GRICE ITALO A-Z N NI
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Nicolao: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale -- Roma –filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. Among his pupils are the two half-Egyptian
sons that Marc’Antonio has with Cleopatra. N.e writes a biography of OTTAVIANO
(vedasi), and the two became friends. Grice: “It must be said that this was an
INCOMPLETE biography!”. Nicolao. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Nicolao.”
Grice e Nicoletti. Michele Nicoletti
Deputato della Repubblica Italiana Durata mandato 15 marzo 2013 – 23 marzo 2018
Legislatura XVII Gruppo parlamentare Partito Democratico Circoscrizione
Trentino-Alto Adige Sito istituzionale Dati generali Partito politico Partito
Democratico Titolo di studio Laurea in Filosofia Università Università di
Bologna Professione Docente Universitario Michele Nicoletti (Trento, 19
novembre 1956) è un filosofo e politico italiano. Professore ordinario di
filosofia politica presso l'Università degli Studi di Trento, è stato deputato
del Partito Democratico dal 2013 al 2018. Nel 2018 è stato presidente
dell'Assemblea parlamentare del Consiglio d'Europa. Biografia Si è laureato in
filosofia all'Università di Bologna nel 1980. Ha proseguito le attività di
ricerca presso l'Istituto trentino di cultura e le Università di Innsbruck e di
Monaco. Ricercatore in Filosofia Teoretica presso l'Università di Padova, ha
poi insegnato Filosofia politica come Professore Associato presso la stessa
Università e poi, dal 2001, come Professore Ordinario, presso la Facoltà di
Lettere e Filosofia e la Scuola di Studi Internazionali dell'Università degli
Studi di Trento. Dal 2011 è direttore del Centro studi e ricerche "Antonio
Rosmini" di Rovereto.[1][2] Nel 2007 ha insegnato presso la Notre Dame
University come Fulbright Distinguished Lecturer. Dal 2009 al marzo 2014 è
stato segretario provinciale del PD del Trentino. Nel dicembre 2012 ha
partecipato ed ha vinto le primarie del Partito Democratico del Trentino per la
Camera dei deputati con 3633 voti.[3] Alle elezioni politiche del 2013 è stato
quindi candidato in seconda posizione nelle liste del Partito Democratico nella
circoscrizione Trentino-Alto Adige[4] ed è stato eletto deputato,[5] diventando
membro della Commissione Affari Esteri e della Delegazione Italiana presso
l'Assemblea Parlamentare del Consiglio d'Europa. Il 6 agosto 2014 diviene
Presidente della Delegazione[6] (PACE) e il 28 settembre 2015 viene eletto
capogruppo del PSE all'interno della stessa Assemblea.[7] Nel gennaio 2018 è
eletto Presidente dell'Assemblea parlamentare del Consiglio d'Europa (PACE). È
il secondo italiano a presiedere l'Assemblea Parlamentare, dopo Giuseppe
Vedovato (1972 - 1975).[8] Termina il mandato nel giugno dello stesso anno. Nel
novembre 2019 è stato eletto Presidente della Società Italiana di Filosofia
Politica.[9] Nel dicembre 2021 esce il primo numero della Rivista Italiana di
Filosofia Politica[10] di cui è attualmente Editor in Chief. Attualmente vive e
lavora tra Trento e Roma; è sposato e padre di tre figli. Attività parlamentare
In data 30 maggio 2013 ha presentato come primo firmatario la proposta di
modifica della legge elettorale, che è stata annunciata il 3 giugno 2013:
"Modifiche al testo unico di cui al decreto del Presidente della
Repubblica 30 marzo 1957, n. 361, e al testo unico di cui al decreto
legislativo 20 dicembre 1993, n. 533. Introduzione del doppio turno di
coalizione per l'elezione della Camera dei deputati e del Senato della
Repubblica".[11] Dal 4 maggio 2015 l'Italicum[12] (con le modifiche
apportate alla proposta presentata in data 30 maggio 2013 da Michele Nicoletti)
è legge: è stato votato con scrutinio segreto alla Camera con 334 voti a favore
e 61 voti contrari.[13][14] Incarichi politici e istituzionali Capogruppo del
PSE all'interno dell'Assemblea parlamentare del Consiglio d'Europa dal 28
settembre 2015 Presidente della Delegazione parlamentare italiana presso il
Consiglio d'Europa dal 6 agosto 2014 Presidente dell'Assemblea Parlamentare del
Consiglio d'Europa (PACE) da gennaio a giugno 2018 Premi ed altri
riconoscimenti 2001 - Menzione speciale della giuria all'VIII premio
internazionale "Salvatore Valitutti" al libro La politica e il male.
Libri M. Nicoletti, La dialettica dell'Incarnazione: soggettività e storia in
S. Kierkegaard, Bologna: EDB, 1983. M. Nicoletti (Ed. critica a cura di),
L'empatia, di E. Stein, Milano: Franco Angeli, 1986. M. Nicoletti, Trascendenza
e potere: la teologia politica di Carl Schmitt, Brescia: Morcelliana, 1990. M.
Nicoletti, La politica e il male, Brescia: Morcelliana, 2000. M. Nicoletti, S.
Zucal, F. Olivetti (a cura di), Da che parte dobbiamo stare: il personalismo di
Paul Ludwig Landsberg, Soveria Mannelli: Rubbettino, 2007. M. Nicoletti (Ed. a
cura di), Angeli delle nazioni - Origine e sviluppi di una figura
teologico-politica, Brescia: Morcelliana, 2007. M. Nicoletti, Religion and Empire: Carl Schmitt's
Kathechon between International Relations and the Philosophy of History, in
International Law and Religion ed. by M. Koskenniemi, M. García-Salmones Rovira
and P. Amorosa, Oxford University Press, 2017. M. Nicoletti, Il governo senza orgoglio, Il Mulino,
2020. Le pubblicazioni complete si trovano elencate sul sito dell'Università
degli Studi di Trento.[15] Note ^ rosmini.it, Padri Rosminiani, 10 marzo 2013,
http://www.rosmini.it/Objects/Home1.asp. URL consultato il 10 marzo 2013. ^
Centro di Studi e Ricerche “Antonio Rosmini”, in www.rosmini.it, Rovereto (TN).
URL consultato il 25 maggio 2025 (archiviato il 30 giugno 2018). ^ Primarie Pd:
vince Nicoletti, su trentinocorrierealpi.gelocal.it, trentinocorrierealpi, 10
marzo 2013. URL consultato il 10 marzo 2013 (archiviato dall'url originale il
1º gennaio 2013). ^ Elezioni politiche 2013 Trento - Michele Nicoletti, PD - CIDA
L'Italia che vogliamo, su youtube.com, CIDA, 10 marzo 2013. URL consultato il
10 marzo 2013. ^ Paolo Micheletto, Elezioni regionali, vince l'idea di
coalizione, su l'Adige, 10 marzo 2013. URL consultato il 10 marzo 2013
(archiviato dall'url originale il 1º marzo 2013). ^ SguardoEuropeo, Nicoletti
Presidente della Delegazione Italiana presso l’Assemblea Parlamentare del
Consiglio d’Europa, su sguardoeuropeo.it. URL consultato il 4 settembre 2014
(archiviato dall'url originale il 4 settembre 2014). ^ PDdT, Comunicato Stampa
- MICHELE NICOLETTI eletto capogruppo del PSE all’interno dell'Assemblea
parlamentare del Consiglio d'Europa, su partitodemocraticotrentino.it. URL
consultato il 16 ottobre 2015. ^ Consiglio Europa: Nicoletti (Pd) eletto
presidente assemblea - Trentino AA/S, in ANSA.it, 22 gennaio 2018. URL
consultato il 24 gennaio 2018. ^ SIFP ^ RIFP ^ Camera.it - XVII Legislatura -
Lavori - Progetti di legge - Scheda del progetto di legge ^ In difesa
dell’Italicum (pubblicato sulla Rivista IL MARGINE), su Michele Nicoletti. URL
consultato il 25 maggio 2025 (archiviato dall'url originale il 4 marzo 2016). ^
Italicum: Sì della Camera, è legge - Politica, su ansa.it. URL consultato il 27
maggio 2015. ^ Camera dei Deputati, Cosa cambia con il nuovo sistema elettorale,
il testo approvato dalla Camera (PDF). URL consultato il 27 maggio 2015
(archiviato dall'url originale il 13 maggio 2015). ^ Pagina Università degli
Studi di Trento, su www5.unitn.it, Università degli Studi di Trento, 10 marzo
2013. URL consultato il 10 marzo 2013. Altri progetti Collabora a Wikimedia
Commons Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Michele Nicoletti
Collegamenti esterni Michele Nicoletti, su storia.camera.it, Camera dei
deputati. Modifica su Wikidata Michele Nicoletti, su Openpolis, Associazione
Openpolis. Modifica su Wikidata Michele Nicoletti, su Camera.it - XVII
legislatura, Parlamento italiano. (EN) Michele Nicoletti, su website-pace.net
(archiviato dall'url originale il 28 marzo 2019). Pagina Università degli Studi
di Trento, su www5.unitn.it, Università degli Studi di Trento. URL consultato
il 10 marzo 2013. Michele Nicoletti, su michelenicoletti.eu, Sito ufficiale.
URL consultato il 10 marzo 2013. Controllo di autorità VIAF (EN) 16371532 ·
ISNI (EN) 0000 0001 1599 9302 · SBN CFIV009692 · LCCN (EN) n89619530 · GND (DE)
13687388X · BNF (FR) cb129531857 (data) · J9U (EN, HE) 987007364456205171
Portale Biografie Portale Cattolicesimo Portale Politica Categorie: Deputati
della XVII legislatura della Repubblica ItalianaFilosofi italiani del XX
secoloFilosofi italiani del XXI secoloPolitici italiani del XX secoloPolitici
italiani del XXI secoloNati nel 1956Nati il 19 novembreNati a TrentoPolitici
dei Democratici di SinistraPolitici del Partito Democratico (Italia)Personalità
del cattolicesimoStudenti dell'Università di BolognaProfessori dell'Università
degli Studi di Padova[altre]Michele Nicoletti.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!;
ossia, Grice e Nicoletti: la ragione conversazionale -- quadratura ed
implicatura conversazionale – la scuola d’Udine -- filosofia friulana --
filosofia veneta -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Udine). Abstract. Grice: “At Oxford, Wykeham
is slightly below both White (slightly below) and Waynflete (that reigns
supreme). Filosofo friulano – filosofo italiano. Udine, Friuli-Venezia Giulia.
– Grice: “His diagramme for ‘arbor porphyriana’ is also brilliant – ending with
“Plato,” “Socrates.”” -- Grice: “I especially like his squaring the square of
opposition!” -- Grice: “A veritable genius, this Nicoletti.” -- Not under
‘Venezia’! -- paolo di venezia: philosopher, the son of Andrea Nicola, of
Venice He was born in Fliuli Venezia Giulia, a hermit of Saint Augustine
O.E.S.A., he spent three years as a student at St. John’s, where the order of
St. Augustine had a ‘studium generale,’ at Oxford and taught at Padova, where
he became a doctor of arts. Paolo also held appointments at the universities of
Parma, Siena, and Bologna. Paolo is active in the administration of his order,
holding various high offices. He composed ommentaries on several logical,
ethical, and physical works of Aristotle. His name is connected especially with
his best-selling “Logica parva.” Over 150 manuscripts survive, and more than
forty printed editions of it were made, His huge sequel, “Logica magna,” is a
flop. These Oxford-influenced tracts contributed to the favourable climate
enjoyed by Oxonian semantics in northern Italian universities. Grice: “My
favourite of Paul’s tracts is his “Sophismata aurea”how peaceful for a
philosopher to die while commentingon Aristotle’s “De anima.”!” His nom de plum
is “Paulus Venetus.”— Nicoletti and Grice: Dissolving the Insolubilia ̶ The
Dictum, the Implicatum, and the Significatum vis-à-vis the Emissum and the
Consecutum By S. R. Read and J. L. Speranza Abstract In ‘Consequence,
Signification, and Insolubles in Fourtheenth-Century Logic,’ in Logica
Universalis, Read expands on a Danish logician’s claims against this
externalist semantic idea that consequence may be defined or analysed in terms
of containment –more specifically in terms of ‘signifying on what is actual.’
The insights by Dummett on meaning transparency are assessed, plus a few
contributions by H. P. Grice seriously re-considered, as pertaining to the
topic. Hoping it not to be yet another case of obscurus per obscurius, the
issues of privileged access and incorrigibility, and what lies beyond
m-intention are discussed, as they apply to a possible dissolution of some of
the trickiest sides to the insolubles Keywords: Nicoletti, H. P. Grice,
signification, significatum, imposition, philosophical psychology 1. What
Nicoletti meant In ‘Consequence, Signification, and Insolubles in
Fourteenth-Century Logic,’ Read makes, if we may say so, a majestic use of a
rather majestic adverb: ‘anachronistically.’ We offer these notes as an
exploration in the genre! The anachronism is NOT, however, about what Grice
would have learned as the Merton Scholar he was, had he spent more time at the
Bodleian reading Dumbleton on de Nicoletto – or Nicoletti, as Venetian Paul’s
surname went -- rather than playing cricket. In the Dizionario friuliano, one reads of Nicoletti’s
ouvre: “la maggiore opera di logica formale prodotta dal medioevo,” going on to
add: “Uno tra i suoi primi biografi, il notaio cividalese Marcantonio Nicoletti
(1536-1596), lo ascrive alla propria famiglia” -- and we follow suit! Our anachronism lies, rather,
in an echo of Malcolm Bradbury – Eating people is wrong -- , on the very
influence of H. P. Grice on the oeuvre of Paul of Veneto – his Merton scholar
predecessor, we hope! What did Nicoletti mean? Or was it his words that mean
it? In what he felt like titling ‘Prejudices and predilections, which become
the life and opinions of H. P. Grice,’ H. P. Grice reminsices: “In my own case,
a further impetus towards a demand of the provision of a visible theory
underlying ordinary discourse came from my work on the idea of Conversational
Implicature, which emphasised the radical importance of distinguishing (to speak
loosely) what OUR WORDS say or imply from what WE in uttering them IMPLY: a
distinction seemingly denied by Wittgenstein, and all too frequently ignored by
Austin.” Grice in Grandy/Warner, PGRICE, p. 59. First instance of obscurus per
obscurius? “Seeminly denied by Wittgenstein, and all too frequently ignored by
Austin.” And we feel like adding: Never mind Nicoletti – a. k. a. Paolo Veneto
-- only that Nicoletti, being from the Friuli, would hardly have used ‘say’,
‘imply’ or ‘MEAN,’ which hides behind Grice’s remark. 2.Nicoletti on
signification So, if you feel like two oxymora for the price of one, it would
be like what Grice would have done with ‘signification,’ seeing that he rather
hated the word, and what Nicoletti would have done had he had recourse to
Grice’s views on meaning. Admittedly, Nicoletti wasn’t Anglo-Saxon enough to
use it – but Grice’s mean (German meinen) has a few cognates in Nicoletti’s
vernacular – notably: ‘mentire’ and ‘mentare’. So why did he choose
‘significatio’ and ‘significare’ instead? This is a serious question. A good
thing, and a bit of a breath of a fresh air, about Nicoletti – that won’t
necessarily feel fresh to Grice --, is that Nicoletti indeed uses
‘significatio’ -- not ‘meaning,’ on which Grice based his career – and procures
a whole theory about it. As an Anglo-Saxon, especially when delivering his
informal talk to the Oxford Philosophical Society, Grice felt in good terrain
with just plain ‘mean.’ (“Those spots mean measles, to the doctor; to me, they
were meaningless.”) Grice would hardly have used ‘teach,’ which, after all, is
a bit of a stricter equivalent to ‘significare’ (cf. Italian ‘insegnare’), and
a verb derived from the Anglo-Saxon for ‘sign,’ the ‘token’. A token is, after
all, a sign. But ‘making a token’ doesn’t quite do as a rendition of what
Nicoletti means by ‘signi-ficare,’ with his little obsession -- against Rimini,
the only author Nicoletti refers to by name in his opus maior -- and along
Mantova, with ‘imponere’. (As Read notes, Peter of Mantua: “Logica,” cited in
Pozzi 1978:281 – “A consecution indicated by ‘if’ or ‘therefore’ cannot stand
with the first without NEW IMPOSITION [of meaning] or can be convertible with
one such without new IMPOSITION.”) Grice, unlike Nicoletti, but like, say, Boethius,
or Hobbes, as we shall see, was obsessed with natural meaning, but so was
Freud. While Read does wonder if it should be from the shrewd logician that we
learn about what we mean, it may well be your psycho-analyst who reveals what
you mean by either your insoluble or your slip of the tongue – especially if
Occam and D. F. Pears (Motivated irrationality) are both right, and it is what
you NATURALLY mean that matters! Read has edited Nicoletti’s oeuvre. As did
Conti, in Nicoletti’s native Italy. In most passages, it is clear that
Nicoletti would hardly carry, or care about, a ‘Griceian’ approach to meaning.
(Our spelling of ‘Griceian’ incidentally follows Katz, and it’s not a typo –
Gricean sounds so much brusquer. It’s all about the grammar. Significare is not
‘signare,’ so we shouldn’t worry too much about the Roman-scholastic tradition
on the taxonomy of _signs_ (Naturalia or Arbitraria, etc.). Significare seems
to ‘involve’ signs, but in a subtler manner. It seems to be a matter of grammar
in that a philosopher such as Nicoletti seems to be interested not so much in
who or what does the signifying, but on what is it that is signified – the
‘significate,’ as Read puts it – or, not for short, the significatum. When it
comes to the who or the what – the ‘vehicle’, it is the UTTERER that bears all
the primacy for Grice. While medieval logicians do speak of the audience –
auditor -- , or addressee – and even about his or her ‘soul’ or animus -- but
they never seem to be too clear about the utterer, or his or her intentions in
so doing ad significandum this or that, to use Hobbes’s phrase in his own
Computatio. Indeed Nicoletti: “Ratio est terminus significativus, cuius ali- B
garlicant separatę. Orationum alia perfecta, alia hewide Dcoratione. qua pars aliquid
significant separata, ut “homo [est] albus” deữeffe. Vltima particular ponitur
ad Piroca Jüfferentiam nominis et verbiquorum partes non fi cite suz etc .
cogeneris, quia omnis propositio est oratio et col.1. cipit quæ non sunt
propositiones non obstante quod ilum generat IN ANIMO AUDITORI si – ut: “Homo
currit.” Or a boviti imperfecta.” Logica. Why is the question of primacy
crucial? One thing is to say that the utterer’s signification (or meaning) is
pivotal or primary – and Read refers to what we may signify or fail to do when
uttering an insoluble. Another thing is to DEFINE any further specifications
(what an uttererance means, what the part of an utterance means, what a ‘word’
or ‘terminus’ means when we call it, as Nicoletti does, significativus) in
terms of utterer’s meaning. Grice proposes a few such definitions in WoW, where
‘p’ – the significatum – is a dummy on both sides of the equivalence: ‘For
utterer U, expression S means “p” =df U has a resultant procedure for S, namely
to utter S if, some some Auditor A, U wants A to psi – generate in his soul the
psychological attitude with content) that p. Or: ‘S1 in v(S1S2) means p’ – for
a terminus significativus which is part of an oratio significativa =df U means
by vSS that q and U intends A to recognise that U meant by vS that q at least
partly on the basis of A’s thought that U has a resultant procedure for S,
namely (for suitable auditor A’) to utter S2 if U wants A to psi – generate in
his soul the psychological attitude, that p) (WoW:129). 3.Nicoletti on meaning
But meaning is a noun, not a verb. Of course, Nicoletti would hardly need to be
providing the necessary and sufficient conditions for his use of ‘significare’
as a verb. And most likely, had Aristotle NOT used ‘semeion’ in Peri Hermeneias,
Nicoletti would hardly be speaking of signs either (As it happens Grice gave
public seminars jointly with Austin on De interpretation at Oxford, that
Acrkill, for one attended.). Aristotle – as Maietti notes in his Teoria del
segno nell’antichità classica – provides the theoretical framework for all
this. A vocal emission – or, as Grice would have it, a whole utterance or an
utterance part – SIGNIFIES – because it is a sign, and a vocal sign at that. An
utterer does not signify because it is a sign, but because he (or she, or it,
S/H/It) makes this or that sign. (Mainetti goes on to note, with Eco, that
there were two paradigms for the sign, one that treated it as an EQUIVALENCE
(cf. Containment below). Another, which regarded it as a mere ‘consequence.’ Quotation
below. This is Aristotle’s semantic triangle. A SIGN, when vocal, is a sign of
the PHANTASMATA, which in turn refer to the things out there. de Saussure found
it very natural to translate this as the signifier and the signified. But
unlike the Greek language, which has the simpler non-composite, ‘semein,’ and
while Latin could just stay with SIGNARE, they – Cicero included – had to add
the -ficare. So it’s SIGNI-ficare. And the rest is history and Nicoletti. But
the grammar of ‘signify’ is odd, perhaps more odd than Grice found ‘mean’ to
be. Bennett once spoke of Grice’s meaning-NOMINALISM (in Synthese) because his
way is to start what an individual one off utterer means by an individual one
off utterance. Never mind your generalised implicatures. Read draws various
schemes with ‘signify’ – which Read abbreviates as the function ‘Sign’ -- p and
q, and various connections. Of course, in the end, Nicoletti and Grice seem
interested in what, for logical purposes, we should see as ‘signify’ (or ‘mean’)
only as being followed by what Austin has as the ‘that’-clause (OED for
‘that’-clause): the SIGNIFICATUM. For example, that Socrates uttered a
falsehood. Consider this case brought up by Grice, which bears on the question
of how much of what one utters is signified. But this leads as to aequivocation
and the issue of the privileged access – or what Read has as Dummett on the
transparency of meaning. Grice’s tutor, Hardie, tells Grice: “I want you to
bring me a paper tomorrow.” Let’s suppose that this being Grice’s first
tutorial – as a pupil – and trying his best, and having thought that this is
what Hardie meant (signified) when he said/uttered what he uttered – brings a
copy of THE TIMES and not a piece of written word, in ‘significatum’ terms we
would have. Hardie, was wrongly thought to have SIGNIFIED (significatum) _that_
Grice was to bring a copy of a newspaper. Grice uses the example in an early
paper on G. E. Moore and Philosopher’s Paradoxes – a bit like the insoluble --
to justify the ascription of privileged access and incorrigibility to one’s
judgements about one’s one meaning – hardly Nicoletti’s focus, who’d rather
focus on his auditor’s such judgements. Imposition! Read quotes Mantova as
using IMPOSITION, and this is a rather interesting point, as it shows that
philosophers should not STICK with this or that idiom (significare, meaning): a
natural language usually provides you with quite a gamut of synonyms. When
talking ‘impositio,’ Mantova seems to be thinking of THESEI, as opposed to
PHYSEI. After all, a sign means what it does, either by nature, or by
convention, er, imposition. And if you mean something other than what you do by
‘if’ or ‘therefore’ you better invoke a different imposition for either!
Similarly, Grice had to his avail MANY various forms to express this idea of
‘conveying meaning’: to mean, to suggest, to imply, to insinuate. At the
EXPLICIT level, there is “to say” that – the DICTUM. And oddly, Grice kept
using Hare’s paraphrasis of this in terms of ‘dictive content.’ (In his Oxford
dissertation, Hare had used ‘dictor’ for who or what does the saying, and
dictum for the ‘that’-clause that follows an ascription of a saying. So
Nicoletti must know, we hope, that there is a way to express what Socrates SAID
when he said that he was uttering something false, as opposed to what he was
MEANING – significando – or what he was merely implying – IMPLICANDO, never
mind what he thought the consequence – or CONSEQUTM – was behind his EMISSUM!
Of course, this meaning/signification talk all compares with Hobbes, and
earlier, Ockham -- alphabetically under ‘de’, as Read has it. For Occam,
however, it’s a bit of complication. A circulus outside a tavern MEANS
(naturaliter significat) that wine is being sold. Or is it non-naturally? The
convention may not be universal, even if iconic. Hobbes will have a bunch of
grapes hanging out as meaning ARBITRARILY that such is the case. But on the
other hand, while for Hobbes ‘voces’ arbitrarily signify if they are the
consequents of the motions of our sould, for Occam, a short outburst of
laughter (risus) will naturally signify (naturaliter significat) the joy
brimming in one’s soul (laetitam animae), while a furtive tear will equally doe
(naturaliter significat), in this case, dolorem. But Occam seems to have gotten
all things wrong when he came to wonder about the ‘sermo’ mentalis – is this
the natural belief that Dumbleton has in mind when criticizing Bradwardine –
that, for Occam, signifies naturaliter -- all across mankind, never mind his
English nation. Significat non-naturaliter is hardly used by Occam, which is a
shame. Since he would rather not multiply significationes beyond necessity, one
hope the regressus has at one point to stop. V. Cummings, Meaning and
representation, on the homunculuar view taken by some Griceians, for which you
have an utterer meaning that p, and that same p now meaning again that q. Cf.
Read on citing the refutations to the containment claim: ‘what is signified by
your uttering of your sentence, Socrates, is not the sentence that you are
uttering a falsehood, but that you are uttering a falsehood, simpliciter. It
would still be hardly of any historical interest to rephrase every collocation
by Nicoletti of ‘significatio’ and its cognates by a Griceian collocation of
‘meaning.’ Some readers of Grice’s Meaning – or some of his auditors at the
Oxford Philosophical Society, where it was first delivered -- may find his
claim that ‘Words are not signs’ rather obtuse or crass, but he liked to
provoke! For one, words are not signs – or ‘signes’ – for Hobbes either.
“Voces” ARE. But ‘Words are not signs’ is one of the TWO reasons Grice gives to
choose ‘meaning’ over ‘signification’. The other being that some things that
may mean are not conventional. But they are not conventional either for Hobbes:
they are ARBITRARY. Rephrasing from Grice: Don’t expect me to use the
natural-sign/conventional-sign distinction, but trust me that meaningN and
meaningNN does better. For one, not everything that means is a sign. Words are
not. For another, there’s non-conventional meaning. It is interesting to note
that while he lectured at length on Peirce – he was University Lecturer as well
as Tutorial Fellow -- Grice’s paper on ‘Meaning’ only quotes Stevenson by name,
and the essay by Stevenson that Grice quotes (Ethics and language, then a bit
of novelty) does have ‘mean,’ but in scare quotes (!) for those cases like
Grice’s epigrammatic ‘Those spots ‘mean’ measles.’ Stevenson would be
associated with anything -- BUT animism! When Andreas Kemmerling was writing
his doctoral dissertation at Bielefeld on Grice on meaning he ended up asking:
Was Grice mit meinen meint – for Kemmerling couldn’t sympathise with all the
trials and tribulations Grice undergoes with a peculiar piece of Germanic
lexicology. The Latin language, as it happens, does use the ‘mean’ root, as it
distinguishes between MENTIRE (to lie) and MENTARE (to mean), but neither Grice
nor Nicoletti ever spent much time on this, and besides Kemmerling, few would
see why they should! The idea of using the root for ‘mind’, i. e. meaing, is
prone to inviting not just accusations of animism, but naturalism! Spots ‘mean’
measles, because Nature, i. e. God, ultimately -- means measles by the spots.
SIGNIFICATIO does not fare any better, and, as Grice saw it back in 1948, it
had become a bit of scholastic jargon – or techno-crypticism as Grice prefers
--. Proof of its status of jargon is that while Italian developed the Latin
SIGnum into SEGno, it still preserves ‘SIGnificatio’ as a doublet. And while de
Saussure might disagree, anyone speaking a Romance language would find it VERY
intimidating to be challenged with one ‘What do you SIGNIFY by that?’ when, in
most contexts, the admittedly arid and rather silly ‘vollere dire’ seems to
provide a more vernacular replacement. But a few other, more theoretical,
insights by Grice on meaning do trade on Nicoletti’s points, as we sail through
the insoluble. Let’s try and number some of them. 4.Privileged access and
incorrigibility. Suppose we would like to expand a bit deeper on that
conversation between Grice and his former tutor at Corpus Christi. On wanting
to fulfil his tutor’s desire, and after his very first tutorial, Grice hands
Hardie a copy of THE TIMES with the remark, ‘Here is what you asked for. Q. E.
D.’ Grice will later elaborate on this merely exchanging roles, and having
himself in the part of the straight man and his own pupil, Strawson, as the
challenger to the philosopher’s paradox or insollube He is now the tutor of P.
F. Strawson, for his Logic Paper in the P. P. E. programme, and utters, “I want
you to bring me a paper tomorrow.” Grice goes on to expand on the very
absurdity of Strawson’s very idea that HE (Strawson) KNOWS what Grice MEANS
more than Grice does! Grice enjoyed the final section of this early paper on
“G. E. Moore and Philosopher’s Paradoxes” (c. 1953-1958) and used the occasion
of the publication of the William James lectures by Harvard University Press to
add it to the compilation, in Part II of what he rather pretentiously calls
‘Semantics and Metaphysics’: I suspect that some philosophers have assumed or
believed that ‘mean’ means ‘mean’ (that what what a man says he means is
paramount in determining what he does mean) because they have thought of
‘meaning so and so’ as being the name of an introspectable experience. They
have thought a person’s statements about what he means have just the same kind
of incorrigible status as a person’s statements about his current sensations,
or about the colour that something seems to him to have at the moment. It seems
to me that there are certainly occasions when what a speaker says he means is
treated as specially authoritative. Consider the following possible
conversation between myself and a pupil. Myself: I want you to bring me a paper
tomorrow. Pupil: Do you mean that you want a newspaper or that you want a piece
of written work? Myself: I mean a piece of written work. Grice goes on to
comment. It would be ABSURD at this point for the puil to say, ‘Perhaps you
only THINK, mistakenly, that you mean ‘a piece of written work,’ whereas really
you mean ‘a newspaper.’ And this absurdity seems like the absurdity of
suggesting to someone who says he has a pain in his arm that perhaps he is
mistaken (unless the suggestion is to be taken as saying that perhaps there is
nothing physically wrong with him, however his arm feels). It is important to
notice that although there is this point of analogy between meaning and having
a pain, there are striking differences. A pain may star and stop at specifiable
times; equally something may begin to look red to one at 2:00 P. M. and cease
to look red to one at 2:05 P. M. But it would be ABSURD for my pupil (in the
preceeding example) to say to me, ‘When did you being to mean that?’ or ‘Have
you stopped meaning it yet?’ Again there is no LOGICAL objection to a pain
arising in any set of concomitant circumstances; but it is surely absurd to
suppose that I might find myself meaning that it is raining when I say’I want a
paper’; indeed, it is is ODD to speak at all of my finding myself meaning so
and so, though it is not odd to speak of my finding myself suffering from a
pain. At best, only VERY SPECIAL circumstances (if any) could enable me to say
‘I want a paper,’ meaning thereby that it is raining. In view of these
differences, we may perhaps prefer to label such statements as ‘I mean a piece
of written work’ (in the conversation with my pupil) as ‘declarations’ rather
than as ‘introspection reports.’ Such statements as these are perhaps like
declarations of intention, which also have an authoritative status in some ways
like and in some ways unlike that of a statement about one’s own current pains.
Grice goes on. But the immediate relevant point with regard to such statements
about meaning as the one I have just been discussing is that, insofar as they
have the authoritative status which they SEEM to have, they are not statements
which the speaker could have come to accept as the result of an investigation
of a train of arguments. To revert to the conversation with my pupil, when I
say ‘I mean a piece of written work,’ it would be quite INAPPROPRIATE for my
pupil to say ‘How did you discover that you mean that?’ or ‘Who or what
convinced you what you mean that?’ And I think we can see why a ‘meaning’
statement cannot be both especially authoritative and also the conclusion of an
argument. If a statement is accepted on the strength of an argument or an
investigation, it always makes sense (though it may be foolish) to suggest that
the argument is unsound or that the investigation has been improperly
conducted; and if this is conceivable, then the statement maker MAY be
mistaken, in which case, of course, his statement has not got the authoritative
character which I have mentioned. Grice continues. But the paradox-propounder
who relies on the type of argumentation I have been considering requires BOTH
that a speaker’s statement about what he means should be especially
authoritative AND that it should be established by argumentation. But this
combination is impossible. A further difficulty for the paradox-propounder is
one which is linked to the previous point. There is, I hope, a fairly obvious
distinction (though also a connection) between (a) what a given expression
means (in general), or what a particular person means IN GENERAL by a given
expression and (b) what a particular speaker means, or meant, by that
expression in a particular occasion; (a) and (b) may clearly diverge. I shall
give two examples of the ways in which such divergence may occur. (1) The
sentence ‘I have run out of fuel’ means in general (roughly) that the speaker
has no material left with which to proper some vehicle which is in his charge;
but a particular speaker on a particular occasion (given a suitable context)
may be speaking figuratively and may mean by this sentence that he can think of
nothing more to say. (2) ‘Jones is a fine fellow’ means in general that Jones
has a number of excellences (either without qualification or perhaps with
respect to some contextually indicated region of conduct or performance); but a
particular speaker, speaking ironically, may mean by this sentence that Jones
is a scoundrel. In neither of these examples would the particular speaker be
giving any UNUSUAL SENSE [cf. Dummett] to any of those words OR SENTENCES; he
would rather be using each sentence in a special way, and a proper
understanding of what he says involves KNOWING the STANDARD use of the sentence
in question. (3) A speaker might mean, on a particular occasion, by the
sentence ‘It is hailing’ what would standardly be expressed by the sentence ‘It
is snowing’ EITHER if he had MISLEARNED the use of the word ‘hailing’ OR if he
thought (rightly or wrongly) that his addressee (perhaps because of some family
joke) was accustomed to giving a private SIGNIFICANCE [Nicoletti signification
– S. R. Read, Sign -- to the word ‘hailing.’ In either of these cases, of
course, the speaker will be using some particular word in a special nonstandard
sense.” (‘G. E. Moore and Philosopher’s Pardoxes’ c. 1953-1958), in WOW – way
of words, pp. 166ff – paper from p. 154 to 170). Grice goes on with two further
paragraphs on this, till the end of the paper, that trade on the attempt to use
utterer-based meaning against philosopher’s paradoxes or insolubles. The issue
of incorrigibility and privileged access as it sort of obsessed Grice when
dealing with paradoxes and insolubles, attests in two other pieces. In his own
autobiography, Bruce Aune recalls that, upon arriving at Oxford, quite a few
years after Austin’s demise, and joining Grice’s Play Group on Saturday
mornings, Aune was nicely surprised by the fact that Grice showed a some
sincere interest in Aune’s view on avowals, as presented in an early paper. The
other source explains Grice’s possible motivation for this. In his “Method in
philosophical philosophy: from the banal to the bizarre” – American
Philosophical Association Presidential Lecture -- Grice makes a point about a
transcendental justification, alla Kant, for the incorrigibility and privileged
access of some – not all -- of our propositional (or psychological, as he
prefers) attitudes. Meaning may be one of those. 5. Above board. Read makes a
passing but insightful note about M. A. E. Dummett on the transparency of
meaning. As a matter of fact, Grice ends up making this a necessary condition
for his analysis of utterer’s meaning. When writing his Retrospective Epilogue
for Harvard University, he wondered to what point something that is being
merely insinuated in a rather obscure way may count as meaning so and so. What
have I communicated? In his step-by-step reductive (but not reductionist)
analysis of utterer’s meaning he comes up with what he calls the anti-sneak
clause to avoid Searle’s example of the American soldier who, caught by the
Italian troops during the second World War, utters the insoluble Kenst du das
land wo die Kitronen bluhen to mean that he is a German soldier. Just as, to
use Grice’s own example, a knick-knack seller in Port Said may mean that the
British sailor is so welcomed by uttering Arabic for ‘You pig of an Englishman’.
In a sort of self-referential way, Grice would end up analysing “U means that
p” iff, among other things, there is no inference element E such that U intends
that U has been using yet NOT to be recognised by his addressee. Davidson made
a point about this, as Humpty Dumpty had done before. Humpty Dumpty cannot mean
that Alice and he should change the topic’ by uttering ‘impenetrability’
because as he allows, ‘of course you don’t know that until I tell you.’ 6.
Beyond m-intention. In 1948, for the Oxford Philosophical Society, then, as
Grice expanded what was then a pretty revolutionary view of meaning, in one
paragraph that bears on Nicoletti, Grice wonders. What if utterer U means that
p, and an effect on his auditor’s addressee A’s frame of mind (auditoris
animus) is that A comes to believe that q, on his own terms. The wording in
‘Meaning’ is causalistic, and if consequence is meant, it is consequence as
effect: One point before passing to an objection or two. I think it follows
that from what I have said about the connection between meaningNN and
recognition of intention that (insofar as I am right) ONLY WHAT I may call the
PRIMARY intention of an utterer is RELEVANT to the MEANINGnn of an UTTERANCE.
For if I utter x, intending (with the aid of the recognition of this intention)
to induce an effect E, and intend this effect E to lead to a further effect F,
insofar as the occurrence of F is thought of NOT to be depend solely on E, I
cannot regard F as IN THE LEAST dependent on recognition of my intention to
induce E. That is, if (say) I intend to get a man to do something by giving him
some information, it cannot be regardd as relevant to the meaningNN of MY
UTTERANCE to describe what I intend him to do. Interestingly, Patton uses this
as an argument against Kripke to the effect that it’s all about Speaker’s
Meaning (Philosophical Review) – uttering ‘the cops are around the corner’ to
mean that the other thief should leave he booty and run. Grice elaborates on
that in his William James Lectures. He lists as an alleged counterexample
directed towards showing the three-prong analysis of utterer’s ‘signification’
too strong” (p. 107): Conclusion of argument: p, q; therefore r (from already
stated premises). While U intends that A should think that r, he does not
expect (and so intend) A to reach a belief that r on the basis of U’s intention
that he should reach it. The premises, not trust in U, are supposed to do the
work. (p. 107). He goes on to propose a possible remedy (involving the
important notion of activated belief – cfr. Dumbleton on Bradwardine and
Nicoletti and the insoluble) and reaches out a re-definition of ‘signification’
to exclude precisely such a case as one of ‘signification.’ Like Nicoletti,
Grice cared about reason, and ‘reasoning’ – a value-oriented notion if ever
there was one (like ‘sentence’, or ‘cabbage’). In his Kant lectures on
reasoning at Stanford – redelivered at Oxford as the Locke lectures – he missed
a few points which he re-addressed in his PGRICE contribution, which, as we
noted, he originally felt like entitling, “Prejudices and predilections; which
become, the life and opinions of H. P. Grice.” (He never went by Paul Grice at
Oxford – always H. P. Grice, in the proper way). They first very properly refer
to my discussion of ‘incomplete’ reasoning in my John Locket lectures, and
discover there some suggestions which, whether or not they supply NECESSARY
conditions for the presence of FORMALLY incomplete or IMPLICIT reasoning,
cannot plausibly be considered as JOINTLY providng a SUFFICIENT condition; the
suggested conditions are that (a) the implicit reasoner INTENDS that there
should be some VALID Supplementation of the explitly present material which
would justifu the ‘conclusion’ of the incomplete reason, together perhaps with
(b) a further DESIRE or INTENTION that the first INTENTION should be causally
efficacious in the generation of the reasoner’s BELIF in the aforementioned
conclusion. So it seems that, like with Nicoletti, for Grice, meaning and
signification were ultimately a matter of philosophical psychology, as they
should be. 7. The consequtum While Read is concerned with consequence more than
he is with signification, it is interesting to note that like Hobbes had done
in his COMPUTATIO, when it comes to signs – for Hobbes – or meaning, for Grice
– CONSEQUENTIA seems to be at the root of both ‘natural’ and ‘non-natural’ (or
artificial) sign. We doubt, as we say, that Nicoletti would have use ‘signify’
in vernacular conversation, being as it is much of a piece of scholastic
jargon. If I make signs, I would be treated as not quite as the Oxonian
Nicoletti otherwise would. The relevant passage in Grice is in his “Meaning”
revisited, where he argued that in both ‘Smoke means fire’ and ‘I mean I love
you,’ the shared element is that p is a consequence of q. On general grounds of
economy, I am inclined o think that if one can avoid saying that the word
so-and-so has this sense, that sense, and the other sense, or this meaning and
another meaning, if one can allow them to be VARIANTS under one single
principle, that is the desirable thing to do. Don’t multiply senses beyond
necessity. And it occurs to me that the ROOT IDEA in the notion of meaning [[
or Nicoletti SEGNUM ]], which in one form or adaptation of another would apply
to both these cases [Black clouds mean rain, My words mean so-and so’] is that
IF X MEANS THAT Y, this is equivalent to, or AT LEAST CONTAINS as a part of
what it means, the claim that Y IS A CONSEQUENCE OF X. That is, what the cases
of natural and nonnatural meanin have in common is that, on some interpretation
of the notion of consequence, Y’s being the case is a consequence of X. Read
refers to Dummett, on meaning transparency, and, as it happens, seas of
language, and all, Grice has a few nice things to say about Dummett. For one,
apparently Austin never wanted Dummett in the Saturday mornings. Wrigley, who
was a student of Grice, approached him once with ‘Have you read Frege
philosophy of language? For that is what I intend to base my doctoral dissertation
on’ ‘I haven’t,’ Grice responded – ‘and I hope I won’t.’ 8. Implicatum,
Significatum, Dictum – plus the Emissum: where the Consequtum fits in While
Grice had a thing or two about meaning, it is notable that when providing a
taxonomy of the ‘total’ SIGNIFICATION [sic] – cf. Read on Nicoletti – of a
remark he goes on to divide it between the DICTUM – ‘what is said,’ – “in in
favoured use of this expression” – and what is IMPLICATUM. So where does the
SIGNIFICATUM fit it? Consider Read’s variations on the insoluble. It may well
be the case that, if someone utters ‘Socrates uttered the false,’ one might
claim that WHAT WAS SAID – dictum – has no meaning – no SIGNIFICATUM. This is
not precisely Grice’s view, who holds a ‘favoured’ yet pretty broad conception
of ‘dictum’. He famously said in the second William James lecture that if
reference is known to both parties in the conversation, an utterer says either
‘The Prime Minister is a good man’ and or ‘Harold Wilson is a good man,’ we may
grant that in either occasion he has said the same thing as he otherwise would!
In introducting IMPLICATURE, Grice takes special care to consider the Latinate
IMPLICATUM as the past-participle form; it’s a concoction – although used by
Sidonius, Latin Dictionary -- said to do duty for not just ‘imply,’ ‘suggest,’
or ‘insinuate,’ but plain ‘mean’. (You should say what you mean – the March
Hare). It may all boil down, again, to this past-participle, passive-voice ‘by’
construction. SIGNIFICATUM, But significatum by who or what? IMPLICATUM. But
implicatum by whom or what? DICTUM, but by whom or what? Cf. Read on Sign. It
is not wonder that the mediaeval logicians were writing puzzles on what is
meant by ‘Socrates said something false,’ as not SIGNIFYING the proposition or
sentence that Socrates said something false, but merely as signifying,
simpliciter, that Socrates said something false. Seeing that Read adopts “Sign”
as a function – for ‘signification’ – to explore the logical form, as it were
of the various claims related to Nicoletti, it may do to revise what Grice
meant by trying to analysemeaning or Nicoletti may have meant by signification.
When challenged by Mrs. Jacks that he was offering a reductive theory of
meaning, Grice played on the fact that he’d be at most offering an ‘analysis,’
never a theory! For Grice, ‘p’ – what is SIGNIFICTUM, DICTUM, IMPLICATUM -- is
then a dummy, and he proposes an analysis of meaning in terms of its necessary
and sufficient conditions. This is why in his example of the conclusion of an argument,
one would hardly say that one means that r, in a conclusion of an argument,
that has p and q, as premises. Grice has to restrict the analysans in terms of
activated belief. And this yields in turn to a re-definition that leaves that
problematic case as not falling under a case of something which is SIGNIFICATUM
by the utterer. When Nicoletti speaks of the ‘animus’ of the ‘auditor’ – one
feels he must be having something Griceian in mind, and not telling! It is
interesting however to dwell a little on the ‘auditor,’ because, like Grice,
Nicoletti does not wish to lose sight of the PHYSICAL side to the phenomenon
under consideration. When de Saussure, the alleged Swiss father of modern
linguistics, approached this, he had the Latin language to his disposal, so
it’s all about the SIGNIFIE and the SIGNIFIANT. It’s all, too, about the vocal
channel. To the SIGNIFICATUM, the DICTUM, and the IMPLICATUM, we should add
what, after Austin, we may call the EMISSUM. Grice explicitly uses ‘utter’ to
cover not just the vocal channel, since a hand-wave may signify just as well.
If Nicoletti is talking about the ears of his auditor – Grice prefers recipient
or addressee – he seesms to be following Aristotle strictly in narrowing the
analysis of that angle of the semantic triangle to the ‘phone,’ the vox. Grice
liked to play on this. We’ve seen in his treatment of ‘incorrigibility and
privileged access’ that one may have MIS-learned the meaning (or ‘sense’, to
honour Dummett’s Frege) of ‘hail,’ and use it to mean ‘snow.’ Another example
he gives, this time again in response to Searle, has Grice witnessing a little
girl thinking that some French utterance MEANS ‘Feel free to hand yourself a
piece of cake’ – “whereas in fact the sentence means quite a different thing.”
Grice wants to allow for the EMISSUM being a meaningful utterance in language
L, but still being used by some odd utterer as a vehicle for the SIGNIFICATUM
of something else. Like the knick-knack seller at Port Said, in this case,
again Grice feels entitled and happy to say and allow that when he utters this
French sentence or utterance – which does NOT mean, in French, ‘Feel free to
hand yourself a piece of cake’ – given the appropriate circumstances – notably
that he KNOWS the little girl thinks the utterance means just that – he DOES
mean that the little girl is to hand herself of piece of cake. Or take the
extreme example by Zipf, of the professor who utters a sentence in Hopi,
phi-phi-phi-phi intending to induce in the soul of his auditor, as Nicoletti would
have it, the belief that he, the utterer is mad, and cares nothing about stuff,
whereas, as it happens, the Hopi sentence happens to mean quite a sensical and
different thing (Zipf). This relates to Dumbleton. He finds Bradwardine – and
Nicoletti’s – externalist conception of meaning as too Putnamian (‘meanings
ain’t in the head’). But de Occam has a point when he notes that, for all its
imposition, imposing ‘homo’ and imposing ‘anthropos’ is NOT enough to
INVALIDATE the fact that by uttering these EMISSA what the utterer intends to
procure in his or her recipient’s ‘animus’ is the same ‘nota’ – which, for de
Occam NATURALLY, means man. Nicoletti’s emphasis on the ANIMUS of the auditor
seems not gratuitious, either. And seeing that, as Nardi recalls us, Nicoletti
spent more than a term or two trying to teach those Paduans about what ‘the
soul’ – anima – means, he seems to have keenly agree with Grice that it’s
PHILOSOPHICAL PSYCHOLOGY that counts! Grice 1986:81. It is instructive to see
that Grice would never have thought of delivering the John Locke lectures on
REASONING, had he not been invited two years earlier to deliver the Immanuel
Kant lectures at Stanford on aspects of reason and reasoning! 9. Containment
and analyticity. Read makes an excellent point about Martin having made an
excellent point by having ‘contaiment’ as a keyword. What is MEANT by the
conclusion is already CONTAINED in the premises. The conclusion may mean JUST
THE SAME, or more, than what the premises mean. Interestingly, when Quine was
playing with empiricism being dogmatic, and happening to find himself at Oxford
at the time, he also found that Grice and his former pupil Strawson, were
thinking of diverting the visitor with some ‘defense of a dogma.’ Quine
infamously disliked the Oxonian debate format of this joint seminar by Grice
and Strawson where Quine was not even allowed to ‘utter.’ Auditors they call
them. Grice and Strawson came up with utterances like ‘My neighbour’s
three-year old is an adult’ as a contradiction in terms, or, strictly an
analytically false utterance – which Quine had thought was an empty class. The
idea being that in an analytically TRUE sentence, what is contained by the
subject (not a three year old, but older than 21) is contained in the predicate
(‘adult’). It is the same idea that seems to be in the air when it is alleged
that a valid consecutum or consequentia is one where the associated conditional
having the premises as apodosis and the consequence as protasis is itself
analytic, i. e. a tautology. So perhaps to the EMISSUM and the SIGNIFICATUM,
and to the DICTUM and the IMPLICATUM, we should add the CONSECUTUM? p. 202 WOW.
Which is back to Hobbes in Computatio. For Hobbes had written in Latin, and
then Englished: Now those things we call SIGNES are the Antecedents of their
Consequent, and the Consequent of their Antecedents, as often as we observe
them to go before or follow after in the same manner. For example, a thick
Cloud is a Signe of Rain to follow; and Rain a SIGNE, that a Cloud has gone before.
… And of Signes some are Naturall, wereof I have already given an example;
toerhs are arbitrary, namely , those e make choice of at our own pleasure; as a
bui hung up, signifies that Wine is to be sold there; and Words so and so
connected, signifie the Cogitations and Motions of our Minde. p. 11 of his
works. The Latin being closer to Nicoletti! For Hobbes says Signa autem vocari
solent antecedentia CONSEQUENTIUM, et CONSEQUENTIA antecedentium, quoties
plerumque ea simili modo praecedere et CONSEQUI experti sumus. Exempli gratia,
nubes densa SIGNUM est CONSEQVTVRAE pluviae, et pluvia SIGNVM antecedentis
nubis, ob eam causam, quod raro nubem densam sine SEQUENTE pluvia, pluviam
autem sine antecedente nube numquam experti sumus. Signorum autem alia NATURALIA
sunt quorum exemplum est quod modo dixeramus; alia ARBITRARIA, nimirum quae
nostra VOLUNTATE [Mantova IMPOSITIO] adhibentur; qualia sunt, suspensa hedera
AD SIGNIFICANDUM VINVM VENALE; lapis, AD SIGNIFICANDUM agri terminum; ET VOCES
humanae [[not bruti]] CERTO MODO CONNEXAE, AD SIGNFICANDAS ANIMI cogitationes
et motus. P 13 of the Latin version. As Eco has pointed out, though, the
‘consequence’ approach to the sign is just one of the two possible stands. The other is the EQUIVALENCE relation. As Mainetti
puts it in the synopsis of these two views in Augustine RELAZIONE D'EQUIVALENZA
E D'IMPLICAZIONE 229 Dictio è traduzione di léxis; ma non ha lo stesso
significa¬ to che le attribuivano gli stoici, bensì quello che le davano i
grammatici alessandrini, in particolare Dionisio Trace, che definiva la léxis
come "la più piccola parte dell'enunciato costruito" (Grammatici
graeci), a metà strada tra le lettere e le sillabe, da una parte, e
l'enunciato, dall'al¬ tra. Questa sua particolare posizione fa sì che la léxis
venga considerata come portatrice di un significato (in contrappo¬ sizione alle
lettere e alle sillabe che non lo posseggono), ma incompleto (in opposizione
all'enunciato che porta un sen¬ so completo). Lo spostamento di fuoco dalla centralità
stoica dell'e¬ nunciato alla centralità alessandrina della singola parola, fa
sì che quest'ultima assuma al(\une delle funzioni prima spet¬ tanti solo
all'enunciato. In particolare, quella di essere un segno.4 Agostino definisce
decisamente la parola come un segno al cap. V del De dialectica: "La
parola è, per ciascuna cosa, un segno che, enunciato dal locutore, può essere
compreso dall'ascoltatore". E, del resto, il segno viene definito come
"ciò che presentandosi in quanto tale alla percezione sensi¬ bile, presenta
anche qualche cosa alla percezione intellet¬ tuale (animus)" (ibidem).
10.2 Relazione di equivalenza e relazione di im¬ plicazione Ponendo l'accento
sulla parola, anziché sull'enunciato, Agostino ritrova l'opposizione platonica
tra parole e cose. Incontro non casuale, in quanto Platone è l'unico, prima di
Agostino, ad avere una concezione semiotica del linguag¬ gio; per Platone,
infatti, il nome era d/Oma, svelamento di qualcosa che non è direttamente
percepibile, ovvero dell'es¬ senza della cosa. Ma mentre nel Crati/o platonico
si discute se il rapporto tra nome e cosa sia un rapporto iconico (pe¬ raltro
con la soluzione che conosciamo, cfr. cap. 4), in Agostino tale rapporto -
configura subito come una rela¬ zione di significazione: il nomt "significa"
una cosa (nozio230 10. AGOSTINO ne equivalente a quella di "essere segno
di" una cosa). Nel momento in cui Agostino propone la sua concezione della
parola come segno, si producono alcune modificazio¬ ni teoriche, conseguenti
allo spostamento di prospettiva. In effetti nelle teorie linguistiche
precedenti a quella di Agosti¬ no il rapporto tra le espressioni linguistiche e
i loro conte¬ nuti era stato concepito come una relazione di equivalenza. La
ragione, come noto, era di carattere epistemologico e ri¬ guardava la
possibilità di lavorare direttamente sul linguag¬ gio, in sostituzione degli
oggetti della realtà, dato che il lin¬ guaggio veniva concepito come un sistema
di rappresenta¬ zione del reale (per quanto mediato dall'anima). Al contrario,
il rapporto tra un segno e ciò a cui esso rin¬ via era stato concepito come una
relazione di implicazione, per cui il primo termine permetteva, per lo stesso
fatto di esistere, di arrivare alla conoscenza del secondo. Eco ha suggerito
che, nell'enunciato stoico, i rapporti tra la relazione segnica e quella
linguistica possono essere illustra¬ ti da uno schema in cui il livello
implicazionale si regge su quello equazionale: onIE=>c m_E:! c dove E indica
"espressione", C "contenuto", ::J "implica" e ==
"è equivalente a". In Agostino l'unificazione tra le due prospettive
avviene a livello della singola parola e senza chiamare in causa rapporti di
equivalenza. Caso mai la dic¬ tio, che è rappresentabile con il livello i, è
costituita dali'u¬ nione, o prodotto logico, di una vox (significante) e di un
dicibile (significato), unità che diviene segno di qualcos'al¬ tro (livello
ii). 10.3 UNmCAZIONE DELLE PROSPETI Conseguenze dell'unificazione delle
prospet¬ tive La prima conseguenza dell'unificazione agostiniana, co¬ me sottolinea
Eco (1984: 33), è che la lingua comincia a tro¬ varsi a disagio all'interno del
quadro implicativo. Essa in¬ fatti costituisce un sistema troppo forte e troppo
strutturato per sottomettersi a una teoria dei segni nata per descrivere
rapporti così elusivi e generici, come quelli che si ritrovano, a esempio,
nelle classificazioni della retorica greca e roma¬ na. Infatti l'implicazione
semiotica era aperta alla possibili¬ tà di percorrere l'intero continuum dei
rapporti di necessità e di debolezza. Inoltre la lingua, come del resto
Agostino mette in risalto nel De Magistro, possiede un carattere peculiare
rispetto agli altri sistemi di segni, corrispondente al fatto di essere un
"sistema modellizzante primario",5 cioè tale che qualun¬ que altro
sistema semiotico può essere tradotto in esso. La forza e l'importanza della
lingua fanno sì che i rapporti con gli altri sistemi di segni si rovescino, e
che essa, da specie, divenga genere: a poco a poco, il modello del segno
lingui¬ stico finirà per essere senz'altro il modello semiotico per ec¬
cellenza. Ma quando il processo evolutivo arriva a Saussure, che ne rappresenta
il punto culminante, si è ormai venuto a per¬ dere il carattere implicativo, e
il segno linguistico si è cri¬ stallizzato nella forma degradata del modello
dizionariale, in cui il rapporto tra la parola e il suo contenuto è concepito
come situazione sinonimica o definizione essenziale. La seconda importante
conseguenza dell'innovazione agostiniana riguarda il problema della fondazione
della dia¬ lettica e della scienza (Baratin 1 98 1 : 266 e sgg.). Fintanto¬ ché
il rapporto tra linguaggio e oggetto del reale era conce¬ pito nei termini
dell'equivalenza, il primo non appariva di¬ rettamente responsabile della
conoscenza del secondo. Ma nel momento in cui si attribuisce un carattere di
segno alle espressioni linguistiche, la conoscenza delle parole sembra
implicare, di per se stessa, e a priori, la conoscenza delle co¬ se di cui esse
sono segno. Tutta la grande tradizione serniotica, del resto, convergeva nel
considerare il segno come il punto di accesso, senza ulteriori mediazioni, alla
conoscen¬ za dell'oggetto di riferimento. Il problema che si pone ad Agostino è
allora quello di prendere una posizione rispetto alla questione se il linguag¬
gio fornisca o meno, di per se stesso, informazioni sulle co¬ se che significa.
Linguaggio e informazione Agostino affronta la questione del carattere
informativo dei segni linguistici nel De Magistro. L'opera, in forma di dialogo
tra Agostino e il figlio Adeodato, inizia stabilendo due fondamentali funzioni
del linguaggio: in· segnare (docere) e richiamare alla memoria (commemo¬rare),
sia propria sia degli altri. Si tratta di funzioni con¬ temporaneamente
informative e comunicative, in quanto coinvolgono in maniera centrale la
presenza del destinatario nel momento in cui forniscono informazione. La prima
parte del dialogo è tesa a dimostrare che queste funzioni, principalmente
quella informativa, sono svolte dal linguaggio in quanto sistema di segni. Sono
le parole, infatti, che, in qualità di segni, danno informazione sulle cose,
senza che nient'altro possa assolvere alla medesima funzione. Nella seconda
parte del dialogo, però, Agostino ritorna sull'argomento e cambia completamente
la sua prospettiva. Fondandosi ancora una volta sul fatto che la lingua è un
in¬ sieme di segni, egli mostra che si possono presentare due ca¬ si: il primo
caso è quello in cui il locutore produce un se¬ gno che si riferisce a una cosa
sconosciuta al destinatario; in tale situazione il segno non è in grado, di per
se stesso, di fornire informazione, come dimostra l'esempio, riportato da
Agostino, dell'espressione saraballae, la quale, se non precedentemente nota,
non permetterà di comprendere il ri¬ ferimento ai "copricapr', che essa
effettua; il secondo caso è quello in cui il locutore produce un segno che si
rife¬ risce a qualcosa che è già noto al destinatario; e nemmeno COMUNICAZIONE
DEL VERBO INTERIORE in questa evenienza si potrà parlare di un vero e proprio
processo di conoscenza (De Mag.). Alla fine Agostino conclude invertendo il
rapporto cono¬ scitivo tra segno e oggetto, e stabilendo che è necessario co¬
noscere preliminarmente l'oggetto di riferimento per poter dire che una parola
ne è un segno. È la conoscenza della co¬ sa che informa sulla presenza del
segno e non viceversa. La soluzione ha una ascendenza chiaramente platonica, e
a es¬ sa si collega anche la presa di posizione, di marca ugual¬ mente
platonica, che la conoscenza delle cose deve essere pregiata maggiormente della
conoscenza dei segni, perché "qualunque cosa sta per un'altra, è
necessario che valga meno di quella per cui essa sta" (De Mag., 9.25). Ma
se per le cose sensibili (sensibilia) sono gli oggetti esterni che ci
permettono di arrivare alla conoscenza, non altrettanto avviene nel caso delle
cose puramente intelligibi¬ li (intelligibilia). Per queste ultime Agostino
individua una soluzione "teologica": la loro conoscenza deriva dalla
rive¬ lazione che viene fatta dal Maestro interiore, il quale è ga¬ ranzia
tanto deli'informazione quanto della verità (De Mag., 12.39). Ma anche con
questa soluzione "teologica" del problema linguistico, al linguaggio
è lasciato uno spazio, che in parte coincide con la funzione del segno
rammemorativo, ma in parte la supera: quando conosciamo già l'oggetto di
riferi¬ mento, le parole ci ricordano l'informazione; quando non lo conosciamo,
ci spingono a cercare (De Mag.). Espressione e comunicazione del verbo inte¬
riore In Agostino la soluzione teologica non è una scappatoia per uscire da
un'impasse teorica. Al contrario, essa mette capo a nuove problematiche. È nel
De Trinitate (415) che viene affrontato il tema dell'espressione del verbo
interiore, una volta che sia stato concepito nella profondità dell'ani¬ mo. In
effetti, per poter comunicare con gli altri, gli uomini si servono della parola
o di un segno sensibile, per poter 234 10. AGOSTINO provocare nell'anima
dell'interlocutore un verbo simile a quello che si trova nel loro animo mentre
parlano (De Trin., IX, VII, 12). It seems we are on safe ground when he hold Nicoletti
to share with Grice and Hobbes the sign-as-consequence approach. 6. The
Griceian lesson While it would be excellet to pun on Paul of Venice and Paul of
Harborne, it happens to be the case that Paul of Venice was not from Venice,
and not even a Venetian, but a Friulian. PAULUS HARBORNENSIS sounds fine for
Grice who hailed from Harborne in Staffordshire (present Warwickshire, more
present West Midlands). Some prefer Paul GRICEUS. The right alphabetical ordering
of Nicoletti, however, should be under “N”! REFERENCES CONTI on NICOLETTI.
