , eſſe demoſtrationem pro pter quid , negans tantum
eam eſſe potifsimam , cum cap.10.lib.7 . logic.difp . dicat . Firmiſſima duo
illa philofophi fundamenta fuperius commemorata manifeſtiſsime indicant ,
efficiens extrinfecum tantu , vi eſt ſola terra interpofitio ad demonſtrandam
eclipfim de luna , & internum , quod fubiecti accidens fit ad aliud
accidens de eodem fubiecto demonſtrandum , vt ſphæricum effe ad oftendendam
accretionem luminis de luna , medium effe in demonftratione propter quid tantum
, in potißima vero minime : & cap . 5 . demonſtrationem hanc accretionis
luminis in luna , & omnes alias , quæ fiunt per cauffas cauflatas , eße
propter quid , affeueret.ergo falfum eſt per celebratas demonſtrationes intel
... ligi tantum ab Auerroe demonftrationes factas per accidentia exter- na ,
non autem demonſtrationes factas per interna , ac propria , At- que hæc fatis .
Manet nobis velut tertius come- diz actus Apologeticorum pri- mus defendendus .
Defenfionis Poſterioris Critici FINIS . 11 Laus Deo , Virginiqs Deipara . Γ DEFENSIO
DEFENSIO PRIMI APOLOGETICI Virum
clarissimum recte dixiffe habitum , seu facultatem eſſe genus logice remotum . VM
vir clarifsimus priore libro de natura logicæ genus eius inquireret , il- lud
nempe genus , quod in eius facultatis definitione eſſet vt propinquiſsi mum
omnium collocandum ; quamobrem capite eius libri octauo non ſa- tis habuit eam
vocare artem , ſumendo artem pro quauis artificioſa ope- ratione , ſeu
cogitatione , quo nomine quælibet ſcientia vocari ars poteft ; per hoc enim
nomen , inquit , Proximum eius genus non exprimitur , fed remo tum , &
valde commune , neque adhuc cognofcimus fub quo intellettuali habitu habi tus
logica conſtituendus fit , capite nono oftendit eos etia , qui logicam neque
ſcientiam , neque ar- tem , ſed facultatem vocat , ſi quidem facultatem in ea
figuificatione capiunt , qua ceteras ſcie cias facultates dicimus , nimis amplum
, & remotum logicæ genus dicere . Ex quo patet , virú- clariſsimű de ijs
loqui , qui in definitione logicæ ponebant facultatem tantum , at vero imme
diatum logicæ genus , nempe habitum inſtrumentalem , omittebant . ij autem
erant illi , qui lo- gica hoc modo definiebant : logica eſt facultas in quaque
re diſcernendi verű a falſo , & c . vel lo gica eſt facultas diſſerendi ,
& c . Multi enim huiufmodi definitiones vſurpant , omittentes logicæ genus
proximum , quod eſt habitus inſtrumentalis , quod quidem genus & a Cicerone
, & a Boetho , & ab alijs compluribus , immo , & a Platone ipſo in
afferenda logicę vel definitione vel deſcriptione omittitur . Non ergo loquitur de ijs , qui in
logicæ definitione genus eius pro ximum collocant , nempe habitum inſtrumentalem
, fiue diſciplinam inſtrumentalem . Cú ergo aduerfarius libri primi
diſputationum logicarum cap . decimo definiat logicam eſſe diſciplina
inſtrumentariam probantem inftrumenta vtrique phiſoſophiæ parti inferuientia ,
& c . hæc cla- rifsimi viri animaduerfio ad eum non pertinet , cum ipſe
genus logicæ proximum non omittat in eius definitione aſsignanda . Nihilominus
aduerfarius anſam arripiés calumniandi , vt hæc viri clar.reprehéfio ad ſe
pertinere videatur , primo capite inquit habitu eſſe genus logicæ proximű ,
& cap . 3. virum clariſsimű dicentem eŭ eſſe genus logicæ remotu , ea
ratione nititur refellere , quod , inquit , ſi logica accipiatur prout
diftinguitur ab intelle & u , ſcientia , ſapiétia , prudentia , & arte
, qui funt habitus præcipui , tunc habitus rationalis dici poterit genus logicæ
proximum . Quod fi logica accipiatur prout diftinguitur a grammatica , quæ
& ipſa eſt habitus inſtrumen tarius , tum verum erit eius proximum genus
eſſe habitum inſtrumentarium , ficuti animalra- tionale ( Dato nunc ſecundú
Porphyriŭ plures eſſe Deos , eoſque eſſe animalia rationalia ) dicie tur genus
hominis proximu , comparando hominem cum dijs , at hominem comparando cum
brutis , genus eius proximum eſt animal . Hanc ego reſponſionem aduerfarij
primo Apologe- tico cap . 2.reprehédi tú quia , dato habitu dici poſſe
reſpectiue logicę genus proximú , cú tú có parando cũ genere logicæ
propinquiſsimo recte vir clarifsimus dixit remotu , cum ipſe venare- rur genus
illud logicæ , qd ' in eius definitione eſſet neceſſario exprimēdű , videlicet
proximű fim pliciter ; tú quia ſolű genus , quod immediate de re definita
prædicatur , proximű dici meretur , alia vero omnia remota dici debent.Refpódet
igitur in hac ſua propugnatione his verbis aduer Larius . Ex Aristotele fecundo
post . 1. 19. fecundum veterem ſeftionem , omne copofitum , ſeu omne , quod aft
fub aliquo genere , ex duobus eſſe , nempe ex vno tamquam genere proximo ,
& ex altero tamquam pro- Ga xima xima differentia . ex quo ſequitur
intellectum , ſapientiam , ſcientiam , pradentiam , & artem effe ex habitu
rationali , veluti ex genere proximo , & ex principali , veluti ex proxima
differentia : a pari , ex duobus effe logicam , & grammaticam , ex eodem
ſcilicet habiturationis , vt ex proximo genere , & ex inſtrumenta vio , vt
ex proxima differentia , ergo proximum logice hoc modo fumpta genus eft habitus
rationis , non ha- bitus instrumentalis . Concedo proximum hoc modo ſumptæ
logicæ genus effe habitum rationis ( quamquam id re vera falſum eſt . vnum enim
eſt ſemper logicę genus proximum , nimirü illud , inter quod , & logicam
nullum aliud intercedit genus.cetera remota funt , & femper eodem mo do
remota , quia pedes non habent , neq ; mouentur , vt propinquiora fieri poſsint
) quid ex hoc ſe quitur ? ergo non recte eum vir clarifsimus appellauit genus
remotum in comparatione pro- pinquioris ? Immo cú vir clarifsimus cap . 9.
dixiſſet ſe quærere genus logicæ propinquius ha- bitu ( hæc enim funt eius
verba : Sed magis propinquum in prafentia logica genus indagandum propo fuimus
:) neceffario debuit habitum vocare genus logicæ remotum ; & qui hoc neget
, non folum ignorat logicam , fed etiam fonfu communi caret , id etiam fateri
cogitur aduerfarius , qui di- xit logicæ genus proximú eſſe modo habitum
rationalem , modo habitu inſtrumentalem , qua do ergo genus logica proximum eſt
habitus inſtrumentalis , tum non eſt proximum habitus rationalis , ergo remotum
, ergo recte cum vir clar , vocat remotum . Auctoritas autem Ari- ſtotelis ex
fecundo poſter . allata quantum fit ad propofitum nemo non videt . Illa certe
con- ſequentia , nimirum Ariftoteles inquit omne compofitum ex duobus conftare
, ex vno tam- quam genere proximo , & ex altero tamquam proxima differentia
, ergo ſcientia , & c . eft ex ha bitu rationali tamquam genere proximo ,
& ex habitu principali , vt ex proxima differentia : & logica ité eſt
ex habitu rationali vt ex genere proximo , & c . eft ex conſequentijs
aduerfario fa- miliaribus , quæ nullam habent necefsitatem , ac proinde cogitatu
, nedum commemoratu in- dignæ funt . Non referam hic multa alia , quę in eandem
ſententiam dicit aduerfarius non mi- nus inepta ijs , quæ retulimus . pudet
enim me ea perfequi , cum præfertim ea omnia cadem , quá attulimus , adhibita
reſponſione corruant . Dixit etiam vir clarifsimus in calce illius capitis no
ni : Illud præterea animaduertere illi debuerunt , qui logicam dicunt effe
facultatem , quòd per hanc eo- rum refponfionem difficultas , quæ in præfentia
nos vrget , non foluitur . Cùm enim conftet logicam habitu effe intellectualem
, & credendum fit plenam , & fufficientem eſſe talium habituum
enumerationem , quam Aristoteles in fexto libro de moribus fecit , attamen
nondum apparet ad quem ex illis habitus logice redigendus fit , immo nos ad
nullum corum redigi poſſe demonstravimus , quia logica neque est scientia , ne-
que intellectus , neque ſapientia , neque prudentia , neque ars . Quiigitur
facultatem effe dicunt , fi facultatem alium quendam habitu effe putant prater
illos quinque , Aristotele in habituum enumeratione mancu , ac dimi nutum
faciunt : fi vero non alium , fed corum aliquem , id declarare debebant , &
argumenta , quæ nos attuli- mus , foluere , quod ipsi neq ; fecerunt , neq ;
facere , vt arbitror , potuerunt . Reſpodit aduerfarius . Nego fuffi ciente
eſſe ea habituŭ enumeratione , quă poſuit Aristoteles in fexto de moribus ,
quia ibi philoſopus nõ diuidie habitum rationalem in genere , fed alteram eius
ſpeciem , videlicet habitum rationalem præcipuum , in quo est verum per ſe . Si
ergo ponamus facultatem habitum quendam diuerfum a quinque illis præcipuis
habitibus , non video quomodo Aristotelem in habituum enumeratione mancum ,
diminutumque faciamus . Dixiego primi Apologet . cap . 2. aduerfarium non
intelligere vim illius obie & ionis . Vis enim ( dixi ) obie- Fionis viri
clariffimi in his eius verbis eſt , ſcilicet : Attamen nondum apparet ad quem
ex illis habi- tus logicæ redigendus fit : hoc eft , per hanc folam vocem ,
facultas , non apparet ad quemmam ex enume- ratis ab Aristotele bhabitibus ,
aut ad quem nam alium logica facultas redigatur . Non folum fcilicet reprehen
dendi aduerfarij ( hoc est illi , qui logicam dicunt effe facultate diſſerendi
, non autem eam eße habitum inſtru- mentalem ) quòd facultatem folam pro genere
logice nominantes , loco generis proximi capiunt remotum ; ve rum & eo
nomine accufandi , quod nihil addentes magis peculiare , vt instrumentale , aut
aliquid aliud tale , faciunt vt hereamus neſcientes cuiufmodi habitus logica
fit . Quod quidem realis effe non poßit , rationes in præcedentibus capitibus a
viro clar.allate probare videntur ; quas ij , qui logicam folum vocant
facultatem , aut habitum , fi realem exiftimabant , foluere debuiffent , non
eas filentio præterire , ſin vero hanc facultatens putabant alium effe habitum
a realibus , id quoque declarare , & quomodo Aristoteles mancus non effet
eo habitu prætermiffo , ostendere . optimum ergo fuerat fi ij ad amouendas
dubitationes faltem dixiffent logică effe habitum realem , fiue
inſtrumentarium.cum ergo aduerfarius refpondeat , Aristotelem non videri maneu
, reliqua a nobis relata , nemo non videt hanc eius reſponſionem non effe ad
propofitum . Nos enim ab co in prafentia non querimus quemnam babitum putet
effe logicam , aut cur mancus non fit Ariftoteles : fed dici L mus mus eum tunc
, cum logice genus attulitinmedium , cuiufmodi habitus eſſet logica diferte
pronunciare debuif fe , & in eius definitione eum exprimere , proinde
reſponſia eius in co pofita effe debet vt oftendat id ei neceffa rio agendum
non fuiße ad remouendas , quas diximus , dubitationes . Quibus ego verbis
fuppono aduer - farium tueri partes eorum , qui dicebant logicam eſſe
facultatem differendi , & corum fufcipere perfonam , propterea cum ipſe
reſpondeat : Adillud vero , quod dicit , me tunc cùm logica genus in me dium
attuli , qualis habitus effet logica , diferte pronunciare debuiffe , ne
bereamus nefcientes cuiufmodi habi tus ea fit , refpondemus tantum abeſſe vt
diferte id præstiterim , vt contra potius , & prater rationem preſti surus
fuiffe videar fi aliter feciſſem : Nam logica genus limitari , & contrahi
non poterat , nifi per differen tias , qua tum a fubiecto , tum ab eius fine
defumuntur . Verum fi adhuc ea , que differentias largiuntur , non erant
inuenta , quo iure , quando logice genus in medium attuli , qualis habitus eßet
logica , pronunciare deba- bam ? Sut mihi fuit in loco id opportuno effeciffe ,
nempe cap . 10.libri primi log , difp.vbi dixi , conſtituto quan sum per nos
licuit logica genere , fubiecto , & fine , confequens eft vt eſſentialem
eius definitioné ponamus & c . in qua quidem definitione cuiufmodi habitus
effet logica optime expreßi , quod vir clarißimus non perpen- dens , capite
decimo prioris libri de nat , logica ante eius fubiefti , ac finis inuentionem
imprudenter affirmauie logica genus eße habitum instrumentalem . Quare ego
verba illa , in quibus ( vt ait Criticus ) vis obiectionis po fita erant , data
opera præterij . ijs enim appoſitis , vel remotis nihil refert : hæc eius
refponfio non eſt ad propofitum . ipfe enim fuam logica definitionem cap . 10.
allatam tuetur , vir auté clar.oppugnac definitionem illam , in qua fola
facultas vt genus logicæ proximum ponebatur , aliud præterea ni hil . Et
quoniam inquit aduerfarius virű clar.libro priore de nat.logica capite decimo
ance cius fubie & i , ac finis inuentionem imprudenter affirmafle , logicæ
genus effe difciplinam inſtrumen- talem , dato nunc neceffario cognitionem
fubie & i & finis ipſam proximi generis logicæ faculta- tis cognitionem
præcedere debuifle , ne diſputatie longe nimiú protrahatur , ut vnuſquiſque in-
telligat hoc eum imprudentiſsime viro clar.obijcere , & in eo ſe ſtupidum
oftendere , qui non vi- derit in co capite virum clar.clarifsime finem logicæ ,
& eius fubie & um , quantum fatis eft ad co gnitionem hauriendam
generis logice , prodidiffe , non nulla ex eo capite referam . Inſtrumento- rum
autem inquit eo cap . 10.vir clar.duo funt genera , alia namque a natura , alia
a nobis fiunt . Quæ vero a nobis fiunt alia corporea funt , vt omnia arte falta
calia vero incorporea : qua in fola mentis conceptione confiftunt : fabricat
enim illa intellectus , vt ijs inuetur ad rerum cognitionem adipiſcendam , hec
non funt , niſi conceptus animi , qui voce articulata , folent a nobis
fignificari : Non ne hæc verba : vt ijs iuuetur intelleftus ad rerum
cognitionem adipiſcendam : logica finem explicant , qui eſt cognofcere verum ,
& id a falſo difcernere ? Eundem clarius ſignificant quæ habentur in calce
huius capitis . 10. nempe : logica ve rò ſcopus est viam ac methodum tradere ,
qua ad rerum notitiam adipiſcendam vti debeamus . Pergit mir clar . Duplex
autem eft eiufmodi vox . alia namque fignificat conceptum rei , vt bomo ,
animal , alia vero con ceptum conceptus , vt genus , ſpecies , nomen , verbum ,
& c . propterea ha vocantur fecunde notiones , illa au- tem prime , prius
enim mens rem concipit , deinde in eo conceptu alium conceptum effingit . Voces
quidem pri- me notionis non funt instrumenta , fed figna conceptuum , vel
faltem ipſi primi rerum conceptus nulla ratione inftrumenta funt , fed imagines
rerum . At voces ſecunde notionis inftrumenta dicuntur , quoniam conceptus ,
qui per ea fignificantur , funt inſtrumenta nostri intellectus , nam fingere in
conceptibus rerum alios fecundos conceptus non oportuiſſet , nifi aliquam nobis
vtilitatem præftituri fuiſſent , fed cum vtiles fint , & ad rerum
cognitionem capeſſendam maxime conferant , digni fuerunt , de quibus aliquæ
difciplina conflituerentur , nón quidem per fe digni , fed propter alia , ad
que vtiles funt . propterea he discipline vocantur instrumentales , quia non
propter ſe , ſed propter alias tradita funt . En ſubiectum logica , conceptus
nimirum primi in quibus ſecundi a logico finguntur . Quos quidem primos
conceptus non appellat formalitor nomine fubiecti , cum hoc ad intelligentiam
naturæ generis proximi ipfius logicæ quantum at- tinet ad præſens nullo modo
pertineat . Finem autem logicæ formaliter expreſsit , vt exprime- re fuit
neceffe , antequam ipfius generis natura cognofceretur ; quoniam inftrumenti
natura pen det a fine , ob id in co cap . 10. & finem , & fcopum logica
nominauit : & eam eius attulit cogni- tionem , quæ ad naturam habitus
inftrumentarij , quod eſt logicæ genus , fatis effet . plenam auté eius finis
cognitionem tradidit poftmodum capite 1 3. A cuius cognitione venatus eſt etiam
per fectam cognitionem fubie & i , quoniam materia inſtrumenti , vt &
cius natura pendet a fine.quo nia enim u.g.finis gladij eſt incidere , ideo
materia cius duriſsima fit oportet , ac proinde ferrea . quare a fine eius
materia determinatur , ob id vir clar.prins logice finem , deinde vero materia
cius cum difputatione determinauit . Aduerfarius autem perturbato ordine ( vt
hoc obiter dica prius de materia vel fubiecto logicæ , deinde autem de
eius fine verba fecic . & reprehendere tamen audet methodum viri clarıſsimi
, quam nullatenus intelligit . Tandem in calce capitis tertij dixit aduerfarius
aperiendum fuiſſe reſpectu quorü habitus inſtrumentarius fit genus lo gice .
Reſpondi ego primo Apologetico id a viro clar.abunde præſtitum fuiffe , cum is
in eo capi te decimo , & circa medium , & clariſsime circa finem
dixerit habitum inſtrumentalem eſſe ge- nus logicæ , & grammatica proximum
. en eius verba : Ex ijs , quæ diximus , manifestum'eſt logicam vua cum
grammatica fub intellectuali instrumento , tamquam fub proximo genere contineri
. Ad hæc inquit in ſua propugnatione aduerfarius : hoc non ſat fuit . erat enim
neceffarium aperire etiam refpectu quorú genus illud non effet logica proximum
, cùm habitus rationis inſtrumentarius non fit reſpectu omnium proxi- mum
logice genus , qua in re non vacat reprehenfione . Id quidem neceſſe fuit
aperire fatuis , ac plū beis , & nullo rationis vſu præditis : Nam ( vt
demus aduerfario habitum inſtrumentarium non eſſe reſpectu omnium proximum
logicæ genus ) quis eſt ex ijs , qui in ſtudijs logicæ verſantur , ni fi
craſsiſsima fit Minerua , qui non colligat ex eo quod habitus inſtrumentarius
eſt propinquif fimum logicæ genus , ac propinquius habitu rationali , qui &
præcipuū , & inſtrumentarium fub ſe eodem gradu continet , non eſſe
proximum genus logica reſpectu habituum realium , ac præ- cipuorum ? Namque vir
clar . dixit logicam eſſe ſpeciem habitus , habitum autem dixit eſſe ge nus
remotum , ſub hoc genere dixit eſſe habitū realem , & instrumentarium ,
eamque dixit conti neri ſub habitu inſtrumentario , vt ſub genere proximo , non
fub reali . Qui nequit ex hoc collige re reſpectu quorum habituum
inftrumétarius habitus logicæ genus proximum non fit , is æqui uoce ( vt ita
cum Auerroe dixerim ) homo eft . 1908 10 % " L !!! ひこひ Viri clarifsimi de fubiecto logica
fententia , cum reprehenfionibus aduera Sarij , & defenfione viri
clar.fententiatra 1 borg EQVITVR difputatio de ſubiecto , ſou de materia logicæ
. Viri clar . ſententia eft priore libro de natura logicæ cap . 19. fubiectum
logica proprie appellatum fubie Aum operationis eſſe res omnes fiue primos
earum conceptus , aut primas inten- tiones in ea locum eundem occupantes , quem
in arte ſtatuaria occupat as , & la- pis , in fabrili ferrum , ac lignum
& in medicina corpus humanum . nam quemad modum ſtatuario proponitur æs
tanquam materia , in qua formam efficiat ſtatuæ , quæ eius ar- tis ſcopus eſt
ac finis , ita logico proponuntur res omnes , fiue earum conceptus tanquam
fubie Aum , in quo ſecundæ intentiones effingantur , vt fint inſtrumenta nos
iuuantia ad rerum notitia adipiſcendam.Hanc inquit ſententiam omnium teftimonio
, & Auerrois auctoritate confirma ri.omnes enim dicunt logicum ſecundas
intentiones tractare primis applicatas , quod nihil aliud fignificat , quam
primas intentiones eſſe ſubie & tum , in quo logicus efficit ſecudas , quæ
funt finis logica.fecundæ enim fine primis neque effe , neque mente cocipi
poffunt . A uerroes autem in vlt . cap.epit . libri Categor.afferit Decem
categorias eſſe ſubiectum & in ſcientijs , & in logica , duo- bus tamen
diuerfis modis , in logica quidem quatenus eis contingunt intellecta ſecunda ,
ideft , quatenus eis ſecundæ intentiones imponuntur , in ſcientijs vero
quatenus funt conceptus rerum , quæ extra animam funt , & c.Logicus itaque
res omnes confiderat non fecus ac philofophus , di- uerſa tamen , vt di &
um eſt , ratione . Hæc opinio ( inquit aduerfarius ) cum veritate non conuenit
, neque enim ( inquit ) logica diſcipline , neque Logici operantis res ipfa
funt fubiectum : non Logica difcipli na , quia in ea , ficuti in mechanicis
artibus res confiderata funt inftrumentaiam confecta , neque Logici operan tis
, nam fi res ipfa eßent eius res cõſiderata , feu operationis fubiectum non
fecus , ac ſtatuary as , tapis , pro feltò res eſſent pars materialis
Logicoruminftrumentorum , ficuti as , & lapis ſtatua : quemadmodum igitur
Statuarius , gratia exempli , ex are , & figura Mercurių efficit eius
Statuam , ita Logicus ex rebus , & fecundis intentionibus deberet fua
inftrumenta conftruere , quod tamen falfum eft , vt inferius apparebit . Ad
oïum ve vo teftimonium , quòd fateantur omnes , Logicum fecundas intentiones
tractare primis applicatas , dicimus , ea verba in bonum fenfum redacta noſtram
interpretationem recipere , vt , fcilicet , res fint fubiectum , ideft , fun
damentum , in quo fundantur fecunda intentiones . A qua communi fententia non
recedit Auerroes loco cita- 60 , quia per decem categorias intelligit ſubiectum
profundamento . Quod res fint tantummodo fundamentu fecundarum : Jecundarum
notionum , non fubiectum , ante Juniorum oculos ponimus . Sit in libris Priorum
ex regulis à phi- lofopho ibi traditis compoſitus fyllogifmus , quem in fua
principia refoluemus , vt recte cognofcere poffimus ex quibus fuerit confeftus
, cum compoſita ex illis conſtruantur , in qua refoluuntur . Syllogifmus itaque
imme diate refoluitur in propoſitiones , qua non funt res , ſed ſecunda
intentiones in rebus fundata : propoſitiones deinde in terminos fimplices , qui
etiam non funt res , fed fecundæ intentiones rebus applicata . Subiectum ita-
que operationis Logici in fyllogifmorum constructione non funt res , fed
termini fimplices , & propofitiones , quia ficuti in rerum naturalium
generatione elementa , in qua corpora naturalia refoluuntur , funt fubiectum
operationis natura in mixtorum productione , & hæc , videlicet , mixta in
animalium generatione , ita termini fimplices , quos rebus applicatos aſſumit
Logicus in libro categoriarum , ſunt eius fubiectum operationis , cir ca quod
verfatur in conſtructione propofitionum , & he , fcilicet , propofitiones
funt fubiectum eiufdem Logl- ci , circa quod verfatur in efficiendo fyllogifmo
, qui non ſecus , ac cius ſubiectum operationis , fundatur in rebus . Non funt
itaque res ſubiectum operationis Logicorum inſtrumentorum , fed fundamentum .
Hæcaduerfa- rius . Noſtræ autem opinionis de ſubiecto operationis Logici
defenfio hoc fundamento nititur , dari , ſcilicet , in rebus Logicis duplicem
compofitionem , & duplicem refolutionem : vna com- pofitio eft ex partibus
eſſentialibus , népe , ex materia , & forma , vt gratia exempli , lapidea
Mer- curij ſtatua ex lapide , tanquam materia , & effigie Mercurij ,
tanquam forma , componitur.alte- ra vero eſt ex partibus integrantibus , vt
ſunt in eadem lapidea Mercurij ſtatua eius mébra , nem pe , caput , brachia ,
thorax , crura , & c.quæ confiderata cum reſpectu ad totū non inepte dici
pof- funt materia Mercurij , quia partes , quæ toti ſubſternuntur , per
analogiam quandam dicuntur materia totius , cum illud reſpectu earundem partium
dicat forma , & fi partes illæ feorfum con- ſideratæ videntur fingulæ
conftitutæ ex materia , & forma , vt pes ex materia , videlicet , lapide ,
& forma pedis , & fic de aliis . Ad duplicem vero compoſitionem
ſequitur neceffariò duplex re- folutio , cum id , quod componitur , in ea
reſoluatur , ex quibus componitur . huius duplicis com pofitionis fyllogifmus
quoque , quod eſt Logicum inſtrumentum , capax eſt . Primum eſt mani- feſtum
eum admittere ſecundam compofitionem ex partibus integrantibus , componitur
enim fyllogifmus ex propoſitionibus , & propoſitiones ex terminis , vt ex
partibus integrantibus , quæ dici etiam confueuere materia fyllogifmi . Quòd
autem fyllogifmas admittat etiam prima com- poſitionem , ex materia , ſcilicet
, & forma , ex materia vt eſt lapis in ſtatua Mercurij , & ex forma ,
vt in eadem eſt eius effigies , probaui ipſe ex eo , quòd hæc compofitionis
ratio inuenitur in fin- gulis partibus fyllogifmi , totum auté non debet carere
eo , quod reperitur in vnaquaque ipfius parte integrante . Ve oftenderem
ſyllogifmi partes huiufmodi compofitioné habere , accepi tres notiſsimos
terminos , minorem , fcilicet , & maiorem extremitatem , ac medium , in
quos tanquam in partes vltimas integrantes diffoluitur fyllogifmus , coſque
conftare ex re , & ſecunda notione , non autem effe meras notiones ſecundas
, ita probaui : Vnuſquiſque ex iam dictis terminis id no bis vere ſignificat ,
de quo veræ eſſe reperiuntur regulacin Logica traditæ , quodque Logicis defi-
nitionibus explicatur : Sed regulæ in Logica traditæ de terminis fyllogifmi ,
& eorum definitio- nes verificantur non de ſecundis nudis intentionibus vt
ſeparatis à primis , fed de ijs quatenus primis impofitæ funt , immo de primis
quatenus funt velatæ fecundis , ergo vnufquifque ex ijs ter minis non eft nuda
intentio ſecunda , fed prima , quatenus operta eſt ſecunda : fyllogifmus igitur
totus ex primis conflatur , & fecundis notionibus , non ex fecundis ſolum .
Maior clara , minor probatur exemplo . Regula enim eft in primo modo primæ
figuræ , nempe in Barbara , ( ex qua vna diſcemus omnes , ) vt , ſcilicet , in
eo fyllogifmo maior extremitas affirmetur de medio vniuer faliter ſumpto in
maiore propofitione , in minore autem mediú affirmetur de minori extremo &
ipfo vniuerfaliter prolato , vt ſequatur conclufio vniuerfalis affirmativa .
Definitiones autem terminorum fyllogifmi vniuerfaliter ita traduntur , Medius
terminus eſt , qui bis in utraque præ- miſſarum reperitur , vel de akero
prædicatus , vel alteri ſubiectus : Maior extremitas eſt termi- nus , qui in
priori propoſitione cum medio affumitur , de eo prædicatus , vel ei ſubiectus :
Minor extremitas eſt terminus , qui in poſteriori propoſitione ſubſumitur , de
medio prædicatus , vel ei fubiectus . At hæ regulæ , ac definitiones de vtris (
quæſo ) veræ funt , de ſecundis ne intentionibus , an verò de primis , vt tamen
opertæ ſunt ſecundis ? ſi de ſecundis , ergo Logicus ſyllogifmus eſſer
huiufmodi , medius terminus vniuerfaliter ſumptus eſt maius extremum , at minus
extremum vniuerfaliter acceptum eſt medius terminus , ergo minus extremum
vniuersè conſideratum eſt maius extremum . quo quid abſurdius ? idem etiam
fequeretur abſurdum , ſi definitiones com- TITAS memorata memoratæ non
primis , ſed ſecundis intentionibus conuenirent.Sequitur ergo , vt hæc omnia de
primis , vt ſecundis operti ſunt ; conceptibus rerum vera ſint , exempli gratia
, de terminis reali- bus his , rationali , riſibili , & homine , in hoc
fyllogifmo : omne rationale eſt riſibile , omnis ho- mo eſt rationalis , omnis
igitur homo eſt riſibilis . His poſitis , ad reſolutionem ſyllogifmi ab ad-
uerfario confideratam primum refpondi , ea ( ſi dari poffet co modo , quo ab eo
intelligitur ) effe in partes integrantes . deinde dixi eſſe falfum , propofitiones
, in quas primo refoluitur fyllogif- mus , & terminos , in quos primos
reſoluuntur propoſitiones , eſſe ſecundas , non primas notio- nes , cum fint re
vera compoſita quędam ex primis , & fecundis notionibus , quamuis ergo
reſol- uatur fyllogifmus in propoſitiones , & propofitiones in terminos ,
qui ob reſpectum ad fyllogif- muin , cuius funt partes integrantes , materia
eius quandoque vocantur , nó tamen ob id ſunt ma- teria , ſeu operationis
fubiectum Logici operantis , qua termini funt , & ex duplici conceptu ſunt
compoſiti , ſed ſunt potius prima quædam opera Logici . quare peccat , dixi ,
aduerfarij ratio ex #quiuocatione nominis materiæ , propterea illud exemplum
generationis rerum naturaliú nó eſt vllo pacto accommodatum eius fententiæ de
ſubie & o Logici , cum elementa non fint partes mixti integrantes , verum
eſſentiales ; quinimmo eſt magis accommodatum , imo aptiſsimum ad declarandam ,
& confirmandam opinionem noſtram.ficuti enim ſe habent elementa ad corpus
mixtum , ita & res ipfæ ad ſecundas notiones à Logico fabricatas . Demum
contra Aduerfarij interpretationem illius Auerrois auctoritatis in vltimo
capite Epit . libri Categoriarum , vt.f.fubie & u ab Auerroe accipiatur pro
fundaméto , argumétatus ſum in húc modū . Vel ipfe pu tat notiones ſcias effe
fundatas in rebus , hoc eſt , eſſe quidé elicitas ex primis conceptibus rerú ,
ipſas tí à Logico tra & ari ſeorfum à rebus , ita vt Logico nullú fit cú
rebus , aut primis concepti- bus negotium , vel ipſas res exiſtimat neceſſario
a logico tractari . Si primo modo velitres effc fundamentum ſecundarum notionum
, iam fateatur neceſſe eſt , res ipſas nullatenus pertinere ad Logicum , neque
dici poffe Logicales . Atqui id repugnat Auerroi loco citato dicenti , & in
fumma ex eo quòd contingunt eis , hoc est , decem rerum generibus , intellecta
ſecunda , quorum inuentio certe est in intellectu , folum erunt Logicalia ,
quia ars Logica certe tribuet regulas de iſtis generibus ab intellectis Quod
fiis ita velit eſſe primos conceptus fundamenta ſecundorum , vt fine illis a
Logico tracta ri , & intelligi non poſsint , vt imprudens fatetur , ficut
mox oftendemus , ſine dubio noftræ ſen- tentiæ ſubſcribit : nulla etenim in re
diſſentimus , lis eſt ſolum in verbis , quia id , quod a nobis dicitur fubie
& um , ab eo vocatur fundamentum . Si enim res ipfæ neceſſario ſumuntur a
Logi co cum fecundis earum conceptibus , aut vt corum materia fumuntur , aut vt
forma , quo.n.alio modo capi , & vfurpari valeant , non video . Sed res à
logico non confiderantur , neque tratan tur vt formæ , quia formæ funt finis ,
& opus logici in logica facultate , ideoque a logico fingun tur , remanet
ergo , vt fint loco materiæ . Quòd autem aduerfarius nolit a logico ſecundos
co- ceptus intelligi , ac tractari poſſe abſque primis , ex eo patet , quia
inquit , logici materiam eſſe có ceptus ſecundos fimplices applicatos primis ,
idq ; pluribus in locis libri primi log . Difput.con- firmat , præfertim in
fine capitis quarti , dum ait , Hinc perfpicitur omnes ſcienter dicere ,
logicum fecu das intentiones tractare primis applicatas , ideſt , habere pro
subiecto operationis fecundas intentiones fim- plices primis applicatas , in
illiſque fundatas , cum fecunda intentiones abfque primis effe non possint .
Sum ma hæc fit , vel effe vult Aduerfarius logicæ fubiectum ſecundas notiones
abſque primis confi- deratas , vel eafdem neceſſario applicatas , hoc eft ,
intelle & as , & confideratas cum pri- mis , ideft , rebus ipfis , fiue
earum conceptibus , Primum eſſe falſiſsimum oſtendi- mus ad eius argumenta reſpondentes
: Secundum quoque falfum eſſe probauimus alias , nimirum cum ſecundas notiones
primis applicatas non verè ſubiectum , hoc eſt , non pri- mum logici ſubiectum
, fed primas : eius opera eſſe demonftraui mus.igitur vtro libet modo
intellecta eius opinio falſa eft . 1 CAPVT TERTIVM Propugnatio aduerfarij ,
& eius confutatio . D hac reſpondens aduerfarius inquit : Vi iuniores huius
Critici ſumme arcis ruinam facile percipere poffint , bos duos non tectos , fed
planos agimus cuniculos , quorum primus ille fit , Materiam ex Ariftotele 8.
meta.t. 12. duplicem effe , vnam , ex qua , nimirum cam que potentia est ,
& fimul cum forma compofitum conſtituit : alteram , in qua , nempe fubiectu
actu existens , conflatum ex materia & forma . Alter vero cuniculus
huiufmodi fit , instru- menta fcilicet , & res omnes logicales duobus modis
confiderari poſſe , vel in ſe , quatenus ſcilicet funt a fcien- tiarum materia
abiuncta , & feparata , idest , vt forma materia ex qua , nundate , licet
fine materia , in qua , extra intellectum ſubſiſtere non poßint , quo pacto ab
Aristotele accipiuntur in proprijs logica difciplinali-- bris , qui hoc nomine
logica vniuerfalis nuncupantur : Vel quatenus earundem fcientiarum materiæ
applican- tur , veluti forma materia ex qua , quo quidem modo a philofopho
confiderantur in fingulis ſcientijs , ex quo ortum duxit logica particularis .
His pofitis prope Critici arcem cuniculis , eam funditus corruere vnuf quifque
facile intelligere poterit , quoniam in logica difciplina fecundæ intentiones
fiue fint ille fimplices , fiue composite , carent penitus materia , ex qua ,
non autem materia , in qua ; cum ( vt dictum eft ) fine ea extrain- tellectum
fubfiftere non poffint . Genus enim gratia exempli , non componitur ex re
tamquam materia , ex qua , & fecunda intentione , veluti forma , fed eſt
pura , & nuda intentio ſecunda fundata in re , nimirum , in ani- mali :
& illud idem verificatur etiam de omnibus intentionibus fecundis , &
fimplicibus , & compoſitis , que in logica difciplinæ libris conſiderantur
vt forma accidentales in primis rerum conceptibus fundata , pro pterea fecunde
intentiones compoſite in libris illis non poffunt componi , niſi ex partibus
integrantibus : at re- bus applicate componuntur vtique ex materia , &
forma . Papa papæ , cuniculos arci noſtræ minatur Martialis iſte alter
Plautinus Pyrgopolinices Acacidinis minis expletus . At videat ne & ipſe in
Periple & omenon inciderit . Nunc iſtos cuniculos exploremus . ac prius
naturam ſecundarum intentionum , ( quam non optime tenere profefforem logicæ
turpe eſt ) ab aduerfario minime co gnitam fufius explicemus , vt logici iſtius
meri logi oſſe cuniculi videantur . Cum inter nos , at- que aduerfarium conſtet
dari aliquas ſecundas notiones , quæ fint abſque materia ) , ab hoc no- tionum
genere de quo inter nos conuenit , incipiendo dico , cùm ſecunda notio , quæ
eſt pura que dam forma , fiat per a & um collatiuum intellectus , hoc eſt
per comparationem ab intellectu fa- & am inter rem , & rem , cuiufmodi
funt primæ intentiones , neceffario hanc collationem præſup- ponere res aliquas
, videlicet intentiones primas . Non enim poteft fieri collatio , nifi
præcedant ea , inter quæ fit , hoc eſt res collatæ , & ab intellectu
cognoſcantur , antequam fiat inter eas colla tio ; quæ quidem res collatæ funt
fundamentum , ac terminus eius collationis , ac ſecundæ notio nis , vt
paternitatis , quæ eſt collatio inter patrem & filium , fundamentum eſſe
dicitur homo ha- bens filium , aut filios , & terminus homo habens patrem .
Sicuti ergo antequam paternitatem in- telligamus , neceſſe eſt vt paternitatis
ipfius fundamentum , & terminum intellexerimus , verbi gratia homines duos
, fic antequam ſecundam intentionem fabricare aut intelligere poſsimus , eit
neceſſe in nobis præcedere notitiam primarum , in quibus ſecundæ fundantur ,
non poffumus : enim noſſe quid fit ratio generis , nifi præcognouerimus
fundamentum genercitatis , quod fit ver bi gratia anımal , in quo genereitas
fundatur , & eius terminum , vt hominem , equum , & c . Priuf- quam
igitur in animali cognofcam genercitatem , neceffario cognofcere ipſum debeo ,
& cum ſpeciebus , vt cú homine , & equo conferre , quapropter ſecunda
intentio ſemper cadit inter duo obieta cognita , quorum alterum eſt fundamentum
, alterum vero terminus . Sicuti autem aliud eſt relatiuum , aliud relatio .
Relatio.n.cſt reſpatus ipſe relatæ rei ad ré , ad qua refertur , vt pa-
ternitas eſt reſpectus verbi gratia Gaij patris ad Sempronium filium ac vero
relatiuum eſt id , in quo fundatur refpe & us ille , nimirum Gaius pater ,
itaque relatiuum connotat ſubie & um , relatio non item : Sic etiam aliud
eſt genereitas , aliud genus ; illa nullum connotat ſubie & um , hoc vero
fubie & um connotat , primam ſcilicet intentionem , verbi gratia
animal.generitas enim eſt purus . ille reſpectus animalis vt ſuperioris ad
hominem , & ad equum , vt ad inferiora , at vero genus eſt ! ipſum animal
prout eo reſpectu præditum eſt . Eodem quoque modo albú dicimus eſſe ſubiectú
albedine cóformatú , at albediné purā formā abſque ſubie & o . Recipiunt
ergo ſecundæ intentio nes eadé diſtinctioné , qua relatiua , & quá ét
accidentia realia . ficuti ergo realia accidétia alia in abſtrato dicuntur ,
alia in concreto , in abſtrato vt albedo , in concreto vt albu , ſic etia
ſecundæ intétiones aliæ in abſtracto dici pit , vt genereitas , aliæ in
cocreto , vt genus . Ac in abſtracto qui- dé confiderantur a metaphyſico , ex
do & ifsimorú virorü fententia , in concreto aût a logico ipſo .
logicus.n.non definit genereitaté neque ſpecialitaté , neque indiuidualitaté ,
ſed genus , ſpém , & indiuiduű ; quod aut definit , illud confiderat , non
aliud . quod non definiat genereitaté , ex eo pa tet , quia in Ariftotelis
logica nulla inuenitur definitio genereitatis , aut ſpecialitatis , & c .
At di- ces , genereitatis definitionem efle ipſam generis definitionem . hoc
falfum eſt , cum verú non ſit genereitaté prædicari in quid de pluribus
ſpeciebus , vt prædicatur genus , quod de pluribus ſpe- ciebus in eo quod quid
eſt , prædicari a logico definitur . Similiter prædicationes apud logicum non
traduntur de ſecundis intentionibus in abſtrato , ſed de ſecundis in concreto .
Quádo enim dicit logicus , exempli gratia , propoſitio primi modi dicendi per
ſe eſt , in qua genus enunciatur de ſpecie , per genus non intelligit
genereitatem , fed illud , quod oft genereitate præditű , hoc eſt primam
intentionem , vt genereitatis forma præditam , ſeu primam intentionem , quæ eſt
genus . Falfum eft enim genereitatem de ſpecialitate prædicari , nam falfum eſt
dicere ſpecialitas eſt ge- nereitas.Sed obijciet nobis aduerfarius , inquiens ,
at falfa & hæc eſt propoſitio , nimirum , Genus eſt ſpecies , & tú
dicitur genus de ſpecie prædicari , & verè dicitur . falſo ét dicitur
medius termi- nus eſſe maius extremú , & tń maius , extremű de medio
termino prædicari verè dicitur . non ſe- quitur ergo , ſpecialitas non eft
genereitas , ergo genereitas de ſpecialitate non prædicatur , quare nec
ſequitur in logica non definiri genereitaté , nec tradi regulas de genereitate
, & c . Refpondeo igitur , in hoc dicendi modo , videlicet , ſpecies eſt
genus , capi ſpém pro ſpecialitate , & genus pro genercitate : proinde
falſa eſt hæc propofitio , illa aut , ſcilicet , Genus de ſpé prædicatur , eſt
vera , quia in illa fpecies , & genus fumuntur in diuerſa ſignificatione .
Sciendu eſt.n.ipfa quidé realia ac cidentia tum quæ in concreto , tum que in
abſtrato ſunt proprias habere nominationes , itaque aliter vocantur quæ in
concreto ſunt , & aliter quæ in abſtracto.u.g.accidens diſgregatiuú viſus
in concreto ſumptú , dicitur albu , at idem in abſtracto dicitur albedo :
ſecundæ aut intentiones tú quæ in cocreto , tú quæ in abſtracto ſunt , code
noie vocari ſolent.genus.n.tú pro genere ſumitur , hoc eſt pro intentione prima
, quæ ſubſter intentioni ſecundæ , genereitati nimirű ipfi , tū pro ipſa
genereitate , idemque dicendum de medio , & maiori & minori extremo :
cum ergo dicimus ſpe- cies eſt genus , ambigi põt , ne per ſpém , & genus
intelligamus ſpecialita é , & genereitaté : immo in hac propofitione , ſpés
eſt genus , potius accipimus hos duos terminos , ſpém , & genus , pro ijs ,
quæ in abſtrato , a pro ijs quz in cócreto funt.hinc fit vt ad fugienda
ambiguitaté ac ſcrupulů , in quo facilis eſt offenſatio , ſcdæ intétiones
plurimæ vt modi prædicétur quidé prædicatione fi- gnata , exercita aút
prædicatione non ité . Scdæ intentiones vt modi dúr illæ , quas ia vocauimus
Icdas intentiones in concreto ; ficuti ſcdæ intétiones vt quid dír illæ , quas
vocauimus ſcdas inten tiones in abſtrato . prædicatio aút ſignata dicitur cú
inter ſubie & ú , & prædicatú propoſitionis ponitur aliquid qd ſignet ,
hoc eſt ſignificet prædicatú dici de ſubie & o , vt cú dicimus , Aíal prædi
catur , ſeu dicitur de homine.in hac.n.propofitione , verba illa prædicatur ,
ſeu dicitur ſignificant qå aïal fit prædicatú reſpectu hominis , & quod
homo dici poſsit aial : Prædicatio verò exercita eſt cú abſque illa nota
ſignante , prædicatú dicitur de ſubie & o , vt cú dicimus , homo eſt aial .
Dicitur aût exercita , qm exercet id , qd ſignificatur in ſignata . in ſodis
ergo intentionibus plerifque , quæ funt in concreto , vera eſt pdicatio ſignata
, ſed falſa exercita ; ac falſa quidé , qm in ea potius ter- mini ſupponunt pro
ſodis intentionibus in abſtrato , pro fodis in concreto , ob id apud logicu no
ſolent dari prædicationes exercitæ ſcdarū oíum intétionú , quarū dant ſignatæ ,
qm ij ſolú có fiderant ſcdas intentiones in concreto , in prædicatione ait
exercita de ſcdis intentionibus ter- mini vt plurimű fignificant ſcdas
intentiones in abſtracto , ex quo fit vt dicatur a logico , Maius extremű
prædicatur de medio , Minus extremű fubijcitur maiori , & cetera hmõi ,
& id vere dica tur : at vero apud en dicere non liceat , Mediú eſt maius
extremu , & cetera . Dixi aut vt plurimü in exercita prædicatione terminos
propofitionis fignificare ſcdas notiones in abſtracto , nó ſodas in concreto ,
qm qúque termini hmõi ſignificant ſedas in cócreto qń nimirű prædicantur ſupe-
riora de inferioribus , vt cú prędicatur vniuerfale de genere aut de ſpé , tu.n.dicere
licet , genus eft vniuerfale , ſpés eſt vniuerſale.prædicationes.n.fuperiorú de
inferioribus rete fiút tú in entibus realibus , tú in entibus ronis tā fignata
a exercitæ , & ta in ſcðis notionibus in abſtracto , qua in ſe cundis in
concrero.proinde rete dicitur , aial prædicatur de homine , ergo ho eſt aſal ,
vniuerfale prædicatur de genere , ergo genus eft vniuerfale , ſcia intétio
prædicatur de genereitate , ergo ge nereitas eſt ſeda intétio , at no tener
conſequétia , genus prædicatur de ſpé , ergo ſpés eſt genus , quia ! 1 - quia
termini huius propoſitionis inter ſe no habét rõnem ſuperioris & inferioris
ob id dicitur in terminis fcdarū notionú diſparatis ( funt aut ſede notiones
diſparatæ , quæ no coordinátur joui- cé ſcium fub , & fupra , ve ſunt ſpés
, quæ fub codé genere collocantur , vt fcda intétio ſpéi , & fcda intétio
generis , q fub vniuerfali , vt fub genere eodé gradu coſticuuntur ) in hmõi
inqua terminis no tenere cóſequétiá a pdicatione ſignata ad exercita.no ſequitur.n.genus
de ſpé pdicatur prędi catione ſignata , ergo de cade prædicari pot exercita
prædicatione . quia ſcdæ notiones in cocre- to diſparata aliud fignificat in
prædicatione ſignata , aliud in exercita . ( cda aut quęuis notio in abſtracto
in vtraq ; prædicatione code ſp capitur mo , proinde de hmói notione vel
affirmatiue , vel negatiue fiat conſequentia , a prædicatione exercita ad
ſignata & cótra , ( p valida eft . Quare optime fequitur , ſpecialitas non
eſt genereitas , ergo hzo de illa non prædicatur : quod proban- du
ſuſcepimus.Sed hæc , quz a me dicta funt , quod.l.notiones fcdz tű ez , quz in
cocreto , tú illa , quz in abſtracto cócipiútur , eodé appellétur noie , no ex
ppria , ſed ex alioru ſentétia dicta efle ſciendú eft.neque.n.ego vera eſſe
puto , niſi ad reaú quēdā lensú pertrahatur . Quauis.n.verú fic intétiones
ſcdas plerunque no przdicari prædicatione exercita cu altera de altera
prædicari de ſed tantú ſignata id tí haud inde fit quia notiones ſcdę eodem
vocentur nomine tum in concre- to ſumptz , tum in abſtracto . Genus enim ,
ſpecies , fubiectum , prædicatum , & c . fignificant proprie concreta , non
abſtrata . notio.n.illa in abſtracto , quz genus coſtituit appellatur gene-
reitas , nó genus , & ſpecieitas , aut ( vt ipfi dicunt ) ſpecialitas illa
notio in abſtracto , quæ format ſpecie , non ſpecies & c . Verú quidem eſt
Generestatem , ſpecialitatem , & nomina alia huiufmo- di raro vfurpari.fed
hoc ideo fit , quia ſcdarum in abſtracto notionum raro facimus mentionem .
quare infrequens rei mentio quominus frequens vocis eius proprię métio fit , in
ca videtur eſſe , aliud præterea nihil . Non prædicantur autem intentiones
ſecundæ de alijs intentionibus ſecun- dis exercita prædicatione , quoniam cum
ipſa dicant realem conceptum rei vt velatum ſecunda notione , ille in
prædicatione earum exercita contingeret error , quòd cum verbi gratia ſpecies
fut res gerens ſecundam notionem ſpeciei , quæ habet intrinfece vt generi
ſubiecta fit , & co inte- rior , dicendo ſpecies eſt genus , intelligeretur
, illud quod gerit notionem ſpeciei id ipſum quate- nus eſt ſpecies , eſſe
genus , ac proinde id ipfum qua fubie & um , & inferius eft , eſſe
ſuperius , quod maxime eft abſurdum . Cum enim ſecundæ notiones in concreto ex
duobus conſtent , ex prima intentione vt ex fubie & o , fiue materia ,
& ex fecunda in abſtracto , vt ex forma , in prædicatione exercita dicunt
connexionem fubie & i , & prædicati non ex parte materiæ , fed ex parte
ipfius for mæ , vt cum dicitur , ſpecies eſt genus , in hac propofitione
intelligitur ſpeciem quoad ſpecialita- sem , quam concernit vt formam , eſſe
genus quoad genereitatem , quam concernit genus vt for mam : vt perinde ſit
dicere ſpeciem eſſe genus , ac ſpecialitatem eſſe genereitatem . Ad hunc fen-
ſum trahendo quod dicitur ab alijs , ſecundas nimirum intentiones in abſtracto
vocari nomini- bus ſecundarum in concreto , hoc eſt , dum ſecundæ notiones in
concreto prædicantur de ſe- cundis item notionibus in concreto exercita
prædicatione in huiufmodi propoſitionibus ter- minos ipſos non dicere connexionem
materiæ , ex qua conſtant , ſed forma , quæ eſt ſecunda notio in abſtracto , ac
proinde in hoc caſu nomina ſecundarum notionum in concreto vt prin- cipale
connotatú dicere ſcdas notiones in abſtracto , quz ſunt partes formales
ſecundarum no- sionum in concreto , hoc inquam modo dictum illud interpretando
, verum eſt . Atque hæc pluribus in gratiam tyronum dicta funto . Nunc ad
propofitum redeundo dico breuiter , no- ciones fecundas diuidi in abſtratas ,
& in concretas , ſcu in notiones ſecundas in abſtrato , & in notiones
ſcdas in concreto : & eas q ſunt in abſtracto eſſe vt formas caré , quz
ſunt in cocreto . Quare notio fecunda in concreto dicit primam in abſtracto ,
ac præterea materiam , fiue ſubie- Aum , cui notio illa in abſtracto impoſita
oſt , vt impoſita eſt forma ſtatuæ lapidi , aut zri . & de hac ſecunda in
concreto agit logicus , cum hanc definiat , non autem de nuda eius forma per ſe
ſumpta , cum hanc per ſe ſumptam non definiat , neque de ea regulas , aut
precepta tradat . Nunc vero quanti fint aduerfarij cuniculi videamus . Inquit
primum notiones fecundas non habere materiam , ex qua , dum in proprijs logicæ
diſciplinæ libris ab Ariftotele ſumuntur , fed habere tantum materiam in qua .
Quomodo habent materiam , in qua , dum ſumuntur in pro- prijs logicz libris ?
An vt partem , cum qua ab intellectu concipiantur , vt concipitur album , quod
non poteft abſque ſubiecto concipi , cum fit accidens in concreto ? an vero vt
merum fun- damétum , veluti habere materiam dici pot ipſa paternitas , hoc eft
fundamentu , in quo funda- tar , verbi gratia Sophroniſcum Socratis patrem ? Si
dicat habere materiam ve album , iam fen- cit tit nobifcum , &
contradicit fibi.non funt enim amplius , vt ipſe putat , ſecundæ notiones
logicz puræ quædam formæ , & inftrumenta logica non componuntur amplius ex
partibus ſolum inte- grantibus , fed & ex partibus eſſentialibus , to
ſcilicet modo effentialibus vt componi dicitur ſta tua ex lapide , vel ex ære ,
& forma ſtatuæ , & cetera arte facta , vt domus , ſcamnum , & c.ex
pro- pria materia , & propria forma , quorú quidem partes proportione quadā
rident partibus com- poſiti naturalis ; vel eo etiam , modo effentialibus , vt
componi dicitur album ex ſubiecto in actu , & forma albedinis , itaq ; hæc
aduerfarij materia , in qua , coincidit cum noſtra materia , ex qua , per
materiam enim ex qua conftituuntur notiones ſecundæ , intelligimus nos materiam
in actu , non in potentia , fed tamen proportione quadam reſpondentem materiæ
rerum naturalium , quæ eft in potentia ad formam ſubſtantialem.omnis enim
materia , ex qua conſtat aliquid , vel fit potentia , vel a & u , dici
poteſt materia , ex qua . Si vero per materiam , in qua , capit fundamen- tum ,
vt eſt Sophroniſcus pater fundamentum paternitatis , vt certe capere debet , fi
verum effe vult inſtrumenta logica non ex alijs conftare partibus , dum in
logica ſumuntur , quam ex inte- grantibus , & notiones ſecundas ſumiſcorſim
a rebus , & in fumma fi falfam effe vult opinionem noftram quod ſcilicet
ſecundæ notiones non fint pura forma , ſed compoſita quædam : iam fa- teatur
neceffe eſt a logico definiri , ac vſurpari fecundas ſolum notiones in
abſtracto , & de ijs ab co regulas & præcepta tradi , quod eſſe
falſiſsimum demonftrauimus . Sed in hac opinione ſua inconſtantiam aduerfarius
præſefert , vt inferius oftendemus . Dicit quoque aduerfarius res logicas , dum
ſcientijs applicantur , habere materiam , ex qua . Quomodo hoc dicere pofsit
inhæ rendo ijs , quæ tanquam fundamenta ab eopræiacta funt , equidem non video
. Nam fi per ipſum materia , ex qua illa eſt , quæ in pura potétia eſt , &
cú forma eſſentiali copoſitū facit , quonam pa Ao res logica applicatæ rebus ,
quæ funt adu , & pera & um cognofcuntur , manentes adhuc lo- . gica (
cum ipſe nolit logicam applicatam degenerare poffe in realem ſcientiam , cui
applicatur ) materiam , ex qua habere dici poffunt ? falfum ergo dicit quod
logicæ res applicatæ habeant ma teriam ex qua , aut fi verum eft hoc , cuertit
iam ſua fundamenta , quod ſcilicet duplex fit materia , vna , ex qua , &
fit illa quæ eft in pura potentia , altera in qua , & fit illa , quæ
fumitur pro funda- mehto , & eft in actu & c.præter has enim duas
tertia quædam danda fuerit , quæ cum in actu fit , dici tamen poſsit ex qua ,
& pro parte eſſentiali rei compofitæ ſumi , vt eſt ſubie & um acciden-
tiú , & artefatoru , quod neceffario fumitur in corum definitione , &
ut eſt mä rerum logicarum , dú ipſæ rebus applicata ex ma coſtare dir . Ad
cetera . Inquit : Inſtrumenta autem logicalia in logi- ca difciplina confiderari
ab Ariftotele ut formas a materia , cui anncati poffunt , feparatas , declaro ,
na ex com- muni omnium expoſitorum fententia philofophus in libris priorum
docet conftruere fyllogifmum , quatenus forma eft a materia ſciuncta , ergo in
illis ad mentem eius non potest dari fyllogifmi compofitio ex materia , forma ,
ficuti ex lapide tanquam materia , & Mercurij effigie tanquam forma
componitur lapidea eiufdem Mercury Statua . & licet Ariftoteles in
fyllogifmi constructione tradenda exemplificet in materia , id facit ( ipfomet
teste ) vt addiſcentes facilius fentiant . Ruit igitur illa duplex in rebus
logicis compofitio , & refo- lutio vt in logica difciplina confideratis ,
& c . In libris priorum docet philoſophus conftruere ſyllo- gifmum quatenus
eſt a materia ſeiun & us , non ab omni prorfus quomodocunque accepta ma-
teria , fed a materia neceffaria , accepta prout neceſſaria eft , quæ in
poſterioribus analyticis con fideratur , & a contingenti , accepta prout
eſt contingens , quæ in topicis pertra & atur , & c . Ac ego non de hoc
modo ſumpta materia loquor dum dico ſyllogifmum prioriſticum conſtare ex
materia , ſed eam intelligo , cui ſecunda notio fyllogifmi eſt impofita , quæ
eſt quidem realiter aut neceffaria , aut contingens , formaliter tamen non
concipitur fub vlla ratione aut neceffa- riæ , hoc eft pofterioriſtica , aut
contingentis , hoc eft topicæ , & c . fed capitur confufe pro fubie & o
terminorum fyllogifmi . Medium enim , maius , & minus extremum dicunt
inten- tionem ſecundam cum prima . habet ergo duplicem fyllogifmus materiam ,
vnam lapidi re- ſpondentem in ſtatua Mercurij lapidea , alteram , quæ in omni
compoſito ex partibus integran- tibus , & quantitatiuis reperitur . Medius
enim fyllogifmi terminus , maius , & minus extre- mum habent quidem formas
ſignificantes mutuos corum inter ſe reſpectus , ipſa tamen no ſunt pura forma ,
Medius enim terminus u.g.in primo modo primæ figuræ dicitur quodlibet ens rea
le prout ita eſt affectum ad aliud ens reale , vt cum ei ſubijciatur , includat
in ſe rationem , ob qua illud ens reale quod de co prædicatur , de alio reali
ente prædicetur . Quare medius ipſe termi- nus nihil eft aliud , quam ens reale
cum modo confiderandi intentionali . Propterea re & e dicunt aliqui
definiri in logica entia ipfa realia vt quod , intentionalia verò vt quo.nam
quod definitur , quando 33 : quádo u.g. definitur medius terminus , eſt exépli
cauſſa rationale , at vero quo definitur , eſt rá- τιο medij , fiue ( vt ita
dica ) mediatio , quia tū rõnale non confideratur ſcdum propria nam , fed
tantummodo fecundum illam rationem medij , quam ei logicus imponit . ob id
varijs in libris lo gicis iuxta varias quas accipit notiones , varias etiá
ſortitur definitiones . In libris peri hermen . a logico rationale confideratur
vt fubie & um , vel vt prædicatum , co igitur in libro definitur per
fubijci , & per prædicari ; in libris priorum confideratur vt medium , vel
vt maius extremum , ibi igitur definitur per refpe & um medij inter
vtrunque extremum , aut per rationem maioris extre mi , quod eſt predicatum
concluſionis , & c.In libris vero poſteriorum vt ſubie & um in
propoſitio ne ſecundi modi dicendi per ſe , aut vt prædicatum in propoſitione
primi niodi , aut vt medium quod fit cauffa inhærendi , & c . Adreliqua .
Dixiego in primo Apologetico regulas in logi- ca traditas de fyllogifmis non
eſſe veras de ſecundis , fed de primis tantum intentionibus , cum abſurdum fit
dicere u.g.medium eſt maius extremum , & tamen regula illa vera fit ,
ideoque mi- nime abſurda , ſcilicet , Maius extremum in prima figura de medio
termino prædicatur . Ad hæc refpondet inquiens : Criticus abfurdiſſimum eſſe
vult quod in via philofophi congruum , & conueniens est . Non ne falsum est
dicere B.eße A.C.effe B. C.effe A ? attamen primus modus prima figura ab Ari-
ftotele hoc patto aßignatur , Omne B.est A.omne C.est B.ergo omne C.eft A. A
pariinconueniens non erit fi etiam his terminis aßignetur , omnis medius
terminus est maius extremum , omne minus extremum est medius terminus , ergo
omne minus extremum est maius extremum , licet falfum fit medium terminum effe
maius ex- tremum . & c . Primum aduerfarius mihi concedit eſſe verum quod
medius terminus non fit ma- jus extremum , quo mihi conceffo concludo contra
ipſum quod volebam , nempe regulas logi- cas non effe veras de notionibus
ſecúdis quatenus ſecundæ funt ac fupponût pro ſe ipſis , vel pro ſecundis in
notionibus abſtrato . Deinde cum ab exemplis Abecedarijs faciat confequentiam
ad terminos ſecundarum notionum , ſe quod dicit non intelligere aperte oftendit
. Exempla qui- dem Abecedaria in libris prioru ( vt & in ceteris logicæ
libris ) ſumuntur vt fupponunt pro inten tionibus primis , non vt fupponunt pro
ſcdis , quia funt exempla quædam , in quibus logicorum præceptorum , ac canonum
veritas actu pratico ( vt aduerfarij verbis vtar ) manifeſtatur , fumun tur
autem huiufmodi exempla fita pro veris ( fi & a dico , quia in his
ſupponitur A. effe . B.quod eſt per ſe falſum ) quo melius formæ ſyllogiſticæ
vis intelligatur , & abfque vllo errore percipia- tur , quod non tam facile
eueniret exempla vera proponendo , cum in his fæpe materiæ neceſsi- tas nobis
imponat , & vt ex ea necefsitatem formę dimetiamur efficiat . Propterea
dicitur in prio ribus analyticis omne A.eſt B. & omne C.eſt A , ergo omne
C.eſt B.quæ funt prædicationes exer citæ , quia vult logicus ut A fupponat
u.g.pro rationali B. pro riſibili , C.pro homine , vt idemfit , omne A.eſt
B.quod , omne rationale eſt riſibile . & hæc quidem fuppofitio a quocunque
fit , qui in ea incidat exempla , nulla præcedente admonitione , quia nemo
ignorat A.non effe B.ideoque id per ſuppoſitionem dici cognofcit . At vero
eodem modo dici non poteſt , medius terminus eſt maius extremum , & c.non
folum quia cum de ijfdemmet terminis regulæ tradantur , per cofdem met explicari
, ac declarari illæ non poffunt ( non poteſt enim idem fieri notum per ſe ipfum
, nifi per ſe alio atque alio modo ſumptum ) verum etiam quia vt dixi ſecundæ
notiones prædicari nó poffunt de ſecundis alijs notionibus prædicatione
exercita , nifi adfit refpe & us ille fuperioris , & inferioris , fed
prædicantur ſolum predicatione ſignata . non valet ergo confequentia , dici
poteſt A. cit B. ergo etiam dici poteſt medius terminus eft maius extremum ,
quia in illis haber locum prædicatio exercita , in his vero non item ; &
idcirco in his locum non habet , quia pe- riculoſa in ijs eſt ſuppoſitio ita ,
vt in ea decipi addifcentes facile poſsint : quia in prædicatione exercita
termini propofitionum huiufmodi formaliter fupponere folent , non materialiter
, in fi- guata vero materialiter , itaque maxima fieret confufio , in
prædicationibus vero quæ fiunt in exemplis Abecedarijs , termini in utraque
prædicatione codem ſupponunt modo . Sed vt Afri- ca ſemper aliquid noui , fic
nouam aduerfarius huc quoque affert ridendi materiem . In- quit enim . Ad
rationem , quam format Criticus contra meam interpretationem ad illam Auerrois
aucto- ritatem , refpondeo me velle fecundas notiones , & fi in rebus
fundatæ funt , quoniam fine eis extra intellectu fubfiftere non poffunt , a
logico in logica difciplina tractari feorfim a rebus , non proptered fatear
neceffe est , res ipfas nullatenus ad logicam pertinere , neque dici poſſe
logicales . funt enim eatenus logicales , quatenus in eis actu practico , vt
facilius fentiant addifcentes , logicus aliquando manifestat regularum fuarum
veritate , non autem vtex eis tamquam materia , & fecundis notionibus
tamquam forma intra fue facultatis limites Logicus inſtrumenta componat . Res
igitur ex aduerfarij fententia ita funt logicales , vt huius
propu gnationis auctor eſt Martialis.nomen enim habent logicalium , aliud
præterea nihil . Animal er go verbi gratia idcirco dicetur effe logicale , quia
logicus in declarando genere exemplum af- fert animalis , inquiens genus eft
quod prædicatur de pluribus ſpeciebus , vt animal prædicatur de homine , &
leone . Tune hæc tuis diſcipulis ? O cœlum , o terra . Nec eum pudet dicere :
Qua Sententia eff Auerrois loco citato , vbi non potest intelligere fubiectum
pro materia . Sed cur ( dicet aliquis ) id cum pudeat ? Non ne perpulchram ,
& cedro dignam affert rationem ? inquiens : Alioquin Auerroes contra fua
dogmata cogeretur concedere materia formas contingere , & accidere , cum
decem ge- nera fint materia , & fecunda notiones fint forme . Salue
Auerroiſtarum anteſignane . Heus tu vnde hanc exculpis conſequentiam ? ſemper
ne in coſequentijs faciendis eris tui fimilis ? Inquit Auer roes res efle
materiam ſecundarum notionum , & fecundas notiones effe formas huic
accidétes materiæ , ergo fuis Auerroes dogmatibus aduerfatur ? Quibus
dogmatibus ? An unquam nega- ret Auerroes materia in a & u , vt eſt materia
arte factorum , quæ compoſita ſunt ex materia in adu , & forma accidentali
, formas artificiales contingere , atque accidere ? Tandem inquit : Su- bie & tum
igitur ab Auerroe non potest fumi , niſi pro fundamento . Quamuis enim res ipfa
a logico neceffario Sumantur cum fecundis carum conceptibus , non vt corum
materia fumuntur , nec vt forma , ex quibus logica mfirumenta componantur , fed
vt fundamentum , in quo fundantur . Quodfi Criticus nõ vidit , nil mirum , quia
varo videt qua cum veritate conueniunt , vt patet quando ex co quod in multis
locis logicarum difputationi affirno logicum fecundas intentiones traftare
primis applicatas , idest habere pro fubiecto operationis fecun das notiones
fimplices primis annexas , in ijſque fundatas , infert ad mentem noftram res a
logico in logica di- Sciplina fumi , vt materiam , ex qua construere valeat
logica instrumenta . Si legiſſet aduerfarius ea , quæ ab alijs de ſcdis
intentionibus ſcripta ſunt , vidiffet vtique hoc neceſſario inferri , cùm penes
illos ſcdz notiones applicate vocentur ille , que ſunt in concreto , &
conftant ex rebus , ac ſcdis notio nibus in abſtracto taqua ex mä , & forma
, cú ipſi propoſitioné illa Boethi decantatâ quod.l.lo- gica ſit de ſedis
intentionibus applicatis primis , hoc mo intelligat , quod.f.logica agat de
ſcdis notionibus in cocreto , nó aút de ſcðis in abſtra & o , vt præter
oium exiftimatione intelligit ad- uerfarius . Quod fi neget adhuc inferri hoc
ex ſuis verbis , qm ipſe per ſcdas notiones applicatas intelligere ſe aperte
ſignificarit ſcdas notiones in abſtracto , cú per applicatas primis , intelligi
a ſe dixerit eas quæ fundatæ fint in primis , quę vero fundatz in primis ſunt
ex ſunt ſeda in abſtra- ao , nó aut ſcaz in cócreto : dico id quoq ; eſſe falsú
, qm ij qui de ſcdis agūt notionibus res ipſas vocat fundaméta nó ſolú ſcðarú
notionú in abſtracto , ſed et ſodarū in cocreto , cú aíal ipsů u.g. mõ fubiectú
, mõ fundamétú vocét ſede illius notionis , qdé genus , q eſt ſcda notio in
cócreto cú ergo ſcdz notiones in cocreto dici poſsint eſſe in primis fundatæ ,
& propriú eatú fit eff : ap- plicatas , illatio a nobis fa & a ex cius
verbis optima eſt . Sed antequá caput hoc cócludo libet hu- ius viri in
coſtituédo logicz ſubiecto retegere incoſtátia.hoc.n.loco inqt : Quauis.n.res
ipfa a logi- co neceffario fumatur cũ ſodis earŭ cõceptibus , no ve earŭ
materia fumitur , nec vt forma , fed vi fundamēru . cocedit ergo ſumi a logico
res ipſas neceffario cú ſcdis notionibus , & ita cócipi.qd cófirmant q
fubdit , nimirű logicu tractare ſodas notiones primis annexas . cú hæc verba ,
pprie ſignificēt logicú tra Aare ſodas notiones non abfq ; primis , fed cu ijs
cóiun & as , hoc eſt cú tumere vna cú ſcðis et pri mas , vero dixit res iő
dici logicales , & eſſe catenus logicales , quatenus in eis actu practico ,
vi faci- lius fentiat addifcentes , logicus aliquando manifestat regularū fuaru
veritate.qd hoc fignificet , ex ſuperio ribus apparet , vbi dixit : licet
Aristoteles in fyllogifmi conſtructione tradenda exemplificer in materia , id
facit , ipso met teſte , vt addiſcentes facilius fentiant . fignificat igitur
res eſſe logicales , quatenus adhi- bentur aliquando in exemplum regularum logicarum
. At exempla non ſunt fundamenta , nec neceſſario ſumuntur , ergo res in logica
ex aduerfario ſumuntur neceffario , & non ſumuntur ne- ceſſario : &
funt fundamenta , & no lunt fundamenta . Antea etia dixerat res ideo eſſe
fundamen- ta notionum ſecundarum , quoniam hæ fine illis extra intelle & um
exiſtere non poffunt , quaſi di- ceret , in intelle & u exiſtere poſſunt
abſque primis , ( ed non extra intelle & um : hunc enim ſenſum ea verba
faciunt : at hoc eft contrarium fere eius quod poſtea faſlus eft , quod
ſcilicet res a logico fumantur hoc eſt concipiantur cum ſecundis notionibus :
nam fi hæ non nifi extra intelle & um indigent primis , quorfum igitur
concipiuntur neceſſario.cum primis ? Præterea hic Applicatas interpretatur
fundatas in primis non vt ex ijs tamquam ex materia conſtantes , at ſuperius
di- xit : fecunda intentiones compoſite in libris logica non poßunt componi
nifi ex partibus integrantibus , at rebus applicate componuntur vtique ex
materia , & forma . Præterea dixit in hoc capite ſuz propu- gnationis ,
definitiones logicas non verificari de notionibus primis , nifi quatenus prima
funt velata ſecun- 2 h dis : dis : & in defenfione capitis 10.libri primi
log.diſput , huius fuæ propugn.pag . 6. logicus & fi levem quandam , &
confufam rerum omnium cognitionem habet , eas tamen in facultate fua non
cognofcit vt res Junt , fed tanquam fecundis intentionibus fubiacentes . Ergo
res ſunt fubiectum ſecundarum notionum , non autem merum fundamentum . Quid eſt
ſi non hæc inconſtantia eſt ? certe quo id alio vo- cem nomine , niſi grauiori
verbo vtar , nefcio . De externo logice fine aduerfarij , & viri clarifsimi
fententia , cum vtriufque oppugnatione , ac defenfione . OLVNT nonnulli
externum logicæ finem eſſe diſtinguere verum a falſo , bonum que à malo , quam
de bono , & malo additionem ſuperuacaneam eſſe exiſtimac vir clariſs . lib
. priore de nat . log . quia veruin , & falfum , eorumque cognitio non modo
in contemplatiua , ſed etiam in a & iua philoſophia , & in omnibus
artibus locum habent , id tamen intereſt , quod cótemplatiuæ nullum alium fine
n habet , quam cognitionem , reliquæ verò omnes cognitionem non per ſe quærunt
, fed propter opera- tionem . Quoniam vero bonum , & malum funt propriæ
materiei conditiones non ſecus , ac calidum , & frigidum , durum , molle ,
& huiufmodi , quas logica , atq ; adeo omnia logica inſtru menta
accidentarie reſpiciunt , ideo ſi in logicæ definitione ſumeremus bonum , &
malum , per- inde eſſet , ac ſi multas quoque alias materiei conditiones
acciperemus , dicendo , logicam effe inftrumentum , quo diſcernimus bonum , a
malo , calidum a frigido , & durum à molli ; quæ om- nia cum inconuenientia
fint , inconueniens eſt etiam in logicæ definitione ponere alium finem , quam
eum , vt diſcernat verum a falſo . Et licet Ariftoteles in Moralibus finem , ac
ſcopum a & i- uz philoſophiz a & ionem nominare maluerit , quam
cognitionem , id ab eo hac ratione factum ait , quoniam a & io ibi
principalem locum tenet , cum fit vltimus , ac præcipuus finis , ad quem omnis
earum difciplinarum cognitio dirigitur , quare aliter loqui non poterat Ariftoteles
de fi- ne actiuæ philoſophiæ . De logica autem ( vt vocant ) adæquato ſubie
& o deridendos eos eſſe di- xit , qui ſecundas notiones tanquam rem
confideratam , deinde vt inftrumenta notificandi po- nunt tanquam modum
confiderandi : qui quidem error , vt palam fieret , notandum voluit , ſu- bie
& o modum conſiderandi apponi ad coarctandum non rem confideratam , vt
multi putant , ſed potius eius conſiderationem , vt gratia exempli , fi quis
diceret eſſe in aliquo libro ſubiectu animal , quatenus eſt rationale , is non
recte diceret , quia fi hæc locutio eſſet admittenda , opor- teret omne animal
eſſe rationale , qui enim ita loquitur , videtur ſupponere omni animali ra-
tionale ineſſe , vel ſaltem non ſimpliciter animal ſumit , ſed reſtrictum , &
pro ſolo homine , perinde ac ſi di diceret , homo quatenus rationalis , fic
enim re & e diceret , etiam fi eandem rem bis exprimeret , ſemel quidem
tanquam rem confideratam , deinde iterum tanquam modú confiderandi , quoniam in
conſtituendo vero ſcientiæ contemplatiur ſubiecto modus conſide- randi æqualis
eſſe debet rei conſiderate . Licet enim dicere homo , quatenus homo , fed non
reto dicitur animal , quatenus homo , niſi animal pro homine ſolo accipiatur :
dum enim dieit animal quatenus eſt homo , non omne animal ſtatuit rem
confideratam eſſe , ſed ſolum hominé , quia bos non poteſt conſiderari quatenus
homo : cuius confideratio cum fit multiplex , reſtrin- gitur , poteft enim homo
conſiderari vt ſanabilis , vt fælicitatis capax , & alijs fortaſſe modis ,
ideo dum dicimus ſubiectum eſſe hominem , vt homo eſt , vel vt eſt rationalis ,
ad hanc vnam confiderationem hominem coarctamus , & alias excludimus . Quæ
ſi vera ſunt , duplicem ef- ſe dixit illorum errorem , qui ponunt ſecundas
notiones pro vt funt inſtrumenta notificandi ef- ſe ſubie & um logicæ ,
etenim rem confideratam reſtringunt , quod faciendum non eſt , confide-
rationem autem non reſtringunt , quam potius reſtringere debuiffent . Secundæ
quidem no- tiones latius patent , quam inftrumenta notificandi , a Grammatico
namque ſecunde notio- nes conſiderantur , quz inſtrumenta notificandi non ſunt
: videntur itaque ſic dicentes rem ip- ſam reftringere . At ſi ſecundas
notiones non amplè ſumant , ſed ſtrite pro illis tantum , quz a logico
confiderantur , & funt inſtrumenta notificandi , nihil reſtringunt , dum
dicunt , pro ve ſunt inſtrumenta notificandi ; rem enim non reſtringunt , vt
manifeſtumeſt , ſed neque eius confi- derationem , quia harum nulla datur alia
conſideratio , quam pro vt funt inſtrumenta notifi candi . Ad hæc
refpondet aduerfarius libro primo logic.difputatio . capite 9. hunc in modum ,
inquiens : cum opinio noſtra de externo logice fine fit fundata fuper illa
philoſophi auctoritate in Moralibus , tantum abeft , vt aliorum refponfio
opinionem , quam ſequimur , funditus euertat , vt potius tam confirmare
videatur . quoniam ſi hac de cauſa philoſophus in Moralibus finem , ac ſcopum
actiuæ philoſophiæ a & ionem nominare maluit , quam cognitionem , eo quia
actio principalem locum tenet , cum fit vltimus , ac præcipuus finis , ad quem
omnis earum diſciplina- rum cognitio dirigitur , & per quem a & iua a
contemplatiua philoſophia ſecernitur , ita etiam nos hoc nomine addimus
difcernere bonum a malo , vt magis ſignificare poſsimus mentem phi- loſophi de
logica effe , vt inſtrumentum fit vtriufque partis philoſophiæ , quod fieri non
poteſt per id folum , vt diſcernat verum a falſo , quia licet verum , &
falfum , eorumque cognitio non tantum in contemplatiua philoſophia , ſed etiam
in a & iua locum habeant , manifeftius tamen atiua per id , vt diſcernat
bonum a malo , quam per id , vt diſcernat verum a falſo , ſignificatur . An
verò deridendi fint qui ponunt ſecundas notiones fimplices tanquam rem
confideratam , deinde vt inſtrumenta notificandi , ideft , quatenus ex illis
inſtrumenta notificandi , quæ ſunt ſe- cundæ intentiones compofitæ ,
conſtruenda funt , tanquam confiderandi modum logici operan- tis , alijs
iudicandum relinquimus . Quod autem ad reliqua pertinet , eos ( inquit ) fibi
ipfis , & philoſopho aduerfari , ſuamque poſitionem non fatis animaduertere
exiftimamus , afferendo enim non rem conſideratam , ſed eius conſiderationem
reſtringi debere , fibi ipſis repugnant , cum alibi dicant : Res quidem
confiderata non est cuiufque ſcientiæ propria , fed potest ei cum alijs eſſe
communis , modus autem confiderandi cuique proprius est , & rem
conſideratam restringit , que ipfa per se communis erat . Deinde putantes in
vero fubiecto ſcientiæ contemplatiuz conſtituendo modum confiderandi æqualem
efle debere rei confideratæ , ſfimul & philofopho , & fibi ipfis
contradi- cunt . Nam philoſophus in ſecundo phyſico . tex , 18. & 20. ait ,
in re confiderata poſle conueni- re plures contemplatiuas ſcientias , in modo
autem conſiderandi nequaquam , & ipfi ( vt paulo ante diximus ) affirmant
rem confideratam non effe cuiuſque ſcientiæ propriam , fed poffe plu- ribus
communem eſſe ; modum autem conſiderandi cuique proprium . Si itaque res
confidera- ta poteſt eſſe pluribus communis , & modus confiderandi cuique
proprius eft , quomodo affe- runt in conftituendo vero fubiecto ſcientiæ
contemplatiuæ modum confiderandi æqualem eſſe debere rei confideratæ ? Demum
ponendo id , quod negligunt , pofitionem fuam parum ani- maduetere videntur .