FREUD SYMPTOM GRANDY, R. E. and R. O. WARNER (1986). Philosophical grounds of
rationality: intentions, categories, ends. Oxford: Clarendon. GRICE, H. P.
Method in philosophical psychology: from the banal to the bizarre. Presidential
Address. Proceedings of the American Philosophical Association. Reprinted in
The conception of value, Oxford, Clarendon. Studies in the way of words. London
and Cambridge, Mass.: Harvard University Press. (2001). Aspects of reason.
Oxford: Clarendon. HOBBES, T. Computation, sive Logica. Logique in Elements of Philosophy, written in
Latine by Thomas Hobbes, and now translated into English. London, Crooke.
MDCCXXXIX Thomae Hobbes malmersburiensis opera philosophic aquae latine
scripsit omnia in unum corpus nunc primum collecta. Londini apud Joannem Bohn,
Covent Garden. KEMMERLING, Andreas (1986). Utterer’s meaning revisited, in
Grandy/Warner. LEWIS and SHORT, A Latin dictionary. Significo. MANTOVA – Imposition.
Cited by Read. NICOLETTI – see Read. Oxford English Dictionary – ‘signify’.
RIMINI. G. The only other philosopher Nicoletti cares to quote in his Logica.
READ – on NICOLETTI SMITH, Dizionario etimologico. ‘significare’ SPERANZA, J.
L. This and that – for the Grice Club, or H. P. Grice’s Play-Group. STEVENSON,
C. L. Ethics and Language. London and New Haven, Conn.: Yale University Press.
ZIPF. Grice on meaning. Analysis. Affiliations S. Read. Corresponding author. J. L. Speranza, The Grice Club. APPENDIX GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Nicoletti: la ragione conversazionale -- quadratura ed
implicatura conversazionale – la scuola d’Udine -- filosofia friulana --
filosofia veneta -- filosofia italiana – (Udine). Filosofo friulano. Filosofo
italiano. Udine, Friuli-Venezia Giulia. What Grice would say – obligatory
Griceian comment: “Nicoletti’s diagramme for ‘arbor porphyriana’ is brilliant –
ending with “Plato,” “Socrates.” I especially like his squaring the square of
opposition! A veritable genius, this Nicoletti.” -- Not under ‘Venezia’! Also
known as ‘Paolo di Venezia,’ philosopher, the son of Andrea Nicola, of Venice
He was born in Fliuli-Venezia Giulia, a hermit of Saint Augustine O. E. S. A.,
Nicoletti spent three years as a student at St. John’s – or some other Oxonian
college -- , where the order of St. Augustine had a ‘studium generale’ at
Oxford, and taught at Padova, where he become a doctor of arts. Nicoletti also
holds appointments at the universities of Parma, Siena, and Bologna. He is
active in the administration of his order, holding various high offices. He
composes commentaries on several logical, ethical, and physical works of
Aristotle, or the Lycaeum. His name is especially connected especially with his
best-selling “Logica parva.” Over 150 manuscripts survive, and more than forty
printed editions of it were made. His huge sequel, “Logica magna”, by contrast,
was a flop. These Oxford-influenced tracts contributed to the favourable
climate enjoyed by Oxonian semantics in especially northern Italian
universities. Obligatory Griceian comment: “My favourite of Paul’s tracts is
his “Sophismata aurea”.” How peaceful for a philosopher to die while commenting
on Aristotle’s “De anima.”!” His nom de plum is “Paulus Venetus,” but not for
the Dizionario friulano, that has him under the N of Nicoletti. Paolo da Venezia. Wikipedia has a Nota disambigua.svg
Disambiguazione"Paolo Veneto" rimanda qui. Se stai cercando lo
scrittore e vescovo nato a Venezia, vedi Paolino Minorita. Wikipedia goes on to
reproduce: Paolo da Venezia in una stampa Professore Paolo da Venezia, o Paolo
Veneto, vero nome N. (Udine). Filosofo. Eremitano, studente a Oxford, e docente
a Padova, ove ha tra gl’allievi Paolo Della Pergola. Divenne ambasciatore
veneto presso la corte polacca. Per le sue idee teologiche e esiliato a Ravenna
ma, dopo, gli è consentito di tornare a Padova. Seguace di Occam e Brabante e
autore di vari trattati, tra cui alcuni commenti al Lizio or Lycaeum. Il suo
trattato “Logica magna” e utilizzato come testo di insegnamento della logica a
Padova e può essere considerato la maggiore opera di logica formale prodotta
dal medioevo. Opere: “Logica,” “Commenti alle opere di Aristotele,” “Expositio
in libros Posteriorum Aristotelis,” “Expositio super VIII libros Physicorum
necnon super Commento Averrois,” “Expositio super libros De generatione et
corruptione,” “Lectura super librum De Anima,” “Conclusiones Ethicorum”
“Conclusiones Politicorum,” “Expositio super Praedicabilia et Praedicamenta.”
“Scritti sulla logica: Logica Parva or Tractatus Summularum, “Logica Magna”;
“Quadratura”; “Sophismata Aurea. Altre opere: “Super Primum Sententiarum
Johannis de Ripa Lecturae Abbreviatio,” “Summa philosophiæ naturalis,” “De
compositione mundi. Quaestiones adversus Judaeos. Sermones. N. in Dizionario di
Filosofia Treccani, riferimenti in. Vedi Pergola, Dizionario di Filosofia
Treccani. Garin, Storia della filosofia italiana, Edizione CDE su licenza della
Giulio Einaudi editore, Milano, Enciclopedia Dantesca, Roma, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, Dizionario di Filosofia Treccani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana, Conti, Dizionario biografico degli italiani, Roma, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana,. Conti: Esistenza e verità: forme e strutture del
reale in N. e nel pensiero filosofico del tardo medioevo. Istituto Storico
Italiano per il medio evo, Roma, Nuovi studi storici, Perreiah: ‘A Biographical
Introduction to N,’ Augustiniana. N. Logica, Venetiis, Imperatore, Imperatore, Gori,
Filosofico, Conti, Zalta, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Center for the
Study of Language and Information, Stanford. Filosofia. DIZIONARIO BIOGRAFICO DEI FRIULANI PAOLO
DI NICOLETTO PAOLO DI NICOLETTO (? - 1429) AGOSTINIANO, TEOLOGO, FILOSOFO
Informazioni. Udine † 15 giugno 1429, Padova. Forma alternativa: Paolo Veneto.
Attività agostiniano, teologo, filosofo. Luoghi di attività: Venezia, Oxford,
Padova, Buda, Ulma, Cracovia, Kosice, Siena, Bologna, Perugia. Immagine del
soggetto: Paolo di Nicoletto in cattedra, Venezia, Biblioteca nazionale marciana,
ms. Lat. VI, 123 2464, f. 162v. Come per la maggior parte dei protagonisti
della vita intellettuale nell’epoca di mezzo, anche per l’udinese P. di N., più
noto come Paolo Veneto, disponiamo di poche informazioni sicure relative alle
sue origini. Nasce certamente a Udine, negli anni intorno al 1370, da Nicoletto
del fu Antonio di Venezia, stabilitosi nel capoluogo del Friuli per lo meno dal
1352, quando fa richiesta della cittadinanza, ottenuta il 21 marzo 1361. Il
nome della madre, Elena, privo peraltro di ulteriori informazioni, ci perviene
da un’indicazione di Antonio Joppi, a tutt’oggi comunque non suffragata da
prove documentarie. Uno tra i suoi primi biografi, il notaio cividalese
Marcantonio Nicoletti (1536-1596), lo ascrive alla propria famiglia, che
deriverebbe da un Nicoletto la cui sepoltura, nel chiostro domenicano di S.
Pietro Martire, risalente al tempo del patriarca Antonio Caetani, era ornata di
un’iscrizione con le insegne nobiliari. Antonio Joppi identifica
quest’iscrizione, in seguito andata perduta, con quella descritta in una nota
manoscritta in calce ad un’edizione latina di Platone, relativa ad un
«Nicolettus de Broio auctor de Venetiis». Secondo questa linea di eruditi,
dunque, P. sarebbe membro della nobile famiglia dei Nicoletti di Udine, poi di
Cividale, le cui vicende furono ricostruite da Francesco di Manzano nel 1894.
Probabilmente negli anni intorno al 1383 P. fu accolto nell’ordine degli
Eremiti di S. Agostino, presso il convento di S. Stefano a Venezia. Qui egli
compì il suo noviziato e la prima formazione culturale sino al 9 dicembre 1387,
quando il priore generale dell’ordine Bartolomeo da Venezia lo assegnò come
studente al convento dei Ss. Filippo e Giacomo di Padova, sede dello “studium
generale” della provincia della Marca Trevigiana. Di lì a pochi anni, il 31
agosto 1390, il priore generale destinò P., insieme con il cugino più anziano
Paolo Francesco da Venezia, come studente “de gratia” (cioè a spese della
provincia, e non dell’Ordine), allo “studium generale” di Oxford, per
intraprendere il percorso di studi avanzati che doveva condurlo al magistero in
teologia. In quegli anni lo scisma d’Occidente aveva infatti reso difficile per
gli studenti italiani il compimento degli studi superiori presso l’università
di Parigi, di obbedienza avignonese: pochi anni prima lo stesso Bartolomeo da
Venezia aveva in effetti precluso formalmente questa possibilità agli studenti
agostiniani. Durante il triennio di permanenza ad Oxford P. ebbe la possibilità
di conoscere ed approfondire gli sviluppi più recenti ed avanzati
dell’insegnamento filosofico e di quello logico in particolare. Tornato a
Padova, sempre insieme al cugino, mise a frutto questa esperienza nel corso del
suo insegnamento come “cursor”, probabilmente dal 1393 al 1396, e poi come
“lector”, sino al 1401. Risale a questi anni la composizione delle sue opere
logiche più fortunate, la Logica parva e la Logica magna. La prima, diffusa
ancor oggi in oltre 80 codici e in 25 edizioni a stampa, è un manuale
sintetico, ma molto aggiornato, composto sul modello dei manuali inglesi
contemporanei, che arrivò negli anni a contendere il primato nel settore alle
duecentesche Summulae logicales di Pietro Ispano e fu persino reso obbligatorio
nel curriculum universitario padovano dal Senato di Venezia nel 1496. La
seconda, molto più estesa, conobbe invece una diffusione assai più limitata,
anche perché, rivolgendosi agli specialisti, forniva un panorama approfondito e
molto dettagliato di tutte le più recenti dottrine logiche. Testimonianza in
quegli stessi anni (1396-1397) dell’interesse immediato che le novità importate
da P. seppero suscitare si riscontra nel carteggio di Pietro Tomasi, studente a
Padova e poi “magister” di filosofia a Pavia, che si rivolse al suocero Gian
Ludovico Lambertazzi, professore di diritto presso lo studio padovano, e allo
stesso Paolo Francesco di Venezia per ottenere copie delle due opere ancora in
corso di redazione. Fu con tutta probabilità a Padova che P. trascorse i primi
anni del XV secolo, impegnato a completare il suo curriculum accademico con
un’intensa attività didattica e di studio. Frutto del suo lavoro di baccelliere
in teologia fu la Super primum Sententiarum Iohannis de Ripae lecturae
abbreviatio, terminata prima del 1402, mentre al suo insegnamento in arti e in
filosofia (anch’esso parte dei doveri di un baccelliere in teologia) si debbono
ricondurre varie opere di carattere esegetico, come le Conclusiones Ethicorum,
le Conclusiones Politicorum, le Conclusiones Posteriorum Analyticorum e probabilmente
anche due opere logiche come la Quadratura e i Sophismata. Il suo primo grande
commento aristotelico, la Lectura super libros Posteriorum Analyticorum, fu
compiuto nel 1406, quando già P. aveva ottenuto il grado di “magister artium et
theologiae”. A quest’opera logica fecero seguito, rispettivamente nel 1408 e
nel 1409, due opere di filosofia naturale: la Summa philosophiae naturalis e
l’Expositio superPhysicam Aristotelis. A partire dal 1408 troviamo il teologo
agostiniano tra i promotori dello studio padovano, quindi l’inizio del suo
insegnamento universitario deve essere collocato prima di questa data (in
precedenza la sua attività didattica si era svolta all’interno dello studio
agostiniano di Padova). Nel periodo che va dal 1408 al 1420 egli compare
regolarmente, sempre nel ruolo di promotore, nei registri delle lauree
padovane, con le sole eccezioni degli anni 1409, 1412 e 1419. Tra coloro, oltre
una trentina, che ottennero i gradi sotto il suo magistero si annoverano i
patrizi veneti Nicolò Contarini, Pietro Giustiniani e Marco Lippomano, il
benedettino Giovanni Michiel, l’umanista e scienziato Giovanni Fontana. Suoi
studenti furono inoltre il medico Michele Savonarola, il giurista Ludovico
Foscarini e Giovanni Antonio da Imola, che gli succederà sulla cattedra
padovana. Oltre a dedicarsi ad un’intensa attività accademica, in questi anni
P. assunse anche responsabilità all’interno della sua congregazione
ecclesiastica, cominciando da quella più elevata: il primo di maggio 1409, poco
più di un mese prima di essere deposto dal concilio di Pisa, il pontefice
Gregorio XII, il veneziano Angelo Correr, lo nominò vicario generale
dell’ordine agostiniano. Nulla si sa della sua attività da lui svolta in questa
carica e neppure se nei mesi successivi egli fosse al seguito del papa al
concilio di Cividale. È noto invece che pochi mesi dopo, nel febbraio 1410,
forse in conseguenza del declino politico di Gregorio XII, rassegnò il suo
incarico. Nel medesimo periodo, tuttavia, P. fu anche priore provinciale della
Marca Trevigiana e come tale, per ordine del Consiglio dei Dieci di Venezia,
comminò il 28 agosto 1409 la pena del carcere al confratello Simone da Ancona,
reo di aver continuato a sostenere il pontefice deposto a Pisa. In breve tempo
le relazioni di P. con il governo della Serenissima si fecero ancora più
strette: verso la fine del 1409 fu inviato come “orator” a Buda presso il re
d’Ungheria e re dei Romani Sigismondo del Lussemburgo, allora diviso da
un’aspra contesa con la Repubblica Veneta per il dominio della Dalmazia, con
l’incarico di preparare il terreno per un’ambasceria ufficiale che doveva
tentare un accordo. Il suo soggiorno presso la capitale ungherese ebbe termine
nel gennaio 1410, ma nel luglio dello stesso anno il governo veneto utilizzò nuovamente
i suoi servizi come ambasciatore a Ulma in Germania e presso Federico duca
d’Austria e conte del Tirolo. In seguito a questi incarichi la Serenissima
compensò P. con la somma di cento ducati e con il sostegno nel conseguimento
della cattedra padovana retta in quel momento da Biagio Pelacani da Parma.
L’anno successivo quest’ultimo lasciò in effetti lo studio padovano per quello
parmense e l’agostiniano fu nominato al suo posto. Ancor più importante la
missione che fu affidata a P. il 23 gennaio 1412: in un momento assai critico
per la Repubblica Veneta, con le truppe imperiali di Sigismondo che occupavano
il Friuli, egli fu inviato presso la corte di Ladislao Iagellone, re di
Polonia, con l’incarico di fare il possibile per stabilire con la Polonia un’alleanza
in funzione anti-ungherese, così da stringere Sigismondo da sud e da nord e
forzarlo ad abbandonare la sua impresa italiana. Le istruzioni diplomatiche
contenevano anche la raccomandazione di manifestare al re polacco la piena
disponibilità di Venezia a sostenerlo, nel caso questi volesse lanciarsi a sua
volta nell’avventura imperiale. P. giunse a Cracoviaprobabilmente a fine
febbraio o inizio marzo 1412, poi a fine marzo si trasferì a Kosice, in
Slovacchia, dove si trovavano re Iagellone e re Sigismondo, che avevano già
firmato un accordo. Il risultato di questa prima fase dell’ambasceria fu di
ottenere l’offerta da parte del re polacco di fungere da mediatore tra Venezia
e Sigismondo per dirimere la questione della Dalmazia. P. rientrò a Veneziaprima
del 10 maggio, ma fu subito rimandato dal re polacco, in quel momento a Buda
alla corte di Sigismondo, visto il credito che era riuscito a guadagnarsi
presso di lui. L’agostiniano si unì quindi agli ambasciatori Tommaso Mocenigo e
Antonio Contarini, che dovevano trattare la pace con Sigismondo, ma nonostante
l’appoggio di re Iagellone l’iniziativa diplomatica non poté che constatare
l’impossibilità di trovare uno spazio di mediazione tra i due contendenti e a
fine giugno 1412 l’ambasceria fu di ritorno a Venezia. P. appariva ormai aver
raggiunto in questi anni notevoli traguardi: titolare di una cattedra
prestigiosa nell’ateneo padovano, ben noto negli ambienti accademici per la sua
dottrina e le sue opere, autorevole rappresentante del proprio ordine, poteva
per di più vantare una notevole esperienza diplomatica ed importanti relazioni
a Venezia e nelle corti dell’Europa centro-orientale. La sua attività di
commentatore aristotelico proseguiva inoltre alacremente: sono da ascrivere
probabilmente a questo periodo, vale a dire tra il 1410 e il 1420, uno Scriptum
superlibros De anima, una Expositio super De generatione et corruptione e la
monumentale Lectura super libros Metaphysicorum. Ma improvvisamente nel 1415 la
sua fortuna accademica e politica cominciò a subire qualche contraccolpo: il 6
giugno il senato veneziano votò una censura che colpiva P., insieme con il
medico Antonio Cermisone, per essersi assentato da Padova e dai propri doveri
accademici senza permesso; tre mesi dopo il Consiglio dei Dieci lo invitò a
discolparsi da accuse (non meglio precisate) e gli proibì di lasciare Padova
senza una licenza espressa del consiglio stesso; ancora, un anno dopo, nel
maggio 1416 la richiesta di P. di ottenere la licenza fu respinta e solo nel
giugno dello stesso anno fu concessa, in considerazione dei doveri concernenti
la sua carica di priore provinciale, ma con la condizione che non si recasse a
Costanza o in altro luogo dove si fosse celebrato il concilio. Le circostanze
di questi provvedimenti disciplinari non sono ulteriormente note, ma forniscono
l’informazione che P. era nuovamente divenuto priore provinciale della Marca
Trevigiana (lo era già dagli ultimi mesi del 1414) e soprattutto che non godeva
più della fiducia di Venezia, che non lo voleva presente al concilio. Peraltro
l’anno successivo il senato veneziano, con un atto certamente onorifico, gli
concesse il privilegio di indossare il berretto nero dei patrizi, privilegio
poi esteso, alla sua morte, a tutti i membri del convento di S. Stefano. Di lì
a qualche anno, tuttavia, i rapporti di P. con il governo della repubblica
veneta si guastarono irrimediabilmente. Per motivi che permangono tuttora
ignoti il teologo agostiniano, nuovamente eletto priore provinciale dal
capitolo dell’ordine tenuto a Ferrara nel maggio 1420, venne sottoposto ad un
procedimento disciplinare da parte del Consiglio dei Dieci che si concluse in
settembre con il suo bando quinquennale a Ravenna, da estendere a dieci anni
qualora avesse infranto il divieto di riattraversare anzitempo i confini del
dominio veneto. P. chiese ed ottenne una proroga di un mese, allo scopo di
rimettere nelle mani del priore generale Agostino Favaroni le questioni
connesse con la sua carica di provinciale, poi nell’ottobre 1420 fu assegnato
dal generale al convento di Siena e gli fu concessa la licenza di insegnare
nello studio di quella città. Da quel momento P. non rimise più piede in
territorio veneziano fino ad un anno prima di morire. A Siena rimase per
quattro anni; in questo periodo i suoi biografi, e per primo Cristoforo
Barzizza che tenne la sua orazione funebre presso lo studio patavino, collocano
un episodio in cui P. avrebbe agito come un inquisitore, sfidando e
sconfiggendo in una disputa l’eretico Francesco Porcario, forse un fraticello,
che finì per questo sul rogo. Il Barzizza parla a questo proposito anche di uno
scritto antiereticale di P., di cui sinora tuttavia non sono state rinvenute
tracce. Venne designato reggente dello studio agostiniano di Siena; redasse per
la prima volta un testamento, in cui lasciava al convento padovano i suoi libri
e titoli veneziani («de camera imprestitorum comunis Venetiarum»), che egli
deteneva su licenza del priore generale, per il valore di mille ducati d’oro,
come forma di risarcimento per i gravami e le spese che detto convento aveva
dovuto sopportare per la sua lunga permanenza, nonostante il suo convento
nativo fosse quello veneziano di S. Stefano. P. venne assegnato al convento di
Bologna, con licenza di insegnare nello studio cittadino in qualsiasi materia.
Durante il soggiorno felsineo si ricorda una sua disputa con il maestro Nicolò
Fava, valente filosofo e dialettico di inclinazioni dottrinali opposte a quelle
di P. La sua permanenza a Bologna tuttavia non durò a lungo, poiché già
nell’ottobre 1424 fu assegnato al convento di Perugia, nuovamente con licenza
di insegnare presso lo studio cittadino. Gli anni successivi, a Perugia, videro
P. impegnato in attività didattiche (gli fu concesso ad esempio di esaminare
alcuni studenti agostiniani per il conferimento del titolo di “lector”) e nella
stesura del suo ultimo commento aristotelico, l’Expositio super Universalia
Porphyrii et super Praedicamenta Aristotelis. I registri dell’ordine
agostiniano informano inoltre che P. redasse una seconda versione del suo
testamento, in cui furono aggiunti come beneficiari la sorella Lucia e il
confratello e assistente Nicola da Treviso, e che il primo di agosto dello
stesso anno gli fu concessa licenza di recarsi a Roma ogni volta che i suoi
lavori lo rendessero necessario. In occasione delle dimissioni del priore di
Perugia, gli fu conferito l’incarico di reggere il convento durante la vacanza
e di scegliere il nuovo priore ed inoltre a lui toccò di svolgere la funzione
di visitatore presso lo stesso convento e quello di Todi. Infine, nel giugno
1428, in seguito ad una supplica fatta pervenire insieme con la raccomandazione
del cardinale di S. Croce, il Consiglio dei Dieci di Venezia revocò finalmente
il bando comminato otto anni prima e P. poté far ritorno a Padova e riprendere
il suo insegnamento, anche se soltanto per pochi mesi, giacché il 15 giugno
1429, mentre teneva il corso sul De anima di Aristotele, morì. Oltre alle opere
sopra ricordate, rilevanti soprattutto la sua attività di commentatore
aristotelico e di maestro di teologia, P. lasciò anche una raccolta di Sermones
quadragesimales, uno scritto antigiudaico, le Quaestiones XXII de messia
adversus Judaeos, un’opera mariologica, il De conceptione Beatissimae Virginis
Mariae, una versione latina della Composizione del mondo di Ristoro d’Arezzo e
diverse orazioni. Secondo il giudizio di Alessandro Conti, il più recente
studioso del suo pensiero, P. fu «il più importante pensatore italiano del suo
tempo ed uno dei più importanti ed interessanti logici del medioevo». La sua
fama e le sue opere contribuirono a fare dello studio patavino un centro
intellettuale di rinomanza europea; le sue dottrine, improntate al realismo
degli universali in ambito ontologico e ad una linea vicina a quella
dell’aristotelismo moderato di Alberto Magno e d’Aquino nel campo della
filosofia naturale, innescarono in Italia un dibattito scientifico i cui
sviluppi condussero nel corso del XV secolo ad un rinnovamento dell’orizzonte
culturale europeo. CHIUDIAndrea Tabarroni Bibliografia M. NICOLETTI, Vita dei
tre Paoli, ms BCU, Joppi. F. MOMIGLIANO, Paolo Veneto e le correnti del
pensiero religioso e filosofico del suo tempo (Contributo alla Storia della
filosofia del secolo XV), Udine, Tipografia G.B. Doretti estratto dagli «Atti
dell’Accademia di Udine CESSI, Alcune notizie su N., «Bollettino del Museo
civico di Padova GENTILE, Intorno alla biografia di N., in Studi sul
Rinascimento, Firenze, Sansoni, BOTTIN, Logica e filosofia naturale nelle opere
di Paolo Veneto, in Scienza e filosofia all’Università di Padova nel
Quattrocento, a cura di A. POPPI, Trieste, LintPERREIAH, N.: A Bibliographical
Guide, Bowling Green (Ohio), Bowling Green State Universiy; S. DE FANTI, La
missione diplomatica di Paolo Veneto al re di Polonia: il decisivo contributo
polacco allaconoscenza della biografia del Nicoletti, in Memor fui dierum
antiquorum. Studi in memoria di Luigi De Biasio, a cura di P.C. IOLY ZORATTINI
- A.M. CAPRONI, con la collab. di A. STEFANUTTI, Udine, Campanotto; A.D. CONTI,
Essenza e verità. Forme e strutture del reale in Paolo Veneto e nel pensiero
filosofico del tardo medioevo, Roma, Istituto storico italiano per il medio
evo, 1996; C. FROVA - R. NIGRI, Un’orazione universitaria di Paolo Veneto,
«Annali di storia delle università italiane; N., Super primum sententiarum
Johannis de Ripa lecturae abbreviatio. Liber 1, ed. crit. parz. F. RUELLO,
Firenze, Edizioni del Galluzzo; N., Logica Parva. First Critical Edition from
the Manuscripts with Introduction andCommentary, ed. A.R. PERREIAH, Leiden-Boston-Köln,
Brill LOGICA PAVLI rectam atgemendatam. Additis quotationibus Postilis ad
textus declaratione. Necnon Tabulao figuris. VENETI HABES INHOC ENCHIRIDIO
summam totius Dialecticæ, mira quad a brevitatem atos facilitate ad utilitatem
stude tium conscriptam ab eximioætatis suæ magistro Paulo Veneto Nupero
diligenti studio cor Venetes EMANUELE ITECA NAZ GOMA ME YOLL .pkrior dla Lohan
Somerilatarei long COMO0Io (ICO? CO ? ri 1 1 ROMA ni logica OLUTELY A parva. A
Pauli Veneti Heremita Onspiciens librorum quorundam magnitudinem redium
constituentem in animo studerium nec non et aliorum nimiam brevitatem quibus
nulla se ethica re est annexa doctrina. Ideo volens cap.s. et medium retinere
utriusg sapiensnam 5.ethic, turam extremt, compendium utile construxi iuveni
t.co.6. ВB bus pluribus diui sum tractatibus, Quorum primus summularum tradit
notitiam. Septimus contra
primum obiicit, solutionem ad dens responfiuam. Quia ergo doctrina quecuncka
communiori ut ait t-C.4 . PHILOSOPHUS in prohemio phylic. sumic exordsum, ideo
Dislot tractatus primus terminum sic diffinies incipitapriori. miningp De
definitione termini et eius divisione quide. i. II suppositionum declarat
mareriam. III consequentiarum ostendit doctrinam. IV terminorum vim instruir
probativam. V ligandi regulam docet obligatiuam. VI insolubilia solvendi dar
artem et viam. VIII tertium fortificat prationem argumentativa. cap. 1. prio.
c. TERMINUS EST SIGNUM ORATIONIS CONSTITUTIVUM. Et BOEZIO ut pars propinquae
iusdem, ut: “homo”, lyani in. 1, de mal. Et notanter dicitur propinqua quia
oratione vocatur “dictio”, remota vocatur litera vel syllaba, di 2. ecin. i
Dstio igitur et non litera uel syllaba, est terminus. defyllo. Terminum quidam
est per cate. T differē. Tio habet partes propinquas et remotas,
propinquatop.c. 2 cius vide SIGNIFICATIVUS est ile qui per se sumptus nihil
representat --: ut s. “me,” “te,” “omnis”, “nullus,” “quilibet”, “quicunque”,
“alter”, et consimiles. Terminorum quidam si secunda significant naturaliter et
quidam AD PLACITUM.Termi divisio p nus naturaliter si significans est ille qui
apud omnes eius qua vide de m efd RE-PRAESENTATIVUS, sicut ly
“homo“animal", in primor mente. Terminus AD PLACITUM significans est ille
qui ye.c.i.et NON apud OMNES eiusdem est re-praesentativus sicut ille ipsum. Terminus “homo” in voce vel in scripto, qui apud
nosft. B Paul. sin significat ‘hominem’, sed apud alias nationes nihil
significant, ut sunt greci (“anthropos,” “aner”). Reefo.Terminorum quidam est
categorematicus, et quida3 S.colū. SYNcategorematicus.Terminus categorematicus
est pri. diui. ticularia particulariter. Præpositiones determinatsub certocafu.
Aduerbiauerbum, et coniunctiones ha minum.i.rem quæ non est terminus datoque
effet,ficut TRACTATVS Secunduz se significativus, quidamnon.Terminus perle
signi Voety fancarious est ile qui per se sumptus aliquid re-praesen mologiã
tasuely “homo,” ly “animal”. Terminus non per se signi ille quitam perle quam
cum alio habet proprium fie Tertia significatum – ut: “homo”: siueen imponatur
in oratio divisione, lieu extra, semper significar ‘hominem’. Terminus Dehac
SYNcategorematicus est terminus habens officium qui vide la perfesumptus
nullius est significativus. ut signa distric tiusilo.butiva – ut: “omnis”,
“nullus”, et signa particularia – ut: ali mafo. 2. “aliquis”, “alter”, et
præpositiones (“to”), et adverbial et coniuctiones. Signa namqz distributiua
habent officium, fal.3.quia determinant distributive, universalia yłr, et par
bent coniungere terminus vel orationes. Terminorum quidam est prime intentio
Pau.lo.nis, et quidam secundæ intentionis. Terminus primæ ma, sol. intentionis
est terminus mentalis significans non ter D“homo, significat sor. et pla.
quorum nullus potest esse terminus. Terminus autem secunde intentionis est
terminus mentalis significans solum modo terminum A vel propositionem, ut ili
termini mentales, nomen, verbum, participium, propositio, oratio et huius modi.
Nis est terminus vocalis vel scriptus significans solum B modo terminum vel
propositionem utili termini vocales vel scripti, nomen, verbum participium,
athuius modi. Terminorum quidam funcin complexi, et quidam complexi. Terminus
in 6.diui complexus vocatur dictio – ut: lylapis,ly lignum. Sed fioVide
terminus complexus est oratio – ut: “homo [est] albus”, lor. et Paul.in placo,
deum effe. et huiusmodi. De nomine. liter considerat: ideo de his restat
deffnitiones assignare. NOMEN est terminus significativus lo.ma.f. SINE TEMPORE
cuius nulla pars aliquid significat separa dissintta – ut: “homo”. In ifta
definitione ponitur terminus lotionoie cogeneris, quia omne nomem est terminus.
et non econ proqua verso: dicitur significatiuus, quia termini non
significativi depri non funt nomina apud logicum, licet bene apud grammaticum –
ut: “omnis”, “nullus”, et similia. Dicitur ‘sine tempore’, ad differentiam
verbi et participia, quæ significant *cum* tempore. Ponitur: ‘cuius D nula pars
aliquid significant separata’ -- ad diferentiam orationis, cuius partes
significant separate mo pyo er.c.c Terminorum quidam eat s.diuifio prime impositionis,
quidam secundæ.Terminus prime impositionis est terminus vocalis vel sriptus
signi Boe.in ficans non terminum -- ut “homo”, et “animal” in voce vel in
scripto.Terminus autem secundam impositio. In princ. L3 Via de nominee et uerbo
ex quibus oratio с componitur et propositio,
logicus principa . Defini. V uuset extremorum unitiuus, cuius nulla pars
aliquid significar separata, ut “curre” c vel dispur i io b i. tar. Ec dicitur
primo, temporaliter significativus, ad eric. i. tiw oro pin . p i disnes positum
cum apposito sicut verbum. ceterg autem par trcuiæ ponuntur. Sicut in
deffinitione nominis. Ratio est terminus significativus, cuius ali- B garlicant
separatę. Orationum alia perfecta, alia hewide Dcoratione. qua pars aliquid
significant separata, ut “homo [est] albus” deữeffe. Vltima particular ponitur
ad Piroca Jüfferentiam nominis et verbiquorum partes non fi cite suz etc .
cogeneris, quia omnis propositio est oratio et col.1. cipit quæ non sunt
propositiones non obstante quod ilum generat IN ANIMO AUDITORI si – ut: “Homo
currit.” Or a boviti imperfecta. Oratio perfecta est ila quæ perfectum len no
Ide uim uce cio imperfecta est ila quæ imperfectum sensum gene. ferinõis rat,
Notandum quò d tres sunt species orationis perfectæ quia orationum perfectarum.
Alia INDICATIVA – ut: “Homo currit” . Alia est oratio imperativa – ut:
“doceioannem.” Alia ed incelreligie ineis oratio optative – ut: “Utinam essem
bonus logicus”. fint ap te nate. VERBUM est terminus temporaliter significati
differentiam nominis quod significat sine tempore. Secundo dicitur, et
extremorum uniciuus: ad differentia participium quod significar cum tempore,
sed non unitfup 0 -3 gñare fectū sen bus vide ilo, ma. fol. Propositio eit oratio indicatiua verum vel falsum
significans – ut: “Homo currit” -- ponitur oratio lo non e converso. Secundo
dicitur indicativa. quia Cola indicari va est propositio, non autem imperativa
nec optativa.Vicimoannectitur: verum vel falsum significans: propcer tales
orationes. Cortes potest, plato in PS pro qui alia categorica alia hypothetica.
Propositio ca
divisio. Categorica est ila quæ habet subiectum prædicatum et Vide in copulam
tanquam principales partes fui – ut: “Homo est animal.” l o,m a . f o animal.
Subiectum est ly “homo”, prædicatum uero,101.col, ly “animal”. Copula illud
verbum “est”: quia coniungit tum. Dicitur quod habet IMPLICATUM prædicatum.
vide licet,ły “currens” quod patet in resolvendo illud uerbum “currit.” -- in:
sum currens, es currens, est currens, et suum participium. Subiectum est de quo
aliquid dicitur – ut: “homo”. Prædicatum vero quod dicitur de altero – ut:
“animal.” Sed copula Quid (u bicctuz semper est verbum substantivum: “sum
currens”, “es currens vel hom”, “est homo et currens.” De quidp. propositione
hypothetica posterius dicetur ad cuius tum et C differentiam point urilla
particula: principales partes quid co . D sint indicatiue. Quia non significant
verum nec falsum. Diffini cum sint orations imperfectæ. Ca. 6. luifiones sub
propositione contentas sequitur D numerare. Propositionum Prima subiectum cum
predicato. B rir est propositio categorica et non habet prædica. Solutio Et si
dicatur “homo cur . Dubo . fui.quia principales partes hypotheticæ non sunt
pula, subiectum et prædicatum: sed plures categoricęut. Propoli diuifiotionum categoricarum alia affirmativa,
alia negativa. Propositio categorica affirmatiua est ila in ligiex.i. qua
verbum principale affirmatur, ut “Homo currit.” Propositio categorica negativa
est illa in qua er: Tertia bum principale negatur – ut: “Homo NON currit” S.
Propositionum categori:Diffusi carumalia vera, alia falsa. Propositio
categorica ue us&hac ra est ila cuius primarium et adequatum
signifi-materia carð est verum – ut: “Tu es homo.” Hæc enim est uera. “Tu es
vide in homo.” quiate esse hominem est verum.Voco filoma. divisio A tio. i. gi
her. C. 5. . a4 1 mo. Cetera autem significate, utte esse animal, teelic
substantiam, et huius modi, sunt significate secundaria, et pones illa non
dicitur propositio vera nec falsa. Propositio categorica falsa est illa cuius
primariam et adequatum significatum est falsum – ut: “Tu es asinus.” ria, alia
contingens. Propositio necessaria est ila, cuius primarium et adequatum
significatum est necessarium – ut: “Deus est.” Propositio contingens est illa
cuius significatum primarium et adequatum est contigens – ut: “Tu es homo”. Et voco significatum contingens ilud C quod in
differenter potesse se verum vel falsum. Propositionum categoricarum alia
alicuius uide.i. quantitatis, alia nullius. Propofitio categorica alicu prior.n.ius
quantitates est illa quæ est universalis, particularis, .in pri, indefinita,
vel singularis. Propositio universalis est illa in qua subởcitur terminus
communis signo universali determinatus – ut: “Omnis homo currit”. Terminum
communem voco in presenti nomen appellativum et pronome pluralis numeri. Signa universalia sunt ista:
“omnis,” “nullus,” “quilibet,” unus gfavteros, ncuter, quails D. :.libet,
quantusliber, et huius modi. Propositio particularis est illa in qua subiicitur
terminus comunis igno 4. diui afol.significatum primarium et adequatum
propositionis, u r e a a d f. quod est simile orationi infinitive vel
coniunctiue il 267.secundlius. undete esse hominem, vel q “Tu es homo.”,
diciturfiA dępris. Significatum primarium et adequatum illius, “Tu es homo.”
Propositionum categoricarum alia fio vide possibilis, alia impossibilis.
Propofitio categorica por ilo.ma.fibilis eft illa cuius primarium et adequatum
significatum est possible – ut: “Tu curris.” Propositio categorica et
adequatūfi. usa ad impossibilis est illa cuius PRIMARIUM SIGNIFICATUM est
impossibile – ut: “Homo est asinus.” Propositionum categoricarum alia ne cella
larem, nomen proprium aut pronomen demonstravi Suum singularis numeri, ut:
“iste”, “ista”, “istud”. Ex quibus fe B quitur iam quæ est caregorica nullius
quantitatis. Et dicitur quod illa quæ non est universalis, nec particularis,
nec indefinita, nec singularis -- ut exclusive et exceptivæ et re-duplicative,
videlicet, “Tantum homo currit, omnis homo preterfor. mouetur, “Omnis homo in
quantum homo est animal”. Luxta
primam secunda Qualis, ne, ue laf, u. Quanta, par, in, fin, Prima pars sic
intelligitur, quod ad interrogationem de propositionc factam r Quæ respondetur
categorica, vel hypothetica. Secunda autem asserit quod ad interrogatione
factam per Qualis? Respondetur affirmatiua vel negatiua. Sed in tertia denotata
a quod ad interrogationem factam g Quan tarmñdcatur, universalis, particularis
indefinita, ucl singularis, et hoc fm exigentiam propositionis propositę. De
duabus alijs pposition am divisionibus. Ræterfu pradictas diuisiones dugalią
declaran- Prima cur. Propositionum categorica divisio – ut: “Homo currit.”
Propositio categorica modalis est illa in qua ponitur aliquis modus -- ut
possibile est sor, cur particulari determinatus – ut: “Aliquis homo disputant.”
Si Idem in gna particularia sunt ista: “aliquis,” “quidam”, “alter”, reli7.
tract. A quus, et huiusmodi. Propositio indefinita est illa in huius in qua
subijcicur terminus communis SINE aliquo signo – ut: c.i.& in “Homo est
animal.” Propositio singularis est ila inqua lo.ma. . fubijcitur terminus
discretus, vel terminus comiscum . col. pronomine demonstratiuo singularis
numeri. Exem :4. plumprimi. sor.currit. Exemplum fecundi: “Ille homo disputat.”
Voco autem terminum discretum vel singu. с P.
ultimam divifiones ponitur iste versus. Querca, uel ră alia dein efle, alia
modalis. Propositio catego Dricadein efic est illa in qua non ponitur aliquis
modus 1: Figura de in effe. r e r e .Modi autem sunt sex . c possibile, impossibile
ne Seconda. necessarium, contingens verum et falsum. Propositionum modalium:
quædam est in sensu diviso et quædam in sensu composito. Propositio modalis in
sensu diviso est ila in qua modus mediat inter accusativum casum et verbum
infinitivi modi – ut: “Fortem possibile est currere.” Propofitio modalis in
sensu composito est illa in qua modus totaliter præcedit, vel finaliter sub
sequitur – ut: “Deum esse est necessarium.” Impossibile est hominem esse
asinum. Ex his divisionibus originantur tres figuræ. Quarum prima dicitur de in
effe. Secunda modalis de sensu diviso fchabés admodum primæ. Tertia modalis de
sensu composito: leda cæteris disperata. Quartum declarationes ha besin exemplo
hic posito. A G libet ho currit. adaz hó ñ currit, Nurbo de currit. Lontraric. Contadictorie dictorie subalterne, subalterne Figura:
demesse Gulltra gda3 ha cuifit, subcontrarie reasu diuisio Contrarie Nullum
hoie3 possibile est! curtcit . Contradictorie Sub-alterne Sub-alterne de sensu dictorie
Lörra mine polee curitie . Modalis de sensu diviso. sub-contraric Modalis de sensu
composito. Nec currere est los. Impose est currere for sub-alterne Contra
sub-alterne dictorie Aliquem, ho Contrarie de sensu composito: Fig. Loncra . dictonic Contingens et por, non currere
Figura Que libet ho minepole? currere . Pole for currtre, A liquê home minē ñ
pole est currere, sub-contraric Secunda præcise proeodemuelpro eisdem, sunt
contrariæ in figura – ut: “Quilibet homo currit,” “Nullus homo currit.”
Particularis affirmatiua et particularis negativa de consimilibus subiectis
prædicatis et copulis, supponentibus precise proeodemuel pro eisdem sunt
sub-contrariæ in figura – ut: “Quidam homo B Tertia currir, etquidā homo non
currit. Universalis
affirmativa et particularis negativa, ucl universalis negativa et particularis
affirmativa. de consimilibus subiectis predicatis et copulis, supponentibus.
precisepro eodem vel pro cisdem, fu Tabula omnium capitulorum huius logicæ
primus est de mentis summulis quiconti De syllogismo: Tractatus secundus est
determis. Car.Ź Cap. primă de definitioc De verbo 3 6 De diuifione propofi. De
figuris propositio pothetica po. copu. ne ciusdem. cn ūt materialiter etqñ
PERSONALITER De propositione hy. De ampliationibus po. disiuncti. 15 De
praedicabilibus Tractatus tertius. de eiusdem di relativorum net De oratione De
propositione norum quando fuppo num deuppolitionibus có De cognitione termi De
appellationib De converfionetibus supponis et de diuisio De suppositione per de
natur appõnuz sonali tractatus divisa De nomine tionum De duabus alös diui De
supposition ma. de equipollentős de signis confunden de propositione hy de
relativis proqui bussupponunc De propositione hy. De modo supponen cinens C
fionibus propõnuzs teriali et de diuisione DE DECEM PRAEDICAMENTA de decem
prædica, consequentősconti. de resolubi de propositionibus Tractatus quintus
est tionc obligationis et De obiectionibus co tradictasreg. TABVLA uo tionc
consequentiæ et De hypo. descriptibio eorum divisionibus De regulis generalibus
consequentiæ for De gradu pofitiuocô malis De regulis con. for. q De gradu
comparati De regulis poenespropositiones quáras Delydiffert positions non quan
De exceptivis De ly necessario et contingenter parabiliter sõpto poncs
superius, atq De gradu superlati -minos pertinentes et De ly incipit et defi :
impertinentes nir nens. De officialibus pro De defini libus. po. de reg. eius.
inferius De regulis poncs pro De exclusiuis universalibus De convertibilitate
uo. tas Dedecem lis alñsregu De ly totus positioncs hypotheticas De ab æterno
De infinitum de probationibus ter obligatory artis: De reduplicativis De
regulis poencster De immediate De semper De regu.pancs pro tinens minorum
continens. De deffic go cioc insolubilib? et di s Obiectiones cöcrare tra
insolubilia Obiectiones contradi milibus propositioni bus regulas huius de
defin De obiectionibus có finitioncs .hui? De exclusivis insolu De insolubili
difiun- ulti. ca.contra modos mi. De insolubili particu huiuspri De
insolubilibus no é de obic Obiectiones contra Obiectiones addicta est de
obiectionibus contra De obiectionibus factis contra re propositionum
huiusprimitrac. De Amilibus et diffig Obiectiones contra pr De deposition
ibuster Obiectiones contra re minorum Tractatus Sextus De insolubili uniuer
Cali bus bilibus riuo ctivo figurarum apparentibus Obiectio. Gulasprimo et
gulas huiuspri de insolubilibus Obiectiones contra dif habens. .huius
uifioncciusdem. Gulas huiuspri lari vel indefinito mitra. de predicabili. De insolubili copula. trac.in
maceria syllogismorum n a contra dicta huiuscertñ.tra, inm a Štionibus factis
con car . las.huius terti las. huius terti tracta. Venetijs ExpensisheredumLucæ
TABVLA teria consequentiară, tracta. tëtracta. Obiectacontraregu
Obiectacontraregu tracta. las, huiustertij las. huiusterto tracta Antonñ Iunte
Florentini Registrum illaiquaiferi predicaturde terrogatoez factapqualise
fuosuperiozi.vtaialeftbo. sozesvť platopueniéterrñ Predicatio eéntialiséillai
deturq rifibiť totaratio quafuperi pzedicaturdein quareficpdicaturde illiseq?
feriozivelecóuersofzquod éppziapafsioilliustermini dictiévľoriadealiquod illon
bomo cum quo conucrtitur. Si predicatio accítaliséila Acchrétēmin vniuoc'pze
iquappuúvelaccñspzedir. Dicabilisdeplib ieoquod caturde genere fpeciezpria
quale accắtaleipuertiblrfi bľfuoidiuiduoautepuerfo Eréplüpzimi:vtbóèrifibil
dirurindecepdicasca. Quo Paialéalbu. exéplusivrrifi rupzimueltpredicarsitu lub
bileéhoalbueaial.Etpfiľr státiecul generaliffimúébic dedriaz idiuiduo dicafl'me
teri’lb alubàpoiturhicter li’oicaturg pdicatioefriaťė mi? coup” subcocpozecosp?
praedicatio terminoz eiusdez saiatu sub cozpoze aiato a
dicamentivtbóestaial.pze, aialifpes specialis simahoľ dicat ioautaccica est
piedi afinuszlbiftisfua idiuidua carioterminox diuersoz pze foztesz plato.
bzunellus fa dicamentorum vt homo é ale uellus. Secundum predicame bus. Termin
superiora dre tu est pdicamentu quátitutis liquúdicitureffeillequicon Lui
generalisfimúeftquäti. tinerillúznecóuerfoficutli tasfubý sunt duo genera aial
respectuisti terminihó alterna ärnulluestsuperius qz significat quicgdile?cuz
adreliquúvz continuuz? di bocaliquidvltra. Lermin’in scretu primi
generisiftefür feriozad reliquú dicitur effe fpetieslinea superficiescoz
illequi continent urabeo. nnó pustempus locus.qR:bec ecouerfovtliforesrespectu
funtindiuiduabiliuea fupfi iftiustermini bomo. hiclocus. Secundigeneris
Lozpozea Jnco:pozea infinitesuntfdeties. f.binari, Lozpus aiatum rius trinarius
et cetera. Redicamentu zestcoő ciumeltpaffiovelpafsibilis dinario pluriuztermi,
qualitas. Quartuzestforma nozuFmsubzlupza. Etdiui, vetcircaaliquidpitasfigura
us trinarius quaterna rizë Animatum Jnanimatuz indiuiduaverofunthicbina
Sensibile Animal Tertium piedicamentum è predicament z qualitatiscu
iusgeneraliffimum est quali Lozpus insensibile Rationale irrationale. Tas fubquofuntquattuo: ge Animal rationale nera
subalterna: non sebabe Socrates Plato rio. Secundum eft naturalis p potentia
vel impotentia. Ier Substantia tia secundum sub z fupza. pzi mortalis
Jmmortalis mumest habitusveldispofi, Domo cies.boc cozpusboc rempus Primi
generis speties fune Quintum predicament em grāmaticalogi cazrhetorica
dicamétuació iscuiusgener quaq individua sunt becgrå rasubalteznafuntfer quozu
matica logicab rbetorica. Nullu ėsuperiusad reliquum Lertijgenerisfpessunto
risspéssunt. generarehoiez redoamaritudo. albunigruz cozrupere equáquayindir
calidúz frigidubuidum zfic uidua funt fic generareboiez cum. quarú idiuidua
suntheç fic corruperee quum Iertijz dulcedobiamaritudohocal quartigeneris
spessuntau. bumhocnigp buius modi. Gere in longudi minuereila Quarti generis
species sut tum. quozumindiuiduafffic circulus triangulus quadra auger
eilögumficdiminuer gulus2 huiufmodiquarúidi inlatu. Quiti generisspés uidua
funt. biccirculus.bicfunt cale facerez frigefacere triangulushicquadrágulus. Quar
idiuidua funtficcalefa Quartii predicamétü Ċpdi cerefic frigefacer. Sertigo,
camerurelatóis. Lui'gene. Neris
species funtmouct fur ralissimú eft relatio vel ada. Súmo ueredeorsumquaruin
liquidfbåfunttriagenera( diuiduafuntficmouerefurfu alterailebita, zsup2
ficmoueredeorfum. Sertus Primum est caparatio.Se predicamétaé predicaméruz
cuduzé fuppofitio. Lertiuzė paffioniscu generatiffimu supposition
primigenerisfpe estp dalisinfenfudiuitocillaiä nisbomopzeterfoztemoue modus
mediatiter actum ca tur. Jurtaprimamfamzvi, sumzverbúinfinitiuimodi timam
diuifiones ponitifte vt foztempoffibileé currere versus. Quecavelip.qualif
propositio modatisisenfu nevelaf. vquanta. parifin. cópofitoéilaiquamod’to Dama
psficitelligitp ad i taliter pcedirvei finaliter16 terrogatione depłopolinóe
fegturvtdeumef Teénecessa facta gquerespondeturcar rium. Impoflibileé bominė
tbegozica vel ipothetica. Se effe asinum. Erbis diuifio cudaaur
asseritquodaditer nibus origináturtresfigure rogationé factamoqualisre
quanpriaordeieffe. Seci, fpondetur affirmatiuavľne damodalisofenfudiuisore
gatiua. seditertiadenotat habens ad moduprime.ter, qad interrogatione factaze
tiaveroormodąlisofenfu2 quantare spodeatvniuerfaľ pofito fiacefisdispata qua
particularis indefinita vel fin ruideclaratóesbes ierobic gularis. hocfecundum
eri inferiuspofito.: gètiáppoitoisppofité är zo Sequuntur figure. Uifiones
duealie decla Quidam bó curri Quetz bõiez poffibile eft currere Weceffe eft roz
currere Subcötrarie Lontrarie Contrarte Subcötrarie currer. Contradictorie Qutuber
bomo currit Lontrarie Duídå bo. non currit Lörigesest foz.ñ Aliquesboinem
Aliquéboiez poffibile eft. Có posibile eftcurrere poffibile eft soz. currer
Subcontrarie Mullus bomocurrit. Impoffibilee Tozcurrere Lontradictorie dictozie
Lontra Lontradictoria Snbalterne Subalterne Subalterne Hullu boiez
poffibileeft. currere currere ditozie Lontra Lontraditozie Subalterne
Intigiturtåpueq funtcontrarieoisbocurrit fecunde figurebere ptnll? bócurrit.
necieptra gulegeneralespriaé dictorie.Disbócurrit2gda tita. Uniuerfalis
affirmatiua bononcurrit. neciftefubala zvniuerfalıf negatiadepfitt terne.Disbó
currit7 quida b?fubiectis7predicatisfup bomocurrit. qztermininifup
ponétib”precisepeodévét ponunt precisepzoeodevĽp proeisdéfuntatrarieifigu,
eisdez. Znona. n.fbinfuppóit ra. vtglibzbó currit. 2nllur provtroq;
reru.Jnaliavero' bocurrit.Secidaregťaeft particularis affirmaria et pro
masculino tantum Scutqua tuozfgula particularisnegatia de pfimi lib ?fubiectis
7 pdicatis fup. fituantur propofitoea infiguraitaquattuoz ponétib?pcirepeodévelp
alijsregulisipfarumcogno, cirdez suntcontrarieifigu fciturlerseu natura. quarum
ra.vtgdabócurrit?qdåbo prima eftianonestpossibile nócurrit. Lertiaregľaviuě duo
ztraria effefimulvera falis affirmatiuaapricularis benefimulfalsa.Primapars negatiavelvlisnegatiazp
patzinductiei nomnibus. Et ticularisaffirmatiaopfilibö
fecundaprobatuz.quoniazia fiectisz pdicatisfupponen funt fimulfalfa. Quilibzboè
tib?pcirepeodezvelpejsó albus znullusboestalb”.Et sunt tradictoneifigura,vt
iafimiliter Dmne animaleft quilibzbócurriteqdábóñ bomocnulluzaialefthomo
curritP.ull'bócurrit?qui Secunda regula eftiftanon dåbócurrit.Quartaregla
eftpoffibileduofubcötraria vniuersalis affirmatiazpti effefimulfalsa.
fedbenefim culari saffirmatia. Etviuer, vera. Patet pars prima ifin salis
negatiuaa particularis gulis discurrendo. fecunda. negatiuade pfitib lbiectis
probaturquoniamistafuntfi 2predicatis fupponétib?pci mulvera. Aliquishomocal se
peodez velpeisdezftit 16 bus. Aliquis bono n eft alby alternein
figura.vtglibzbó Aliquod animal eft homo. Et currit gdambó currit. Dar aliquod
animal non eft homo lus homo currit. gdazbol Tertia regulaeftifta. Honė
mononcurrit Expdictis fegturgilenó effefimulveravelfimulfalf. L madiuifio
eftiftaterminori vocaturlravelfyllaba. Pzie distributi abiitofficiuq2dtē
25boral definitio, sebutcomienicu damagnitudiez caritus eft ilequi
permitesperjeigranasoatione. Tedium cóftitué aligdrepritatveuboliaial.
kupindistan'tbeineciligaya tezinajoftudentiuznecno terminiple fignificatius
Pericarione perforsales aliornimia; breuitatez.gbɔ eft ilequi perfe sumptusni,
beit perqúemymim nulla fereeftanera doctrina. Bil
representatproisnulluseftpermainang Ideo volensmediuftinere 7files.
Secundadiuifio eft, vtriusq zsapiésnäzertremi. iftatermiogquidazsignifi,
ppendium vtilecostruriiuue cantnaturalrzquidãadpla nibɔplurib, diuisuztractati,
citum. Lerminusnatural'rfi bus.quorprimusfuimularu gnificansestile quiapooés
traditnotitia. Secud suppo . eiusdeestrepsentatiuusficut firionú
declaratmateriá.ter ti-pregntia non dit doctrina. Po AD PLACITVM significansé
il Quartus terminoqviistruit lequinóapudoéseiusdez é pbatiua. Quint’ligidiregu,
representatiu'ficurilletermi lazdocetobligatiuaz.Sert? nusbó in voce vel in
scripto isolubiliafoluendidarartem apud nos significatboiem. via. Septimus
atraprimú apoaliquascertasnatoer obijcitfolutione zaddensre, nibil significat
vt f untgreci: fpófiuaz. Dct aubotertium bebrei. Zertia diffinito é ifta
fodificarpróem argunitati, Q termino kquidaeftcatbe uá. Quiag doctrinaque cun,
gozematiczgdáfincathego acoiozivtaitphusinpzo rematic termi’cathegoze, bemio
physicozum füiteros, maticuseftillegtampiezz duuideo tractatuspzim’ter/
cialiob3 ppziùfignificatum mũiico funitsicipapioi otlibófue.v. ponarinó eft
tibölianimalinte. Lermi? Gential uit diferenmis. ut box Florin simp prout
firepmimusi Cedex gramaticaj. Lorical minátdistributiver particu! complerus
eftozó vthomo laria particulariter Õpofitio alborozes platodeuzeffe
nesdeterminatfbcertocâu 2buiusmodiic. Aduerbia verbúzcõiúctóes Uia noier verbo
er biitcõiungere terminosvel quibus ozatio compoi ozóes quarta diuifio est ia
tur ppofitiologicus pzici. g terminoxquidaz eftpziei paliter cófiderar. Jdeo'dbil tentiois.7
quidábeitencois reftat diffinitiones ad-signare Terminus pe intentónis eft
Homéest terminus signift terminus mentalis significaf catiu? Fineté
pozecuiusnulla nonterminu. i. réānonéter parsaliquidfignificatseper minusdatoq
effetficutlibó ratavthomo. In iadiffinite significatsoz tem z platoné. å poif
terminus locogencris. Ruinulluspot effe terminus. q2oc nomen est terminus.e
Lerminusaütbe itentóisé nóego. diciturfignificatinis terminus mentalis
significát quia termininó significatui solimo terminil ppofitone non sunt noia
apud logicilicz ptilitermini mentalesnon bi apud gramaticivtomis verbti participiúppofio
nullus similia. Tertio di, zbuiusmodi.Qüitadiuifio citurfie tempore addiffere,
est istag terminoz quidãcst tiñverbia participüa SIGNIS pe IMPOSITIONIS
quidife. ter ficant cum tempore. Duar minus pe impositois estteri toponit
cuiusnullaparsali nus voca vel scriptusfigni quidfignificata ddifferentia
ficansnoterminu.vtlibóz orationis cuiuspartesfigni, liaialivoceveliscripto.ter
ficät. (Uerbúeftterminato min’autem se impositionis eft požaliter
figificatiu?zertre terminus vocalis vel script? monvnitiuuscuiusnullap8
significas solúī modoterminu aliquid significat separatave vel propositione
vtilitermi currit vel disputato icifpria nirocales vel scriptinomen mo
temporaliter significati, verbti participitizhuium ói uusad differentiam
nominis Serta diuifio eft ifta. Termi
quod significat fine tempore non quidifuntincópleri 29 Secundo dicitur ertremo
damcompleri. Terminusin rumvnitiuusaddifferentia complerus vocaturdictiovt
participü quodfignificatcií lilapislilignum. Izterminus tempože. sed non
vnitfuppo fituscum appofitoficurvero quenonfuntppofitionesno · bum.
cetereatparticťepo obftáteqa fintindicatie q?i nuiturficur toenois. Significant
verum nec falsum . P Ropofitioeftoratioi dicitur.vtbomo predicatuz,
puma,plicare Progofito catbegozicaet prodicaria, madevenirate Alia iperfecta .
Diario pfec bignier parte dignins e.me,ose ista quebetßbiectuzzpiedichuo ublitt
taeftila queperfectu fenfi catu copula generat animo auditous. partes tanös
pzincipaler, peplicireutimplicie. vtbomocurrit. sui.vthomo eltaial. i),
Etfidicarurbomo currite Horá dumotres funtspe propofitio catbegozicaznon
Dratioefttérmin'lignifi cumfintozationesiperfecte catiu? Cuius aliqua pars ali
quidfignificat. Vt boalb?de uz effe. Ulria particula poni turaddifferentia
nominis? Propofitionu zaliacaibego verbi. grumpartesnonfigni
rica:Aliaypothetica. ficant. Dzationuzaliapfecta ibiectumes tubomo predica
Diario imperfectaestilla tum verolianimal.7 copula aiperfectuzfenly;generari
illud verbumestq:coniungit animo audito us vt bomoal fbiectum cumpzedicato.
busdeumeffe d Juisiones1 opposito ne contentas segtur nuerare Pria eft ifta 5
cies orationis perfecte Drationuzperfectar. alia indicatiuavthomo currit babz
predicatum dicitur qa babz implicicum predicatuz v z li currens quod
patzinreroí alia imperatiua. ptooce joannem . Aliaoptatiua. Desum eseltasuum
participiu uendo illud verbum curritin vtinameffembonus logicus Subiectuz
estoe& aliquidad fubiecit”alori fal veroqd fümfignificás.vtbô animal. Sed
copula fempererspularerreigitpilianca. currit. poniturozatolocoge
verbuzfbftátiuü. l.luzeselt veteteaiomm neris.q:oisppofitioestoza De
propofitione yporbeti-inwirtelde eius. tioetnoneguerro. Secundo
capofteriusdiceruraddif, dicitur indicativa quod sola diferentiam cuius ponitur
il la catiuaeitppofitio.nonátim particulaprincipalespartes
peratianecoptatiua.Ulrimo fui. annectitur verumvelfalsuz Secunda
oiuifioeftifta. fignificansproptertalesoza Propofirionuz cabegozi, tiones
foztespór. platoicipit car. Alia affirmatiua aliane facit, egineris, matiua eft
ilaiquaibupäin num cathegozicarum aliane kleinesitimplicies apaleaffirmat
öcbócurrit. ceffariaaliacontingens,ppo diferencia Presidurijgezo pzopo
çatbegozica negatifitione cefariae ftilacuius artean = uaeftillai
qobiipricipalene primarium zadequarumfigi gáf. Vt: “Homo currit.” Tertia
ficatum est neceffariumvtoe divisio est iappofitouzcatheus
est.popofitiocontingens goricaralia veraalia falsa. Eftilacuiu
sfignificatumpzi, Propocatbegozicaveraéila mariumza dequatumeftcó tui?
pzimariuzadeqtuligni tingensvttues bomo. Etvo ficaruié verúztuesbobecco
fignificatumcontingensil n. Eltperatues hóq2reeffe lud quodindifferenterpotest
boiezcftveru.Uocosignifi esseverumvelfalsum.Sex catu primaritiza deq tuppo
tadiuifiopropofitionumca! fitionisqó eftfimileorationi thegozicaruzaliaalicui'quă
ifinitiuevel piúctie illius. vn ' titatis alia nullius. P2opo ca deteeffeboiem
velqotues 'thegozicaalicuiusquantitati bódicitfignificatu;primari estillaque
évniuersalispar uza de quatúilliustuesbó ticularis indefinita vel singu
ceteraåt significata vt teeffe laris. Flop. vniuersalise aialteefe
Tbstantia7huiul, ilainqua fubijciturerminosnasdistri mõisunt significata
secuidaria comunis figno vniuersalides gacia.Prop cathegõicaaffer
Quintàdiuifio.propofitior burinemobil 7penesillai diciep povera terminatus
vtomnisbócursliepy. necfalla. Propocathegorica rit. Terminuzcómunemvoco falfa
eft illacui? pzimarius7 inprentinomenappellatiuuz adequatü significatum estfal
fumvttuesarinus pionomen pluralis numeri Signa vnüerfaliafuntiaoil Quarta
diuisioppónuzca nullus quilibet vnus quis qz thegou caşialiapoffibilisali
vterq; neuter qualislibzquá aipossibilir.ppocathegorica tufliberzhuiuf modi.
pzopofi poffibiliseftilacui'paimari tioparticularis eftillainqua
uz?adeqrufignificatúépor iubijcitur terminuscóisfigno fibile vt tu curris
particulari determinatus vt Propofitio cathegoricai, aliquisbo difputat.
Signap, poffibiliscst¡la cuiuspama ticularia funeiaaligs gdå al rium7 ad
equariifignificatus terreliqu’rbui?mór.pzopo eftiposibilevebóěafinus
indcfinitacfiillaiqualbijcie feprobatio: ctfromloco Fifolo
terminuscómunisfinealiafip Reterfupiadictasdi gno:ytbomo estanimal. Propofitio
fingulariséil, rantur.Primaeiftappofiti lainquafubijciturterminus
onucatbegozicap.altadeief discret? Vel termino coniunif realiamodalis. Propofitio
cumpnomine demostratiuo cathegozica deielleèillaiä fingularis numeri. Ermprimi
non ponituraliquis modus. ut Toutescurrit. ermfiillebo vtbỏcurrit. Diopofitioca
disputar. Uocoautemtermi, thegorcamodali scillaina num discretumpelfingularé
ponituraliquismod?vtpof nompoziùautp nomenomo fibileefoxtemcurrer. Modiy
Scromodi ftratiuú singularis numeri vt autem suntf erscilicet porsi,
ifteiftaistud. Erquib? fequi biler impossibileneceflariu
turiamqueécatbegozicanĽ contingensverum falsum liusquantitaris 7diciturgil
Secundadiuifio p:opositi laanoé vniuersalis necpar onum modaliumquedamcst
ticularisneci definitanecfin infenfudiuiso quedazifer gularisvterclu fiue ercep
sucomposito Propositio motiue vztantumbocurrit.om dalisinfenfudiuitocillaiä
nisbomopzeterfoztemoue modus mediatiter actumca tur. Jurtaprimamfamzvi, sumz
verbúinfinitiuimodi timam diuifionesponitifte vtfoztempo ffibileécurrere
versus. Quecavelip. qualif Propofitio modatisisenfu* nevelaf. vquanta.parifin.
cópofitoéilaiquamod’to Dama psficitelligitpad i taliterpcedirveifinaliter16
terrogatione depłopolinóe fegturvtdeumefTeé necessa facta gquerespondeturcar
rium. Impoflibileé bominė tbegozicavel ipothetica. Se effeafinum. Erbisdiuifio
cudaaurasseritquodaditer nibusorigináturtresfigure rogationéfactamoqualisre quanpriaordeieffe.Seci,
fpondetur affirmatiuavľne da modalis ofenfu diuisore gatiua. Sed itertiadenotat
habens admoduprime.ter, qad interrogatione factaze tiaveroormodąlisofenfu2
quantarespodeatvniuerfaľ pofitofiacefisdispata qua particularis indefinitavelfin
rui declaratóesbes ierobic gularis. hocfecundum eri inferiuspofito.:
gètiáppoitoisppofité är zo Sequuntur figure. visiones duealie decla Quidam bó
curri Quetz bõiez poffibile eft currere Weceffe eft roz currere Subcötrarie
Lontrarie Contrarte Subcötrarie currer C Lontradictorie Qutuber bomo currit
Lontrarie Duídå bo. non currit Lörigesest foz.ñ Aliquesboinem Aliquéboiez
poffibile eft. Có posibile eftcurrere poffibileeft soz. currer Subcontrarie
Mullus bomocurrit. Impoffibilee Tozcurrere Lontradictorie dictozie Lontra
Lontradictoria Snbalterne Subalterne Subalterne Hullu boiez poffibileeft.
currere currere ditozie Lontra Lontraditozie Subalterne Intigiturtåpueq
funtcontrarieoisbocurrit fecundefigurebere ptnll? bócurrit. necieptra
gulegeneralespriaé dictorie. Disbócurrit2gda tita. Uniuerfalisaffirmatiua
bononcurrit. neciftefubala zvniuerfalıf negatiadepfitt terne. Disbó
currit7quida b?fubiectis7 predicatisfup bomocurrit.qztermininifup ponétib”
precisepeodévét ponuntprecisepzoeodevĽp proeisdé funtatrarieifigu, eisdez.
Znona.n.fbinfuppóit ra. vtglibzbó currit. 2nllur provtroq; reru. Jnaliavero'
bocurrit.Secidaregťaeft particularis affirmaria et pro masculino tantum Scutqua
tuozfgula particularis negatia de pfimi lib ?fubiectis 7 pdicatis fup.
fituanturpropofitoea in figura ita quattuoz ponétib? pcirepeodévelp
alijsregulisipfarum cogno, cirdezsuntcontrarieifigu fciturlerseu natura.quarum
ra.vtgdabócurrit?qdåbo primaeftianonestpossibile nócurrit. Lertia regľaviuě
duoztraria effefimulvera falisaffirmatiuaa pricularis benefimulfalsa. Primapars
negatia velvlis negatiazp patzinductiei nomnibus. Et
ticularisaffirmatiaopfilibö fecundaprobatuz.quoniazia fiectisz pdicatis
fupponen funtfimulfalfa. Quilibzboè tib pcirepeodezvelpejsó
albusznullusboestalb”. Et sunt tradictonei figura,vt iafimiliter Dmneanimaleft
quilibzbó curriteqdábóñ bomocnulluzaialeft homo curritP. ull'bócurrit?qui
Secundaregulaeftiftanon dåbócurrit. Quartaregla eft poffibileduofubcötraria
vniuerfalisaffirmatiazpti effefimulfalsa.fedbenefim cularis affirmatia.
Etviuer, vera. Patetparsprima ifin salis negatiuaa particularis
gulisdiscurrendo. fecunda. negatiuade pfitib lbiectis probatur
quoniamistafuntfi 2predicatis fupponétib?pci mulvera.Aliquishomocal
sepeodezvelpeisdezftit16 bus. Aliquis bononeftalby alterneinfigura. vt glibzbó
Aliquodanimalefthomo.Et currit2gdambócurrit. Dar aliquod animalnonefthomo
lusbomocurrit. 2gdazbol Tertiaregulaeftifta. Honė mononcurrit Expdictis
fegturgilenó effefimul veravelfimulfalfa poffibileouo contradictoria patetifta
reguladifcurrédo alter. Hecranonfoludefuit Pfingťaptradironia. Quar
primevelfecüdefigureimo taregulaeft14. Sivniuerfaľ tertie.Etvocoibinegatio eft
vera fuapticularis velin ne prepofitaquandocolligit definitafibifubalternaeftde
modofuemod?pzecedarfi ralnego. Unfib effetvera uesequatur.7 postpofitaqui
gizboestalb?6fikreffzver coniungiturverboinfinitiui raaligshoestalbosznóez
modi. eréplüpzimi.nópofsi. q:iadefactobe veraaliquis bileésoz.curreredelsoz.cur
hoéalbɔ.znóiaquilzboeft rerenóé poffibileereplúfi albɔ.Eteodémódicodenei
possibileésoz. nócurrerevel funtregule. quorpria reequiuale tiftiptingenscft
eftia. Hegpäepofitafacitz foz. nócurrergpumă regula quipollerefuocótradictozio
EthneceffeeTo2. Non currer viinoquil; bocurritequalet equiualetiftiimpossibileest
isti.Aligshónócurrit.Etnó soz. Currerr recundam regur nullus homo currit
equiualz isti lam zifta non nece f l e e soz . ni aliquishomo currit. Eurrer
cquiual; huic possibi Secundaraeftistanegató leésoz.currergtertiamrei
poftpofitafacitegpoller fuo gulamzita dicaturdecete contrariopbaf. näiftaquils
risquibuscunq3 quare7c. bomo noncurritequipollet SDnuerfioeitcranspofi ufti
nullus homo currit. 2nul tiosubiectiinpzedicar lushomononcurritequipol rum7
econuerfo:vtbomoé ictifti quilibet homo currit. Animal animal é homo. Etlý
Lertiaregulaeftistanega diuiditur in conversione fimi rio prepofitaz
postpositatai plicemperacciisopercorra cit equipollere suofubalter, pofitionem.
Lonuerfiofim no. Vnde bnon quilibethoñ pleresttranspositiosubieci
curritequipolletistialiquis in predicatú 7e2°manentee bomocurrit. Etifta
nonnul: Adem qualitateaquantitate lusbomononcurritequipol
vtnulluanimalcurritnulluz letifti aliquis homo non cur curr ése animal.
Lonuerfiog rit.Undeversus. Precótra, acadésetranspofitiosubiec dic. Post
contraprepostaz.sb tiipredicatu epomanteca gatiuisquare 7c. roz. nó currere
èpossibile .6 Quipollentia rumtres ergo non neceffeesoz. curre
demqlitarefzmutataquanti uerfavera?Querfensfalfa. tate. vtoishó estaialaliqd
Håbé per aaliqrolanoné aialébo. Lóuerfiopptrapo fbftárianullarojaernte7ti
fitioneeträf posiectiipdica befalsaaliqui fubstätianon tiire converso
manéteeadem énonrosaq2 suutradictori qualitaterquitirate. kmura uzé
vertivžoisnonfubftan tistermisfinitisi terminosi tia ;estrora.
finitosvtquoddaaialficurs Lotradictiopuerfiõefim ritqodano currensnóénon
pliciarguiťpaiofic'becéve aialUtatfciafáfponóhis ranullusbõémuliē.zbecē
puerhonib? puertatponun falfa nulla mulieré bóigif, furistiosus, Feci
simpliciter Secuido becéveranull?ce puertifeuapacci. Altopcon cusvid; ens:7becefalfanul
traficfitpuerfiotota.Jng? lumensvidetcecúergorc. ponúťquattuorlrevocales Lertio
ßéveranuloom ? S.a.e.1.0.2fignificatplezar éibbiezljéfatfanullusbó firmatiaz.
2vlemnegatiuaz éidomogac. Adpzim DICIE i.pticularezvelidefinităaf, giftanó
suapuertens.fzia firmatiua.o.veropticulare; nulla mulieré aligfbó.qioz
velidefinitanegatiua. Luš effephilis limitatioipuerté dicitfecifimplr.i.
plisnega teripuersa.Ad63picogi tiua7 pticularis affirmatiua fitde sbiecto
pdicatu.qziicft puertütfimplr.puertiťeua p:edicatúlyens13lyvidens pacci.i, vlis
negariazplis ens. ióficpuertiéšnullüvi affirmatiua puertufp accñs
densensécecii.Ad tertium Artopara. i.vlis affirmatia difimiliterquiaiépuertens
zpticularisvelidefinitane ei?Izianullüensiboiecdo gatiuacouertuntpoponem. m?.
vľiainullobõieédom? Harzuerfionúsimplerévti quianon debétterminimuta
lioz.q2vniuerfaliterfipuerfa recafumquarerc. é vera puertens é vera 7 eco
plures cathcgoricar ipuerfióepaccñsestpuerfa coniunctaspnotam conditio falla.
vtbeaialchó.2pueri nis copulationis difiunctiois tensveraboéaisl. Jnquer
velalicuiistarumequiualen fioneveropatrapènemécó tez.Vttuesbóituefanimal
uerfo.lzñéita i puersione p accideiis velpatraponez:ná р Ropofitioypothe, ticaeftillaģb abet
Iresigitfuntfpesypotheti Deimpoffibilitatepossibly CARnoequälente sifigifica,
litate neceffitatezcoringen, do'ozaditionaťcopulatia tiaeiusdemnonopzdicerea
difitictia. Alievero vt localiterqzoiscóditionilisvera cális ztörať nó
funtypotheeftneceffariazoisfalraéim tice. fzcathegorice.Propofi poffibilis.
Hulla atitestque tioaditionalisèillaiäjiun fitcótigens.iftereguledicte gun et
plures catbegoziceper suntdecóditionalidenomia noriaditionisvtfituesbó
taalyfiquarezi. tuesaial. Propofitionü con ditionalium alia affirmati
uaalianegatia.Propoaditic Dpulatiua eftillaque onalis affirmatiua éillaiqua
babetplures cathego 5nórepared afirmaturnotaəditoiserel ricas gnota
copulationisiui plüpofitúest. Londitionalis cemcõitictas. vttuesboiz negatiua
estillaiquanotacó ditionisnegatur vtnonfitu eshotuesafinus 7brempp batper
affirmatiua. Adveri ratezcóditional affirmatiue requiriťzfufficitg oppofitú tusedes.
Dzopofitionúcopu latiuarumalia affirmatiuaa lianegatiua. Affirmatiuae
illainquanota copulationis affirmatur eremplumpofitu eft. Hegatiua per
oeltillai quanotacopulationisnegaE pritisrepugnetåtecedentivt fitues
bótuesanimal.bec vt non tues bomoztuesasi vera eft quista repugnanttu nus.
csbomo tunoessial. An Et semper negariua proba tecedés vocatillappoqim turper
affirmatiuam. mediate sequiturnotãcóditi Åd veritatem copulatiue onis: cófeques
veroeftalta. Afirmatiuer equiriturquam f'meibad itaotuesboeftafcedens? Libet
partemerreveramvtcu tuesaialest consequens.Ad eshomoatuesanimal.
falfitatezconditionalis affir, Et adf alfitatem copulati, matiuer equirit.
2fufficitque affirmatiue fufficitvnam "sistemahor oppofitum cófequentis
ftét partemeffefalsa; vttues behurinefrom cumancedente vifituesbó atucurris. tu
sedes. Hec aut ftant fimul Bd possibilitatem copula tuesbomoztunofedes.ió
tiuerequiritur qualibetpar itaconditionaliseft falsa. técepossibiléznll'ä
altériiz tatomagis welalijs Jhiunctiuaeftillaique Deus évelfoztesmouef. Ere
coñitigüturplescathe pltiftvttues P'tunones.Et itbegorica. gozicepnotazdi
functionis; adcótingentiaeiusdemrege Detuesbomoveltuesafin? Ritur qualibet
partemeffeco Propositionúdifuciuarú tingentezznulla alteri repu alia
affirmatiuaalia negatia gnarenecét contradictoria il; disunctiva affirmativa
éil, laqvtantirpseftalbɔl'ipfe a inqua affirmatur notadi currit. Ponitur
tertiapartir litctóisvtpatuit. negatiade culaqebecdifiunctiuaeftne roeftillai
quanota difiuctó ceffariatunoesbóveltues aditsiplānis negaturprñtuesboľ
aial.ztinullapsalterirepu notá quodtuescapza. zbecsemppbat gnatzõlibyéatigés.
lzboc firdresinsme affirmatiuagneceffetnega ióqzcötradictoriaptiuzre, Lisantca
tiuanifipponeretnegatóvt pugnátvzt uesbó7tunes Forrit pattunonesafinusveltunoes
aial. veldicatomeliusqad foipropofitioneapza. Affirmatiua estq2nul neceffitates
difilactiverequi laillannegationumtranfitin rifzfufficitcoplatiuafacta notam
difiunctionis. tropugnante poribilem.eremplüpzimivt tuesafinus. Etadfalfitatem
tuesbo ztucurris. Szadi, eilisre quiritur qualspartem
possibilitatemei?fufficitvna effefalfamvttucurrisl'nul
partezeffeipossibiléautvná lusbaculusstatinangulo. alterii copoisibilez.
eremplu Md posibilitatem difüctie figutcomke partesplenepost primivttu curris.
7tuésafi, affirmatiuefufficitvnaj par tilesramom nus.erempluzkivttuésztu
temeffepossibilem. Vt homo ferposibilisetideopom nes. Ad neceffitatez. copla
eftafinusvelantichristuseftfuficitermedpogriner tiueregrit quamlib; premer Sed
ad impoffibilitate eius ludvorbi uficiompor seneceffaria; vtboestaialz requirif
qualibet partéeffe tot dimimurront14éria de’eit. Etadarigentiazip impoffibilem
vt homoeftafialiudfornogri. husregriť zfufficitynapzar nusvelnullusdeuseft.
tezelleptingentez.alteraatt Adneceffitatemdifiunctie ni pofsibilez nec
eidéicópofi affirmative fufficitvnazpar bilemvttucurris7tuesbó
temeffeneceffaria;veliuicé pel deus eftz tucurris. cótradici. Eréplum pzimivt
de partibɔcontradictozijser} Ad Veritate zoifiuctiueaf, fe impoffibile z.
Etadcontin Röme ftiguduozycótrario afirmatiuefuficitvnazparte
gentiamcopulatiuafacta siune imposfibilealiud effeveram. pttu.cshomop gtib
oppofitisfitcótiges, metafarim #coco scadcon coinout:fed quo hoc eftueru, cuno
filin ilascopilgrimur, fatke porousopofiris,codicarilkidekie
Erionisdifnightutplan qnoradiinch omnis,Admiños vilpropofiriones, congle:fed l
Frelsabond murgiipropa Mit Saint Erine et filace prolaindao
importinisdefinitiva entrare difusique significatia sseéincóueniensa
Popu-rarios gudwors contrario zeliuniecorigens unum idiom conigat et
difiurgatriper Sadcuila copulatiua falton Iparibusopofieasofusdeles in
diversors Et iceforcimoodradilosiaoliikaepoksidaé estimat arhdheof magister
bisin coligititommdig ogdifinitivaerit Drinsers. viétime quod propria
fueimpropriauide itq,amibe“pareddfentnene ožnnimado props liéefetwimmign
ruenhomo neltuesani bec.n.éneceffariatunocur iusmodi, ris. vel tu moueris . q
becco Lermin e quoc e termin ? pulatia éipoffibiťtucurrif fimplerplura
fignificarFzdi tunomoueris.Etbecéptin uerfasrationes ficutlicanis
géstucurrisvľtunomoue ghignificatcanelatrabilefi ris.q2 beccopulatiuaéptin,
duscelestez piscémarinuz. Genstunócurris tumoue zbocdiuerfisrationibus.
risfecúduregulasdatasde Paedicabile fecúdomó fti copulatiuis.
mifvideliczcóiterzp ergoétermin?vnwoc?pze. prie Predicabilecóiterfup
túiterminoaptus. natusde aliquopdicari. zfictātermi nuscõis finglaristacói
dicabilisingddeplerib?ori tibus(pe. ptaialpredicatur deboiezdeafinogorritfpe
ineoqdquidqzaditerroga plerusqizplerusdiciepze tionezfacta; perquideftbo
dicabile. Sippziesicfumen velafin? rndeturqeltaial. do difinit. Paedicabilee
ter Ben'oiuiditur. naquodda minouiuoc'apt nat deplu estgenus gnälifsimu. zquod
rib?pzedicari. ficnull?ieri damgenussbalternum nusfingularisnec tráfcedes Benus
generaliffimúéter autpofit? Dicitur pzedicabiming ficégen?qd nopot
lefeuvniuersaleqóidéė.q2 essespecies. ytfubftátia. Be null’ralisestterin
vniuoclis nus subalternúeftterminus Undetermin’vniuoc'est quificeft
genusqdpóteffe termin? fimpler plura signifi species vtaial.eeniz genus cásfm
vnicáraionezficutli respectuhominis speciesde boqo significatfoztezplato
rorespectucorporis té oiađuagiftcataF5bác Spesestterminusvniuo/ rationeať
raroale. Perboccus nó fupremuspzedicabil qodiciturterminus fimpler
ercluduttermini3 pofiti. sed significans pla ercluditter
minumfingularezzvnicara tione ercludit terminu trásce détez. videlzensaligdzbu
iad plib?vtlibópdicatur aloztez placóeieoqd aditērogatöezfactapgdest foz
telvpťlatorideurgébő Spéfoiuiditur q2qdazeft specialissimazadå Malterna
Segfcapituluopdicabilib? Faria videlzgen? speciediffe"Redicabiledupťrfu
rentiáppriazaccides. Sen? ptú diuidit iquinqz vniuer Spēs Balternaetermina
cutlialbuqapredicatur. de cu'filspeciespóreffegen? Boieieoqd qualeaccicale
vtanimal. qzaditëroğröezfactaequa Spésspecialiffimaéteri
lisehódlafin?pótpuenien nusqcum fitfpesnópóteê terrñderiqdalb?.2bocno genus. vt
bóvel aliter conuertibiliter. Quia nó con Spės spalissimaétermin?
uertiturlialbuaialiq°illoz, vniuocuspdicabilisigdde Suffitientiapdicabiliūbe
plurib'orñtıb nuerofolum turistomó quoë vleautest znotáterdiciturfoluiq2liai
piedicabile effentialiteraut alnéspéss pálissima.ztúert accíítaliter
termin?vniuoc? predicabilir Si effentialrautigdauti igddeplib’orntib?núero
quale. Siiqualeilludéoria 22defostez placóeiznofoi Siigd autdeplurib'orīti,
làdeorñtib?nuero.qzitd e b?sperilludeitgen?.autde orñtib’spé. vtdeboierlebe
přib?orritib? nuero Toluet: Differentiaéterin’viuoc? illudéspés. Siveroepdica
paedicabiťde plib”iquale bileaccnraťrautgiqualeac cénale.vtroaleqapdicatur
cntalepuerribľrz. illudėp ocfoztez platoneieoqaqle pri. veliqualeacclitaleno
qzaditërogatóemfactaper puertibiťr.2 illud éaccñs.er qualisest fortes
respondetur predictispotpuiciafitper quod eft rationalis. dicato directavľ
idirecta er Peopriú eftterinviuoc fentiaľbľaccñcať. Predica
Þdicabilisdeplib’ieoquod tiodirectaeiaiqafupipze quale accñtalepuertiběrut
dicaturdefuoiferiozi. Debo rifibileqapdicatdesozteet éaial. Paedicatioidirectaé
platbeieoqdqualeqzadin illai quaiferi’predicaturde terrogatoezfactapqualise
fuosuperiozi.vtaialeftbo. sozesvť platopueniéterrñ Predicatio eéntialiséillai
deturq rifibiť.7 totaratio quafuperi’pzedicaturdein quarefic pdicaturdeilliseq?
Feriozi velecóuersofz quod éppziapafsio illius termini dictiév ľoriadeali
q°illon bomo cum quo conucrtitur. Si predicatio accítaliséila
Acchrétēmin’vniuoc'pze iqua ppuúvelaccñspzedir. dicabilisdeplib”ieoquod caturde
generefpeciezpria quale accắtaleipuertiblrfi bľfuo idiuiduo autepuerfo
Eréplüpzimi: vtbóèrifibil dirurin decepdicasca. Quo Paialéalbu. exéplusivrrifi
rupzimuelt predicarsitu lub bileéhoalbueaial. Etpfiľr státiecul
generaliffimúébic dedriaz idiuiduo dicafl me teri’lbalubàpoiturhicter
li’oicaturg pdicatio efriaťė mi? coup”.subcocpozecosp pdicatio terminoz eiusdez
saiatu sub cozpoze aiato ať dicamenti vtbóestaial. pze, aiali fpess
pecialissimahoľ dicatioautaccicať eft piedi afinuszlbiftisfuaidiuidua cario
terminox diuerfoz pze foztesz plato. bzunellusfa dicamentorum vt homo éale
uellus. Secundum predicame bus. Termin superiora dre tú eft pdicamentu
quátitutis liquúdicitur effeillequicon Lui' generalis fimúeftquäti.
tinerillúzne converso sicut li tasfubý funt duo genera aial respectuisti
terminihó alternaär nulluestsuperius qz significat quicgdile?cuz adreliquúvz
continuuz?di bocaliquid vltra. Lermin’in scretu. Primi generis iftefür
feriozadreliquú dicitur effe fpeties linea superficiescoz illequi
cótineturabeo. nnó pustempus?locus.qR:bec ecouerfovtliforesrespectu
funtindiuiduabiliuea fupfi iftius termini bomo. hiclocus. Secundi generis
Lozpozea Jnco: pozea infinitesuntfdeties.f.binari, Lozpus aiatum rius trinarius
et cetera. Redicamentu zestcoő ciumelt passio vel passibilis dinario
pluriuztermi, qualitas. Quartuz est forma nozu Fmsubzlupza. Etdiui, vetcirca
aliquid pitas figura us trinarius quaternarizë Animatum Jnanimatuz individua
vero funt hicbina Sensibile Animal Tertium piedicamentum è predicamentuz
qualitatiscu iusgeneraliffimum estquali Lozpus Jnsensibile Rarionale Jrrationale.
tasfubquofuntquattuo:ge Animal rationale nera subalterna non sebabe Socrates
Plato rio. Secundum eftnaturalis p potentia vel impotentia. Ier Substantia tia
secundum sub z fupza. pzi mortalis Jmmortalis mumest habitusveldispofi, Domo
cies. boc cozpusboc rempus Primi generis spetiesfune Quintum predicamétoem
grāmatica logicaz rhetorica dica métuacióis cuius gener quaqindividuasuntbecgrå
rasubaltez nafuntfer. quozu matica logicab rbetorica. Nulluė superius ad
reliquum Lertijgenerisfpessunto risspés sunt. generarehoiez redoamaritudo.
albunigruz ?cozrupereequáquayindir calidúz frigidubuidum zfic uiduafuntfic
generare boiez cum. quarú idiuidua sunt heç ficcorrupereequum.Iertijz dulcedo
biamaritudohocal quarti generis (pessuntau. Bumhocnigp buiusmodi. gereinlongudiminuereila
Quartigeneris fpeciessut tum. Quozum indiuiduafffic circulus triangulus quadra
augereilögumficdiminuer gulushuiufmodiquarúidi inlatu. Quiti generis spés uidua
funt. biccirculusbicfunt calefacerez frigefacere triangulushicquadrágulus. Quar
idiuiduafuntficcalefa Quarti i predicamétü Ċpdi cereficfrigefacer. Sertigo,
camerurelatóis. Lui'gene. Neris fpeciesfuntmouct fur ralissimúeftrelatiovelada.
súmo ueredeorsumquaruin liquidfbåfunttria genera( dividua sunt ficmo uerefurfu
altera ilebita, 16zsupa fic movere deorfum. Sertus Primum estcaparatio. Se
predicaméta é predicaméruz cuduzéfuppofitio. Lertiuzė paffioniscu’generatiffimu
fuppofitio.primigenerisfpe estpassio. Etb fi Ľrfergene
tiessuntvicinusequale?li, rafbalternarisebūtia ;sub milequarumindiuidua sunt.
zsupaav; generari corrupia hicvicinusbocequalezboc ugeridiminuialterari7fzlo
fimile dñszmagister. qxidiuidua quúconīpiäri diduasütir, süthicprbiconszbicmagi
tuboiezgenerariftueqmco Tertijgeneris (péssútfili? rūpi. Iertüzquarti generis
fuus discipľ? quaruiidiui; spetiessuntaugeriinlon duasuntbicfili? bicferubic
gúdiminuiilatu quani diui. piscipulus. dua funt ficaugeriilogu fic cumouči.
primi7figeneris, Secridi generis spēsfuitpr fpessúthominez generarie Secundi
generis spėssunt v3generarecourtīge augere OU Rzmolle. quarüindiuidua
diminuerealterare. cfmlo, funt hoc durumboc molle. Cu mouere.Primiz figener --
b Logica Parva: Critical Edition from the Manuscripts with Introduction and
Commentary, Perreiah, Leiden: Brill; Logica magna, Venezia: Albertinus Vercellensis,
Octavianus Scotus; Logica magna: Tractatus de suppositionibus, Perreiah, St.
Bonaventure, NY: The Franciscan Institute; Logica magna: Part I, Fascicule 1:
Tractatus de terminis, Kretzmann, Oxford; Logica magna: Part I, Fascicule 8:
Tractatus de necessitate et contingentia futurorum, Williams, Oxford; Logica
magna: Part II, Fascicule 3: Tractatus de hypotheticis, Broadie; Oxford; Logica
magna: Part II, Fascicule 4: Capitula de conditionali et de rationali, Hughes
Oxford; Logica magna: Part II, Fascicule 6: Tractatus de veritate et falsistate
propositionis et tractatus de significato propositionis, Punta, Adams, Oxford;
Logica magna: Part II, Fascicule 8: Tractatus de obligationibus, Ashworth,
Oxford; Sophismata aurea, Venezia: Bonetus Locatellus, Octavianus Scotus; Super
I Sententiarum Johannis de Ripa lecturae abbreviatio, prologus, Ruello,
Firenze, Olschki; Expositio in duodecim libros Metaphisice Aristotelis, Liber
VII, in Galluzzo, The Medieval Reception of Book Zeta of Aristotle’s Metaphysics,
Leiden, Brill; Expositio in libros Posteriorum Aristotelis, Venezia,
Hildesheim: Olms, Summa Philosophiæ Naturalis, Venezia; Expositio super octo
libros Physicorum necnon super commento Averrois, Venezia; Expositio super
libros De generatione et corruptione, Venezia: Bonetus Locatellus, Octavianus
Scotus; Scriptum super libros De anima, Venezia; Quaestio de universalibus,
extant in nine mss. There is a partial transcription from ms. Paris, BN 6433B
in Conti, Sharpe: Quaestio super universalia, Firenze, Olschki; Lectura super
libros Metaphysicorum, extant in two mss. (The ms. used here for the quotations
is Pavia, Biblioteca Universitaria, fondo Aldini; Expositio super Universalia
Porphyrii et Artem Veterem Aristotelis, Venezia. Amerini, AQUINO (si veda),
Alexander of Alexandria and N. on the Nature of Essence, Documenti e studi
sulla tradizione filosofica medievale; Alessandro di Alessandria come fonte di
N.. Il caso degli accidenti eucaristici,”Picenum Seraphicum, N. on the nature
of the Possible Intellect, Musco; Ashworth, A Note on N. and the Oxford Logica”
Medioevo; Bertagna, N.’s commentary on the Posterior Analytics, Musco;
Bochenski, A History of Formal Logic, Thomas (trans.), Notre Dame, IN:
University of Notre Dame; Bottin, Proposizioni condizionali, consequentiae e
PARADOSSI DELL’IMPLICAZIONE [cf. Grice, Strawson] in N.” Medioevo; La scienza
degl’occamisti: La scienza tardo medievale dalle origini del paradigma
nominalista alla rivoluzione scientifica, Rimini: Maggioli; N. e il problema
degl’universali, Olivieri, Aristotelismo veneto e scienza moderna, Padua:
Antenore; Logica e filosofia naturale nelle opere di N., Scienza e filosofia a
Padova nel Quattrocento, Padova: Antenore; Conti, A. Note sulla Expositio super
Universalia Porphyrii et Artem Veterem Aristotelis di N.: Analogie e differenze
con i corrispondenti commenti di Burley,” Maierù, English Logic in Italy,
Naples: Bibliopolis; Universali e analisi della predicazione in N., Teoria; Il
problema della conoscibilità del singolare nella gnoseologia di N.,” Bullettino
dell’Istituto Storico Italiano per il Medio Evo e Archivio muratoriano; Il
sofisma di N.: Sortes in quantum homo est animal, Read, Sophisms in Medieval
Logic and Grammar, Dordrecht: Kluwer; Esistenza e verità: forme e strutture del
reale in N. e nel pensiero filosofico del tardo Medioevo, Rome: Edizioni
dell’Istituto Storico Italiano per il Medio Evo; N. on Individuation”,
Recherches de Théologie et Philosophie médiévales; N.’s Theory of Divine Ideas
and its Sources”, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale;
Complexe significabile and Truth in RIMINI (si veda) and N.”, Maierù/Valente,
Medieval Theories on Assertive and non-Assertive Language, Firenze, Olschki;
Opinion on Universals and Predication in Late Middle Ages: Sharpe’s and N.s
Theories Compared”, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale;
N.’s Commentary on the Metaphysics”, Amerini-Galluzzo, A Companion to the Latin
Medieval Commentaries on Aristotle’s Metaphysics, Leiden: Brill; Materia prima
e rationes seminales negli scritti di metafisica di N., Medioevo; Galluzzo, The
Medieval Reception of Book Zeta of Aristotle’s Metaphysics, Leiden: Brill;
Garin, Storia della filosofia italiana, Torino: Einaudi; Gili, L., N. on the
Definition of Accidents,” Rivista di Filosofia Neo-Scolastica; Karger, La
supposition materielle comme suppositions significative: N., PERGOLA (si veda),
Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis; Kretzmann, Medieval
logicians on the Meaning of the Proposition”, The Journal of Philosophy;
Kuksewicz, N. e la sua teoria dell’anima, Olivieri, Aristotelismo veneto e
scienza moderna, Padova: Antenore; Loisi, L’immaginazione nel commento al De
anima di N.,” Schola Salernitana, Mugnai, La expositio reduplicativarum chez
Burleigh et N., Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis; Musco,
Compagno, Agostino, Musotto, Universality of Reason, Plurality of Philosophies
in the Middle Ages, Palermo: Officina di Studi Medievali; Nardi, N. e
l’averroismo padovano, Saggi sull’averroismo padovano dal secolo XIV al XVI,
Florence: Sansoni; Nuchelmans, Theories of the Proposition: Ancient and
Medieval Conceptions of the Bearers of Truth and Falsity, Amsterdam:
North-Holland; Medieval Problems concerning Substitutivity (N., Logica Magna, Abrusci,
Casari, Mugnai, Storia della Logica: San Gimignano, Bologna: CLUEB; Pagallo,
Nota sulla Logica di N.: la critica alla dottrina del complexe significabile di
RIMINI (si veda), Congresso di Filosofia, Florence: Sansoni; Paladini, Why
Errors of the Senses Cannot Occur: N.’s Direct Realism”, Studi
sull’Aristotelismo Medievale; Perreiah, Insolubilia in the Logica parva of N.,”
Medioevo, N.: A Bibliographical Guide, Bowling Green, Ohio: Philosophy
Documentation Center. Prantl, Geschichte der Logik im Abendlande, 4 vols.,
Leipzig: S. Hirzel, Graz: Akademische Druck- und Verlaganstalt; Ruello, N.
thélogien ‘averroiste’?,” Jolivet (ed.), Multiple Averroès, Paris: Vrin;
Introduction,” Ruello, Super I Sententiarum Johannis de Ripa lecturae
abbreviatio, prologus, Firenze, Olschki; Strobino, N. and MANTOVA (si veda) on
Obligations,” in Musco; Van Der Lecq, N. on Composite and Divided Sense,
Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis, Wallace, Causality and
Scientific Explanation, Ann Arbor: University of Michigan. NICOLETTI (si veda),
noto come Paolo Veneto, studia, fra l’altro, a Oxford e insegna in varie
università italiane e soprattutto a Padova; citeremo 168v-173v; Tractatus
appellationum, ivi, ff. 175v-179v; Textus de statu, f. 180; Tractatus restrictionum,
ivi, ff. 181v-182r; Tractatus alienationum, ivi, f. 182v; Prima Consequentiarum
pars, ivi, ff. 184r-193r; Secunda Consequentiarum pars, ivi, ff. 194v-208v. Al
titolo Textus dialectices seguirà solo l'indicazione dei ff. 103 Cfr. MacistRI
PetrI DE ArLLvAco Tractatus exponibilium, Parisius Impressus a Guidone
Mercatore. In campo gaillardi. Id. Octobris, s. pp. (ma l'esemplare consultato
ha la paginazione a mano). Petrus MANTUANUS, Logica. Tractatus de instanti,
Padova, Johann Herbort; l’ordine dei trattati è diverso dai mss. alle stampe;
l’ed. utilizzata è s. pp., ma l'esemplare che ho consultato ha una paginazione
a mano; la segnatura della Bibl. Vat. è Ross. 1769; cfr. la bibliografia in Lo
Speculum puerorum ..., cit.,299 n. 16. La più completa trattazione d’insieme
del pensiero di NICOLETTI è ancora quella di F. MomicLiano, NICOLETTI e le
correnti del pensiero filosofico del suo tempo, Torino; pet il soggiorno ad
Oxford, cfr. B. NarpI, Letteratura e cultura veneziana del Quattrocento, in La
civiltà veneziana del Quattrocento, Firenze, dove si afferma che NICOLETTI
rimane a Oxford almeno 3 anni, e si le sue opere: Logica parva, Logica magna,
Quadratura. Paolo da PERGOLE (si veda) e discepolo di NICOLETTI a Padova e
resse la scuola di Rialto a Venezia; la sua Logica segue da vicino la Logica
parva del suo maestro; il trattato De sensu corpositio et diviso dipende
dall'omonimo trattato di Heytesbury !°; i Dubiz sono legati ai temi delle
Consequentiae di Strode. Altro discepolo di NICOLETTI e il vicentino Gaetano da
THIENE (si veda), professore a Padova, che ha legato il suo nome soprattutto al
commento delle opere di Heytesbury (Regulae e Sophismata). Si ricorda di lui
l’Expositio delle Consequentiae di Strode. Il domenicano Battista da FABRIANO
(si veda) riporta il seguente documento. Die 31 Augusti 1390: Fecimus studentem
fratrem Paulum de Venetiis in nostro studio Oxoniensi de nostra gratia speciali
cum omnibus gratiis quibus gaudent ibidem studentes intranei. Item eidem
concessimus quod tempore vacationum Lundonis possit libere morati. Cfr. ora
A.R. PerreraH, A Biograpbical Introduction to NICOLETTI, Augustiniana. Pauri
VENETI Logica, [Venezia, Cristoforo Arnaldo], s. pp. AI titolo Logica parva
seguirà solo l’indicazione del trattato. Pauri Veneti Logica magna. Impressum
Venetiis per diligentissimum virum Albertinum Vercellensem Expensis domini
Octaviani Scoti ac eius fratrum opus feliciter explicit Anno D. 1499 Die 24
octobris. Macistri Pauri VenETI Quadratura. Impressum Venetiis per Bonetum
Locatellum Bergomensem iussu et expensis Nobilis viri Octaviani Scoti civis
Modoetiensis. Anno ut supra. Cfr. B. NARDI, op. cit., pp. 111-118. Cfr. Pau or
PercuLA, Logica and Tractatus de sensu composito et diviso, ed. Brown, St. Bonaventure
N.Y.-Louvain-Paderborn 1961. Si tenga presente anche I. Bon, Paul of Pergula on
Suppositions and Consequences, Franciscan Studies , XXV (1965), pp. 30-89. Cfr. per l’ed. dei Dubia, n. 90. Cfr. su Gaetano da
Thiene: P. Silvestro DA VaLsanziBIo, Vita e dottrina di Gaetano da Thiene, Padova
1949; per l’ed. dell’Expositio (che citeremo col titolo Super Consequentias
Strodi), cfr. n. 90. professore di filosofia e teologia a Padova, Siena,
Firenze e Ferrara, cominciò la sua carriera accademica un decennio dopo Gaetano
da Thiene; compose, fra l’altro, una Expositio del De sensu compositio et
diviso di Heytesbury. Il senese SERMONETA (si veda), magister artium et
medicinae , figlio del medico Giovanni, insegnò a Perugia, poi a Pisa (per
quattro anni) e finì la sua carriera a Padova; ricorderemo i suoi due scritti
di logica: Super Consequentias Strodi!5 e Expositio in tractatum de sensu
composito et diviso Hentisberi!*, Un’Expositio dello stesso trattato De sensu
composito et diviso scrisse anche il carmelitano senese Bernardino di LANDUCCI
(si veda)), che divenne generale del suo ordine.Cfr. J. Quérrr-J. Ecuarp,
Scriptores Ordinis Praedicatorum, I, Lutetiae Parisiorum 1719,847; G. Brorto-G.
ZonTA, La facoltà teologica di Padova, Padova. Cosenza, Biographical and
Bibliographical Dictionary of Italian Humanists and of the World of Classical
Scholarship in Italy, Boston, ad L’ed. dell’Expositio è in Tractatus de sensu
composito et diviso magistri GuLieLMI HENTISBERI cum expositione
infrascriptorum, videlicet: Magistri ALEXANDRI SERMONETE (impressum Venetiis
per Jacobum Pentium de Leuco, a. d. 1501, die XVII julii), Magistri BERNARDINI
PETRI DE LANDUCHES, Magistri PauLi PercuLENSIS et Magistri Bapriste DE
FABRIANO. Si veda ora L. GARcan, Lo studio teologico e la biblioteca dei
Domenicani a Padova nel Tre e Quattrocento, Padova, Battista da Fabriano. Cfr.
J. FaccioLATI, Fasti Gymnasii Patavini, I, Patavii; A. FagroNI, Historiae
Academiae Pisanae, Pisis; Ermini, Storia dell’università di Perugia, Bologna
1947,501. Cfr. l’ed. cit. inn. 90. Cfr. l’ed. cit. in n. 113. Cfr. l’ed. del
testo in n. 116; si vedano per le notizie biografiche: J. TritHEMIUS,
Carmelitana Bibliotheca sive illustrium aliquot Carmelitanae religionis
scriptorum et eorum operum catalogus magna ex parte auctus auctore P. Petro
Lucio BeLGA, Florentiae apud Georgium Marescottum Contemporaneo del Landucci
dovette essere il lodigiano POLITI, artium doctor: alunno di MARLIANI (si
veda), insegna calculationes a Pavia! e compose vati trattati di logica: un De
sensu composito et diviso, una declaratio della Logica parva di NICOLETTI e una
Quaestio de modalibus, che sarà qui utilizzata, scritta al tempo di BORGIA (si
veda). da Bernardino di LANDUCCI (si veda)è la più sistematica tra quelle
finora esaminate: essa utilizza e discute i trattati di logica dei maestri più
rinomati IN ITALIA al suo tempo, ed accenna almeno due volte alle opinioni di
SERMONETA (si veda), che designa come quidam doctor, di modo che può essere
considerata come il punto di arrivo di una tradizione di interpreti della
dottrina del senso composto e del senso diviso. Secondo Landucci, il trattato
fa parte degli Elenchi sofistici e perciò esso non è da porre dopo i Primi
analitici, come vuole il Sermoneta *”, Inoltre, l’autore fa sua la tesi secondo
la quale non è possibile dare una descrizione univoca di ‘senso composto’ e di
‘senso diviso’, giacché di volta in volta diverse sono le raziones che
presiedono alla individuazione dei vari modi ®%. 305 Lanpucci, Expositio...,
cit.: autori espressamente ricordati, oltre ad Aristotele, Averroè e
Heytesbury, sono Strode, Pietro di MANTOVA (si veda), NICOLETTI, e Paolo da
PERGOLA (si veda). Si legga il seguente passo relativo alla discussione circa
la capacità di omnis di distribuire tutto il disiuzcium o il copulatum’ a parte
subiecti: Ad hoc dubium inventi sunt plures modi respondendi. Primus est Petri Mantuani, qui
tenet quod totum disiunctum et totum copulatum sit subiectum. Secundus est
Pauli Veneti, cuius opinio in diversis operibus est diversificata: nam
Sophismate nono tenet quod prima pars solum sit subiectum, et in Quadratura tertio
dubio secundi principalis, et in Logica magna et etiam in Parva tenet quod
totum disiunctum vel copulatum sit subiectum, attamen solum prima pats est
distributa, et illa appellatur ab eo subiectum distributionis. Tertius modus
est Hentisberi, Sophismate septimo, qui dicit quod talis propositio est
distinguenda eo quod subiectum potest esse totum disiunctum aut una pars
tantum, quapropter utramque partem sustentando respondetur ad argumenta
probantia quod non distribuatur totum . 306
Cfr. ivi, f. 2rb (posizione del trattato della suzzzza della logica) e f. 3vb
(per la verificatio instantanea ): cfr. nn. 307 e 325. 307 Ivi, f. 2rb: Circa
secundum dicit quidam doctor quod iste libellus est pars libri Priorum et quod
immediate postponendus est ad illum librum, quod quidem, salvo meliori iudicio,
non puto esse verum . Ideo puto aliter esse dicendum, videlicet quod iste
libellus sit pars libri Elenchorum . 308 Ivi, f. 2vb. 580 Alfonso Maierù
L’esame degli otto modi segue uno schema costante: in una prima parte si
descrivono il senso composto e il senso diviso e se ne mostrano le differenze,
in una seconda vengono poste le regole dell’inferenza dall’uno all’altro senso,
in una terza vengono poste obiezioni (con le relative risposte) a ciò che è
detto nelle prime due parti. In questa sede noi trascureremo quanto Landucci
afferma circa i modi terzo ®”, quarto *°, quinto ®!, sesto ®!° e ottavo (con
appellatio temporis soltanto) ?: in essi infatti l’autore non prospetta nulla
di nuovo rispetto a quanto già sappiamo dai commenti precedenti. Diverso è il
caso dei modi primo, secondo e settimo, che sono simili tra loro, e nei quali
si propone un discorso unitario che mira a fissare per ciascuno di essi
caratteristiche tali che lo distinguano dagli altri due. Il primo modo ha luogo
con i termini modali. Ora, il termine modale è così descritto da Landucci:
Terminus modalis est terminus determinativus alicuius dicti et connotativus
alicuius passionis propositionis, non habens vim faciendi tale dictum appellare
formam *!*. I modi sono i quattro classici, più veruzz e falsum: Landucci non
accetta la definizione di Occam secondo cui qualsiasi termine che possa
predicarsi di un dictum è da considerare modus?*5; egli ritiene invece che solo
quei modi che determinino una proposizione connotandone una qualche
caratteristica siano termini modali. Termini come scitum, dubium, intellectum,
cognitum non sono modali perché, oltre ad avere ciò che è proprio dei modali,
fanno sì che il dictum appellet for309 Ivi, ff. 9vb-12vb. 310 Ivi, ff.
12vb-15rb. 311 Ivi, ff. 15rb-17vb. 312 Ivi, ff. 17vb-20rb. 313 Ivi, f.
23vb-24vb. 314 Ivi, f. 3ra. 315 Cfr. cap. V, $ 6. Terminologia logica della
tarda scolastica 581 mam 355: essi rientrano propriamente nel settimo modo,
come vedremo. Senso composto e senso diviso così sono caratterizzati: Ideo
sensus compositus in primo modo causatur quando terminus modalis totaliter
praecedit aut finaliter subsequitur totum dictum totius propositionis in qua
ponitur, aut finaliter subsequitur (!); sensus vero divisus causatur quando
terminus modalis mediat inter partes propinquas totius dicti; unde partes
propinquas dicti appello totum quod regitur a parte ante et a parte post
respectu verbi illius dicti, id est a verbo orationis infinitivae vel
coniunctivae 317. Ili Se SCHIAVONE non è un avverroista nel senso vero e
proprio della parola, avveroista è invece l'eremitano Nicoletti, il quale
professa a Padova un tipo d'avveroismo guardingo, che forse «gli vi portò da
Parigi, se pure non v'era già arrivato da BOLOGNA, e che risente della lettura
dell'opera di Sigieri di Brabante, De intellectu ad jratrem AQUINO, oppure
degli scritti di Wilton impugnati a BOLOGNA Bologna, dal francescano Alnwick.
NICOLETTI è andato a studiare a Oxford, insieme a un suo fratello germano,
anch'egli eremitano, e v'era Dal voi. Brabante nel pensiero del Rinascimento
italiano. Roma, Edizioni Italiane, salvo una modificazione fino al quinto
capoverso. Sigieri di Brab. ecc. Che l'averroismo a PADOVA ha origini in
BOLOGNA è ipotesi verosimile; ma non si può escludere un'origine oltre-montana.
Che poi Averroè è tenuto in gran conto a Padova assai prima di NICOLETTI, è
provato dagl’affreschi di Menabuoi nella cappella Cortelieri nella chiesa
degl’eremitani, anteriori, e dei quali ci resta la descrizione di Schedel di
Norimberga che è studente a Padova. Giunto raffigura Averroè insieme
agl’eremitani maestro ALBERTO DA PADOVA e al beato GIOVANNI DA BOLOGNA.
Schlosser, Giusto's Fresken in Padua n. die Vorlàufern der Stanza della
Segnatura, Jahrbuch der Kunsthistor. Sammel. des allerhòch. Kaiserhauses, Wien,
Bettini, Giusto S. M. e l'arte. Padova, P n? NICOLETTI dove ben conoscere
quegli affreschi. 2 Maier, Alnwicks BOLOGNA Quaestionen gegen Averroismus,
Gregorianum rimasto almeno un triennio. Il soggiorno di NICOLETTI a OXFORD non
era rimasto ignoto a CITTADINI (vedasi) da Faenza, che a Ferrara detta un
commento polemico dei Logica minora dell'eremitano, in principio del quale si
legge: Ferunt autem quidam non auctoritate indigni, hunc libellum in BRITANNIA,
ubi olim et dialecticae et PHILOSOPHIAE studia floruerunt, in antiquissimis
litteris compertum esse, ut ex illis constaret, prius opusculum hoc extructum
fuisse quam NICOLETTI natus esset. Quod eo magis a non nulhs creditur, quod
certuni est NICOLETTI apud Britanos visendorum GYMNASIORUM gratia aliquando
commoratum esse, ac postea in Italiani revertentem multos libros secum
detulisse, quorum auctores Italis penitus erant incogniti. Più tardi soggiorna
anche in tlorentissima universitate Parisina, ove NICOLETTI espone gli
ante-praedicamenta di Aristotele. Egli è lettore nella facoltà dell’arti a
Padova, e quivi compone quella Summa naturalium nella quale è esposta la
dottrina del libri fisici e della Metafisica d'Aristotele, con sobrie
discussioni dei problemi agitati nelle scuole. Notevole in questa summa il
trattato concernente il De anima, perché in esso ritroviamo le tesi
fondamentali del De intellectu di Sigieri. Ma di questo scritto aristotelico
NICOLETTI ci lascia un'assai più ampia esposizione redatta non di molto
posteriore alla Summa naturalium Reg. Re. mi Barth. Veneti, nell'Archivio della
Curia generalizia degl’eremitani in Roma Dd. il studio di N. sulla Letteratura
e cultura veneziana, La civiltà veneziana. Firenze, Sansoni Cod. Urb. lat.
Ghiotta notizia, segnalatami da Pagallo, in una annotazione al Cod. della
Bodleniana di Oxford Catal. di H.O. CoxE, P. Ili, Oxford La data di
composizione della Summa naturalium è fissata dal codice marciano che ne contiene
solo tre parti. Valentinelli, Bibliotheca manuscripta ad S. Marci Veneiiarum,
Venezia, Lat. Come non molto posteriore è 1'Expositio super libros Physieorum
Aristotelis necnon super comento Averois cum dubiis eiusdem Duhem, Le
niouvement absolu et le mouvement relatif. Revue de philosophie. Montligeon
(Orne) Le stesse variazioni che Duhem riAnche in questa seconda opera
l'influsso esercitato sull'eremitano dal trattato dell'averroista belga contro
AQUINO, è decisivo, come possiamo convincerci dalla lettura dei seguenti brani
che per comodità del lettore riferiamo. Nell'esposizione del testo del De
anima, Nicoletti si pone, ad maiorem dictorum evidentiam, alcuni dubia, il
secondo dei quali verte sul problema utrum in eodem animali plures possint esse
anime totales, che egli risolve nel modo che segue, non senza aver prima
confutate altre soluzioni: Circa liane materiam, siint plures modi dicendi.
Primus modus est, quod piante non habent nisi unam animam totalem, scilicet
vegetativam; bruta duas, scilicet vegetativam et sensitivain; homines vero
tres, videlicet vegetativam, sensitivam et intellectivam; non tamen simul
generantur, sed successive per tempus, ita quod primo generatur vegetativa,
deinde sensitiva, tertio leva – GRICE PIROTOLOGICAL PROGRESSION -- tra
quest'opera e la Summa naturalium, si posson notare anche fra quest'ultimo
scritto e il commento Super libros Aristotelis de anima, che senza dubbio
rivela una maggiore complessità e maturità di pensiero. Nel commento, a
proposito del quesito se gli universali sint in rerum natura, NCOLETTI dichiara
d'averne trattato quanto basta in alio opere et in prologo physicorum. È
probabile che, dopo l'esposizione sommaria delle dottrine fìsiche e metafìsiche
dello Stagirita, Nicoletti si sia accinto a commentare le singole opere
aristoteliche alle quali si riferiva la Summa, cominciando, come sappiamo,
dagli libri della Fisica e proseguendo poi col De caelo, col De generatione et
coruptione, coi libri Meteorologici, col De anima e colla Metafisica. Una vera
biografìa filosofica di NICOLETTI non è concepibile senza aver tolto in esame
tutte queste opere che da parte di Momigliano sono state piuttosto ricordate
che vedute e lette. Tornato a Padova, dopo le peripezie che lo avevano
costretto a lasciare questa città o forse l'eremitano s'accinse a commentare di
nuovo il De anima, come ci attesta Ripalta, piacentino, allora studente nello
studio padovano. Questi si procura una copia dell'esposizione completa
dell'opera aristotelica, poiché il maestro che con tanto grido era tornato a
leggerla non anda oltre il capitolo de gustabili, essendo stato colto dalla
morte. Valentinelli NICOLETTI, In libros de anima explanatio cimi textu incluso
singulis locis, maxima qiiidem diligentia a vitijs mendis atque erroribus
quibus hacteniis ex ignavia impressorum scatebat purgata ac pristine
integritati restituta etc. E nel colophon: Scriptum super librimi de anima ex
proprio originali diligenter emendatum per clarissimum. artium doctorem. D.
magistrum Hieronymum Surianum, filium prestantissimi quondam artium doctoris,
Domini magistri lacobi. de Surianis de Arimino Venezia, Eredi di Scoto, comm.
post completarti organizationem membrorum generatur intellectiva Hic modus
dicendi est superfluiis. Secundus modus dicendi est, quod in quolibet vivente
est solum una anima totalis; et quod est ordo in productione animarum, quia
FETVS PRIMO VIVIT VITA PIANTE, deinde vita animalis; tamen tales anime simul
non manent in eodem, sicut nec due figure, sed in adventu secunde corrumpitur
prima, et in adventu tertie corrumpitur secunda. Iste modus est impossibilis,
quia tunc aliqua forma per se ageret ad corruptionem sui ipsius. Tertius modus
dicendi est, quod in nullo nisi in homine sunt plures forme substantiales seu
anime totales, scilicet sensitiva et intellectiva, quarum prima educitur de
potentia materie per agens naturale, secunda autem creatur a deo, non obstante
quod ita bene inhereat sicut prima, adducendo illud philosophi, de animalibus:
intellectus venit deforis. Sed hec opinio includit contradictionem, quia si
anima intellectiva inheret materie, ergo educitur de potentia materie et
generatur ad generationera corporis animati et corrumpitur ad corruptionem
eiusdem. Item hec opinio non
est naturalis, quia ponit intellectum creari; et Aristoteles una cum
commentatore ponit ipsum perpetuum et eternum. Deinde, si anima intellectiva
inheret materie, ergo intellectio et volitio sunt subiective in materia; quod
est centra philosophum et commentatorem ponentes potentias rationales esse
abstractas a corpore, et consequenter actus illarum. Quartus modus, quem solum
puto rationalem, est iste, quod pianta habet solum unam animam totalem,
scilicet vegetativam, compositam ex partibus diversarum rationum; et
consequenter animai imperfectum simpliciter, quod non habet aliquem sensum
exteriorem nisi sensum tactus, nec aliquem motuin ad locum, sed solum motum
dilatationis et constrictionis, habet etiam solum unam animam, scilicet
sensitivam, que propter sui imperfectionem supplet vices anime vegetative, ita
quod in ostrea vel spongia marina eadem anima est sensitiva et vegetativa. Animai autem perfectum habet duplicem animam,
scilicet partialem vegetativam, in carne vel osse vel in aliquo proportionali,
et Questa teoria è la seconda delle opinioni da N. elencate in Giorn. Crii,
della Filos. Ital., ed è ricordata d’ALIGHIERI, Purg., come quello error che
crede ch'un 'anima sovr 'altra in noi s'accenda. Questa dottrina, già accolta
dal francescano RocheUe, fu difesa, com' è noto, d’AQUINO. lo stesso Giorn.
Crii., opinione. Questo tertius modus, che è una teoria intermedia fra quella
d’AQUINO e quella schiettamente averroistica, non è altro che la opinione da N.
elencate, professata da Alberto Magno, Peckam ed ALIGHIERI. Giorn. Crii.; come
pure il voi. Di N., ALIGHIERI e la cultura medievale, Bari, Laterza Questa è
anche la tesi di Bate; Sigieri, nel pens. nnam sensitivam totaleni, ut equus
vel asinus. HOMO autem, preter
partiales animas, habet duas totales: cogitativam sensitivam, generabilem et
corruptibilem, inherentem et informantem, et intellectivam perpetuam et
eternam, informantem et non inherentem. Da
siffatta teoria risultano alcune conseguenze a mò di corollari Tertio sequitur
quod HOMO non est homo precise per animam cogitativam, nec precise per animam
intellectivam, sed per ambas simili. Cogitativa enim denominat hominem esse animai, et
intellectiva denominat hominem esse RATIONALEM. Sed HOMO est diffinitive et
convertibiliter ANIMAL RATIONALE – corpi celesti ANIMAL RATIONALE AETERNVM --.