Nam rem aliquam confideratam , quæ pluribus modis confiderari pof- fit , ad
vnum ex illis coar & ari , & restringi , nihil aliud eft , quam oes
alios eius cófiderandi modos excludere , & illorum vnú ſeligere.vt gratia
exépli , cum poſsit homo conſiderari vel vt ſanabilis , vel vt fælicitatis
capax , fi aliquis excludendo , vt eſt fælicitatis capax , acciperet , vt eſt
ſanabilis , diceretur ad hunc , non ad alium conſiderandi modū hominé
reſtringere , ergo ponunt , quod ne- gligunt . Hæc cum vera fint , tantu abeſt
, vt in duplici verſentur errore , qui ponunt ſecundas no- ciones fimplices ,
pro vt ſunt inſtrumenta notificadi , id eſt , pro vt ex illis conftruenda funt
inſtru menta notificandi , eſſe logici operantis adequatum fubie & ü , vt
potius eorum fententia fit pe- nitus ad mentem philoſophi . Accipiunt enim
ſecundas notiones fimplices latè , pro vt etiam a Grammatico confiderantur ,
eaſque ad modum confiderandi Logici reftringunt , quod fecundú Ariftotelis
præcepta loco ſuperius citato faciendum erat . & hoc præſtare , videlicet ;
rem aliquam ad vnum ex pluribus eius confiderandi modis coar & are , nihil
aliud eft , quam eiufdem rei con- fiderationem reftringere . Hæcego primi
Apologetici cap.fexto confutans dixi Logicam eſſe inftrumentum commune omnibus
facultatibus , quare ſi communem Logicæ fru & um peculia- rem eſſe dicamus
vſum vtriufque philoſophiæ , tum afficimus iniuria reliquas facultates , dú eas
excludimus , & vfum inſtrumenti huius nullis per ſe concluſum finibus ,
certis quibuſdam termi- > nis coercemus.non erat igitur in Logicæ
definitione peculiaris facienda mentio vfus illius , quem Logica pręſtat Morali
philofophiæ , neque timendum , ne ambigat aliquis , an hæc facultas vtilis fit
Morali , & eius quoque fit inſtrumentum , cum verum illud , cuius mentio
fit in Logicæ defini- tione , ſumatur vniuerfaliter vt genus ad omne verum.quem
vanum timorem arguit ( dixi ) aduer- farij reſponſio , metuere enim videtur
niſi in definitione Logicæ peculiariter fignificetur eam ef- ſe inſtrumentum
philoſophiæ moralis , ne quis putet hanc facultatem non effe inftrumentum niſi
philoſophiz contemplatiuæ , & non effe inuentam à philoſopho niſi ob
contemplatiua . quo- niam hoc modo ratiocinatur , ſi ſola cognitio veri
ſtatuatur , atque exprimatur pro fine in Lo- gicz definitione , poteſt adhuc
ambigi , an ibi verum intelligatur illud etiam , quod fecundo re- fpicitur
fpicitur à Morali , ' an illud tantummodo , quod præcipue ſpectatur à
contemplatiuo : Propterea ſatius exiſtimat ad tollendam omnem dubitationem ,
addere verba illa , ad diſcernendum bonu à malo.fic enim liquido cognofcitur ,
Logicam eſſe inſtrumentum etiam philofophiæ moralis . Secundo , & vitimo
defendi alteram opinionem , quòd , ſcilicet , ſubiecto modus confiderandi ap
ponitur ad coartandum non rem confideratam , fed potius eius confiderationem .
Cuius verita- tem prolixa oratione oſtendi ; Et ad obie & iones Aduerfarij
reſpondens , probaui nec ſibi ipfi , nec Ariftoteli Virum clar , aduerfari ,
neque ſuam ignorare pofitionem . Et primo ſibi ipfi non ad uerfari , licet alibi
dixerit , rem confideratam à confiderandi modo restringi , ſi ſano modo verba
intelligantur.Confiderare enim ( dixi ) aduerfarius debuit , multa in
tractationibus prius confu- ſe dici folere , poftea vero explicatius , qui mos
fuit Ariftotelis ipfius . Verti igitur nobis vitio nó debet , quòd primum
dixerimus rem ipſam reftringi , deinde id negauerimus . Primű enim con- fuſe
tradita eſt bipartita illa conſideratio ſfubie & i , cum ad eum tátum finem
eo loci de ipſo men- tio facta fit , vt cognofceretur ſimilitudo inter
ſubiectum demonftrationum , & fubiectuin opera tionis : propterea non
neceffe fuit diſtinguere rem confideratam ab eius cófideratione , fatis fuit
eam diftinguere à modo confiderandi , vbi autem fuit neceffarium confufa
diftinguere , & expli care , ideoque notionem vnamquamque ſuo nomine vocare
, diftin & a funt hæc , res confiderata , confideratio rei , & modus
confiderandi , ac difertè pronunciatum eſt , modum confiderandi eſſe #qualem
rei confideratæ , & eius confiderationem , non rem ipfam confideratam
reftringere ſo- lere . Neque igitur nobis contradicimus , neque Ariftoteli
repugnamus , fiquidem ipfi quoque di cimus , modum confiderandi effe cuique
ſcientiæ proprium , licet is totam ample & i debeat rem confideratam : contradiceremus
quidem Arift.ſi ſententiam aduerfarij ſequeremur , quæ eſt de- terrima , ob id
eam iure reprehendimus . Tandem non ponimus quod negligimus , quia non pro-
prie tem confideratam exemplis restringimus , ſed determinamus ad vnum
conſiderandi modū , nifi verbum reftringendi cum verbo determinandi confundamus
. & tum rem ipſam reftringen- tes , hoc eft , determinantes , nobis non
contradicimusalibi dicentibus , rem confideratam non debere reſtringi . ibi
namque reſtringere nobis ſignificatimmutatam ( vt fic dixerim ) & non inte
gram accipere rem confideratam , vt fianimal confideremus , vt rationale , quod
vitium eſt ma- ximum . Summa hæc fit , proprie loquendo res conſiderata non
debet à modo conſiderandi re ſtringi , ſed determinari : proprie autem
reſtringi dicitur nó res , fed confideratio rei , quæ ex mul tiplici fit à modo
confiderandi fimplex.quod fi res confiderata non debet à modo confideran- di
reftringi , fequitur , modum confiderandi eſſe rei confideratæ æqualem .
Ariftoteles autem pro prie non diceret rem confideratam à confiderandi modo
reſtringi , fed diceret ab eo propriam effici alicuius ſcientiæ , quod idem eſt
, ac determinari , ſicuti etiam his verbis dicitur in Lib . de tribus
præcognitis cap . 2. Nam res confiderata poteft huic fcientia cum alijs diſciplinis
effe communis , at modus confiderandi cuique ſcientia proprius est , &
fubiectum proprium efficit . Viri clariffimi de logic a fine fententia
defenditur . ESPONDENS aduerfarius in ſua propugnatione inquit : Dicimus id
quod ponit Criticus tanquam firmum , logicam ſcilicet effe inſtrumentum adeo
commune omnibus facul- tatibus , vt nulla excludatur , philofopho penitus
aduerfari primo top.cap . 9. vbi expreſſe vult logicam adminiculari vtrique
philoſophie parti , inquit enim , quædam problematum veile eft fcire tantum ad
eligendum , vel fugiendum , quadam autem ad ſciendum tantum , quadam verò ipfa
per fe quidem ad neutrum horum , adminiculantia autem funt ad aliqua talium .
Qua- re ex Critici fententia philoſophus reprehenfione dignus est , cum logice
communem fructum dicat effe triusque philofophie vſum , reliquas enim
facultates excludendo , iniuria eas afficit , ſeque ignorare often- dit logica
vſum , cum ex Critico nullis perſe finibus ille fit concluſus , ab eo autem
loco citato certis quibuf- dam terminis coerceatur : Hæc eft ex conſuetis
aduerfarij conſequentijs , ſcilicet , Ariftoteles dixit logicam adminiculari
vtrique philoſophiæ parti , ergo non vult logicam adminiculari alijs facul
tatibus , quare non poteſt eſſe inſtrumentum aliarum facultatum : ac fi
dicentibus nobis culter incidit panem aliquis inferret , ergo non incidit
carnem . Nihil ergo probat contra nos aduer- I farius farius . Subdit :
Non fuit itaque neque vanus , neque non varius meus timor , cum minime timuerim
licet oppofitum Criticus affirmet , qui mibi falſo imponit , quod in
reſponſione mea dixerim : Ideo fi fola - cogni tio veri ſtatuatur atque
exprimatur pro fine in logicæ definitione , poteſt adhuc ambigi an ibi verum
intelligatur illud etiam , quod ſecundario reſpicitur a morali , an illud
tantummodo quod przcipue ſpe & atur a contemplatiuo : Verba enim formalia
fub initium noni capitis libri primi logic . disp . huiufmodi funt : fi hac de
cauffa pbiloſophus in moralibus finem ac fcopum actiue philoſophiæ aftione
nominare maluit , quàm cognitionem co quia actio principalem locum tenet , cum
fit vltimus , ac præcipuus fi nis , ad quem omnis earum difciplinarum cognitio
dirigitur , per quem actiua a contemplatiua philoſophia fecernitur , ita etiam
nos hoc nomine addimus difcernere bonum a malo , vt magis ſignificare poßimus
men- tem philoſophi de logica eſſe , vt inſtrumentum fit vtriufque philofophiæ
partis , quod fieri non potest per id folum vt difcernat verum a falſo , quia
licet verum & falfum , corumque cognitio non tantum in contempla- . tisa
philoſophia , fed etiam in actiua locum habeant , manifestius tamen actiua per
id , ve fcilicet difcernat bo num a malo , quàm per id , vt difcernat verum a
falſo ſignificatur & c . Nihil profecto falfi aduerfario impofui , nam etſi
verba eius formalia non vfurpaui , fententiam tamen , quæ ex ijs verbis elici
poteſt , bona fide retuli : Quæ enim ipſe hic recitat formalia verba eam , quam
ego retuli , præſe- ferunt fententiam , ob id dixi ea verba vanum eius timorem
arguere . Quod eam præfeferant ſententiam , vel me tacente , qui ea perpendat
intelliget . id tamen probate non grauabor . Inquic aduerfarius per id vt
logica diſcernat verű a falſo non ſatis ſignificari menté philoſophi efle , ve
ea fit inftrumentum etiam philoſophiæ moralis , tum quæro ab ipſo quare his
verbis mens phi- lofophi non ſatis ſignificetur ? quid rídet ? nihil certe aliud
, nifi quia non intelligitur tam clare per hæc verba an philofophus voluerit
logicam eſſe inſtrumentum philoſophiæ moralis . inquit enim manifeftius tamen
actiua perid , vt fcilicet difcernat bonum à malo , quàm per id vt difcernat
verum a falſo ſignificatur , ergo ambigi poteſt an philoſophi mens fit logicam
eſſe inftrumentum philoſo- phiz moralis : ergo qui illam expreſsionem boni ,
& mali neceſſariam in logicæ definitione pu tat , ideo neceffariam putat ,
quia timet , ne illa omiſſa dubitet & ambigat aliquis an logica de- ſeruiat
morali , aliter enim , fi hoc non timet , quæ cum cauſſa impellat ad
prolixiorem efficien- dam definitionem ijs additis verbis , equidem non video ,
cum in ſcientijs oratio prolixior effici foleat ad rem melius declarandam , hoc
eſt ad eum finem , vt omnis ex animo ſtudioſorum dubi- tatio circa rerum
cognofcendarum veritatem eximatur.cum ergo eam expreſsionem neceffa- riam putet
aduerfarius , ergo timet , ne abſq ; ea inens philoſophi de fine logicæ
intelligi non pof fit . Non impono igitur aduerfario aliquid , quod eius verba
reſpuant . Hunc igitur ego timo- rem eximere volui aduerfario inquiens non
poſſe dubitari ne logica ſit inſtrumentum vtriufque philoſophiæ , cum in
vtraque philoſophia verum a falſo diftinguatur , logica autem diftinguat in
omni re verum à falſo . fi enim in omni re , ergo & in vtraque philoſophia
. Contra quæ ſi inſter ipſe dicens per hæc ſola verba non intelligi philoſophi
menté eam efle , quam dixi , neque per illa ( dicam ego ) intelligitur philoſophi
mens ea effe , nifi dicatur logica finem eſſe difcernere verum a falſo , &
bonum a malo , cum expreſsione auctoris huiuſce opinionis , addendo , fecundum
Ari- ſtotelem , aut aliquid tale . An forte dicet , ſe voluiffe dicere ſolam
expreſsionem veri & falfi in de- finitione logicæ non oſſe ſatis ad
ſignificandum philoſophi mentem ſcilicet logicam effe in- ſtrumentum vtriufque
philoſophiæ , hoc eſt logicam eſſe inſtrumentum vtriuſque philoſophiæ tantum ,
non autem aliarum facultatum ? fi hoc dicere voluit , primum , verius eſt culpa
, fi non percepta eſt eius fententia , cum ipſius verba hoc non dicant , neque
innuant ? Deinde hanc effe Ariftotelis mentem ex verbis eius relatis minime
colligitur , quemadmodum oftendimus , vt fci- licet logica fit inſtrumentum vtriufque
philoſophiæ tantum , non etiam aliarum facultatum , cá eas Aristoteles per ea
verba , quæ ex cap.9 . primi topici refert aduerfarius , non excludat . Sed de
his fatis , ac fortafle nimium . Adalia . Inquit : Altera defenſio omnia in ſe
falſiſſima continet . A quo obfecro ( inquit ) Peripatetico accepit rem
confideratam etiam confuse accipi poſſe pro eius confideratione ? id enim erat
vel auctoritate , vel ratione probandum . Tu vero a quo Peripatetico accepiſti
artis ex- teriorem finem ab artifice operante attingi non poffe , & finem
externum efle artis confide- randi modum ? & tot alia , quæ gratis a te
dicta funt ? Cur ego teneor omnia mea verba auctori tate aliqua , aut ratione
probate , tu verò legibus ijs eris ſolutus? A quo etiam philoſopho didi- citi
eum qui defendit pofitiones ſuas , cas probare rationibus debere ? oppugnantis
eſt proban - di munus , non propugnantisi logice ſexagenarie . Tume reprehendis
quod dixerim modum confide- . : 1 Confiderandi coar & tare rem confideratam
tamquam mihi cótradicentem , ego refpondeo a me rem confideratam cum ſua
confideratione confundi , cum dico eam restringi a modo conſide- randi.
Probandum eſt tibi rem confideratam confundi non poſſe cum eius confideratione
; mihi fatis eſt aſſerere eam confundi poſſe : vt certe poteſt , ſi non tuo ,
at doctorum , & re & am callen- tium docendi methodum iudicio : quibus
haud improbari poteſt hæc confuſio rei confideratz cum eius confideratione , ſi
ſpectent locum , vbi a viro clar . fit , ibi enim fit , vbi diftin & io
harum rerum confufionem gignere potuiffet , & intempeftiue lectoris animo
ingeſta primitias eius ( vt Boethi verbis vtar ) perturbare.Cum enim vir
clariſs.cap . 15. fignificationes vocis , quę eſt , ſubie & um , enumeraret
, fimilitudinem quandam breuiter oftendere voluit inter ſubiectum ſcientiz ,
& fubiectum difciplinæ operatricis , inquiens fubie & um ſcientiæ duas
habere partes , vnam ve- luti materiam , quæ dicitur res confiderata , &
alteram veluti formam , quæ dicitur modus con- fiderandi , cui quidem
diſciplinæ operatricis ſubiectum & finis modo quodam refpondeant.re
ſtringit enim finis ſubiectum operatricis diſciplinæ , ficuti modus
conſiderandi reſtringit ſubie- Aum ſcientiæ . Dicere autem hic modum
confiderandi ſcientiæ reſtringere conſiderationem ſu- biecti , non autem ipſum
ſubie & um per ſe ſumptum , & quæ effet conſideratio , quid fubie &
um per ſe ſumptum ſecluſa omni eius confideratione , pluribus explicare erat a
propoſito alienum , & potius obeffe difcenti , quam prodeſſe poterat.fatis
fuit idoneo loco , nempe cap.8.hæc diftin guere . In co igitur capite dictum
eſt conſiderandi modum non apponi ad reſtringendum rem ipſam confideratam , ſed
eius confiderationem . vbi confideratio & a re confiderata , & a modo
confiderandi diſtincta eſt . Quamuis enim confundi poſsint res confiderata ,
& confideratio , at- queetiam conſideratio capi aliquando ſoleat pro conſiderandi
modo ; attamen hoc loco di- ſtinguenda hæc omnia fuere ad rei veritatem penitus
cognofcendam , quam ignorare præſe- ferabant illi , qui volebant in logica rem
conſideratam eſſe notiones ſecundas , modum autem confiderandi , vt funt
inſtrumenta notificandi ; ipſi enim reftringebant ſecundas notiones per il- lum
confiderandi modum , eo nixi fundamento , quod modus confiderandi reſtringere
dicatur rem confideratam . quam quidens propoſitionem eos non intelligere vir
clarifsimus patefecit . Quare autem non intellexerunt ? quia non acceperunt rem
confideratam cum tota eius conſi- deratione in huiufmodi enunciato , ſed ipſam
rem confideratam nudam ſumpſerunt , quo qui- dem modo ſumpta re conſiderata ,
hoc enunciatum eſt falſum . Verum enim eſt rem confideratā reftringi a modo
conſiderandi , fi res confiderata ſumatur cum tota ſua confideratione . tunc
enim'confideratæ rei pars eſt eius confideratio , hæc autem fi contrahatur ,
& limitetur , quatenus ad a & um confiderandi pars eius aliqua tantum
vocatur , contrahi videtur res ipſa modo quodā , ac limitari . Quod fi res ipſa
capiatur ab omni ſua conſideratione ſocluſa , tunc modus conſide- randi cam
minime reſtringere dici poteſt , ſed potius ipſi eſſe æqualis ; reftringit
autem ſolam eius confiderationem . Quid per rem nudam confideratam , quid per
confiderationem rei , quid per modum cófiderandi intelligamus , exemplis
explico . fit in ſcientia , aut in tra & atione aliqua ſubiectum illius
animal . Hoc poteſt confiderari vt ſanitatis , & ægritudinis , vt ſomni
& vigiliæ capax , vt mortale , & c . qui ſunt plures eius confiderandi
modi . Si omnes hi modi fimul animo concipiantur , hoc aggregatum dicitur
animalis confideratio . Quod ſi animal nullo horum mo- dorum confideretur , fed
tantummodo eius quidditas & effentia ſpe & etur , tunc dicitur animal
nudum , & ab vniuerſali illa conſideratione ſecluſum confiderari . Modum
igitur confiderandi reftringere rem confideratam & vere , & non vere
dicitur . Vere dicitur ſi res vna cú eius confide ratione ſumatur : vt ſi
ſamatur animal cum omnibus fuis conſiderandi modis , ad eum finem , ve vno
aliquo eorum modorum confideretur : tunc enim vnus eius confiderandi modus ab
intelle- Au noſtro delectus , ac ex pluribus illis depromptus illam
conſiderationem ex multiplici ſimpli cem reddit , & rem prius ampliſsime
confideratam ad vnicam reftringit conſiderationem . Non vere auté dicitur
reſtringi ipſa res conſiderata , ſi abſque illa conſideratione fumatur , cùm
enim poſtea ſub vno aliquo confiderandi modo fumitur , vt cum animal acceptum
vt corpus animatū ſenſibile , poftea confideratur quatenus vigiliæ ſomnique
capax eſt , non dicitur reſtringi , cum non fiat ex pluribus vnum : nec latius
antea patuerit animal , quam nunc pateat , cum capitur ve vigiliz ſomnique
capax , fed & prius , & pofterius vt æque patens accipiatur . Illi ergo
qui ſecun- das intentiones in logica rem confideratam faciunt , & modum
earum confiderandi eſſe vo- lunt , vt ſcilicet funt inftrumenta notificandi ,
rem confideratam ita reftringunt , vt non zque 4 . T la Jare pa late
pateat , ac patebat prius . Aliud porro eſt rem confiderată ad prædicatum
aliquod , quod fit que patens ac res ipſa patet , coar & are , aliud autem
eam ad ſuam aliquam ſpeciem reftringe- re , cum enim fubie & um
reftringitur ad vnicam confiderationem prædicati non minus late pa- tentis ,
maner adhuc ca res communis vt prius : at cum genus ad ſpeciem contrahitur ( vt
ſecun dę notiones ad inftrumenta notificandi , quarum funt genus , ab
aduerfario contrahuntur ) non eſt amplius commune ceteris ſpeciebus , vt infra
ex Auerroe oftendemus . Nunc aduerfarij ac- cufationibus reſpondeamus : Idem (
inquit ) funt o bone Critice confideratio , & modus confiderandi ali- cuius
rei , quot enim funt rei confiderate confiderationes , tot funt eiufdem modi
conſiderandi . Concedo hoc , dixi enim aliquando confiderationem rei ſumi
ſolere pro modo confiderandi . Sed nó ſequitur ex hoc , ergo confideratio nihil
fignificat aliud quam modum conſiderandi . Nam illud aggrega- tum ex pluribus
confiderandi modis , vt fomni & vigilię capax , & fanitatis , ac morbi
, & mortis & vitæ , & fi qui funt alij , dicitur coſideratio aíalis
, non ti dicitur conſiderandi modus aialis , nifi per confiderandi modum numero
fingulari intelligamus omnes animalis confiderandi modos , quo quidem modo non
intelligit aduerfarius confiderandi modum , cum inquit cum reftringe- re rem
confideratam.omnes enim conſiderandi modi animalis fimul ſumpti ipſum non
reſtrin- gunt . Subdit ; fi confideratio distingueretur a modo confiderandi ,
qui per Criticum rem confideratam de- terminat , & eius confiderationem
restringit , fequeretur ex eiufdem Critici fententia , ſubiectum adequatum non
constare ex duabus partibus , nempe ex re confiderata , & modo confiderandi
, fed ex tribus , nimirum ex re confiderata , ex eius confideratione , & ex
modo confiderandi , & c . Hem inftantias pueriles . ſubie- Cum femper
confideratur vt conftans ex partibus duabus , vel re conſiderata , &
peculiari ali quo modo cófiderandi , vel re cófiderata , & vniuerfali eius
cófideratione.nãq ; extra particulares ſcientias diftingui poteſt in rem
confideratam , & eius confiderationem in vniuerfali fumptam , in hac vero ,
vel illa ſcientia diſtinguitur in rem conſiderata , & peculiarem modum
confideran- di . cum enim in vniuerfali illa conſideratione lateant plures
confiderandi modi , ac infint poten tia , quando fubie & um particulari
alicui ſcientiæ fubijcitur , ex potentia vocatur in a & um ille pe culiaris
confiderandi modus , qui ſcientiam eſt determinaturus , & cius tantum , ac
rei confide + ratæ habetur in illa ſcientia ratio , neglectis alijs
conſiderandi modis . ſubiectum ergo adæquatu prout tale conftat tantum ex
duobus , ex re confiderata , & parte aliqua confiderationis ipfius rei
confideratæ , neglecta eius reliqua confideratione : quare illa reliqua
confideratio , cum ne , gligatur , & nulla ipſius ratio habeatur , non
facit numerum.Inquit . Non diftinguitur confideratio a modo confiderandi , nec
ab eodem restringitur . nam fi modus confiderandi rei confiderationem reftringeret
, quia multiplex eſt , quid modum conſiderandi reftringeret , cum & ipſe
ſit multiplexi ? fi refpondeat aliquis , cum a nobis intellectus nostri ope
restringi , a nobis criam codem modo reſtringetur eiufdem rei confideratio ,
non ( vt affirmat Criticus ) a modo confiderandi . Hæc ratio cotra te militat ,
fi enim modus cófiderādi non poteft reftringere confiderationé , quia is eſt
multiplex , neq ; ergo re ipſam confideratam re ſtringere poterit , contra tuam
fententiam . Quare enim , cum fit multiplex , rei confiderationem non
reftringit ? dices certè quoniam æque late patet , acconſideratio : fed
confideratio rei quæ eſt multiplex æque late patet ac res ipfa cófiderata ,
ergo modus cófideradi & ipfe æque late pas tet ac res cófiderata , non
igitur eam vllo pacto reftringere poteft , contra quam a te dictum eft . Modus
cófiderandi o bone de quo loquimur , no eſt multiplex , ideo que reſtringere
poteft con- fiderationem , cum ea fit multiplex . Inquit : Modus confiderandi
remconfideratam reftringit , terminat , alicuius fcientia propriam efficit.pro
vno enim , & codem bec tria accipiuntur . nam fi modus confideran , di
terminat rem confideratam ad vnam ſcientiam , eiuſque propriam efficit , cam
quoque ad illam reftringit , contrabit : quia ficuti animal cum potentiam
habeat ad rationale , atque irrationale , per rationale non quan tum ad fuam
naturam , & effentiam , fed quantum ad fuam ( vt ita dicam )
potentialitatem reftringitur , itares confiderata cum poffit a pluribus
fcientijs vfurpari , per modum aliquem confiderandi , jeu per aliquam ex multis
fuis confideratiombus ad vnam eius poteſtas restringitur , non ad alias . ex
qua ratiocinatione facile opparet falfum dicere virum clar , in primo de nat ,
logice cap . 18. quando pronunciat : Si quis dicerer efle in aliquo libro
ſubiectum animal quatenus eit rationale , is non recte diceret , quia fi heo
io- cutio effer admittenda , oporteret omne animal effe rationale qui enim ita
loquitur , videtur ſuppopere omni animali rationale ineffe , vel faltem non
fimpliciter animal ſumir , ſed reftrictú , & pro ſolo homine , vt perinde
fit , ac ſi diceret , homo , quatenus rationalis , fic enim recte dice- ret :
quoniam admißa locutione illa , non fequitur vt oporteat omne animal effe
rationale , qui enim ita loqui- Currion i tur , non fupponit omni animali
rationale ineffe , quia non accipit pro fubiecto animal quantum ad eius totam (
vt diximus ) potentialitatem , fecundum quam restringitur , fed quantum ad eius
totam effentiam , fecun- dum quam ſubſtat rationali , & irrationali , &
in hunc fenfum animal fimpliciter fumitur quantum ad effen- tiam , &
naturam , quod poftea ſecundum fuam potentiam per rationale ad hominem , &
per irrationale ad brutum veftringitur . Multis oftendere poſſum rationibus neque
quo ad ſuam potentialitatem re ſtringi debere ipſam rem confideratam . Sed
vnicam afferre me breuitatis ſtudium cogit in præ . ſentia , quæ ex ipſius rei
natura deſumpta eſt . Dixiiam , ex duobus conſtare etiam extra ſcientia ipſam
id quod ( cientiæ fubiectum eſt , ex re confiderata , & ſua conſideratione
, cum vero fubijci- cur'ſcientiæ , deſumi ex multiplici ipfius conſideratione
niodum aliquem peculiarem confide randi , fub quo res conſiderata ſcientiæ
propria fit . Nunc addo rem ipſam confideratam & fi ſcientiæ fit propria
per modum peculiarem confiderandi , eam tamen adhuc per ſe conſiderată habere
potentiam , vt euadere poſsit aliarum etiam ſubiectü ſcientiarum.alioqui
falſiſsima eſſer omnium exiftimatio dicentium rem conſideratam pluribus eſſe
poſſe ſcientijs communem , mo- dum autem confiderandi , vnius proprium ac
peculiarem ſcientiæ . Amittit autem illam potentia cú determinatur non a
prædicatis ſibi æqualibus , & vniuerfalibus , fed a particularibus verbigra
tia fuarum ſpecierum.ab eiufmodi enim prædicatis ita reſtringitur , vt definat
eſſe genus , & non amplius maneat natura communis : quare alijs ſcientijs
ſubſterni non amplius valet . Animal enim , exempli gratia , conſideratum cum
attributo peculiari humanæ ſpeciei , videlicet vt ratio- nale , vel vt riſibile
, non manet animal commune , ſed factum eſt animal quoddam , quod conuer- citur
cum rationali : at vero animal in communi eſt animal , quod latius patet
rationali , quare cum co non conuertitur , proinde animalis prædicatio de
rationali , ſi capiamus animal , pro eo , quod reſtri & um eſt a rationali
, eſt prędicatio vniuerfalis vniuerfalitate pofterioriſtica , vt auctor eft
Auerroes , at vero fi capiamus animal pro eo , quod a nulla differentia
ſpecifica contractú eſt , eius prædicatio de rationali non eſt vllo pa & o
vniuerfalis , niſi vniuerfalitate prioriſtica . Quod animal vt rationale non
ſit amplius commune ceteris tratationibus hinc patet , quod illud ani- mal ,
quod eſt rationale , neque eſt a & u , neque potentia irrationale.non
ſeruat igitur , cu eſt con tra & um ad rationale naturam , quam habebat ,
antequam contraheretur , cum non maneat am- plius commune . Cum ergo animal vt
res confiderata debeat ſub quocunque conſiderandi mo- do habere potentiam vt
fit commune alijs facultatibus , & animal vt rationale non poſsit vllo pa
& o fieri irrationale , neque communicari poſsit vlli animali præter
hominem , neque fit genus , ergo animal rationale non poteſt vt animal eſſe res
conſiderata . Quod animal vt rationale non fit amplius communicabile , ex
Auerroe ipſo diſcimus , qui ipſum vocat animal quoddam , & vult eſſe medium
inter animal commune , & hominem , & eſſe ipſum vult materiam hominis
propriā alijs ſpeciebus minime communicabilem ; quod fuſe a viro clar .
explicatur libri poſterioris de propofitionibus neceſſ.capite nono . Falſum
ergo inquit aduerfarius , dum ait rem confideratam fecundum fuam
potentialitatem reſtringi poſſe a confiderandi modo : ſed ſecundum naturam non
poffe.fi enim ſecundum potentialitatem reſtringitur , etiam ſecudum naturam
reſtringitur . alia enim eſt natura animalis in communi , alia in particulari ,
prout eſt homo , aut equus , aut leo . in communi enim animal eſt communicabile
, in particulari autem non item , ergo amiſſa poren tialitate coar & atur
eius natura , & fit alia modo quodam . Res ergo confiderata retinere debet
ſuam potentialitatem , qua retinet , dum eius conſiderandi modus eſt aliquod
prædicatum quod totum eius ambitum exequat , amittit autem , dum eius
confiderandi modus minus late patet , vt funt prædicata ſpecierum . Tandem
inquit : Verum difputandi gratia admittamus modum confide- randi rem
confideratam non reſtringere , fed eam determinare , non ſequitur proinde modum
confiderandi rei confiderata æquale eſſe , quoniam res conſiderata eſſe potest
alijs ſcientijs communis , modus autem confideran di minime : qui licet totam
rem confideratam quantum ad eius naturam & effentiam amplectatur , eam non
amplectitur quantum ad cius potestatem . Modus confiderandi debet effe æqualis
rei co nſideratz non æqualitate conſiderationis , ſed æqualitate
predicationis.non enim vbicunque confideratur ipſa res confiderata , debet vnus
& idem conſiderandi modus habere locum . Sed utique de quo cúque res ipſa
prędicatur , & cófiderādi modus prædicari poſſe dét . & hæc æqualitas
ſola eſt ſa- tis , illa vero non requiritur , immo nec requiri vila ratione
debuerit , proinde non tener confe- quentia , modus confiderandi non poteſt
eſſe communis alijs ſcientijs , ergo non eſt zqualis rei confiderate CAPVT
SEXTVM Quod logica applicata fiat ſcientia illa , cui applicatur IRI Clar .
fententia eſt libro priore de natura logicæ , facultatem ipſain logica cum
duplex fit , auulſa a rebus , & ijs applicata , auulfam quidem non effe
fcien tiam , at vero applicatam efle ſcientiam , contra quam Scotus exiftimauit
. Verú que di & um vt falſum reſpuit aduerfarius primo difput.logic . cap .
13. & contra- riam tuetur ſententiam . Cuius quidem defenfionem eſſe vanam
oftendere cona ti ſumus primi Apologetici cap . 8. Ipſe autem in hac ſua propugnatione
, folum defendere ni titur logicam applicatam non eſſe ſcientiam illam , cui
applicatur , meaque primum refert defen fionem inquiens . Multa pro hac fecunda
reſponſione tuenda Criticus loquitur , quæ in pauca minime conferre decreuimus
, ne dicere pofsit ( vt ſolet ) nos aliquid reliquiſſe , in quo tota vis
defenfionis confistic . Inquit igitur ; vt hæc noſtra ſententia melius
intelligatur , rem altius repetam . Logici quidem munus eft fabricare
inſtrumentum idoneum ad notificandum ignotum , quod vel vnum , vel , præcipuum
eſt ſyllogiſmus , hic ex propoſitionibus conftat , hæ ex terminis . Termini
autem funt vel fubiectum , vel prædicatum , & hæc aut ſpecies , aut genus ,
& cætera huiufmodi , quæ omnia ex primis rerum conceptibus effita funt
propter ſignificandas rerum inter ſe habitu- dines . Cum igitur agit Logicus de
vocibus ſecundæ notionis , re ipſa de omnibns agit rebus pri ma notionis , ſed
ſub huius , illiusue habitudinis ratione , verbi gratia quatenus res ipfæ
aliarū rerum genera funt , aut ſpecies , aut fubie & a , aut prædicata .
Præcepta iguur in Logica docente tradita videntur attinere ad res omnes in
omnibus facultatibus pertractandas , ob id'logica do cens vniuerfalis quædam
ars eſt , facukatumque omnium communis . Cum ergo nos docet logi , ca conficere
demonſtrationem , virtute quadam nos docet demonftrare eclipſim de luna , rifi-
bilitatem de homine , & in fumma omne accidens proprium de ſubie & to :
quia demonſtratio logica eſt ſecunda quædam intentio impofita demonſtrationibus
omnibus real bus , quæ fieri poffunt : ipfa tamen demonftratio intentionalis
cum a tu ad ſpeculationem aliquam peculia- rem adhibetur , & applicatur
particulari materiei , definit communiseſle , ac fit propria , dege- neratque
in realem illāpeculiarem demonſtrationem , notiones enim logicæ dum cogitatione
à nobis contrahuntur ad peculiarem primi cuiuſpiam conceptus fignificationem ,
cuadunt ille idem conceptus . Cum enim earum fubie & um fint primi omnes
rerum conceptus , quibus ip- fa , vt formæ quædam inditz funt , ſi ſecluſis
alijs vnicum rei conceptum apprehendimus cum fecundo conceptu , certè ſecundus
ille conceptus actu contrahitur ad primum illum , quem ani mo comprehendimus ,
& cum eo fit idem , vt exempli gratia , genus in logica docente con-
fideratum , non minus habet ſubiectum animal , quam corpus , quàm colorem ,
quam virtu- tem , & reliqua rerum genera , hic enim ſecundus conceptus à
logico eft impoſitus primis qui buſque rerum conceptibus , quæ genera effe
poffunt . Cum ergo hunc in phyſica ſcientia con- jungimus cum primo conceptu
animalis , vel vt melius dicam contrahimus ad vnicum anima- lis conceptum ,
nihil aliud fignificat , quam animal , & idem prorfus videtur fupponere .
ob id in vniuerſa philophia , atque adeo in omnibus artibus videmustam fæpe
nominari genera , fpecies , fubie & a , prædicata , propoſitiones ,
fyllogifmos , quia ibi fecundæ hæ notiones ca piuntur pro peculiaribus
notionibus primis , & non funt amplius logicæ notiones , ſed vel phy- ficz
, vel metaphyſica , vel mathematice , vel aliæ , neque ſunt inſtrumenta niſi
ſignificandı pri mos rerum conceptus ; idcirco distinguenda hæc funt ; alba
enim corum ratio eft , cum explican tur in logica , & alia cum vfurpantur
in ſcientijs . quod vt bene intelligatur , confideremus pra- xim logici inſtrumenti
. Primum logica docens regulas tradit vniuertales , verbi gratia , de de-
monftratione , videlicet , in demonftrationis à priori maiore propoſitione
collocari pro ſubie to debet cauffa , pro eius attributo effectus ; in minore
autem fubie & um effe debet illud ip- fum , quod in conclufione fubijcitur
affe & ioni demonſtrandz , de quo quidem fubie to enuncia da eft cauffa ,
que ſubijcitur in maiore , quz & immediata effectus demonſtrandi cauſſa ,
& co notior debet effe , hæc quidé in logica docéte præcipiuntur , que nos
ſcire oportet , ſi demonſtra re aliquid re ipfa velimus , eadem etiam
neceffario , cum aliquam facere volumus demonſtratio nem , repetimus , &
cogitatione retra & amus ; quz dū ſumimus ſcorſum à terminis faciendæ realis
demonſtrationis ( quam exempli cauffa dicamus eſſe demonſtrationem
riſibilitatis de homine ) ( unt mera nobis inſtrumenta futura demonftrationis ,
& ab ea differút vt differre debet omne inftrumentum à re , cuius eſt
inſtrumentum , dum munere furgitur inſtrumen ti , hoc enim negare non poffumus
, eorumque ope præmiſſas indagare debeanus huius con- clufionis , nimirum ,
omnis homo riſibilis eſt . At inuentis deinde præmiſsis , hoc est rationale
eſſe riſibile , & hominem effe rationalem , & illud huius eſſe ſubiectum
, hoc illius predicatum , tum omnis inſtrumenti ratio ceſsat , affecutis iam
nobis finem inſtrumento queſitum , nempe , ſcientiam conclufionis ; &
applicando notiones illas ſecundas peculiaribus hifce primis , dum dicimus ,
rationale eſſe ſubiectum riſibilis , & hanc eſſe propoſitioné maiorem , idé
nobis pror ſus incipit fignificare ſubiectum , & rationale , predicatum ,
& riſibile , fiue medium ; & maius extremum , neque funt amplius
inftrumenta notificandı , fed tantum fignificandi : Non confun damus ergo
terminos , fed diſtinguamus hæc , Logicam vt docentem , fiue habitum ipſius ,
quz eſt inſtrumentum vniuerfale potentia , non actu notificans ; Logicam vt mox
applicandam , hoc eft , vt eam in memoriam reuocamus cum aliud cognofcere eius
adminiculo volumus ; & demú Logicam vt applicatam , cum non eft nobis
amplius inftrumentum notificans , fed potius ſi- gnificans , vt funt voces
omnes primæ notionis . Si hæc diftinxerimus , abſurdum non videbi tur , Logicam
fieri fcientiam , dum eam confideremus non quidem dum eſt inſtrumentum ſed
defuncta iam munere inftrumenti , quo quidem pato non erit abſurdum eandé effe
prius facientem , deinde factam , facientem quidem vt cauffam inſtrumentariam ,
non vt principa- lem . Efficiens enim principale concedere poffumus non euadere
oppofitum , ſed de inſtru- mentario negamus hoc eſſe verum , maxime in ijs ,
quæ funt corporis expertia . Logicum enim inſtrumentum longe alia conditione
eft , ac cætera inſtrumenta . nam ferra , verbi gratia , longe alia res eſt à
ligno , vel à lapide , quem ſecat , tum quo ad materiam , tum quo ad formam :
& fe- rè corporea inſtrumenta ſemper à rebus , quibus applicantur , aut
materia , aut forma diffe- runt : fed & fi in vtroque conueniant , adhuc
euadere non poffunt res ille , quarum funt inſtru- menta , quia corporea funt ,
corporea autem non poffunt ſe ſe penetrare vt vnum fiant . At ve- ro Logicum
inftrumentum in materia eft idem cum rebus , quarum inftrumentum eft , cum res
ipſe ſint Logicæ ſubiectum ; in forma etiam eatenus conuenit , quatenus habitudines
rerum no- bis offert , quarum typi quidam ſunt Logicæ notiones , vt fic
dixerim.quid igitur mirum fi Lo- gici conceptus applicati realibus, in eos
degenerant, et fiunt ijdem formaliter? dicamus ergo logicam causaliter esse scientiam,
cum oft auulſa a rebus, at eandem applicatam fieri formaliter scientiam: sicuti
et intellectus ipse formaliter, dum actu intelligit, sit res ipsa actu intellecta,
non quidem res extra animam, sed ipsa res in ANIMA, hoc est , ipse rei CONCEPTUS,
in ijs enim, ait Lizio Aristoteles in de anima particula decimaquincta, quæ sunt
sine materia, idé est, quod intelligit, et quod intelligitur, ita vt intellectus
actu intelligens rem intellectam fiat res ipfa intellecta , et contra res
intellecta actu siat intellectus. Similitudo igitur a viro clarissimo ob hujusrei
declarationem in libro priore de natura logicæ allata stat in hoc, quod sicuti
intelle- Ausin actu sit idem cum specie intelligibili, quia natura vtriusque
incorporea , et immaterialis, non impedit, vt hæc duo, quæ prius erant
impermixta, sic invicem permisceantur, vt siant vau, ad eundem modum secundæ
notiones, quæ prius erant instrumenta notificandi applicatæ primis ab intellectu
consideratis, in eum modum cum primis confunduntur, vt, earum natura ob
inmaterialitatem non reluctante, siant, et euadant prorsus vnum, quamobrem secundæ
notiones logicæ non sint amplius logicæ, sed reales. Fundamentum ergo similitudinis
est immaterialitas vtriusque partis: an vero in cæteris ita se habeant instrumenta
logica ad rerum scientiam, siue ad res ipsas quæ pro vt sunt in anima, non
differunt a scientia vt se habet intellectus seu potentia intelligens ad rem
intellectam, non laboramus. In hac sua defensione criticus in quit aduers.
totus fere fulfus est: quod manifeftissimum erit si ex Aristotele probavero
logicum instrumentum applicatum non posse fieri scientiam, cui applicatur, ad
hoc enim diriguntur omnia, quæ in hac defensione a critico dicuntur, vi scilicet
instrumentum applicatum siat scientia illa, cui applicatur. Dicimus itaque quod
philosophus top determinat, vt de ratione, et natura logica sit vtrique philosophiæ
parti, vel ad mentem critici, omnibus facultatibus adminiculari, et inservire,
quo munere suorum instrumentorum ope, et auxilio fungitur, sed instrumenta non
possunt actu adminiculari, nisi applicen sur. Nã clauis, exempli gratia suspensa
non claudit, et referat ostium sed ostio annexa, ergo instrumenta logica
Scientia scientia applicata, no possunt fieri illa scientia, cui
applicatur, alioquin amitterent propriam ratione, et natura, que est, alteri inservire
notificado, ac scientia in nobis aggenerando, et in consecutione ide esset
faciens, faltu, quod falsi est semper itaque; demostratio vel a rebus fe iuncta,
vel rebus annexa, instrumentum est, et causa organica scientia, diversa tamen
ratione, quonia a rebus diisa, et in logica disciplina considerata scientie causa
est potentia, rebus vero coniuncta, causa est actu scientia, vt patet tum ex scientia,
tue x ipsius demonstrationis definitione. Scientia enim ex Arist. est habitus
conclusionum acquisitus per demonstrationem, non per cam, que est a rebus divisa,
fed per eam, que est rebus, vel earum conceptibus applicata: et demonstratio ex
eodem philosopho est syllogifmus scientialis, secundum quem in habendo ipsum scimus.
Cum itaque ex Aristotelis sententia demonstratio vel a rebus ſe iuncta, vel eis
annexa semper sit causa organica scientie, vanum et ab eius mente alienissimum
est affirmare, logicum instrumentum applicatum fieri adeo scientiam illam, cui
applicatur, vt ratio, et natura instrumenti non sit diversa a ratione, et
natura scientia. Quod logica applicata ipsa met scientia sit, non autem instrumentu
sciendi, et verissimum est, et a græcis peripateticis existimatum, vt testatus
est vir clarissimus, quorum vnus est philoponus, qui in calce præfationis in
primú priorú NEGANS LOGICA ESSE PHILOSOPHIÆ PARTEM --- H. P. Grice: “As we do,
at Oxford” --, dū est a rebus auulla non negat tamen eandé esse parte philosopiæ,
cum est applicata. Nunc adverfario respondentes dicimus esse verum quod inquit
Aristoteles, logicam adminiculari scientijs, quis enim id neget? ſed dicimus
hoc esse munus logicæ dum est logica, hoc est dum est instrumentum, at vero
logica applicata non est instrumentum, neque est amplius logica, sed est ipsamet
scientia, cui est applicata, ergo logica applicata, si propriè loqui velimus,
non auxiliatur scientijs. Et
quamuis logicam applicatam vocemus nomine logicæ, non ob id existimare debemus
eam esse logicam, nam et hominem distinguere possumus in vivum, mortuum, ac
pictum, cum tamen solus homo vivus sit proprie vocandus “homo.” – H. P. Grice: “This
does not mean that ‘homo’ has MORE than ONE sense – ‘dead man,’ and ‘painted
man’ are IMPLICATURAL or DISIMPLICATED uses of ‘homo.’ Est porro instrumentum
logica penitus auulſa, ac instrumen tú potentia solum notificans, est etiam instrumentum
logica mox applicanda, sed instrumentum actu notificans . huc vsque logica est
instrumemtum, at verò logica rebus iam applicata, no est amplius instrumentum,
vt fuſe diaŭ est a nobis in his, quæ ex octavo capite primi apologetici superius
relata sunt. Veruntamen
inquit adversarius instrumenta non possunt adminiculari, nisi applicentur actu,
et anne et antur ijs rebus, quarum instrumenta sunt. Concedo de instrumentis
plerisque materialibus, et corporeis, quæ nihil agere possunt, nisi applicentur
ad rem efficiendam, eamque contingant, et contingant quidem tatu physico – H.
P. Grice : NATURAL -- ; at verò instrumentorum spiritalium ratio longe est
alia, vt superius diximus. Quod si non nulla instrumenta corporalia reperiuntur,
quæ non tangunt rem, sed longe posita sunt dum a et u munus obeunt instrumenti et
non applicantur rei, cui deferuiunt, ita, vt eam physice – H. P. GRICE :
NATURAL -- tangant, quanto magis id instrumentis incorporeis evenire posse
dicendum est? Non valet ergo argumentum, clavis non aperit nisi admota hostio,
aut ſeræ, ergo instrumentum digno scendi verum a falso non potest dici adminiculans,
nisi applicatum primis rerum conceptibus. Præterea cum instrumentum logicum, et
spirituale sit, et intellectuale, ſat est vt intelle & ui ad rem aliquam
cognoscendam accedenti ſe se offerat, vt in eo intellctus IMAGINEM videat
progressionú earum, quas ipse in rei venanda cognitione, et rimanda veritate instituere
debeat: hoc facto deinceps instrumenti ratio cessare poreft, et quod antea
auulfum a re fuit vt norma futuræ operationis, cum deinceps rei applicatur, instrumentum
esse definere, et cum re ipsa commisceri, atque idem ob immaterialitatem evadere.
Non est igitur absurdum vt instrumentum spirituale dum applicatur, amittat
rationem instrumenti, modo eam retineat, dum actu adminiculatur. Inquit deinde
adversarius: scientia est habitus conclusionum acquisitus per demonstrationem,
non per eam, quæ est a rebus ſe iuncta, sed per eam, quæ est applicata: ergo
logica applicata est instrumentum, NON autem scientia. Reflecto argumentum hoc
modo, scientia est habitus conclusionum acquisitus per demonstrationem , non
per eam, quæ est a rebus seiun et a , sed per eam, quæ sit in scientia, sed
demonstratio illa, quæ in scientia sit, et infert conclusionem, est pars scientiæ,
ergo si illa ex aduvrsario vocatur logica applicata, logica applicata est absque
vllo dubio pars scientiæ, ergo erit scientia. Quod autem demonstratio, quę sit
in scientia, sit pars scientiæ, tam clarum est, vt id ridiculum sit probare.
Qua propter iplemet adversarius rationem nobis, et eam quidem optimam subministravit,
ad nostram persuadendam opinionem. Demonstratio igitur mere organica est illa,
quæ mox applicanda est, non aute ia applicata, si ergo logica applicata non est
organica, optime congruut que per analogia dixit vir clar. de intellectu, ac re
intelligibili, et de logico instrumento, ac sciétia quanuis د quanuis dicat
adverfarius non esse paré rationé de intellectu, et rebus intelligibilibus, ac
de spirituali instrumento, et scientia, inquiens: licet enim intellectus, et
logicum instrumentum immaterialia sint, non propterea sequitur veriusque eandem
esse similitudinem, vt scilicet instrumentum logicum applingtum siat scientia illa,
cui applicatur, sicuti intelleftus sit res intelligibilis: est enim hac in
reinter intellectý , instrumentum logicum applicatum ratio diuerfitatis ,
quoniam intellectus ratione indiciy fit res intelligibi- lis cùm principale ,
& iudicans fit , inſtrumentum autem logicum applicatum minime fcientia illa
fieri poteft , cui applicatur , nec enim principale , nec indicans eft , fed
folum inſtrumentum . Et fi enim logicum inftru mentum non eft iudicans , ſat
eſt vt fit immateriale hoc eft vt habeat aptitudinem ad id , vt fei- licetidem
fieri pofsit eum re ſeibili . cum ca enim identificatur poftea fi non per ſo ,
at certe ex præfcripto iudicantis.ficutienim in intelle & u immaterialitas
non eft caufla vt actu fiat res intel leta , fed vt fieri poſsit , fic in
logico inſtrumento immaterialitas eſt cauſla non vt fiat a & u ſcien cia ,
fed vt fieri poſsit . & in hoc ſtat fimilitudo . Ac de his hactenus : 90000368
٤٠ VIET
CIGARVISEPTIMUM pandqololula jana alas Categorias Ariftotelis effe logicas
& fi in co libro fecunda notiones primis sabella conceptibus actu non
imponantur . OSTERIORE libro de natura logices exiſtimat vir clar.res ibi
tractatas effe po tius fubijcibiles ſecundis intentionibus , quam a & u
ſubietas , quia in ijs libris co gnofcendum proponitur ſubiectum logica , at
vero fubiectum logica ex ipfius fen tentia funt primi rerum conceptus vt
fabijcibiles ſecundis , nam primi conceptus aqualiter fubie & ſecundis.i.fimul
accepti cum fecundis non funt amplius fubier Aum logici , fed prima eius opera
, vt alibi oftendimus . Hanc ergo viriclar ſententiam confutas aduerfarius
primi halogic.difputationum cap . 17. inquit , Contradictionem implicat dicere
libruaril lum eſſe logicum , & rebus ibi confideratis non impofitas effe
fecundas notiones nec reſponderi ( inquit ) pos test , in eo libro philofopbi
ſcapumeſſe agere de vocibus rerum fignificatricibus vt vocibus focunde notionic
tamquam fundamenta ſubſternantur , quia fi aftu in libre Categoriarum res non
fubijceventan , fed fubijciki bes effent fecundis notionibus , fequeretur
dibrumitlum non eße acha logicum , qumibires adta modo logisa në confiderentur
, ergo frustra poſitus effet antelibrum peri bermenias , & c . Nonvulbergo
aduerfariús librum prædicamentorum actu logicum diei poffe , nifi illa , quæ in
co libro dicuntur , acquipſo ( non fola poteftate ) ſecundis intentionibus
fubiecta fint , ita vt primi rerum conceptus co in lit bro fub ea ratione confiderari
debeant , quatenus a & u ſubſtant ſecundis , vt liber ille dici logicus
mereatur.ac pro codem capit dicere res in coflibro confideratas actu modo
confiderandi legi ei ſubſterni , & des in eo libro confideratas a tu
ſecundis notionibus effe fubietas , va valeat cop fequentia , res ibi nou
confiderantur vet actu ſubſtantes intentionibus fecundistergo non fubter nuntur
modo confiderandi logici . Quare ibi ex aduerfario ſubſterni aliquid modo
confiderad di ipfius logici , non eft effe intentionibus fecundis ſola
poteftate fubiectum fad eft effe ijs acqu ipſolſubie & um , vt eius verba
clarifsime oftendunt , ita vt hæc duo , nempe confideraritos ve hulgi cibiles
tantum intentionibus ſecundis , & eas modo conſiderandi logici ſubſterni
opponantur inuicem vt potentia , & actus . Ego igitur negaui illud implicare
cotradi & ionem , inquiens fimul ſtare poſſe vt res in categorijs
conſiderentur vt ſubijcibiles tantum & c . Et vt liber ille dici logi- cus
mereatur ideft , vt res in coconfiderata modo logici confidetandi non ſubſternantur
adu ( accipiendo per ſubijci modo conſiderandi logici vt ſumebat aduerfarius ,
nempe actu fubijci intentionibus ſecundis ) & tamen vt illolibera au
logicus dici pofsit . atque vſus ſum exemplo medicinæ inquiens , ſi implicat
contradi & ionem dicere , in libro prædicamentorum agi de pri- mis rerum ,
non de logicis conceptibus & cum librumeffe logicum , implicabit quoque
dicere , in ea parte medicinæ , quæ dicitur phyſiologica , agi de rebus
phyficis , vt de elementis , de humo ribus , ac de humano corpore , ſeu de
corpore ſanabili , non de tuenda , non de recuperanda ſani tate , quod eft ,
conſiderari in eo libro corpus ſanabile ita vt modoſconſiderandi medici non
fub- ſternatur , & eam eſſe artis medicæ partem.fed hoc non implicat , ergo
neque illud . Ad hæc in propugnatione reſpondet aduerfarius inquiens ,
refponfio Critici fic potius iacere debebat : Si bos contradictionem implicat ,
implicabit quoque dicere , in parte medicine phyſiologica agi de rebus
phyficis modo confiderandi medici non ſubstratis , & eam eſſe artis
medica partem . Quando poſlea fubdit , fed hoc non implicat , id negandum est ,
quoniam nihil ab artifice confideratur quod ab eius confiderandi modo recedas .
Non eft quod meam hoc modo corrigat reſponſionem , vel , vt melius dicam , quod
ſe putat cor- rigere non corrigit , cum nihil mutet per hæc fententiam , fi
quidem ego quoque meis illis verbis dicere volo in parte phyſiologica de rebus
agi modo conſiderandi medici non ſubſtratis . & cum dicam hoc non tion
implicare , probandum ipſi eſt quòd non implicet . At probat per hæc, nimi rum:
Quod nihil ab artifice confideratur , quod ab eius confiderandi modo recedat .
At hæc propofitio vt vera fit ſano modo eſt intelligenda , nempe vt quicquid ab
artifice confideratur , id ad regulas , & præcepta in arte tradita
quoquomodo pertineat . & hoc modo cam intelligendo dico corpo .. ris humani
cognitionem pertinere ad medicinam vt fubie & um , & item decem generum
tra & a- tionem habitam in Categorijs pertinere ad logicum vt ſubiectum ,
cui ſecundas tandem impo- nat notiones : fic autem neque pars phyſiologica
recedit a modo conſiderandi medici , neque ca tegoriz a modo confiderandi
logici . licet enim illæ actu non ſubijciantur intentionibus ſecúdis , at fatis
eft vt philoſophus qui eas confcripfit , actu voluerit vt carum tra & atio
conferret ad affin gendas ipſi intentiones ſecundas , & actu fuerit ad eum
librű confcribēdum impulfus ab illo fine vt liber ille præcognofceretur logicis
præceptis ac regulis ; quemadmodum ſi faber ferrarius di- ſcipulum inſtituens ,
cum de natura ferri non nulla doceat primű , vt poftea facile diſcipulus in-
telligat quæ ipfi præcepturus fit de varijs ferreis inſtrumentis elaborandis ,
is certe etiam dum agit de ferri natura , dici debet agere de ijs quæ modo
confiderandi ferrarij fabri ſubſternuntur , & quatenus ,
ſubſternuntur.conſequentia igitur aduerfarij mox a nobis referenda accipiendo
in ea ſignificatione rò fubijci modo confiderandi , qua nos hic accipimus ,
optima eſt , at vero ipſum capiendo in ea fignificatione , qua ipſe vſus eſt in
logicis diſputationibus , vt ſcilicet per ſubijci modo conſiderandi ipſius
logici aliquid nihil fit aliud , quam a & u fubijci intentionibus ſecun-
dis , ridicula eſt . Inquic enim : Preterea dicit Criticus librum
prædicamentorum eſſe aftu logicum , quia li- cet predicamenta fint poteſtate
ſecundis notionibus fubijcibilia , actualis tamen eſt auctoris intentio ea
fcri- bentis vt fundamenta rerum logicarum fint . fi actualis auctoris quatenus
logici intentio eft vt categoria fint rerum logicarum fundamenta , ergo velit
nolit debet eas confiderare aftu modo logico fubiectas , non poteſta- Be
fubijcibiles : Quonam modo ſequitur hoc ? Voluiſti videlicet conſequentiam hane
ex eadem officina depromptam , ex qua tot alias a me notatas deprompſiſti operi
huic tuo quaſi coroni dem imponere , vt comedia in morem cum riſu perpetuo ad
finem vſque perageretur . En con- ſequentiam ; Actualis Ariftotelis intentio
eſt , vt prædicamenta , de quibus agit , fint fubiectum logica facultatis &
vt fubie & um rerum logicarum cognofcantur , ergo ea con fiderari vult vt
atu fubijciuntur , non vt fubijcibilia ſunt . En ſimilem huic confequentiam :
Faber ferrarius in arte ſua diſcipulum inſtituens , de ferri natura non nulla
ipſi cognoſcenda tradit ; qua de cauffa actualis eius intentio eſt vt quæ de
ferro ab eo dicuntur tamquam de ſubiecto , di & a intelligan- tur , vt
conferant diſcipulo ad intelligendum ea , quę poſtea de varijs ex ea materia
conficien dis inftrumentis , formiſque illi imponendis eſt præcepturus , ergo
iam actu difcipulum docer quomodo ex co ſubiecto varia fabricentur inſtrumenta
, ac diuerſe in id forme inducantur . Spe & atores plaufum clarum date.
LAVS DEO OPT . MAX . VIRGINIQVE DEIPARAE . ) 1 Errata . Pag . Lin . II 20
propriæ 32 conceptus 13 19 Logica 22 te 14 15 I egri de 6 nec ullo pacto 16 13
præceperim 22 9 inquam.hee 26 34 adfcribet 40 fue fateri , ae 28 5 quoddam 45
qui em 29 37 adiutorem 32 29 accommodariam 35 6 ipſum ſi dupliciter 7 large ,
aliud 36 36 riſibilitas 48 terza 48 2 Correcta .-- homo est : vſque ad : adri- dendum , & lin
. 4. in ho- Delenda mine est : vfque ad , est aptitudo , & c . 58 8
paffionem 61 21 dato nunc : vfque ad , Delenda et 22 protrahatur 62 7 444 64 40
fis 65 25 Periplectomenon 82 15 ips proprie conceptibus nec eas ibi cõfiderare
vllo pacto perceperim hec , inquam adfcriberet Sue faceri , & fateri a
nobis ce- gnitam , ac auditorem accommodari tam ipfum dupliciter Large , &
alind rifibile paffionuna Periplectomenë ipfis C. Nome compiuto: Antonio
Persio. Persio. Keywords: implicature,
dialecticis, Telesio, Campanella, spirito come vita, animo come aria, Cicerone,
Catone, Boezio. Refs.: Luigi Speranza,
“Grice e Persio,” per il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa
Grice, Liguria. Persio.