Ergo ambe anime concurrimt ad constitutionem hominis. Quo dato, oportet
concedere quod, sicut genus est prius differentia et potentiale ad illam, sicut
universaliter minus perfectum ad maius perfectum, ita cogitativa est prior
intellectiva in homine et potentialis Nella Summa philosophie natura! is o
naturalium Venezia. Eredi di Scoto, De anima: conclusio: Necesse est in homine
esse plures animas totales. Probatur: nam sol et homo generant hominem,
physicorum; ergo homo generatur; sed terminus generationis est forma accipiens
novum esse, ut colligitur ex sententia philosophi, phisicorum; ergo aliqua
forma hominis generatur; sed non intellectiva, de anima; ergo sensitiva
generatur. Item, philosophus, coeli: omme genitum
aliquando corrumpetur; ergo homo aliquando corrumpetur; sed non intellectiva,
de anima; ergo sensitiva. Et ita necesse est ponere in homine duas animas: unam
intellectivam, ingenerabilem et incorruptibilem, secundum philosophum, et aliam
sensitivam, generabilem et corruptibilem, quam Commentator vocat, de anima,
cognitivam cogitativam. Conclusio: Impossibile est in aliquo vivente non intellectivo esse plures
animas totales. Patet, quoniam si in plantis vel in brutis ponerentur plures
anime totales, una necessario superflueret, quoniam illa que est maioris
perfectionis totum actuaret, sicut illa que est minoris perfectionis, et omnes
operationes eius exerceret, ex quo in ea fundantur omnes potentie inferioris
anime. Dicatur ergo quod in plantis est solum una anima totalis, que est tota
in toto et pars in parte, et hec est vegetativa. In animalibus autem
imperfectis est solum una anima totalis, et illa est sensitiva, supplens vicem
anime, que etiam extenditur ad extensionem subiecti; et in animalibus perfectis
sunt plures vegetative partiales et una sensitiva totaUs, multiplicata ad omnem
partem heterogeneam. Sed IN HOMINIBVS, praeter formas partiales vegetativas,
sunt due totales, scilicet sensitiva multiplicata ad partes heterogeneas, et
intellectiva non multiplicata ad aliquam partem illius individui, sed bene ad
omnia individua speciei humane, eo quod intellectus est unus in omnibus
hominibus, iuxta intentionem Aristotelis et determinationem Commentatoris, de
anima. illam sequitur quod idem individuum est diversarum specierum
essentialium. Patet, quia HOMO per animam cogitativam sensitivam est alicuius
speciei generis animalium, immo supreme speciei, quia, secluso intellectu, PER
COGITATIVAM HOMO HABET DISCVRSVM QUODAMMODO RATIONALEM – GRICE PRINCIPLE OF
RATIONAL DISCOURSE --, ratione reminiscentie reperte in eo et non in aho; licet
enim memoria reperiatur in liis animalibus, non tamen reminiscentia; neque
reminiscentia competit homini ratione intellectus, sed ratione cogitative
virtutis, quia reminiscentia est passio anime sensitive, secundum Aristotelem,
in de meìnoria – GRICE PERSONAL IDENTITY -- et reminiscentia H. Item, quia
intellectus humanus est pura potentia in genere intelligentiarum, per commentatorem,
tertio huius, et per consequens est primus gradus illius generis, ideo per
intellectum constituit primam speciem intellectivoruni, sicut per cogitativam
constituit ultimam speciem generis animalium. Nec est inconveniens duos gradus
specificos esse immediatos, quia species sunt sicut numeri, inetaphysice. Et si
concluditur ex eodem fundamento, quodlibet mixtum esse diversarum specierum
essentialiter, ratione forme mixti et forme elementi, negetur consequentia,
quia forma elementi non se habet respectu forme mixti nisi materialiter et
potentialiter per modum dispositionis prefinientis in materia formam mixti;
ideo non dat mixto nomen specificum nec diffinitionem essentialem. Sed anima cogitativa non se habet tanquam dispositio
prefiniens animam intellectivam, cum eque simul inducantur in corpore, nec una
potest naturaliter esse sine alia. Cogitativa tamen dicitur esse prior
intellectiva et potentialis ad illam propter suam imperfectionem. Come è facile
vedere, già in questo luogo dell'esposizione del libro secondo del De anima, la
tesi caratteristica di Sigieri, Anche Sigieri, come sappiamo, afferma che la
cogitativa è ordinata in intellectivam, talché nec potest intellectus informare
materiam non informante cogitativa, nec potest cogitativa informare materiam
non informante intellectu; Sigieri nel pens. Quella parte dove sta memora
chiama l'anima sensitiva anche Cavalcanti, nella canzone Donna mi prega, tutta
pervasa di dottrina averroistica; il mio voi. Dante e la cult, medievale Gli
averroisti negano si la memoria che la reminiscenza all'intelletto; il mio voi.
Nel mondo di Dante, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura Altra tipica tesi di
Sigieri che NICOLETTI sviluppa. Allo stesso modo anche nella Summa naturalium
Ad secundum dicitur, quod anima intellectiva non advenit enti in actu
substantiali, quia eque primo adveniunt corpori sensitiva et intellectiva.
Item, dato quod sensitiva precederet tempore intellectivam, adhuc advenit enti
in potentia, quia forma sensitiva hominis dicitur potentialis ad ulteriorem
actum; non autem anima intellectiva. Hec ergo est differentia inter formam
substantialem et accidentalem, quia forma accidentalis advenit enti in actu
ultimato, forma autem substantialis advenit enti in potentia, licet non in pura
potentia. Ol che r intelletto, pur essendo in sé una sostanza separata unica
per tutta la specie umana, s'unisce ai singoli con un vincolo sostanziale, sì
da potersi dire forma, atto e perfezione dell'uomo, è accennata in modo
esplicito. Ma 1'influsso del brabantino sull'udinese è ancora più evidente
nell'esposizione del libro, del pari che nei capitoU della quinta parte della
Summa naturalium. In quest'ultimo scritto, NICOLETTI tratta anzitutto della
passività o passibilità dell'intelletto umano, formando conclusioni: Quarum
prima est ista: Intellectus humanus nullam habet de se in actu speciem
intelligibilem, sed ad quamlibet talem est penitus in potentia. Intellectus non est aliqua una
natura sed solum habet possibilitatem recipiendi omnes formas materiales.
Intellectus possibilis humanus ante intellectionem nullatenus est actu. Intellectus humanus est immaterialis et incorporeus
et immixtus. Tutte e quattro queste conclusioni ritornano, con una leggera
variazione nel loro ordine, in principio dell'esposizione del De anima; ma qui
alla conclusione che corrisponde alla seconda della Summa, il maestro padovano
ricollega il problema dell'unità dell'intelletto che nella Summa è discusso.
Tanto nella Summa naturalium conclusio, quanto nell'esposizione del De anima
combatte la tesi sostenuta un tempo a Oxford da Kilwardby e Wilton, e accolta
anche da Jandum, che in aliquo vivente possit esse multitudo formarum iuxta
pluralitatem predicatorum essentialium Della qual tesi nell'esposizione del De
anima egli dà questo riassunto: Tenentes pluralitatem formarum in eodem iuxta
multitudinem predicatorum quiditativorum, dicunt quod prima forma Sortis est
illa qua ipse est substantia, et secunda qua est corpus, et tertia qua est
corpus animatum, et quarta qua est animai, et quinta qua est HOMO, et sexta qua
est Sortes; et ita de individuis aliarum specierum; et imaginantur isti quod,
quantum ad animam sensitivam, omnia animalia sunt eiusdem rationis
substantialis, a qua sumitur hoc genus animai; et secundum formas ulteriores
specifìcas, sunt homines, equi et canes diversarum rationum substantialium;
concedentes omnes tales formas realiter distingui et fundari in materia
inhesive, ordine essentiali, secundum quod taha predicata invicem essentiahter
ordinantur. Ista opinio est impossibilis. Summa naturai., In libros de anima
col. Sul modo di concepire la passività dell'intelletto possibile e il concorso
dell'intelletto agente e del fantasma ll'atto dell'intendere, l'eremitano
riferisce opinioni, l'ultima delle quali è quella d'Averroè: Opinio est
Averroys intellectui possibili nihil nisi passibilitates assignantis,
fantasmati vero activitatem tanquam particulari agenti, et intellectui agenti
tanquam agenti universali; ita quod ad primas intellectiones et species
intelligibiles concurrit fantasma tanquam agens particulare, et intellectus
agens tanquam agens vniiversale; ad omnes autem conseguentes se habet
intellectus agens sicut causa particularis, fantasma autem sicut causa sine qua
non, intellectus autem possibilis solum recipit et nunquam agit. Da questa
opinione NICOLETTI dichiara di dissentire, non per quel che concerne le prime
intellezioni, nelle quali l'intelletto possibile è totalmente in potenza, e
quindi del tutto passivo, sibbene per quel che concerne le intellezioni
successive, alle quali, essendo già attuato dalle prime, è in grado di
concorrere attivamente, semper tamen virtute intellectus agentis. Di qui la
conclusione formulata piti oltre, che cioè: Intellectus ante actuationem
speciei intelligibilis aliter est in potentia quam post actuationem eius. Dopo
aver affermato l'essenziale passività dell'intelletto possibile, NICOLETTI si
pone nella Summa naUiralmni il quesito del rapporto da stabihre tra questo
intelletto e il corpo umano, intorno al quale tam Inter veteres quam modernos multa
discrepantia fuit. E prima di tutto ricorda quod Plato posuit intellectum uniri
corpori, non ut formam materie, sed ut motorem mobili, eo modo quo nauta unitur
navi et intelligentia orbi, non per modum informationis, sed per contactum
virtutis alium a contactu corporeo. Il problema fu a lungo discusso fra le
varie scuole nella scolastica della decadenza, senza che ci si rende ben conto
della sua gravità, poiché è problema che investe tutta la filosofia fino a
Kant: come salvare l'immanenza dell'atto del conoscere, se esso ha bisogno
d'una causa esterna che la produca nel soggetto conoscente Summa naturai Quanto
ad Averroè, il nostro eremitano ne espone il pensiero in questi termini:
Secundo notandum ex intentione commentatoris, ij de anima comm, quod corporalis
natura compatitur secum spiritualem naturam, et non cedit ei organum
fantasticum seu imaginative virtutis, cum sit quid corporale, intellectus autem
quid spirituale; organum predictum non cedit intellectui, et per consequens
illa eadem intentio que informat virtutem imaginativam, informat intellectum
materialem; et hoc dico quia intellectus copulatur nobis per formam suam.
Copulatur enim nobis per intentiones imaginatas, que sunt eedem cum
intentionibus existentibus in intellectu possibili; et ita unitur homini per
fantasmata intellecta in actu. Intentiones enim imaginative, per commentatorem,
ut informant virtutem imaginativam, plurificantur, quia sunt ibi cum
conditionibus materie; sed ut informant intellectum possibilem fiunt una
intentio in ipso, quia non recipit cum conditionibus materie. Et ideo inquit Commentator, quod
copulatur nobis intellectus per continuationem intentionis intellecte, quia
eadem est intentio informans intellectum et virtutem imaginativam. Siffatta interpretazione del pensiero del
commentatore arabo anzi che da Sigieri è suggerita invece da COLONNA, al quale
il confratello veneto s'appella esplicitamente nel commento al De anima: Opinio
fuit Averoys dicentis quod intellectus humanus non unitur corpori ut forma, sed
per fantasmata intellecta in actu. Ad quod declarandum, est notandum primo
secundum eum in hoc tertio, iuxta expositionem COLONNA, quod corporalis natura
compatitur secum spiritualem naturam etc. All'opinione d'Averroè, NICOLETTI
aggiunge quella di Jandun che, al parere di N., egH non ha ben compreso. Ecco
ad ogni modo com'egli la riassume: Opinio fuit ianduno dicentis quod
intellectus, secundum commentatorem, unitur corpori humano, non ut forma dans
esse, sed ut motor mobili dans operari, eo modo quo unitur intelligentia orbi
et nauta navi; concedens consequenter quod datur duplex homo: unus qui
componitur ex corpore et anima cogitativa; et alius qui componitur ex
intellectu et toto residuo In libros de anima COLONNA, Do intell. pass, contra
Averr., Venezia quibus proportionaliter respondet duplex intelligere, scilicet
universale et particulare; homo sumptus primo modo, solum particularia
intelligit; et sumptus secundo modo intelligit solum universalia. A queste
opinioni egli oppone la tesi d'Aristotele, secondo il quale l'intelletto è vera
forma sostanziale dell'uomo, cui dà essere ed operare. Ma com'egli intenda il
pensiero dello Stagirita su questo punto, c'è detto nella Summa naturalium.
Anima intellectiva non unitur corpori humano per inherentiam. Patet tripliciter:
primo quia ipsa est ingenerabilis et incorruptibilis, de anima; modo nulla
forma inheret materie per transmutationem, scilicet materie que non generatur
et corrumpitur, ut colligitur a philosopho, de genevatione, et a Commentore, in
de substantia orbis. quia intellectus est impassibilis et intransmutabilis, de
anima; sed nulla forma inheret materie nisi per transmutationem et passionem.
quia anima intellectiva est indivisibilis et impartibilis per carentiam partium
integralium; nam quelibet forma inherens materie suscipit conditiones
intrinsecas materie secundum quas inheret; cum ergo conditio materie, secundum
quam forma inheret, sit habere partes integrales, licet non partem extra
partem, quia hec est conditio quantitatis, etc. Anima intellectiva unitur
homini substantialiter per informationem, ita quod est forma substantialis
corhumani, non solum dans operari, sicut intelligentia orbi, sed etiam esse
specificum et essentiale. Probatur: differentia specifica constituens aliquam
speciem sumitur a forma illius speciei, sicut apparet ex intentione philosophi,
metaphysice, dicentis quod contraria consequentia materiam non faciunt
differentiam in specie, sed contraria consequentia formam; modo differentia
propria hominis est rationale; ergo sumitur a forma humana; sed rationale
sumitur ab eo quod est intellectivum; ergo intellectus vel anima intellectiva
est forma corporis humani. Item, rationale ponitur in diffinitione eius non
tanquam additamentum, sed tanquam differentia eius, ut ponit Porphyrius et
Aristoteles; ergo rationale est de essentia hominis; sed nihil est per se
rationale nisi per aniinam intellecti Sigieri Opinio fuit Aristotelis dicentis
intellectum esse veram formam substantialem hominis. Ideo est dicendum cum Aristotele
et alijs perypateticis veris, quod intellectus est iorma substantialis hominis,
dans sibi esse et operari..vam; ergo etc. Unde ex diffinitione anime data a
phylosopho, de anima, convincitur hanc conclusionem esse de intentione sua.
Arguitur enim sic: Anima intellectiva secundum ipsum est anima; ergo est actus
primus corporis; patet consequentia a dififinito ad diffinitionem; ergo est
forma substantialis; patet consequentia secundum phylosophum, de anima, eo quod
actus primus est forma substantialis corporis; et nonnisi corporis humani; ergo
etc. Deinde anima intellectiva est illud quo primo intelligimus; ergo est forma
substantialis hominis; patet consequentia, quia non est alia ratio ad probandum
animam vegetativam esse formam substantialem corporis vegetantis, et animam
sensitivam esse formam corporis sensitivi; ergo etc. L'anima intellettiva dunque è, sì, forma dell'uomo,
in quanto gli dà l'essere e l'operare di uomo, ma non perché sia inerente al
suo corpo alla stessa maniera delle altre forme naturali. Su questa differenza
NICOLETTI ritorna anche nel commento al De anima: Intelligenda est differentia
inter informare et inherere: quoniam informare est dare alteri esse actuale et
hoc dicit perfectionem in forma, imperfectionem in materia, quia dare dicit
perfectionem; sed inherere est ab alio sustantificari, et hoc dicit
perfectionem in materia et imperfectionem in forma, quoniam sustantificare
dicit perfectionem, et sustantificari imperfectionem dicit, scilicet
dependentiam a subiecto – GRICE SUBSTANTIATION --. Ex isto notabili, sequitur
quod anima intellectiva, licet informet corpus humanum, non tamen nheret illi,
quia non dependet ab eo; quocumque enim tali corpore dato, ante illud fuit et
post illud erit anima intellectiva, cum illud generetur et corrumpatur, anima
autem intellectiva sit eterna. Ouatuor rationibus arguitur animam intellectivam
non inherere materie; quarum prima est ista: anima intellectiva non educitur de
potentia materie; ergo sibi non inheret. Secunda ratio: anima intellectiva est
prior materia; ergo non inheret illi. Tertia ratio: anima intellectiva est
impassibilis et intransmutabilis; ergo non inheret materie. Quarta ratio: anima
intellectiva est indivisibilis et inpartibilis per carentiam partium
integralium, secundum philosophum et commentatorem, in hoc tertio; ergo non
inheret materie. Anima sensitiva o cogitativa ed anima intellettiva son dunque,
per il maestro padovano, due forme totali che costituiscono l'uomo nella sua
natura di animale ragionevole. Ma pur essendo due forme distinte, sono unite da
un intimo In libros de anima legame talmente stretto, che l'una è fatta per
l'altra e l'una completa l'altra. Per questa ragione Nifo, più che due anime le
dice due semi-anime costituenti, pella loro sostanziale unione, una sola anima
umana; -- GRICE UN TERTIUM ANIMAE -- che è anche il pensiero d’ALIGHIERI, il
quale ad esprimerlo si serve della immagine del calor del sole che si fa vino,
giunto all'omor che dalla vite cola. La tesi di NICOLETTI è dunque identica in
sostanza alla tesi professata da Sigieri nel trattato in risposta a quello
d’AQUINO contro gli averroisti; ma d'accordo col brabantino il maestro padovano
non è nella pretesa d'attribuire questa tesi al commentatore arabo; anzi egli
riconosce che è vero il contrario: Cominentator tamen diceret intellectum per
se subsistere, et ipsum non uniri materie ut formam; sed non sui ipsius{sic,
leggi: sum ipsius) opinionis. Ma se il nostro eremitano dissente da Sigieri su
questo particolare, non dissente affatto da lui nel ritenere che, pur essendo
forma dell'uomo, l'intelletto possibile è unico per tutti gli uomini. E nella
Summa naturalium ritiene sia questo il pensiero non soltanto d'Averroè, bensì
quello d'Aristotele: Unde secundum philosophum, primo et tertio de anima,
natura nihil facit frustra et non abundat in superfluis, nec deficit in
necessariis; cum igitur natura alicui speciei non dederit nisi unum individuum,
et alteri plura, hoc est ideo, quia una species in uno individuo potest se
perpetuo preservare, et non alia; ut species angelica que perpetuo preservatur
in una intelligentia, et non species humana; sed ita est quod species anime
intellective potest se preservare perpetuo in uno individuo, quia anima
intellectiva est perpetua et eterna sicut aliqua intelligentia celestis, ergo
frustra et preter intentionem nature ponuntur plures anime intellectuales solo
numero differentes. tem, intellectus venit de foris, secundum philosophum,
libro de animalibus: aut ergo per creationem, iuxta opinionem fidei; aut per
motum a corporibus celestibus, iuxta opinionem Platonis; aut per introitum
unius corporis, aliud relinquendo, iuxta opinionem Pictagore; aut per novam
actuationem unius corporis humani, aliud non relinquendo: nullus trium priorum
modorum potest assignari, quia intuenti libros Aristotelis notum est ipsum
oppositum Sigieri nel pens.Purg. In libros de anima opinari; ergo est dare
quartum modum; et cum in eodem corpore non possint esse plures anime
intellective simul, secundum omnes opiniones, sequitur quod unicus est
intellectus in omnibus hominibus secundum intentionem Aristotelis. E più oltre:
Quarta conclusio: Intellectus non numeratur numeratione individuorum, sed est
unicus in omnibus hominibus. Probatur: pluralitas individuorum in eadem specie
non est nisi per materiam, per philosophum, celi, et metaphysice, ubi probat
quod non possunt esse plures intelligentie separate solo numero differentes,
per hoc medium: quecunque conveniunt in eadem specie et differunt numero,
habent materiam; sed anima intellectivam non habet materiam scilicet ex qua,
nec in qua per inherentiam; ergo etc. Unde arguitur sic: anima intellectiva est ingenerabilis
et incorruptibilis, de anima, et non contingit dare multitudinem infinitam,
celi et physicorum, et species sunt eterne, posteriorum et physicorum; ergo
unica est anima intellectiva omnium. Patet consequentia, quia, si anima
intellectiva mutatur mutatione individuorum speciei humane, aut ergo per
generationem et corruptionem, ut posuit Alexander, et hoc non, quia repugnat
prime parti antecedentis; aut per multiplicationem finitam animarum recedentium
et advenientium, ut posuit Plato vel Pictagoras, et hoc iterum non, quia omnes
sciunt oppositum scripsisse Aristotelem; aut per generationem vel creationem et
incorruptibilitatem, ut ponit fides, et hoc iterum non, quia repugnat secunde
et tertie parti antecedentis; ergo oportet dare unicum intellectum in omnibus
hominibus, secundum opinionem et intentionem Aristotelis. La stessa tesi NICOLETTI sostiene anche
nell'esposizione del De animaci, ma con una piccola variazione: nella Summa, la
teoria dell'unico intelletto in tutti gli uomini è detta sen In libros de
anima: Secundo notandum, secundum Commentatorem, eodem commento, quod Illa
natura intellectus non est hoc aliquid, nec corpus nec virtus in corpore,
quoniam, si ita esset, tunc reciperet formas secundum quod sunt diverse et
individuales; et si ita esset, tunc forme existentes in illa essent intellecte
in potentia, et sic non distingueret naturam formarum secundum quod sunt forme,
sicut est dispositio in formis individualibus, sive in spiritualibus sive in
corporalibus. Intentio
commentatoris est, quod intellectus humanus non sit aliquid singulare vel
individuum, ex quo non est corpus nec virtus in corpore; quoniam materia est
ratio individuationis, a qua separatur intellectus humanus sicut et quelibet
intelligentia celi. Tria ergo
inconvenientia adducit, concesso quod intellectus sit hoc aliquid. Primum
inconveniens est, quod intellectus z'altro rispondere al pensiero d'Aristotele
iuxta impositionem Commentatoris; nel commento invece è presentata
semplicemente come intentio e opinio Commentatoris: segno che sul vero pensiero
d'Aristotele s'era forse affacciato qualche dubbio alla mente del maestro
padovano. Un'altra tesi tipica di Sigieri consiste, come sappiamo, nel ritenere
che l' intelletto agente, tanto per Aristotele quanto per il suo commentatore
arabo, sia Dio. Nella Summa naturalium, NICOLETTI ritiene: quod intellectus
agens et possibilis non separantur ab anima intellectiva, sed sunt differentie
illius non substantiales, sed accidentales. Intellectus agens est coniunctus
anime intellective per inherentiam et fantasmatibvis per presentiam et
indistantiam. Per altro nella risposta Ad primum
argumentum egli accenna anche alla tesi di Sigieri, ma senza aderire ad essa:
Commentator autem vult intellectum possibilem esse essentiam anime
intellective, et intellectum agentem esse primam cavisam, vitaliter immutantem
ipsum intellectum possibilem; sed hanc opinionem non teneo ad presens. Invece,
quando scrive l'esposizione al De anima, egli era ormai convinto che la tesi di
Sigieri fosse la sola vera, non soltanto dal punto di vista della filosofia
aristotelica, ma altresì da quello teologico: Dubitatur, si intellectus agens
et possibilis differunt tam inter se quam ab assentia anime, utrum sint
substantie vel accidentia. In hac materia fuerunt quatuor opiniones. Prima fuit
Avicenne et Algacelis, dicentium intellectum agentem et possibilem esse
substantias invicem separatas loco et subiecto, ita quod secundum eum sic
intellectus possibilis est forma hominis, et intellectus agens est decima
intelligentia appropriata decime spere, a qua nostra felicitas dependet; sicut
ergo iste unus sol non reciperet nisi formas individuales et secundum quod sunt
diverse. Secundum
inconveniens: quod species intelligibiles essent intentiones intellecte in
potentia et non in actu; quod est falsum, cum sint universales et depurate a
conditionibus materialibus. Tertium inconveniens: quod intellectus non poneret
differentiam inter formas universales et singulares, sive ille forme corporales
sive spirituales. E dopo aver riferite obiezioni contra
commentatorem, comincia la sua risposta con queste sintomatiche parole:
Responsurus prò opinione Averroys, dico totum universum illuminat, per cuius
illuminationem possunt omnes oculi videre, sic, dicebant illi, est aliqua una
substantia separata irradians super fantasmata omnium hominum, per cuius
irradiationem possunt omnes homines intelligere. Hec opinio est in parte
defectuosa, quia postquam intellectus factus est in actu nos intelligimus
quandocumque volumus, secundum quod posuit supra Commentator et habetur ad
experientiam; sed talis substantia separata non videtur irradiare supra
fantasmata quandocunque volumus, sicut nec sol illuminat oculum quandocunque
volumus; cum ergo non intelligamus absque intellectu agente, ergo intellectus
agens non est talis intelligentia separata. Siffatta critica della tesi
d'Avicenna, ci fa presentire come la pensi NICOLETTI su quest'argomento: se
invece di identificare r intelletto agente colla decima intelligenza celeste,
che è r infima delle intelligenze separate, Avicenna l'avesse identificato con
Dio, questo certamente irradia della sua luce i fantasmi quandocumque volumus.
Il difetto insomma di questa teoria consiste nell'avere identificato
l'intelletto agente con un intelletto particolare, anzi che con un intelletto
veramente universale. Dopo di che, NICOLETTI espone e critica come seconda
opinione quella di COLONNA, AQUINO, e di tutti quegli antichi scolastici che
ritenevano l'intelletto possibile ed agente facoltà accidentali dell'anima. La
terza opinione, da lui riferita parimente rifiutata, è quella di Giovanni
Eucliph, ossia WycHf, il cui ricordo dove essere ancora ben vivo a Oxford,
quando vi giunge il nostro eremitano. Indi prosegue: In libros de anima La opinione è così
riassunta: opinio fuit Eucliph dicentis intellectum possibilem et intellectum
agentem esse potentias anime inteUective, non tamen esse substantias nec
accidentia; sicut enim dicunt theologi quod pater, filius et spiritus sanctus
sunt tres persone realiter distincte, non tamen tres substantie nec tria
accidentia, sed una substantia que est deus, ita intellectus agens et
intellectus possibilis et voluntas sunt tres potentie realiter distincte, non
tamen tres substantie, nec tria accidentia, sed una substantia que est anima
intellectiva; et sicut pater non est filius, nec spiritus sanctus, et tamen est
ille idem deus qui est filius et spiritus sanctus, ita intellectus agens non
est intellectus possibilis nec voluntas, et tamen est intellectus agens illa
eadem anima intellectiva numero, que est voluntas et intellectus possibilis.
Opinio ista non est tenenda phylosophice nec theologice etc. Quarta opinio, que
tenenda est, fuit Aristotelis ponentis intellectum agentem et possibilem esse
virtutes et potentias anime non subtantiales nec accidentales, sed intellectum
possibilem esse accidens proprium et inseparabile anime intellective, quo
recipit omnes formas speculativas, sicut materia prima per suam accidentalem potentiam
recipit omnes forinas naturales. Intellectuin vero agentem voluit esse
substantiam primam, coniunctam intellectui possibili non per modum forme
informantis nec inherentis, sed per modum forme et habitus presentis et
indistantis; nec aliqua intelligentia, preter primam que deus est, potuit esse
intellectus agens, quia, sicut potentialitati prime materie respondet actus
purissimus in quo sunt active omnes forme naturales que sunt in prima materia
passive, ita potentialitati anime intellective competere correspondere agens
primum, in quo sunt effective omnes forme speculative, que passive sunt in
anima intellectiva, mediante intellectu possibili. Si enim aliqua intelligentia
dependens esset intellectus agens, per istam non posset intellectus possibilis
intelligere primam causam, quia intellectus agens abstrahit intellecta et agit
ea, secundum Commentatorem; modo nulla intelligentia inferior potest abstrahere
causam primam nec in illam aliquo modo agere, ratione independentie
suedependentie et imperfectionis. Et
hec opinio non solum est physica, sed etiam a theologis tenetur. Nel commento
al De anima, dunque, ogni riserva è sciolta, e NICOLETTI giudica la dottrina
che identifica l'intelletto agente colla causa prima, cioè con Dio, non
soltanto conforme al pensiero d'Aristotele e d'Averroè, ma senz'altro vera in
se stessa e tenuta dai filosofi, non meno che da non pochi teologi. La tesi di
Sigieri, intorno alla quale aveva avuto dei dubbi, aveva finito per prendere il
sopravevnto nel suo animo. Altrettanto non possiamo dire d'un'altra tesi del
brabantino, strettamente connessa con quella che concerne l'intelletto agente,
la teoria cioè della beatitudine per mezzo del congiungimento della mente umana
coli'intelletto divino. Su questo punto Sigieri aveva fatta sua
l'interpretazione che il Commentatore arabo, nella celebre digressione inserita
nel commento del De anima, dava del Allo stesso modo per Dante, Conv. l'anima
in vita tratta per virtù celestiale dalla potenza del seme, incontanente
produtta, riceve da la vertù del motore del cielo lo intelletto possibile; lo
quale potenzialmente in sé adduce tutte le forme universali, secondo che sono
nel suo produttore, e tanto meno quanto più dilungato da la prima intelligenza
è. Sul qual passo, N. Dante e la cultura medievale e Giorn. Crit. filos. Hai..
QI pensiero d'Aristotele. Anche l'eremitano sa bene come la pensa Averroè:
Commentator autem dicit de annna, quod, cum intellectus possibilis fuerit
intellectus adeptus, id est actuatus omnium specierum materialium, intelligit
intellectum agentem per essentiam propriam Ma neppur questa volta egli è
dell'avviso dell'arabo; e postosi il quesito Qualiter intellectus noster
intelligit substantias separatas, lo risolve affermando che l'intelletto umano
conosce le sostanze immateriali non per se et directe, sed indirecte et reflexe
per cognitionem motus celi. Così nella Summa naturalium. Ma nell'esposizione
del De anima è anche più esplicito, se fosse possibile. Postosi di nuovo il
problema Utrum intellectus possit intelligentias separatas cognoscere, fa
questa osservazione che è presa alla lettera dal commento d’AQUINO: Istam
questionem non solvit hic philosophus, dicens se determinaturum alibi, scilicet
in libro metaphysice; hec questio tamen non invenitur soluta per ipsum, quia
complementum illius scientie nondum ad nos pervenit, vai quia nondum est totus
liber translatus, vel forte morte preoccupatus librum non complevit. Ciò non di
meno egli espone qual fosse il pensiero d'Averroè e in che differisse da quello
degli altri interpreti della dottrina d'Aristotele. Ma giunto alla fine della
discussione, egli ci fa sapere quod hec opinio iam non tenetur a theologis vel
philosophis, e ripete quod intelligentie separate cognoscuntur ab intellectu
possibili non per se et directe, sed indirecte et reflexe per cognitionem motus
celi. Da quanto precede, mi pare risulti in modo da non lasciar dubbio, che
Nicoletti, quando insegna a Padova, aveva od aveva avuto tra mano per lo meno
lo scritto di Sigieri in risposta al trattato d’AQUINO. De unitale intellechis.
Questa e verosimilmente altre opere del brabantino circolavano già fra i
maestri dello studio padovano, o fu il Summa naturai In libros de anima AQUINO,
De anima. nostro eremitano a portarvele, forse da Oxford o da Parigi? Non
saprei che dire, perché tanto l'una che l'altra supposizione, in mancanza di
dati sicuri, è ugualmente ammissibile. Ulteriori ricerche nella letteratura
manoscritta concernente i maestri che professarono a Padova e Bologna potranno
gettare qualche luce sulle correnti d'idee che fervevano in quei due centri
d'intensa vita intellettuale. Per il momento, a noi basti di ricordare quel
maestro Taddeo da Parma, il quale insegna a Bologna, e che nel suo commento al
De anima accoglie la tesi difesa da Sigieri nelle Quaestiones de anima
intellectiva. Ma Taddeo, più che l'opera del brabantino sembra aver letto le
Quaestiones di Jandun, le quali ebbero in Italia la più larga diffusione e
furono trascritte e stampate in parecchie edizioni, discusse con vivacità e
qualche volta fraintese. Fraintesa in particolare sembra essere stata da
NICOLETTI, e da altri la dottrina intorno al modo come l'anima intellettiva è
forma del corpo, la quale, come già sappiamo è in sostanza quella di Sigieri,
cui espHcitamente accenna. Il bisogno di togliere alla dottrina averroistica
quello che essa aveva d'eretico, dopo che il concilio di Vienne aveva definito
esser l'intelletto forma del corpo umano, dove invogliare gl’averroisti
italiani a procurarsi quegli scritti nei quali Sigieri s'era difeso contro le
obiezioni d’AQUINO, e nei quali, senza rinunziare alla tesi dell'unico
intelletto avea tentato di dimostrare com'esso s'unisse all'uomo con tale
intimo e sostanziale legame, da potersi dire forma dell'individuo umano cui
s'attribuisce l'atto dell'intendere. L'insegnamento di Nicoletti a Padova è una
inequivocabile testimonianza che gli scritti di Sigieri non erano ignoti.
Un'altra cosa questo insegnamento ci attesta: che la dottrina averroistica
poteva esser liberamente discussa ed esposta a Padova, senza che chi se ne fa
sostenitore incorresse nella taccia d'eretico; tanto vero che NICOLETTI non
sente neppure il bisogno di Vanni Rovighi, Le Quaestiones de anima di Taddeo da
Parma. Testo e introduzione. Milano, Soc. Ed. Vita e pensiero ripetere la solita
formale protesta, che altri averroisti avevano cura di non omettere, cioè che
essi trattavano dallo spinoso argomento come filosofi e non come teologi. E
forse perché gli averroisti padovani usano senza parsimonia di questa libertà,
il vescovo Barozzi d'accordo coli' inquisitore locale proibì quovis quaesito
colore le dispute intorno all'unità dell'intelletto. Ma il divieto riguarda la
DIOCESI di Padova, e non, per esempio, Bologna e Pavia, ove si continua a
disputare con grande spregiudicatezza. Non mi stancherò mai dal ripetere, per
coloro che han l'animo sgombro da pregiudizi, che una vera e propria dottrina
della doppia verità nel medio evo e nel Rinascimento non fu mai sostenuta da
alcuno. Molti invece furon quelli che, contro il concordismo d’AQUINO, posero
in rilievo l'opposizione di fatto fra la teologia e la filosofia, intendendo
per filosofia la dottrina della natura congegnata in sistema da Aristotele,
detto perciò il filosofo per eccellenza, e sviluppata dai suoi commentatori. Il
primo a rendersi conto, in modo chiaro ed esphcito, di questa opposizione, fu
Alberto. Il quale, non solo dichiara apertamente che theologica cum physicis
principiis non conveniunt, ma giungeva fino a sostenere, non doversi far caso
dei miracoli che Dio opera oltre il potere della natura, quando si tratta di
conoscere quello che è il corso degli eventi naturali. Perciò, egli che s'era
proposto totam Aristotelis scientiam prò viribus explanare, dichiarava di
rifuggire dall'interpretazione che del pensiero aristotelico danno i dottori
latini: quoniam in istarum quaestionum determinatione omnino Giorn. Crit. di
Filos. Ital., e in Dante e la cultura medievale, Bari, Laterza, nonché quanto
ne ha scritto Gilson, Etudes de philos. médiév., Strasbourg; id., Dante et la
philosophie, Paris A. Magno, Metaphys. A. Magno, De gener. et corrupt., la mia
nota La posizione di Alberto di fronte all'averroismo, Riv. di Storia d. Filos.
abhorremus doctorum latinorum verba; fra i quali è sicuramente il suo
confratello italiano, Aquino. Luigi Speranza -- Grice e Giavelli: la ragione
conversazionale e l’implicatura conversazionale -- semantica del segnare --
segnante e segnato – filosofia fortinese – la scuola di Torino – filosofia
piemontese -- filosofia italiana -- Luigi Speranza (S. Giorgio di Canavese). Filosofo torinese. Filosofo
piemontese. Filosofo italiano. Grice: “I love Javelli – he is, like me, an
Aristotelian; being a northern Italian, he is a Thomstic Aristotelian, which
I’m not sure I am!” Grice: “One good thing about Javelli is that he commented
on MOST works by Aristotle!” -- Essential Italian philosopher. Studia a Bologna. Fu esegeta. Argomenta contro
Lutero. Opera omnia” (Lione, Giunta). Partecipa al dibattito sul Tractatus de
immortalitate animae di Pomponazzi, di cui scrisse, su richiesta di Pomponazzi
stesso una confutazione. Partecipa al dibattito sul divorzio di Enrico VIII,
esponendosi a favore della scelta del sovrano. M. Tavuzzi, in
"Angelicum", DBI.Casale Monferrato. Crisostomo Javelli was born in
1470 c., presumably in Piedmont, joins the Dominicans. On G. see GILSON, Autour
de Pomponazzi: problématique de l'immortalité de l'âme en Italie, Archives
d'histoire doctrinale et littéraire du Moyen Age; TAVUZZI, G. OP A
Biobibliographical Essay: Biography, Angelicum, G. A Biobibliographical Essay:
Bibliography », Angelicum. G. is the author of a Compendium Logicæ. The structure of G.’s work
mirrors Ockham's Summa logicae in many respects, but also NICOLETTI (si veda)’s
Logica Parva (unlike NICOLETTI (si veda), however, G. does not deal with
obligations and insolubles. The Compendium deals with the following topics:
Introductory remarks, which include a short history of logic; terms (this part
corresponds to the doctrine dealt with by Aristotle in De Interpretatione);
propositions; the five praedicabilia (this section corresponds to Porphyry's
Isagoge); the antepraedicamenta, the doctrine of the categories
(praedicamenta), and the postpraedicamenta (this treatise, as is clear,
corresponds to Aristotle's Categories); syllogism; supposition theory;
ampliatio and appellatio, i.e. changes in the supposition of a term and changes
in the tenses of verbs; theory of consequentiae; de probatione terminorum (this
treatise deals with the ways in which it is possible to show the truth, or the
probability of a proposition); demonstrative syllogism (this part aims at
expounding what Aristotle says in his Posterior Analytics). The treatise is
published in in Venice. The Compendium is rather successful, and goes through
many editions. G. has many teaching positions within the dominican order and,
most probably, he writes his Compendium logicæ for didactic purposes. The
tendency to systematize the new logic of the late medieval authors and to
present it as consistent with Aristotle's logic is even more evident than in
SAVONAROLA (si veda)’s Compendium. G. is also influenced by the humanists,
inasmuch as his treatises draw attention to the linguistic, and historical
context in which ancient logic arose. If VALLA (si veda) criticizes NICOLETTI
(si veda) for the latter's unfamiliarity with the Greek language, G. dwells on
the etymology of many key terms of logic, and shows a certain familiarity with
both Greek and Latin. . Prima di lui
c'erano stati NICOLETTI e Thiene, di cui il recanatese era stato discepolo.
Nicoletum, et petere quod diete littere revocentur, tanquam impetrate et
concesse contra formam statutorum dicti collegi, ipso collegio et iuribus suis
inauditis. Et super hoc factis multis sermonibus et arengationibus, prefatus
dominus prior posuit ad partitum, quod quibus placet quod acceptetur in
collegio d. M. Nicolectus iuxta tenorem literarum Serenissimi domini, ponat
suffragia sua in pisside rubea; quibus vero placuerit quod defensentur iura
collegi contra dictum Magistrum Nicoletum per expertos dicti collegi, ponat
balotam suam in pisside viridi. Et facto scrutinio cum bussolis et balotis, in
vente fuerunt balote quinque in pisside rubea, in favorem dicti M. Nicoleti, et
balote xv in pisside viride, quod defensentur iura collegi contra dictum Magistrum
Nicoletum. Cinque contro sedici costituisce un bello scacco per ser Nicoletto.
Tuttavia è notevole che cinque membri del Collegio si mostrassero disposti, fin
dal primo momento, a incassare il colpo, non ostante l'affronto al corpo. Lo
facevano per simpatia verso il filosofo chietino, o perché eran persuasi
anch'essi che durum est contra stimulum calcitrare? Si trattava ora di eleggere
coloro che dovevano assumersi la difesa dei diritti del collegio al cospetto
dei rettori della città e del governo della Serenissima. Deinde posuit prior ad
partitum, de consensu dominorum consiliariorum, quod quibus placet quod
elligantur d. M. Nicolaus de Sancta Sophia, d. M. Ioannes Michael de Bredepal
In Tysberum DE SENSV composito ac diviso cum eiusdem collectaneis in
suppositiones NICOLETTI. Nec non Tractatus Alexandri Sermonete, Bernardini
Petri de Landìtciis, Pauli Pergulensis et Baptiste da Fabriano in eundeni
Tysberum. Item qiiestiones Frachanciani Vicentini in consecittiones etc.
Venetiis, impensa heredum q. Oct. Scoti, e dedicate a Sermoneta. Esse
appartengo Cremona (Vedi Francesco Arisi, Cremona literata, Parma e Tiraboschi,
Storia della Letteratura italiana); fiori verso la netàdel!V°secolo; ebbe fama
grandissima e fu chiamato l'anima di Aristotele. Risulta dal De Anima del
Pomponazzi a Carte che su discepolo di Paolo Veneto « Paulus Venetus et
Apollinaris ejus discipulus ». E difensore della filosofia cristiana contro
l'Averroismo; insegna a Piacenza evi e aggregato al Collegio medico. Il suo
Commento al “De Anima” del LIZIO esiste manoscritto nella Biblioteca palatina
di Firenze. Esso e stampato più volte. La prima edizione è di Milano (Vedi il
Tiraboschi e il Sassi, Storia della Tipografia milanese). In un volume stampato
a Venezia, esistente nella Biblioteca Alessandrina di Roma, da Locatell, si
trovano la Logica di Pietro da Mantova; il trattatello di questo professore sul
primo e l'ultimo istante (“De primo et ultimo instante”) citato da Pomponazzi
nel suo “De Anima”; un trattato responsivo di O. Apollinare da Cremona al
Mantovano in difesa della opinione comune; un commento di Menghi alla Logica di
maestro Paolo Veneto. NICOLETTI. Le due opere del Mantovano portano questi
titoli: Viiri præclarissimi ac subtilissimi logicim a incipit feliciter. Incipil
sublilissimus tractatus ejusdem deinslanli. Il trattato d’O. ha per titolo
“Illustris philosophi et medici O. Cromonensis de primo et ultimo instanti in
defensionem communis opinionis adversus Petrum Mantuanum seliciler incipil.
Ecco il principio di quello del Mantovano che Pompovazzi cita colle parole
Petrus de Mantua o Mantuanus concivis meus: Incip il sublilissimus Tractatus
ejusdem (Magistri Petri Mantuani) de instanti. Dicemus primo naturaliter
loquentes, quod sola forma secundum se el quam libel sui proprietatem potest
incipere el desinere esse. Materia enim prima est ingenita el incorrutlibilis:
el non plus esl, -sul “De Anima” un corso che non puo finire. Forse ad esso si
riferiva il Nicoletti. Keywords. Refs.: H. P. Grice, “Paolo da Harborne, and Paolo
da Venezia,” lecture for the Club Griceiano Anglo-Italiano, Bordighera. Luigi
Speranza, “Grice e Nicoletti: quadratura ed implicatura” – The Swimming-Pool
Library.Paolo da Venezia Nota disambigua.svg Disambiguazione"Paolo
Veneto" rimanda qui. Se stai cercando lo scrittore e vescovo nato a
Venezia, vedi Paolino Minorita. Paolo da Venezia in una stampa Professore Paolo
da Venezia, o Paolo Veneto, vero nome N. (Udine), filosofo. Eremitano, studente
all'Oxford e docente a Padova ove ebbe tra gli allievi Paolo Della Pergola.
Divenne ambasciatore veneto presso la corte polacca. Per le sue idee teologiche
e esiliato a Ravenna ma, dopo, gli fu consentito di tornare a Padova. Seguace
di Occam e Brabante e autore di vari trattati, tra cui alcuni commenti al Lizio.
Il suo trattato “Logica magna” e utilizzato come testo di insegnamento della
logica a Padova e può essere considerato la maggiore opera di logica formale
prodotta dal medioevo. Opere: “Logica,” “Commenti alle opere di Aristotele”
“Expositio in libros Posteriorum Aristotelis,” “Expositio super VIII libros
Physicorum necnon super Commento Averrois,” “Expositio super libros De
generatione et corruptione” “Lectura super librum De Anima” “Conclusiones
Ethicorum” “Conclusiones Politicorum” “Expositio super Praedicabilia et
Praedicamenta.” “Scritti sulla logica: Logica Parva or Tractatus Summularum,
“Logica Magna”; “Quadratura”; “Sophismata Aurea. Altre opere: “Super Primum
Sententiarum Johannis de Ripa Lecturae Abbreviatio,” “Summa philosophiæ
naturalis,” “De compositione mundi. Quaestiones adversus Judaeos. Sermones. N
Dizionario di Filosofia Treccani, riferimenti in. Vedi Pergola, Dizionario di
Filosofia Treccani. Garin, Storia della filosofia italiana, Edizione CDE su
licenza della Giulio Einaudi editore, Milano, Enciclopedia Dantesca, Roma,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Dizionario di Filosofia Treccani, Roma,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Conti, Dizionario biografico degli
italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. Conti: Esistenza e verità:
forme e strutture del reale in N. e nel pensiero filosofico del tardo medioevo.
Istituto Storico Italiano per il Medio Evo, Roma, Nuovi studi storici,
Perreiah: "A Biographical Introduction to N, Augustiniana. N. Logica, Venetiis,
Imperatore, Imperatore, Gori, Filosofico, Conti, Zalta, Stanford Encyclopedia
of Philosophy, Center for the Study of Language and Information, Stanford.
Filosofia. Nicoletti and ‘Significare’ By S. R. Read and J. L. Speranza
Abstract In ‘Consequence, Signification, and Insolubles in Fourtheenth-Century
Logic,’ Read has expanded on a Danish logician’s claims against this
externalist semantic idea that consequence may be defined or analysed in terms
of containment –more specifically in terms of ‘signifying on what is actual.’
The insights by Dummett on meaning transparency are assessed, and the
contributions of H. P. Grice seriously re-considered. Keywords: Nicoletti, H.
P. Grice, signification 1. Introduction In what he felt like titling
‘Prejudices and predilections, which become the life and opinions of H. P.
Grice’ Grice reminsices: “In my own case, a further impetus towards a demand of
the privision of a visible theory underlying ordinary discourse came from my
work on the idea of Conversational Implicature, which emphasized the radical
importance of distinguishing (to speak loosely) what OUR WORDS say or imply
from what WE in uttering them IMPLY: a distinction seemingly denied by
Wittgenstein, and all too frequently ignored by Austin.” Grice in
Grandy/Warner, PGRICE, p. 59. Or Nicoletti, he could have added – only that
Nicoletti, being from the Friuli, would hardly have used ‘imply’ or ‘MEAN,’
which hides behind the remark by Grice. 2. Nicoletti on signification A good
thing, and a breath of a fresh air, by Nicoletti, is that he uses
‘significatio,’ not ‘meaning,’ on which Grice based his career. Read has edited
Nicoletti. As did Conti. In most passages, it is clear that Nicoletti hardly
carries a ‘Griceian’ approach to meaning. Our spelling of ‘Griceian’ follows
Katz – Gricean sounds more brusque. 3. Nicoletti on meaning It would hardly be
of historical interest to rephrase every collocation by Nicoletti on
‘significatio’ by ‘meaning.’ Some readers of Grice’s Meaning may find his
obtuse claim ‘Words are not signs’ are crass. But that is one of the TWO
reasons Grice claims he bases his reasoning for choosing ‘meaning’ over
‘signification’. For one, not everything that means is a sign. Words are not.
For another, there’s non-conventional meaning. It is interesting to note that
while he lectured on Peirce, Grice’s paper only quotes Stevenson by name, and
the essay by Stevenson Grice uses does have ‘mean’ in scare quotes for cases
like ‘Those spots mean measles.’ The Latin language distinguished between
MENTIRE (to lie) and MENTARE (to mean), but neither Grice nor Nicoletti ever
spent much time on this. The idea of using the root for ‘mind’ in this may have
invited accusations of animisms. Spots ‘mean’ measles, because Nature, i. e.
God, means measles by the spots. SIGNIFICATIO has become a scholastic jargon in
that Italian and most of the romance languages still preserve this as a
doublet. ‘Signum’ has become ‘SEgno’ in Italian, while ‘significare’ is still
used as a piece of jargon mostly replaced in other context by the rather arid and
silly ‘vollere dire.’ But a few insights by Grice on meaning do trade on
Nicoletti’s points. Let’s number them. 3.1. Privileged access and
incorrigibility. We would like to imagine a conversation between Grice and his
former tutor at Corpus Christi. On wanting to fulfil his tutor’s desire, Grice
after his first tutorial hands him a copy of THE TIMES with the remark, ‘Here
is what you asked for.’ Grice will later elaborate on this exchanging roles. He
is now the tutor of Strawson, and utters, “I want a paper for next week.” Grice
goes on to expand on the absurdity of Strawson’s idea that what Grice MEANS is
that he is brought a copy of A NEWSPAPER, rather than that of a written work by
Strawson. Grice liked this paper quite a bit, which is proved by the fact that
he kept a copy of the draft, and cared to publish it in the Part II on
Semantics and Metaphysics in Studies in the Way of Words. I suspect that some
philosophers have assumed or believed that ‘mean’ means ‘mean’ 9what what a man
says he means is paramount in determining what he does mean) because they have
thought of ‘meaning so and so’ as being the name of an introspectable
experience. They have thought a person’s statements about what he means have
just the same kind of incorrigible status as a person’s statements about his
current sensations, or about the colour that something seems to him to have at
the moment. It seems to me that there are certainly occasions when what a
speaker says he means is treated as specially authoritative. Consider the following
possible conversation between myself and a pupil. Myself: I want you to bring
me a paper tomorrow. Pupil: Do you mean that you want a newspaper or that you
want a piece of written work? Myself: I mean a piece of written work. Grice
goes on to comment. It would be ABSURD at this point for the puil to say,
‘Perhaps you only THINK, mistakenly, that you mean ‘a piece of written work,’
whereas really you mean ‘a newspaper.’ And this absurdity seems like the
absurdity of suggesting to someone who says he has a pian in his arm that
perhaps he is mistaken (unless the suggestion is to be taken as saying that
perhaps there is nothing physically wrong with him, however his arm feels). It
is important to noce that although there is this point of analogy between
meaning and having a pain, there are striking differences. A pain may star and
stop at specifiable times; equally something may begin to look red to one at
2:00 P. M. and cease to look red to one at 2:05 P. M. But it would be ABSURD
for my pupil (in the proceeding example) to say to me, ‘When did you being to
mean that?’ or ‘Have you stopped meaning it yet?’ Again there is no LOGICAL
objection to a pain arising in any set of concomitant circumstances; but it is
surely absurd to suppose that I might find myself meaning that it is raining
when I say’I want a paper’; inedeed, is is ODD to speak at all of my finding
myself meaning so and so, though it is not odd to speak of my finding myself
suffering from a pain. At best, only VERY SPECIAL circumstances (if any) could
enable me to say ‘I want a paper,’ meaning thereby that it is raining. In view
of these differences, we may perhaps prefer to label such statements as ‘I mean
a piece of written work’ (in the conversation with my pupil) as ‘declarations’
rather than as ‘introspection reports.’ Such statements as these are perhaps
like declarations of intention, which also have an authoritative status in some
ways like and in some ways unlike that of a statement about one’s own current
pains. Grice goes on. But the immediate relevant point with regard to such
statements about meaning as the only I have just been discussing is that,
insofar as they have the authoritative status which they SEEM to have, they are
not statements which the speaker could have come to accept as the result of an
investigation of a train of arguments. To revert to the conversation with my
pupil, when I say ‘I mean a piece of written work,’ it would be quite
INAPPROPRIATE for my pupil to say ‘How did you discover that you mean that?’ or
‘Who or what convinced you what you mean that?’ And I think we can see why a
‘meaning’ statement cannot be both especially authoritative and also the
conclusion of an argument. If a statement is accepted on the strength of an
argument or an investigation, it always makes sense (though it may be foolish)
to suggest that the argument is unsound or that the investigation has been
improperly conducted; and if this is conceivable, then the statement maker MAY
be mistaken, in which case, of course, his statement has not got the
authoritative character which I have mentioned. Grice continues. But the
paradox-propounder who relies on the type of argumentation I have been
considering requires BOTH that a speaker’s statement about what he means should
be especially authoritative AND that it should be established by argumentation.
But this combination is impossible. A further difficulty for the
paradox-propounder is one which is linked to the previous point. There is, I
hope, a fairly obvious distinction (though also a connection) between (a) what
a given expression means (in general), or what a particular person means IN
GENERAL by a given expression and (b) what a particular speaker means, or
meant, by that expression in a particular occasion; (a) and (b) may clearly
diverge. I shall give two examples of the ways in which such divergence may
occur. (1) The sentence ‘I have run out of fuel’ means in general (roughly)
that the speaker has no material left with which to proper some vehicle which
is in his charge; but a particular speaker on a particular occasio (given a
suitable context) may be speaking figuratively and may mean by this sentence
that he can think of nothing more to say. (2) ‘Jones is a fine fellow’means in
general that Jones has a number of excellences (either without qualification or
perhaps with respect to some contecxtually indicated region of conduct or
performance); but a particular speaker, speaking ironically, may mean by this
sentence that Jones is a scoundrel. In neither of these examples would the particular
speaker be giving any UNUSUAL SENSE [cf. Dummett] to any of those words OR
SENTENCES; he would rather be using each sentence in a special way, and a
proper understanding of what he says involves KNOWING the STANDARD use of the
sentence in question. (3) A speaker might mean, on a particular occasion, by
the sentence ‘It is hailing’ wat would standardly be expressed by the sentence
‘It is snowing’ EITHER if he had MISLEARNED the use of the word ‘hailing’ OR if
he thought (rightly or wrongly) that his addressee (perhaps because of some
family joke) was accustomed to giving a private SIGNIFICANCE to the word
‘hailing.’ In either of these cases, of course, the speaker will be using some
particular word in a special nonstandard sense.” (‘G. E. Moore and Philosopher’s
Pardoxes’ c. 1953-1958), in WOW – way of words, pp. 166ff – paper from p. 154
to 170). Grice continues two further paragraphs on this, till the end of the
paper. The issue of incorrigibility and privileged access attests in two other
pieces. In his autobiography, Bruce Aune recalls that upon arriving at Oxford,
after Austin’s demise, and joining Grice’s Play Group on Saturday mornings,
Aune was nicely surprised by the fact that Grice showed a great interest on
Aune’s view on avowals. The other source is more serious. In his “Method in
philosophical philosophy,” Grice makes a point about the transcendental
justification of the incorrigibility and privileged access of some of our
propositional (or psychological, as he prefers) attitudes. 3.2. Beyond m-intention.
In 1948, for the Oxford Philosophical Society, Grice had expanded on meaning,
and one paragraph bears on Nicoletti. If Utterer U means that p, and an effect
on his addressee A’s frame of wind is that A comes to believe that q, on his
own terms, we would hardly say that the utterer has meant that q; only p. “One
point before passing to an objection or two. I think it follows that from what
I have said about the connection between meaningNN and recognition of intention
that (insofar as I am right) ONLY WHAT I may call the PRIMARY intention of an
utterer is RELEVANT to the MEANINGnn of an UTTERANCE. For if I utter x,
intending (with the aid of the recognition of this intention) to induce an
effect E, and intend this effect E to lead to a further effect F, then insofar
as the occurrence of F is thought of NOT to be depend solely on E, I cannot
regard F as IN THE LEAST dependent on recognition of my intention to induce E.
That is, if (say) I intend to get a man to do something by giving him some information,
it cannot be regardd as relevant to the meaningNN of MY UTTERANCE to describe
what I intend him to do. (Interestingly, Patton has used this as an argument
against Kripke – the cops are around the corner – leave he booty and run). Like
Nicoletti, Grice cared about reason. In his Kant lectures on reasoning at
Stanford – redelivered at Oxford as the Locke lectures – he missed a few points
which he re-addressed in his PGRICE contribution, which he originally felt like
entitling, “Prejudices and predilections; which become, the life and opinions
of H. P. Grice.” (He never went by Paul Grice at Oxford – always H. P. Grice,
in the proper way). While Read is concerned with consequence more than
signification, it is interesting to note that like Hobbes had done in his
COMPUTATIO, when it comes to signs – for Hobbes – or meaning, for Grice –
CONSEQUENTIA seems to be at the root of both ‘natural’ and ‘non-natural’ (or
artificial) sign. We doubt Nicoletti would have use ‘signify’ in vernacular
conversation. It is much of a piece of scholastic jargon. If I make signs, I
would be treated as not quite Oxonian as I otherwise should. The relevant
passage in Grice is in his “Meaning” revisited, where he argued that in both
‘Smoke means fire’ and ‘I mean I love you,’ the shared element is that p is a
consequence of q. Read refers to Dummett, and Grice has a few nice things to
say about Dummett. For one, apparently Austin never wanted him in the Saturday
mornings. Wrigley, who was a student of Grice, approached him once with ‘Have
you read Frege philosophy of language?’ ‘I haven’t, and I hope I won’t.’ 4. The
Griceian lesson While it would be excellet to pun on Paul of Venice and Paul of
Harborne, it happens to be the case that Paul of Venice was not from Venice,
and not even a Venetian, but a Friulian. PAULUS HARBORNENSIS sounds fine for
Grice who hailed from Harborne in Staffordshire (present Warwickshire, more
present West Midlands). Some prefer Paul GRICEUS. The right alphabetical
ordering of Nicoletti, however, should be under “N”! REFERENCES CONTI on
NICOLETTI. GRICE 1975 Method in philosophical psychology reprinted in The
conception of value, Oxford, Clarendon. GRICE 1989 Studies in the way of words.
READ – on NICOLETTI SPERANZA, J. L. This and that – for the Grice Club, or H.
P. Grice’s Play-Group. Affiliations S. Read. Corresponding editor. J. L.
Speranza, The Grice Club. DIZIONARIO
BIOGRAFICO DEI FRIULANI PAOLO DI NICOLETTO PAOLO DI NICOLETTO (? - 1429)
AGOSTINIANO, TEOLOGO, FILOSOFO Informazioni ★ Udine † 15 giugno 1429, Padova Forma alternativa
Paolo Veneto Attività agostiniano, teologo, filosofo Luoghi di attivi tà
Venezia, Oxford, Padova, Buda, Ulma, Cracovia, Kosice, Siena, Bologna, Perugia
Immagine del soggetto Paolo di Nicoletto in cattedra (Venezia, Biblioteca
nazionale marciana, ms. Lat. VI, 123 [2464], f. 162v). Come per la maggior
parte dei protagonisti della vita intellettuale nell’epoca di mezzo, anche per
l’udinese P. di N., più noto come Paolo Veneto, disponiamo di poche
informazioni sicure relative alle sue origini. Nacque certamente a Udine, negli
anni intorno al 1370, da Nicoletto del fu Antonio di Venezia, stabilitosi nel
capoluogo del Friuli per lo meno dal 1352, quando fece richiesta della
cittadinanza, ottenuta il 21 marzo 1361. Il nome della madre, Elena, privo
peraltro di ulteriori informazioni, ci perviene da un’indicazione di Antonio
Joppi, a tutt’oggi comunque non suffragata da prove documentarie. Uno tra i
suoi primi biografi, il notaio cividalese Marcantonio Nicoletti (1536-1596), lo
ascrive alla propria famiglia, che deriverebbe da un Nicoletto la cui
sepoltura, nel chiostro domenicano di S. Pietro Martire, risalente al tempo del
patriarca Antonio Caetani, era ornata di un’iscrizione con le insegne
nobiliari. Antonio Joppi identifica quest’iscrizione, in seguito andata
perduta, con quella descritta in una nota manoscritta in calce ad un’edizione
latina di Platone, relativa ad un «Nicolettus de Broio auctor de Venetiis».
Secondo questa linea di eruditi, dunque, P. sarebbe membro della nobile famiglia
dei Nicoletti di Udine, poi di Cividale, le cui vicende furono ricostruite da
Francesco di Manzano nel 1894. Probabilmente negli anni intorno al 1383 P. fu
accolto nell’ordine degli Eremiti di S. Agostino, presso il convento di S.
Stefano a Venezia. Qui egli compì il suo noviziato e la prima formazione
culturale sino al 9 dicembre 1387, quando il priore generale dell’ordine
Bartolomeo da Venezia lo assegnò come studente al convento dei Ss. Filippo e
Giacomo di Padova, sede dello “studium generale” della provincia della Marca
Trevigiana. Di lì a pochi anni, il 31 agosto 1390, il priore generale destinò
P., insieme con il cugino più anziano Paolo Francesco da Venezia, come studente
“de gratia” (cioè a spese della provincia, e non dell’Ordine), allo “studium
generale” di Oxford, per intraprendere il percorso di studi avanzati che doveva
condurlo al magistero in teologia. In quegli anni lo scisma d’Occidente aveva
infatti reso difficile per gli studenti italiani il compimento degli studi
superiori presso l’università di Parigi, di obbedienza avignonese: pochi anni
prima lo stesso Bartolomeo da Venezia aveva in effetti precluso formalmente
questa possibilità agli studenti agostiniani. Durante il triennio di permanenza
ad Oxford P. ebbe la possibilità di conoscere ed approfondire gli sviluppi più
recenti ed avanzati dell’insegnamento filosofico e di quello logico in
particolare. Tornato a Padova, sempre insieme al cugino, mise a frutto questa
esperienza nel corso del suo insegnamento come “cursor”, probabilmente dal 1393
al 1396, e poi come “lector”, sino al 1401. Risale a questi anni la
composizione delle sue opere logiche più fortunate, la Logica parva e la Logica
magna. La prima, diffusa ancor oggi in oltre 80 codici e in 25 edizioni a
stampa, è un manuale sintetico, ma molto aggiornato, composto sul modello dei
manuali inglesi contemporanei, che arrivò negli anni a contendere il primato
nel settore alle duecentesche Summulae logicales di Pietro Ispano e fu persino
reso obbligatorio nel curriculum universitario padovano dal Senato di Venezia
nel 1496. La seconda, molto più estesa, conobbe invece una diffusione assai più
limitata, anche perché, rivolgendosi agli specialisti, forniva un panorama
approfondito e molto dettagliato di tutte le più recenti dottrine logiche.