Luigi
Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Persio: la ragione conversazionale –
filoofia italiana – Luigi Speranza (Matera). Filosofo italiano. Persi, Persii. Ascanio. Nasce da
Altobello, scultore, e da Beatrice Goffredo, ultimo di cinque fratelli:
Antonio, Giovanni Battista, Giulio -- da cui nacque il giureconsulto e poeta
Orazio --, Domizio. Così come il
fratello Antonio, si forma a Matera alla scuola tenuta dallo zio materno
Leonardo e poi nel convento di S. Francesco, dove studia filosofia. Segue le
orme di Antonio, che a Napoli divenne precettore di Lelio e Pietro Orsini,
fratelli minori di Ferdinando Orsini, duca di Gravina e conte di Matera. Poi si
lega alla famiglia Caetani e è amico di Manuzio: tutti personaggi con cui anche
P. stringe rapporti. Persio è a Roma, in familiarità con Muret e con il
letterato sulmonese Ciofano, e a Venezia. Qui pubblica, in una stampa sine
notis, ma edita da Manuzio, La corona d’Arrigo III re di Francia, e di Polonia,
componimento d’occasione per il passaggio sulla laguna del nuovo re di Francia
Enrico III diretto a Parigi per salire sul trono di Francia, composto in verso
volgare Heroico Patritiano, cioè nel verso di tredici sillabe adottato da
Patrizi nel poemetto mitologico Eridano -- Ferrara -- per ovviare
all’inadeguatezza dei metri italiani alla nobiltà dell’epica. Testimonianza
dell’amicizia che lo legò a Manuzio è la dedica a P. del Lepidi comici veteris
Philodoxios fabula ex antiquitate eruta ab Manuccio, che Manuzio pubblica a
Lucca con questo frontespizio, incorrendo però in un infortunio, poiché si
tratta della commedia autobiografica Philodoxeos scritta da ALBERTI (vedasi) che
si firmò con il nome di Lepido, ingannando a lungo i lettori. P. studiò lettere latine a Padova, ma
frequenta anche i corsi di filosofia di ZABARELLA (vedasi). Ottenne a BOLOGNA
la cattedra di lingua greca, libera per la morte d’AMASEO (vedasi), per un
biennio con lo stipendio di 800 lire. Negli anni successivi è confermato senza
interruzione, con progressivi aumenti di stipendio, l’ultima volta a vita , con
l’elevato stipendio di 2000 lire, quando però gli resta poco da vivere. Gli
studi filosofici hanno intanto prodotto i Logicarum exercitationum libri duo
priores critici -- Venezia, F. Valgrisi -- con dedica a Orsini suo ‘mecenate’,
in cui postilla la critica scritta da PETRELLA (vedasi), professore di
filosofia a BOLOGNA, alla Logica di ZABARELLA (vedasi), prendendo posizione a
favore di quest’ultimo. Seguirono i Logicarum exercitationum liber tertius
apologeticorum primus -- Bologna, G. Rossi -- e la Defensio criticorum et
apologetici primi, quos edidit adversus Bernardini PETRELLA (vedasi) logicam in
Patavino Gymnasio primo loco profitentis logicas disputationes -- Bologna, G.
Rossi. Consegue anche la laurea in filosofia, dopo la quale gli è dato
l’incarico di leggere Aristotele IN GRECO – “as he should be read, or not at
all!” – Grice --. Sul versante degli studi greci P. compila un lessico del I
libro dell’Iliade -- ne da notizia per lettera a Titi, in Lettere memorabili --,
pubblicato a cura dell’allievo Garisendi con il titolo Indicis in Homeri
poemata, quae extant omnia, Graecolatini, et Latinograeci, qui scholiorum fere
vicem explere possis, ab P. diligentissime constructi, specimen -- videlicet in
primum Iliados uterque index -- Bologna, Er. G. Rossi --, precede una lettera
di Manuzio, contenente l’elogio dell’opera. L’indice si compone di un elenco
greco-latino e di uno latino-greco. L’opera è presentata come parte di un
lavoro lessicografico completo sulle opere omeriche, al quale però non risulta
che P. si sia effettivamente applicato. Lo Specimen ha tuttavia risonanza negli
studi omerici successivi. Il solo indice greco-latino è ristampato, in versione
ridotta senza glosse, in calce alle Commentationes in I lib. Iliad. Homeri di Kraus
– Crusius – Heidelberg --, G. Voegelin -- , che dichiara la dipendenza da una
edizione romana, molto probabilmente mai esistita) e, completo, nei Commentarii
in Iliadem di Eustazio a cura di Alessandro Politi (I, Firenze 1730, pp.
XLI-LXVII). A conferma del radicamento
nella vita culturale cittadina, fu conferita a Persio la cittadinanza
bolognese. Compose in italiano, latino e greco la Historia della s. imagine
della gloriosa Vergine, la quale si serba su ’l monte della Guardia presso
Bologna, nella chiesa di S. Luca, da cui fu dipinta, pubblicata con ampio
corredo di versi di autori non solo bolognesi, nei Componimenti poetici
volgari, latini et greci di diversi, sopra la s. imagine della beata Vergine
dipinta da san Luca la quale si serba nel monte della Guardia presso Bologna,
con la sua historia in dette tre lingue scritta da Ascanio Persii (Bologna, V.
Benacci). La Historia fu acclusa nella Vita b. mem. Nicolai Albergati
Carthusiani, episcopi Bononiensis edita a Colonia nel 1618 dal certosino Georg
Garnefeld, insieme con le biografie di Albergati di Giacomo Zeno, Poggio
Bracciolini e Carlo Sigonio e scritti di altri autori. Le relazioni intellettuali intrattenute da
Persio con letterati italiani e stranieri si ricostruiscono per lo più sulla
base delle testimonianze epistolari, a stampa e manoscritte. Conosce Campanella,
di passaggio a Bologna diretto a Padova. In stretti rapporti con il fratello di
Persio, Antonio, Campanella era allora già sospetto al S. Uffizio; il nome di
Persio emerse in un interrogatorio di Campanella durante il processo a cui fu
sottoposto nel 1594 presso il tribunale dell’Inquisizione, ma solo come
testimone di opinioni contrarie alla fede cattolica espresse da altri. Altri
personaggi con i quali Persio fu in contatto sono Ulisse Aldrovandi, Giovan
Vincenzo Pinelli, il latinista tedesco Valtin Havekenthal (Valens Acidalius),
studente di filosofia e medicina a Bologna nel 1590-93, Bellisario Bulgarini,
Antonio Quarenghi. Della sua abilità di
verseggiatore in greco, riconosciutagli dai contemporanei, resta testimonianza
nel ms. J.149 inf. della Biblioteca Ambrosiana di Milano e nel Vat. lat. 3435,
cc. 63r, 64r (un epigramma a Ippolita Paleotti e una lettera, autografi).
Collegamenti con ambienti liguri si ricavano dalla lettera di Pinelli a Manuzio
(Inedita Manutiana), nella quale si legge che Persio aveva avuto dal Comune di
Genova l’incarico di volgarizzare la Historia Genuensis di Uberto Foglietta,
allora in stampa, ma l’incarico gli era stato tolto per dissidi sopraggiunti.
Un Discorso geografico intorno alla città di Savona, sulla discussa origine e
ubicazione della città ligure, composto su richiesta di Giovanni Antonio
Magini, risale al 1602. Persio morì a
Bologna. Fu sepolto nella chiesa delle suore di S. Agostino; sul sepolcro fu
collocato un busto marmoreo e un epitafio dettato da Antonio (il testo in
Fantuzzi). Dal matrimonio con la bolognese Costanza Virgili non ebbe
prole. L’opera a cui Persio deve la sua
fama moderna è il Discorso intorno alla conformità della lingua italiana con le
più nobili antiche lingue, e principalmente con la greca, stampato per la prima
volta a Venezia da Ciotti, al quale l’operetta fu mostrata da Giovan Giacomo
Tognali. Ciotti se ne entusiasmò a tal punto da pubblicarla senza
autorizzazione dell’autore con dedica a Tognali (2 marzo). Lo stesso anno
Persio provvide a una ristampa bolognese per Giovanni Rossi, emendata dagli
errori tipografici e con dedica a Caetani, al quale e al di lui casato P. professa la sua devozione e la sua
riconoscenza) mantenendo però quella di Ciotti a Tognali. Il Discorso mutua il titolo dal Traicté de la
conformité du langage françois avec le grec di Henri Estienne (Genève 1565), in
cui il letterato francese aveva studiato il rapporto del francese con il greco
piuttosto che con il latino, prendendo però le distanze dalla corrente di studi
sviluppatasi in Francia a partire dal terzo decennio del XVI secolo (Joachim
Périon, Jean Picard), intorno al tentativo di provare la corrispondenza del
francese con il greco antico o addirittura una presunta discendenza, mediata
dal celtico parlato dagli antichi abitatori delle Gallie anteriormente alla
romanizzazione. In effetti, nel Discorso il greco occupa una posizione
praticamente esclusiva. Preoccupazione costante di Persio è di estendere
l’orizzonte della sua indagine a tutti i volgari della penisola, nei quali si è
disseminata, attraverso differenti vicende storiche, l’eredità ellenica.
L’indagine di Persio ha il pregio di portare la scienza etimologica a dialogare
con la frammentazione del volgare, che costituiva una specificità della
situazione italiana, con la quale gli studiosi francesi non si erano dovuti
misurare. Notevole è l’apertura verso l’eredità viva del greco in alcune zone
del Meridione, distinta dal greco classico, «che da molto tempo in qua vive
solamente ne’ libri» (p. 16), rispetto al quale Persio avverte il problema di
rintracciare conformità con la lingua parlata. Persio unisce così, con mirabile
equilibrio, competenza etimologica, indagine sul campo e proposta di una lingua
italiana che, pur riconoscendo l’eccellenza del toscano («benché in universale
la Toscana lingua con molta ragione a tutte le altre Italiane s’antepone»), non
disdegna di accogliere voci proprie ed espressive di altre regioni qualora
siano legittimate dal greco e il toscano sia sprovvisto di un termine
equivalente. In alcuni passaggi del
Discorso Persio dichiara di andare raccogliendo da anni molte «conformità»
della lingua greca e latina con la italiana, oltre a diverse «somiglianze» con
altre lingue, e tale materiale etimologico, già alquanto voluminoso, sarebbe
andato a comporre «un grosso volume», la cui pubblicazione egli era costretto a
differire a causa degli impegni di lavoro e del progredire dei confronti tra le
lingue, che aumentavano costantemente le schede destinate a trovare posto nel
libro. Il Discorso costituirebbe un anticipo di questa monumentale opera
etimologica, che però non fu mai portata a termine e della quale ci restano
solo alcune etimologie di parole e frasi nel ms. Ambrosiano R. sup. Il Discorso geografico è edito in Sabatia,
scritti inediti o rari, a cura di G. Cortese, Savona (e in G.V. Verzellino,
Delle memorie particolari e specialmente degli uomini illustri della città di
Savona, I, Savona, in entrambi senza indicazione del manoscritto). Il discorso
intorno alla conformità della lingua italiana è stato riproposto all’attenzione
degli studiosi da Fiorentino, con una premessa in forma di epistola a Francesco
Lomonaco (Napoli; ristampata in Padula - Motta); l’ed. anast. della stampa
bolognese è a cura di T. Bolelli, Pisa (ristampata in Padula - Motta, insieme con la
riproduzione di Bolelli). Fonti e Bibl.:
V. Havekenthal (Valens Acidalius), Epistularum centuria I, Hannoviae; Lettere
memorabili, istoriche, politiche, a cura di A. Bulifon, I, Napoli; Tasso, Le
lettere, a cura di C. Guasti, Firenze; Inedita Manutiana, a cura di E.
Pastorello, Venezia, ad ind.; G. Chiabrera, Lettere, Firenze (i rinvii
nell’indice a pp. 122, 134 si riferiscono, a mio avviso, ad altro
personaggio). G. Fantuzzi, Notizie degli
scrittori bolognesi, VI, Bologna; Mazzetti, Repertorio di tutti i professori
antichi e moderni della famosa Università di Bologna, Bologna; Catalogo dei
manoscritti di Ulisse Aldrovandi, a cura di L. Frati, Bologna, ad ind.; L.
Firpo, Appunti campanelliani, in Giornale critico della filosofia italiana; Pastorello,
Epistolario manuziano, Venezia, ad ind.; P.O. Kristeller, Iter italicum, I, II,
V, VI, London-Leiden, ad indices (talora confuso con Antonio); T. Bolelli, A.
P. linguista e il suo «Discorso», in L’Italia dialettale; M. Padula - C. Motta,
Antonio e A. P.: il filosofo e il filologo, Matera; A. Daniele, Sviluppo della
critica, in Storia letteraria d’Italia, Il Cinquecento, a cura di G. Da Pozzo,
III, Padova; Sacchi, Esperienze minori della mimesi, Padova; Pignatti,
Etimologia e proverbio nell’Italia del XVII secolo. Agnolo Monosini e i «Floris
Italicae linguae libri novem», Manziana; V. Cox, The prodigious Muse. Women’s
writing in counter-reformation Italy, Baltimore, MD; A. Lucano Larotonda,
Riprendiamoci la storia. Dizionario dei Lucani, Milano 2012, pp. 416 s.; D.
Danesi, Cento anni di libri: la biblioteca di Bellisario Bulgarini e della sua
famiglia, Pisa. PFC*;d't$'.c.g*-so •; ! l D'A S dA N I O ' . 'p te.R s i.o
Intorno alla cbnfojrmjjà della lingua Italiana cotUc più nobili antiche
lingue^Sc , * Jj£, principalmente con la ' 1 ) • * Grtca,. v; T^uouamtnte
corrette dall'originale de1T*Auttore, *— - ... - - — ... » . — ,
ALL'ILLYSTRISS. SIGNÓRA . IL SIGNOR BONIFACIO CAETANO. InVìnjtia. Et riftampato
in Boi ogna V per Giouanni ftofsi . mdxcii» Cw licenz* de 1 Superiori . tSU- AL
MOLTO MAG. SIG. GIO. IACOMO tognali, Signor mio ofl'eruandifsimo. .. E il preferite
dtfcorfb da V .S, cortefemen- preftatomi , le fi rimanda trafcrttto con più
dureuole in- chtoftro di quello del fuo originale , fard ottimo giudicio il
lodar ptù toflo la mia buona int emione di perpetuar - lo con la (lampa y che
il bta/imar V ardire d’bduerlo dtunlgato fin\a faputa,ne di lei , ne dell* Autt
or e . Et certo con JperanT^a d'hauerne cotal premio da lei , da lui , dal
mondo , hommi prefa quella licenza , parendomi che il tenerlo nafco!ìo > 4
J. -•*, 79 *.,- * ' in ofcura prigióne ree affé notàbtt pregiudi- CIO alla no
(ir a lingua , per rtput atiene di cute (lato (fritto. H or a dotte (in qui mi
, jtuifo dibatter fatto cofa non indegna di lo- de iti contrario mi parrebbe di
adopera re 4 quando io il la fi taf si andar fuori fen\a il j '/ nome di V .
Stoiche da lei ha il mondo oc - cafone di questo dono :& ella ni ha qua fi
fatto rtfoluere à stamparlo, lodandolo fan» to a me ; il quale Jo lei di tante
lodi et inge- gno , di gtudicio i & di calore in belle let- tere efierc
adornata : & ha con lei l A ut to- te tanta famigliarità , che dourà di
ragio- ne il filo nome di V .S. che qui fi legga, non J tanto ilfuo difeor fi
da' detrattori > quanto il mio ardire dal fuo fide gno forfè concepu- tone
difendere , & render ficuro . * Accetti ~ dunque V . S. il fuo , & mio
dono con lieta fronte, (t prendalo in buona parte confer - 'osandomi in fu a
gratta. Di Ve netta il dì 2. di M ar^o U $ 2 . , Di V. S. molto Mag.
Affettionatifsitno Seruitore Gio. Battifta Ciòtti. > ' ' ' " •* A LLTLLVSTRISS
IMO S IGNORE,' IL SIC. BONIFACIO Vanto io habbia vo- lentieri feruita V.S. II-
luftrifs. di ciò ch’è a' lei piaciuto di commandar mi per I’vltima lua po- trà
ella aliai bene corq- prenderlo dalla mia pre ftezza neirelTeguirlo. Di cui é
ftato cagione (per dirgliene rintiero)non folamentequel lo ardore, c’hò Tempre
hauuto di TodisfarU in ciò ch’io potefsi, ma alquanto di gelofia id z an«* v 4
anchora deirhonor mia. Percioche haueti dole io da quel tempo,che feco ragionai
in Bologna dell’eccellenza della noftra faldel- la Italiana , accennata quella
rpia fatica in- torno alla conformità di lei con le più nobi li antiche lingue,
& in ifpetieltà con la Gre- ca, né potendola si tofto dare fa luce, come io
haurei voluto , fentiua hormai alcun ri- morfo dal ricordarmi di quanto io le
haue- ua in quefta materia promeflò . Hora dun- que fatto confapeuole della fua
volontà d’hauere di detta mia fatica qualche poco di moftra , ò vn brieue
ritratto per conuin- cer l’amico , di cui ùii fcriue , fenza metter tempo in
mezzo fon corfo alla penna , per compiacernela , abbracciando di fomma gratia
così buona occafione, ch’ella mi por ge per ifgrauarmi in gran parte del pefo
della promefla . Et me ne chiamo obliga- tifsimo à V.S. Illuftrifs. come fo
anche del- la tanto amoreuole protettione, che fi pren de della mia perfona ,
riConofcendo in ciò molto bene il (ingoiar priuilegio di lei , & di tutta
la fua generofifsima cafa, ch*é d’o- bligare maggiormente col commandare, che
altri non fa col feruire ; ficome ricono- fco anche il mio proprio difetto ( ò
dirò " :r: “ r ' \ / pur pur grana ? ) che mentre attendo i pagare alcun
debito di tanti , che ne ho con V. S. Illuftrifsima , ò con rillùftrifsimo
Signor Antonio Tuo fratello, ò con grilluftrifsimi, & Reuerendifsimi
Monfìgnori lorzij, il Sig. Cardinale , & il Signor Patriarcha tan- to miei,
& di mio fratello antichi padroni > & protettori , ne vengo quafii
far fempre vn’altro maggiore . Ma io non terrò più V. S. Illuftrifsima à bada.
Leggeri il di- feorfo , che fegue , da me fatto nel fogget- to da lei ricerco :
il quale piacerammi tan- to , quanto faprò che d lei piaccia . . Alla cui
gratia m’inchino facendole riuerenza in nomedeirEccellentifsimo Signor Federi-
co , & del Signor Francefco Pendali • * » * f .' »• * i J \ Di Bologna il
dì 2 1 . di Nouembre. 1 5^1# Diy. S . Illuflrifsima ' i: ' ? * Viuotifiimo
Seruitore . Jfeanio Terjto • •• . Difcorfo intorno . I come chiara co falche la
ycjtré. lingua Italiana per la fin parte trahe l! origine fua dalla Latina cosi
quanto al rimanente onde - ella fi deriui , cioè da quante lin- gue quali
riconofcer debba tante fue voci,& maniere di parlare con molti altri
accidenti , che dalla Latina grandemente fi allontanane , egli non apparifee
anebora ben manifefio . Tuttauia fifono molti ingegnati di farci credere, che
quan to di lei non ha del Latino ,fia quafi tutto ò Lon- gobardo, ò d'altro
barbero idioma . ^Alcuni de* quali à me non porgono gran fatto marauiglia ,
percioche non hauendo efsi d'altre lingue noti - tia, che della materna, &
della Latina Momiglia- no alcun tale geographo , il quale nella deferit- ùone
eh' eifacej] è della terra , le patti d'ejfa più remote , & meno da lui
conofciute ce le rappre- fentaffeper faluatiche , & folo da fiere habitatc*
afsicurato dalla lontananza di quelle di nonpo - ter e ejfere così ageuolmente
d' errar conuinto : ma ben mi marauiglio io di coloro, li quali fa- cendo
profefsione di bene intendere la Greca fa- vella , hanno nondimeno voluto
hauerper ricc- uute^quafi tutte le parole , & altre particolarità di quella
lingua , che d loro non pareuano Lati- net da ogn altra men nubile 9 & più
nuoua , che r - ~ -*• “ ' * falla flWVVIV ADaiingtiàft^iarfìr. 5» dalia Greca }
fapendo‘pur efsiyrhje buona parte dell* Italia ne gli antichi tempi là lingua
Greca hebheper natia , & che d* noflri giorni anchora intorno alle fue
riuiere nel golfo Giorno nonpo- che caflella,& borghi ha, ne * quali
ftparla-Gre- co, benché corrotto , come anche nella Grecia iflef fa. Et pure
effondo efsi Italiani par eua, che do- ve jf ero ingegnarli di trouare , &
preffo che fin - . gore alla noftra lingua più nobile origine , che fi potejfe
, per non trauiare dal loro proprio , an^i . dal commune coftume de gl'buomini
d'innal^a- re le lor proprie cof ?,fi come à ciafctino fucl det* tare iamor di
feflejfo. Ver ciò maggior loda par che ad alcuni altri fi conuenga , li quali
han - no nelle loro fcritture , benché alla sfuggita piOi toflo che in altra
guifa , che io [appi a , mojlrata . di portare contraria opinione z fi come
maggio* reanchora ne douranno meritare alcuni lettera- ti ftr ani eri,&
particolarmente Iran et fi, li qua*, li fon giti, & yan tuttauia
affatticandofi di rin- tracciare i principi) della lor lingua ; <&
sformati . dofi non miga con alquante poche parole, ma con ben lunghi trattati
di far credere altrui che ella, fta , come di due nobilifsime piante , rampolli
« della lingua Greca, & della Latina ; benché efsL fi arrifehian troppo in
quefla imprefa , come poi fi fard chiaro 9 & non contenti di ciò 9
fifiudianò * anche 10 Difcorfo intorno anche di f coprire nella noflra lingua
molti difet- ti j& nella loro molti vantaggi per farle f cala al più degno
luogo . Ma l' amor della patria può fcufargli ; & certo è da commendare f e
non al- tro > almeno la voglia , & la'ntentione in loro . La quale
dourebbeà noi feruire per acutifsimo / limolo d' affaticarci più affai , che
non facciamo per l'bonor e , & riputatone della noflra faueUa. Onde io da
ciò fofpinto , benché pocbifsimo di me poffo prefumere , non hò voluto perciò
reflarc d' ingegnarmi apro di lei d'accendere quel poco che potrò di lume per
ifcacciarne alcuna particel la di quello ofcuro,cbe può meno renderla pregia ta
9 &iUuftre Rapendo mafsimamente, che fico me è biaftmeuole il riufeire
benché felicemente nelle biafimeuoli imprefe , così è lodeuole il far pruoua di
f ?, anchorche poco felice nelle lodeuo - 11 9 & honorate . Sono molti anni
, che tramet- tendo io tra miei principali fludi la lettone de * più nobili
antichi fcrittori della Greca lingua , et della Latina , hò hauuto diletto di notare
molte s & molte conformità loro con la noflra Italiana ( dico Italiana, per
non hauermt io voluto tener dentro da' termini troppo ftr etti della fola T
offa na ) oltre all'bauere nel medeflmo tempo poflo mente adiuerfe fomiglian^e
d’ alcun altra lin- gua con la noflra già detta . £t honnefino ad ho - ra ✓
\ Alla lingua Italiana. x * rà fegnato vn numero tale , che mejfe poi tutte
infieme douranfare vn groffo volume . 'iqèpià haurei dimorato àpublicarle ,f z
io non mi tro - uafsuotanto occupato , & non fperafsi anche di douer pagare
di quefio indugio a gli Hudtofi lar gavfura, conciò fia co fa che io vada
fempre annuendo col fare ad ogrìhora nuoui raffronti di dette lingue . Et per
darne di'- S. Illuflrifs . alcuna arra, & afsicurarne, ò farne , per me'
di- re , ricredente l amico fuo , ho hauuta quanto fi pojfa dir cara
l'occaftone di formargliene il mo- dello, che f zgue . Totefsi io così
mandargliene ri- tratto tale, che prò due effe effetto non punto dif- ferente
da quello di vna bene intefa pittura di qualche gran numero di figure , come
farebbe i dire d'vno effcrc ito , delle quali alcune poche fi vedeffero dipinte
intiere , & il refto poi yeniffe in talguifa col pennello accennato , che
quindi fi poteff ? ageuolmente comprendere quante ne ba- ueua il fuo facitore
nella idea della mente . Se io dico far così potefsi in poca carta gran mofira
di tanti rifeontri delle antiche lingue con lanoflra dame notati, reflerei per
bora contento a pieno, fi come di leggieri ne rimarrebbe & V.S. Illu -
flrifsima compiaciuta, & l' amico fgannato : ma non parendomi ciòpojsibile
,farò come potrò il meglio, dandole vn faggio fe non della quantità f almeno I
l Difcorfo intorno \ Almeno della qualità delle cofe . Egli non hà al- cun
dubbio che la lingua , fia italiana ,òfta La- tina, ò Greca , ò quale altra fi
voglia, che da huo tno fi parli r altro non è, conte ogn’vn sà , che vn
parlare, & il parlare non è, che vno (piegamento à in voce , ò in if
Iattura de * concetti dell'animo ) di ciafcun huomo ; li quali concetti fono di
due forti, cioè, f empiici, & compofii . (*r i primi fo-, no effetti della
prima, i f econdi della feconda ope ratiohe dello' ntelletto noslro , come V.
S, lllu- ftrifs. non meno valente philofopho , che eccellen te giureconfoltosà
molto bene: pofqia che fuol prima il noflro intelletto riceueregli oggetti fem
plici di ciafcuna cofa dal fenfo rapportatagli, [ concepergli in fe fleffo col
dar loro vneffere più nobile , c r rendergli quaft propri fuoi parti ; &
poi da fi e gli accoda , & accompagna infieme • Tar mente dunque il parlare
da' philofophi chi a J . mato interprete del noflro intelletto, farà ó fem-
plice, ò comporto . & il femplice propriamente da noi detto parola, manifeflerà
il concetto f ?m ^ plice, ficome il compoflo, eh* c da noi propriamen te detto
parlare, & da' Latini oratione , dichia- rerà il concetto compoflo . Et
ficome i concetti compofli non da altri fi compongono, che da* f plici, così il
parlar compoflo da altro non fi do- vrà comporre , chetai femplice parlare ,
ouero v , * - # ' ( :he - I o o o AH* lingua Italiana . ’ i § ( che direm
mèglio ) dalle f amplici paróle . 7$i •qui occorre di fare mention veruna della
ter^a operatione dello* ntelletto , & diflinguerla dalla feconda , noti
facendo ella a propofito del no Siro ragionamento . Se dunque in ctafcuna
lingua fi poffono conftderare due cofe principali fen^a più, cioè parole ,
sparlare , adunque potranno due , ò più lingue in due principali capi fenici
piu , accordar fi , ò difcordare , cioè in parole , & in parlare . Hora
perche in qualunque parola fi a più cof ? fi può da noi por mente , Vrima ,
ejfendo ella parte del parlare , qual parte fi fila 9 \ fenomeno verb o, ò
altra parte . *Appre ff o ejf m do ella compofla di lettere , quante ne
babbia,<&* % quali ; & ciò viene à dire qual fìa la fua propria,
materia, la quale chiameremo corpo : Ter^o do • uendo ellahauerevn fuo
particolare quafi im- pronto dalle altre differente , quale fita la fua f or ma
, quale il conio ,per così dire : Quarto , & vltimo ejfendo ella trouata
per fegno de* noflri concetti , quanti, & quali lignificati ellapoffeg- ga
, auanti che noi nella predetta opera vegna - mo a trattare della famigliane di
dette lingue intorno al parlare, & allephrafi , come le chia- mano i Greci
, richiederà il buono ordine d*infe gnare che ci (fediamo dalla confideratione
delle {empiici parole , Dalle quali cominciando dar - .. " " " '
rem0 14 Difcorfo intorno remo à teiere come la lingua Italiana fia in ciò /
conforme con la Greca, & differente dalla Lati- na , che ella ha ma parte
del parlare commune con la Greca , di cui manta la Latina : & quefli '■ è
l'articolo. La qual parte di quanta chiarez- za , & commodità fia nel par
lare, è quafi d tutti chiaro, & manifello : ma fe la noflra lingua tol - ta
l'habbia & quanto all y inuentione, & quanto al corpo dalla Greca , ò
nò, alcuni de' noHrigram matici no ardifcono d'affermare rif dut amente ,
benché più affai pieghino alla parte negatiua, %A me però ben molto terifimilpare,
che da ma medefima lingua fi fia prefa la'nuentione & del- lo articolo,
& del ticenome dif accentato, non fo lo del principale, ma anche del
deriuato, cioè del poffefsiuo,corneil chiamano i grammatici Lati- ni, eh' alcun
denollri fi è compiaciuto di nomare *Afjiffo . Del qual ticenome toccandoci pur
di ragionare in quefio difcorfo, non fard difdiceuo - le che qui con
l'articolo, con cui egli ha così firet to legame di parentela, accoppiandolo
,fifauclli deV'mo, <& dell'altro infiem infieme . Trono- mi adunque
difaccentati principali chiamere- mo ifeguenti , MI, TI, LI, GLI, LE, S I, LO)
ci, ne, vi, communemcnte quafi per tutta l'Italia tfati , cofiumandofi per poco
in egnifua contrada di dire, per cagion (Teffempio* Alla lingua Italiana. i $
Dammi , Datti , Dalli Dagli ; Dalle , Dajji, Dallo j Dacci , Danne, Dattili ,
/n TPece di dir e, Dà à me, o Dame, Dà ate,o Dà te 3 Dà a lui, o Dà quegli , Dà
a lei , o Dà quelle , Dà a f e, o Dà fi, Dà lui, o quello , Dà a noi, o Da noi
, Dà a voi, o Dd voi : & fimilmente, Mi dà. Ti dà. Li dà ; con del rejlo ,
mettendo cotali particelle dauanti a ’ yer ^ • Pronomi poi difaccentati
pofiefsiui chiameremo quegli , , li quali non fono hoggidì in rfo così
vnmerfile di tutte , ma filamenti di alcune parti dell’ Italia , tra quali è la
mia , che anticamente fi dijfe Magna Grecia :&finoMó, m a, t o, t a , s o,
s a , conciò fia cof t che in bocca quafi d’ognuno de’ noftri fieno non
filaménti le ' roti Fraterno; Vatremo, Matrema,Mogliérma , Figlioto , Signórto
, Mogliérta, Mammut a, Si- gnor fi cioè, il frate mio , ilpatre mio , la matte
mia, la moglier mia , il figlio tuo , il fignor tuo ; la moglier tua, la mamma
tua, il fignor tuo, ché gli amichi firittori accettarono nelle loro fini- ture
( dicendo però Fratélmo , Mogliama , mó- gliata,Figliuólto ,piiì toflo che
Fraterno, Moglier ma, Mogliérta,Figlioto ) ma molte altre ancbo~ ra, quali fino
Cognat omo, Cognàtama , Cognac toto, Cognàtata , Génermo , Génerto , Compari
mo, Comparto, Commàrma, Commdrta,Vuo * ramai 'parata , Suórma , S aòrta;
Cuginomo'; Cuginama, t6 Difcorfo intorno Cuginama , Cuginoto , Cuginata ,
Tyipètemo., Tgipóteto, Maritomo, Maritoto, cioè , il cogna- to mio , la cognata
mia , il cognato tuo , la co- gnata tua , il genero mio , il genero tuo , il
com- par mio , il compar tuo, la commare mia, la commare tua , la nuora mia ,
la nuora tua , la fuor mia, la fuor tua, il cugin mio , la cugi- na mia, il
cugin tuo , la cugina tua , il nipote mio, il nipote tuo , il marito mio , tl
marito tuo , & così anebora dir fogliono Cugino fo, Ccmpar- fo, &
alcune altre roti sì fatte , in yece del cu- gin fuo, compar fuo, & altre
tali , come dicem- mo , che preffo gli antichi fcrittori fi legge Si- gnorfo .
Hora io ho fempre creduto , & tutta- tua mi perfuado finche ,il contrario
non mi fi pruoui con più falde ragioni delle già recate da alcuni , che sì
fatti pronomi così principali , co- r mederiuati fieno prefi, non dico quanto
fila al ? corpo, ma quanto è ali’ inuention loro , dalla Gre l cafauellaffe non
dall'antica, che da molto tem- po in qua yiue folamente ne * libri , almeno da
^ quella, c'hoggidì fi parla, &parlafi nell'Italia 7 ìftefia , cioè nelle
fue contrade auanti dette: che \ iL trapalar monti ,& mari per rinuenire
quel ! - che babbiamo in cafa , come ad alcuno è paruto di fare, è fenga fallo
yn cercare a rouefeio . la - • quale ha cosìtralignato dall'antica , come ha
fai urtA. i tO Alta lingua Italiana. iy 10 V Italiana nofbra dalla- Latina ;
& pare che dì tempo debba andare innari alla nofira Italia- na, come altroue
dirafsi :percioche ella ha per vfanga parimente di porr e bora auanti, &
bora, dopò i ycrbi i fuoi vicenomi principali -difaceen^ tati y & di
Soggiunger e d! nomi i vicenomi deriud ti fcemi . onde ella dirà per ejSempio ,
Ton édo- ce , cioè , lo diede , Tin édocé , cioè, la diede 3 & édocé tin,
di e dela, valendofi delle particelle Ton 3 & Tin 3 & d'altre , ch'io
taccio , in luogo de' pronomi intieri : ficome per gli pronomi in- tieri mette
ancbora Moy ,Toy , Soy, nel dire édocé moy, édocé foy, édocé toy , cioè , die-
demi, diedeti , diedegli , pigliando però Mi, T i. Gli , nel ter^o cafo . Et
così dice ella fyntrophós moy, fyntrophós foy , iyntrophós toy, cioè, 11
compagno mio ,il compagno tuo , il compagno. Suo, che volendolo più fedelmente
tradurre , di-, remo Compagnommo,Compagnoto, Compagno fo, coinè da noi fi dice
Cuginomo^CuginotOyCugir . nofo ; ficome ciaf cimo , cbe folo intenda la lingua
Greca antica, p^ò vedere ne' due poemi Greci mo ' derni chiamati l'vno il
Tbefeo , et l'altro l'Iliade d'Homer.o . Et, di quefto feemamento di pronomi fi
vede pure il principio negli antichi medefimi , alle cui orecchie non men
dilicate delle noftre èda . credere, che de jfe alcuna noia, il
sétirefpejfeggia- B re 38 Difcorfo intorno re y come è forati che in molti
ragionari auuen - gay i vicènomi intieri di più d'vnafillaba l'vno; & che
eglino per tal cagione ne accorciajfero,& ne fmog^affero alcuni, come
feciono,vfando jpef fo di dire Mòy, Moì , Me , in luogo di , Emòy, Émoì, Emé,
cioè, di me, a mr> me . Et i poeti forfè per la comrnoditd del verfo, in
luogo del vi cenane demoftratiuo della terza perf ma di piu filiale jpejjo
vfarono quello d’vna fola, che è Hòs,Hòy >Hoi,H è, come fece anche alcun
profatore,et l'articolo anchora, quante volte lo- ro tornò bene . ^Adunque fe
dalla Greca lingua riconofcèr debbiamo il trouamento del vicenome dif accentato
così principale, come der indio , ra- gìonéuol pare chedaWifiejfa hauerfi debba
per ritenuta la’nuentione dell'articolo anchora . Ho - ra benché & Vvfo deW
artìcolo , & molte altre cofe , nelle quali la noftrà lingua è conforme con
le anticke,jiano a lei communi ^ conia Erancef ca, e con la Spagnuola, non
intendo però io , tra - p'ajfàndo il commiinctsm filentio,di riftringermi d
trattar folo di que * particolari, i quali fon pro- pri, & fingolari di
lei, o paiono ejfer tali , ma ver rò abbracciando il proprio, & il sommane
> o vni uerfalè infiememente, tanto più cbe dgli fcritto- rr Frane e (i è
piaciuto di fare il medéfìfno in trat- tando la medefima materia per la'lingua
loro . 4 ik là i I* «* , Alla lingua Italiana. ip 7$è mancherò io a luogo ,
& tempo dj moflra - re qual fia ( per dirlo con termini diloica )di quefte
vniuerfalità il foggetto primo . Hanno anchora i Greci [molte particelle del
parlare fo - ^ prabondanti, come, feng^altre dirne, fono de, “ c E J N E 1 di
cui fornita è in parte la noflra lin-y. fi - g H( i } che così habbiam noi
Mene, Tune, et Tene , in luogo di Me, Tu,& Te, vicenomi cornei Gre c/Egóne,
Emóine, Tyne , in vece di Ego ,\* Emoi , Ty . Et il Tgapoletano fuol dir Pace
Stace , per Ha, & Sta, terge perfone de * nerbi* ^ ^Andare, & ^Stare :
&Jn nriia lingua materna di damo Ede in vece di E, terga per fona del verbo
1 ‘ t. -j$ ?re ’ f lcome in luogo della Marca Mncho ir [^Knitana in vece di
T^ò, & Sì, T(ode, & Side fi di Cosìprejfo i Greci fi legge JpeJfo il c
e, ben- effe adoprato con più liberta ;& il t> e, foggiun • v *
determinate voci , dicendo eglino verbi gra- tta, Aidósde , & Toiòsde , in
vece di Aido s, & Toios. itti il in ■ii Ut wi Quanto Tappar tien poi alla
materia, & al ro* . corpo delle parole , che fu la f iconda co fa da noi
f?r ^ ^ propofia da confederare, a lungo mofireraffi nella ini * noflra opera,
che molte, & vie piu, che i più dot ' ti anchora non ejlimano , ne ha la
noflra lingua S rf- fraportate ,& tolte di pefo dalla Greca antica , \ o .
fenga fapernegr ado alla Latina, Delle quali prò (fi i B a durrò 1 io Difcorfo
intorno 9 (lQ& i durròbora quelle poche, che fenga troppo cercar re mi
verranno nella penna per ordine d *Abecè > i . ^ * parte da altri, &.
parte da mefolo , che iofappia uJfrM&L/ notate . & faranno le [egli
enti: ^Abba car e,cioè, yyj&Ufru- ingannarfi> ejfere in errore,cbe è
voce Fioretina, Kf^JS*#*** ?/ewe Greco, Abacein,c7m l' iflejfo figmfi fi.-t
GreÀ at0; rabbattarft , pur voce Fior etìna ^chefi-^^_ zìi “^Jinifica
ingegnarfi al me 1 che fi può diguadagnar / d*jJTil viuere;cbe in Greco
Rhabattein vuol dire , /q*. [ correr in sà,e'n già, come fan quegli ><b e
fi prò- cacciano il viucre alla giornata : Bobi no’, che Bà-*g£$j • m « • I Y .
. 4 X ^ mj» a. A Aé+ k bainein lignifica a' Grectàalbettare, come fan- noj
bambini: Ballare ; dal verbo B al 1 iz e i n : fo ; da Bifìos, lignificante
valle. <& pallet alo ra ft prende per la parte baffa,onde ri verbo ^ 4u
- uallare,quinci deriuato,fignifica abbacar eA&ofi^ co ; da Bófcein, che
vai quanto pafcolare :,§ra-[ < mare ; da Bromafthai, che è propriamente
bra-i mare di mangiare : Calare ; dal verbo Chalan:^^^^ Carogna, cioè cofa
puggolente; da Charónion, ^^ che era nome di luogo pnggolente : Cojla ,
colfuddrf^ verbo Incollare ; da Colla , onde fecero i Grecj^lj ^' | il verbo
Collan i Conio, cioè impronto ; da Ei "fanù cónion ,qttafi dica,
imaginetta , ejfendo il conio improto i&imagine di che chefia : Endirna,
allaffy^ Bolognefè, dlìroue detta Entimella,cbe e la ve fa del cufcim | o
vogliamo dir guanciale ; da énfiy xns> r. i 21 Alla lingua Italiana . tna
,'cioè, refi intento : Gallone , cip è l'anca 3 ola S~t// parte fporta infuori
foprala cofeia ; da Lagòn, ^yr***^ per trafportamento di lettere, : Gamba ; da
Cà- pé , che yale tra le altre cofe quefche il Latino Suffragines; Goffo ;da
Coph òs; Golf o; da Cól- C <0$]* pos : Gong olar e s cioè 3 giubilare ; daG
angali-^ ^Y, zein : Inchioflroy fecondo alcuni da encaufìon ma fecondo me da
enchrifton * che éngrefle mia lingua materna fi chiama f inchi oflro : Io»T^
yicenome;da lo 3 pur yiccnome della lingua Beojh**}**} fica : La fci are ; (
fenon yiene dal Latino Laxo)ffo da Lagaflein interpretato da tìefichio per A-
JjL^èA pheinai, cioè, lafciare andare,^ ondeiVinitiani 1 dicono Lagare , quel
che la commune lingua La - jSkJiG fidare : Lifcio ; da Likòsu t Maga rì } cioè
; Iddio jj* ilyogliay &,Iddio il yolejfe ,yJato nella Marca* // ™*fì** f
Triuigiana , zanella it ùflm Magna -Gre cia.* là doue fi proferire Macari per£±
da Macari Gre co lignificante éithe, óphelon, cioè,yoglia 3 &r yolejfe
Iddio , come Snidai' efpone : Macarom da Macaria, la quale appo Hefichio èyna
yiuan da di farina impaflata col brodo : Matt o ; da Ma taios, che yuol dir
yatio 3 leggieri : Molo ilporto fatto amano ; da Molos r:_* 4ibo auuer- - ^ bio
d' abominatone /& di cruccio : da Aibpì ^ Jtìov Valla.; da Palla : onde^fu
trattoci Latino pila f & non dal Latino Tila il nofìro Valla , come al* B 2
cun . * • * 12 Difcorfo intorno ÌAl : *7 ' % ■% , / ^ uì % M • •****fy .-Ar.-
•n 4* V cuti vuole : Piatto ,ch'è la parte più larga dette cofe chan taglio ;
da Plato s ,cioè 3 latitudine , perciò da dùftotele i pefcifi dicono Neintois
piateli, cioènuotare con la parte piatta , quegli dico 3 a ’ quali mancano le
partii c*han forma d’ Or- li, che fi veggono negli altri pefci : Viglia re ; da
Piazein , & Tiare dicono i Vinitiani in vece di Tigliare , ma ciò più toflo
per difetto di pronun- ciale per altro ,v fondo effi di tralafdare , o d’in
ghiottirele due lettere gl, dicendo Meio , Fio , Confeioy in vece di Meglio ,
Figlio , Co yfeg lio 2L%o, tocco ; da Ptochòs, onde è Titoccarc , cioè men-
dicar e; ficome da Vtochòs formo ffi il verbo Pto_ chéuein : Tont ico , cioè
topo , o [orice, così dettoV^hd da' Bolognefi ; daPonticòs, trouandefi in JLri-
ftotele vna forte di topi , che dal luogo già detto Tonto furono chiamati
Tontici , & fanne memo ria Euflathio nella frofitione fuad'Homero , &
prima di lui Tlinto . sì che potrebbe anche ejfere prefo dallatino. come fi
fia, è credibile che laftef fa voce Topo , per traffortaméto di fillabe fi
cre-^2op{ affé dalla voce Tontico, come quella , la quale fi * ! cominciaffe da
prima aguaftare,& a dirfi Ton- to, poi Toto,j& finalmente Topo . &
ciò credi- bile fard almeno infino a tato chefene trnouipià verifimile
etimologia : §atfo> che pur topo dire ; da Hyrax t di cui nacque il Latino
Sorex * f$]f f Alla lingua italiana . *3 onde è il noflro vulgar S orice :
Roccia, cioè bai- za ; da Rh òx: Scheggia ; da Scmza : Scherza- '•'***'■
|—*V> - . A _ ^ . , rr. _ • \ ■ « Ire; da Scirtan: Tapin o ; da Tapeinòs:??,
cioi^j piglia , ouer treni; onde Tè la preferite lettera dijf ? il Boccaccio ;
da Tè , che è da Eufìathio di chiarato con le voci,Déx2LÌj Labe, cioè, prendi*
togli, piglia. Tercioche fe per accorciamento del ^ verbo, Togli,fojfe egli
fatto , come pare che Bembo parejfe, non Tè, ma Tg fi direbbe fempì fi come vna
volta fu detto dal Tetrarcha , Dir parea to dime quel che tu puoi . fet [a ; dà
Titthòs : Treccia ; da Thrìx : V ettUfjk^ na ; da Bitina ( mutatajì la BinV ,
con la qua - le ha grande ami fa, & Vi in E, f uà famigliare) la quale te
fimonia Euflathio che communemen-C CMfa* te e'ca da' Greci prefa in lignificato
di Bicos, che vale or duolo , bariletto , & generalmente quajt ogni picciol
vafo. Onde formo jji per diminuimen rojBicion, & Biddion voci pur Greche,
&for^ maronfi par imate le no frali, Boccia Boccella. <& potrebbe
alcuno di leggieri darfi ad inten- dere, che quinci procedejf ? la nò fra voce
focale, ma ella molto piu rajfomiglia la parola Bauca<B*»at*Ì€ lis, è
paucalion , che così nomauafi vn vafo bere fretto dibocca : Zio , che altri
dicono ^ ba, è fecondo ilcommun parere fatto dal Greco Theio s, mutatafi la Th
in Z * della qual forte di B 4 4 fcantM *4 Difcorfò intorno f cambiamenti ,
& mut ottoni di lettere infra di la ro nell* opera principale diraffi a
pieno . Ideile m iecontr ade anchora no n p o c he voci balle qua - j ÌTnon che
altroueper l' Italia ò vfate fieno, o in - èfe, an7i elle vengono riputate per
barbere, non oflanteche fieno la più parte o Greche febiette ,o febiette Latine
, imperoch e Greche fono la voce ^ Panaiere , che vuol dir fiera , cioè mercato
, ve- ^P^flendoda Panegyris lignificante ogni folennità, * & mercato f dito
afarfiper occafione difeflepu » v bliche : onde Tanegyrico fi difie la diceria
in lode 4# d' alcuna per fona, o d* altra cofa fatta in fimjfl&a fi gunan^e
, Camafirà, che è la catena del camino , IX onde s'appiccano fé caldaie ; da
Cremaftra , & r « forfè anche da Calaftra , che vuol dir Catena : s &
la cicatrice altro non è, che f °,gno di ferita , o A piaga faldata : Canna ,
che vai gola ; da Chane: QÓf ino, che è ile ère dìo del Criuello ; da Cófci- •
noti, che fignifica il Criuello . CiuUo, cioè afino ; • da Cillos ; & CioUa
, cioè afinaJTa Cilla : Ca- . t # fttofeio, che è rhabitatione fotterranea; da
Catò- ' * . * gaion: Seda, ciò è, pomo granato ; da Side: Ofi- mare, ctoc,
fintar e; da Ofmafthai : Stregriafe^ 7“ cioèjlaf inamente fcher^r e ; da
Streniàn : feti ' "" jgf ■| I J Alla lingua Italiana^ aj ga dirne
moltiflime altre d’orìgine Greca » La- tine yoi fono le poche feguenti delle
non poche no ftrali } chehamte habhiamo dal Latino: Marzie» che vuol dire
luoghi ajf ri , come fono balgi , quali fono le alpi delio <Apennino , fu le
quali fu Matéra mia citta fondata ; che Murices dijfergli ilLatinifcr inondo Tv
Ionio Marcello così : Murex acumen , feu aderitasi faxi : VirgiliusV . *Àcn.
Concujf# caiites>& acuto in murice remi Obfiu- puere. Del qual verfo di
Virgilio la parola Cau- tes mi torna a mente la voce Coticci da noi vfa- ta,
che l’iftejf j quafi viene a dire che murgie .. la a quale fecefi da Cautes ,
cangiando V a v ino ,<&* \ poi da Cotes formando Coticium . Vero diédele
> Cicerone l'aggiunto difcrupolofo dicédo : E qui- bus quoniam tanquam e
fcrupulofis cotibus end uigauit oratio:&c. dittano, cioè f padrejtAttam 9 \
dice Feflo , prò reuerentia f mi cuilibet dicimus , 1 quafi eu aui nomine
appellemws. & i Latini heb- ' aero quefia voce da’ Greci , che Atta
foleuano i giouani chiamare i loro maggiori in linguaggio Thejfalico , f zcondo
Euflathio ferine : Tiagioni * cioèlenguoli ; anche in Latino fi dijfero Tlaga,
& T lagni# : Furunchio, cioè bugno ; che da La m tini fu detto Furìffifulus:
Turagna , cioè marcia ; che in Latino fi dice Tus , Turi* : Tede* cioè il Piego
vino i che Tes vinaceorum chiamarono i La— i Stf . ' Difcorfo intorno latini :
Vacanti a , ( proferendoti ifi la ftllaba t i come nella yoce Mala ti a )èda
noi chiamatala ' vergine grande da marito , forfè come quella, la quale 1 ',
non facendo anchora figliuoli ,nè altro, che fia proprio di donna maritata ,
& ejfendo in età da farlo, fi par che vachi, che detta voce con que fio
fighificato fia d’origine Latina, Marciano giu reconfulto nella legge Qui catu
, ne’ digefii al ti- tolo \Ad legem dulia de vipublica , ce lo può in- C,
fegnare con le fcguenti parole t Qui vacante mu < lierem rapuit ,vel nuptam,
vltimo fupplicio af- L ficitur , non oftante che la Chiofa in quefio luogo per
Vacante intenda la vedouafolamente. la qua le fpofitione non foio vedere perche
fia comune - neméte da tutti gli altri Leggifli,ch’io ho veduti , fpofata ,
poiché non meno (per non dir, più ,) va- ca la vergine di età da marito, che la
vedoua, & piu fi conuiene,& auuiene l’ ejfer rapita alla ver gine, che
alla vedoua . Chi dunque non vuole ap propriare la voce, Vacantem,alla vergine
fi fat- ta, perche vuole egli farla fignificatiua della f )- la vedoua, &
non accommutiarla al meno ad a- mendue ? Dirò per l’ vltimo vn nome de’ noflri
, »» il quale da’ noflri medefimi vien riputato affai • goffo, che è Quatràw ,
& vuol dire giouanetto. nè à me fenibra men Latino degli altri già detti ,
facendomi a credere che ei fia il Latino Càtlafler i fatto 1 I Alla lingua
Italiafia • 17 fatto perla figura detta fincope da Cdtulafler , che fi legge in
Cari fio , /7 quale deriuafi da Catu- lus , -vuol dir Cagnuolo, a quella
guifa,che da pullns formo jfi la voce Tullafier ; onde figurata- mente fi
cominciarono a chiamare Catulaftri i giouanetti , fi come hoggidì tal volta
fogliamo pure chiamargli pollaftri,elr poliedri, ne ciò fetv* ^a e ff empio de’
Greci fcrittori, non ejfendo man- cato di loro chi gli appellò Póloy s , che è
a dire poliedri . Moltifsime altre voci hahhiamo noi Latine , come ho detto ,
non conofciute per tali , ficome non poche Latine della lingua commune fono
tuttauia in concetto di forafiier e appreffo le piuperfone : dellequali
difcorrerajfi nell'opera da noipromeffa . douenon fi taceranno le voci non folo
Latine, & Greche , ma di qualfiuoglia al- tra origine ftraniera : nè fi
mancherà di far ma- nife fio onde fi ano elle a noi venute : & proue -
rduuifi che molte non fono nè- del Gothico , nè del Vandalico, nè d'altro
barbero linguaggio , co me altri le fa (& pure non negherajji che barbe- re
ne habbiamo alcune ) ma dell' liebraico piu to fio, 0 dell' lArameo, da cui la
Latina lingua, & la Greca ifiejfa riceuute hanno molte delle lor voci 3
ficome huomini di molto ingegno, & di dottrina forniti hanno imprefo a
moflrare. perciò feruen- doti noi di lorofe non per i/corta ( ejfendo eglino 3$
< Difcorfo intorno • in alcuni paflipel troppo loro arrifchiarfi aWv- fan^a
de * Francefi,mal ficuraguida \) almeno per ejf empio , procederemo piu oltre
,& con maggior xautela che potremo. Siche non ci fieno forfè piu per lo
innanzi ofcure quanto fia alla lor nafcita , fiè da noi riputate per cotato
barbere & vili tan te voci Italiane , come per ejfempio fono quefle , cioè,
Benda , o Banda. 2. Schiera. 3 . Fondaco. 4. Bgga'^go. 5. Lauto. 6. Magagno, y.
Ricamo. 8. Bugia. 9. Gabella, io .Carrafa. 11.D0gana.12. tAlebarda. 1 3 .Bpnca.
14. Gaglioffa. 1 5 . Creme - fino.i6.I{icche^a. \y.Zifir\. 18. Guerra. 19.
Guifa ; feè vero che Vitteffoper poco fignificano inlingua ^dramea Bend. 2.
Afqer^.Fondac. 4. Rabaz. 5: Alhud. 6 . Machzen.7. Rigma. 8.Budia. p.Cabula. 1
o.Garaba (cojyie a.pun_ \ to in mia lingua fi dice) 1 1 .Douen. 1 2 . Albar- 1
daV i 3 .Romca. 1 4.Gaiaffa, che vuol direna- dultera . 1 5 . Carmes (onde
Carmefimo diconó i noflri quel che i Tofcani Cremi fino) 16. Rizeq. 17. Sipra.
1 8. Ghera. ip. Ghifa, &aggiun - giamui il verbo Tarpare , che vale SueUere
, & rapire ( delquale fi fanno i verbi B^ttr appare, & Strappare , fe
pure queflo fecondo non viene dal Latino extirpare ) di cui fi tiene che
l'origine fia . da Tarap Hebraico • Onde hauremo ( dico ) le vere etimologie,
di quafi tutte le voci nofirali: nè crede- .è Alla lingua Italiana. crederò io
che elle fieno riputate f or elle dì quelle del Carafulla; ficome no crederò
già che altri po- trà con ragione rimprouerarci l'andarla noi trop po storcendo
in cotali etimologie , come con mol- ta ragione potrebbe effer fatto a que'
valeti Fran cejìyli quali hanno trattato l'iflejfo argomento tn fàuore della
lingua loro . Il che acciòpon paia da me detto ferina fondamento, & foloper
cantila - re, flimo ben fatto il dare 4 V. SJlluttrifi.alquan ti effempi dello
Rite da loro tenuto nel ricercare l'origine delle lor voci materne, acciò poj]
a ella far quinci giudicio del rimanente, & porre il loft modo di trattare
quefia parte a paragone del no-, Ftro . Dicono adunque ejjì, che Feu , cioè
fuoco > venga dal Greco Pyr: & dal Greco anchora i fé- guenti nomi ,
Batre , cioè , baflohare, da Baton, cioè bafione , vegnente dal Greco
Ba&ron: Bra- cóle , cioè bracciali , da Brachiólia : Diffamerà cioè >
diffamare , da Difphemein : Differente , cioè,dtjferége,da Diaphéronta :
Maifon,cioè, magione, Sfanga, da Ojìcos : Cuider , cioè, pah-, fare, c beinmiaM
guajì dice Cotare,da Cydiò- yn: Atyger, cioè,ftuggicare, Atyzein: V r Or\ ter,
cioè , rubare , da Lopizeiri : *Angin, cioè,vn\ cino, da anciftron : Bgbxtyrs
,QÌoè, rouefeio , da* Roibòs . Balance, cioè, bilance, da{I alante»: Bailly,
cioè , la balia , che vuol dire, magifirato 'c a. , jo • ' Difcorfo intorno
&goucmo , da Boylè : Signeur,cioè , Signore, da Cyrios, dalla qual -voce
altri traggono il no- me Sire , che pur Signore vuol dire : Enuoier ,
cloè,inuiare,da Pcmpein:^ fin,cioè,a fine } o uè- ro accioche , da Hma : Forte
de Sphodra : Con- fratrie, cioè > confraternita, o Confrateria , da Phratria
: Maialiti, cioè, Malatia, da Malacia: Metayrie, cioè, malaria, da Metoysia .
Le qua li voci chi non vede eff ir Latine ; o fitte (per dir meglio)
immediatamente dalle Latine , non dalle Greche ? Che della immediata loro
origine par- liamo , non della lontana , percioche quanto è a quefla , non
negherò mai efferne delle già dette al cune Greche Tfèfo io come efjìpojfano
negare, che Feu venga più toflo da Focus , & Batre da Batuere, &
Bracele da Brachialia, & Diffamer da De fumare, & Differentg^da
Dijferentia, & Maifon da Manfto , & Cuider da Cogitare (onde venne il
noflro Cotare, vfato in mia lingua, fit- to per fottraggimento della ftllaba c
i : & Tra- ttato fu poi detto il traf :urato, quaft T racogita to, che i
noflri dicono Scoiato ) & Mtyger, cioè fiwgpgcare, quaft dal nomeTig^o ,
vegnente dal Latino Titio, Titionis. dal quale noi pofeia for- mammo i verbi
.Attillare, Stilare, & Stug^ igeare, quaft dica Stig^icare (percioche Tiggo,
Stingo fi dice ) conciofia cofa che il muouere Alla lingua Icariana. $ t alcuno
a f degno, <& farlo riscaldare , fa a punto come ne * tig^i eccitar la
fiamma , Così voler f e cefi dal Latino Inuolar.e , & *Angin da Vncinus,
& Hebours da Ferfus,aggiuntaui la fillaba He: & Baily dal verbo Falere
, mutando fi in amen- duni la lettera V in B fua vicina : & Signe ur da
Senior, et Sire altrefi fatto per fincope da Sigtì.e-r, ur , che così Sènior
douette (he* baffi tempi alme nojfignificar maggiore, nonfolo d’età, ma d'au-
torità, & perfonadi maggior riputatione , come il Greco présbys, il quale
vuol propriaméte dir vecchio , mapigliafi anchora per maggiorente ; & in
fomma per fignore. ondehabbiamo in He - fichio Présbeis , gerontes , bafileis,
archon- : t«s , protimómenoi , cioè , présbeis diconfii vecchi , i rè, i j
ignori , & i piu honorati . per la qual cagione i preti fi differo forfè
presbyteri,& Latinamente Domini, & poi Donni per fincope , cori
ciòfojfe cofa, che effifojfero, come anchor fo no, più, honorati de* fecolari .
Ter la qual cofa co fiumano anchora nella mia patria i fecolari, o lai ci {come
noi li diciamo con voce Greca )fauellà - , do co* Cherici, di dir loro, 0
Signore, come quafi per tutta Italia fi dice loro,o MÒfignorc,che vuol dir, mio
fignore ,et baffi, nel Boccaccio, & Dorici-. ne>et Sere fatto p fincope
da Signore , òuer. Seggio » re (come fi diffe del Sirejinvece di Cherico,o Tre
3 1 - Difcorfo intorno te. Laqual yoce Signeur , o Signore chi pur non. - fi
yolefje indurre a riceuer per Latina, potrebbe egli con piu fondamento
annouerarla tra le bar-, bere, che tra le Greche , feguendo il giudicio del
Signore Antonio Giganti , perfona di non m nor giudicio & in quefla , &
in ogni altra forte di lettere, che di bontà di cofiumi adornata . il quale in
leggendo nella difputadi S. *Agofiino co Tafcentio quelle parole : Si enim
licet dicere non folum barbarti lingua fua , f ed etiam Romania Sihoraarmen 3
quod interpretatur, Domine mi ferere , curnon licer et in concilijs patrum in
ip- fa terra Gracorum,ynde ybique declinata eft fi- de* , lingua propria
homóyfion confiteri,quod eft,\ patris, &fihj, & fpiritus fantti ynica
jubflan - tia ? ha notato che , della Sihoraarmen facédofi due parole, cioè
Sihor,#- Aarmen,c/4 Sihor, la quale doueua corrijpondere al Domine , fia nata
la noflra yulgare Signore . Inuoier fomiglian - temente yenne egli dal nome
Via, & è quafi Da - . re in yiam, come fi può comprendere da gli altri
compofli, quali fono ^Auuiare, Difuiare,Trauia- re : *À fine, da Lid finem :
Forte , dal Latino For te, nel genere neutrale, yfato in yece deWauuer -
biòyFortiter, dandogli ilfignificatodi, yehemen f et, tome danno i Greci ai
loro Carta: & Ifchy ròs ,& gli fteffi Latini al loro Valde,cbeda Va- n
lid* i Alla lingua Italiana. 3 j ìide fi fece . Confiaierie da Confraternita s,
0 da Confraterìa , non da Phratria . onde i compagni di tali congregationi fon
da noi detti Confratelli , • & Fratelli . importa che le [udette voci non
pano totalmente Latine , pur che Latine fieno le lorprimitiue, & le
[empiici. MaladiefièCiflef- fo, che Malatia: onde procedono amendue dal me
defimo fonte . Flora il nome Malatia fi formò da Malato participio del vèrbo
Malarfi ( 1 nella cui vece s'v fa il compofio Mmmalarfi) il quale deri uafi dal
nome Male y ficome il verbo Greco , Ca- còyftai , c'ha l'ifleffo fignificato ,
dal nome Ca- cò n, cioè Male . perciò in vece di Malatia gli an ' fichi nofiri
fcrittori vfarono di dire Malitia , <&• Malore anchora , trahendo l'vna
voce,& l'altra dal nome vulgare Male , da cui tr afferò il verbo .Ammalar
fi , come può ognvn vedere . Siche il volere il lor nome Maladie , /pender per
Greco , e dir eli ei venga dal nome Malacia, doura àgiu- diciofi parer cofa più
ingegnofa , che vera . La voce Metayrie anchora nacque dal Latino , cioè da Medietas,
onde fi fece prima Medietarius: & da ciò poi Mediataria,& quinci
finalmente Me- tayrie. ò direm pur e y che da medietas fecefit Moi - tiè y cioè
, Meta , & da quefio conpoca di muta- tone Metayrie y che vale quel cb'd
noi Maffaria. Coti noi dalla voce Medietarius generarne il no C me 94 -
Difcorfo intorno me Mev^adro vfato in Lòmb'ardia,& lignifican- te il
contadino , cip e coltiuando i terreni altrui fk à meta col padrone , ò alla
parte , da' Latini per quefta cagion detto Tartiarius , & hoggi da' Bo-
logne fi Suo'zgo , cioè Socio, per la còpagnia chà infieme col padrone : &
da Megadro deriuofii la voce Mezzadria., che mutojji in Maffaria,ficcme Megadro
traualicò nel nome di Maffaro , eh' è ho ra più vfato : fe pure non vogliamo
& Maffa ria, & Maffaro deriuareda Maffa, come alcun vuole. Contrario
errore al già detto commetto- no i medefimi , quàdo dal Latino yan generando le
voci, che più col Greco fi confanno , che col La tino . Ter eff empio vogliono
cjfi , che il loro ver ho Retorner, eh' è il nofiro Ritornare , come ogni vno
vede , fia fatto dal Latino Reucrti;& che di corpo fia Latino , benché
nelle vltime fillabe mol to dal Latino differita . nè in ciò s' appongono ;
concio fia che egli più toHo r affamigli il Greco >. che il Latino, parlo
del Greco con otto, ò moder- no , non dell'antico . Vo ' dire , che egli
fecondo certa ragione di formatione s' acccfta molto più al Greco , che non fk
quanto fia alle fillabe, che'l compongono, al Latino : che fi come il Greco Gy
rizein lignificante ritornare , formofii dal nome . Gyròs, che vai giro,
cerchio, torno, così, il loro Retorner venne dal nome Torno, poiché fìcome -
... Gyrf- <• f f I . I Alla lingua Italiana,' 55 t Gyrizein altro non v ni
dire , che fare vii giro » che è aggirar fi, cioè voltar filosi Ritorner,et Ri-
tornare , altro non viene a dire , che fare vno , ò più torni , come auuiene a
quegli, che tornano co là , di doue s’ erano partiti , a' quali fa mefliere per
tale effetto di voltarfi . onde può dirft , che il verbo Retorner intatofomiglia
il Latino, inquan to V aggirarfi è vn voltarfi, & Reuerti altro non vuol
dire , che riuoltarfi : & in queflaguifa ben direbbono , che Retorner fia
Latino , 7gè in di - uerf ? errore incappano i noftri grammatici , per dire
anche di quejlo , che non è fuori del nofìro propofito ; volendo che il verbo
Cercare fia nato dal Latino Qu cerere ( del quale però fengf alcun fallo vfcì
il verbo Cberere famigliare agli anti- chi poetijperò che Cercare è fatto dalla
voce Cer- chiare , cioè, andare in cerchio, & intorno , intor- no , come
fanno le piu volte quegli , che cercano òperfona , 6 altra co fa ; i quali
foglionofare v- no, ò più giri, & cerchi hor caminando, & bora fermi
Hando invn luogo, Svolgendo gli occhi per ogni lato : onde Siro appreso
Terentio in cer cando di far danari dice, Hac, illac circumcurfa, inueniendù
ejl tamè „ Argenti t: & Dauo d Tarn - philo,di cui cercato haueuaper tutto,
Vbi te non inuenio, ibi afcédo in quendam excelfum loctm ; Circumjficio ,per la
qual cofai mie * paefani Cer C z colare $6 Difcorfo intorno colare fon f oliti
di dire il cercare con diligenza tra molte cofepofte infieme , come farebbe à
dire in cajfa , ò in armalo per tr ouare che che fia, qua- fi dica Circolare ,
che con altra yocenon menpro pria dicono V cruciare, quafi Voluulare (dal Lat-
tino Volucre) che è, riuoltare, & metter fottofo pra ogni cofa . Flora
habbiamo noi il verbo Cer care formato d famigliando, de’ medefimi Greci , li
quali dicono Gyreuein quel che noi cercare . € è yoce anche della lingua Greca
antica , nella quale ftgnifica yoltare in gite* ò intorno, & an- che
yoltarfi in fignificatione paffìua. Et tato ci do uro, baftareperfar giudicio
dell’ etimologie po fte à campo da’ begli ingegni Francefi delle y oci della
loro f duella . Le cui yefiigia chi f tguir yo lejfe , egli potrebbe di
leggieri à ciaf cuna parola attribuire qualunque origine gli aggradijf ? . Et d
me darebbe l'animo , non y olendo difcoflarmi dalla lor maniera, di far quafi
tutte le nofirali pa role apparir Greche . Così potrei io yerbi gratin dire,
che il noflro yerbo Carenare ( fatto vera- mente da Carene, che viene da caro)
f offe prefo 'dal Greco Carrhezein: & la voce Cordella, che è diminutiua di
Corda , dal Greco Cordyle ; Meftola , cioècucchiaro ( che ha per fua radiceli
verbo Mefcolare) dal Greco Miftyle ; & Ghiot- to procedente dal Latino
Glutio, prefo talhora in fi&nifi- t Alla lingua Italiana. 37 Panificato di
afiuto, e di ribaldo , dal Greco Gó- cs , Góetos : & infiniti altri potrei
io riporre tra* Greci , i quali baurkfempre per conflante ef- fer Latini ',
estimando per molto più veri fintile* che fieno tali ; tanto più, chela noflra
vulgarfk- nella à fembian%a di corpo miflo , il quale fia di predominio, ò
terreo , ò acqueo , ò aereo, ò igneo, chiamar fi dee di predominio Latina ,
perciò la più parte , che fi può, delle fue voci è da tirare al Latino . Ter la
qual co fa non faprei io nè lo- ^ dare, nè difendere akum de* noflr iji quali
in cer ^ to lorbrieue difcorfo ftfludiano di farci crede- re , che molte parole
della noflra lingua riceuute fen^ alcun fallo dalla Lattna , à noi vengano im -
mediatamente dalTAramea , come per cagiott d*efiempio,fono Me%o, Modo, Arra,
Anima- re, Ballare', Battere, Bollire, Calca , Cauerna, Gobbo, Lago , Lampada,
Malato, Manico, Mar fello, T^aue, T^pige, '2\( occhierò , T^uuolo, Or- T^o,
Ortica, 0 fieno, Tadule, Tuffo , Telago, Bfn uà. Saetta , Sapone , Scodella,
Senno, Tentenno , Toro, T rama, Viuaio , Ffiire ,Zauorra , &c. Et w certe
altre tali dalla Todefia, come fono Bofio , Collarone, Tqeffola, Tancia,
Tiayga, Sega, Ta- glierete. Adunque per non parer altrui par- fiali confefiiam
pure, che iliaco* intra maro* peccatur,& extra. C 3 M' i r 38 5- Difcorfo
intorno Ma tempo è di por fine à quefta parte, nella qua- lefe troppo mi fono
allungato ,fiudierommi d'ef - fer tanto più, brieue nelle rimanenti . Segue ho
ra, che alcuna cofa diciamo della forma di ejfe parole, da noi mejfa per la
terrea confideratione : & per forma intendiamo bora noi certa ragione di
formatone, di deriuatione, & di compofitio - ne delle voci , la quale
meglio s* intenderà con gli effempi, che con altro. De ' quali fi produrranno
alcuni per moflrare la famigliando, intorno d ciò della noftra con la Greca
lingua folamente , che questa per bora ci dourd baflare , fan^a far para gone
con altro idioma. 'Primieramente in molti nomi foftantiui feminili h abbiamo
noi certa ter - minatione con l accento nelT dn^iultima fillaba , che più tiene
del Greco , che del Latino , quale è quella, che fa in 1 a, fiicome Cortefia,
allegria , . Ta^xja, corrifpodenti alle Greche voci Filan- tropia, Euthyrma,
Mania ,fen%apiù dirne, co me che infinite nehabbiamo . 'l^èfchifiamo noi V
accento nellvltima fillaba tanto amato da Gre ci, & fuggito da * Latini ,
che così diciamo Vnità, Trinità , & altri tali , come effi Monas, Trias.
Vero è , che tai nomi non fi pojfono dire intieri , ma tronchi ; ma ciò poco
monta.&poi non man- cano alla noftra lingua voci intiere con l'accento
nell' vlt ima, come tra le altre fono alcune perfo- ira Alla lingua Italiana .