Testimonianza in quegli stessi anni (1396-1397) dell’interesse immediato che le
novità importate da P. seppero suscitare si riscontra nel carteggio di Pietro
Tomasi, studente a Padova e poi “magister” di filosofia a Pavia, che si rivolse
al suocero Gian Ludovico Lambertazzi, professore di diritto presso lo studio
padovano, e allo stesso Paolo Francesco di Venezia per ottenere copie delle due
opere ancora in corso di redazione. Fu con tutta probabilità a Padova che P.
trascorse i primi anni del XV secolo, impegnato a completare il suo curriculum
accademico con un’intensa attività didattica e di studio. Frutto del suo lavoro
di baccelliere in teologia fu la Super primum Sententiarum Iohannis de Ripae
lecturae abbreviatio, terminata prima del 1402, mentre al suo insegnamento in
arti e in filosofia (anch’esso parte dei doveri di un baccelliere in teologia)
si debbono ricondurre varie opere di carattere esegetico, come le Conclusiones
Ethicorum, le Conclusiones Politicorum, le Conclusiones Posteriorum Analyticorum
e probabilmente anche due opere logiche come la Quadratura e i Sophismata. Il
suo primo grande commento aristotelico, la Lectura super libros Posteriorum
Analyticorum, fu compiuto nel 1406, quando già P. aveva ottenuto il grado di
“magister artium et theologiae”. A quest’opera logica fecero seguito,
rispettivamente nel 1408 e nel 1409, due opere di filosofia naturale: la Summa
philosophiae naturalis e l’Expositio superPhysicam Aristotelis. A partire dal
1408 troviamo il teologo agostiniano tra i promotori dello studio padovano,
quindi l’inizio del suo insegnamento universitario deve essere collocato prima
di questa data (in precedenza la sua attività didattica si era svolta
all’interno dello studio agostiniano di Padova). Nel periodo che va dal 1408 al
1420 egli compare regolarmente, sempre nel ruolo di promotore, nei registri
delle lauree padovane, con le sole eccezioni degli anni 1409, 1412 e 1419. Tra
coloro, oltre una trentina, che ottennero i gradi sotto il suo magistero si
annoverano i patrizi veneti Nicolò Contarini, Pietro Giustiniani e Marco
Lippomano, il benedettino Giovanni Michiel, l’umanista e scienziato Giovanni
Fontana. Suoi studenti furono inoltre il medico Michele Savonarola, il giurista
Ludovico Foscarini e Giovanni Antonio da Imola, che gli succederà sulla
cattedra padovana. Oltre a dedicarsi ad un’intensa attività accademica, in
questi anni P. assunse anche responsabilità all’interno della sua congregazione
ecclesiastica, cominciando da quella più elevata: il primo di maggio 1409, poco
più di un mese prima di essere deposto dal concilio di Pisa, il pontefice
Gregorio XII, il veneziano Angelo Correr, lo nominò vicario generale
dell’ordine agostiniano. Nulla si sa della sua attività da lui svolta in questa
carica e neppure se nei mesi successivi egli fosse al seguito del papa al
concilio di Cividale. È noto invece che pochi mesi dopo, nel febbraio 1410,
forse in conseguenza del declino politico di Gregorio XII, rassegnò il suo
incarico. Nel medesimo periodo, tuttavia, P. fu anche priore provinciale della
Marca Trevigiana e come tale, per ordine del Consiglio dei Dieci di Venezia,
comminò il 28 agosto 1409 la pena del carcere al confratello Simone da Ancona,
reo di aver continuato a sostenere il pontefice deposto a Pisa. In breve tempo le
relazioni di P. con il governo della Serenissima si fecero ancora più strette:
verso la fine del 1409 fu inviato come “orator” a Buda presso il re d’Ungheria
e re dei Romani Sigismondo del Lussemburgo, allora diviso da un’aspra contesa
con la Repubblica Veneta per il dominio della Dalmazia, con l’incarico di
preparare il terreno per un’ambasceria ufficiale che doveva tentare un accordo.
Il suo soggiorno presso la capitale ungherese ebbe termine nel gennaio 1410, ma
nel luglio dello stesso anno il governo veneto utilizzò nuovamente i suoi
servizi come ambasciatore a Ulma in Germania e presso Federico duca d’Austria e
conte del Tirolo. In seguito a questi incarichi la Serenissima compensò P. con
la somma di cento ducati e con il sostegno nel conseguimento della cattedra
padovana retta in quel momento da Biagio Pelacani da Parma. L’anno successivo
quest’ultimo lasciò in effetti lo studio padovano per quello parmense e
l’agostiniano fu nominato al suo posto. Ancor più importante la missione che fu
affidata a P. il 23 gennaio 1412: in un momento assai critico per la Repubblica
Veneta, con le truppe imperiali di Sigismondo che occupavano il Friuli, egli fu
inviato presso la corte di Ladislao Iagellone, re di Polonia, con l’incarico di
fare il possibile per stabilire con la Polonia un’alleanza in funzione
anti-ungherese, così da stringere Sigismondo da sud e da nord e forzarlo ad
abbandonare la sua impresa italiana. Le istruzioni diplomatiche contenevano
anche la raccomandazione di manifestare al re polacco la piena disponibilità di
Venezia a sostenerlo, nel caso questi volesse lanciarsi a sua volta
nell’avventura imperiale. P. giunse a Cracoviaprobabilmente a fine febbraio o
inizio marzo 1412, poi a fine marzo si trasferì a Kosice, in Slovacchia, dove
si trovavano re Iagellone e re Sigismondo, che avevano già firmato un accordo.
Il risultato di questa prima fase dell’ambasceria fu di ottenere l’offerta da
parte del re polacco di fungere da mediatore tra Venezia e Sigismondo per
dirimere la questione della Dalmazia. P. rientrò a Veneziaprima del 10 maggio,
ma fu subito rimandato dal re polacco, in quel momento a Buda alla corte di
Sigismondo, visto il credito che era riuscito a guadagnarsi presso di lui.
L’agostiniano si unì quindi agli ambasciatori Tommaso Mocenigo e Antonio
Contarini, che dovevano trattare la pace con Sigismondo, ma nonostante
l’appoggio di re Iagellone l’iniziativa diplomatica non poté che constatare
l’impossibilità di trovare uno spazio di mediazione tra i due contendenti e a
fine giugno 1412 l’ambasceria fu di ritorno a Venezia. P. appariva ormai aver
raggiunto in questi anni notevoli traguardi: titolare di una cattedra
prestigiosa nell’ateneo padovano, ben noto negli ambienti accademici per la sua
dottrina e le sue opere, autorevole rappresentante del proprio ordine, poteva
per di più vantare una notevole esperienza diplomatica ed importanti relazioni
a Venezia e nelle corti dell’Europa centro-orientale. La sua attività di
commentatore aristotelico proseguiva inoltre alacremente: sono da ascrivere probabilmente
a questo periodo, vale a dire tra il 1410 e il 1420, uno Scriptum superlibros
De anima, una Expositio super De generatione et corruptione e la monumentale
Lectura super libros Metaphysicorum. Ma improvvisamente nel 1415 la sua fortuna
accademica e politica cominciò a subire qualche contraccolpo: il 6 giugno il
senato veneziano votò una censura che colpiva P., insieme con il medico Antonio
Cermisone, per essersi assentato da Padova e dai propri doveri accademici senza
permesso; tre mesi dopo il Consiglio dei Dieci lo invitò a discolparsi da
accuse (non meglio precisate) e gli proibì di lasciare Padova senza una licenza
espressa del consiglio stesso; ancora, un anno dopo, nel maggio 1416 la
richiesta di P. di ottenere la licenza fu respinta e solo nel giugno dello
stesso anno fu concessa, in considerazione dei doveri concernenti la sua carica
di priore provinciale, ma con la condizione che non si recasse a Costanza o in
altro luogo dove si fosse celebrato il concilio. Le circostanze di questi provvedimenti
disciplinari non sono ulteriormente note, ma forniscono l’informazione che P.
era nuovamente divenuto priore provinciale della Marca Trevigiana (lo era già
dagli ultimi mesi del 1414) e soprattutto che non godeva più della fiducia di
Venezia, che non lo voleva presente al concilio. Peraltro l’anno successivo il
senato veneziano, con un atto certamente onorifico, gli concesse il privilegio
di indossare il berretto nero dei patrizi, privilegio poi esteso, alla sua
morte, a tutti i membri del convento di S. Stefano. Di lì a qualche anno,
tuttavia, i rapporti di P. con il governo della repubblica veneta si guastarono
irrimediabilmente. Per motivi che permangono tuttora ignoti il teologo
agostiniano, nuovamente eletto priore provinciale dal capitolo dell’ordine
tenuto a Ferrara nel maggio 1420, venne sottoposto ad un procedimento
disciplinare da parte del Consiglio dei Dieci che si concluse in settembre con
il suo bando quinquennale a Ravenna, da estendere a dieci anni qualora avesse
infranto il divieto di riattraversare anzitempo i confini del dominio veneto.
P. chiese ed ottenne una proroga di un mese, allo scopo di rimettere nelle mani
del priore generale Agostino Favaroni le questioni connesse con la sua carica
di provinciale, poi nell’ottobre 1420 fu assegnato dal generale al convento di
Siena e gli fu concessa la licenza di insegnare nello studio di quella città.
Da quel momento P. non rimise più piede in territorio veneziano fino ad un anno
prima di morire. A Siena rimase per quattro anni; in questo periodo i suoi
biografi, e per primo Cristoforo Barzizza che tenne la sua orazione funebre
presso lo studio patavino, collocano un episodio in cui P. avrebbe agito come
un inquisitore, sfidando e sconfiggendo in una disputa l’eretico Francesco
Porcario, forse un fraticello, che finì per questo sul rogo. Il Barzizza parla
a questo proposito anche di uno scritto antiereticale di P., di cui sinora
tuttavia non sono state rinvenute tracce. Venne designato reggente dello studio
agostiniano di Siena; redasse per la prima volta un testamento, in cui lasciava
al convento padovano i suoi libri e titoli veneziani («de camera imprestitorum
comunis Venetiarum»), che egli deteneva su licenza del priore generale, per il
valore di mille ducati d’oro, come forma di risarcimento per i gravami e le
spese che detto convento aveva dovuto sopportare per la sua lunga permanenza,
nonostante il suo convento nativo fosse quello veneziano di S. Stefano. P.
venne assegnato al convento di Bologna, con licenza di insegnare nello studio cittadino
in qualsiasi materia. Durante il soggiorno felsineo si ricorda una sua disputa
con il maestro Nicolò Fava, valente filosofo e dialettico di inclinazioni
dottrinali opposte a quelle di P. La sua permanenza a Bologna tuttavia non durò
a lungo, poiché già nell’ottobre 1424 fu assegnato al convento di Perugia,
nuovamente con licenza di insegnare presso lo studio cittadino. Gli anni
successivi, a Perugia, videro P. impegnato in attività didattiche (gli fu
concesso ad esempio di esaminare alcuni studenti agostiniani per il
conferimento del titolo di “lector”) e nella stesura del suo ultimo commento
aristotelico, l’Expositio super Universalia Porphyrii et super Praedicamenta
Aristotelis. I registri dell’ordine agostiniano informano inoltre che P.
redasse una seconda versione del suo testamento, in cui furono aggiunti come
beneficiari la sorella Lucia e il confratello e assistente Nicola da Treviso, e
che il primo di agosto dello stesso anno gli fu concessa licenza di recarsi a
Roma ogni volta che i suoi lavori lo rendessero necessario. In occasione delle
dimissioni del priore di Perugia, gli fu conferito l’incarico di reggere il
convento durante la vacanza e di scegliere il nuovo priore ed inoltre a lui
toccò di svolgere la funzione di visitatore presso lo stesso convento e quello
di Todi. Infine, nel giugno 1428, in seguito ad una supplica fatta pervenire
insieme con la raccomandazione del cardinale di S. Croce, il Consiglio dei
Dieci di Venezia revocò finalmente il bando comminato otto anni prima e P. poté
far ritorno a Padova e riprendere il suo insegnamento, anche se soltanto per
pochi mesi, giacché il 15 giugno 1429, mentre teneva il corso sul De anima di
Aristotele, morì. Oltre alle opere sopra ricordate, rilevanti soprattutto la
sua attività di commentatore aristotelico e di maestro di teologia, P. lasciò
anche una raccolta di Sermones quadragesimales, uno scritto antigiudaico, le
Quaestiones XXII de messia adversus Judaeos, un’opera mariologica, il De
conceptione Beatissimae Virginis Mariae, una versione latina della Composizione
del mondo di Ristoro d’Arezzo e diverse orazioni. Secondo il giudizio di
Alessandro Conti, il più recente studioso del suo pensiero, P. fu «il più
importante pensatore italiano del suo tempo ed uno dei più importanti ed
interessanti logici del medioevo». La sua fama e le sue opere contribuirono a
fare dello studio patavino un centro intellettuale di rinomanza europea; le sue
dottrine, improntate al realismo degli universali in ambito ontologico e ad una
linea vicina a quella dell’aristotelismo moderato di Alberto Magno e d’Aquino
nel campo della filosofia naturale, innescarono in Italia un dibattito
scientifico i cui sviluppi condussero nel corso del XV secolo ad un
rinnovamento dell’orizzonte culturale europeo. CHIUDIAndrea Tabarroni
Bibliografia M. NICOLETTI, Vita dei tre Paoli, ms BCU, Joppi. F. MOMIGLIANO,
Paolo Veneto e le correnti del pensiero religioso e filosofico del suo tempo
(Contributo alla Storia della filosofia del secolo XV), Udine, Tipografia G.B.
Doretti estratto dagli «Atti dell’Accademia di Udine CESSI, Alcune notizie su
N., «Bollettino del Museo civico di Padova GENTILE, Intorno alla biografia di
N., in Studi sul Rinascimento, Firenze, Sansoni, BOTTIN, Logica e filosofia
naturale nelle opere di Paolo Veneto, in Scienza e filosofia all’Università di
Padova nel Quattrocento, a cura di A. POPPI, Trieste, LintPERREIAH, N.: A
Bibliographical Guide, Bowling Green (Ohio), Bowling Green State Universiy; S.
DE FANTI, La missione diplomatica di Paolo Veneto al re di Polonia: il decisivo
contributo polacco allaconoscenza della biografia del Nicoletti, in Memor fui
dierum antiquorum. Studi in memoria di Luigi De Biasio, a cura di P.C. IOLY
ZORATTINI - A.M. CAPRONI, con la collab. di A. STEFANUTTI, Udine, Campanotto;
A.D. CONTI, Essenza e verità. Forme e strutture del reale in Paolo Veneto e nel
pensiero filosofico del tardo medioevo, Roma, Istituto storico italiano per il
medio evo, 1996; C. FROVA - R. NIGRI, Un’orazione universitaria di Paolo
Veneto, «Annali di storia delle università italiane; N., Super primum
sententiarum Johannis de Ripa lecturae abbreviatio. Liber 1, ed. crit. parz. F.
RUELLO, Firenze, Edizioni del Galluzzo; N., Logica Parva. First Critical Edition from
the Manuscripts with Introduction andCommentary, ed. A.R. PERREIAH,
Leiden-Boston-Köln, Brill LOGICA PAVLI rectam atgemendatam. Additis
quotationibus Postilis ad textus declaratione. Necnon Tabulao figuris. VENETI
HABES INHOC ENCHIRIDIO summam totius Dialecticæ, mira quad a brevitatem atos
facilitate ad utilitatem stude tium conscriptam ab eximioætatis suæ magistro
Paulo Veneto Nupero diligenti studio cor Venetes EMANUELE ITECA NAZ GOMA ME
YOLL .pkrior dla Lohan Somerilatarei long COMO0Io (ICO? CO ? ri 1 1 ROMA ni
logica OLUTELY A parva. A Pauli Veneti Heremita Onspiciens librorum quorundam
magnitudinem redium constituentem in animo studerium nec non et aliorum nimiam
brevitatem quibus nulla se ethica re est annexa doctrina. Ideo volens cap.s. et
medium retinere utriusg sapiensnam 5.ethic, turam extremt, compendium utile
construxi iuveni t.co.6. ВB bus pluribus diui sum tractatibus, Quorum primus
summularum tradit notitiam. Septimus contra primum obiicit, solutionem ad dens
responfiuam. Quia ergo doctrina quecuncka communiori ut ait t-C.4 . PHILOSOPHUS
in prohemio phylic. sumic exordsum, ideo Dislot tractatus primus terminum sic
diffinies incipitapriori. miningp De definitione termini et eius divisione
quide. i. II suppositionum declarat mareriam. III consequentiarum ostendit
doctrinam. IV terminorum vim instruir probativam. V ligandi regulam docet
obligatiuam. VI insolubilia solvendi dar artem et viam. VIII tertium fortificat
prationem argumentativa. cap. 1. prio. c. TERMINUS EST SIGNUM ORATIONIS
CONSTITUTIVUM. Et BOEZIO ut pars propinquae iusdem, ut: “homo”,lyani in. 1, de
mal. Et notanter dicitur propinqua quia oratione vocatur “dictio”, remota
vocatur litera vel syllaba, di 2. ecin. i Dstio igitur et non litera uel
syllaba, est terminus. defyllo. Terminum quidam est per cate. T differē. Tio
habet partes propinquas et remotas, propinquatop.c. 2 cius vide SIGNIFICATIVUS
est ile qui per se sumptus nihil representat --: ut s. “me,” “te,” “omnis”,
“nullus,” “quilibet”, “quicunque”, “alter”, et consimiles. Terminorum quidam si
secunda significant naturaliter et quidam AD PLACITUM.Termi divisio p nus
naturaliter si significans est ille qui apud omnes eius qua vide de m efd
RE-PRAESENTATIVUS, sicut ly “homo“animal", in primor mente. Terminus AD
PLACITUM significans est ille qui ye.c.i.et NON apud OMNES eiusdem est re-praesentativus
sicut ille ipsum. Terminus “homo” in voce vel in scripto,
qui apud nosft. B Paul. sin significat ‘hominem’, sed apud alias nationes nihil
significant, ut sunt greci (“anthropos,” “aner”). Reefo.Terminorum quidam est
categorematicus, et quida3 S.colū. SYNcategorematicus.Terminus categorematicus
est pri. diui. ticularia particulariter. Præpositiones determinatsub certocafu.
Aduerbiauerbum, et coniunctiones ha minum.i.rem quæ non est terminus datoque
effet,ficut TRACTATVS Secunduz se significativus, quidamnon.Terminus perle
signi Voety fancarious est ile qui per se sumptus aliquid re-praesen mologiã
tasuely “homo,” ly “animal”. Terminus non per se signi ille quitam perle quam
cum alio habet proprium fie Tertia significatum – ut: “homo”: siueen imponatur
in oratio divisione, lieu extra, semper significar ‘hominem’. Terminus Dehac
SYNcategorematicus est terminus habens officium qui vide la perfesumptus
nullius est significativus. ut signa distric tiusilo.butiva – ut: “omnis”,
“nullus”, et signa particularia – ut: ali mafo. 2. “aliquis”, “alter”, et
præpositiones (“to”), et adverbial et coniuctiones. Signa namqz distributiua
habent officium, fal.3.quia determinant distributive, universalia yłr, et par
bent coniungere terminus vel orationes. Terminorum quidam est prime intentio
Pau.lo.nis, et quidam secundæ intentionis. Terminus primæ ma, sol. intentionis
est terminus mentalis significans non ter D“homo, significat sor. et pla.
quorum nullus potest esse terminus. Terminus autem secunde intentionis est terminus
mentalis significans solum modo terminum A vel propositionem, ut ili termini
mentales, nomen, verbum, participium, propositio, oratio et huius modi. Nis est
terminus vocalis vel scriptus significans solum B modo terminum vel
propositionem utili termini vocales vel scripti, nomen, verbum participium,
athuius modi. Terminorum quidam funcin complexi, et quidam complexi. Terminus
in 6.diui complexus vocatur dictio – ut: lylapis,ly lignum. Sed fioVide
terminus complexus est oratio – ut: “homo [est] albus”, lor. et Paul.in placo,
deum effe. et huiusmodi. De nomine. liter considerat: ideo de his restat
deffnitiones assignare. NOMEN est terminus significativus lo.ma.f. SINE TEMPORE
cuius nulla pars aliquid significat separa dissintta – ut: “homo”. In ifta
definitione ponitur terminus lotionoie cogeneris, quia omne nomem est terminus.
et non econ proqua verso: dicitur significatiuus, quia termini non
significativi depri non funt nomina apud logicum, licet bene apud grammaticum –
ut: “omnis”, “nullus”, et similia. Dicitur ‘sine tempore’, ad differentiam
verbi et participia, quæ significant *cum* tempore. Ponitur: ‘cuius D nula pars
aliquid significant separata’ -- ad diferentiam orationis, cuius partes
significant separate mo pyo er.c.c Terminorum quidam eat s.diuifio prime
impositionis, quidam secundæ.Terminus prime impositionis est terminus vocalis
vel sriptus signi Boe.in ficans non terminum -- ut “homo”, et “animal” in voce
vel in scripto.Terminus autem secundam impositio. In princ. L3 Via de nominee
et uerbo ex quibus oratio с componitur et propositio,
logicus principa . Defini. V uuset extremorum unitiuus, cuius nulla pars
aliquid significar separata, ut “curre” c vel dispur i io b i. tar. Ec dicitur
primo, temporaliter significativus, ad eric. i. tiw oro pin . p i disnes positum
cum apposito sicut verbum. ceterg autem par trcuiæ ponuntur. Sicut in
deffinitione nominis. Ratio est terminus significativus, cuius ali- B garlicant
separatę. Orationum alia perfecta, alia hewide Dcoratione. qua pars aliquid
significant separata, ut “homo [est] albus” deữeffe. Vltima particular ponitur
ad Piroca Jüfferentiam nominis et verbiquorum partes non fi cite suz etc .
cogeneris, quia omnis propositio est oratio et col.1. cipit quæ non sunt
propositiones non obstante quod ilum generat IN ANIMO AUDITORI si – ut: “Homo
currit.” Or a boviti imperfecta. Oratio perfecta est ila quæ perfectum len no
Ide uim uce cio imperfecta est ila quæ imperfectum sensum gene. ferinõis rat,
Notandum quò d tres sunt species orationis perfectæ quia orationum perfectarum.
Alia INDICATIVA – ut: “Homo currit” . Alia est oratio imperativa – ut:
“doceioannem.” Alia ed incelreligie ineis oratio optative – ut: “Utinam essem
bonus logicus”. fint ap te nate. VERBUM est terminus temporaliter significati
differentiam nominis quod significat sine tempore. Secundo dicitur, et
extremorum uniciuus: ad differentia participium quod significar cum tempore,
sed non unitfup 0 -3 gñare fectū sen bus vide ilo, ma. fol. Propositio eit oratio indicatiua verum vel falsum
significans – ut: “Homo currit” -- ponitur oratio lo non e converso. Secundo
dicitur indicativa. quia Cola indicari va est propositio, non autem imperativa
nec optativa.Vicimoannectitur: verum vel falsum significans: propcer tales
orationes. Cortes potest, plato in PS pro qui alia categorica alia hypothetica.
Propositio ca
divisio. Categorica est ila quæ habet subiectum prædicatum et Vide in copulam
tanquam principales partes fui – ut: “Homo est animal.” l o,m a . f o animal.
Subiectum est ly “homo”, prædicatum uero,101.col, ly “animal”. Copula illud
verbum “est”: quia coniungit tum. Dicitur quod habet IMPLICATUM prædicatum.
vide licet,ły “currens” quod patet in resolvendo illud uerbum “currit.” -- in:
sum currens, es currens, est currens, et suum participium. Subiectum est de quo
aliquid dicitur – ut: “homo”. Prædicatum vero quod dicitur de altero – ut:
“animal.” Sed copula Quid (u bicctuz semper est verbum substantivum: “sum
currens”, “es currens vel hom”, “est homo et currens.” De quidp. propositione
hypothetica posterius dicetur ad cuius tum et C differentiam point urilla
particula: principales partes quid co . D sint indicatiue. Quia non significant
verum nec falsum. Diffini cum sint orations imperfectæ. Ca. 6. luifiones sub
propositione contentas sequitur D numerare. Propositionum Prima subiectum cum
predicato. B rir est propositio categorica et non habet prædica. Solutio Et si
dicatur “homo cur . Dubo . fui.quia principales partes hypotheticæ non sunt
pula, subiectum et prædicatum: sed plures categoricęut. Propoli diuifiotionum categoricarum alia affirmativa,
alia negativa. Propositio categorica affirmatiua est ila in ligiex.i. qua
verbum principale affirmatur, ut “Homo currit.” Propositio categorica negativa
est illa in qua er: Tertia bum principale negatur – ut: “Homo NON currit” S.
Propositionum categori:Diffusi carumalia vera, alia falsa. Propositio
categorica ue us&hac ra est ila cuius primarium et adequatum
signifi-materia carð est verum – ut: “Tu es homo.” Hæc enim est uera. “Tu es
vide in homo.” quiate esse hominem est verum.Voco filoma. divisio A tio. i. gi
her. C. 5. . a4 1 mo. Cetera autem significate, utte esse animal, teelic
substantiam, et huius modi, sunt significate secundaria, et pones illa non
dicitur propositio vera nec falsa. Propositio categorica falsa est illa cuius
primariam et adequatum significatum est falsum – ut: “Tu es asinus.” ria, alia
contingens. Propositio necessaria est ila, cuius primarium et adequatum
significatum est necessarium – ut: “Deus est.” Propositio contingens est illa
cuius significatum primarium et adequatum est contigens – ut: “Tu es homo”. Et voco significatum contingens ilud C quod in
differenter potesse se verum vel falsum. Propositionum categoricarum alia
alicuius uide.i. quantitatis, alia nullius. Propofitio categorica alicu
prior.n.ius quantitates est illa quæ est universalis, particularis, .in pri,
indefinita, vel singularis. Propositio universalis est illa in qua subởcitur
terminus communis signo universali determinatus – ut: “Omnis homo currit”.
Terminum communem voco in presenti nomen appellativum et pronome pluralis
numeri. Signa universalia
sunt ista: “omnis,” “nullus,” “quilibet,” unus gfavteros, ncuter, quails D.
:.libet, quantusliber, et huius modi. Propositio particularis est illa in qua
subiicitur terminus comunis igno 4. diui afol.significatum primarium et
adequatum propositionis, u r e a a d f. quod est simile orationi infinitive vel
coniunctiue il 267.secundlius. undete esse hominem, vel q “Tu es homo.”,
diciturfiA dępris. Significatum primarium et adequatum illius, “Tu es homo.”
Propositionum categoricarum alia fio vide possibilis, alia impossibilis.
Propofitio categorica por ilo.ma.fibilis eft illa cuius primarium et adequatum
significatum est possible – ut: “Tu curris.” Propositio categorica et adequatūfi.
usa ad impossibilis est illa cuius PRIMARIUM SIGNIFICATUM est impossibile – ut:
“Homo est asinus.” Propositionum categoricarum alia ne cella larem, nomen
proprium aut pronomen demonstravi Suum singularis numeri, ut: “iste”, “ista”,
“istud”. Ex quibus fe B quitur iam quæ est caregorica nullius quantitatis. Et
dicitur quod illa quæ non est universalis, nec particularis, nec indefinita,
nec singularis -- ut exclusive et exceptivæ et re-duplicative, videlicet,
“Tantum homo currit, omnis homo preterfor. mouetur, “Omnis homo in quantum homo
est animal”. Luxta primam secunda Qualis, ne, ue laf,
u. Quanta, par, in, fin, Prima pars sic intelligitur, quod ad interrogationem
de propositionc factam r Quæ respondetur categorica, vel hypothetica. Secunda
autem asserit quod ad interrogatione factam per Qualis? Respondetur affirmatiua
vel negatiua. Sed in tertia denotata a quod ad interrogationem factam g Quan
tarmñdcatur, universalis, particularis indefinita, ucl singularis, et hoc fm
exigentiam propositionis propositę. De duabus alijs pposition am divisionibus.
Ræterfu pradictas diuisiones dugalią declaran- Prima cur. Propositionum
categorica divisio – ut: “Homo currit.” Propositio categorica modalis est illa
in qua ponitur aliquis modus -- ut possibile est sor, cur particulari
determinatus – ut: “Aliquis homo disputant.” Si Idem in gna particularia sunt
ista: “aliquis,” “quidam”, “alter”, reli7. tract. A quus, et huiusmodi.
Propositio indefinita est illa in huius in qua subijcicur terminus communis
SINE aliquo signo – ut: c.i.& in “Homo est animal.” Propositio singularis
est ila inqua lo.ma. . fubijcitur terminus discretus, vel terminus comiscum .
col. pronomine demonstratiuo singularis numeri. Exem :4. plumprimi. sor.currit.
Exemplum fecundi: “Ille homo disputat.” Voco autem terminum discretum vel
singu. с P. ultimam divifiones ponitur iste versus. Querca,
uel ră alia dein efle, alia modalis. Propositio catego Dricadein efic est illa
in qua non ponitur aliquis modus 1: Figura de in effe. r e r e .Modi autem sunt
sex . c possibile, impossibile ne Seconda. necessarium, contingens verum et
falsum. Propositionum modalium: quædam est in sensu diviso et quædam in sensu
composito. Propositio modalis in sensu diviso est ila in qua modus mediat inter
accusativum casum et verbum infinitivi modi – ut: “Fortem possibile est
currere.” Propofitio modalis in sensu composito est illa in qua modus totaliter
præcedit, vel finaliter sub sequitur – ut: “Deum esse est necessarium.” Impossibile est hominem esse
asinum. Ex his divisionibus originantur tres figuræ. Quarum prima dicitur de in
effe. Secunda modalis de sensu diviso fchabés admodum primæ. Tertia modalis de
sensu composito: leda cæteris disperata. Quartum declarationes ha besin exemplo
hic posito. A G libet ho currit. adaz hó ñ currit, Nurbo de currit. Lontraric. Contadictorie dictorie subalterne, subalterne Figura:
demesse Gulltra gda3 ha cuifit, subcontrarie reasu diuisio Contrarie Nullum
hoie3 possibile est! curtcit . Contradictorie Sub-alterne Sub-alterne de sensu dictorie
Lörra mine polee curitie . Modalis de sensu diviso. sub-contraric Modalis de sensu
composito. Nec currere est los. Impose est currere for sub-alterne Contra
sub-alterne dictorie Aliquem, ho Contrarie de sensu composito: Fig. Loncra . dictonic Contingens et por, non currere
Figura Que libet ho minepole? currere . Pole for currtre, A liquê home minē ñ
pole est currere, sub-contraric Secunda præcise proeodemuelpro eisdem, sunt
contrariæ in figura – ut: “Quilibet homo currit,” “Nullus homo currit.”
Particularis affirmatiua et particularis negativa de consimilibus subiectis
prædicatis et copulis, supponentibus precise proeodemuel pro eisdem sunt
sub-contrariæ in figura – ut: “Quidam homo B Tertia currir, etquidā homo non
currit. Universalis
affirmativa et particularis negativa, ucl universalis negativa et particularis
affirmativa. de consimilibus subiectis predicatis et copulis, supponentibus.
precisepro eodem vel pro cisdem, fu Tabula omnium capitulorum huius logicæ
primus est de mentis summulis quiconti De syllogismo: Tractatus secundus est
determis. Car.Ź Cap. primă de definitioc De verbo 3 6 De diuifione propofi. De
figuris propositio pothetica po. copu. ne ciusdem. cn ūt materialiter etqñ
PERSONALITER De propositione hy. De ampliationibus po. disiuncti. 15 De praedicabilibus
Tractatus tertius. de eiusdem di relativorum net De oratione De propositione
norum quando fuppo num deuppolitionibus có De cognitione termi De appellationib
De converfionetibus supponis et de diuisio De suppositione per de natur appõnuz
sonali tractatus divisa De nomine tionum De duabus alös diui De supposition ma.
de equipollentős de signis confunden de propositione hy de relativis proqui
bussupponunc De propositione hy. De modo supponen cinens C fionibus propõnuzs
teriali et de diuisione DE DECEM PRAEDICAMENTA de decem prædica,
consequentősconti. de resolubi de propositionibus Tractatus quintus est tionc
obligationis et De obiectionibus co tradictasreg. TABVLA uo tionc consequentiæ
et De hypo. descriptibio eorum divisionibus De regulis generalibus consequentiæ
for De gradu pofitiuocô malis De regulis con. for. q De gradu comparati De
regulis poenespropositiones quáras Delydiffert positions non quan De exceptivis
De ly necessario et contingenter parabiliter sõpto poncs superius, atq De gradu
superlati -minos pertinentes et De ly incipit et defi : impertinentes nir nens.
De officialibus pro De defini libus. po. de reg. eius. inferius De regulis
poncs pro De exclusiuis universalibus De convertibilitate uo. tas Dedecem lis
alñsregu De ly totus positioncs hypotheticas De ab æterno De infinitum de
probationibus ter obligatory artis: De reduplicativis De regulis poencster De
immediate De semper De regu.pancs pro tinens minorum continens. De deffic go
cioc insolubilib? et di s Obiectiones cöcrare tra insolubilia Obiectiones
contradi milibus propositioni bus regulas huius de defin De obiectionibus có
finitioncs .hui? De exclusivis insolu De insolubili difiun- ulti. ca.contra
modos mi. De insolubili particu huiuspri De insolubilibus no é de obic
Obiectiones contra Obiectiones addicta est de obiectionibus contra De
obiectionibus factis contra re propositionum huiusprimitrac. De Amilibus et
diffig Obiectiones contra pr De deposition ibuster Obiectiones contra re
minorum Tractatus Sextus De insolubili uniuer Cali bus bilibus riuo ctivo
figurarum apparentibus Obiectio. Gulasprimo et gulas huiuspri de insolubilibus
Obiectiones contra dif habens. .huius uifioncciusdem. Gulas huiuspri lari vel
indefinito mitra. de predicabili. De insolubili copula. trac.in maceria syllogismorum n a
contra dicta huiuscertñ.tra, inm a Štionibus factis con car . las.huius terti
las. huius terti tracta. Venetijs ExpensisheredumLucæ TABVLA teria
consequentiară, tracta. tëtracta. Obiectacontraregu Obiectacontraregu tracta.
las, huiustertij las. huiusterto tracta Antonñ Iunte Florentini Registrum
illaiquaiferi predicaturde terrogatoez factapqualise fuosuperiozi.vtaialeftbo.
sozesvť platopueniéterrñ Predicatio eéntialiséillai deturq rifibiť totaratio
quafuperi pzedicaturdein quareficpdicaturde illiseq? feriozivelecóuersofzquod
éppziapafsioilliustermini dictiévľoriadealiquod illon bomo cum quo conucrtitur.
Si predicatio accítaliséila Acchrétēmin vniuoc'pze iquappuúvelaccñspzedir.
Dicabilisdeplib ieoquod caturde genere fpeciezpria quale accắtaleipuertiblrfi
bľfuoidiuiduoautepuerfo Eréplüpzimi:vtbóèrifibil dirurindecepdicasca. Quo
Paialéalbu. exéplusivrrifi rupzimueltpredicarsitu lub bileéhoalbueaial.Etpfiľr
státiecul generaliffimúébic dedriaz idiuiduo dicafl'me teri’lb
alubàpoiturhicter li’oicaturg pdicatioefriaťė mi? coup” subcocpozecosp?
praedicatio terminoz eiusdez saiatu sub cozpoze aiato a
dicamentivtbóestaial.pze, aialifpes specialis simahoľ dicat ioautaccica est
piedi afinuszlbiftisfua idiuidua carioterminox diuersoz pze foztesz plato.
bzunellus fa dicamentorum vt homo é ale uellus. Secundum predicame bus. Termin
superiora dre tu est pdicamentu quátitutis liquúdicitureffeillequicon Lui
generalisfimúeftquäti. tinerillúznecóuerfoficutli tasfubý sunt duo genera aial
respectuisti terminihó alterna ärnulluestsuperius qz significat quicgdile?cuz
adreliquúvz continuuz? di bocaliquidvltra. Lermin’in scretu primi
generisiftefür feriozad reliquú dicitur effe fpetieslinea superficiescoz
illequi continent urabeo. nnó pustempus locus.qR:bec ecouerfovtliforesrespectu
funtindiuiduabiliuea fupfi iftiustermini bomo. hiclocus. Secundigeneris
Lozpozea Jnco:pozea infinitesuntfdeties. f.binari, Lozpus aiatum rius trinarius
et cetera. Redicamentu zestcoő ciumeltpaffiovelpafsibilis dinario pluriuztermi,
qualitas. Quartuzestforma nozuFmsubzlupza. Etdiui, vetcircaaliquidpitasfigura
us trinarius quaterna rizë Animatum Jnanimatuz indiuiduaverofunthicbina
Sensibile Animal Tertium piedicamentum è predicament z qualitatiscu
iusgeneraliffimum est quali Lozpus insensibile Rationale irrationale. Tas fubquofuntquattuo: ge Animal rationale nera
subalterna: non sebabe Socrates Plato rio. Secundum eft naturalis p potentia
vel impotentia. Ier Substantia tia secundum sub z fupza. pzi mortalis
Jmmortalis mumest habitusveldispofi, Domo cies.boc cozpusboc rempus Primi
generis speties fune Quintum predicament em grāmaticalogi cazrhetorica
dicamétuació iscuiusgener quaq individua sunt becgrå rasubalteznafuntfer quozu
matica logicab rbetorica. Nullu ėsuperiusad reliquum Lertijgenerisfpessunto
risspéssunt. generarehoiez redoamaritudo. albunigruz cozrupere equáquayindir
calidúz frigidubuidum zfic uidua funt fic generareboiez cum. quarú idiuidua
suntheç fic corruperee quum Iertijz dulcedobiamaritudohocal quartigeneris
spessuntau. bumhocnigp buius modi. Gere in longudi minuereila Quarti generis
species sut tum. quozumindiuiduafffic circulus triangulus quadra auger
eilögumficdiminuer gulus2 huiufmodiquarúidi inlatu. Quiti generisspés uidua
funt. biccirculus.bicfunt cale facerez frigefacere triangulushicquadrágulus.
Quar idiuidua funtficcalefa Quartii predicamétü Ċpdi cerefic frigefacer.
Sertigo, camerurelatóis. Lui'gene. Neris
species funtmouct fur ralissimú eft relatio vel ada. Súmo ueredeorsumquaruin
liquidfbåfunttriagenera( diuiduafuntficmouerefurfu alterailebita, zsup2
ficmoueredeorfum. Sertus Primum est caparatio.Se predicamétaé predicaméruz
cuduzé fuppofitio. Lertiuzė paffioniscu generatiffimu supposition
primigenerisfpe estp dalisinfenfudiuitocillaiä nisbomopzeterfoztemoue modus
mediatiter actum ca tur. Jurtaprimamfamzvi, sumzverbúinfinitiuimodi timam
diuifiones ponitifte vt foztempoffibileé currere versus. Quecavelip.qualif
propositio modatisisenfu nevelaf. vquanta. parifin. cópofitoéilaiquamod’to Dama
psficitelligitp ad i taliter pcedirvei finaliter16 terrogatione depłopolinóe
fegturvtdeumef Teénecessa facta gquerespondeturcar rium. Impoflibileé bominė
tbegozica vel ipothetica. Se effe asinum. Erbis diuifio cudaaur
asseritquodaditer nibus origináturtresfigure rogationé factamoqualisre
quanpriaordeieffe. Seci, fpondetur affirmatiuavľne damodalisofenfudiuisore
gatiua. seditertiadenotat habens ad moduprime.ter, qad interrogatione factaze
tiaveroormodąlisofenfu2 quantare spodeatvniuerfaľ pofito fiacefisdispata qua
particularis indefinita vel fin ruideclaratóesbes ierobic gularis. hocfecundum
eri inferiuspofito.: gètiáppoitoisppofité är zo Sequuntur figure. Uifiones
duealie decla Quidam bó curri Quetz bõiez poffibile eft currere Weceffe eft roz
currere Subcötrarie Lontrarie Contrarte Subcötrarie currer. Contradictorie
Qutuber bomo currit Lontrarie Duídå bo. non currit Lörigesest foz.ñ
Aliquesboinem Aliquéboiez poffibile eft. Có posibile eftcurrere poffibile eft
soz. currer Subcontrarie Mullus bomocurrit. Impoffibilee Tozcurrere
Lontradictorie dictozie Lontra Lontradictoria Snbalterne Subalterne Subalterne
Hullu boiez poffibileeft. currere currere ditozie Lontra Lontraditozie
Subalterne Intigiturtåpueq funtcontrarieoisbocurrit fecunde figurebere ptnll?
bócurrit. necieptra gulegeneralespriaé dictorie.Disbócurrit2gda tita.
Uniuerfalis affirmatiua bononcurrit. neciftefubala zvniuerfalıf negatiadepfitt
terne.Disbó currit7 quida b?fubiectis7predicatisfup bomocurrit. qztermininifup
ponétib”precisepeodévét ponunt precisepzoeodevĽp proeisdéfuntatrarieifigu,
eisdez. Znona. n.fbinfuppóit ra. vtglibzbó currit. 2nllur provtroq;
reru.Jnaliavero' bocurrit.Secidaregťaeft particularis affirmaria et pro
masculino tantum Scutqua tuozfgula particularisnegatia de pfimi lib ?fubiectis
7 pdicatis fup. fituantur propofitoea infiguraitaquattuoz
ponétib?pcirepeodévelp alijsregulisipfarumcogno, cirdez suntcontrarieifigu
fciturlerseu natura. quarum ra.vtgdabócurrit?qdåbo prima eftianonestpossibile
nócurrit. Lertiaregľaviuě duo ztraria effefimulvera falis
affirmatiuaapricularis benefimulfalsa.Primapars negatiavelvlisnegatiazp
patzinductiei nomnibus. Et ticularisaffirmatiaopfilibö
fecundaprobatuz.quoniazia fiectisz pdicatisfupponen funt fimulfalfa. Quilibzboè
tib?pcirepeodezvelpejsó albus znullusboestalb”.Et sunt tradictoneifigura,vt
iafimiliter Dmne animaleft quilibzbócurriteqdábóñ bomocnulluzaialefthomo
curritP.ull'bócurrit?qui Secunda regula eftiftanon dåbócurrit.Quartaregla
eftpoffibileduofubcötraria vniuersalis affirmatiazpti effefimulfalsa.
fedbenefim culari saffirmatia. Etviuer, vera. Patet pars prima ifin salis
negatiuaa particularis gulis discurrendo. fecunda. negatiuade pfitib lbiectis
probaturquoniamistafuntfi 2predicatis fupponétib?pci mulvera.Aliquishomocal se
peodez velpeisdezftit 16 bus. Aliquis bono n eft alby alternein figura.vtglibzbó
Aliquod animal eft homo. Et currit gdambó currit. Dar aliquod animal non eft
homo lus homo currit. gdazbol Tertia regulaeftifta. Honė mononcurrit Expdictis
fegturgilenó effefimulveravelfimulfalf. L madiuifio eftiftaterminori
vocaturlravelfyllaba. Pzie distributi abiitofficiuq2dtē 25boral definitio,
sebutcomienicu damagnitudiez caritus eft ilequi permitesperjeigranasoatione.
Tedium cóftitué aligdrepritatveuboliaial. kupindistan'tbeineciligaya
tezinajoftudentiuznecno terminiple fignificatius Pericarione perforsales
aliornimia; breuitatez.gbɔ eft ilequi perfe sumptusni, beit perqúemymim nulla
fereeftanera doctrina. Bil representatproisnulluseftpermainang Ideo
volensmediuftinere 7files. Secundadiuifio eft, vtriusq zsapiésnäzertremi.
iftatermiogquidazsignifi, ppendium vtilecostruriiuue cantnaturalrzquidãadpla
nibɔplurib, diuisuztractati, citum. Lerminusnatural'rfi bus.quorprimusfuimularu
gnificansestile quiapooés traditnotitia. Secud fuppo .
eiusdeestrepsentatiuusficut firionú declaratmateriá.ter ti-pregntia non dit
doctrina. Po AD PLACITVM significansé il Quartus terminoqviistruit
lequinóapudoéseiusdez é pbatiua. Quint’ligidiregu, representatiu'ficurilletermi
lazdocetobligatiuaz.Sert? nusbó in voce vel in scripto
isolubiliafoluendidarartem apud nos significatboiem. via. Septimus atraprimú
apoaliquascertasnatoer obijcitfolutione zaddensre, nibil significat vt f
untgreci: fpófiuaz. Dct aubotertium bebrei. Zertia diffinito é ifta
fodificarpróem argunitati, Q termino kquidaeftcatbe uá. Quiag doctrinaque cun,
gozematiczgdáfincathego acoiozivtaitphusinpzo rematic termi’cathegoze, bemio
physicozum füiteros, maticuseftillegtampiezz duuideo tractatuspzim’ter/
cialiob3 ppziùfignificatum mũiico funitsicipapioi otlibófue.v. ponarinó eft
tibölianimalinte. Lermi? Gential uit diferenmis. ut box Florin simp prout
firepmimusi Cedex gramaticaj. Lorical minátdistributiver particu! complerus
eftozó vthomo laria particulariter Õpofitio alborozes platodeuzeffe
nesdeterminatfbcertocâu 2buiusmodiic. Aduerbia verbúzcõiúctóes Uia noier verbo
er biitcõiungere terminosvel quibus ozatio compoi ozóes quarta diuifio est ia
tur ppofitiologicus pzici. g terminoxquidaz eftpziei paliter cófiderar. Jdeo'dbil tentiois.7
quidábeitencois reftat diffinitiones ad-signare Terminus pe intentónis eft
Homéest terminus signift terminus mentalis significaf catiu? Fineté
pozecuiusnulla nonterminu. i. réānonéter parsaliquidfignificatseper minusdatoq
effetficutlibó ratavthomo. In iadiffinite significatsoz tem z platoné. å poif
terminus locogencris. Ruinulluspot effe terminus. q2oc nomen est terminus.e
Lerminusaütbe itentóisé nóego. diciturfignificatinis terminus mentalis
significát quia termininó significatui solimo terminil ppofitone non sunt noia
apud logicilicz ptilitermini mentalesnon bi apud gramaticivtomis verbti
participiúppofio nullus similia. Tertio di, zbuiusmodi.Qüitadiuifio citurfie
tempore addiffere, est istag terminoz quidãcst tiñverbia participüa SIGNIS pe
IMPOSITIONIS quidife. ter ficant cum tempore. Duar minus pe impositois estteri
toponit cuiusnullaparsali nus voca vel scriptusfigni quidfignificata
ddifferentia ficansnoterminu.vtlibóz orationis cuiuspartesfigni,
liaialivoceveliscripto.ter ficät. (Uerbúeftterminato min’autem se impositionis
eft požaliter figificatiu?zertre terminus vocalis vel script?
monvnitiuuscuiusnullap8 significas solúī modoterminu aliquid significat
separatave vel propositione vtilitermi currit vel disputato icifpria nirocales
vel scriptinomen mo temporaliter significati, verbti participitizhuium ói uusad
differentiam nominis Serta diuifio eft ifta. Termi quod significat fine tempore non
quidifuntincópleri 29 Secundo dicitur ertremo damcompleri. Terminusin
rumvnitiuusaddifferentia complerus vocaturdictiovt participü quodfignificatcií
lilapislilignum. Izterminus tempože. sed non vnitfuppo fituscum appofitoficurvero
quenonfuntppofitionesno · bum. cetereatparticťepo obftáteqa fintindicatie q?i
nuiturficur toenois. Significant verum nec falsum . P Ropofitioeftoratioi
dicitur.vtbomo predicatuz, puma,plicare Progofito catbegozicaet prodicaria,
madevenirate Alia iperfecta . Diario pfec bignier parte dignins e.me,ose ista
quebetßbiectuzzpiedichuo ublitt taeftila queperfectu fenfi catu copula generat
animo auditous. partes tanös pzincipaler, peplicireutimplicie. vtbomocurrit.
sui.vthomo eltaial. i), Etfidicarurbomo currite Horá dumotres funtspe
propofitio catbegozicaznon Dratioefttérmin'lignifi cumfintozationesiperfecte
catiu? Cuius aliqua pars ali quidfignificat. Vt boalb?de uz effe. Ulria
particula poni turaddifferentia nominis? Propofitionu zaliacaibego verbi.
grumpartesnonfigni rica:Aliaypothetica. ficant. Dzationuzaliapfecta ibiectumes
tubomo predica Diario imperfectaestilla tum verolianimal.7 copula
aiperfectuzfenly;generari illud verbumestq:coniungit animo audito us vt bomoal
fbiectum cumpzedicato. busdeumeffe d Juisiones1 opposito ne contentas segtur
nuerare Pria eft ifta 5 cies orationis perfecte Drationuzperfectar. alia
indicatiuavthomo currit babz predicatum dicitur qa babz implicicum predicatuz v
z li currens quod patzinreroí alia imperatiua. ptooce joannem . Aliaoptatiua.
Desum eseltasuum participiu uendo illud verbum curritin vtinameffembonus
logicus Subiectuz estoe& aliquidad fubiecit”alori fal veroqd
fümfignificás.vtbô animal. Sed copula fempererspularerreigitpilianca. currit.
poniturozatolocoge verbuzfbftátiuü. l.luzeselt veteteaiomm
neris.q:oisppofitioestoza De propofitione yporbeti-inwirtelde eius.
tioetnoneguerro. Secundo capofteriusdiceruraddif, dicitur indicativa quod sola
diferentiam cuius ponitur il la catiuaeitppofitio.nonátim
particulaprincipalespartes peratianecoptatiua.Ulrimo fui. annectitur
verumvelfalsuz Secunda oiuifioeftifta. fignificansproptertalesoza Propofirionuz
cabegozi, tiones foztespór. platoicipit car. Alia affirmatiua aliane facit,
egineris, matiua eft ilaiquaibupäin num cathegozicarum aliane
kleinesitimplicies apaleaffirmat öcbócurrit. ceffariaaliacontingens,ppo
diferencia Presidurijgezo pzopo çatbegozica negatifitione cefariae ftilacuius
artean = uaeftillai qobiipricipalene primarium zadequarumfigi gáf. Vt: “Homo
currit.” Tertia ficatum est neceffariumvtoe divisio est iappofitouzcatheus
est.popofitiocontingens goricaralia veraalia falsa. Eftilacuiu
sfignificatumpzi, Propocatbegozicaveraéila mariumza dequatumeftcó tui?
pzimariuzadeqtuligni tingensvttues bomo. Etvo ficaruié verúztuesbobecco
fignificatumcontingensil n. Eltperatues hóq2reeffe lud quodindifferenterpotest
boiezcftveru.Uocosignifi esseverumvelfalsum.Sex catu primaritiza deq tuppo
tadiuifiopropofitionumca! fitionisqó eftfimileorationi thegozicaruzaliaalicui'quă
ifinitiuevel piúctie illius. vn ' titatis alia nullius. P2opo ca deteeffeboiem
velqotues 'thegozicaalicuiusquantitati bódicitfignificatu;primari estillaque
évniuersalispar uza de quatúilliustuesbó ticularis indefinita vel singu ceteraåt
significata vt teeffe laris. Flop. vniuersalise aialteefe Tbstantia7huiul,
ilainqua fubijciturerminosnasdistri mõisunt significata secuidaria comunis
figno vniuersalides gacia.Prop cathegõicaaffer Quintàdiuifio.propofitior
burinemobil 7penesillai diciep povera terminatus vtomnisbócursliepy. necfalla.
Propocathegorica rit. Terminuzcómunemvoco falfa eft illacui? pzimarius7
inprentinomenappellatiuuz adequatü significatum estfal fumvttuesarinus pionomen
pluralis numeri Signa vnüerfaliafuntiaoil Quarta diuisioppónuzca nullus
quilibet vnus quis qz thegou caşialiapoffibilisali vterq; neuter qualislibzquá
aipossibilir.ppocathegorica tufliberzhuiuf modi. pzopofi
poffibiliseftilacui'paimari tioparticularis eftillainqua
uz?adeqrufignificatúépor iubijcitur terminuscóisfigno fibile vt tu curris
particulari determinatus vt Propofitio cathegoricai, aliquisbo difputat.
Signap, poffibiliscst¡la cuiuspama ticularia funeiaaligs gdå al rium7 ad
equariifignificatus terreliqu’rbui?mór.pzopo eftiposibilevebóěafinus
indcfinitacfiillaiqualbijcie feprobatio: ctfromloco Fifolo
terminuscómunisfinealiafip Reterfupiadictasdi gno:ytbomo estanimal. Propofitio
fingulariséil, rantur.Primaeiftappofiti lainquafubijciturterminus
onucatbegozicap.altadeief discret? Vel termino coniunif realiamodalis.
Propofitio cumpnomine demostratiuo cathegozica deielleèillaiä fingularis
numeri. Ermprimi non ponituraliquis modus. ut Toutescurrit. ermfiillebo vtbỏcurrit.
Diopofitioca disputar. Uocoautemtermi, thegorcamodali scillaina num
discretumpelfingularé ponituraliquismod?vtpof nompoziùautp nomenomo
fibileefoxtemcurrer. Modiy Scromodi ftratiuú singularis numeri vt autem suntf
erscilicet porsi, ifteiftaistud. Erquib? fequi biler impossibileneceflariu
turiamqueécatbegozicanĽ contingensverum falsum liusquantitaris 7diciturgil
Secundadiuifio p:opositi laanoé vniuersalis necpar onum modaliumquedamcst
ticularisneci definitanecfin infenfudiuiso quedazifer gularisvterclu fiue ercep
sucomposito Propositio motiue vztantumbocurrit.om dalisinfenfudiuitocillaiä
nisbomopzeterfoztemoue modus mediatiter actumca tur. Jurtaprimamfamzvi, sumz
verbúinfinitiuimodi timam diuifionesponitifte vtfoztempo ffibileécurrere
versus. Quecavelip. qualif Propofitio modatisisenfu* nevelaf. vquanta.parifin.
cópofitoéilaiquamod’to Dama psficitelligitpad i taliterpcedirveifinaliter16
terrogatione depłopolinóe fegturvtdeumefTeé necessa facta gquerespondeturcar
rium. Impoflibileé bominė tbegozicavel ipothetica. Se effeafinum. Erbisdiuifio
cudaaurasseritquodaditer nibusorigináturtresfigure rogationéfactamoqualisre
quanpriaordeieffe.Seci, fpondetur affirmatiuavľne da modalis ofenfu diuisore
gatiua. Sed itertiadenotat habens admoduprime.ter, qad interrogatione factaze
tiaveroormodąlisofenfu2 quantarespodeatvniuerfaľ pofitofiacefisdispata qua
particularis indefinitavelfin rui declaratóesbes ierobic gularis. hocfecundum
eri inferiuspofito.: gètiáppoitoisppofité är zo Sequuntur figure. visiones
duealie decla Quidam bó curri Quetz bõiez poffibile eft currere Weceffe eft roz
currere Subcötrarie Lontrarie Contrarte Subcötrarie currer C Lontradictorie
Qutuber bomo currit Lontrarie Duídå bo. non currit Lörigesest foz.ñ
Aliquesboinem Aliquéboiez poffibile eft. Có posibile eftcurrere poffibileeft
soz. currer Subcontrarie Mullus bomocurrit. Impoffibilee Tozcurrere Lontradictorie
dictozie Lontra Lontradictoria Snbalterne Subalterne Subalterne Hullu boiez
poffibileeft. currere currere ditozie Lontra Lontraditozie Subalterne
Intigiturtåpueq funtcontrarieoisbocurrit fecundefigurebere ptnll? bócurrit.
necieptra gulegeneralespriaé dictorie. Disbócurrit2gda tita.
Uniuerfalisaffirmatiua bononcurrit. neciftefubala zvniuerfalıf negatiadepfitt
terne. Disbó currit7quida b?fubiectis7 predicatisfup bomocurrit.qztermininifup
ponétib” precisepeodévét ponuntprecisepzoeodevĽp proeisdé funtatrarieifigu,
eisdez. Znona.n.fbinfuppóit ra. vtglibzbó currit. 2nllur provtroq; reru.
Jnaliavero' bocurrit.Secidaregťaeft particularis affirmaria et pro masculino
tantum Scutqua tuozfgula particularis negatia de pfimi lib ?fubiectis 7
pdicatis fup. fituanturpropofitoea in figura ita quattuoz ponétib?
pcirepeodévelp alijsregulisipfarum cogno, cirdezsuntcontrarieifigu fciturlerseu
natura.quarum ra.vtgdabócurrit?qdåbo primaeftianonestpossibile nócurrit. Lertia
regľaviuě duoztraria effefimulvera falisaffirmatiuaa pricularis benefimulfalsa.
Primapars negatia velvlis negatiazp patzinductiei nomnibus. Et
ticularisaffirmatiaopfilibö fecundaprobatuz.quoniazia fiectisz pdicatis
fupponen funtfimulfalfa. Quilibzboè tib pcirepeodezvelpejsó
albusznullusboestalb”. Et sunt tradictonei figura,vt iafimiliter Dmneanimaleft
quilibzbó curriteqdábóñ bomocnulluzaialeft homo curritP. ull'bócurrit?qui
Secundaregulaeftiftanon dåbócurrit. Quartaregla eft poffibileduofubcötraria
vniuerfalisaffirmatiazpti effefimulfalsa.fedbenefim cularis affirmatia.
Etviuer, vera. Patetparsprima ifin salis negatiuaa particularis
gulisdiscurrendo. fecunda. negatiuade pfitib lbiectis probatur
quoniamistafuntfi 2predicatis fupponétib?pci mulvera.Aliquishomocal
sepeodezvelpeisdezftit16 bus. Aliquis bononeftalby alterneinfigura. vt glibzbó
Aliquodanimalefthomo.Et currit2gdambócurrit. Dar aliquod animalnonefthomo
lusbomocurrit. 2gdazbol Tertiaregulaeftifta. Honė mononcurrit Expdictis
fegturgilenó effefimul veravelfimulfalfa poffibileouo contradictoria patetifta
reguladifcurrédo alter. Hecranonfoludefuit Pfingťaptradironia. Quar
primevelfecüdefigureimo taregulaeft14. Sivniuerfaľ tertie.Etvocoibinegatio eft
vera fuapticularis velin ne prepofitaquandocolligit definitafibifubalternaeftde
modofuemod?pzecedarfi ralnego. Unfib effetvera uesequatur.7 postpofitaqui
gizboestalb?6fikreffzver coniungiturverboinfinitiui raaligshoestalbosznóez
modi. eréplüpzimi.nópofsi. q:iadefactobe veraaliquis bileésoz.curreredelsoz.cur
hoéalbɔ.znóiaquilzboeft rerenóé poffibileereplúfi albɔ.Eteodémódicodenei
possibileésoz. nócurrerevel funtregule. quorpria reequiuale tiftiptingenscft
eftia. Hegpäepofitafacitz foz. nócurrergpumă regula quipollerefuocótradictozio
EthneceffeeTo2. Non currer viinoquil; bocurritequalet equiualetiftiimpossibileest
isti.Aligshónócurrit.Etnó soz. Currerr recundam regur nullus homo currit
equiualz isti lam zifta non nece f l e e soz . ni aliquishomo currit. Eurrer
cquiual; huic possibi Secundaraeftistanegató leésoz.currergtertiamrei
poftpofitafacitegpoller fuo gulamzita dicaturdecete contrariopbaf. näiftaquils
risquibuscunq3 quare7c. bomo noncurritequipollet SDnuerfioeitcranspofi ufti
nullus homo currit. 2nul tiosubiectiinpzedicar lushomononcurritequipol rum7
econuerfo:vtbomoé ictifti quilibet homo currit. Animal animal é homo. Etlý
Lertiaregulaeftistanega diuiditur in conversione fimi rio prepofitaz
postpositatai plicemperacciisopercorra cit equipollere suofubalter, pofitionem.