' ne di verbi de' tempi à venire , & de 9 tempi puf- fati . +Apprej)'o
communi b abbiamo noi co' Gre- ci quei nomi aggiunti ,che dalla loro
fignificatio- ne , &forga alcuni de' noflri ban chiamati *Àu- mentatiui,e
terminano in 6 n z,& in \ cci o, parte de quali in f e chiude non fo che di
fignifi - cato di difpreggieuole ; & tali fono, ficome è Ha to da altri
prima notato , leccone , ^icconaccio, Giouenone>Giouenaccio,
Lupone,Guercione,Mfi none , altri fintili , che rapprefentano alcuni nomi Greci
finienti in o Nj <& in a x, di non dif- famile forga , & natura ,
come fono Plóyton , Plóytax , Néax, Lycon, Strabon, Canthon, corri fpondenti à'
predetti & di terminatone ,dr di lignificato . .Alcuni au nerbi babbi amo
finteti ti in one; come Carpone , Tentone, Brancolone , Ginoccbione , accoft
antifi a Greci in on, della qual fatta fono Botrydòn, Ageledòn, Cyne- don .
Deriuiamo non pochi nomi, & verbi fe condo la Greca proportene ,&•
regola da loro chiamata . Analogia : che come ejfi da Tatèr,cioè, padre
deriuano Patroos , così noidaTadre, Tadrigno.&così noi da Madre, Madrigna;
me efii da Méter, Metry ia.dr così noi da Scro- Qsjfadt fa. Scrofola (che è tl
Latino firuma) come ejfi dà Choiros, Choiras. Così noi da noi da T a fio-
ne,& dalla Tropofitione Con , facciamo Com- C 4. P4f- 40 . Pifcorfo intorno
pajfionc,Compafiionarc } &CompaflioncuoIc, co- me ejjìda Pathos , & Sy
n , propo fittone fanno Sympatheia , Sympathetn , & Sympathès , benché con
alcuna differenza nell* ordine del deri uare . Così da Guerra facciamo Guerreggiare
, come efii da Pólemos , Polemizein , facendo le due GG la parte del Z tanto
famigliare a* Lom- bardi,* quali dicono Guerrez%are; & così noi da Vari
Vareggio, come efii da Ifos , Ifazo. &• così noi da Mano Maneggio, come
ejfi da Cheìr, Cheirizo . Moltiffimi altri terbi kabbiamo de- rinati da* nomi (
benchenon ferbino l'ifieffa, ò fimile lettera figuratiuajd fiimiglianza de*
Greci ; che così da Bafione deriuiamo Bafionare , per ca- gion d*effempio,&
da T^ecefiità 7 qecefiitare,&‘ da For^a, Forzare ; & da Due , Induare,
cioè, accoppiare , & accompagnare ( onde nelle rime antiche fi legge sAlhor
ch'ella s'indua Con donna , che leggiadra, e bella fila ) & innumerabili
altri , di cui nelT opera principa le fi farà memoria in buona parte , come efii
da Rhapìs, Rhapizein,^* da Anance, Ananca- zein,& da Bia, Biazefthai,^* da
Dyo,Syndy azein. Componiamo fecondo Vyfanza Gre- ca , & diciamo Bifauolo,
come efii Difpappos : & così dalla particella Die battente / or^a di ne - :
’W Alla lingua Italiana • 41 gare , & dalla voce Ordine compoflo habbiamo
il nome Dif ordine, & da Dis,<& Honorem Disha f . nore,& da Dis,
& Credere Difcr edere, che fi leg ge in Dante : & da Fra, &
Intendere, Frainte- dere, come efii dalla particella A , detta priuati - t uà,
& dal nome T axis, cioè, ordine, compofero Ataxia , cioè , Difordine ,
& dalTtSiefia A , & Time, cioè , honore, Atimia, cioè, dishonore: et
dalla predetta Piftein,rioè, credere, inufi - tato, Apiftein,c/W,
difcredere:& da Para prò- pofitione corrijpondente alla detta Fra, &
Kcó- yein, cioè, intendere, Paracóy ein , cioè , frain- t endcre* Cosi habbiamo
anchora compolii i ver - bi Dish onorar e, <&• Difordinare , cóme efii
Ati- mein 3 & Ata&ein . Comportiamo oltre di ciò nomi con nomi , nomi
con verbi , & altre parti del fituellare infieme, più alla Greca, che alla
La tina ; che così diciamo verbi gratin Teficiuendo- dolo, come i Greci
Ichthyopóles ; & così Gab- bacompagno, come efii Parabalaiteros : & co-
sì Occhionero, Bellocchio , Barbolungo, come e fi- fi Melanóphthalmos ,Euóphthalmos
,Ma- cropógon . & così diciamo L'vnl' altro , cha ' • fiembiaga d'vna fiola
parola, come efii Alléloys. e raddoppiando la voce Tutti (con l’efiinguerne poi
la fiecoda fillaba) diciamo Tututti, òpiù tofto il di fiero gì antichi
Toficani,come i Greci da Pan 4i . .Difcorfo intorno fecero Pampan, che
lignifica in tutto, & per tut to. & molti altri comporli babbiamo ,
come fio- - no Spazzacamino , Cauadenti , Terdigiornata 9 Guazzaletto,
Tornaletto , S caldaletto, Capo fuo-r go, Tagliacantoni , Tiediflorto,
T^afolungo, Vi- fotondo. Batticuore , & mille altri, di gran par- te de*
quali in detta mia op era fi farà la ràjfegna, & porr anno fi, à rimp etto
de' Greci per dare à ve- dere, quanto fia in fatti, & quanto poffa ancbora
dafe fiejfa diuenir ricca la nofirafimella . H ab- biamo co' Greci commun e
l'vfo del troncar le pa role, quando nella voce terminante in lettera vo- cale,
& pofta dauanti à quella, che da vocale in- cornine inda , per ifchtfare
cotale incontro di due vocali , che fpeffofh laido f mtire , gittiamo l'vl-
tima vocale , onde in vece di dire per esempio , ■Quello buomo. Quello altro,
diciamo quelTbuo - mo , quell' altro : & alloghiamo in fronte della
confonante rimafa vltima della precedente paro- la, nello fcriuerla quel fegno,
ebe apoflropho do- mandano i Greci . Fajjì l'iftejfo accorciamento di
voci,feguendo etiandio parola cominciante da lettera confonante,ficome quando
diciamo. Quel eauallo , in vece di quello cauallo . llche non fo fé babbiamo
noi apparato dalla Greca fa nella, ef fendoui pochifiimo ,& folo da' Voeti
vfìito, Trapafiifi bora d dire della conformità di quefle Un - Alla lingua
Italiana • 43 lingue ne' lignificati delle parole, che era il quar to modo
della loro parentela intorno alle parti del parlare . di cui non curerò io di
recare molti ejjempi, come che non pochi me ne f muengano. Primieramente noi
Fgba , & Robe chiamiamo quel che i Latini Bona , Diuitia Facultates , O-
pes,&c. ma niuno di tanti nomi par che empia il lignificato del Greco
Chrémata a pari del vul~ gar noHro F^obe; percioche non così acconciarne - te
il riandante , il quale bau effe b in barca , ò in hofteria per dimenticanza, ò
per altro accidente 9 Inficiate alcune fuecofe per v fio (diciamo) del 'pi-
aggio, direbbe in Latino , Ego in nani , ouero in diucrfiorio mea bona
reliqui,come in Greco , Egò tamà Chrématacatélipon epì tés neòs,o«e- ro epì tòy
pandocheioy : & in vulgar nofiro , Io ho Inficiate le mie robe nella barca,
ò nell'hofle ria . Così à chi portaffi ? alcune cofi ? coperte non così bene ,
domandandolo , fi direbbe in Latino » qua fers bona ? come in Greco , Tina
phéreis chrémata; & in yulgar nofiro, che robe porti ? Tfiè il Latino
efiprimerebbe così bene con yna yo ce (ola il Greco Pleoné&ema , come noi
con la yoce Vantaggio . Et col nome Frefico più feli- cemente rendiamo il Greco
Eupfychés, che i La tini con qual fi voglia de ' loro nomi . Diamo à molte voci
oltre al principale , & ordinario figni 44 * Difcorfo intorno ficato vn'
altro men principale, & meno ordina - rio , & riftefio principale,
& meno principale , thè i Greci vfano di dare à molte loro : che così
prendiamo alle volte Difciplina per Gafiigo, co- me i Greci Paideia per Cólafis
: & Huomoper M^chio, come ejjì anthroposper Arfen:^* si gite per Varentela
, come efii Haima per Syngé- neia: & Forti per luoghi forti, cioè per
Fortez- ze, come efii Carter ìper Cartera Chovh,cioè Erymata : & Entrata
per Bandita , come efii Enodos per Prófodos . cimiamo noi di dare ét nomi
aggiunti il lignificato de y [oflantiui, di- cendo il Bianco, il T^ero, lo
Scuro , il Commune , in vece di, la T^ereg^a, la Bianchezza. , la Scu- rità ,
la Communità , come i Greci Tò Melando ^ Leucòn , tò Scoteinòn , onero tò
Zopheròn, tò Coinòn, in luogo di he Melanótes,he Leu cótes, tò Scótos, ho
Zòphos , he Coinótes . Et benché fipojfa dire (Thauer noi quefio vf o po- tuto
apprendere da' Latini, i quali pare che fi co - piace fiero di dare alcuna
volta a nomi aggiunti il lignificato de* foftantiui alla fudetta maniera , più
toftoperò Greco fi gli può egli dire, che Lati- no inquanto noi allaguifa de *
Greci procediamo più oltre in quefta parte, che non fanno i Latini . onde in
vece di, fimilitudine, leggefi , %A filmi- le nelle rime antiche, fiume in
Greco Homoion - 9 i Alla lingua Italiana. 4f per Homoiótes. h \ io rimango
bianco fimile (Chuom morto . Et pare , che gli anni adietro cotali voci aggiun-
te y fate per foflantiue andajfero tanto dgufto di alcuni de' noflri , che in
vece della B elleno. , la Vagherà Ja Benignitela Vieta , t H umiltà, 1$
dolcezza, & mtll.e altre sì fatte parole riponi ha ueuano in feggio il
Bello ■» il V ago ,il Benigno , il Vietofo , t Rumile , il Dolce : & così
di mano in mano , attenendoli al concreto , come àfenfato 9 & lafciando
l'aftratto per auuenturaàgli aftrat ti. Ma poco apprejfo di queftaloro vfanga
auué- ne quafi come delle foggie nouelle de* veftiri in Italia, che per
alquanto di tempo contentano toc chio, & apparirono gratiofe, mapocoftante
va perdendo poi la lor gratin, & quaft prima inoc- chiano de* primi habiti,
co* quali cominciarono à vederfi poiché gli auttori,ò accrefcitori di quefte
beUe^e del parlare non furono in ciò molto tem po f eguiti. lappare già, che fi
meritajf 3 ,ro di ri- . manerft me così tofto infecco ,fe vogliamo giudi care
dirittamente ; con ciò fojf ? co fa , che ejfi col fkr ciò moflr afferò vn modo
d* abbellire la noftra lingua f mga valer fi d* alcuno ornamento ftranic ro .
ma thauer noi t orecchie troppo malageuoli dafodisfare,&,per dirlo
Latinamente, religio- \ fe i le sf 4* Difcorfo intorno fepià del donere ,nefk
fchifi d'ogni nouità : Lift effe, ficomefur prima à' noftri Latini ,cosìfie nò
a noi fempre cagione della pou erta delnofiro idioma, fin eh e elle no
rimettano buona parte del- la loro rigide^a , Hora lafciamo noi Stare la lingua
Latina, la quale no può arriccbirfi,nè au- mentarli più, poiché ella, come
pianta, d cui man chi Vhumido radicale , non cbecrefcere, ma a pe- na-
mantenerli può nella grandezza primiera:&. diciamo pure della noSlra
vulgate , la quale tìorpar non fo per chè Sielle maligne. Che più non fappia
andare innanzi per acquistar lafuaperfettione, ò per auangarjì conuenga ac-
cattare nuoui vocaboli nouelle foggie di par- lare da lontani paefi,?2r donde
meno fi conuerreb . he , {predando , & ifdegnando molte fue belle r &
acconcie parole, & maniere di dire ab antico hauute ò dal Greco, ò dal
Latino, ò da alcun' altro nobile linguaggio , le quali benché non habbiano
lalor fedia in Tofcana , elle però fono di diuerfe contrade d'Italia vecchie
cittadine . la qual cof et quanto fia da commendare poffiamo noi compre- dere
da vna fimilitudine , cherni viene hora in mente, di Tlutarcho, benché ad altro
propofito da lui recata ne'ricordi,che egli dà per conferuamé- t o. della
fanità, la doue biasimando egli ( f òtto al trai perfona ) il pigliare Jpeffo
medicamenti fuor -v di Alla lingua Italiana. 47 di mdlatia per purgare il
ventre , dice che ,fico- me alcuno , il quale, granandogli l’hauer e nella
propria citta troppa turba di fuoipaefani Greci , ì empi effe d* .Arabi , &
di Scitbi , cacciando via ifuot, commetterebbe gran fallo , così errano fen ga
dubbio , & punto non intendono coloro , li quali per fpingerfuora gli
efcrementi famiglia- ti, & natij dellor ventre,vi mandano non fa che grani
da Gnido , & Scammonee > & altre medi- cine molto jlrane,&
contrarie alla loro compie fa [ione, & infomma tali , chanpìà toflo da
effere purgate effe ,. che da purgare gli altri h untori . Hot qudto maggiore è
il noflro fallo , mentre noi con l'introdurre in Italia non falò babiti , &
co- fami, ma voci ancbora,& parlari f or afa eri, & barberi , ci
sformiamo di dar perpetuo ejjiglio al le noftr e paróle, & pbrafi
originali, & natie gr a' tempo fa venute dalla Greca, & dalla Latina Un
gua,& d* alcun* altra antica di grido ? Et quan- to farebbe meglio il
mantenerci le noHre parole, & guif ? di parlare ò Lombarde , ò Hpmanefcbe,
ò TS^apoletane ò Tuglicft , ò Calaurefi ( miglio- randole però con lo fcriu
erle,& proferirle più ac conciaméte, che fiapoflibile) majjìmamente quel
le, chea noi parranno di nobile, & chiara difeen denga,cbe priuandole della
loro slanga paterna, far dono della cittadinanza d tali , & quali capi
fateci 4 * Difcorfo intorno fateci non so donde ? Hora chi potrà negare, che
non fianoper diuerfi idiomi della lingua Ita - liana jparte alcune "voci ,
& maniere di fhuella - re fignificantiflime ,&piu anchora lignificanti
f d' alcune T ofcane(benche in -vniuerfale la Tofca - na lingua con molta
ragione a tutte le altre Ita- liane s'antepone ) & venute à noi da più
nobile principio ? Darò l’ejf empio d' vna fola parola per non ejlendermi fuor
di mi fura . Molto è vfato regno di 'Napoli il verbo Incegnar e, che figni ^
fica mettere in vfo quafi ogni co f i non prima a- doperata : che Incegnar
dicono, per cagion d’ef- fempio , vna botte di vino quando la mettono d mano ;
& Incegnar e vna camicia, la prima voi fa, chela fi veflono : &
Incegnar e vn coltello , quando il cominciano à porre in opera . La voce è
fenòli dubbio di nobil ceppo ( per così dire) ef- fendo di corpo Latina, am^i Greca,
che così ne la fciò fcritto S.iAgoft.fopra S. donarmi : Encania fefiiuitaa erat
dedicationis templi . Gracè enim canon dicitur nouum . quandocunque enimno -
uum aliquod fuerit dedicatum , Encania voca- A ^ A tur . Iam & vfus
habethoc verbum * Si quia noua tunica induatur, Encf niare dicitur .
"UtorfoQuanto fia poi al fuo fignificato,io non so già tro iQ 4rr+AA, uare
p ar ola Tofcana , cheltflejfo vaglia . oltre di ciò ella è parola Italiana da
tanto m qua, che non Alla lingua Italiana. 49 non ci ha memoria incontrario .
Ejfendodun + que ella così nobile d'origine , tanto lignificante, & antica
Italiana , tfr importando all* eccellen- za delle lingue l batter parole di
fimile valore fio non se vedere perche non meriti ella d’ejfere am* mejfia in
publicbe fcritture ,fe non Tofcane , al* meno Italiane , & perche più tofio
vi fi h abbiano da riceuere voci flraniere , & barbere , Et in conto di
flraniere metto io le Latine ifieffe non introdotte , nè incorporate da
principio nella no- ftra lingua . Delle quali però veggiamo, che gli huomini
delnoflro fecole vanno empiendo i loro componimenti vulgari ,fenza euidentebi
fogno > & contaminando ihpuro Italiano di maniera t$ le j che fe la co
fa under d feguitando , à mano d mano i cantici di Clottochrifio Fidentio torranno
la palma del parlar vulgate al Tetrarca al Boccaccio . Quando, & fin
douepuojfi la noflra fihuella rendere douitiofa da fe fteffajl non furio, ò l
arricchirla in quella vece col mefcuglio delle lingue fiore fiere , che altro è
egli, che vn non cu - raré,nèconofcere ifuoibeni ? Laqualcofafeè dif liceuole à
natione di tanto giudicio, di quanto fiiflima V Italiana, è dunque d'obligo
commune d tutti ingegnarci di adoperare il contrario in qualche maniera . Et
del come fra me flefifo gid difcorrendo conchiudeua , che non inutile fatica D
fercib jo foifcorfo intorno perciò farebbe il fare vna raccolta di tutti i più
f celti vocaboli ; modi di dire , &prouerbi vfàti hoggidi \n Italia ,&
in f mma di tutto il meglio delle lingue noflre , la quale accommunandofi al
'mondo conia fiampafferuiffe come pertheforo della noflra lingua vniuerfale ,
che in quefta ma- niera ogni p articolar lingua d'Italia haurebbe la ptà parte
nelle fcritture di nome , & trapalereb- be con qualche raggio
d'honore,& di lode nè'fe- t oli à venire . Et io per hauerevfato lungo tem
fo in diuerfe citta , & contrade d'Italia? comin- ciai già à preparare la
materia per vno edificio sì fatto, pregando alcuno amico à darmi in nota quel
più, ch'egli poteffe raccògliere di particola - - re della f ’id lingua materna
. Di che ejf mdo io flato cortefemente compiaciuto da molti, affret- to
l'ifteffo atto di cortefia da qualùque altro bah hia à cuore l'honore della
patria, &• la lòde di f r flcffo , poiché quanta parte haurà ciafcuno nella
pitica , che d mia richièfla in ciò farà , tanta , & forf ? maggiore fi ?
ne guadagnerà nella lode,f ? io non vorrò, come non vorrò per certo
>effereingr a to . Ritornando bora alpropofito dopò l'hauer • vagato
alquanto , dico , che l'vfiaregli aggiunti in luogo de'fofiantiuipifi Jfrejfo
di quello, che fi co ftuma a no firi giorni , con giudicio però , & di -
fcrete^a, altro non farebbe, che faceoftarfi pià *" alla I Alla lingua
Italiana. 5 51' alla gétilev fan^a Greca fetida punto difcoflarfi , dalla
naturalità della noflra fauella. Habbia- mo anchora i nomi aggiunti Tanto ,
Quanto, che d noi dinotano ogni quantità così continuata , co- me difcontinuata
, valendo ilprimo i due Latini Tantus, & Tot, & il fecondo i due Latini
Quan tus, & Quoty come dinotano a 7 Greci le lor voci TóTos, ouero
Tosuytos, & Pófos. . Sogli 4- tuo noi il verbo Tatire tal volta pigliare
perla verbo \ntrauenire,ò accadere , quando verbi gr a tia diciamo , Il tale ha
patita la tale difgratia m così prendono talhora i Greci il loro Pifchein , che
vuol dir Tatire . Il nofiro verbo %Aggra- uarfiy in fimil modo di dire : il
tale fi è aggr nuo- to dinanzi al fuo Signore, cioè ,fi è lamentato d 7 effere
aggrauato ,rapprefenta il Greco Deino- patéin , adoperato alcuna fiata nella
fleffaguifa, et il verbo Solleuare pigliafi non poche volte per far ribellare,
& riuoltare alcuno, come fi pren- de il Greco Meteorizein , il cui proprio
lignifi- cato è leuare in su, come è del nofiro Solleuare » Grattare fogliamo
dir talhora in luogo di Lufin- gare, come 1 Greci Catapséchin, cioè » Strebbia
re, in vece di Colacéuein ,cioè lufingare.E come ejfi al verbo Biazein., &
Biazefthai fignifican - . te sforare , & effere sformato , & deriuato
dal nome Bia , cioè forza , come di f ipra dicemm o. Di dati- fz V ifcorfo
intorno derno tre fignifieationi tra le altre , cioè, metter le [uè forze in
fare alcuna ccfa & effer neceflita - io di farla : & far forza , &
violenta all’altrui caftità, così noi tre fignifi cationi , & l'ifteffetre
diamo al verbo Sformare. Il verbo «cheto ,cioè* bauere, vien da loro tal volta
vfatOj fetida fog— giungergli altro, per effer ricco, ò hauer della ro - ha .
così noi prendiamo tal volta il verbo Haue. te , & leggefi ne buoni
fcrittori antichi il fuo participio Habhiéte in ifeambio di v4giato,ct di Ricco
, come èprefo da' Greci il loro participio cchon . Il verbo Studiare in noftra
lingua prcndefi non folo per dare opera ad alcuna co fa con molta attentane di
mente, &per ingegnai fi, & affattearfi, ma anchoraper jcllecitarfi,
& affrettar fi some v follo alcuna fiata il Boccaccio » & gli altri
auttori di quel buon fecolo l & vfart lo hoggidi non folo in Tofcana, ma
anchènel con tado di Bologna , per quello , che io v dì già dire al Signor
Camillo Taleotti, il quale bene ffeffo diportandoli nel fuo fhuoritiffmo Oriento.,
non f degna di prender ui tal volta piacere , & frutto . da' rovi parlari
de gli habitatori vicini allagui fa, che egli fh in citta da’ dotti
ragionamenti de letterati > a quali fuol dare di continuo materia d'aguzzar
lo’ no ezno con fue acutijjime quiflio - ni f torà i Greci medefimmente chiamar
fi. Alta lingua Italiana « 5 j girono Spoy dèn non polo Vattentione della tneit
te da noi nomata Radio, ma anche la follecitudt- ite, & la fretta . lS{el
prender fi anche la noftrd lingua vna certa libertà ne' lignificati d' alcune
parole f può molto bene difenderli conio feudo della Greca . Eccone effe mpi .
T^el regno di “3N {a poli vfano affai di dire Tartar e in vece di men te, non
oflante, che v'hdbbia in molte città ilfuo proprio verbo, che è Anducere, fatto
dal Latino tAdducere . la Greca lingua anchora dona al fuo verbo Comizein , che
vai Tortare, Vifieffa già larare detta lignificatone. Vfauif i Me Jpejfo, in
vece d'Infegnare . & i Greci pren- dono il loro Manthaneinper Didafcein .
HdP noni i verbi Entrare (che eglino per lo più dico* no Trafire , che è dal
Latino Tranfire ) & yfeire a in doppio lignificato, cioè , ajfoluto , &
tranfiti-yfy 1 ***** ito, come gli chiamano i grammatici Latini : n myfi cto
fenga teff empio de Greci , // quali diverbi Eisbamo j Fcbaino firn valere
l*vno , n \ & l'altro .facendo il primo lignificare Entrare, ' %4 &
anche fare entrare, ò portare, & condur dert fyy^ tro ; & il fecondo,
Vfcire, & fare vfeire, ò pòr- tare , <& condur fuori . Salire dicono
anche non 1 folo il montarsi , ma il far montare , è il portar 7- / di sù, come
i Greci Anabainein •, Bene è vero 9 thè egli è vfo piu lofio de* poeti, che de
* prò fato - D 3 ri 54 Difcorfo intorno ri della Greca lingua il prendere in
doppia manie ra i tre giù detti verbi . llyerb o Stentare viene ^ vfato quafi
per tutta V Italia nella doppia ftgnifi- can%a t come anche il Greco
Tàlaiporein, al qua le il noflro verbo Stétare di fignificato corrifpon de
meglio di qualftuoglia altro verbo Latino:che Stentar fi dice chi dura fatica,
& difagio in alca na cofa, & effere fientato diciamo chi vien fatto da
altri durar dif igi , & fatiche . llabbiamo anchora noi di numero pari alle
Grecheletre vo ci de' verbi, che fignificano le differente del tem- po
affolutamente, ò perfettamente trapalato, v- ’ c>fiL f an< *° no1 dì dire
net tempo trafcorfo per e ff empio io fcriffi , Io hebbi fcritto ,& Io ho f
trino ; & * ° " con quefia terT^a voce dinotando noi quel tempo , che
i Greci chiamano Paraceimenon ,cioèag - Q Zf giacente , & vicino, & con
li due precedenti rap Z^T^frefentado quegli, che efii chiamano Aoriftoys,
t&cioè tempi indeterminati , inguifa tale , che tre o p voci vfano
equiualenti (f econdo la commune opi ~ ione )alle tre fudettc, quali fono
égrapfa,égra- Gégrapha . tìora ficomc noi cir conferì - do il tempo Taracimeno
di ciafcunverbo col fuo proprio participio del tempo paffuto , & col verbo
Hauere, diciamo verbi gratia, in vece del s Latino Scripfi, Ho ferino, così
anche fi vede, che i Greti, benché non molto beffo , cofiumauano -' r ? * ' • '
di AH.a lingua Italiana . 5 % ài fare,' dicendo, éc ho grapfas,écho perana$>
coho defas, écho crypsasi cioè , hofcritto, ho fitto , ho legato ,bo nafcofo .
Ma fetali circon~ fcrittioni babbiano forgu particolare, lafcieraf- fi per bora
nella penna ,cor rendo noi verfo il fine* & v olendo per ciò fornire queflo
quarto capo, il . quale chiuderò, con dirle , che parlando de ' pi, non fard
per auuentura 'fuori di tempo?. .frinì i /irvi n tini il tPW9.il fi V. il
uertire, che tal v olta pigliamo noi il tempo dente delmodo dimofirdtim per lo
tempo trapa f^^/\ C\ fato del mòdo defideratiuo ,come da' Greci fi CQ ^T^ 4
ftuma (benché effi in vece del hoftro pendente v fano più volentieri l Mrifio
in tal cafo ) dicendo per cagion d'ejfempio , Io vi andana, f tupelo™*'
cómandaui , in vece di Io vi farei andato , fe tù u mel'hauejfi comandato .
7\(è ottóne, che fi dica ^ altro del quarto , &.vltimo modo , nel quale
/flw no/lra lingua fi confa con la Grécaper conto del-**** le parole
^paratamente confiderate. %eft*,chc {jo alcuna co fa diciamo della parentela di
quefle ducQpfo fi- lingue nello accoppiare, él congiungere le par 0 ^ le
infieme, nella quale , per non ifiancar tanto V. S. Illuflrifi. faremo brieue
dimòra. Il par- y lare adunque, di cui patti facemmo daprincipiot&jji** le
parole fecondo quattro confiderationi da noì^^ ^^ diuife , & trattate ,
confifté nel congiungere , accompagnare fati in vna maniera , che in vnal- D 4
tv& r fS Difcorfo intórno tra effe parole tra di loro . Et volendo alcuna
fa dire della conueniew^a, che tra quefie due lin- gue fi truoua interno a
detto congiungimento 9 comincieremo dall* articolo . L’vfo di cui , ben- ché
appo i Greci non è V ifteff ? d punto , che è ap- po noi , pofcia che i Greci
Vadoprano con più lar- ghe leggi di noi, nulladimenovi ci prendiamo pur tanto
di libertà, fe non in vniuer fate , alme- no in qualche particolare idioma
dell* Italia, che alcuna fiata adopriamo l’articolo ferina bif jgno , ò almeno
in vece d’altra parola, come fi fa nel regno di Tfapoli, la doueper effempiofi
dice. Mi duole il piè. Ho male all’occhio, in cambio di di- re, mi duole vn
piede, ho male in vn’occhio. Co- sì fvfarono taluolta i Greci ; onde diffe
colui nel , la fiutola della formica Tòn tòy ixeutòy póda ’ laceri: cioè ,morfe
il ptè dell’ radiatore: & quell* altro : Eith* cxecópé próteró tò n oph-
thalmòn litho: cioè, oh che innanzi mi f offesa * tocauato rocchio con vnfaffo
. 7^ però dico io , che in sì fatti parlari , Mi duole il piè , Ho male all
occhio, fempr e r articolo fia di fouerchio,per- . eioche quando io haueffi vn
foto occhio , & vn > fol piede, ò all’vditore, & à colui, con cui
parlo , fofje manifeflo qual piè mi dolga, & in quale oc chio io habbia
male,fen%a dubbio V articolo non vifoproHanzcrebbe , ma vi ferirebbe per reite-
; ramerà Alla lingua Italiana qj tomento della Co fa eonofciuta ,ficomè vi può
tal volta f bruire per premo flraméto, e tale altra per additamelo di detta
tofa : ma dico io bene, che Vi foprabondi , quando egli non fzt niuno degli ef
f etti già ricordati, ficóme egli non fu ne * foprapè Hi e fiempi Greci , il
primo de * quali è nella fiuto- la d'Ifopo della formica , & della Colomba
, F altro nel principio delle Tfttgole d y <Ariflopha- ne, che ciajcu no
potrà vedergli in fonte V Met- tiamo oltre di ciò F articolo dauati ad alcuno
att- uerò io , onde egli s'acquifla for’ga di nóme , & diciamo , il come,
il quando , il perche, in ifeam- bio di , il modo , il tempo , la cagione .
& i Greci in ftmilguifa ponendo V articolo dauanti al Pòs, cioè, come ,
& al Potè, cioè , quando, & al Dii tì, cioè, perche], & a
moltiffimi altri amerbi, et quali -non potiam noi allogarlo, gli adopr ano fi-
milmentc in cambio di nomi : Sogliamo anchort t noi dire , il configlto de 7
diece , tacendo la voce 9 Uuomini ,ò Senatori , b altra parola pià conuc-
neuole : & con fimil figura dicono in Firenze i quarantotto , & in
Bologna i cinquanta , come fanno i Greci, prefio i quali fi legge hoi triacoti
ta, cioè i trenta, doue il compiuto parlare fareb- be , i trenta tiranni ,
parlando di quegli , che fi- gnor eggiarono per alcun tempo il comune d'*A-
thenc • Hello accoppiar poi nome con nome in tnol - b & Difeorfot inwroo
molte fate co' Greci M**» ^fj n «cfdo ballerà per bora toccar • ^ j jciam0 noi,
nome foftau -tuo eoa pólis Rhómes , & ' Itcittàdi Roma ,co J..j c i (ne
mettendo il PÓ Hs A*bc« >X k j£ì£oUc*fo ; ebefe- nome proprio della cttan \
K ndyer teroaUuna ^oltai L ’ ho(che poi fi Co. Ettori Franco] co ’ ffiThucy
dideS Jjffe F r4nc f C ^^ r c tdided’Oloro .fottmtenden- J ÌOt ^Ii4 nome
figlialo , & elfi « '» 0MC p ^° doni noi il nome 1}, , r awettiuo con folla
- altro tale . Et ; - dell’ ejfercito, cioè, la *• diciamo rfifli Ttodtf-
maggior parte del B & di' ifleffo modo de, Tò Ì‘ S** **>*" diciamo
, llp>*j ‘ P * u maggiorparte U maggior parte ,, Hfecodio delle volte. E
(Madia Latina. Etpt- cafo alla Greca , f crUt m di. gliando il compari W _ ,^ w
ciamo per e ffempi » . . g ocr ates hapii- *i i P ’ ^£ 2 % Stero. . U ton.tòn
philosophon enlop &/n . ali rio così diciamomi» ftiifW 0 *" > u£j
fi t T cioè vn certo huomo , come efi t , Htis cioè, ^Hei$ *» *— • * * Alla
lingua Italiana • W il contrario ,ò , Tutto l'oppofito , come efiii
pantoynantiòn : & altri tali accoppiamenti ^ facciamo d lor famigliano^ .
Quanto è poi al* l'accompagnar nome co verbo , tra le molte con - . y ^
formità, che v'h abbiamo, fono lefeguenti. E CO, . . , a jt \ ' fiume della
Marca Triuigiana,& di buona par-i te della Lombardia il congiungere co'
nomi dèi -A numero del piu i verbi del numero del meno, & dire jVerbi
gratia, Gli animali corre , come co$ ^ fiumano di fare i Grect co * nomi
neutrali, dicen^, p . ^ (io.TàZóatrÉchei. ' Tare anésira, che il fimi ; lev
[afferò di fare alcuna fiata gli fcrittori^ Tofca ni . come che ion'habbia
fegnato piu d vno f ■ -c£\:y^ eff 'tmpio , oltre a que' pochi, che ne recano
aletta : ^ ni, d'vn falò pero mi fauuienealprefénte ,che A _: M di Ser Brunetto
nell' Ethica d' Jirifiot eie da lui. abbreuiata,la doue parlando del Magnanimo
di* ce così : Et è pigro di far picciole faef ? . ma nellt co fa, la oue è
grandi honori, & grandi fatti, non è pigro . A molti verbi danno i Greci il
fecondo* cafo di que' nomi , ne' quali trapalando fottio* ne di tali verbi, non
fi riceue ella, fa non in alcu- na parte di loro . onde diranno, Piein
hydatoSjr & efthiein artoy> cioè, ber dell'acqua, & mah giar del
pane, quando non fi bee tutta l'acqua, nè fi mangia tutto il pane . Simile
forma di dire v*\ fiam noi bene ffejfa , come fi vede nell' eff empio ' • * - '
delle *t> Difcoffo intorno dèlie parole giù dette per yulgarigamento delta
Greche • Sogliamo etiandio noi in cambio del ’**^Bf* a - • - - *^*ei, dicendo
yerbigratia , Vonfnre , 7{on yeni- ~j t H/ eryx ' uwuu vcì uigraua , i\onjnre ,
i\on yent- * fi? ) tome ejfi Mé poiein, Me elthein , benché è ^ 'faitj'Ujo ilor
conceduto di J urlo & con tali auuerbi , fìnga . Molto è loro amica la
particella Hot i , & la HosirìTjignificato della noflra, Che , yfatn da noi
in tali maniere di fiiuellare : Intendo , . thè Vietro è -renato : Io so s che
Giouanni non è J dnchora tornato ; dicendo ejìi non altrimenti, che noi,
Pynthanomaihoti, ouero hos, Pétros élthe : &, oid’egò hóti Ioannes
oycét’epa- ftélthe. Et così diranno Oid’ hóti eleufetai* tome noi , so che
yerrà : là doue i Latini adopra* no gl’infiniti, V enijfe, BgdifJJc, Ventar um.