Lonuerfiofim no. Vnde bnon quilibethoñ pleresttranspositiosubieci
curritequipolletistialiquis in predicatú 7e2°manentee bomocurrit. Etifta
nonnul: Adem qualitateaquantitate lusbomononcurritequipol
vtnulluanimalcurritnulluz letifti aliquis homo non cur curr ése animal.
Lonuerfiog rit.Undeversus. Precótra, acadésetranspofitiosubiec dic. Post contraprepostaz.sb
tiipredicatu epomanteca gatiuisquare 7c. roz. nó currere èpossibile .6
Quipollentia rumtres ergo non neceffeesoz. curre demqlitarefzmutataquanti
uerfavera?Querfensfalfa. tate. vtoishó estaialaliqd Håbé per aaliqrolanoné
aialébo. Lóuerfiopptrapo fbftárianullarojaernte7ti fitioneeträf posiectiipdica
befalsaaliqui fubstätianon tiire converso manéteeadem énonrosaq2 suutradictori
qualitaterquitirate. kmura uzé vertivžoisnonfubftan tistermisfinitisi terminosi
tia ;estrora. finitosvtquoddaaialficurs Lotradictiopuerfiõefim ritqodano
currensnóénon pliciarguiťpaiofic'becéve aialUtatfciafáfponóhis
ranullusbõémuliē.zbecē puerhonib? puertatponun falfa nulla mulieré bóigif,
furistiosus, Feci simpliciter Secuido becéveranull?ce puertifeuapacci. Altopcon
cusvid; ens:7becefalfanul traficfitpuerfiotota.Jng? lumensvidetcecúergorc.
ponúťquattuorlrevocales Lertio ßéveranuloom ? S.a.e.1.0.2fignificatplezar
éibbiezljéfatfanullusbó firmatiaz. 2vlemnegatiuaz éidomogac. Adpzim DICIE
i.pticularezvelidefinităaf, giftanó suapuertens.fzia firmatiua.o.veropticulare;
nulla mulieré aligfbó.qioz velidefinitanegatiua. Luš effephilis
limitatioipuerté dicitfecifimplr.i. plisnega teripuersa.Ad63picogi tiua7
pticularis affirmatiua fitde sbiecto pdicatu.qziicft puertütfimplr.puertiťeua p:edicatúlyens13lyvidens
pacci.i, vlis negariazplis ens. ióficpuertiéšnullüvi affirmatiua puertufp accñs
densensécecii.Ad tertium Artopara. i.vlis affirmatia difimiliterquiaiépuertens
zpticularisvelidefinitane ei?Izianullüensiboiecdo gatiuacouertuntpoponem. m?.
vľiainullobõieédom? Harzuerfionúsimplerévti quianon debétterminimuta
lioz.q2vniuerfaliterfipuerfa recafumquarerc. é vera puertens é vera 7 eco
plures cathcgoricar ipuerfióepaccñsestpuerfa coniunctaspnotam conditio falla.
vtbeaialchó.2pueri nis copulationis difiunctiois tensveraboéaisl. Jnquer
velalicuiistarumequiualen fioneveropatrapènemécó tez.Vttuesbóituefanimal
uerfo.lzñéita i puersione p accideiis velpatraponez:ná р Ropofitioypothe, ticaeftillaģb abet
Iresigitfuntfpesypotheti Deimpoffibilitatepossibly CARnoequälente sifigifica,
litate neceffitatezcoringen, do'ozaditionaťcopulatia tiaeiusdemnonopzdicerea
difitictia. Alievero vt localiterqzoiscóditionilisvera cális ztörať nó
funtypotheeftneceffariazoisfalraéim tice. fzcathegorice.Propofi poffibilis. Hulla
atitestque tioaditionalisèillaiäjiun fitcótigens.iftereguledicte gun et plures
catbegoziceper suntdecóditionalidenomia noriaditionisvtfituesbó taalyfiquarezi.
tuesaial. Propofitionü con ditionalium alia affirmati uaalianegatia.Propoaditic
Dpulatiua eftillaque onalis affirmatiua éillaiqua babetplures cathego
5nórepared afirmaturnotaəditoiserel ricas gnota copulationisiui plüpofitúest.
Londitionalis cemcõitictas. vttuesboiz negatiua estillaiquanotacó
ditionisnegatur vtnonfitu eshotuesafinus 7brempp batper affirmatiua. Adveri
ratezcóditional affirmatiue requiriťzfufficitg oppofitú tusedes.
Dzopofitionúcopu latiuarumalia affirmatiuaa lianegatiua. Affirmatiuae
illainquanota copulationis affirmatur eremplumpofitu eft. Hegatiua per
oeltillai quanotacopulationisnegaE pritisrepugnetåtecedentivt fitues
bótuesanimal.bec vt non tues bomoztuesasi vera eft quista repugnanttu nus.
csbomo tunoessial. An Et semper negariua proba tecedés vocatillappoqim turper
affirmatiuam. mediate sequiturnotãcóditi Åd veritatem copulatiue onis: cófeques
veroeftalta. Afirmatiuer equiriturquam f'meibad itaotuesboeftafcedens? Libet
partemerreveramvtcu tuesaialest consequens.Ad eshomoatuesanimal.
falfitatezconditionalis affir, Et adf alfitatem copulati, matiuer equirit.
2fufficitque affirmatiue fufficitvnam "sistemahor oppofitum cófequentis
ftét partemeffefalsa; vttues behurinefrom cumancedente vifituesbó atucurris. tu
sedes. Hec aut ftant fimul Bd possibilitatem copula tuesbomoztunofedes.ió
tiuerequiritur qualibetpar itaconditionaliseft falsa. técepossibiléznll'ä
altériiz tatomagis welalijs Jhiunctiuaeftillaique Deus évelfoztesmouef. Ere
coñitigüturplescathe pltiftvttues P'tunones.Et itbegorica. gozicepnotazdi
functionis; adcótingentiaeiusdemrege Detuesbomoveltuesafin? Ritur qualibet
partemeffeco Propositionúdifuciuarú tingentezznulla alteri repu alia
affirmatiuaalia negatia gnarenecét contradictoria il; disunctiva affirmativa
éil, laqvtantirpseftalbɔl'ipfe a inqua affirmatur notadi currit. Ponitur
tertiapartir litctóisvtpatuit. negatiade culaqebecdifiunctiuaeftne roeftillai
quanota difiuctó ceffariatunoesbóveltues aditsiplānis negaturprñtuesboľ
aial.ztinullapsalterirepu notá quodtuescapza. zbecsemppbat gnatzõlibyéatigés.
lzboc firdresinsme affirmatiuagneceffetnega ióqzcötradictoriaptiuzre, Lisantca
tiuanifipponeretnegatóvt pugnátvzt uesbó7tunes Forrit pattunonesafinusveltunoes
aial. veldicatomeliusqad foipropofitioneapza. Affirmatiua estq2nul neceffitates
difilactiverequi laillannegationumtranfitin rifzfufficitcoplatiuafacta notam
difiunctionis. tropugnante poribilem.eremplüpzimivt tuesafinus. Etadfalfitatem
tuesbo ztucurris. Szadi, eilisre quiritur qualspartem
possibilitatemei?fufficitvna effefalfamvttucurrisl'nul
partezeffeipossibiléautvná lusbaculusstatinangulo. alterii copoisibilez. eremplu
Md posibilitatem difüctie figutcomke partesplenepost primivttu curris.
7tuésafi, affirmatiuefufficitvnaj par tilesramom nus.erempluzkivttuésztu
temeffepossibilem. Vt homo ferposibilisetideopom nes. Ad neceffitatez. copla
eftafinusvelantichristuseftfuficitermedpogriner tiueregrit quamlib; premer Sed
ad impoffibilitate eius ludvorbi uficiompor seneceffaria; vtboestaialz requirif
qualibet partéeffe tot dimimurront14éria de’eit. Etadarigentiazip impoffibilem
vt homoeftafialiudfornogri. husregriť zfufficitynapzar nusvelnullusdeuseft.
tezelleptingentez.alteraatt Adneceffitatemdifiunctie ni pofsibilez nec
eidéicópofi affirmative fufficitvnazpar bilemvttucurris7tuesbó
temeffeneceffaria;veliuicé pel deus eftz tucurris. cótradici. Eréplum pzimivt
de partibɔcontradictozijser} Ad Veritate zoifiuctiueaf, fe impoffibile z.
Etadcontin Röme ftiguduozycótrario afirmatiuefuficitvnazparte
gentiamcopulatiuafacta siune imposfibilealiud effeveram. pttu.cshomop gtib
oppofitisfitcótiges, metafarim #coco scadcon coinout:fed quo hoc eftueru, cuno
filin ilascopilgrimur, fatke porousopofiris,codicarilkidekie
Erionisdifnightutplan qnoradiinch omnis,Admiños vilpropofiriones, congle:fed l
Frelsabond murgiipropa Mit Saint Erine et filace prolaindao
importinisdefinitiva entrare difusique significatia sseéincóueniensa
Popu-rarios gudwors contrario zeliuniecorigens unum idiom conigat et
difiurgatriper Sadcuila copulatiua falton Iparibusopofieasofusdeles in
diversors Et iceforcimoodradilosiaoliikaepoksidaé estimat arhdheof magister
bisin coligititommdig ogdifinitivaerit Drinsers. viétime quod propria
fueimpropriauide itq,amibe“pareddfentnene ožnnimado props liéefetwimmign
ruenhomo neltuesani bec.n.éneceffariatunocur iusmodi, ris. vel tu moueris . q
becco Lermin e quoc e termin ? pulatia éipoffibiťtucurrif fimplerplura
fignificarFzdi tunomoueris.Etbecéptin uerfasrationes ficutlicanis
géstucurrisvľtunomoue ghignificatcanelatrabilefi ris.q2 beccopulatiuaéptin,
duscelestez piscémarinuz. Genstunócurris tumoue zbocdiuerfisrationibus.
risfecúduregulasdatasde Paedicabile fecúdomó fti copulatiuis.
mifvideliczcóiterzp ergoétermin?vnwoc?pze. prie Predicabilecóiterfup
túiterminoaptus. natusde aliquopdicari. zfictātermi nuscõis finglaristacói
dicabilisingddeplerib?ori tibus(pe. ptaialpredicatur deboiezdeafinogorritfpe
ineoqdquidqzaditerroga plerusqizplerusdiciepze tionezfacta; perquideftbo
dicabile. Sippziesicfumen velafin? rndeturqeltaial. do difinit. Paedicabilee
ter Ben'oiuiditur. naquodda minouiuoc'apt nat deplu estgenus gnälifsimu. zquod
rib?pzedicari. ficnull?ieri damgenussbalternum nusfingularisnec tráfcedes Benus
generaliffimúéter autpofit? Dicitur pzedicabiming ficégen?qd nopot
lefeuvniuersaleqóidéė.q2 essespecies. ytfubftátia. Be null’ralisestterin
vniuoclis nus subalternúeftterminus Undetermin’vniuoc'est quificeft
genusqdpóteffe termin? fimpler plura signifi species vtaial.eeniz genus cásfm
vnicáraionezficutli respectuhominis speciesde boqo significatfoztezplato
rorespectucorporis té oiađuagiftcataF5bác Spesestterminusvniuo/ rationeať
raroale. Perboccus nó fupremuspzedicabil qodiciturterminus fimpler
ercluduttermini3 pofiti. sed significans pla ercluditter
minumfingularezzvnicara tione ercludit terminu trásce détez. videlzensaligdzbu
iad plib?vtlibópdicatur aloztez placóeieoqd aditērogatöezfactapgdest foz
telvpťlatorideurgébő Spéfoiuiditur q2qdazeft specialissimazadå Malterna
Segfcapituluopdicabilib? Faria videlzgen? speciediffe"Redicabiledupťrfu
rentiáppriazaccides. Sen? ptú diuidit iquinqz vniuer Spēs Balternaetermina
cutlialbuqapredicatur. de cu'filspeciespóreffegen? Boieieoqd qualeaccicale
vtanimal. qzaditëroğröezfactaequa Spésspecialiffimaéteri
lisehódlafin?pótpuenien nusqcum fitfpesnópóteê terrñderiqdalb?.2bocno genus. vt
bóvel aliter conuertibiliter. Quia nó con Spės spalissimaétermin? uertiturlialbuaialiq°illoz,
vniuocuspdicabilisigdde Suffitientiapdicabiliūbe plurib'orñtıb nuerofolum
turistomó quoë vleautest znotáterdiciturfoluiq2liai piedicabile
effentialiteraut alnéspéss pálissima.ztúert accíítaliter termin?vniuoc?
predicabilir Si effentialrautigdauti igddeplib’orntib?núero quale.
Siiqualeilludéoria 22defostez placóeiznofoi Siigd autdeplurib'orīti,
làdeorñtib?nuero.qzitd e b?sperilludeitgen?.autde orñtib’spé. vtdeboierlebe
přib?orritib? nuero Toluet: Differentiaéterin’viuoc? illudéspés. Siveroepdica
paedicabiťde plib”iquale bileaccnraťrautgiqualeac cénale.vtroaleqapdicatur
cntalepuerribľrz. illudėp ocfoztez platoneieoqaqle pri. veliqualeacclitaleno
qzaditërogatóemfactaper puertibiťr.2 illud éaccñs.er qualisest fortes
respondetur predictispotpuiciafitper quod eft rationalis. dicato directavľ
idirecta er Peopriú eftterinviuoc fentiaľbľaccñcať. Predica
Þdicabilisdeplib’ieoquod tiodirectaeiaiqafupipze quale accñtalepuertiběrut
dicaturdefuoiferiozi. Debo rifibileqapdicatdesozteet éaial. Paedicatioidirectaé
platbeieoqdqualeqzadin illai quaiferi’predicaturde terrogatoezfactapqualise
fuosuperiozi.vtaialeftbo. sozesvť platopueniéterrñ Predicatio eéntialiséillai
deturq rifibiť.7 totaratio quafuperi’pzedicaturdein quarefic pdicaturdeilliseq?
Feriozi velecóuersofz quod éppziapafsio illius termini dictiév ľoriadeali
q°illon bomo cum quo conucrtitur. Si predicatio accítaliséila
Acchrétēmin’vniuoc'pze iqua ppuúvelaccñspzedir. dicabilisdeplib”ieoquod caturde
generefpeciezpria quale accắtaleipuertiblrfi bľfuo idiuiduo autepuerfo
Eréplüpzimi: vtbóèrifibil dirurin decepdicasca. Quo Paialéalbu. exéplusivrrifi
rupzimuelt predicarsitu lub bileéhoalbueaial. Etpfiľr státiecul
generaliffimúébic dedriaz idiuiduo dicafl me teri’lbalubàpoiturhicter
li’oicaturg pdicatio efriaťė mi? coup”.subcocpozecosp pdicatio terminoz eiusdez
saiatu sub cozpoze aiato ať dicamenti vtbóestaial. pze, aiali fpess
pecialissimahoľ dicatioautaccicať eft piedi afinuszlbiftisfuaidiuidua cario
terminox diuerfoz pze foztesz plato. bzunellusfa dicamentorum vt homo éale
uellus. Secundum predicame bus. Termin superiora dre tú eft pdicamentu
quátitutis liquúdicitur effeillequicon Lui' generalis fimúeftquäti.
tinerillúzne converso sicut li tasfubý funt duo genera aial respectuisti
terminihó alternaär nulluestsuperius qz significat quicgdile?cuz adreliquúvz
continuuz?di bocaliquid vltra. Lermin’in scretu. Primi generis iftefür
feriozadreliquú dicitur effe fpeties linea superficiescoz illequi
cótineturabeo. nnó pustempus?locus.qR:bec ecouerfovtliforesrespectu funtindiuiduabiliuea
fupfi iftius termini bomo. hiclocus. Secundi generis Lozpozea Jnco: pozea
infinitesuntfdeties.f.binari, Lozpus aiatum rius trinarius et cetera.
Redicamentu zestcoő ciumelt passio vel passibilis dinario pluriuztermi,
qualitas. Quartuz est forma nozu Fmsubzlupza. Etdiui, vetcirca aliquid pitas
figura us trinarius quaternarizë Animatum Jnanimatuz individua vero funt
hicbina Sensibile Animal Tertium piedicamentum è predicamentuz qualitatiscu
iusgeneraliffimum estquali Lozpus Jnsensibile Rarionale Jrrationale.
tasfubquofuntquattuo:ge Animal rationale nera subalterna non sebabe Socrates
Plato rio. Secundum eftnaturalis p potentia vel impotentia. Ier Substantia tia
secundum sub z fupza. pzi mortalis Jmmortalis mumest habitusveldispofi, Domo
cies. boc cozpusboc rempus Primi generis spetiesfune Quintum predicamétoem
grāmatica logicaz rhetorica dica métuacióis cuius gener quaqindividuasuntbecgrå
rasubaltez nafuntfer. quozu matica logicab rbetorica. Nulluė superius ad
reliquum Lertijgenerisfpessunto risspés sunt. generarehoiez redoamaritudo.
albunigruz ?cozrupereequáquayindir calidúz frigidubuidum zfic uiduafuntfic
generare boiez cum. quarú idiuidua sunt heç ficcorrupereequum.Iertijz dulcedo
biamaritudohocal quarti generis (pessuntau. Bumhocnigp buiusmodi.
gereinlongudiminuereila Quartigeneris fpeciessut tum. Quozum indiuiduafffic
circulus triangulus quadra augereilögumficdiminuer gulushuiufmodiquarúidi
inlatu. Quiti generis spés uidua funt. biccirculusbicfunt calefacerez
frigefacere triangulushicquadrágulus. Quar idiuiduafuntficcalefa Quarti i
predicamétü Ċpdi cereficfrigefacer. Sertigo, camerurelatóis. Lui'gene. Neris
fpeciesfuntmouct fur ralissimúeftrelatiovelada. súmo ueredeorsumquaruin
liquidfbåfunttria genera( dividua sunt ficmo uerefurfu altera ilebita, 16zsupa
fic movere deorfum. Sertus Primum estcaparatio. Se predicaméta é predicaméruz
cuduzéfuppofitio. Lertiuzė paffioniscu’generatiffimu fuppofitio.primigenerisfpe
estpassio. Etb fi Ľrfergene tiessuntvicinusequale?li, rafbalternarisebūtia ;sub
milequarumindiuidua sunt. zsupaav; generari corrupia hicvicinusbocequalezboc
ugeridiminuialterari7fzlo fimile dñszmagister. qxidiuidua quúconīpiäri
diduasütir, süthicprbiconszbicmagi tuboiezgenerariftueqmco Tertijgeneris
(péssútfili? rūpi. Iertüzquarti generis fuus discipľ? quaruiidiui;
spetiessuntaugeriinlon duasuntbicfili? bicferubic gúdiminuiilatu quani diui.
piscipulus. dua funt ficaugeriilogu fic cumouči. primi7figeneris, Secridi
generis spēsfuitpr fpessúthominez generarie Secundi generis spėssunt v3generarecourtīge
augere OU Rzmolle. quarüindiuidua diminuerealterare. cfmlo, funt hoc durumboc
molle. Cu mouere.Primiz figener -- b Logica Parva: Critical Edition from the
Manuscripts with Introduction and Commentary, Perreiah, Leiden: Brill; Logica
magna, Venezia: Albertinus Vercellensis, Octavianus Scotus; Logica magna:
Tractatus de suppositionibus, Perreiah, St. Bonaventure, NY: The Franciscan
Institute; Logica magna: Part I, Fascicule 1: Tractatus de terminis, Kretzmann,
Oxford; Logica magna: Part I, Fascicule 8: Tractatus de necessitate et
contingentia futurorum, Williams, Oxford; Logica magna: Part II, Fascicule 3:
Tractatus de hypotheticis, Broadie; Oxford; Logica magna: Part II, Fascicule 4:
Capitula de conditionali et de rationali, Hughes Oxford; Logica magna: Part II,
Fascicule 6: Tractatus de veritate et falsistate propositionis et tractatus de
significato propositionis, Punta, Adams, Oxford; Logica magna: Part II,
Fascicule 8: Tractatus de obligationibus, Ashworth, Oxford; Sophismata aurea,
Venezia: Bonetus Locatellus, Octavianus Scotus; Super I Sententiarum Johannis
de Ripa lecturae abbreviatio, prologus, Ruello, Firenze, Olschki; Expositio in
duodecim libros Metaphisice Aristotelis, Liber VII, in Galluzzo, The Medieval
Reception of Book Zeta of Aristotle’s Metaphysics, Leiden, Brill; Expositio in
libros Posteriorum Aristotelis, Venezia, Hildesheim: Olms, Summa Philosophiæ
Naturalis, Venezia; Expositio super octo libros Physicorum necnon super
commento Averrois, Venezia; Expositio super libros De generatione et
corruptione, Venezia: Bonetus Locatellus, Octavianus Scotus; Scriptum super
libros De anima, Venezia; Quaestio de universalibus, extant in nine mss. There
is a partial transcription from ms. Paris, BN 6433B in Conti, Sharpe: Quaestio
super universalia, Firenze, Olschki; Lectura super libros Metaphysicorum,
extant in two mss. (The ms. used here for the quotations is Pavia, Biblioteca
Universitaria, fondo Aldini; Expositio super Universalia Porphyrii et Artem
Veterem Aristotelis, Venezia. Amerini, AQUINO (si veda), Alexander of
Alexandria and N. on the Nature of Essence, Documenti e studi sulla tradizione
filosofica medievale; Alessandro di Alessandria come fonte di N.. Il caso degli
accidenti eucaristici,”Picenum Seraphicum, N. on the nature of the Possible
Intellect, Musco; Ashworth, A Note on N. and the Oxford Logica” Medioevo;
Bertagna, N.’s commentary on the Posterior Analytics, Musco; Bochenski, A
History of Formal Logic, Thomas (trans.), Notre Dame, IN: University of Notre
Dame; Bottin, Proposizioni condizionali, consequentiae e PARADOSSI
DELL’IMPLICAZIONE [cf. Grice, Strawson] in N.” Medioevo; La scienza
degl’occamisti: La scienza tardo medievale dalle origini del paradigma
nominalista alla rivoluzione scientifica, Rimini: Maggioli; N. e il problema
degl’universali, Olivieri, Aristotelismo veneto e scienza moderna, Padua:
Antenore; Logica e filosofia naturale nelle opere di N., Scienza e filosofia a
Padova nel Quattrocento, Padova: Antenore; Conti, A. Note sulla Expositio super
Universalia Porphyrii et Artem Veterem Aristotelis di N.: Analogie e differenze
con i corrispondenti commenti di Burley,” Maierù, English Logic in Italy,
Naples: Bibliopolis; Universali e analisi della predicazione in N., Teoria; Il
problema della conoscibilità del singolare nella gnoseologia di N.,” Bullettino
dell’Istituto Storico Italiano per il Medio Evo e Archivio muratoriano; Il
sofisma di N.: Sortes in quantum homo est animal, Read, Sophisms in Medieval
Logic and Grammar, Dordrecht: Kluwer; Esistenza e verità: forme e strutture del
reale in N. e nel pensiero filosofico del tardo Medioevo, Rome: Edizioni
dell’Istituto Storico Italiano per il Medio Evo; N. on Individuation”,
Recherches de Théologie et Philosophie médiévales; N.’s Theory of Divine Ideas
and its Sources”, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale;
Complexe significabile and Truth in RIMINI (si veda) and N.”, Maierù/Valente,
Medieval Theories on Assertive and non-Assertive Language, Firenze, Olschki;
Opinion on Universals and Predication in Late Middle Ages: Sharpe’s and N.s
Theories Compared”, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale;
N.’s Commentary on the Metaphysics”, Amerini-Galluzzo, A Companion to the Latin
Medieval Commentaries on Aristotle’s Metaphysics, Leiden: Brill; Materia prima
e rationes seminales negli scritti di metafisica di N., Medioevo; Galluzzo, The
Medieval Reception of Book Zeta of Aristotle’s Metaphysics, Leiden: Brill;
Garin, Storia della filosofia italiana, Torino: Einaudi; Gili, L., N. on the
Definition of Accidents,” Rivista di Filosofia Neo-Scolastica; Karger, La
supposition materielle comme suppositions significative: N., PERGOLA (si veda),
Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis; Kretzmann, Medieval
logicians on the Meaning of the Proposition”, The Journal of Philosophy;
Kuksewicz, N. e la sua teoria dell’anima, Olivieri, Aristotelismo veneto e
scienza moderna, Padova: Antenore; Loisi, L’immaginazione nel commento al De
anima di N.,” Schola Salernitana, Mugnai, La expositio reduplicativarum chez
Burleigh et N., Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis; Musco,
Compagno, Agostino, Musotto, Universality of Reason, Plurality of Philosophies
in the Middle Ages, Palermo: Officina di Studi Medievali; Nardi, N. e
l’averroismo padovano, Saggi sull’averroismo padovano dal secolo XIV al XVI,
Florence: Sansoni; Nuchelmans, Theories of the Proposition: Ancient and
Medieval Conceptions of the Bearers of Truth and Falsity, Amsterdam:
North-Holland; Medieval Problems concerning Substitutivity (N., Logica Magna,
Abrusci, Casari, Mugnai, Storia della Logica: San Gimignano, Bologna: CLUEB;
Pagallo, Nota sulla Logica di N.: la critica alla dottrina del complexe
significabile di RIMINI (si veda), Congresso di Filosofia, Florence: Sansoni;
Paladini, Why Errors of the Senses Cannot Occur: N.’s Direct Realism”, Studi
sull’Aristotelismo Medievale; Perreiah, Insolubilia in the Logica parva of N.,”
Medioevo, N.: A Bibliographical Guide, Bowling Green, Ohio: Philosophy
Documentation Center. Prantl, Geschichte der Logik im Abendlande, 4 vols.,
Leipzig: S. Hirzel, Graz: Akademische Druck- und Verlaganstalt; Ruello, N.
thélogien ‘averroiste’?,” Jolivet (ed.), Multiple Averroès, Paris: Vrin;
Introduction,” Ruello, Super I Sententiarum Johannis de Ripa lecturae abbreviatio,
prologus, Firenze, Olschki; Strobino, N. and MANTOVA (si veda) on Obligations,”
in Musco; Van Der Lecq, N. on Composite and Divided Sense, Maierù, English
Logic in Italy, Naples: Bibliopolis, Wallace, Causality and Scientific
Explanation, Ann Arbor: University of Michigan. Epemenide ̶ mintî? Nicoletti
and Grice: Dissolving the Insolubilia ̶ The Dictum, the Implicatum, and the
Significatum vis-à-vis the Emissum and the Consecutum J. L. Speranza Gif hē of
wege ænigne gebrohte .. ðæt ic mæne gif hē man on synne bespeóne. L. Pen. 16; Th. Ii. 284, 12
Abstract The essay attempts to provide some justification for the adoption of
the keyword ‘signification’ vis-à-vis Grice’s meaning as of philosophical
relevance. Keywords: Nicoletti, H. P. Grice, signification, significatum,
imposition, philosophical psychology, significatio ut nunc, denotatio ut nunc
Introduction Why should ‘significatio’ be part of the philosophical lexicon,
rather than the more parochial ‘meaning’? Here are some reasons. Take for
example, at random, ‘Consequence, signification, and insolubles in
fourtheenth-century logic,’ in Logica Universalis. Read is expanding on a
Danish logician’s claims against some externalist semantic theory that would
have consequence as defined, or analysed, in terms of containment – and, more
specifically, in terms of what Read has ‘signifying [significando – but also
designando] on what is actual,’ ‘signifying-as-things-are’ (p. 4), or
‘signification given how things are *now*’ (p. 16) – translating ‘significat
vel denotat ut nunc,’ which may well be in the way to become a keyword in the
history of logic. The insights by Oxford philosophers M. A. E. Dummett on
meaning transparency are referred to by Read,. But a few contributions by H. P.
Grice as pertaining to the topic re-considered rather seriously. Hoping it not
to be yet another case of obscurus per obscurius, in separate sections the
issues of privileged access and incorrigibility, what lies beyond m-intention,
and a taxonomy of the significatum and the emissum are discussed, as they apply
to a possible dissolution of some of the trickiest sides to the insoluble. When
Grice coined ‘philosophical eschatology,’ he wasn’t thinking about Nicoletti,
but he should. Philosophical eschatology deals with trans-categorial ascriptions:
keeping his primacy of utterer’s meaning at heart, he would go on to think that
if ‘smoke’ means ‘smoked salmon,’ it does so only figuratively. And
figuratively, too, do we say that while an utterance is surely not a ‘sign,’ or
a ‘sign that,’ that should not deprive us from, figuratively, stating that an
utterance may ‘signify,’ even ‘signify that.’ A case study: what Nicoletti
meant In ‘Consequence, Signification, and Insolubles in Fourteenth-Century
Logic,’ Read makes, if we may say so, a majestic use of a rather majestic
adverb: ‘anachronistically.’ We offer these notes as an exploration in the
genre! Our anachronism is not, however, about what Grice would have learned as
the Merton Scholar he was – specifically Harmsworth Scholar upon obtaining his
B. A. Lit. Hum. as a pupil of Corpus –, had he spent more time at the Merton
library, or the Bodleian, reading Dumbleton on de Nicoletto – or Nicoletti, as
Venetian Paul’s surname went –, rather than playing cricket. For, was Nicoletti
from the Veneto? In the Dizionario biografico dei friuliani, one finds
Nicoletti’s ouvre being described as “la maggiore opera di logica formale
prodotta dal medioevo,” going on to add, more to the Friulian point: “Uno tra i
suoi primi biografi, il notaio cividalese Marcantonio Nicoletti (1536-1596), lo
ascrive alla propria famiglia” -- and we follow suit, as does Nardi, who points
out that Paolo Nicoletti he was even if ‘comunemente’ referred otherwise. It is
not every day that one can assign a proper surname to some of these figures: it
never happened to Ockham! But in this case, we may safely say that what lies
behind this all – as things signified now are – is a veritable ‘scuola di
Udine’ – (for trust the Italians to refer to him as the “Udinese”) --
Nicoletti’s actual birth-place. Udin
in friulano, latinised as Utinum. Secondo questa linea di eruditi, dunque, P.
sarebbe membro della nobile famiglia dei Nicoletti di Udine, poi di Cividale,
le cui vicende furono ricostruite da Francesco di Manzano nel 1894. Oxord – or Britannia
– probably not being his first choice, but Augustinians were banned at Paris:
il priore generale destinò P., insieme con il cugino più anziano Paolo
Francesco da Venezia, come studente “de gratia” (cioè a spese della provincia,
e non dell’Ordine), allo “studium generale” di Oxford, per intraprendere il
percorso di studi avanzati che doveva condurlo al magistero in teologia. In
quegli anni lo scisma d’Occidente aveva infatti reso difficile per gli studenti
italiani il compimento degli studi superiori presso l’università di Parigi, di
obbedienza avignonese: pochi anni prima lo stesso Bartolomeo da Venezia aveva
in effetti precluso formalmente questa possibilità agli studenti agostiniani.
Durante il triennio di permanenza ad Oxford P. ebbe la possibilità di conoscere
ed approfondire gli sviluppi più recenti ed avanzati dell’insegnamento
filosofico e di quello logico in particolare. Marcantonio Nicoletti’s idea of embracing Paolo as one
of his own is not much of a stretch – when we have Nardi, correcting the reader
of his history of the university of Padua, who is thinking he is going to read
about ‘Paolo di Veneto’ when ‘più correttamente’ it is Paolo de Nicoletto or
plain Paolo Nicoletti (as Nardi has it) we are talking about! The Dizionario
biografico dei friuliani is careful about the ‘de’ – cf. Read ‘de Occam’ – for
Padoa’s Nicoletto was rather Vernia – so called ‘Nicoletto’ because of his
rather meagre stature. Thus Nardi, opens
the third chapter of his compilation of studies on Padoa: “Se Pietro d’Abano
non fu un avverroista nel senso vero e proprio della parola, avveroista [sic]
fu invece l’eremitano Paolo Nicoletti da Udine, detto comunemente Paolo
Veneto.” (Nardi 75). And later: “Nell’esposizione del testo 23 del II libro De
anima, frate Paolo Nicoletti si pone, “ad maiorum dictorum evidentiam” alcuni
“dubia” (p. 77). Interestingly,
Nardi goes on to quote from Cittadini who implicates – cf. Grice: Where does C
live? B: Somewhere in the South of France) – when he refers to Oxford as
‘Britannia’. “Ferrunt autem quidam non auctoritate inigni, hunc libellum in
Britannia, ubi olim et dialeticae et philosophia studia floruerunt, in
antiquissimis litteris compertum esse, ut ex illis constaret, prius opusculum
hoc extructum fuise quam Paulus Venetus natus esset. Quod eo magis a non nullis
creditor, quod certum est Paulum aput Britanos [sic] visendorum ymnasiorum
gratia aliquando commoratum esse, ac postea in Italiam reverentem multos libros
secum detulisse, quorem auctores Italis penius errant incogniti” (Cited by
Nardi p. 76). And where, Malcolm Bradbury would have added, anachronistically:
‘Britannia, where Nicoletti certainly read Grice’! Problem with online-only
publications is that we don’t know if Tabarroni, who authored the entry on
‘Paolo de Nicoletto’ for the Dizionario biografico dei friuliani, or the
Dizionario’s editors, meant the entry to be ordered under “N,” as we would, or
under “D,” or even under “P”
(dizionariobibliograficodeifriuliani.it/paolo-di-nicoletto). But, as a good
friend, Tabarroni would rather abuse the principle of non-contradiction and to
please both authors answer: “Both.” Our current anachronism lies, rather, in an
echo of Malcolm Bradbury – Eating people is wrong -- , on the very influence of
H. P. Grice on the oeuvre of Paul of Veneto – his Merton scholar predecessor,
we hope! (Boy, didn’t they calculate!) . And what did Nicoletti mean, anyway?
For surely, it would be figurative only to inquire as to what what he wrote
meant! Surely, Or his words never meant a thing – but ‘meant’ at most! As to
our second Mertonian scholar, in what he felt like titling ‘Prejudices and
predilections, which become the life and opinions of H. P. Grice,’ H. P. Grice
reminsices: “In my own case, a further impetus towards a demand of the
provision of a visible theory underlying ordinary discourse came from my work
on the idea of Conversational Implicature, which emphasised the radical
importance of distinguishing (to speak loosely) what OUR WORDS say or imply
from what WE in uttering them IMPLY: a distinction seemingly denied by
Wittgenstein, and all too frequently ignored by Austin.” Grice in
Grandy/Warner, P. G. R. I. C. E., p. 59. (Clarendon would have none of that
publicity killer of having H. Paul Grice in the title of his festschrift, so
the editors had to think of one acronym or other – P(hilosophical) G(rounds) of
R(ationality): I(ntentions), C(ategories), E(nds). First instance of obscurus
per obscurius? “Seemingly denied by Wittgenstein, and all too frequently
ignored by Austin.” And we feel like adding: Never mind Nicoletti – a. k. a.
Paolo Veneto -- only that Nicoletti, being from the Friuli, would hardly have
used ‘say’, ‘imply’ or although, in his vernacular, he might have meant ‘MEAN,’
which hides behind Grice’s remark. (If Udine is so called after Wotan, the lord
of heavens, Nicoletti may have have been familiar with the idiom – This is what
Bosworth and Toller say on mænan (p. 659): p. de To mean (Helpful, right?).
More specifically: I. of persons (a) to intend to convey a certain sense: --
Gif hē of wege ænigne gebrohte .. ðæt ic mæne gif hē man on synne bespeóne if
he had brought any man out of the way …., what I mean is, if he have lured any
man to sin. L. Pen. 16; Th. Ii. 284, 12. And we may suppose Bosworth is using
‘sense’ in much the same sense as Dummett does! – Not be confused with ‘synne’
(Frege Sinn) which Bosworth has as ‘sin,’ rather! Interestingly, Murray’s O. E.
D. ‘mean’ – entry – while it cares to give the cognates and etymology – well
covering Frisian and lower Germanic dialects, but not as far as Romance mentire
– provides an even earlier quote, from Alfred’s Boethius! Tha ongan he sprecan
swidhe fiorran ymbuttan, swilce he na dha praece ne MAENDE, & tiohhode hit
dheah thiderweaides – dated v 888. – under the ‘original’ ‘Sinn’ of mean as
‘trans. To have in mind as a purpose or intention’. It is rather fascinating
that Grice’s Oxford-Philosophical-Society lecture on meaning opens with this
rather didascalian account of two senses of ‘meaning’ (Spots mean measles but your
remark is meaningless) only to find out that this leaves out King Alfred, as it
were and HIS mean. For Grice classifies ‘to mean TO’ as falling under the
‘natural’ ‘sense’: I propose, for convenience, also to include under the head
of natural senses of ‘mean’ SUCH SENSES of mean as may be exemplified in
sentences of the pattern ‘A means (meant) to do so-and-so (by x),’ where A is a
human agent – like Boethius. By contrast, as the previous examples show, I
include under the head of nonnatural senses of ‘mean’ any senses of mean found
in stences of the patterns ‘A means (meant) something by x’ or ‘A means (meant)
by x that …’ This is overrigid; but it will serve as an indication WoW 215
Nicoletti on signification Enough of an anachronism! So, if you feel like two
oxymora for the price of one, it would be, like: (a) what would Grice have done
with ‘signification,’ seeing that he rather hated the word – an Oxford man of
his generation! --, and (b) what would Nicoletti have done, had he had recourse
to Grice’s views on, er, meaning. Admittedly, Nicoletti was not Anglo-Saxon
enough to use it (just a Friulian who might have overheard maenan once or
twice) – but Grice’s mean (German meinen -- as in “What do your words opine?”)
has a few cognates in Nicoletti’s vernacular – notably: ‘mentire’ and
‘mentare’. Friulian: mintî – as in ‘fake’ (a smile, etc.) The ‘sense’ of ‘lie’
from a semantic shift from ‘fake’ as in having double thoughts about something.
Mentior being the denomial verb – proto Italic mentjor – ‘to be inventive, have
second thoughts’ – cf. comminiscor. French. Mensonge. It. Menzogna – Fr.
Menterie , menteur from Latin mentitor -- and mentir. From Latin mentiri -- –
Lewis/Short mentior. Original meaning: to invent. 1. mentĭens , entis, m.
subst., a fallacy, sophism: quomodo mentientem, quem ψευδόμενον vocant,
dissolvas, Cic. Div. 2, 4, 11. — Cf. dictionary of untranslatables. Barbara Cassin, Intraduisibles. And Maieru
significatio – conceptual intellectual lexicon. Already in Boccaccio: First
quote in CRUSCA: “Se le vostre parole non mentono. ‘Non dire il vero’. A cui il
legnaiuolo disse: essi mentono, periocche mai io non la vendei loro. Petrarca: Ma piu, quand’io
diro senza mentire. ALIGHIERI: Di parecchi anni mi menti lo scritto. – This
semantic shift is surely what lies behind Umberto Eco’s rather apt idea that,
in the consequence conception of ‘sign’ – a ‘sign’ is any vehicle for a lie! So
why did he choose the Ciceronian ‘significatio’ and ‘significare’ instead? Was
he trying to impress the School of Arts at Oxford? This is a serious question,
and not only because “Socrates utters a falsehood” is usually ascribed to
Epemenides, who uttered it not far from The Orthodox Academy, where Read first
presented his ideas on signification, consequence, and the liar! A good thing,
and a bit of a breath of a fresh air, about Nicoletti – that won’t necessarily
feel that fresh to Grice --, is that Nicoletti indeed, and as a matter of fact,
uses ‘significatio’ -- not ‘meaning,’ on which Grice based his career – and
procures a whole theory about it. Just as a proof that we are not obsessed with
words as Grice’s way of words was, is that Read cares to provide a disjunction
here when introducing the notion of ‘significatio ut nunc’: it is ‘significatio
vel denotatio ut nunc’ – His quote from Spade (p. 4 – Paul Spade if you must --
our third Paul this far!). As a proper Anglo-Saxon, on the other hand, and with
that proper Anglo-Saxon attitude (echoes f Bradbury again) -- especially when
delivering his informal talk to The (prestigious) Oxford Philosophical Society,
Grice felt like he was in good, and safe terrain with just plain ‘mean.’
(“Those spots ‘mean’ measles, to the doctor; to me, they were rather
meaningless. And see what happened to Dahl’s daughter.”) Fresh from a seminar
on Pierce on significs, Grice would hardly have used ‘teach’ – that was his
professional duty! -- which, after all, is a bit of a stricter equivalent to
‘signi-ficare’ (cf. Italian ‘in-segnare’ – but cf. A-segnare and more
relevantly, Read’s significant vel deSIGNant), and a verb derived from the
Anglo-Saxon for ‘sign,’ the ‘token’ – as Bosworth well knew: tacn, taken, es;
n. A token, sign. Tacne dicimenta, Wrt. Voc. ii. 106, 53: 25, 57l Tacn indicia,
44, 68. I. a sign, SIGNIFICANT form: -- Heofoncyninges tacen, the cross, Elen.
Kmbl. 341; El. 171. A token is, after all, well, a sign. But ‘making a token’
doesn’t quite do as a rendition of what Nicoletti means by ‘signi-ficare,’ with
his little obsession -- against Rimini, the only author Nicoletti refers to by
name in his opus maior -- and along Mantova, with ‘imponere’. (As Read notes p.
5, Peter of Mantua: “Logica,” cited in Pozzi 1978:281 – “A consecution
indicated by ‘if’ or ‘therefore’ cannot stand with the first without NEW
IMPOSITION [of meaning] or can be convertible with one such without new
IMPOSITION.”). For Cicero could use ‘signare’ instead of ‘signi-ficare,’
avoiding the clumsy reference to the -ficare. While it may be sensible to say
that Humpty Dumpty is making signs (signi-fying) not nothing, but that Alice
and he should change the topic when he uses ‘Impenetrability,’ it would be more
of a stretch to say that his WORD is making anything! On the other hand, Grice,
unlike Nicoletti, but like, say, Boethius, or Hobbes, as we shall see, was obsessed
with natural meaning, but so was Freud. Whereas Read does wonder if Dumbleton
is indeed suggesting that it should be up to the shrewd logician to teach us
what we may learn about what we mean, it may well ultimately be your
psycho-analyst who reveals what you mean by either your insoluble or your slip
of the tongue – especially if Occam and, Grice’s colleague and collaborator, D.
F. Pears (Motivated irrationality), of Christ Church, like Dodgson, are both
right, and it is what you NATURALLY mean that matters! Read has edited
Nicoletti’s oeuvre. As did Conti, in Nicoletti’s native Italy. In most
passages, it is clear that Nicoletti would hardly carry, or care about, a
‘Griceian’ approach to meaning. (Our spelling of ‘Griceian’ incidentally
follows Katz, and it’s not a typo – ‘Gricean’ sounds so much brusquer in
comparison! It seems all to be about the grammar, as Oxonians of Grice’s
generation would say – the logical grammar, if you must! It’s all very well for
Read to use Sign in bald types to mean a function as to what a premise or a
conclusion may mean – but if we are talking analogically and figuratively, in
the sense that strictly, it is an utterer who signifies, and if he relies on
the general significatio of a sentence, he is relying on a construction OUT of
what the utterer signifies. Significare, as we say, is not the plainer
‘signare,’ so we shouldn’t worry too much about the Roman-scholastic tradition
on the taxonomy of _signs_: naturalia or arbitraria? etc. Significare seems to
‘involve’ signs, but in a rather subtler manner. It seems to be a matter of
logical grammar in that a philosopher such as Nicoletti would (we hope) seem
more interested, not so much in who -- or what – ‘does’ the signifying, but on
what is it that is signified – the ‘significate,’ as Read puts it – or, not for
short, the significatum. To go back to Anglo-Saxon attitude example: Gif hē of
wege ænigne gebrohte .. ðæt ic mæne gif hē man on synne bespeóne if he had
brought any man out of the way …., what I mean is, if he have lured any man to
sin. Or, strictlier: what I mean is that THE BIG QUESTION is he he did what he
did AND brought any man out of the way! (The sin of Sinn, as he ‘conveys a
certain sense,’ in Bosworth’s rather verbose paraphrase!) When it comes to the
who – for if it is an IMPOSITION, o an ARBITRATIO (Hobbes) it is so because
there is a WILL behind it -- or the what – the ‘vehicle’, and if we trust
Bosworth, it is the UTTERER that bears all the primacy for Grice and the
Griceians. (Superficially, he just felt like Peirce, the ‘American logician,’
was just too obsessed with kryptotechnicisms like ‘sign’, and ‘lexi-sign,’ and
the rest!While ‘medieval’ logicians – like Nicoletti or Occam, or Dumbleton and
Bradwardine and Spade and Mantova -- do speak of the audience – auditor -- , or
addressee – and even about his or her ‘soul’ or animus – for the utterer
‘intends to convey a certain sense,’ as Bosworth puts it – to some addressee or
other, he hope! -- they never seem to be too clear about the utterer, or his or
her intentions in so doing ad significandum this or that, to use Hobbes’s
phrase in his own Computatio – the Logic section to his Elementa Philosophiae –
which seems to follow the set design of such a course, where a disquisition
about what a sign is and how it ‘signifies’ was the rule!Indeed
Nicoletti:“Ratio est terminus significativus, cuius ali- B garlicant separatę.
Orationum alia perfecta, alia hewide oratione. qua pars aliquid significant
separata, ut “homo [est] albus” deữeffe. Vltima particular ponitur ad Piroca
differentiam nominis et verbiquorum partes non fi cite suz etc . cogeneris,
quia omnis propositio est oratio et col.1. cipit quæ non sunt propositiones non
obstante quod ilum generat IN ANIMO AUDITORI si – ut: “Homo currit.” Or a
boviti imperfecta.” Logica. “The Middle-Ages’s major opus in the topic,” as the
Dizionario friuliano proudly puts it. But why is the question of conceptual
primacy crucial? The question may be doubly interpreted. One thing is to say or
cliam that the utterer’s signification (or meaning) is pivotal or primary – and
Read refers to what we may signify or fail to do when uttering an insoluble.
Another thing is to DEFINE any further specifications (what an uttererance
means, what the part of an utterance means, what a ‘word’ or ‘terminus’ means
when we call it, as Nicoletti does, significativus) in terms of utterer’s
meaning. Grice indeed proposes a few such definitions in his Oxford
Philosophical Society talk – for none of his fellow philosophers would have
cared a hoot otherwise if they thought he was just exploring a vaguer concept
of ‘communication’ – as Grice’s wicked pupil, Strawson, put it in his own
criticism to the tutor – “Grice’s analysis of his concept is fairly complex.
But I think a little reflection shows that it is not quite complex enough for
his purpose. Grice’s analysis is undoubtedy offered as an analysis of a
situation in which one person is trying, in the sense of the word ‘communicate’
fundamental in any theory of meaning, to communicate with another” (p. 446.
‘Intention and convention in speech acts,’ repr. in Logico-Linguistic Papers.
Thus Grice in ‘Meaning’ after his ‘enough with Stevenson’, as he turns to ‘a
different and I hope, more promising, line’: ‘If we can elucidate the meaning
of ‘U meant something by x on a particular occasion’ this might reasonably be
expected to help us with ‘U meant (timeless) by x that so-and-so’, and with the
explication of ‘means the same as,’ ‘understands,’ ‘entails,’ and so on”! And
proving that Moore’s conception of entailment is overrated, coming from the
other place! In WoW, short for Way of Words – or Studies in the Way of Words –
published posthumously by Harvard for Grice -- where ‘p’ – the significatum –
is a dummy [cf. Kirwan!] on both sides of the equivalence. Grice loved to play
the formalist, and this becomes relevant to a commentary by Read. Grice played
to be the formalist, and did his best to impress Putnam when delivering the
William James lectures at Harvard. ‘If I ever stopped being a formalist that
might well have been because it was Putnam (of all people) who said I was too
formal!’ – slightly rephrased from the same ‘Prejudices and predilections’!
Back to the gap sign or dummy use of ‘p’in both sides of the equivalence: ‘For
utterer U, expression S means “p” =df U has a resultant procedure for S, namely
to utter S if, some some Auditor A, U wants A to psi or ψ– generate in his soul
or animus the psychological attitude with content ) that p. Or: ‘S1 in v(S1S2)
means p’ – for a terminus significativus which is part of an oratio
significativa =df U means by vSS that q and U intends A to recognise that U
meant by vS that q at least partly on the basis of A’s thought that U has a
resultant procedure for S, namely (for suitable auditor A’) to utter S2 if U wants
A to psi – generate in his soul the psychological attitude, that p. (WoW:129).
Nicoletti on meaning But ‘meaning’ – German MeinUNG -- is a noun, not a verb.
Of course, Nicoletti would hardly need to be providing the necessary and
sufficient conditions for his use of ‘significare’ as a verb. And most likely,
had Aristotle NOT used ‘semeion’ in Peri Hermeneias, Nicoletti would hardly be
speaking of signs in the first place (As it happens Grice gave public seminars
jointly with Austin on De interpretation at Oxford, that Acrkill, for one
attended – but it pained Grice that the whole point was to accustom Ackrill to
the sound of the Hellenistic language, NOT to be trying to find perfect
contemporary English renderings for the expressions – and they, Austin and
Grice, would NEVER rely on ANY translation of the Sacred Scriptures, which was
not Ross’s, but the Aristotle’s Oxford monolingual edition! Aristotle – as
Maietti, following Eco, of Europe’s oldest university, Bologna! -- notes in his
Teoria del segno nell’antichità classica – provides the theoretical framework
for all this. A vocal emission – or, as Grice would have it, a whole utterance
or an utterance part – SIGNIFIES – because it is a sign, and a vocal sign at
that. An utterer, on the other hand, does not signify because he or she is a
sign –recall Mantova’s WILL behind his IMPOSITIO --, but because he (or she, or
it, S/H/It) makes this or that sign. Mainetti goes on to note, with Eco, that
there were two paradigms for the sign, one that treated it as an EQUIVALENCE
(cf. containment-view of consequence as ‘signifying as how things are now’
below). The other, a weaker one, -- and more Roman than Greek -- which regarded
it as a mere ‘consequence,’ as Cicero obsessed himself in his disquisition of
what makes a sign a NECESSARY one! Quotation from Mainetti below. What both
Nicoletti and Grice have in mind, then, is Aristotle’s semantic triangle. A
SIGN, when vocal, is a sign of the PHANTASMATA, which, in turn, refer to the
things out there. de Saussure found it very natural to translate this as the
signifier (signifiant) and the signified (signifié). For it was French that had
it. The OED has under ‘signify’. “[ad F. signifier (12th c., Prov. Signifier,
-ficar, Sp. And Pg. significar, It. significare), ad L. significare, f. signum
SIGN sb.]” and renders as: “trans. To be a sign … of.’ Their first citation
being 1250. Thet Gold thet is bricht. . signefieth the gode beleave thet is
brichtine the gode cristnemannes herte – the source being ‘c 1250 Kent. Serm.
In O E. Misc 27. As a rendition of ‘to make known, intimate, announce, declare
(Murray was no Griceian) the quote is not much older: 1297: Me cluped him Vter
pendragon .. & that was to singnefie that merlin him clupede dragon in is
prophecye. The source now being: 1297 R. GLOUC. (Ross) 3233. We can see Grice’s
point that while it may be natural to REFUSE the idea that a gesture (or even
word) is a sign, or even a sign that; we may still want to that the gesture
SIGNIFIES or signifies that. Surely if as Read has it, utterers signify that,
say, p, we don’t want to add the OED rendition ‘to signify =df. To be a sign
of, and go on to conclude that an utterer is a sign. So ‘signifying’ quite does
NOT do, as Grice realised, as ‘meaning.’ It is interesting that next to the
almost analytic definition provided by the OED for ‘signify,’ i. e. to be a
sign of – what about the ‘make’? – the OED goes on to provide yet another less
analytic gloss: to ‘mean,’ and surely we do feel comfortable with saying that
an utterer means – Grice built his whole career on that! The distinction
meaning/signification allows Grice to say that animals (non-human) cannot, due
to their inferior intelligence, mean anything like in Schiffer’s convoluted
sense of the word. But they, animals (not human that is) can still SIGNIFY! (He
was keen on cats and one can imagine Grice wondering a cat wondering: ‘what
part of ‘meaow’ you don’t understand?’ – or is ‘understand’ too
Wittgensteinian? Vide Bruce Aune below. Note that for that matter philosophers
like Nicoletti hardly spend much time on the -ficare either. Thus Nicoletti
does grant that a non-natural sign signifies AD PLACITVM – i. e. impositio, as
Mantova prefers – and then turn without much of a thought to the use of the
verb ‘significare’ in itself or derivations – significatum, significativvm,
terminus vocalis significat – without exploring why the -ficare is left behind.
For what is a dark cloud DOING (-ficare) when it signifies that it will rain?
Cicero, and also the English language, has the option between SIGNIFICO and
SIGNO (both entries in Lewis and Short), and OED indeed has ‘to sign’ – which
disallows us from any inconvenience we may feel with strong words like
‘-ficare,’ more ‘making’ than ‘doing’ – SIGNIFICO: to make signs – Lewis and
Short rendition. Quite a casanova of word, we are dealing with here, to echo
Nowell-Smith. Oddly, Grice cared less than Austin as to what the dictionary
says. ‘I don’t give a hoot what it says, matter of fact,’ he once said ‘with
provocative intent’ to Austin – only to get the repartee: ‘And that’s where you
make your big mistake.’ But Grice’s provocations reminds one of Ewing, whose
meaninglessness – I shall endeavour to explore in this paper what is that makes
a sentence meaningless --. Grice recalls Austin asking during one of his
Saturday mornings for a meaningless, unintelligible sentence. Nowell Smith
coming with a verse by Donne. It’s perfectly clear what it means, Austin
replied – to Grice’s anfd Warnock’s laughter. No wonder Nowell-Smith would soon
leave Oxford for Leicester and eventually Canterbury. ILLATVM. When it comes to
Nicoletti’s auditor animus it seems more natural: it’s the utens who makes the
signs when he means AD PLACITVM by some ‘vox’ which happens to be a
‘significativum’ terminus vocalis, that, say, ‘homo est albus.’ Bennett had a
harder time: when commenting on Locke’s reference to the inalienable freedom an
utterer has to impose on his words ‘any idea’ he pleases, Bennett goes on to
add: this is Griceian all the way down. For Locke must mean that, and that
there is a further intention on the part of the utterer to have his inalienable
freedom recognised by his utterance – on the risk of NOT having communicated
ANYTHING otherwise!But unlike the Greek language, which has the simpler non-composite,
‘semein,’ and while Latin could just stay with SIGNARE, they – Cicero included
– had to add that trick of the verbal suffix, the -ficare. So it’s
SIGNI-ficare. And the rest is history and Nicoletti. Our third Paul (Spade) is
perhaps cleverer: because he provides a disjunction: feel free to use the
inapposite jargon of ‘significat’ – but feel free to use ‘denotat’ instead (A
nota was for Boethius Aristotle’s sign, the semeion). But the logical grammar
of ‘signify’ is odd, perhaps odder than Grice found ‘mean’ to be. Bennett once
spoke of Grice’s meaning-NOMINALISM (in Foundations of Language – an obscure
journal edited by Grice’s colleague Staal that also published Grice’s views on
expression meaning: ‘The Meaning-Nominalist Strategy,’ vol. 10) because Grice’s
way is to start what an individual one-off utterer means by an individual
one-off utterance. Never mind what an expression ‘means’. Never mind your
generalised implicatures. At this point, and playing with Sign, Read draws
various schemes with ‘signify’ – which Read abbreviates, as we say as the
function ‘Sign’ -- p and q, and various connections. It is one thing to say one
thing, and another thing to say another thing, and Read beautifully warns the
reader that he is ‘abusing’ stuff here: one thing is to say that the
significate of the premise is contained in the significate of the conclusion;
quite another to say that what the significate significates makes sense! Read’s
footnote is worth quoting in full: Note 26, on p. 12: “(Please) [N]ote that
there an abuse of notation here. In p -> q, ‘->’ is an operator or
connective connecting what is signified by sentences (propositions), whereas in
A1 A2 ‘->’ is a relation between those sentences,’ and suggest that the
reader sees Anderson and Belnap ‘on the harmless need to move back and forth
between these two grammatical forms.’ In fact, if we follow Eco and Mainetti,
we would have different diagrammes here. Let Read’s -> stand for
consequence, and <-> for equivalence. In Read’s first diagramme, each
reference to “Sign” should be understood as short for yet a sub-consequence
relation – yielding ‘p1 p2 -> q1 -> q2. If the equivalence approach is
chosen, the diagrammes yielde would be: p1 <-> p2 <-> q1 <->
q2. Of course, in the end, Nicoletti and Grice seem to have been interested, as
we say, in what, for logical purposes, we should see as ‘signify’ (or ‘mean’)
only as being followed by what Austin has as the ‘that’-clause – The OED2
quotation for ‘that’-clause is Austin in How to do things with words!): the
SIGNIFICATUM. For example, that Socrates uttered a falsehood. Don’t ask Quine
if he saw it! He mistrusts abstract entities and even redeems them of
existence! Consider this case brought up by Grice, which bears on the question
of how much of what one utters is after all signified. But this leads as to
aequivocation and the issue of the privileged access – or what Read has as
Dummett on the transparency of meaning. Grice’s tutor, Hardie, tells Grice: “I
want you to bring me a paper tomorrow.” Let’s suppose that this, being Grice’s
first tutorial – as a pupil – and trying his best, and having thought that this
is what Hardie meant (signified) when he said/uttered what he uttered – brings
a copy of THE TIMES and not a piece of written word. In ‘significatum’ terms we
would have. Hardie, was wrongly thought, by uttering what he uttered – at the
very end of the tutorial, too, almost as an after-thought -- to have SIGNIFIED
(significatum) _that_ Grice was to bring a copy of a (any) newspaper. Grice
uses this particular (painful, we imagine, to Grice) example in an early paper
on G. E. Moore and Philosopher’s Paradoxes. If you wonder what Philosopher’s
(sic) paradox is, it is a bit like your insoluble, but with a grain of salt --
to justify the ascription of privileged access and incorrigibility to one’s
judgements about one’s one meaning – hardly Nicoletti’s focus, who’d rather
focus on his auditor’s such judgements. He was a kind man – an eremita, to boot
– who cared about his addressee’s animus! Imposition! As we’ve seen Read quotes
an Italian logician who quotes Mantova as having used, not significatio or
denotatio, but IMPOSITION. But then he was a Peter, like Strawson, but a Paul.
Talk of robbing Peter to pay Paul! But Mantova’s impositio makes rather an interesting
point, as it shows that philosophers should not STICK with this or that idiom
(significare, meaning).If anything else, a natural language provides one – ‘if
you have learned it correctly’ – cf. Grice below on misuses of ‘hailing’ and
other malapropts -- with quite a gamut of synonyms. When talking ‘impositio,’
Mantova seems to be thinking of THESEI, as opposed to PHYSEI – adding the
prefix in- for effect! After all, a sign means what it does, either by nature,
or by convention, er, imposition -- long for ‘positio’. And, Mantova warns us,
if you happen to be meaning something other than what you would normally do by
stuff like ‘if’ or ‘therefore,’ you better invoke a different imposition for
either! Imposition – ‘of meaning’, Read warns us. Strictly, the point is that
‘if’ or ‘therefore’ may ‘mean’ (or ‘signify’) by imposition I1, this, but by
imposition I2, that. In an analogous fashion with Mantova, now, Grice had to
his avail MANY various other forms to express this idea of ‘conveying meaning’,
or ‘intending to convey a certain sense,’ to use Bosworth. There’s ‘to mean,’
but there’s also ‘to suggest,’, and there’s ‘to imply,’ to insinuate, to
allude, and to go by sous-entendue (OED2 quote citing Mill). And of course for
those into ‘significatio’ ad nunc, it used to be the disjunction: ‘significant
vel denotant. Cf. designant. Sadly, for Grice, ‘designate’ carries a narrower
implication. As he introduces his theory of truth in the third William James
lecture: Let me assume that there can be a method of introducing a form of
expression: it is true that … and linking it with the notion ‘factually
satisfactory,’ a consequence of which will be that to say ‘It is true that
Smith is happy’ will be equivalent to saying that any utterance of class which
DESIGNATES Smith and INDICATES the class of happy people is factually
satisfactory. WoW 56 He’s even more careful with ‘denotant’. Indeed, he offers
a full shaggy-dog story about it! In his analysis of ‘Fido is shaggy,’ meaning
the Peter’s dog is hairy-coated, ‘shaggy’ and hairy-coatedness hold a relation
of ‘denotation’ or D-correlation, to distinguish it from the R-correlation
(merely referential) that holds between Peter’s dog and Fido. Suppose we, for a
moment, take for granted two species of correlation, R-correlation
(referential) and D-correlation (DENOTATIONAL). We want to be able to speak of
some particular object [obble] as an R-correlate of ALPHA (nominal), and of
each member of some class as being a D-correlate of Beta (adjectival). p.
133which brings him to problems for we don’t want to say that ‘shaggy’ means
what U THINKS is hairy coated, or less, alla Nicoletti, that U HOPES it will be
in the AUDITOR’s ANIMVS to think the referent of the nominal phrase is
hairy-coated: only that it is hairy-coated. The definies suggested for explicit
correlation is, I think, insufficient as it stands. I would not wish to say
that if A deliberately detaches B from a party, he has thereby correlated
himself with B, nor that a lecturer who ensures that just one blackboard is
visible to each member of his audience (and to no one else) has thereby
EXPLICITLY correlate the blackbord with each member of the audience, even
though in each case the analogue of the suggested definiesn is satisfied. To
have EXPLICITLY correlated X with each member of a set K, not only must I have
INTENTIONALLY effected that a PARTICULAR relation R holds between X and all
those (and only those) items which belong to X, but also MY PURPOSE OR END in
setting up this relationship must have been to perform an act as a result of
which THERE WILL BE SOME RELATION OR OTHER wich holds between X and all those
(and only those) things which belong to K. To the definiens, then, we should
add, within the scope of the initial quantifier, the following clause: “&
U’s PURPOSE in effecting that Ex (…) is that (ER’) (Ez) (R’ shaggy’ z iff z
BELONGS y (y is hairy-coated).” WoW 133n1 A more ‘Aristotelian’ oriented, that
would perhaps please Nicoletti slightly more is found in the section on
‘Universals and meaning’ in Grice’s ‘Aristotle on the multiplicity of being,’
where indeed he explores the idea that his views may well be regarded as an
outshoot of the old realist-conceptualist-nominalist polemic in the Middle Ages
– you know: the old days when Occam was revolutionizing philosophy in Britannia
and bringing the heresies to good old Bologna! Grice would never go to through
the dictionary the way Austin advised him to do – and would rather use
‘IMPLICATE’ as short for this, and EXPLICATE as long for that. (But Holdcroft brilliantly
elaborates on all this in his ‘Some forms of indirect communication’ in the
rather obscure Journal of Rhetoric. At the EXPLICIT level, there is, of course,
“to say” that – the DICTUM. Note Bosworth’s paraphrase of tacn, as earlier
quoted, as both dicimentum, and indicium, both from the same root for Latin for
‘say.’ (As in a horse says neigh – or you say it with flowers.) And oddly
enough, for a rather non-parsimonious man as he was, Grice kept using Hare’s
paraphrasis of this in terms of ‘dictive content.’ (In his Oxford dissertation,
Hare had used ‘dictor’ for who or what does the saying, and dictum for the
‘that’-clause that follows an ascription of a saying. And Hare and Grice shared
many a Saturday morning in what Pears wickedly called Austin’s kindergartens at
Oxford! Whereas when lecturing at Harvard Grice would speak – to appease Putnam
– of the ‘what is said’ “in my rather favoured sense of ‘say’ – in his Oxord
seminars on ‘Saying and Meaning’ it was always the dictum! So Nicoletti must know,
we hope, that there is a way to express what Socrates SAID when he said that he
did when was uttering something false, as opposed to what he was MEANING –
significando – provided we allow for this trick of an Anglo-Saxon word to have
a progressive tense – cf. Grice below: for how long have you been meaning that?
ABSURD! – Similarly, Nicoletti must have known what he was merely implying –
IMPLICANDO, never mind what he thought the consequence – or CONSEQUTM – was
behind his EMISSUM! (Surely the implicature cannot be a cancellable one, as
some think that ‘inform’ carries as a factive meaning that p is true! This
meaning/signification talk, Oxonian as it is, naturally compares with Hobbes,
and earlier, Ockham -- alphabetically under ‘de’, as Read has it. For Occam,
however, it is a bit of complication. An iron circulus placed outside a tavern
MEANS (naturaliter significat) that wine is being sold. Or is it non-naturally?
It is surely arbitrary for Hobbes! But there is an iconic association – and
iconicity lies at the heart of natural meaning (Cp. Grice on ‘association
modes’ in his definition of utterer’s meaning: iconic, non-iconic, etc. The
‘convention’ or arbitration, or imposition, of placing an iron circulus – as of
a barrell – outside a house -- may not be universal, even if iconic. But one
hopes that one sees the sign, and one reaches the conclusion that wine is being
sold. As when one looks up at th sky, and the ‘signe’ (sic) of the dark cloud
may well fit the job of a premise with ‘It’ll rain’ as a conclusion. Thus
Hobbes will have – the first of his examples of an arbitrary sign in his Logic
section or Computatio -- a bunch of grapes hanging out as meaning ARBITRARILY
that such is the case, that wine is on sale – ut nunc. As things are now. But,
on the other hand, while for Hobbes ‘voces’ arbitrarily signify this or that
(this p or that q, that is – one should always mind one’s ps and qs as Lakoff
reminds us, when dealing with Griceian matters -- if those ‘voces’ are the
NATURAL consequents or effects of the motions of our soul or animus, for Occam,
a short outburst of laughter (risus) will naturally signify (naturaliter
significat) that joy is brimming in one’s soul (laetitam animae), while a
furtive tear will equally naturally signify (naturaliter significat), in this
case, rather, dolorem. But Occam seems to have gotten all things wrong – as did
Geach, alas -- when he comes to wonder about the ‘sermo’ mentalis – ‘I’m
feeling joy; therefore, I smile; ‘I’m feeling a pain; therefore, I shed a tear.
Maybe, however, this is the natural, or spontaneous, belief that Dumbleton has
in mind when, in criticising Bradwardine about how obscure one’s reasonings can
go -- that, for Occam, would raher signify, yes, but naturaliter -- all across
mankind, never mind his English nation. Significat non-naturaliter is hardly
used by Occam, which is a shame. Since he would rather not multiply
significationes beyond necessity. And one hopes that the regressus has at one
point to stop. V. Cummings, Meaning and representation, on the homunculuar view
taken by some Griceians, for which you have an utterer meaning that p, and that
same p now meaning again that q – totally misunderstanding Grice’s attempt at a
‘conceptual loop,’ as Schiffer puts it in his D. Phil Oxon on meaning under
Strawson’s advise – to define semantics in psychological terms, JUST to avoid
to have to define psychological terms in terms of semantics! This relates to
Read on citing the refutations to the containment claim, slightly paraphrased:
‘What is signified by your uttering of your sentence, dear Socrates, is not,
believe me, the sentence that you are uttering a falsehood. What is signified
is, simpliciter, that you are uttering a falsehood. ‘Aha.’ It would still be
hardly of any historical interest to rephrase every collocation by Nicoletti of
‘significatio’ (and its cognates) by a Griceian collocation of ‘meaning.’ Some
readers of Grice’s ‘Meaning’ – or some of his auditors at the Oxford
Philosophical Society, where it was first delivered – (for it was Strawson who
had his wife typing the draft and send it unawares to Grice to The
Philosophical Review where it was published ten years later!) -- may find his
claim, a bit ou of the blue, that ‘Words are not signs’ rather obtuse or crass,
but then Grice liked to provoke! Cf. however the collocations by Grice using
‘significatn’ as identified by Bellucci, of Bologna: ‘any (significant)
sentence,’ one requirement to be fulfilled by signs have been suggested eg that
they must be more obvious or accessible than their SIGNIFICATA” , that they
must be in spatial or temporal proximity to their SIGNIFICATA” A gesture.
Neither of them do we naturally speak of the items as ‘signs,’ although we MAY
speak of tehm as ‘signifying’ or ‘signifying THAT.’ Contrary to owhat one might
expect, the terms of the sign relation are NOT sign (S), object SIGNIFIED (O)
and a third organism, … but sign, object, and interpretant. Grice quoting
Gallie, the Scots philosopher he had referred to also in ‘Personal identity’:
“Any appropriate response to a sign is, in virtue of its very appropriateness,
capable of itself serving as a sign of the object originally SIFNIFIED (Gallie
1952:120): ‘the way in which what the sign signifies depends on the occurrence
of an appropriate response: such a response being necessary both to show what
the sign SIGNIFIES and indeed to show THAT it sifnies anything at all.” “For
the proper SIGNIFICATE outcome of a sign, I propose the name the interpretant
of the sign” (Peirce). :This turns out to be a ‘habit’ – and also a
‘significate ffect of sign’). ‘The interpretants, or proper SIGNIFICATE
effects, of signs” “Such an event being SIGNIFICANT only as occurring when and
where it does” “Such event or thing being SIGNIFICANT only as occurring just
when and where it does” “An indefinite SIGNIFICANT character such as the tone
of voice” “to explain how words can fit (SIGNIFICANTLY) in setential contexts.
“the act of assertion is not a pure act of SIGNIFICATION” “first they have no
SIGNIFICANT resemblance to their objects” “would possess character which
renders it SIGNIFICANT” any utterany which SIGNIFIES what it does by virtue of
being understood to have that SIGNIFICATION.” (Peirce) . Utterance CANNOT
SIGNIFY (to someone) without being understood to SIGNIFY it” The emotional
interpreant it is the only proper SIGNIFICATE effect that the sign produces. If
a sign produces any further proper SIGNIFICATE effect” Interpretants as
SIGNIFICATE effect. “the proper SIGNIFICATE outcome of the sign” the proper
significate effect”. For one, words are not signs – or ‘signes’ – not just for
Grice, but for Hobbes either. It’s “voces” which ARE – especially in
compositio, or syntactically arranged, as in Nicoletti’s ‘homo est albus.’ But
‘Words are not signs’ bears a weightier reason for Grice. The claim is one of
the TWO reasons Grice gives to have chosen ‘meaning’ over ‘signification,’ or
another cognate of ‘sign’ -- the other being that some things that may mean are
not conventional – hence trying to dismantle the natural-sign/conventioal-sign
distinction – which seems to be “what people are getting at” when reflecting on
these issues, Grice warns his audience. But those things (or signs) are not
conventional for Hobbes, either. As if predating Lewis for centuries – who
doctored at Harvard on arbitrations under Grice – some ‘signes’ [sic] are
ARBITRARY, rathe – which is back to Mantova’s ‘imposition.’ Grice took
‘convention’ more seriously than even Cicero. The whole thing means that you
‘come together’ (cum-venire) – nothing more nor less. Rephrasing from Grice:
Don’t expect me to use the natural-sign/conventional-sign distinction, and
trust me that meaningN and meaningNN does better. For one, then not everything
that means is a sign. Words are not. Utterers are not. For another, there’s non-conventional,
arbitrary, meaning, like my hand-wave. It is interesting to note that while he
lectured (or tortured his pupils) at length on Peirce – he was University
Lecturer as well as Tutorial Fellow for St. John’s – in his paper on ‘Meaning’
Grice only cares to quote Stevenson by name, and the essay by Stevenson that
Grice quotes (Ethics and language, then a bit of novelty, published by this
eccentric Yale University Press) does have ‘mean,’ but in scare quotes (!) for
precisely those cases like Grice’s epigrammatic ‘Those spots ‘mean’ measles.’
Stevenson would be associated with anything -- BUT animism! This may explain
why, when Andreas Kemmerling was writing his doctoral dissertation at Bielefeld
on Grice on meaning he ended up asking: But what the hell, Was Grice mit
>>meinen << meint – Forschungsberichten des Instituts fuer Phonetik
und sprachlike Kommunikation der Universitatet Munchen – for Kemmerling could
not, as best as he tried, sympathise with all the trials and tribulations Grice
undergoes with a peculiar piece of Germanic lexicology that merely means ‘to
opine’ in Kemmerling’s German. Having written a memoir for Grice in Erkenntnis,
Kemmerling goes on to express that he has learned that some of his remarks
‘tend to be understood as if I took [Grice’s analysis to be an analysis of the
English word. The assumption underlying the remark is that the ENGLISH word
‘meaning’ seems to point more naturally to the phenomenon of human interaction
wich Grice’s analysis is about than its German counterpart does’ (Kemmerling in
PGRICE, p. 139 – and a whole book may be written about each language to which
Grice is translated – cf. Leonardi on the Italian Grice, and someone else on
Cicero as the Roman Grice! – or what the French (Parisians) were doing when gathering
under the Groupe pour la Recherche de la Inference e la comprehension
elementaire (P. G. R. I. C. E.). If Kemmerling is right that English ‘mean’
seems to typify communication more than ‘its German counterpart’ (as Kemmerling
puts it – meaning meinen) does, it’s quite a shift to the Romance languages
where all the derivatives of mentiri, and mentiri itself – quite range over the
OPPOSITE of what Grice sees as the anti-sneakiness of meaning. Mentiri and its
cognates, by this semantic shift of ‘inventing a double thought’ seems to be
ALL about lying and deception… The Latin language, as it happens, as we’ve
explored the cognates of Bosworth’s menan, MENTARE and MENTIRE -- does use the
‘mean’ root – also present in ‘mind’ --, as it distinguishes, indeed, between
MENTIRE (to lie) and MENTARE (to mean). But, unlike the compilers of the
Vocabulario della Crusca, neither Grice nor Nicoletti ever spent much time on
this, and besides Kemmerling, few would see why they should! The idea of using
the very root for ‘mind’, i. e. meaning, is prone to invite not just an
accusation of animism – or indeed mentalism, however undangerous – vide Myro
--, but plain unfettered naturalism, too boot! And Grice always regarded
full-blown Naturalism as one of the betes noires on his way to the City of
Eternal Truth. Spots happen to ‘mean’ measles (to some qualified doctor – not a
political appointee -- , because it is Nature, i. e. God, ultimately -- means
measles by the spots. A Russian philosopher like Martinich could similarly wonder
why Grice thought of ‘the recent budget ‘means’ that we shall have a hard year’
(WoW) as NATURAL – when it’s all about the Administration! (In distinguishing
the alleged two ‘senses’ of the verb ‘mean,’ Grice was initially fascinated by
the fact that one is factive – the ‘natural’ ‘sense,’ while the other is not:
and surely he would hardly say that The present budget means that we shall have
a hard year but we won’t. This sort of subtlety charmed Hart. Facione, who
wrote on this, even went on to give primacy to Hart rather than Grice on this.
The locus being Hart’s review of Holloway’s “Language and Intelligence” in the
Scotish Philosophical Quarterly. There, Hart acknowledges Grice in a footnote
for having made him realise that one cannot mean that those dark clouds mean
rain, and go on to cancel, as if it were a mere implicature, ‘but of course it
won’t!’ SIGNIFICATIO does not fare any better than ‘meaning,’ alas – from what
we can gather from the few (usually philosophers) who have uttered this noun.
As Grice saw it back in 1948, ‘significatio’ had become a bit of scholastic
jargon – or techno-crypticism as Grice prefers --. (Recall Grice’s recollection
on Austin forbidding the use of Volition, Causation, and the like – Prejudices
and predilections. Proof of the status of jargon of ‘significatio’ is that
while Italian naturally – without the aid of philosophers of language, that is
-- developed the Latin SIGnum into SEGno, it still preserves ‘SIGnificatio’ but
as a doublet, to mark its bastard origin, as it were. And while de Saussure
might disagree, anyone speaking a Romance language would find it VERY
intimidating to be challenged with one ‘And what do you SIGNIFY by that?’ when,
in most contexts, the admittedly arid and rather silly ‘vollere dire’ seems to
provide a more vernacular replacement. (‘In fact, I do not signify anything –
or are you seeing me making a sign, or what?’). But a few other, more
theoretical, insights by Grice on meaning do seem to trade on Nicoletti’s
points, as we sail through the insoluble. Let’s try and number some of them.
Meaning and signification: privileged access and incorrigibility. Suppose we
would like to expand a bit deeper on that conversation between Grice and his
former tutor at Corpus Christi, the very prestigious Scot Aristotelian scholar,
Hardie – of the Harie Golf Awards fame. On wanting to fulfil his tutor’s
desire, and after his very first tutorial, Grice hands Hardie a copy of THE
TIMES with the remark, ‘Here is what you asked for. Q. E. D.’ So far so good –
knowing Hardie. Grice will later elaborate on this, but exchanging roles,
somewhat, and having himself in the role of the straight man, and his own
pupil, Strawson, as the joker, and challenger to the philosopher’s paradox or
insoluble. Grice is now a Full tutorial fellow at St. John’s – which surprised,
of all people Scot economist Richardson – seeing that ‘he never returned
library books’—Richardson, ‘Grice’, St. College Records -- , and the assigned
co-tutor of P. F. Strawson – the other one was Scot philosopher Mabbott who
recollects on both Grice and Strawson in his Oxford memories, published by
Thornton --, for one term, for Strawson’s Logic Paper in the P. P. E.
programme.Grice utters (again, as Hardie had done). “I want you to bring me a
paper tomorrow.” But Grice now goes on to expand on the very absurdity of
Strawson’s very idea that HE (Strawson) KNOWS what Grice MEANS more than Grice
does! Grice enjoyed the final section of this early paper on “G. E. Moore and
Philosopher’s Paradoxes” (c. 1953-1958) so much that, not only did he keep it –
in illegible handwriting – but gave it to Harvard University Press to be added
to the compilation upon the occasion of the publication of the William James
lectures by Harvard University Press to add it to the compilation, in Part II
of what he rather pretentiously calls ‘Semantics and Metaphysics’ – The proof
reader did his/her best, but failed to read Grice’s ‘circumstance’ which
becomes ‘sentence’ – in quote below. So Grice appends to his criticisms of Malcolm
on Moore: I suspect that some philosophers have assumed or believed that ‘mean’
means ‘mean’ (that what what a man says he means is paramount in determining
what he does mean) because they have thought of ‘meaning so and so’ as being
the name of an introspectable experience. They have thought a person’s
statements about what he means have just the same kind of incorrigible status
as a person’s statements about his current sensations, or about the colour that
something seems to him to have at the moment. It seems to me that there are
certainly occasions when what a speaker says he means is treated as specially
authoritative. Consider the following possible conversation between myself and
a pupil. Myself: I want you to bring me a paper tomorrow. Pupil: Do you mean
that you want a newspaper or that you want a piece of written work? Myself: I
mean a piece of written work. Grice goes on to comment, now adding ‘absurdity’
to the bargain – ‘inappropriateness’ will come later: It would be ABSURD at
this point for the puil to say, ‘Perhaps you only THINK, mistakenly, that you
mean ‘a piece of written work,’ whereas really you mean ‘a newspaper.’ And this
absurdity seems like the absurdity of suggesting to someone who says he has a
pain in his arm that perhaps he is mistaken (unless the suggestion is to be
taken as saying that perhaps there is nothing physically wrong with him,
however his arm feels). It is important to notice that although there is this
point of analogy between meaning and having a pain, there are striking
differences. A pain may star and stop at specifiable times; equally something
may begin to look red to one at 2:00 P. M. and cease to look red to one at 2:05
P. M. But it would be ABSURD for my pupil (in the preceeding example) to say to
me, ‘When did you being to mean that?’ or ‘Have you stopped meaning it yet?’
Again there is no LOGICAL objection to a pain arising in any set of concomitant
circumstances; but it is surely absurd to suppose that I might find myself
meaning that it is raining when I say’I want a paper’; indeed, it is is ODD to
speak at all of my finding myself meaning so and so, though it is not odd to
speak of my finding myself suffering from a pain. At best, only VERY SPECIAL
circumstances (if any) could enable me to say ‘I want a paper,’ meaning thereby
that it is raining. In view of these differences, we may perhaps prefer to
label such statements as ‘I mean a piece of written work’ (in the conversation
with my pupil) as ‘declarations’ rather than as ‘introspection reports.’ Such statements
as these are perhaps like declarations of intention, which also have an
authoritative status in some ways like and in some ways unlike that of a
statement about one’s own current pains. Grice goes on, now accusing Strawson
of INAPPROPRIATE behaviour: But the immediate relevant point with regard to
such statements about meaning as the one I have just been discussing is that,
insofar as they have the authoritative status which they SEEM to have, they are
not statements which the speaker could have come to accept as the result of an
investigation of a train of arguments. To revert to the conversation with my
pupil, when I say ‘I mean a piece of written work,’ it would be quite
INAPPROPRIATE for my pupil to say ‘How did you discover that you mean that?’ or
‘Who or what convinced you what you mean that?’ And I think we can see why a
‘meaning’ statement cannot be both especially authoritative and also the
conclusion of an argument. If a statement is accepted on the strength of an
argument or an investigation, it always makes sense (though it may be foolish)
to suggest that the argument is unsound or that the investigation has been
improperly conducted; and if this is conceivable, then the statement maker MAY
be mistaken, in which case, of course, his statement has not got the
authoritative character which I have mentioned. Grice goes on to conclude the
section: But the paradox-propounder who relies on the type of argumentation I
have been considering requires BOTH that a speaker’s statement about what he means
should be especially authoritative AND that it should be established by
argumentation. But this combination is impossible. A further difficulty for the
paradox-propounder is one which is linked to the previous point. There is, I
hope, a fairly obvious distinction (though also a connection) between (a) what
a given expression means (in general), or what a particular person means IN
GENERAL by a given expression and (b) what a particular speaker means, or
meant, by that expression in a particular occasion; (a) and (b) may clearly
diverge. I shall give two examples of the ways in which such divergence may
occur. (1) The sentence ‘I have run out of fuel’ means in general (roughly)
that the speaker has no material left with which to proper some vehicle which
is in his charge; but a particular speaker on a particular occasion (given a
suitable context) may be speaking figuratively and may mean by this sentence
that he can think of nothing more to say. (2) ‘Jones is a fine fellow’ means in
general that Jones has a number of excellences (either without qualification or
perhaps with respect to some contextually indicated region of conduct or
performance); but a particular speaker, speaking ironically, may mean by this
sentence that Jones is a scoundrel. In neither of these examples would the
particular speaker be giving any UNUSUAL SENSE [cf. Dummett] to any of those
words OR SENTENCES; he would rather be using each sentence in a special way,
and a proper understanding of what he says involves KNOWING the STANDARD use of
the sentence in question. (3) A speaker might mean, on a particular occasion,
by the sentence ‘It is hailing’ what would standardly be expressed by the
sentence ‘It is snowing’ EITHER if he had MISLEARNED the use of the word
‘hailing’ OR if he thought (rightly or wrongly) that his addressee (perhaps
because of some family joke) was accustomed to giving a private SIGNIFICANCE
[Nicoletti signification – S. R. Read, Sign -- to the word ‘hailing.’ In either
of these cases, of course, the speaker will be using some particular word in a
special nonstandard sense.” (‘G. E. Moore and Philosopher’s Pardoxes’ c.
1953-1958), in WOW – way of words, pp. 166ff – paper from p. 154 to 170). Grice
goes on with two further paragraphs on this, till the very end, and abrupt too,
of the paper, as he trades on the attempt to use utterer-based meaning against
philosopher’s paradoxes or insolubles. The issue of incorrigibility and
privileged access sort of obsessed Grice when dealing with paradoxes and
insolubles, as is attested in two other pieces. In his own autobiography, the
Norwegian-American philosopher Bruce Aune, in his obligatory sojourn in the
varisty of stone walls, recalls that, upon arriving at Oxford, quite a few
years after Austin’s demise, he joined, upon invitation only, of course,
Grice’s Play Group on Saturday mornings. As it happened, Aune was nicely
surprised by this fact, and the following gesture of Grice showing some sincere
interest in a rather primitive view of avowals attempted by Aune in an early
paper. “It seems Grice had a thing about an avowal, as I called those things.”
Aune's affectionate remembrance of Grice by to the Grice Club. From Aune's
engaging Autobiography in Bayne's "History of analytic philosophy".
Aune writes: "I eventually sent [my paper on Avowals] to Black, of
Cornell, who had solicited papers from American philosophers for a volume
Routledge would publish as Philosophy in America. Black chose fourteen papers
from the ones submitted, and Aune’s essay, ‘On the complexity of avowals,’ was one
of the essays Black selected. The target of that essay by Aune was a group of
arguments by ‘Witters’ and Malcolm that were widely discussed at the time. They
concerned the supposed ‘criteria’ for being in pain, for understanding talk
about pain, and for using the word ‘pain’ correctly in first- and other-person
uses. In the course of developing his criticism of some of these arguments Aune
draws a distinction between what a statement implies and what this or that
person might imply in making that statement. This distinction was similar to
one that Grice was then making in his work on what he called conversational
implicatures, “and perhaps because of this, Grice was quite pleased by my
talk.” “At any rate, after my talk, or shortly after it, Grice invited Aune to
take part in his “Saturday mornings,” the discussions he then held on Saturday
mornings at Corpus. The Saturday discussions that Grice led when Aune was there
were a continuation of the Saturday morning discussions previously led by
Austin. The meetings Aune attended generally had five or six discussants. “I
can no longer remember all the people who attended." Hare was nearly
always there, but he never, as I recall, “addressed a single word to [Aune].”
He was not superior or rude. I think he was simply reticent or shy."
"I think Urmson sometimes attended." "He was then a don at
Corpus." "And Nozick, the other American visitor, was always
there." "Nozick had just finished his Ph.D. at Princeton. Nozick’s
sponsor at Oxford, as it were, was Grice. Nozick was attached to St. John’s
College as Aune was attached to Corpus. Aune continues: "I was greatly
impressed by Grice’s ideas, his intelligence, and his critical ability."
"But I gradually came to the conclusion that his way of doing philosophy
was not mine." "After a couple months, I gradually stopped attending
the meetings." "There were really two reasons for this." (A)
REASON A -- Aune's dropping from the Play Group. "One was that Grice’s
procedure in the meetings left me seriously dissatisfied." "We generally
discussed recent journal articles (one was Rawls’ “Justice as Fairness”)."
---- Rawls ended up quoting from Grice's earliest "Personal identity"
(1941) in "Philosophy and public affairs." "But the room lacked
a blackboard." "And, instead of attempting to formulate clear and
definite assertions about the arguments used, we discussed numerous examples in
what seemed to me an indefinite and inconclusive way." "We seemed, in
fact, to make very generous use of the case-by-case method that Wisdom employed
in the seminar Aune describes elsewhere. "I found it dissatisfying."
"I had no justifiable philosophical objection to the procedure."
"I could not reasonably claim that it would not or could not bring
solutions to significant problems or result in a greater understanding of
significant issues." "But I didn’t find the procedure
satisfying." "I didn’t enjoy it." (B) REASON B: Aune dropping
from the Play Group. "The other reason was that I wanted to be working at
my own task." "I wanted to be writing." "At that time of my
philosophical life, I worked out my ideas on my typewriter, not in talk."
"Grice’s rambling, leisurely, and seemingly inclusive discussions took too
much time away from the work I wanted to be doing myself." "Philosophy
is a highly personal pursuit, at least for me, and admirable as I thought he
was, Grice pursued philosophical issues in a way I simply did not find
congenial." So "I eventually dropped out of Grice’s discussion
group." ---- What an excellent remembrance! The other source explains
Grice’s possible motivation for this. It is what he calls pirotology – as in
pirots karulise elastically. Why would a pirot care to potch (perceive) that an
obble has feature F, and communicate this to another pirot so that the other
pirot gets to know (cotch) that this is the case? What is the pirot’s
authority, in the first place?In his “Method in philosophical philosophy: from
the banal to the bizarre” – American Philosophical Association Presidential
Lecture – which incidentally Bennett says in his review of PGRICE for the Times
Literary Supplement that it should be learned by heart by any philosopher of
mind -- Grice makes a point about a transcendental justification, alla Kant,
for the incorrigibility and privileged access of some – not all -- of our
propositional (or psychological, as he prefers) attitudes. Meaning may be one
of those. “I shall now try to bring the idea of higher-order states to bear on
Problem C (how to accommodate privileged access and, maybe, incorrigibility). I
shall set out in stages a possible solution along these lines, which will also
illustrate the application of the genitorial programme. “Grice goes on to
proceed by stages. There’s Stage 0: Stage 0. We start with pirots equipped to
satisfy unnested judgings and willings (i. e. those contents do not involve
judging or willing). Then there’s Stage 1, which relates to Nicoletti’s concern
for his conversationalist’s animus: Stage 1. It would be advantageous to pirots
if they could have judgins and willings which relate to the judgings and
willings of OTHER pirots; for example, if pirots are sufficiently developed to
be able to will their own behaviour in advance (form intentions for future
action), it could be advantageous to one pirot to anticipate the behaviour of
another by judging that the second pirot WILLS to do A (in the future). So we
construct a higher type of pirot with this capacity, without however the
capacity for REFLEXIVE states. This stage is followed by Stage 2, where control
and regulation make their way in: Stage 2. It would be advantageous to
construct a yet higher type of pirot, with judgings and willings which relate
to his OWN judgings and willings. Such pirots could be equippd to CONTROL or
REGULATE their own judgings and willings; they will presumably be already
constituted so as to conform to the law that ceteris paribus if they will that
p and judge that not-p, then if they can, they make it the cas that p. To give
them some control over the judgings and willings, we need only to extend the
application of this law to their judgings and willings; we equip them so that
ceteris paribus if they will that they do not will that p and judge that they
do will that p, then (if they can) they make it the case that they do NOT want
will that p (and we somehow ensure that sometimes they CAN do this). [It may be
that the installation of this kind of control would go han in hand with
installation of the capacity for evaluation; but I need not concern myself with
this now.] To this, Stage 3, which involves manifestational behaviour which may
be beyond Nicoletti’s conversationalist’s animus! Stage 3. We shall not want
these pirots to depend, in reaching their second-order judgments about
themselves, on the observation of manifestational behaviour; indeed, if
self-control which involves suppressing the willing that p is what the genitor
is aiming at, behaviour which manifests a irot’s judging that it wills that p
may be part of what he hopes to prevent. So the genitor makes these pirots
subject to the law that ceteris paribus if a pirot judges (wills) that p, then
it juges that it judges (wills) that p. To build in this feature is to build in
privileged access to judgings and willings. To minimise the waste of effort
which would be involved in trying to suppress a willing which a pirot
mistakenly judges itself to have, the genitor may also build in conformity to
the converse law, that ceteris paribus if a piot judges that it judges (wills)
that p, then it judges (wills) tha p. Both of these laws however are only
ceteris paribus laws; and there will be room for counter-examples; in
self-deception, for example, either law ma not hold (we may get a judgement
that wills that p without the willing that one p, and we may get willing that p
without judging that one wills that p – indeed, with judging that one does NOT
will that p. Reaching Stage 4 seems like a relief, in comparison! Stage 4. Let
me abbreviate ‘x judges that x judges that p’ by ‘x judges-2 that p,’ and ‘x
judges that x judges that x judges that p’ by ‘x judges-3 that p.’ Let us
suppose that we make the not implausible assumption that there will be no way
of finding NON-LINGUISTIC manifestational behaviour which DISTINGUISHES
judging-3 that p from judging-2 that p. There will now be two options: we may
suppose that ‘judge-3 that p’ is an inadmissible locution, which one has no
basis for applying; or we may suppose that ‘x judges-3 that p’ and ‘x judges-2
that p’ are manifestationally equivalent, justbecause there can be no
DISTINGUISHING behavioural manifestation. The second option is preferable, if
(a) we want to allow for the construction of a (possibly later) type, a TALKING
pirot [not parrot, like Locke] which can express that it judges-2 that p; and
(b) to maintain as a general (though probably derivative) law that ceteris
paribus if x expresses that phi then x judges that phi. The substitution of ‘x
judges-3 that p’ for ‘phi’ will force the admissibility of ‘x judges-3 that p.’
So we shall have to adopt as a law that x juddges-3 that p iff x judges-2 that
p. Exactly parallel reasoning will force the adoption of the law that x
judges-4 that p if x judges-2 that p. Grice concludes by introducing the
justified notions of incorrigibility for some judgings, and willings, and
privileged access for yet another set of them. “If we now define ‘x BELIEVES
that p’ as ‘x judges-2 that p,’ we get the result that x believes that p iff x
believes that x believes that p. WE GET THE RESULT, that is to say, that
BELIEFS are (in this sense) *incorrigible*, whereas first-order JUDGINGS are _only_
matters for privileged access.” P. 155-156 in The Conception of Value.
Clarendon. Meaning and signification: Above-board-ness Read makes a passing but
insightful note about M. A. E. Dummett on the transparency of meaning. As a
matter of fact, Grice ends up making this a necessary condition for his
analysis of utterer’s meaning. When writing his Retrospective Epilogue for
Harvard University (p.368), Grice wonders to what point something that is being
merely insinuated in a rather obscure way may count as meaning so and so. What
have I communicated? “Suggesting seems to me to be related to, though in
certain respects different from, hinting. In what seems to me to be standard
cases of hinting one makes, explicitly, a statement which does, or might, justify
the idea that there is a case for supposing that so-and-so; but what there
might be a case for supposing, namely that so-and-so, is not explicitly
mentioned but IS LEFT TO THE AUDIENCE to identify. Obviously, the more DEVIOUS
the hinting, the GREATER is the chance that the speaker will FAIL to make
contact with the audience, and so will escape without having commitsed himself
to anything! More formally (in spite of Putnam), in his step-by-step reductive
(but not reductionist) analysis of utterer’s meaning, Grice indeed comes up
with what he calls the anti-sneak clause to avoid Searle’s example of the
American soldier who, caught by the Italian troops during the second World War,
utters the insoluble Kenst du das land wo die Kitronen bluhen to mean that he
is a German soldier. Just as, to use Grice’s own example, a knick-knack seller
in Port Said may mean that the British sailor is so welcomed by uttering Arabic
for ‘You pig of an Englishman’. In a sort of self-referential way, Grice would
end up analysing “U means that p” iff, among other things, there is no
inference element E such that U intends that U has been using yet NOT to be
recognised by his addressee (WoW, p. 114) U meant by uttering x that *psi p’ is
true iff […] III. It is not the case that, for some inference-element E, U
intends x to be such that everyone who has Phi will both (1’) rely on E in
coming to psi+ that p, and (2’) thnk that (Ephi’): U intends x to be such that
anyone who has phi’ will come to psi+ that p WIHOUT relying on E. where psi+ is
to be read as ‘psi’ if clause II Exhibitiveness-Protreptic is operative and as
‘think that U psi-s if clause II is nonoperative. We need to use both phi and
phi’, since we do not wish to require that U should intend his possible
audience to think of U’s possible audience under THE SAME DESCRIPTION as U does
himself. When in Sussex, vacationing almost, Grice felt for some slang, hence
the anti-sneak: There is this question of how this relates to the regresses
which people have actually found: regresses, or prolongations of the set of
conditions, which actually exist. Certain ingenious people, wuch as Strawson
and Dennis Stampe, and ending up with Schiffer, who moves so fast and
intricately that one can hardly keep up with him, have produced counterexamples
to my original interpretant in an analysis of meaning, counterexamples which
are supposed to show that my conditions, or any expansion of them, are
insufficient to provide an account of speaker meaning. The alleged
counterexample is ALWAYS such that it satisfies the conditions on speaker
meaning as set forward so far, but that the speaker is nevertheless SUPPOSED TO
HAVE what I might call A SNEAKY INTENTION. HOW sneaky? That is, in the first
and most obvious case, his intention is that the hearer should in fact accept p
on such and such grounds, but should THINK that he is supposed to accept p NOT
on THOSE grounds, but on some OTHER grounds. Translate to “Socrates said
something false.” Grice goes on: That is, the hearer is represented, at some
level or other of embedding, as having, or being intended to have, or being
intended to think himself intended to have (or …), a MISAPPPREHENSION with
regard to WHAT is expected of him. He thinks he is supposed to proceed in one
way, where really he is supposed to proceed in another. Grice’s answer? “I
would THEN want to say that the EFFECT of the *very* appearance of a SNEAKY
INTENTION, the function that such a sneaky intention would have in my scheme I
am suggesting, woul SIMPLY be to CANCEL the license to *deem* what the speaker
is doing to be a case of meaning on this particular occasion: that is, to
cancel the idea that this is to be allowe to count as a SUBLUNARY performance,
so to speak, of the infinite set of intentions which is only celestially
realisable.” A celestial reference that would undoubtedly have pleased
Nicoletti as he tried to turn Averroes into a Christian! Grice concludes his
‘Meaning Revisited’ with an alert: “In a way, what THIS suggestion does – to
treat meaning as a value-oriented notion in terms of optimality, or would if it
it were otherwise acceptable, is to confer A RATIONALE upon a proposal which I
actually did make in an earlier paper, to the effect that what was really
required in a fully account of speaker meaning was the ABSENCE of a certain
kind of intention. This my very well be right, but the deficiency in that
proposal was it gave no explanation of WHY this was a reasonable condition to
put into an account of speaker meaning. I think, if we accepted the framework I
have just outlined – meaning as Pareto optimality – this arbitrariness, or ad
hocness, would be removed, or at least mitigated.” Davidson made a point about
this – in his contribution to PGRICE fittingly entitled, “A nice derangement of
epitaphs”, as Humpty Dumpty had done before. Davidson’s point being that Humpty
Dumpty cannot mean that Alice and he should change the topic’ by uttering
‘impenetrability’ because as he allows, ‘of course you don’t know that until I
tell you.’ Meaning and signification: Beyond m-intention. We imagine ourselves
then to be, in that memorable 1948, among the members for The Oxford
Philosophical Society, and seeing as Grice expands on what was surely then a
pretty revolutionary view of meaning. And in one paragraph Grice bears on
Nicoletti, as Grice wonders. What if utterer U means that p, and an effect on
his auditor’s addressee A’s frame of mind (auditoris animus, to mock Nicoletti)
is that A comes to believe that q, on his own terms! The wording in ‘Meaning’
is causalistic – so it’s anti-Humean cause and anti-Humean effect that count
--, and if a consequence is meant, it is consequence qua effect: One point
before passing to an objection or two. I think it follows that from what I have
said about the connection between meaningNN and recognition of intention that
(insofar as I am right) ONLY WHAT I may call the PRIMARY intention of an
utterer is RELEVANT to the MEANINGnn of an UTTERANCE. For if I utter x,
intending (with the aid of the recognition of this intention) to induce an
effect E, and intend this effect E to lead to a further effect F, insofar as
the occurrence of F is thought of NOT to be depend solely on E, I cannot regard
F as IN THE LEAST dependent on recognition of my intention to induce E. That
is, if (say) I intend to get a man to do something by giving him some
information, it cannot be regardd as relevant to the meaningNN of MY UTTERANCE
to describe what I intend him to do. Interestingly, Patton uses this same an
argument against Kripke’s misguided claim (in Philosophical Review – Speaker’s
meaning and reference) that Implicature Happens, that it’s all about Speaker’s
Meaning –, and that a thief uttering ‘The cops are around the corner’ to the
other thief the first thief cannot mean that they should leave he booty and
run. (Grice had acknowleged Patton’s collaborator, Stampe, in WoW). Grice duly
elaborates on that in, in the formal fashion that irritated Putnam – ‘of all
people’ – in his William James Lectures.Grice is listing now his own conceived
counterexamples – as say, Stampe’s counterexample in the ‘sufficiency’ section
of the lecture -- directed towards showing the three-prong analysis of
utterer’s ‘signification’ too strong” (p. 107): Conclusion of argument: p, q;
therefore r (from already stated premises). While U intends that A should think
that r, he does not expect (and so intend) A to reach a belief that r on the
basis of U’s intention that he should reach it. The premises, not trust in U,
are supposed to do the work. (p. 107). Grice is hardly but intimated by such a piece
of cake. Instead of leaving the room, Grice goes on to propose a ‘very apt’
remedy, involving the important notion of activated belief – cfr. Dumbleton on
Bradwardine and Nicoletti and the insoluble) and reaches out a re-definition of
‘signification’ to exclude precisely such a case as one of ‘signification.’ And
when Dumbleton is involved, it’s best to expand, so this is the ‘apt remedy’.
“[This example raises] two related difficulties.” So what’s the first? There is
some difficulty in supposing that the indicative form is CONVENTIONALLY tied to
indicating that the speaker is M-intending to induce a certain belief in his
audience, if there are quite normal occurrences of the indicative mood for
which the speaker’s intentions are different, in which is is NOT M-intending
(nor would be taken to be M-intending) to induce a belief. Yet it seems
difficult to suppose that the function of the indicatie mood has NOTHING to do
with the inducement of belief. The indication of the speaker’s intention that
his audience should acct (or form an intention to act) is plausibly, if not
unavoidably, to be regarded as by ‘convention’ the function of the imperative
mood; surely the function of the indicative mood ought to be analogous. What is
the alternative to the suggested connection with an intention to induce a
belief? Grice expands on this first difficulty: The difficulty here might be mt
by distinguishing questions about what an indicative sentence means and
questions about what a SPEAKER means. One might suggest that a full
specification of sentence meaning (for indicative sentences) involves reference
to the fact that the indicative form ‘conventionally’ SIGNIFIES an intention on
the part of the utterer to induce a belief; but it may well be the case that
the SPEAKER’s meaning does NOT *coincide* with the meaning of the sentence he
utters. It may be clear that, though he uses a device which ‘conventionally’
indicates an intention on his part to induce a belief, IN THIS CASE he has not
this but some other intention. This is perhaps reinforceable by pointing out
that ANY device, the primary (standard) function of which is to indicate the
speaker’s intention to induce a belief that p, COULD in appropriate
circumstances be EASILY and intelligibly employed for related purposes. The
problem then would be to exhibit the example as a NATURAL ADAPTATION of a
device or form PRIMARILY connected with the indication of an intention to
induce a belief. WoW 108. How does he introduce the second problem that bears
more on Dumbleton? I think we want, if possible, to avoid treating the
[suspect] examples as EXTENDED uses of the indicative form and to find a more
generally applicable function of that form. And here is the second difficulty.
In any case, the second difficulty is more serious. For this is how he
formulates it (2) Even if we can preserve the idea that the indicative form is
tied by convention to the indication of a speaker’s intention to induce a
belief, we should have to allow that the speaker’s meaning will be different
for different occurrences of the same indicative sentence – indeed, this is
required by the suggested solution for difficulty (1). We shall have to allow
this if differences in intended response involve differences in speaker’s
meankng. … And how does he treat this difficulty? We might attempt to deal with
[the example] by supposing the standard M-intended effect to be not just a
BELIEF but an ACTIVATED BELIEF (That A should be in a state of believing that p
and having in mind that p). This brings alas, some further difficulty One may
fall short of this in three ways: one may (1) neither believe that p nor have
it in mind that p; (2) believe that p, but not have in mind that p; (3) not
believe that p, but have it in mind that p. But this, even for the example for
which it seems promising, runs into a new difficulty. The solution, then? “This
suggests dropping the requirement (for speaker’s meaning) that U should intend
A’s production of response to be BASED on A’s recognition of U’s itentnion that
A should produce the response; it suggests the retention merely of conditions
(1) and (2). But this will not do. There are examples which require this
condition – Herod, showing Salome the head of St. John the Baptist, cannot, I
think, be said to have MEANT that St. John the Baptist was dead. The third
condition seems to be required in order to protect us from counterintuitive
results in these cases.” Faced with such double difficulty, Grice proposes two
‘possible remedies’: -(i) We might RETAIN the idea that the intended effect or
response (for cases of meaning that it is the case that p – idnicatve type) is
ACTIVATED BELIEF, retaining in view the distinction between reaching this state
(1) from ASSURANCE-DEFICIENCY and (2) from ATTENTION-deficiency, and stipulate
that the third condition (that U intends the response to be elivited on the
cases of recognition of his intention to elicit that response) is OPERATIVE
ONLY when U intends to elicit ACTIVATED BELIEF by eliminating
ASSURANCE-DEFICIENCY, NOT when he intends to do by eliminating
assurance-deficiency. What’s wrong with that? Indeed it is generalizable: This
idea might be extended to apply to imperative types of cases, too, provided
that we can find cases of reminding someone to do something (restring him to
ACTIVATED INTENTION) in which U’s intention that A should reach the state
[animus]is similary otiose, in which case it is not to be expected that A’s
reaching the activated intention will be dependent on his recognition that U
intends him to reach it. So the definition might read as follows – where *psi
is a mood marker, an auxiliary correlated with the propositional attitude psi
from a given range of propositional attitudes: U means by uttering x that *psi
p = U utters x intending (1) that A should ACTIVELY psi that p. (2) that A
should recognize that U intends (1) and (unless U intends the utterance of x
merely to remedy ATTENTION-deficiency) and (3) that the fuflfilment of (1)
should be based on the fulfilment of (2). Since this remedy does not cope with
all the suspect examples, a second remedy is proposed -(ii) Since, when U does
intend, by uttering x, to promote in A te belief that p, it is standardly
requisite that A should (and should be intended to) think that U thinks that p
(otherwise A will not think that p), why not make the DIRECT intended effect
not that A should think that p, but that A should think that U THINKS that p?
In many but not in all cases, U will intend A to PASS, from thinking U thinks
that p, to thinking that p himself (‘Informing’ cases). But such an effect is
thought of as indirect (even though often of prime interest). And, without the
notion of the activation of belief: We can now retain the third condition,
since even in reminding cases A may be expected to think U’s intention that A sould
think that U thinks that p to be RELEVANT to the question whether A is to think
that U thinks that p. WoW111 Grice finally reaches an analysans that satisfies
HIM, if not Dumbleton! By uttering x U meant that *psi p is’ is true iff (EA)
(Ef) (Ec) U uttered x intending (1)-7 as in the third redefinition, version A,
with psi-ing that p substituted for ‘r’ AND in some cases ‘8 A on the basis of
the fulfilment of (6) himself to psi that p. What is meant, what is signified
-- and the enthymematic If somebody knows how to use ‘enthymematic,’ that’s
Grice, and Read acknowledges this – not that Grice uses if – but that it is an
adjective we have to bear in mind when dealing with Dumbleton. Grice recalls
that during his first tutorial with Hardie, another pupil – ‘whose name I
forget, but I do remember it was that of an English county, so I shall call him
‘Shropshire’ – proposed an argument to the effect that the soul is immortal on
the basis of the fact that if you cut a chicken in two, the body ambulates.
Grice goes on to provide what’s behind Shropshire’s enythmematic piece of
reasoning: 1. If the soul is ot dependent on the body, it is immortal. 2 If the
soul is dependent on the body, it is dependent on that part of the body in
which it is located. 3. If the soul is located in the body, it is located in
the head. 4. If the chicken’s soul were located in its head, the chicken’s soul
would be destroyed if the head were rendered inoperative by removal from the
body. 5. The chicken runs round the yard after head-removal. 6. It could do
this only if animated, and controlled by its soul. 7. So the chicken’s soul is
not located in, and not dependent on, the chicken’s head. 8. So the chicken’s
soul is not dependent on the chicken’s body. 9. So the chicken’s soul is immortal.
10. If the chicken’s soul is immortal, A FORTIORI the human soul is immortal.
11. So the soul is immortal. Nicoletti would have cast serious doubts on that,
but then he was an Averroist, and the Padoans almost placed him in the rake for
that (v. Nardi). Like Nicoletti, then, and the rest of them – notably Dumbleton
-- Grice cared about reason, and ‘reasoning’ – a value-oriented notion if ever
there was one (like ‘sentence’, or ‘cabbage’ – as in ‘cabbages and kings’). In
his Kant lectures on reasoning at Stanford – re-delivered (with a different
premium) at Oxford as the Locke lectures (where he has his revenge with Locke’s
soul: You refused me your scholarship twice, so here are my lectures!– he
missed a few points which he still managed to re-address in his P. G. R. I. C.
E. contribution, which, as we noted, he originally felt like entitling,
“Prejudices and predilections; which become, the life and opinions of H. P.
Grice.” (He never went by Paul Grice at Oxford – always H. P. Grice, in the
proper way). They first very properly refer to my discussion of ‘incomplete’
reasoning in my John Locket lectures, and discover there some suggestions
which, whether or not they supply NECESSARY conditions for the presence of
FORMALLY incomplete or IMPLICIT reasoning, cannot plausibly be considered as
JOINTLY providng a SUFFICIENT condition; the suggested conditions are that (a)
the implicit reasoner INTENDS that there should be some VALID Supplementation
of the explitly present material which would justifu the ‘conclusion’ of the
incomplete reason, together perhaps with (b) a further DESIRE or INTENTION that
the first INTENTION should be causally efficacious in the generation of the
reasoner’s BELIF in the aforementioned conclusion. So it seems that, like with
Nicoletti, for Grice, meaning and signification were ultimately a matter of
philosophical psychology, as they should be. Like Wolff, it not perhaps
Nicoletti who was happy enough with saying he was reading on ‘De anima,’ Grice
thought that it’s always psycho-LOGICAL, never psychic, what we have in mind.
Indeed, a full theory of the soul – along, unsurprisingly, Aristotelian lines –
cf. Nicoletti on the alleged three souls, the vegetative, the sensitive, and
the intellective – and Grice on the ‘power structure of the soul’ with the
intellective as the C. E. O., the sensitive as the legislative, and the
vegetative as the masses! The significatum and the consequtum Reaching the
consequtuum, the non-non-sequitur, seems to be all that matters. While Read is
concerned with consequence more than he is with signification, it is
interesting to note that, as Hobbes had attempted in his COMPUTATIO, -- and in
Latin, too -- when it comes to signs – for Hobbes – or meaning, as we’ll see,
for Grice – CONSEQUENTIA seems to be at the ‘root’ (Grice’s term) of both
‘natural’ and ‘non-natural’ (or artificial) sign. If Cicero is right, and it’s
the consequence-approach to the sign that matters, it doesn’t matter if you are
challenged by some spots (which mean measles) or by a remark (‘He can’t get on
without his trouble and strife’ which means that the utterer finds his wife
indispensable WoW). You have to REASON in either case. We doubt, as we’ve said,
that Nicoletti would have use ‘signify’ in vernacular conversation – we are not
sure the present Pope will -- , being as it is much of a piece of scholastic
jargon. If I make signs my ordinary routine, I will be treated not as quite the
Oxonian Nicoletti otherwise would. The relevant passage in Grice is in his
“Meaning” revisited – “Meaning, revisited” was Grice’s contribution at the
conference at Brighton organized by N. V. Smith on Mutual knowledge – now in
WoW -- , where he argued that, far from being two ‘senses’ of ‘mean,’ as he
challenged the Oxford-Philosophical-Society members, in both ‘Smoke means fire’
and ‘I mean I love you,’ the shared element is that p is a consequence of q:
same sense! On general grounds of economy, I am inclined to think that if one
can avoid saying that the word so-and-so has this sense, that sense, and the other
sense, or this meaning and another meaning, if one can allow them to be
VARIANTS under one single principle, that is the desirable thing to do. Don’t
multiply senses beyond necessity. And it occurs to me that the ROOT IDEA in the
notion of meaning [[ or Nicoletti SEGNUM ]], which in one form or adaptation of
another would apply to both these cases [Black clouds mean rain, My words mean
so-and so’] is that IF X MEANS THAT Y, this is equivalent to, or AT LEAST
CONTAINS as a part of what it means, the claim that Y IS A CONSEQUENCE OF X.
That is, what the cases of natural and nonnatural meanin have in common is
that, on some interpretation of the notion of consequence, Y’s being the case
is a consequence of X. Read refers to Dummett, on meaning transparency, and, as
it happens, seas of language, and all, Grice has a few nice things to say about
Dummett, too. For one, apparently Austin never wanted Dummett in the Saturday
mornings. For another, Wrigley, who was a student of Grice, approached him once
with ‘Have you read Frege philosophy of language? For that is what I intend to
base my doctoral dissertation on’ ‘I haven’t,’ Grice responded – ‘and I hope I
won’t.’Interestingly, Hobbes essayed the same solution way back then: Signa
autem vocari solent antecedentia CONSEQUENTIUM, et CONSEQUENTIA antecedentium,
quoties plerumque ea simili modo praecedere et CONSEQUI experti sumus. Exempli
gratia, nubes densa SIGNUM est CONSEQVTVRAE pluviae, et pluvia SIGNVM
antecedentis nubis, ob eam causam, quod raro nubem densam sine SEQUENTE pluvia,
pluviam autem sine antecedente nube numquam experti sumus. Signorum autem alia
NATURALIA sunt quorum exemplum est quod modo dixeramus; alia ARBITRARIA,
nimirum quae nostra VOLUNTATE [Mantova IMPOSITIO] adhibentur; qualia sunt,
suspensa hedera AD SIGNIFICANDUM VINVM VENALE; lapis, AD SIGNIFICANDUM agri
terminum; ET VOCES humanae [[not bruti]] CERTO MODO CONNEXAE, AD SIGNFICANDAS
ANIMI cogitationes et motus. The significatum: between the dictum and the
implicatum – plus the emissum: where the consequtum fits in While Grice had a
thing or two to say about meaning, it is somewhat that when providing a
taxonomy of the ‘total’ SIGNIFICATION [sic] – cf. Read on Nicoletti – of a
remark, he goes on to divide it between the DICTUM – ‘what is said,’ – “in in
favoured use of this expression” – and what is IMPLICATUM. So where does the
SIGNIFICATUM fit it? Consider Read’s variations on the insoluble. This is
indeed from that passage in that obscure FOUNDATIONS OF LANGUAGE journal. My
wider programme arises out of a distinction, which, for purposes wich I need
not here specify, I wish to make WITHIN THE TOTAL SIGNIFICATION of a REMARK: a
distinction between what the speaker has SAID (in a certain favoured, and maybe
in some degree ARTIFICIAL, sense of ‘said’) and what he has IMPLICATED (e. g.
implied, indicated, suggested), taking into account the fact that what he has
implicated may be either conventionally implicated (implicated by virtue of the
meaning of some word or phrase which e has used) or nonconventionally
implicated (in which case the specification of the implicature falls outside
the specification of the conventional meaning of the words used). WoW 118 And
cf. Levinson, Pragmatics, for the setting of this into a scheme allowing also
for NATURAL meaning – what is naturally meant – cf. Green on Grice’s Frown. It
may well be the case that, if someone does utter ‘Socrates uttered the false,’
one might claim that WHAT WAS SAID – dictum – has no meaning – no SIGNIFICATUM.
This is not precisely Grice’s view, who holds a ‘favoured’ yet pretty broad
conception of ‘dictum’. He famously said in the second William James lecture
that if reference is known to both parties in the conversation, an utterer says
either ‘The Prime Minister is a good man’ and or ‘Harold Wilson is a good man,’
we may grant that in either occasion he has said the same thing as he otherwise
would! In this ‘sense,’ “He was caught in the grip of a vice” differs from
“Harold Wilson was a great man.” Which one is more ut nunc? In the sesnse in
which I am using the word ‘say,’ I intend what someone as said to be closely
related to the conventional meanin of the words (the sentence) he has uttered.
Suppose someone to have uttered the sentence ‘He is in the grip of a vice’.
Given a knowledge of the English language, but no knowledge of the
circumstances of the utterance, one would know something about what the speaker
has SAID, on the assumption that he was speaking standard English, and speaking
literally. One would know that he had SAID, about some particular male person
or animal x, that at the time of the utterance [UT NUNC] (whatever that was),
either (1) x was unable to rid himself of a certain kind of bad character trait
or (2) some part of x’s person [or body in case of animal] was caught in a
certain kind of tool or instrument (approximate account, of course). Is this
enough? We don’t know about Dumbleton, but it doesn’t seem enough for Grice:
But for a full identification of what what the speaker has said, one would need
to know (a) the identity of x, (b) the time of utterance [READ, UT NUNC], and
(c) the meaning, on the particular occasion of utterance, of the phrase ‘in the
grip of a vice [a decision between (1) and (2) above]. And here comes that
great man that Harold Wilson was: This brief indication [he just delivering at
Harvard] of my use of ‘say’ [his lectures at Oxford were a different matter –
‘Saying and Meaning’] leaves it open whether a man who says (today – nunc 1967
– Harold Wilson is a great man and another who says (also today – NUNC --) The
British Prime Minister is a great man would, if each knew that the two singular
terms had the same reference, have SAID THE SAME THING. Does this matter?
Course not! Implicature happens! But whatever decision is made about this question,
the apparatus that I am about to provide will be capable of accounting for any
IMPLICATURES that might depend on the presence of one RATHER THAN ANOTHER of
these singular terms in the sentence uttered. Such implicatures would merely be
related to different conversational maxims! WoW 25 In introducting IMPLICATURE,
Grice takes special care to consider the Latinate IMPLICATUM as the
past-participle form; it’s a concoction – although used by Sidonius, Latin
Dictionary -- said to do duty for not just ‘imply,’ ‘suggest,’ or ‘insinuate,’
but plain ‘mean’. (You should say what you mean – the March Hare). It may all
boil down, again, to this past-participle, passive-voice ‘by’ construction.
SIGNIFICATUM, But significatum by who or what? IMPLICATUM. But implicatum by
whom or what? DICTUM, but by whom or what? Cf. Read on Sign. It is no wonder,
at this stage we will assume, that the reader should wonder why all those
mediaeval logicians were writing puzzles on what is meant by ‘Socrates said
something false,’ as not SIGNIFYING the proposition or sentence that Socrates
said something false, but merely as signifying, simpliciter, that Socrates said
something false. They were just following Grice’s footsteps, or writing
footnotes to it (Recall Whitehead, about whose quote the same can be said about
pragmatics: “Metaphysics has largely been just a bunch of footnotes on Plato.”)