*Au - dio Tetrum yenijfe ; Scioloannem nondumre- r Scioeum venturum . *A’ yerbi
di mo- * / *° “pimento foggi ungono quafifempre le propofitio- ni altrimenti di
quel che fanno i Latini , ma non già di quello, che fncciam noi , li quali
diciamo , yerbigratia , *. Andare in Mthene, yenir da Mtbe ne, come efii
Elthein eis Athénas-, & Elthem ap’Athenon : & così taluolta d mangi à’
nomi che importano jpatìo di tempo, mettiamo la prò* fofitionealla lorguifa •
Onde quel di ienophon* Alla lingua Italiana! €% te, Hairoyfm ctn tirisi mesi'
dya-poleis HeU a * • . 1.5 . Ia |j *wì iiI rr rff . lenidas,c(W numero di
parole jipuò vulgo* ridire in quefta maniera : 'Prendono in tremoli due città
Greche 4 alcune particelle del parlati Jl dirottiamo - cordine tra loro *&
forameli* cor rifondenti alle Greche dell ijleffa feti e . così vCiamo, Nonc
hé, feguendo , Ma non , comi ejji le loro, M?nou Seguendo Alla, oy de . £&
+ nophonteml primo tóge himauon » è #q^icW>è.^o ti > noi> . ? toatés
axias labón. : cioii \i& m vero * \ A * fta, bla cafaikakro di ciò che
tùpoffMwriputan do che vaglia danari, à niuno non ché in dono da retti mane
anche fe meno delgiuftopre^o n* . m È I «I .. _ Z 1 /..4Ì.A prendevi . il
Boccaccio pfl Philocopo : Certo, non che egli mandi me die, ma egli non
lafeierA Lf • • _ x. 1 fi* ^KTpÌÌp Pì\YWlP. t)Ot. i A -, tri di quefle due
lingue fi poffono notare: Che com&U~ sì diciamo noi, Far congregatane ,
Fare odore . <f in fece di, rendere odore, Far lalegge,.Far la re ~v+*f If*.
%ola. Fare il re , cioè creare il re. Far diligenza, , in tal modo di parlare»
par T amore. Far opera lo farò opera Rabboccarmi con Francesco ; Far €i
‘Difcorfo intorno fciù tirare alcuno , Farfe mbianti, Far di marnerà, j:
JTT7T-.. _ r. ^ .~me, Farai di maniera, che Francefco venga: J** efii Poiein,
ecclesia, Poiein ofmèn, Poi fcin tòn nómon, Poiein tòn canóna, Poi- ein tòn
bafiléa, Poiein epiméleianMnyein a crota, Poiein ergoti , Poiein anaehoreiai
ti- ^^4S^lia,Pokin émphafirt, Poiein hóto trópo,&c. cosi noi, Haùer collera
, Hauer glòria , Ha- , HakerZaflonate , Hauer Cura > Ha - y? y $ter\
ceruello , Hauer per cofiume , come effi, éehein chòlort v , <fr
aganaófcefin , éehein dò- xan,édiéin cacone éehein plegis , éehein
epiméleiartjéchein nòyn, cai phrénas,éche- indi J ethóys . còti quali voci
tutte altri verbi , thè Facere , ÒHabere fogliono accompagnare i Latini rie'
fentimeriti Jkbe fi danno alle prefate . > maniere di parlare . po chi modi
di fauella - lf ** r *-YF*è figurati , & prouirmali habbiàmò comune* co'
Greci ;che così , per effempio fogliamo ma** dire , Vortare alcuno in tefta ,
in vece di > Farne f — - — -y^gran contò, come efii ; Epi tè cephalè phérein
& Landre ad alcuno il capo , in vece di , nfà-ìrf fj'fowgti vtlhma, &
riprenderlo , comeeffi Ply- . non poiein tina : & chi è malageuole da cor *
* .reggere , & ammendare così viene da noi detto . Cura malageuole , come
da loro Dyfcolon the- rapeuma . Ma & di quefta forte di rifeontri Alla
lingua Italiana. tonta Greca lingua, & d'altro, chea cios^pparz. tenga ,
riferbandomi io altroue d farne lutìgé trattato, non occorre qui dir più, fatuo
che È-Mdt ti fard per auùenturà malageuole il perfuadètè% che di tanta
conformitàdi qucfle due lingue ca- gionfia lo hauermivd betta pofla volato raj
fotti gliare il parlar Greco, è no più toflo vxt effèrùi Cà fudlmente
abbatrutrneU'iflefe forme did\re‘^ forfè anche pardi®, guidati in
vncerto\vfodoÀ tiò dalla natutd'M concetti , de' (piedi ritratta * &
imaginefipud quafi dire ilparlare ,» &lepd± rote, tuttoché
ellepiùveracementefieh chiama* ti fegni -• douendofixredéte , che l’ifiejf ?
incontra d' alcune parole, '&pbrAfi'auuengd trilingue di popoli
lontanijtimi'fralbro , che d pena l’vnf al- tro fi confcono per fama i Ma ciò
non deepre~ giudicar punto al noftro intendimento principa heyche è diprouare V
eccellenza di quefia lingua» cólfcruirciper pruoud della fimilitudine , eh’
ella hdcon le più eccellenti sanategli fa pM.tofloper* noi, conciofia co fa,
che sì cornei più valente quel pittore , che ben dipinge di fhntafiadi quello
,U quale ben ritrahe folamente, & quel Voeta , che ben compone di fuo
ceruello ,di quel che tara- to bene ciò fd, quanto egli fegue de’ buoni Toeti
la guida, così di maggior riputatiane ci fta Cha- rter lingua nello efprimere i
nofiri concetti , & ' pen- DiTcorfaintòrnó ; ; penfietii gareggiante con le
migliori , l*qu<ilfùg matafia da noi , f *nga hauere altro ejf vmpio da *
tMW# /^/àr fàuella , della cui forma bah* biamo l'impronto hauuto da altra
lingua . isf v - certo , come ffo #o h ow mi creda, cfce /a maggior parte della
fimilitudine di quefte due lingue fia cafuale , credolo però d' alcuna parte
,&• bollo per molto fimile al vero . flora battendo io piu voi* , te
imaginato ejferquafi imponibile, che la nofira fiiuella dell' Hebraica vniuerfj
madre -di tutte nonferbi molti lineamenti , non foto per la cagio ne vniuerfale
già detta , ma per lo lungo ftudio & continua lettionede * due tejlamenti
vecchio* & nuouo (ejfendo l'vno flato fcritto tutto in He . - braico da
principio , & l'altro parte in Rebr ai- co, parte da Hebrei , oda difcepoli
d'H ebrei nel- lo fcriuqrlo hebraeggianti ) della quale tutti i no Uri antenati
Cbriftiani ò immediatamente, òper l'altrui me^o ban partecipato , chi molto,
chipo co,ho voluto fkrpruoua,fe fi trouajfetra quefia lingua ancbora , & la
nofira , qualche notabile conuenienga d'altra f irte però delle gid trouate da
alcuni ; nè la pruoua è fiata vana , come da gli ejf vmpi, che f aggiungeremo ,
fi puòfhr chia- ro, ‘ Percio che non è da dubitare , che la nofira >
*t*é»y*yace Creatura, la quale fi piglia jppejfoper la fo* vr «4hyt&
ragioneuole , che è 1 buono > in quanto è rap- Alla lingua Italiana. 6 %
’ieffi prefentotriceper lo più di tal concettò ,non fta el mhr la, per dir così
3 creatura della lingua tì ebraica, hauendo noi nel Vangelo ( l'enea dire di
molti al , n tri luoghi della [at ra frittura) Vr adicate Euan t$ gelium omni
creatura . Così il pigliarla -voce .Anima per la fola ragioneuole , anzi per
tutta l'huomoy come quando diciamo, Bologna fa tan- - te migliaia d’anime, può
venire dall’ Hebreo, ba- ttendo noi nel Genejì , OFlo anima fuerunt in ar - V*
*X T « rt _ J - * 1 • I I t . . a . tutti ca Ts[oe . onde viene anche il dir
noi Fratelli co» nati quei, cì)e fon nati d'vna ificjfa madre ,c d' ^ ♦7 /I _I
_ I . • * % m ’i£ll ' i " •• «»» mudi (t j/««" é, padre, hauendo
battuto riguardo a quel \io, l U0 g 0 del Genefi 3 7. 2 7. Frater nofter , caro
no i/i lira, che vuol dire . Fr/ttpl nn(ì-v>/y - fì ltra, che vuol dire ,
Fratei nojlro carnale, fecon^ * do viene egli interpretato da' più.intendenti :
Eti^try^-y z \d» H d lr ì Dormire con alcuna , in vece di , conojcerr
actlòM/reo. gl (u carnalmente , 0 piu tolto (come in tdnti luoghi 0 fi legge
del Boccaccio ) giacer ficon alcuna ; leg % gendoft nel Deuteronomio ,
Maledittus , qui dor - U rnierit cum omni iumento: Et cjuello vfare It dir. Sì,
& sì, in vece di replicare le altrui paro* ^ K } e per auantiref erte ;
leggendofi nel quarto de i 4 ^ » *1 quinto capitolo , Ingrejfm eSlitaq; jqaa- .
man aci Dominarti fuum, & nunciauit ei dicensi (, p> & fi c loquuta
efi puella de terra lfrael ; per ¥ n reiter are le parole da colei dette, &
raccon - , ^e dalihisìorico poco innanzi , le quali fono % 1 £ Vti. • * ' me
-Difco^fb intorno t : «A Vtintimfuiffet dominustnettsad prophetam^qM eft in
Samaria ; profetiti cuvajfet eum à lepYai quam habet . ^An^i è da credere
fermamente^ effendo fiata la Bibia trafilata primieramente d'Hebraico in Greco
, & attaccatifi alla Greca molti Hebraefimi ,& poi dal Greco traportata
nel Latino, & trapaffatinella tradottione Lati- na molti & Hebraefimi ,
& Grecbefimi , & fi- nalmente vulgar legata da gli fcrittori ,& dai
predicatori, chabbia nellanoflra lingua recate - voci Htbree , Greche , &
Latine , & inneftata gran quantità nonfolo di Hebracfimi , ma di
Grecbefimi, & Latinefimi anebora , che così per breuità chiamar voglio al
prefente le proprietà , di quefie lingue . Truoua di ciò faranno per bo- ra in
qualche parte quefti pochi ejfempi : Quel* la forma di parlare : Il tal e mi
mandò dicendo , ^ ^ che ei verrebbe , ficome non ha dubbio , che non J Latina ,
& il douerfi ella più toflo dir Greca, è' t a:V’v<. » — f J, chiaro dal
trouarfi ne * buoni fcrittori Greci, é pé- pfe legon, épempfe celéuon , cioè,
mandò di- cendo, mandò commandando ; così tomi perfua - do, che ella non da
buoni fcrittori Greci , ma dal; la tradottione Latina del Vangelo Greco fia
fiati portata nella noHra lingua vulgare , leggendo- • nifi , & più d'vna
volta, fe mal non mi ricordo « ✓O rs Mifo eum dicens* ; Et lay oce
Traditore * ' w -V di ri AHa lingua Italiana • ^ dhcorpa Latina con quel figni
ficaio y thè ha nel noflro bulgare, non da antico fcrittor Latino, m(L dal
predetto V angelo fard trapalata a noi, ejfea do ella dal V angelica S. Marco
attribuita co -* ' me per cognome a Giuda , il quale battendo data Kofi™
Signore nelle mani de' Giudei, viene per ciò chiamato Traditor nel Vangelo
Latino , cioè 9 datore , che confonde al Greco, Para dot es,?- fato da S, Marco
♦ H ora, perche egli noi diede femplicemente, ma con tradimento, perciò il no-
medi Traditore comincio poi à lignificare chi da ua alcuno in mano altrui con
tradimento, & chi in qualfiuoglia altra gui fa tradi ua alcuno . Così il
verbo Mettere, che vai Toner e, è per mio aui- P9Vr^, % J° fatto dal Latino M
itto, vfato nel Vangelo Còti L, tal lignificato : Sicomela , doue firacconta ,
che «j Kpfiro Signore commandando à s. Tietro iche ri *&*\Pf* ponejfe la fp
a da nel fodero, diffe , Mitte gladium É tuum in vaginam, in vece di direnane,
ò I{eco * CT* 4 * de . percioche il trafilatore trottando quiuitlGrt ffify co
Bàie, che ha per ordinario il lignificato di , V* / Mitta,& dirado quel di,
Tono, ò facondo, s'ap - c **'f*~ pigliò al piu vfato . Ter ta qual cofachi
vorrà, n % d< f tlllbr f diligentemente guatare , trouerà affai fimi rifcótn
sì fatti, come trouatihabbiant . ^ not,& notatili per farne moflra à
fuotempo * EtZf*****^ 0 *' dico pii, che oltre £ libri ^cclefiafikUmolti
al^af^i/^ ! : . «3 ®féorfo intornò tri Greci di philofopbia *di medicina ,
& fattoi materie piti fedelmente , che Latinamente tradot . >ur 4i già
in Latino, & di Latino fatti bulgari, han - no nel noUro bulgare introdotte
mólte forme di dire, & anche parole quanto fta al corpo, ò al Si- gnificato
3 ò ad altri accidenti Greche, ficomei mólti effempi > che addurremo ,
faranno mani fe- llo, acciochealtri non creda!, che io mi creda del- la
conformità di quelle lingue effer fola cagione Vhauere anticamente buona parte
d'Italia parla- to tn Greco . ?\ {ella Latina lingua finalmente quante parole
,&guife di parlare oltre à molti altri accidenti fi truouino, le quali
prodotte fen- . . ^a nome d y auttore,farebbono da * dotti etiandio » &
bene intendenti del Latino filmate per pure Italiane , & impure Latine ,
nella mìa più volte t - . detta opera fpero dì douer moftrare d pieno . La doue
come per giunta alla derrata fi verranno forfè à feoprire glivltimi termini,
<& confini della lingua vulgare,& della Latina . Il che non curerò
per bora di prouar con effempi , temendo bormai -, che non rìefca d V. Sig.
lUufirifi. que- . fta mia fcrittura fatieuole, & noiofa . La quale offendo
fiata da me diflefa in fretta , non può ef- fer é ferrea molti difetti , &
mancamenti . Con - f ortomi però , che per molti ,& grandi che efji fieno,
dinari ài difcretifjimo giudicio di bei rjftrf I - I * II - /• fif j k tìA i»
tè % fi- li ini ti- nti a n- [J, ? « tt * AHa lingnaTraliaffà fa fotta itoihe
effetto ptà che d'altro di mìa prò» " t€ X?i a tnferuirla , / cuferd ,
<& ricoprirà in guifa,che io per auuentura non hau* \ tò à perder nulla
nella fua opi~ ■■'-,<■■■■ nione di me , & - . 7 * - farò per fà- \ re
più toflo alcun guadagno nella grafia , & nell' amore* • - - 1 -- il F I
T^E. Laus Dea » Virginia Deipara & ’j 19 ni in b It fi k lì Errori di
Scampa più v importanti. If. (9, tuo 1J • à. i vicenomi der mu- ti fami , V-
IO* Latino» 2^ 3 ^f t 19 .té eost mi da noi pafiono fi 1 . cortuthittam •
'^i.fam,. Corretti. j \'iì fico » victnomi difaccentati ài m/iri deriuatifcemt
cor rifondenti. Latino, benché egli con tut t° ciò tr g^a piu alGre , co, che
al Lai. 2\j, &c» Così noi da pajfjiont conuetìiam* ■" fama ? T f>-
/'■ r / - ' ' '' C' > ♦ | v\ KB HO K . ^ * * -■ & ,v «ftr f 8-
Difcorfgj; intorno * 0 molte fate co' Greci conueniuano . Delle quali bufferà
per bora toccar Unto , che congiungendo nomefojtmiuo con fofiantiuo così
diciamo noi, la citta di i{oma , comeeffì Pòlis Rhòmes , & Polis Athenòn ,
la città d'^Àthebe, mettendo il nome proprio della città nel fecondo caffo ;
che fe- cero alcuna volta i Latini , ma follmente nel ver A- & così Frane
efco di Tetraccho (che poi fi difie Francefco Vetrarcajcomeefli Thucydides
OÌQioyycioè Thucidide d'oloro ,fott intenden- ti notai nome figliuolo , &
effi il nome Pais, ò diro tale . Et acco^andofi aggettino confoflà- ttuo
diciamo così noi , il piu dell' efferato, cioè , la maggiorparte dell'
efferato, come diffe Thucidu de, To pleion tòy ftratòy . * aWifteffo modo
diciamo , il piu del tempo , il pià delle volte, per U maggior parte del tempo.
Li maggior parte delle volte , Et diamo a compar attui il fecondo safo alla
Greca ,non tl fefia alla Latina . Et pi- gliando il eomparatiuo hi vece
delfuperlatiuo di c [ am °pzr- cffentp.iQy.Socr attfù ilpiàfauo di tut- ti i
pbitofophiycome in Greco Socrates hapan-' ton ton philosòphon en fophòceros.
oltre di ciò così diciamo noi, in certo, Vnfolo,&Vn' Duomo», cioè , vn
certo huomo , come efii , Hcis tis , Hcis mònos ( che Mia oie diffe Homero .
aoè, vnajolaj & Héis anèr % & cosi noi, Xut - * * 5 * ~ * ’ to Alla
lingua Italiana. tt> il contrario ,ò , tutto F oppo fitto , come efii*
pintoynantión : & nitritali accoppiamenti facciamo d lor famigliando,
Quanto è poi aU r accompagnar nome co verbo , tra le molte con- formità , che
v*h abbiamo, fono le feguenti. E c®> ^ fiume della Marca Triuigiana,& di
buona par^ te della Lombardia il congiungere co nomi dii numero del più i verbi
del numero del meno, & dire , verbi grafia, Gli animali corre , come co $
fiumano di fare i Greci co* nomi neutrali , dicen -s do. Ti Zóa trechei . Tare
ancora, che il fimi le vf afferò di fare alcuna fiata gli fcrittori^ Tofca ni .
& come che iorihabbia fegnatopiud vno e jf empio , oltre d que * pochi, che
ne recano alcu^ ni, d*vnfolo però mi fouuierie alprefente ,che A di Ser
Brunetto nell* Ethica d* Jirijlot eie da lui abbreuiataja doue parlando del
Magnanimo di- ce così : Et è pigro di far picciole fi/efe . ma nello cofe, la
oue è grandi honori, & grandi fatti, non è pigro . kA. molti verbi danno i
Greci il fecondo* cafo di que* nomi , ne* quali trapalando Fottio - ne di tali
verbi, non fi riceue ella, fi non in alcu- na parte di loro , onde diranno,
Piein hydatoSjr & efthiein àrtoy, cioè, ber dell* acqua, & mah giar del
pane, quando non fi bee tutta F acqua, nè fi mangia tutto il pane . Simile
forma di dire v- fiam noi bene jfeffo,comefi vede nell* ejf empio delle L *rt *
* . • ''Ifc'.. OiQto X Difcotfo intorno delle parole giù dette per
yulgarigamento delti Greche . Sogliamo etiandionoi in cambio del m ^°
commandatiuo metter l'infinito ( con gli r e€^^Lftnuerbi però foli del
probibire) come fanno i Gre pi, dicendo verbigratia , 7S {onfkre , ?y [on veni-
- i , w > tome ejji Me poiein, Me elthein , benché è 'hi* jMjq g Ìoy
conceduto di furio & con tali auuerbij & finga . Molto è loro amica la
particella Hot i , & la Hos itTjignificato della noflra , Che , vfats , £
ài noi in tali maniere di fhucllare : Intendo , ti a J^ àe Tietro è venuto : Io
so , che Giouanni non è Sncbora tornato ; dicendo efii non altrimenti ,che noi
9 Pynthanomaihoti, ouero hos, Pétros élthe : otd’egò hòti Ioannes oycét’epa-
fielthe . Et così diranno Oid’ hóti eleufetai* tome noi , so che verrà : là
doue i Latini adopra- no gl infiniti , V enijfe , Hedijjjc, Venturum . ^Au- dio
Tetrum v enijfe ; Scio loarmem nondum re - w. /ZJpfci Scio €um venturum . W
verbi di mo- r+ / +* ‘'Cimento Aggiungono quafi fempr eie propo fitti- vi
altrimenti di quel che fanno i Latini , ma non già di quello , che fùcciam not
, li quali diciamo , ver bigrati a , * Andare in *Atbene , venir da Athe ne,
come efii Elthéin eis Athe'nas-, & fclthem ap Athenòn : & così taluolta
dinangi à' nomi che importano Jpatio di tempo ,mettiamo lapro- pofitiene alla
lorguif % . Onde quel di Zenoph on- te, ^ / + oi ■ t&Jk. t- Alla lingua
Jtftlkna, fi te, Hairòyim cn Misi mesi' dyo poleis Het- ^ ìcnidzs, con pari
numero di parole fi può vulgo* fidare in qucfta maniera ;; Trendono intremefi
due città Greche 4 ^Alcune particelle del parlavo ^ diportiamo , cordine tra
loro A c$r /fap mdt*J*°*“* corrifpondentifllle Greche ieWifiefifia frette :
& così v Ciamo, 'Nonc hé, feguendo , ho» > cowt ejjì le loro, Mthoti , /
ignendo Allà oydè Pigiai * nophonteml primo /de- fin oi s/tpon nem i Cajtoi *
tóge Uimation » è te&Qiciafli, è. aito ti yhòi> cé&efai i opj mio
argyrtoy ^xÌQOQÌRai,oy-? deni àn pne bori proica d°* es AU’oyd’elat* toatés
axias iabón. i ciati ii& m vero. ò la **» , fila, o la tafiamkro di ciò c^e
tùpoffiedh.riputà* do che vaglia danari , à ninno nonché in dono <ftfc retti
; ma ne anche fe meno del giufio pre^o no prendefii , il Boccaccio: nel
Thilocopo ; Certa non che egli mandi me à te, ma egli non lafcier& mai
venire te la doue io fila . . T^ellej orme poi del dire della fcbiera delle
fieguenti infiniti rifi :otF tri di quefte due lingueji poffono notare: Che co*
_ , - . sì dic/amo noi , Far congregatone , Fare odore in vece di, rendere odore,
Far la legge,, Far la re §<*, gola. Fare il re , cioè creare il re. Far
diligenza, Q t^ era, in tal modo di parlare» Far V amore. Far opera, lo farò
opera Rabboccarmi con Francefico : Far viti- i \ fi • Difcorfo intorno r C'
tirare alcuno , Far fe mbianti, Far di maniera, w J^^toi — ' ■ TT - 4 * J: - L
- ■*“ — ^ tome y Farai di maniera , che Frane efeo venga : y**tyijhà$ome efii
Poiein, ecclesia, Poiein ofmèn. Poi jlT* fcintònnómon, Poiein tòn canóna, Poi-
^ cin tòn bafiléa, Poiein epiméteianMnyein * • A # ■ A A • • a erora, poiein
ergon , Foiein anaenoreiai ri- £^e/)»t!a,Poiein émphafin, Poiein hóto
tròpo,&c.> b co« «ai, Haùer collera , H4«er g/orù , H4- ^ *«* W4/; ,
Houerbafionate , H4#er £*** , H4- $ter\ceruello , H4#er per coflume , come
ejfii échein chólort \ & agana&efin , échein dò- xan , édieincacòn*
échein plegis , échein r epiméleiart,échein nòyn, cai phrénas,éche- in
di’éthóys . con quali voci tutte altri verbi, éhe lacere , ò Habere fogliano
accompagnare i latini ne' fentimenti , che fi danno alle ore fate- ì maniere di
parlare . Wè po chi modi di fkuella- irf&M—WHe figurati proucrvtali
habbiamó commi r- " ' x pi co' Greci ; che così , per eff empio ; fogliamo
dire , Torture alcuno in te fin y in vece di , Farne ^ t # - — — w — — j — .
gran contò, come efii s Epi tè cephalé phérein di — •- — J - ^ tini, &
Lattare ad alcuno il capo , in vece di. w — . r ' ~ iijj/ì villania riprenderlo
, comeeffi Ply- 'non poiein tina : d 7 * chi èmalageuole da cor « - .reggere ,
e£" ammendare così viene da noi detto\ Cura malageuole , come da loro Dy
fcolon the- r ape urna . Af4 di quefta forte di rif :ontri 4 H Alla lingua
Italiana. tonta Greca lingua', &d')alm, chea ciòs'ppdf*, ■tenga ,
riferbandomi io altroue ci farne lungo trattato, non occórre qui dir più, fatuo
che &Mdt ti farà per auùcnturà malagettole il perf cadere^ che di tanta
conformitàdi qucjle due lingue (ra- gion fia lo hauerdooiyà bella pofta voluto
rafforzi gliare il parlar Greco, è nópiù toflo vri* effetti M finalmente
abbattuilmIViflejfe forme di dimi forfè anche parola, 'guidati in
vncerto\iyodoÀ : tiò dalla naturò, de' concetti , de' quali ritratta », &
imaginefi può quafi dite ilp orlare? & hp<&» roie, tutto ché elle p
iùup eracem ente fìen chiama* tifegni •: douendofuredérc, che l'iftejfo
incontro d'alcune parole,' & ptìrafiauuengd trolinguedi popoli
lontanifiimifralbro ^ che à penai' vn l'al- tro fi cónf :ono per fama i Ma ciò
non dee pre- giudicar punto al noftro intend imento priucipa
teycbeèdiprouareVeccellenxa di quefia lingua,, cól fcruirciper pruoua della
jìmilitudine, ch'ella hà con le più eccellenti : angi egli fdpiu.tofio per >
noi, conciofiacofa, che sì cornee più' valente quel pittore , che ben dipinge
di fantafia di' quello ,d' quale ben ritrahefolamente , & quel Poeta, che
ben compone di fuo ceruello , di quel che tan- to bene ciò fà, quanto egli
fegue de' buoni "Poeti la guida, così di maggior riputatane ci fia Pha- \
#4 , *• Difcorfa intòrnò , pwfi&h gareggiante con le migliori , la qudlfhq
matafia danoi,fengahauere altro e ff ‘empio da* Uanti ,cbe Pvfar fàuella ,
della cui forma bah* biamo V impronto hauuto da altra lingua . Et certo , come
che io non mi creda , che la maggior parte della fimilitudine di quefte due
lingue fta taf iole, credalo però d alcuna parte, & bollo per molto fimile
al vero . Hora bauendo io piu voi* te imaginato ejfer quafi imponibile, che la
noflra fauella dell Hebraica vmuerfj madre\di tutte non ferii molti lineamenti
, non foto per la cagio ne vniuerfdle gii detta , ma per lo lungo fludio,'
& continua Unione de* due teft amenti vecchio*, tir mono (ejfendo Vvno
flato ferino tutto in He % . braico da principio , & Poltro parte in
tiebrai- c o , parte da Hebrei , oda difcepoli dtìebrei nel - lo fcriuejr lo
hebraeggianti ) della quale tutti i no Siri antenati Chrifliani ò
immediatamente, òper V altrui mexp han partecipato , chi molto, chipo co, ho
voluto far pruoua,fe fi trouajfe tra quefta lingua anchora , & la noflra ,
qualche notabile conuenienga d altra forte però delle giàtrouate da alcuni ; nè
la pruoua è fiata vana , come da gli eff mpi, che f aggiungeremo , fi può far
chia- ro . Tercioche non è da dubitare, che la noflra *
y**My>&<>ce Creatura, la quale fi piglia JppeJfo per la fo* '
Wufa+lfi ragionerie 9 che è Ibuvino , m quanto è rap- • £ b, u r ’u « Ut n. n-
Ui (fi j di il Li .fi* & m, di ; i e Ir s Su f / i' r Y Alla lingua
Italiana. <fj Ì brefentatriceper lo più di tal concetto iìlón fia el a, per
dir così , creatura della lingua Hebraica r -» bauendo noi nel Vangelo ( f enga
dire di molti al tri luoghi della fatra frittura ) TradicateEuan A gelium omni
creatura . Con i l pigliarla voce St . * minima per la fola ragionevole , an^i
per tutto l'buomo , come quando diciamo , Bologna fa tan~ te migliaia d' anime,
può venire dall Hebr co ba- ttendo noi nel Genefi , Olio anima fuerunt in ar~
ca Isipe . onde viene anche il dir noi Fratelli nali quei,~cì)efon nati d’vna
ilteffa madre,c £v- no ifteffo padye, battendo hauuto riguardo a quel \ luogo
del Genefi j 7. 27. Frater nofter , caro no ftra, che vuol dire , Fratei nofiro
carnale, fecon^', do viene egli interpretato da' più intendenti : Et 0 &Y 7
hf J r il dir, Dormire con alcuna, in vece di , conoscer £ a^lum.a< la
carnalmente , ò più tolto ( ;ome in tdnti luoghi fi legge del Boccaccio )
giacerfi con alcuna ; leg-y gendufi nel Deuteronomio , Maledittus, qui dor-
mierit cum omni iumento : Et q uello vfare dp^ dir. Sì, & sì, in vece di
replicare le altrui paro -r ^ er auanti referte ; leggendoli nel quarto de £ \
■ tal J\e , al quinto capitolo, Ingrejfm efì itaq; Naa- ‘W y tindm fuijfet
dominùs-meus ad propbetam^qàt eft iti Samaria ^profettò curaffet eumà lepra 1 ,
mam habet. J.ngi è da credere fermamente*- e (fendo fiata la Bibia trafiatata
primièramente d’Hebraico in Greco , & attaccatili alla Green molti Hebraefimi
, &poi dal Greco traportata nel Latino, & trapaffatinella tr adottione
Lati- na molti & Hebraefimi , & Grecbefimi , & fi- nalmente
vulgari^ata dagli fcrittori ,& dai predicatori, chabbia nellanoftra lingua
recate yociHtbree, Greche, & Latine > & inneftata gran quantità
nonjolo di Hebraefimi , ma di • Grecbefimi, & Latinefimi anebora , che così
per breuità chiamar 'voglio al prefentele proprietà j di quefte lingue . Truoua
di ciò faranno per bo- ra in qualche parte quefìi pochi ejfempi : Quel - la
forma di parlare : il tal e mi mandò dicendo , j ihe ei "verrebbe ,
fìcomenon ha dubbio ,■ che boti j Latina , & il douerfi ella più tosìo dir
Greca, è’ - - . . /' Jl ■ r :a.u : «ir*»-' ebiaro dal trouarfi né buoni
fcrittori Greci, epé- pfe tégon, épempfe celéuon , cioè i mandò di- tendo,
mandò commandando ; così to mi perva- do, che ella non da buoni fcrittori
Greci, ma dal* la tradottone Latina del Vangelo Greco fia fiati portata nella
nofira lingua vulgare , leggendo- * ìiifi , & più d'vna volta , fe mal non
mi ricor do% il* Mifit ad eum dicens « Et l av_Q ce Traditore* /jjtAMjwa fi# fa
tifi Ifrf! tta tifo w rf "il ec& fa w • >n AHa Jingualtaliafta T 4^
Acarpo Latina con quel fìgnificato ytheha nel ìtoflro bulgare inonda antico
fcrittor Latino, ma dalpredetto V angelo farà trapalata à noi, effen do ella
dal V angelifia S. Marco attribuita co«* ' me per cognome à Giuda , il quale
hauendo dato *2fpJlro Signore nelle mani de 9 Giudei, y iene per ciò chiamato
Traditor nel Vangelo Latino , cioè 9 datore , che corrijpond§al Greco ,
Paradótes^T^» fato da S. Marco ♦ Hora, perche egli noi diede [empite ement e y
ma con tradimento , perciò il no- me di Traditore cominciò poi à fìgnificare
chi da ua alcuno in mano altrui con tradimento, & chi - in qualftuoglia
altra grufa tradiua alcuno . Così il yerbo M ettere , che yal Toner e, è per
mioaui- P+Yr^> m //) ’frtt'ti 1 /7/r / T sf rivi sk + f* r/ 7 _ ^ fo fatto
dal Latino Mitto, yjato nel Vangelo Con ^ #1 • ^ tal lignificato : Sicomela ,
dotte firacconta , cta V^ofiro Signore commandando d s .Tietro icbe ri ponejfe
la jpada nel fodero, dijfe, Mitte gladium tuum in vaginam, in vece didire,Vone,
ò meco i- CrT 4 * de . percioche il traflatore trottando quitti il Gre co Bile
, che ha per ordinario ilfignificato di t S Mitta, & dirado quel di, Tono,
è facondo, s’ap~ C *y*' , pigliò al piu vfato , Ter la qual cola chi vorrà
*c*dtsd**>i <r#$ TOfcorfointor nò Itri Greci di philofophia *di medicina
, & fatto ^ materie piti fedelmente , che Latinamente tradot 4i già in
Latino , <& di Latino fatti vulgati, han- no nel noUro vulgate
introdotte mólte forme di dire, & anche parole quanto fta al corpo, ò al
li- gnificato, ò ad altri accidenti Greche, ficomei mólti effempi, che
addurremo , faranno manife- sto, accioche altri non creda], che io mi creda
del- la conformità di quelle lingue eff et fola cagione Phauere anticamente
buona parte d'Italia parla- to in Greco . Isella Latina lingua finalmente
quante parole , & guife di parlare oltre à molti altri accidenti fi
truouino, le quali prodotte fen- %a nome d y auttore,farebbono da * dotti
etiandio , èfr bene intendenti del Latino filmate per pure Italiane , &
impure Latine , nella mia più volte - . detta opera fpero di douer mofirare à
pieno . La ! doue come per giunta alla derrata fi verranno forfè à fcoprire
glivltimi termini , & confini della lingua vulgare,& della Latina . Il
che non curerò per bora diprouar con eff empi , temendo hormai -, che non
riefca à V . Sig. Illufirifi. que- . fta mia frittura fatieuole , & noiofa
. La quale eff endo fiata da me diflefa in fretta , non può ef- feré f m%a
molti difetti , & mancamenti . Con - f ortomi però , che per moki ,&
grandi cheeffi fi eoo, dinari al dif sretijjìmo giudUio di UiPjfttf f "•».
'? j I * Il / -A M ! • j , r . r il ' AHa lmgualraliatfji 6> fa ffotta%cihe
effetto più che d'altro di mia prò» in f eru irla, fcu fera, & ricoprirà in
guifa,che io per auuentura non bau - \ : ' ròd perder nulla nella fuaopi~ nione
di me , & "* ' r V. farò per fà- -, re più tofto alcun guadagno nella
grafia 3 & nell’ amore. IL F I 7^E. • -< Laus Deo , Virginiq; Deipara
Errori di Scampa più V importanti. Corretti, If. (f. tuo 17. 6 , i vicenomi
derma* ti fcemi . f vietinomi difaccentétì di n-,jtri derma ti ( cerni cor rif
jondenti.Nome compiuto: Ascanio Persio.
Commenti
Posta un commento