Seeing that Read adopts “Sign” – in full bold type -- as a function – for
‘signification’ – to explore the logical form, as it were of the various claims
related to Nicoletti, it may do to revise what Grice meant by trying to analyse
meaning or Nicoletti may have meant by signification. This all evokes that
occasion when, challenged by Mrs. Jack – nee Rowntree, a Tutorial Fellow at
Somerville -- that Grice was offering a reductive theory of meaning, Grice
played on the fact that he’d be at most offering an ‘analysis,’ never a
theory!And Grice’s answer bears on Dumbleton. Meaning is a matter of INTUITION,
not theory: Mrs Jack professes herself in favour of ‘a broadly ‘Griceian’
enterprise’ but wishes to discard various salient elements in my account – we
might call these ‘narrowly Griceian theses’). What, precisely, is ‘braod
Griceianism? And Later on (WoW, It remains to inquire whether there is any reasonable
alternative programme for the problem of meaning other than the provision of
areductive analysis of the concepts of meaning. The only alternative wich I can
think of would be that of of treating ‘meaning’ as a THEORETICAL concept which,
together, perpahs with other theoretical concepts, wlud provide for the
primitive PREDICATES involved in ta semantic system, an array whose job it
would be to provide the LAWS and HYPOTHESES in terms of which the phenomena of
MEANING are to be EXPLAINED. Was this Dumbleton’s objection to Bradwardine? If
this direction is taken, the MEANING of particular expressions will be a MATTER
OF HYPOTHESIS and CONJECTURE rather than of INTUITION, since the application of
theoretical concepts is NOT generally thought [perhaps praeter Dumbleton?] as
REACHABLE by *intuition* or observation. But some of those like Mrs. Jack who
object to the reductive analysis of meaning are also ANXIOUS that meanings
should be INTUITIVELY RECOGNISABLE. How this result is to be achieved I do not
know. Perhaps he would had he spent longer hours at the Bodleian! For Grice,
‘p’ – what is SIGNIFICTUM, DICTUM, IMPLICATUM -- is then a dummy, and he
proposes an analysis of meaning in terms of its necessary and sufficient
conditions. This is why in his example of the conclusion of an argument, one
would hardly say that one means that r, in a conclusion of an argument, that
has p and q, as premises. Grice has to restrict the analysans in terms of
activated belief. And this yields in turn to a re-definition that leaves that
problematic case as not falling under a case of something which is SIGNIFICATUM
by the utterer. When Nicoletti speaks of the ‘animus’ of the ‘auditor’ – one
feels he must be having something Griceian in mind, and not telling! It is
interesting however to dwell a little on the ‘auditor,’ because, like Grice,
Nicoletti does not wish to lose sight of the PHYSICAL side to the phenomenon
under consideration.When de Saussure, the alleged Swiss father of modern
linguistics, approached this, he had the Latin language to his disposal, so
it’s all about the SIGNIFIE and the SIGNIFIANT. It’s all, too, about the vocal
channel. The vehicle of meaning and signification: Enter the Emissum To the
SIGNIFICATUM, the DICTUM, and the IMPLICATUM, we should add what, after Austin,
we may call the EMISSUM. Grice explicitly uses ‘utter’ to cover not just the
vocal channel, since a hand-wave may signify just as well. If Nicoletti is
talking about the ears of his auditor – Grice prefers recipient or addressee –
he seesms to be following Aristotle strictly in narrowing the analysis of that
angle of the semantic triangle to the ‘phone,’ the vox. The clearest adherence
by Grice to the iconic triangle is in “Meaning Revisited” where he explores the
transcendental need for a correlation of a three-fold kind: psycho-linguistic,
psycho-physical, and linguistico-physical – this may all relate to Nicoletti,
and others who used ‘significant vel denotant’ rather freely. In the closing
paragraph of the section on ‘Language, Thought, and Reality’ in ‘Meaning,
revisited’ Grice explores this: It looks then, as if in order to achieve a
characterization of the first [OUT OF THREE – one for each three angles of the
triangle] kind of correspondence, between BELIEFS and THE WORLD, one has to make
use of a PARALLEL kind of correspondence between UTTERANCES [and Read does
speak of truth-conditions] OR SENTENCES and THE WORLD. Hence these latter
correspondences may be not only possible but NEEDED if one is to be able to
state, in a general way – as lecturers on logic like Nicoletti do – that
CORRESPONDENCES of the psycho-physical kind actually obtain. However, though
they may be required for expository purposes, it might still be the case that
in order to SHOW that correspondences between SENTENCES and THE WORLD were
desirable, not just for purposes of THEORETICAL exposition but FROM THE POINT
OF VIEW of creatures who operate with such utterances or utterance-types, one
still has to BRING IN the psychological states in specifying the conditions of
suitability, desirability [AUDITOR’S ANIMVS], or whatever. That is, it might be
that one can certainly formulate or characterise some notion of DIRECT
CORRESPONDENCE between UTTERANCES and the WORLD, and this might have a certain
LIMITED TELEOLOGICAL justification because it is needed to provide a general
way of expressing the conditions for OTHER types of correspondence, but if one
wants to provide a MORE GENERAL TELEOLOGICAL justification, one would need to
make reference to BELIEFS and OTHER PSYCHOLOGICAL STATES [even in one’s
audience – or one’s audience’s soul – AUDITOR’S ANIMVS in Nicoletti]. In other
words, for a more general justification of the idea of TRUTH in application to
sentences – ‘or indeed ‘bonus’ in application to arguments – one might have to
bring in ALL THREE CORNERS [of the Peripatetic Triangle], including the missing
one. Wow 290 Grice liked to play on this. We’ve seen in his treatment of
‘incorrigibility and privileged access’ that one may have MIS-learned the
meaning (or ‘sense’, to honour Dummett’s Frege) of ‘hail,’ and use it to mean
‘snow.’ Another example Grice gives illustrates the point. This time again in
response to Searle, has Grice witnessing a little girl thinking that some
French utterance MEANS ‘Feel free to hand yourself a piece of cake’ – “whereas
in fact the sentence means quite a different thing.” Grice wants to allow for
the EMISSUM being a meaningful utterance in language L, but still being used by
some odd utterer as a vehicle for the SIGNIFICATUM of something else. Like the
knick-knack seller at Port Said, in this case, again Grice feels entitled and
happy to say and allow that when he utters this French sentence or utterance –
which does NOT mean, in French, ‘Feel free to hand yourself a piece of cake’ –
given the appropriate circumstances – notably that he KNOWS the little girl
thinks the utterance means just that – he DOES mean that the little girl is to
hand herself of piece of cake. Or take the extreme example by Zipf, of the
professor who utters a sentence in Hopi, phi-phi-phi-phi intending to induce in
the soul of his auditor, as Nicoletti would have it, the belief that he, the
utterer is mad, and cares nothing about stuff, whereas, as it happens, the Hopi
sentence happens to mean quite a sensical and different thing (Zipf). This all
relates to Dumbleton, of course. For, at Oxford, and Mertonm, he had found
Bradwardine – and Nicoletti’s – externalist conception of meaning as too
Putnamian (‘meanings ain’t in the head’). But de Occam has a point when he
notes that, for all its imposition, imposing ‘homo’ and imposing ‘anthropos’ is
NOT enough to INVALIDATE the fact that by uttering these EMISSA what the
utterer intends to procure in his or her recipient’s ‘animus’ is the same
‘nota’ – which, for de Occam NATURALLY, means man. Nicoletti’s emphasis on the
ANIMUS of the auditor seems not gratuitious, either. And seeing that, as Nardi
recalls us, Nicoletti spent more than a term or two trying to teach those
Paduans about what ‘the soul’ – anima – means, he seems to have keenly agree
with Grice that it’s PHILOSOPHICAL PSYCHOLOGY that counts! Grice 1986:81. It is
instructive to see that Grice would never have thought of delivering the John
Locke lectures on REASONING, had he not been invited two years earlier to
deliver the Immanuel Kant lectures at Stanford on aspects of reason and
reasoning! It is interesting that of ALL words he could have chosen Pietro di
Mantova, as cited by Read, chose, not ‘homo’ or ‘albus,’ but ‘if’ and
‘therefore.’ Grice once argued that he found it funny to be discussing the
sense of ‘or’ – such a nondescriptive word, as if asking about the sense of
‘to.’ But also interestingly, Grice dedicated a few thoughts to both ‘if’ of
course AND ‘therefore.’ Re the former, he criticised Strawson’s elitism to the
blue-collar practitioners of calculus – as he calls them in WoW p. – for
disregarding the Philonian ‘if’ in preference to the Diodoran. The strong
theorist about conditionals is not infrequently a traditionalist who is
offended by the invasion of the tranquil Elysium of logic by not always wholly
gentlemanly and perhaps even occasionally blue-collared practitioners of
mathematics and the sciences. Perhaps for this reason or perhaps for some other
reason many strong theorists seem to me to have been a little overanxious to
differentiate the concepts of their logic from the concepts espoused by the
interlopers. I am inclined to assign the main guilt in this matter to the
traditionalists, though considerable provocation may have been provided by the
other side. WoW 62. When it comes to the ‘sign’ of ‘consequentia’, Mantova’s
‘therefore,’ Grice’s view annoyed Strawson. Why would Grice want to say that
the implicature associated with ‘therefore,’ but not with ‘if,’ is
CONVENTIONAL. The parallels had been traced with Frege’s idea of ‘colouring.’
For Grice notes: In some cases the conventional meaning [SIGNIFICATIO] of the
words used will determine what is implicatetd, besides helping to determine
what is SAID [DICTVM]. If I say (smugly), ‘He is an Englishman; he is,
therefore, brave,’ I have CERTAINLY committed myself, by virtue of the MEANING
[SIGNIFICATIO] of my words, to its being the case that his being brave is A
CONSEQUENCE or (FOLLOWS from – is yielded – Kleene] his being an Englishman. So
far so good. Grice continues: But while I have SAID that he is an Englishman,
and said THAT he is brave, I do not WANT TO SAY that I have *said* -- emphasis
Grice’s – (in the favoured sense) THAT it FOLLOWS from his being an Englishman
that he is brave, though I have certainly INDICATED, and so IMPLICATED, that
this is so. So what kind of implicature? I do not want to say that my utterance
of the this sentence would be, STRICTLY SPEAKING [emphasis Grice’s], FALSE
should the consequence in question fail to hold. So SOME [emphasis Grice’s]
implicatures are ‘conventional,’ unlike the one one with which I introduced
this discussion of implicature [He hasn’t been to prison yet he is
potentially dishonest]. WoW 25 Proposition, meaning, universals: containment
and analyticity. Read makes an excellent point about Martin having made an
excellent point by having ‘contaiment’ as a keyword. What is MEANT by the
conclusion is already CONTAINED in the premises. The conclusion may mean JUST
THE SAME, or more, than what the premises mean. Interestingly, when Quine was
playing with empiricism being dogmatic, and happening to find himself at Oxford
at the time, he also found that Grice and his former pupil Strawson, were
thinking of diverting the visitor with some ‘defense of a dogma.’ Quine
infamously disliked the Oxonian debate format of this joint seminar by Grice
and Strawson where Quine was not even allowed to ‘utter.’ Auditors they call
them. Grice and Strawson came up with utterances like ‘My neighbour’s
three-year old is an adult’ as a contradiction in terms, or, strictly an
analytically false utterance – which Quine had thought was an empty class. The
idea being that in an analytically TRUE sentence, what is contained by the
subject (not a three year old, but older than 21) is contained in the predicate
(‘adult’). Interestingly, Bennett, disregarding the fact that Grice’s Meaning
was from 1948, and his joint paper with Strawson was written in 1956, goes on
in Linguistic Behaviour to suppose a link. One of those who came to the defence
of analyticity was Grice (Gric and Strawson 1956), and soon after that his
‘Meaning’ paper appeared. Could it help against Quine? One might think so. For
Quine’s question was: How can one distinguish analytic from synthetic before
one has distinguished what is meant from what is contingently implied? It is
NATURAL to see Grice’s paper as a response to this – an explanation of
‘meaning’ in terms which do not use ‘analytic’ or ‘proposition’ or any of those
other. But really it is not. Bennett 255. Ah well, well worth the try. It may
be worth suspecting that Strawson DID think it was – and the reason why he
asked his wife Ann to type Grice’s ‘Meaning’ – and send it to the editos of The
Philosophical Review without telling Grice – until the paper had been accepted
for publication! (Interestingly, in the Preface to WoW Grice refers to
Bennett’s proposal that all Grice’s papers should NOT be ordered
CHRONOLOGICALLY, but in terms of ideas – ‘Good idea, but not one that I
followed.’ It is the same idea that seems to be in the air when it is alleged
that a valid consecutum or consequentia is one where the associated conditional
having the premises as apodosis and the consequence as protasis is itself
analytic, i. e. a tautology. So perhaps to the EMISSUM and the SIGNIFICATUM,
and to the DICTUM and the IMPLICATUM, we should add the CONSECUTUM? p. 202 WOW.
Which is back to Hobbes in Computatio. For Hobbes had written in Latin, and
then Englished: Now those things we call SIGNES are the Antecedents of their
Consequent, and the Consequent of their Antecedents, as often as we observe
them to go before or follow after in the same manner. For example, a thick
Cloud is a Signe of Rain to follow; and Rain a SIGNE, that a Cloud has gone
before. … And of Signes some are Naturall, wereof I have already given an
example; toerhs are arbitrary, namely , those e make choice of at our own
pleasure; as a bui hung up, signifies that Wine is to be sold there; and Words
so and so connected, signifie the Cogitations and Motions of our Minde. p. 11
of his works. The Latin being closer to Nicoletti! For Hobbes says in the Latin
quotation above. P 13 of the Latin version. Containment is a bit like ‘content’
– and ‘content’ features in Nicoletti’s account of what a PROPOSITIO (an
indicative sentence in his use) means – vide DE SIGNIFICATO PROPOSITIONIBUS,
for the British Academy. Grice was never so sure. He ended up thinking that a
theory of content alla Peacocke was the right thing to develop, and that a
propositional CONTENT – if not a proposition – may well be what we need to make
sense of WHAT we believe or signify. But he was usually annoyed when confronted
with the idea that his theory was COMMITTED to the abstract entity of a
proposition – his ‘Reply to Richards’, in P. G. R. I .C. E. As Eco has pointed
out, though, the ‘consequence’ approach to the sign is just one of the two
possible stands. The other is the EQUIVALENCE relation. As Mainetti puts it in
the synopsis of these two views in Augustine. So we end the study with a long
quote from Mainetti, just for the sake of Bologna – Italy’s and indeed Europe’s
(the world’s?) oldest varsity! RELAZIONE
D'EQUIVALENZA E D'IMPLICAZIONE 229 Dictio è traduzione di léxis; ma non ha lo
stesso significa¬ to che le attribuivano gli stoici, bensì quello che le davano
i grammatici alessandrini, in particolare Dionisio Trace, che definiva la léxis
come "la più piccola parte dell'enunciato costruito" (Grammatici
graeci), a metà strada tra le lettere e le sillabe, da una parte, e
l'enunciato, dall'al¬ tra. Questa sua particolare posizione fa sì che la léxis
venga considerata come portatrice di un significato (in contrappo¬ sizione alle
lettere e alle sillabe che non lo posseggono), ma incompleto (in opposizione
all'enunciato che porta un sen¬ so completo). Lo spostamento di fuoco dalla
centralità stoica dell'e¬ nunciato alla centralità alessandrina della singola
parola, fa sì che quest'ultima assuma al(\une delle funzioni prima spet¬ tanti
solo all'enunciato. In particolare, quella di essere un segno.4 Agostino
definisce decisamente la parola come un segno al cap. V del De dialectica:
"La parola è, per ciascuna cosa, un segno che, enunciato dal locutore, può
essere compreso dall'ascoltatore". E, del resto, il segno viene definito
come "ciò che presentandosi in quanto tale alla percezione sensi¬ bile,
presenta anche qualche cosa alla percezione intellet¬ tuale (animus)"
(ibidem). 10.2 Relazione di equivalenza e relazione di im¬ plicazione Ponendo
l'accento sulla parola, anziché sull'enunciato, Agostino ritrova l'opposizione
platonica tra parole e cose. Incontro non casuale, in quanto Platone è l'unico,
prima di Agostino, ad avere una concezione semiotica del linguag¬ gio; per
Platone, infatti, il nome era d/Oma, svelamento di qualcosa che non è
direttamente percepibile, ovvero dell'es¬ senza della cosa. Ma mentre nel
Crati/o platonico si discute se il rapporto tra nome e cosa sia un rapporto
iconico (pe¬ raltro con la soluzione che conosciamo, cfr. cap. 4), in Agostino
tale rapporto - configura subito come una rela¬ zione di significazione: il
nomt "significa" una cosa (nozio230 10. AGOSTINO ne equivalente a
quella di "essere segno di" una cosa). Nel momento in cui Agostino
propone la sua concezione della parola come segno, si producono alcune
modificazio¬ ni teoriche, conseguenti allo spostamento di prospettiva. In
effetti nelle teorie linguistiche precedenti a quella di Agosti¬ no il rapporto
tra le espressioni linguistiche e i loro conte¬ nuti era stato concepito come
una relazione di equivalenza. La ragione, come noto, era di carattere
epistemologico e ri¬ guardava la possibilità di lavorare direttamente sul linguag¬
gio, in sostituzione degli oggetti della realtà, dato che il lin¬ guaggio
veniva concepito come un sistema di rappresenta¬ zione del reale (per quanto
mediato dall'anima). Al contrario, il rapporto tra un segno e ciò a cui esso
rin¬ via era stato concepito come una relazione di implicazione, per cui il
primo termine permetteva, per lo stesso fatto di esistere, di arrivare alla
conoscenza del secondo. Eco ha suggerito che, nell'enunciato stoico, i rapporti
tra la relazione segnica e quella linguistica possono essere illustra¬ ti da
uno schema in cui il livello implicazionale si regge su quello equazionale:
onIE=>c m_E:! c dove E indica "espressione", C
"contenuto", ::J "implica" e == "è equivalente
a". In Agostino l'unificazione tra le due prospettive avviene a livello
della singola parola e senza chiamare in causa rapporti di equivalenza. Caso
mai la dic¬ tio, che è rappresentabile con il livello i, è costituita dali'u¬
nione, o prodotto logico, di una vox (significante) e di un dicibile
(significato), unità che diviene segno di qualcos'al¬ tro (livello ii). 10.3
UNmCAZIONE DELLE PROSPETI Conseguenze dell'unificazione delle prospet¬ tive La
prima conseguenza dell'unificazione agostiniana, co¬ me sottolinea Eco (1984:
33), è che la lingua comincia a tro¬ varsi a disagio all'interno del quadro
implicativo. Essa in¬ fatti costituisce un sistema troppo forte e troppo
strutturato per sottomettersi a una teoria dei segni nata per descrivere
rapporti così elusivi e generici, come quelli che si ritrovano, a esempio,
nelle classificazioni della retorica greca e roma¬ na. Infatti l'implicazione
semiotica era aperta alla possibili¬ tà di percorrere l'intero continuum dei
rapporti di necessità e di debolezza. Inoltre la lingua, come del resto
Agostino mette in risalto nel De Magistro, possiede un carattere peculiare
rispetto agli altri sistemi di segni, corrispondente al fatto di essere un
"sistema modellizzante primario",5 cioè tale che qualun¬ que altro
sistema semiotico può essere tradotto in esso. La forza e l'importanza della
lingua fanno sì che i rapporti con gli altri sistemi di segni si rovescino, e
che essa, da specie, divenga genere: a poco a poco, il modello del segno
lingui¬ stico finirà per essere senz'altro il modello semiotico per ec¬
cellenza. Ma quando il processo evolutivo arriva a Saussure, che ne rappresenta
il punto culminante, si è ormai venuto a per¬ dere il carattere implicativo, e
il segno linguistico si è cri¬ stallizzato nella forma degradata del modello
dizionariale, in cui il rapporto tra la parola e il suo contenuto è concepito
come situazione sinonimica o definizione essenziale. La seconda importante
conseguenza dell'innovazione agostiniana riguarda il problema della fondazione
della dia¬ lettica e della scienza (Baratin 1 98 1 : 266 e sgg.). Fintanto¬ ché
il rapporto tra linguaggio e oggetto del reale era conce¬ pito nei termini
dell'equivalenza, il primo non appariva di¬ rettamente responsabile della
conoscenza del secondo. Ma nel momento in cui si attribuisce un carattere di
segno alle espressioni linguistiche, la conoscenza delle parole sembra
implicare, di per se stessa, e a priori, la conoscenza delle co¬ se di cui esse
sono segno. Tutta la grande tradizione serniotica, del resto, convergeva nel
considerare il segno come il punto di accesso, senza ulteriori mediazioni, alla
conoscen¬ za dell'oggetto di riferimento. Il problema che si pone ad Agostino è
allora quello di prendere una posizione rispetto alla questione se il linguag¬
gio fornisca o meno, di per se stesso, informazioni sulle co¬ se che significa.
Linguaggio e informazione Agostino affronta la questione del carattere
informativo dei segni linguistici nel De Magistro. L'opera, in forma di dialogo
tra Agostino e il figlio Adeodato, inizia stabilendo due fondamentali funzioni
del linguaggio: in· segnare (docere) e richiamare alla memoria (commemo¬rare),
sia propria sia degli altri. Si tratta di funzioni con¬ temporaneamente
informative e comunicative, in quanto coinvolgono in maniera centrale la
presenza del destinatario nel momento in cui forniscono informazione. La prima
parte del dialogo è tesa a dimostrare che queste funzioni, principalmente
quella informativa, sono svolte dal linguaggio in quanto sistema di segni. Sono
le parole, infatti, che, in qualità di segni, danno informazione sulle cose,
senza che nient'altro possa assolvere alla medesima funzione. Nella seconda
parte del dialogo, però, Agostino ritorna sull'argomento e cambia completamente
la sua prospettiva. Fondandosi ancora una volta sul fatto che la lingua è un
in¬ sieme di segni, egli mostra che si possono presentare due ca¬ si: il primo
caso è quello in cui il locutore produce un se¬ gno che si riferisce a una cosa
sconosciuta al destinatario; in tale situazione il segno non è in grado, di per
se stesso, di fornire informazione, come dimostra l'esempio, riportato da
Agostino, dell'espressione saraballae, la quale, se non precedentemente nota,
non permetterà di comprendere il ri¬ ferimento ai "copricapr', che essa
effettua; il secondo caso è quello in cui il locutore produce un segno che si
rife¬ risce a qualcosa che è già noto al destinatario; e nemmeno COMUNICAZIONE
DEL VERBO INTERIORE in questa evenienza si potrà parlare di un vero e proprio
processo di conoscenza (De Mag.). Alla fine Agostino conclude invertendo il rapporto
cono¬ scitivo tra segno e oggetto, e stabilendo che è necessario co¬ noscere
preliminarmente l'oggetto di riferimento per poter dire che una parola ne è un
segno. È la conoscenza della co¬ sa che informa sulla presenza del segno e non
viceversa. La soluzione ha una ascendenza chiaramente platonica, e a es¬ sa si
collega anche la presa di posizione, di marca ugual¬ mente platonica, che la
conoscenza delle cose deve essere pregiata maggiormente della conoscenza dei
segni, perché "qualunque cosa sta per un'altra, è necessario che valga
meno di quella per cui essa sta" (De Mag., 9.25). Ma se per le cose
sensibili (sensibilia) sono gli oggetti esterni che ci permettono di arrivare
alla conoscenza, non altrettanto avviene nel caso delle cose puramente intelligibi¬
li (intelligibilia). Per queste ultime Agostino individua una soluzione
"teologica": la loro conoscenza deriva dalla rive¬ lazione che viene
fatta dal Maestro interiore, il quale è ga¬ ranzia tanto deli'informazione
quanto della verità (De Mag., 12.39). Ma anche con questa soluzione
"teologica" del problema linguistico, al linguaggio è lasciato uno
spazio, che in parte coincide con la funzione del segno rammemorativo, ma in
parte la supera: quando conosciamo già l'oggetto di riferi¬ mento, le parole ci
ricordano l'informazione; quando non lo conosciamo, ci spingono a cercare (De
Mag.). Espressione e comunicazione del verbo inte¬ riore In Agostino la
soluzione teologica non è una scappatoia per uscire da un'impasse teorica. Al
contrario, essa mette capo a nuove problematiche. È nel De Trinitate (415) che
viene affrontato il tema dell'espressione del verbo interiore, una volta che
sia stato concepito nella profondità dell'ani¬ mo. In effetti, per poter
comunicare con gli altri, gli uomini si servono della parola o di un segno
sensibile, per poter 234 10. AGOSTINO provocare nell'anima dell'interlocutore
un verbo simile a quello che si trova nel loro animo mentre parlano (De Trin.,
IX, VII, 12). It seems we are
on safe ground when he hold Nicoletti to share with Grice and Hobbes the
sign-as-consequence approach. If Dummett thought that Frege’s Sinn was
transparent, perhaps we shouldn’t be criticised if we add the SENSATVM to the
whole thing. After all, mediaeval logicians – and some theologians (Aquinas), lectured
on DE SENSATO, and one wonders what one means. The sententia, or oratio, is
meant to reflect this sensorial side to it. But from SENSATVM to SENSVM there
is more than perhaps Aquinas would have sensed! The SENSATVM features largely
in Nicoletti who made part of his career in criticizing what Gregorio da Rimini
had been saying about ‘sensvm simplex’ versus ‘sensvm compositvm’! The Griceian
lesson While it would be excellet to pun on Paul of Venice and Paul of
Harborne, it happens to be the case that Paul of Venice was not from Venice,
and not even a Venetian, but a Friulian. PAULUS HARBORNENSIS sounds fine for
Grice who hailed from Harborne in Staffordshire (present Warwickshire, more
present West Midlands). Some prefer Paul GRICEUS. The right alphabetical
ordering of Nicoletti, however, should be under “N”! Gif hē of wege ænigne
gebrohte .. Bosworth read in L. Pen. 16, and again in Th. Ii. 284, 12. And he
paused. It went on: ðæt ic mæne gif hē man on synne bespeóne. That was all very
well, as Grice would say, but he (Bosworth, not Grice) had now to self-refer:
he was about to convey a particular sense to what he just read. And we may well
say that his rendition was impeccable: if he had brought any man out of the way
…., what I mean is, if he have lured any man to sin. Now, THAT would have been
a bad thing – because, well, it’s not all about knowing your meaning from your
moaning! And, to echo Putnam’s quip, it ain’t the case that every moaning ain’t
in the head! REFERENCES ANDERSON, A. and N. BELNAP. (1975). Entailment: the
logic of relevance and necessity. Princeton: Princeton University Press. Cited
by Read as allowing abuse of ‘Sign. ARISTOTLE, Categoriae et Liber De
Interpretatione. Oxford monolingual edition. See MINIO-PALUELLO. AUNE, Bruce.
(1964). On the complexity of avowals, in Philosophy in America, Routledge. – as
enjoyed by Grice. AUNE, Bruce. Recollections of Saturday mornings at Corpus,
for The Grice Club. AUSTIN, J. L. Philosophical Papers. AUSTIN, J. L. How to do
things with words. Edited by J. O. Urmson and Marina Sbisa. Oxford, Clarendon. For OED citation on ‘that’-clause. ABBAGNANO,
‘Significazione’, in Dizionario di filosofia. BELLUCCI, F. On Grice on significatio. And Bologna.
BENNETT, J. F. The meaning nominalist strategy. Foundations of Language.
BENNETT, Locke, Hume, Berkeley. Themes. For Locke as pre-Griceian – word as
sign to stand for thing provided intention to be recognised. BENNETT, J. F. In
the tradition of Kantotle: Review of Philosophical Grounds of Rationality:
Intentions, Categories, Ends. The Times Literary Supplement. BLACKBURN,
Spreading the word: groundings in the philosophy of language. Oxford:
Clarendon. For Grice’s above-board. BLACKBURN, S. W. Review of Grice, WoW –
Mind. and calling his prose fastidious! BOSWORTH and TOLLER, Anglo-Saxon
Dictionary. BUCHLER, Justus.1939 Charles Peirce’s Empiricism. New York:
Harcourt, Brace, and Co. CARNAP An introduction to semantics for Pirots
karulise elastically on which Grice lectured: How pirots karulise elastically:
some simple ways. CONTI on NICOLETTI. CRUSCA – mentire –
transitive: to fake (a smile, etc.) Friulian: mintî DAVIDSON, Donald (1986). A
nice derangement of epitaphs, in P. G. R. I. C. E., Oxford, Clarendon
Dizionario etimologico – mentire. DUMBLETON, John. De sophismatibus, ms. Merton College,
Oxford, manuscript 32. Cited by Read. DUMMETT, Truth and other enigmas. Cited
by Read. DUMMETT Frege Philosophy of language DUNCAN-JONES, A. E. (1949)
Fugitive propositions. Analysis 10: 21-24. cited by Grice. EWING. (1937), Meaninglessness.
Mind. 46: 347-364. Cited by Grice FREGE. Sinn und bedeutung. FREUD, Sigmund
(1926). Hemmung, Symptom und Angst. Leipzig: Internationaler
Psycho-analytischer Verlag. GALLIE, W. B. 1952. Peirce and pragmatism.
Harmondsowrth: Penguin Books. cited by Grice. GEACH P. T. Mental acts –for
endorsement of Occam’s sermo mentalis. GRANDY, R. E. and R. O. WARNER (1986).
Philosophical Grounds of Rationality: Intentions, Categories, Ends. Oxford:
Clarendon. GRICE, H. P. (1957) Meaning. The Philosophical Review 66:377-388.
GRICE, H. P. (1961). The causal theory of perception. Proceedings of the
Aristotelian Society, repr. in Davis, Causal Theories of Meaning and Mind.
GRICE, H. P. (1975). Method in philosophical psychology: from the banal to the
bizarre. Presidential Address. Proceedings of the American Philosophical
Association. Reprinted in The conception of value, Oxford, Clarendon. GRICE, H.
P. (1986). Actions and events. Pacific Philosophical Quarterly. For an
alternative account of truth of the one propose in WoW. GRICE, H. P. (1988).
Aristotle on the multiplicity of being. Pacific Philosophical Quarterly.
Section: Universals and meaning. GRICE, H. P. (1989). Studies in the way of
words. London and Cambridge, Mass.: Harvard University Press. GRICE, H. P.
(2001). Aspects of reason. Oxford: Clarendon. GRICE, H. P. and P. F. STRAWSON
(1956). In defense of a dogma, Philosophical Review. Repr. in WoW. HARDIE, F.
Aristotle’s moral theory. Grice’s tutor at Corpus. HARE, R. M. Dissertation The
Dictor and the Dictum. Oxford. HARE, R. M. (1949). Imperative sentences. Mind,
58.21-39. Cited by Grice. HARE, R. M. (1952). The language of morals, Oxford,
Clarendon – cited by Grice. HARE, R. M. Practical Inferences. London:
Macmillan. HART, H. L. A. (1951). Words and signs. Critical Note. Review of
John Holloway, Language and Intelligence, The Philosophical Quarterly. –
crediting H. P. Grice. HOBBES, T. Computation, sive Logica. HOBBES, T. (1656)
Logique in Elements of Philosophy, written in Latine by Thomas Hobbes, and now
translated into English. London, Crooke. HOBBES, T. MDCCXXXIX Thomae Hobbes
malmersburiensis opera philosophic aquae latine scripsit omnia in unum corpus
nunc primum collecta. Londini apud Joannem Bohn, Covent Garden. HOLDCROFT,
David. Some forms of indirect communication. Journal of Rhetoric. HOLDCROFT.
David. Grice on Conversation. Leeds Philosophical Journal. JACK, J. M. (1986).
The rights and wrongs of Grice on meaning – cited by Grice as ‘yet
unpublished’. WoW. KATZ, J. J. – Griceian thus spelt. KEMMERLING, A. Was Grice
mit “meinen” meint? Forschuung KEMMERLING, Andreas (1986). Utterer’s meaning
revisited, in Grandy/Warner, P. G. R. I. C. E., Oxford, Clarendon. LEWIS and
SHORT, A Latin dictionary. Significo. LEWIS, Conventions of language, Philosophical
dissertation, Harvard. LEWIS, Convention. LOCKE, John. An essay on humane [sic]
understanding. Ed. Nidditch, Oxford. For Prince Maurice’s parrot – and Grice’s
play on ‘talking pirot’ – ‘very intelligent, rational, pirot’. MABBOTT, J. D.
Oxford memories. Oxford: Thornton. Reminiscences of colleague H. P. Grice and
pupil P. F. Strawson – “I never thought good ol’Mabb thought so highly of me.”
– Grice. MAINETTI, Teoria del segno nell’antichita
classica. On the equivalence vs consequence view of ‘sign’. MANTOVA, Pietro di.
Logica. Imposition. Cited by Pozzi cited by Read. MINNIO-PALUELLO, L.
Aristotelis Categoriae et Liber de Interpretatione recognovit brevique
adnotatione instruxit. Oxford. NARDI, Bruno. Saggi sull’aristotelismo padovano
dal secolo XIV al XVI. Firenze: Sansoni, pel Centro Aristotelico
dell’Universita degli studi di Padova. NICOLETTI – see Read. OCCAM. Summa totius logicae. For
‘signficat naturaliter.’ OGDEN, C. K. and I. A. RICHARDS (1923), The Meaning of
Meaning: A Study of the Influence of Language upon Thought and the Science of
Symbolism. London: Kegan Paul, Trench, Trubner, & Co. Cited by Grice. The
Oxford English Dictionary – ‘signify’. Grice: “We may not say that this is a
case of a sign, or a sign that, even though we would say that it ‘signifies,’
or ‘signifies that.’ PATTON, T. E. Kripke misunderstanding Grice, MS. Paul of
Venice (1922). Logica magna: The Treatise on Insolubles. Peeters, Leuven.
Dallas Medieval Texts and Translations. Edited by Barbara Bartocci and Stephen
Read. Paulus Venetus (1978). Pauli Veneti Logica Magna Secunda Pars, Tractatus
de Veritate et Falsitate Propositionis, et Tractatus DE SIGNIFICATO
PROPOSITIONIS. Oxford University Press, Oxford. Published for the British
Academy. Eidted by Francesco del Punta and Marilyn McCord Adams. Paulus Venetus
(1990). Pauli Veneti Logica Magna Pars II Fascilule 4 Capitula de Conditionali
et Rationali. Oxford University Press, Oxford. Published for the British
Academy. Edited by G. E. Hughes. Paulus Venetus (2002). Logica parva. Brill,
Leiden. Eidted by Alan Perreiah. PEARS, D. F. Motivated irrationality.
Clarendon. PEIRCE, C. S. The theory of signs – lectured by Grice. PEIRCE,
Charles S. (1940). The philosophy of Peirce: selected writings. Selected and
edited with an introduction by Justus Buchler. New York: Harcourt, Brace, and
Co. Second unaltered edition 1956. Cited by Grice. PEIRCE, Charles S. Collected
Papers of Charles S. Peirce. Vols 1-6 ed. By P. Weiss and C. Hartshorne, vols.
7-8 ed. By A. W. Burks. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. PIETARINEN,
Ahti-Veikko (2004). Grice in the wake of Peirce. Pragmatics and Cognition 12
295-315 PIETARINEN, Ahti-Veikko and Francesco Bellucci (2015). A rhapsody on a
them by Peirce. Grice’s reading of Peirce’s semioetic. PIETARINEN, Ahti-Veikko
and Francesco Bellucci. (2016). Grice’s lectures on Peirce’s theory of signs.
International Review of Pragmatics 8:82-129 PLATO, Cratylus. For the
distinction physei/thesei – Mantova ‘impositio.’ Oxford monolingual edition. POZZI, L. 1978. Le
consequentiae nella logica medievale. Padova: Liviana. RICHARDSON, George (1989). Grice. The
St. John’s College Records. RIMINI. G. The only other philosopher Nicoletti
cares to quote in his Logica. READ, Stephen. Signification, Consequence, and
the Insolubles in Fourteenth-Century Logic, Logica Universalis. READ – on
NICOLETTI RUSSELL, Betrand. 1912. The problems of philosophy. London: William
and Norgate. Cited by Grice SAUSSURE, de. Cours de linguistique generale.
SCHIFFER, S. R. Meaning, D. Phil dissertation, Oxford. Thesis advisor: P. F.
Strawson. SCHIFFER, S. R. Meaning, Oxford. SCHIFFER, My apostasy. In
Grandy/Warner, P. G. R. I. C. E. Oxford, Clarendon. “I trust Paul will bear
with my apostasy.” SMITH, Dizionario etimologico. ‘significare’ SPERANZA, J. L.
This and that – for the Grice Club, or H. P. Grice’s Play-Group. STEVENSON, C.
L. (1944). Ethics and Language. London and New Haven, Conn.: Yale University
Press. STRAWSON, P. F. Logico-Linguistic Papers.
London, Methuen. TABARRONI, Andrea. Paolo di Nicoletto, Dizionario
bibliografico dei friuliani. Dizionariobibliograficodeifriuliani. ZIPF. Grice
on meaning. Analysis. APPENDIX GRICE ITALO!; ossia, Grice e Nicoletti: la
ragione conversazionale -- quadratura ed implicatura conversazionale – la
scuola d’Udine -- filosofia friulana -- filosofia veneta -- filosofia italiana
– (Udine). Filosofo friulano. Filosofo italiano. Udine, Friuli-Venezia Giulia.
What Grice would say – obligatory Griceian comment: “Nicoletti’s diagramme for
‘arbor porphyriana’ is brilliant – ending with “Plato,” “Socrates.” A latinist, and there some
back then, would end with Catone and Cicerone! I especially like his squaring
the square of opposition! – one of Grice’s most perdurable problems (WoW,
Strand Six). A veritable genius, this Nicoletti.” -- Not under ‘Venezia’! Also
known as ‘Paolo di Venezia,’ philosopher, the son of Andrea Nicola, of Venice
He was born in Fliuli-Venezia Giulia, a hermit of Saint Augustine O. E. S. A.,
Nicoletti spends three years as a student at St. John’s – or some other Oxonian
college -- , where the order of St. Augustine had a ‘studium generale’ at
Oxford (them were the days), and teaches at Padova, where he becomes a doctor
of arts, if there’s such thing (Grice was a mere B. A. Lit. Hum.). Nicoletti also
holds appointments at the universities of Parma, Siena, and – to honour
Bellucci, Bologna. He is active in the administration of his order, holding
various high offices. He composes commentaries on several logical, ethical, and
physical works of Aristotle, or the Lycaeum (We don’t call Aristotle by name –
Minio-Paulello). His name is especially connected especially with his
best-selling “Logica parva.” Over 150 manuscripts survive – ‘some of them more
or less illuminated’ (Grice) -- and more than forty printed editions of it are
made on different occasions. His huge sequel, “Logica magna”, by contrast, is a
flop. These Oxford-influenced tracts contribute, however, to the favourable
climate enjoyed by Oxonian semantics in especially northern Italian universities,
or studia, or ginnasia, as the Italians prefer to call them (‘University’
sounds a bit pompous). Obligatory Griceian comment: “My favourite of Paul’s
tracts is his “Sophismata aurea”.” – for Grice thought that Nicoletti’s
sophismata reminded him of his philosoper’s paradox! How peaceful for a
philosopher to die (give up his ghost, as Grice has it) while commenting on
Aristotle’s “De anima.”!” His nom de plum is “Paulus Venetus,” but not for the
Dizionario friulano, that has him under the N of Nicoletti – strictcly, Terra. Paolo de Nicoletto. Paolo da Venezia. Wikipedia has a
Nota disambigua.svg Disambiguazione"Paolo Veneto" rimanda qui. Se
stai cercando lo scrittore e vescovo nato a Venezia, vedi Paolino Minorita. But we are not, so we won’t.
Wikipedia goes on to reproduce: Paolo da Venezia in una stampa Professore Paolo
da Venezia, o Paolo Veneto, vero nome – for there are vacuous names, and
non-vacuous names, and among these, true and false names. N. (Udine). Filosofo. Eremitano, studente [or pupil]
a Oxford, e docente [or lector] a Padova, ove ha tra gl’allievi Paolo Della
Pergola [vide under Pergola – Nardi says we should study the scuola di Pergola
more profusely. Divenne ambasciatore veneto presso la corte polacca. Per le sue
idee teologiche e esiliato a Ravenna ma, dopo, gli è consentito di tornare a
Padova. Seguace di Occam
[so perhaps we should expand on what Occam says on significatio] e Brabante e
autore di vari trattati, tra cui alcuni commenti al Lizio or Lycaeum – the
spelling Lizio for Lycaeum is RARE, but indeed attested in one old dictionary. Il suo trattato “Logica magna” e utilizzato come
testo di insegnamento della logica a Padova e può essere considerato la
maggiore opera di logica formale prodotta dal medioevo. Opere: “Logica,” “Commenti
alle opere di Aristotele,” “Expositio in libros Posteriorum Aristotelis,”
“Expositio super VIII libros Physicorum necnon super Commento Averrois,”
“Expositio super libros De generatione et corruptione,” “Lectura super librum
De Anima,” “Conclusiones Ethicorum” “Conclusiones Politicorum,” “Expositio
super Prædicabilia et Prædicamenta.” “Scritti sulla logica: Logica Parva or
Tractatus Summularum, “Logica Magna”; “Quadratura”; “Sophismata Aurea. Altre
opere: “Super Primum Sententiarum Johannis de Ripa Lecturae Abbreviatio,”
“Summa philosophiæ naturalis,” “De compositione mundi. Quaestiones adversus
Judaeos. Sermones. N. in Dizionario di Filosofia Treccani, riferimenti in. Vedi
Pergola, Dizionario di Filosofia Treccani. Garin, Storia della filosofia italiana,
Edizione CDE su licenza della Giulio Einaudi editore, Milano, Enciclopedia
Dantesca, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Dizionario di Filosofia
Treccani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Conti, Dizionario
biografico degli italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. Conti:
Esistenza e verità: forme e strutture del reale in N. e nel pensiero filosofico
del tardo medioevo. Istituto storico italiano per il medio evo, Roma, Nuovi
studi storici, Perreiah: ‘A Biographical Introduction to N,’ Augustiniana. N. Logica, Venetiis,
Imperatore, Imperatore, Gori, Filosofico, Conti, Zalta, Stanford Encyclopedia
of Philosophy, Center for the Study of Language and Information, Stanford. Filosofia. DIZIONARIO BIOGRAFICO DEI FRIULANI, PAOLO
DI NICOLETTO, PAOLO DI NICOLETTO (? - 1429), AGOSTINIANO, TEOLOGO, FILOSOFO.
Informazioni. Udine † 15 giugno 1429, Padova. Forma alternativa: Paolo Veneto.
Attività: agostiniano, teologo, filosofo. Luoghi di attività: Venezia, Oxford,
Padova, Buda, Ulma, Cracovia, Kosice, Siena, BOLOGNA (vide BELLUCCI), Perugia.
Immagine del soggetto: Paolo di Nicoletto in cattedra, Venezia, Biblioteca
nazionale marciana, ms. Lat. VI, 123 2464, f. 162v. Come per la maggior parte
dei protagonisti della vita intellettuale nell’epoca di mezzo, anche per
l’udinese P. di N., più noto come Paolo Veneto, disponiamo di poche
informazioni sicure relative alle sue origini. Nasce certamente a Udine, negli
anni intorno al 1370, da Nicoletto del fu Antonio di Venezia, stabilitosi nel
capoluogo del Friuli per lo meno dal 1352, quando fa richiesta della
cittadinanza, ottenuta il 21 marzo 1361. Il nome della madre, Elena, privo
peraltro di ulteriori informazioni, ci perviene da un’indicazione di Antonio
Joppi, a tutt’oggi comunque non suffragata da prove documentarie. Uno tra i
suoi primi biografi, il notaio cividalese Marcantonio Nicoletti (1536-1596), lo
ascrive alla propria famiglia, che deriverebbe da un Nicoletto la cui
sepoltura, nel chiostro domenicano di S. Pietro Martire, risalente al tempo del
patriarca Antonio Caetani, era ornata di un’iscrizione con le insegne
nobiliari. Antonio Joppi identifica quest’iscrizione, in seguito andata
perduta, con quella descritta in una nota manoscritta in calce ad un’edizione
latina di Platone, relativa ad un «Nicolettus de Broio auctor de Venetiis».
Secondo questa linea di eruditi, dunque, P. sarebbe membro della nobile
famiglia dei Nicoletti di Udine, poi di Cividale, le cui vicende furono
ricostruite da Francesco di Manzano nel 1894. Probabilmente negli anni intorno
al 1383 P. fu accolto nell’ordine degli Eremiti di S. Agostino, presso il
convento di S. Stefano a Venezia. Qui egli compì il suo noviziato e la prima
formazione culturale sino al 9 dicembre 1387, quando il priore generale
dell’ordine Bartolomeo da Venezia lo assegnò come studente al convento dei Ss.
Filippo e Giacomo di Padova, sede dello “studium generale” della provincia
della Marca Trevigiana. Di lì a pochi anni, il 31 agosto 1390, il priore
generale destinò P., insieme con il cugino più anziano Paolo Francesco da
Venezia, come studente “de gratia” (cioè a spese della provincia, e non
dell’Ordine), allo “studium generale” di Oxford, per intraprendere il percorso
di studi avanzati che doveva condurlo al magistero in teologia. In quegli anni lo
scisma d’Occidente aveva infatti reso difficile per gli studenti italiani il
compimento degli studi superiori presso l’università di Parigi, di obbedienza
avignonese: pochi anni prima lo stesso Bartolomeo da Venezia aveva in effetti
precluso formalmente questa possibilità agli studenti agostiniani. Durante il
triennio di permanenza ad Oxford P. ha la possibilità di conoscere ed
approfondire gli sviluppi più recenti ed avanzati dell’insegnamento filosofico
e di quello logico in particolare. Tornato a Padova, sempre insieme al cugino,
mette a frutto questa esperienza nel corso del suo insegnamento come “cursor”,
probabilmente dal 1393 al 1396, e poi come “lector”, sino al 1401. Risale a
questi anni la composizione delle sue opere logiche più fortunate, la Logica
parva e la Logica magna. La prima, diffusa ancor oggi in oltre 80 codici e in
25 edizioni a stampa, è un manuale sintetico, ma molto aggiornato, composto sul
modello dei manuali inglesi contemporanei, che arrivò negli anni a contendere
il primato nel settore alle duecentesche Summulae logicales di Pietro Ispano e
fu persino reso obbligatorio nel curriculum universitario padovano dal Senato
di Venezia nel 1496. La seconda, molto più estesa, conosce invece una
diffusione assai più limitata, anche perché, rivolgendosi agli specialisti,
forniva un panorama approfondito e molto dettagliato di tutte le più recenti
dottrine logiche. Testimonianza in quegli stessi anni (1396-1397)
dell’interesse immediato che le novità importate da P. seppero suscitare si riscontra
nel carteggio di Pietro Tomasi, studente a Padova e poi “magister” di filosofia
a Pavia, che si rivolge al suocero Gian Ludovico Lambertazzi, professore di
diritto presso lo studio padovano, e allo stesso Paolo Francesco di Venezia per
ottenere copie delle due opere ancora in corso di redazione. È con tutta
probabilità a Padova che N. trascorse i primi anni del XV secolo, impegnato a
completare il suo curriculum accademico con un’intensa attività didattica e di
studio. Frutto del suo lavoro di baccelliere in teologia è la Super primum
Sententiarum Iohannis de Ripae lecturae abbreviatio, terminata prima del 1402,
mentre al suo insegnamento in arti e in filosofia (anch’esso parte dei doveri
di un baccelliere in teologia) si debbono ricondurre varie opere di carattere
esegetico, come le Conclusiones Ethicorum, le Conclusiones Politicorum, le
Conclusiones Posteriorum Analyticorum e probabilmente anche due opere logiche
come la Quadratura e i Sophismata. Il suo primo grande commento aristotelico,
la Lectura super libros Posteriorum Analyticorum, fu compiuto nel 1406, quando
già N. aveva ottenuto il grado di “magister artium et theologiae”. A
quest’opera logica fecero seguito, rispettivamente nel 1408 e nel 1409, due
opere di filosofia naturale: la Summa philosophiae naturalis e l’Expositio
super Physicam Aristotelis. A partire dal 1408 troviamo il teologo agostiniano
tra i promotori dello studio padovano, quindi l’inizio del suo insegnamento
universitario deve essere collocato prima di questa data (in precedenza la sua
attività didattica si era svolta all’interno dello studio agostiniano di
Padova). Nel periodo che va dal 1408 al 1420 egli compare regolarmente, sempre
nel ruolo di promotore, nei registri delle lauree padovane, con le sole
eccezioni degli anni 1409, 1412 e 1419. Tra coloro, oltre una trentina, che
ottennero i gradi sotto il suo magistero si annoverano i patrizi veneti Nicolò
Contarini, Pietro Giustiniani e Marco Lippomano, il benedettino Giovanni
Michiel, l’umanista e scienziato Giovanni Fontana. Suoi studenti furono inoltre
il medico Michele Savonarola, il giurista Ludovico Foscarini e Giovanni Antonio
da Imola, che gli succederà sulla cattedra padovana. Oltre a dedicarsi ad
un’intensa attività accademica, in questi anni N. assunse anche responsabilità
all’interno della sua congregazione ecclesiastica, cominciando da quella più
elevata: il primo di maggio 1409, poco più di un mese prima di essere deposto
dal concilio di Pisa, il pontefice Gregorio XII, il veneziano Angelo Correr, lo
nomina vicario generale dell’ordine agostiniano. Nulla si sa della sua attività
da lui svolta in questa carica e neppure se nei mesi successivi egli fosse al
seguito del papa al concilio di Cividale. È noto invece che pochi mesi dopo,
nel febbraio 1410, forse in conseguenza del declino politico di Gregorio XII,
rassegna il suo incarico. Nel medesimo periodo, tuttavia, N. fu anche priore
provinciale della Marca Trevigiana e come tale, per ordine del Consiglio dei
Dieci di Venezia, comminò il 28 agosto 1409 la pena del carcere al confratello
Simone da Ancona, reo di aver continuato a sostenere il pontefice deposto a
Pisa. In breve tempo le relazioni di N. con il governo della Serenissima si
fecero ancora più strette: verso la fine del 1409 fu inviato come “orator” a
Buda presso il re d’Ungheria e re dei Romani Sigismondo del Lussemburgo, allora
diviso da un’aspra contesa con la Repubblica Veneta per il dominio della
Dalmazia, con l’incarico di preparare il terreno per un’ambasceria ufficiale
che doveva tentare un accordo. Il suo soggiorno presso la capitale ungherese
ebbe termine nel gennaio 1410, ma nel luglio dello stesso anno il governo
veneto utilizzò nuovamente i suoi servizi come ambasciatore a Ulma in Germania
e presso Federico duca d’Austria e conte del Tirolo. In seguito a questi
incarichi la Serenissima compensò P. con la somma di cento ducati e con il
sostegno nel conseguimento della cattedra padovana retta in quel momento da
Biagio Pelacani da Parma. L’anno successivo quest’ultimo lasciò in effetti lo
studio padovano per quello parmense e l’agostiniano fu nominato al suo posto.
Ancor più importante la missione che fu affidata a P. il 23 gennaio 1412: in un
momento assai critico per la Repubblica Veneta, con le truppe imperiali di
Sigismondo che occupavano il Friuli, egli fu inviato presso la corte di
Ladislao Iagellone, re di Polonia, con l’incarico di fare il possibile per
stabilire con la Polonia un’alleanza in funzione anti-ungherese, così da
stringere Sigismondo da sud e da nord e forzarlo ad abbandonare la sua impresa
italiana. Le istruzioni diplomatiche contenevano anche la raccomandazione di
manifestare al re polacco la piena disponibilità di Venezia a sostenerlo, nel
caso questi volesse lanciarsi a sua volta nell’avventura imperiale. P. giunse a
Cracoviaprobabilmente a fine febbraio o inizio marzo 1412, poi a fine marzo si
trasferì a Kosice, in Slovacchia, dove si trovavano re Iagellone e re
Sigismondo, che avevano già firmato un accordo. Il risultato di questa prima
fase dell’ambasceria fu di ottenere l’offerta da parte del re polacco di
fungere da mediatore tra Venezia e Sigismondo per dirimere la questione della
Dalmazia. P. rientrò a Veneziaprima del 10 maggio, ma fu subito rimandato dal
re polacco, in quel momento a Buda alla corte di Sigismondo, visto il credito
che era riuscito a guadagnarsi presso di lui. L’agostiniano si unì quindi agli
ambasciatori Tommaso Mocenigo e Antonio Contarini, che dovevano trattare la
pace con Sigismondo, ma nonostante l’appoggio di re Iagellone l’iniziativa
diplomatica non poté che constatare l’impossibilità di trovare uno spazio di
mediazione tra i due contendenti e a fine giugno 1412 l’ambasceria fu di
ritorno a Venezia. P. appariva ormai aver raggiunto in questi anni notevoli
traguardi: titolare di una cattedra prestigiosa nell’ateneo padovano, ben noto
negli ambienti accademici per la sua dottrina e le sue opere, autorevole
rappresentante del proprio ordine, poteva per di più vantare una notevole
esperienza diplomatica ed importanti relazioni a Venezia e nelle corti dell’Europa
centro-orientale. La sua attività di commentatore aristotelico prosegue inoltre
alacremente: sono da ascrivere probabilmente a questo periodo, vale a dire tra
il 1410 e il 1420, uno Scriptum superlibros De anima, una Expositio super De
generatione et corruptione e la monumentale Lectura super libros
Metaphysicorum. Ma improvvisamente nel 1415 la sua fortuna accademica e
politica comincia a subire qualche contraccolpo: il 6 giugno il senato
veneziano vota una censura che colpiva P., insieme con il medico Antonio
Cermisone, per essersi assentato da Padova e dai propri doveri accademici senza
permesso; tre mesi dopo il Consiglio dei Dieci lo invita a discolparsi da
accuse (non meglio precisate) e gli proibì di lasciare Padova senza una licenza
espressa del consiglio stesso; ancora, un anno dopo, nel maggio 1416 la
richiesta di P. di ottenere la licenza fu respinta e solo nel giugno dello
stesso anno fu concessa, in considerazione dei doveri concernenti la sua carica
di priore provinciale, ma con la condizione che non si recasse a Costanza o in
altro luogo dove si fosse celebrato il concilio. Le circostanze di questi
provvedimenti disciplinari non sono ulteriormente note, ma forniscono
l’informazione che P. era nuovamente divenuto priore provinciale della Marca
Trevigiana (lo era già dagli ultimi mesi del 1414) e soprattutto che non godeva
più della fiducia di Venezia, che non lo voleva presente al concilio. Peraltro
l’anno successivo il senato veneziano, con un atto certamente onorifico, gli
concesse il privilegio di indossare il berretto nero dei patrizi, privilegio
poi esteso, alla sua morte, a tutti i membri del convento di S. Stefano. Di lì
a qualche anno, tuttavia, i rapporti di N. con il governo della repubblica
veneta si guastarono irrimediabilmente. Per motivi che permangono tuttora
ignoti il teologo agostiniano, nuovamente eletto priore provinciale dal
capitolo dell’ordine tenuto a Ferrara nel maggio 1420, venne sottoposto ad un
procedimento disciplinare da parte del Consiglio dei Dieci che si concluse in
settembre con il suo bando quinquennale a Ravenna, da estendere a dieci anni
qualora avesse infranto il divieto di riattraversare anzitempo i confini del
dominio veneto. P. chiese ed ottenne una proroga di un mese, allo scopo di
rimettere nelle mani del priore generale Agostino Favaroni le questioni
connesse con la sua carica di provinciale, poi nell’ottobre 1420 fu assegnato
dal generale al convento di Siena e gli fu concessa la licenza di insegnare
nello studio di quella città. Da quel momento P. non rimise più piede in
territorio veneziano fino ad un anno prima di morire. A Siena rimase per
quattro anni; in questo periodo i suoi biografi, e per primo Cristoforo
Barzizza che tenne la sua orazione funebre presso lo studio patavino, collocano
un episodio in cui P. avrebbe agito come un inquisitore, sfidando e
sconfiggendo in una disputa l’eretico Francesco Porcario, forse un fraticello,
che finì per questo sul rogo. Il Barzizza parla a questo proposito anche di uno
scritto antiereticale di P., di cui sinora tuttavia non sono state rinvenute
tracce. Venne designato reggente dello studio agostiniano di Siena; redasse per
la prima volta un testamento, in cui lasciava al convento padovano i suoi libri
e titoli veneziani («de camera imprestitorum comunis Venetiarum»), che egli
deteneva su licenza del priore generale, per il valore di mille ducati d’oro,
come forma di risarcimento per i gravami e le spese che detto convento aveva
dovuto sopportare per la sua lunga permanenza, nonostante il suo convento
nativo fosse quello veneziano di S. Stefano. N. venne assegnato al convento di
Bologna, con licenza di insegnare nello studio cittadino in qualsiasi materia.
Durante il soggiorno felsineo si ricorda una sua disputa con il maestro Nicolò
Fava, valente filosofo e dialettico di inclinazioni dottrinali opposte a quelle
di P. La sua permanenza a Bologna tuttavia non dura a lungo, poiché già
nell’ottobre 1424 fu assegnato al convento di Perugia, nuovamente con licenza
di insegnare presso lo studio cittadino. Gli anni successivi, a Perugia, videro
P. impegnato in attività didattiche (gli fu concesso ad esempio di esaminare
alcuni studenti agostiniani per il conferimento del titolo di “lector”) e nella
stesura del suo ultimo commento aristotelico, l’Expositio super Universalia
Porphyrii et super Praedicamenta Aristotelis. I registri dell’ordine
agostiniano informano inoltre che P. redasse una seconda versione del suo
testamento, in cui furono aggiunti come beneficiari la sorella Lucia e il
confratello e assistente Nicola da Treviso, e che il primo di agosto dello
stesso anno gli fu concessa licenza di recarsi a Roma ogni volta che i suoi
lavori lo rendessero necessario. In occasione delle dimissioni del priore di
Perugia, gli fu conferito l’incarico di reggere il convento durante la vacanza
e di scegliere il nuovo priore ed inoltre a lui toccò di svolgere la funzione
di visitatore presso lo stesso convento e quello di Todi. Infine, nel giugno
1428, in seguito ad una supplica fatta pervenire insieme con la raccomandazione
del cardinale di S. Croce, il Consiglio dei Dieci di Venezia revocò finalmente
il bando comminato otto anni prima e P. poté far ritorno a Padova e riprendere
il suo insegnamento, anche se soltanto per pochi mesi, giacché il 15 giugno
1429, mentre teneva il corso sul De anima di Aristotele, morì. Oltre alle opere
sopra ricordate, rilevanti soprattutto la sua attività di commentatore
aristotelico e di maestro di teologia, P. lasciò anche una raccolta di Sermones
quadragesimales, uno scritto antigiudaico, le Quaestiones XXII de messia
adversus Judaeos, un’opera mariologica, il De conceptione Beatissimae Virginis
Mariae, una versione latina della Composizione del mondo di Ristoro d’Arezzo e
diverse orazioni. Secondo il giudizio di Alessandro Conti, il più recente studioso
del suo pensiero, P. fu «il più importante pensatore italiano del suo tempo ed
uno dei più importanti ed interessanti logici del medioevo». La sua fama e le
sue opere contribuirono a fare dello studio patavino un centro intellettuale di
rinomanza europea; le sue dottrine, improntate al realismo degli universali in
ambito ontologico e ad una linea vicina a quella dell’aristotelismo moderato di
Alberto Magno e d’AQUINO nel campo della filosofia naturale, innescarono in
Italia un dibattito scientifico i cui sviluppi condussero nel corso del XV
secolo ad un rinnovamento dell’orizzonte culturale europeo. CHIUDI. Andrea
Tabarroni. Bibliografia M. NICOLETTI, Vita dei tre Paoli, ms BCU, Joppi. F.
MOMIGLIANO, Paolo Veneto e le correnti del pensiero religioso e filosofico del
suo tempo (Contributo alla Storia della filosofia del secolo XV), Udine,
Tipografia G.B. Doretti estratto dagl’Atti dell’Accademia di Udine CESSI,
Alcune notizie su N., «Bollettino del Museo civico di Padova, GENTILE, Intorno
alla biografia di N., in Studi sul Rinascimento, Firenze, Sansoni, BOTTIN,
Logica e filosofia naturale nelle opere di Paolo Veneto, in Scienza e filosofia
all’Università di Padova nel Quattrocento, a cura di A. POPPI, Trieste, Lint,
PERREIAH, N.: A Bibliographical Guide, Bowling Green (Ohio), Bowling Green
State Universiy; S. DE FANTI, La missione diplomatica di Paolo Veneto al re di
Polonia: il decisivo contributo polacco alla conoscenza della biografia del
Nicoletti, in Memor fui dierum antiquorum. Studi in memoria di Luigi De Biasio,
a cura di P.C. IOLY ZORATTINI - A.M. CAPRONI, con la collab. di A. STEFANUTTI,
Udine, Campanotto; A.D. CONTI, Essenza e verità. Forme e strutture del reale in
Paolo Veneto e nel pensiero filosofico del tardo medioevo, Roma, Istituto
storico italiano per il medio evo, 1996; C. FROVA - R. NIGRI, Un’orazione
universitaria di Paolo Veneto, «Annali di storia delle università italiane; N.,
Super primum sententiarum Johannis de Ripa lecturae abbreviatio. Liber 1, ed.
crit. parz. F. RUELLO, Firenze, Edizioni del Galluzzo; N., Logica Parva. First Critical Edition from
the Manuscripts with Introduction andCommentary, ed. A.R. PERREIAH,
Leiden-Boston-Köln, Brill. LOGICA PAVLI rectam atgemendatam. Additis
quotationibus Postilis ad textus declaratione. Necnon Tabulao figuris. VENETI
HABES IN HOC ENCHIRIDIO summam totius Dialecticæ, mira quad a brevitatem atos
facilitate ad utilitatem stude tium conscriptam ab eximioætatis suæ magistro
Paulo Veneto Nupero diligenti studio cor Venetes EMANUELE ITECA NAZ GOMA ME
YOLL .pkrior dla Lohan Somerilatarei long COMO0Io (ICO? CO ? ri 1 1 ROMA ni
logica OLUTELY A parva. A Pauli Veneti Heremita Onspiciens librorum quorundam
magnitudinem redium constituentem in animo studerium nec non et aliorum nimiam
brevitatem quibus nulla se ethica re est annexa doctrina. Ideo volens cap. s.
et medium retinere utriusg sapiensnam 5. ethic, turam extremt, compendium utile
construxi iuveni t. co. 6. ВB bus pluribus diui sum tractatibus, Quorum primus
summularum tradit notitiam. Septimus contra primum obiicit, solutionem ad dens
responfiuam. Quia ergo doctrina quecuncka communiori ut ait t- C.4 .
PHILOSOPHUS in prohemio phylic. sumic exordsum, ideo Dislot tractatus primus
terminum [TERMINVS] sic diffinies incipitapriori. miningp De definitione
termini et eius divisione quide. i. II suppositionum declarat mareriam. III
consequentiarum ostendit doctrinam. IV terminorum vim instruir probativam. V
ligandi regulam docet obligatiuam. VI insolubilia solvendi dar artem et viam. VIII tertium fortificat
prationem argumentativa. cap. 1. prio. c. TERMINUS EST SIGNUM ORATIONIS
CONSTITUTIVUM. Et BOEZIO ut pars propinquae iusdem, ut: “homo”, lyani in. 1, de
mal. Et notanter dicitur propinqua quia oratione vocatur “dictio”, remota vocatur
litera vel syllaba, di 2. ecin. i Dstio igitur et non litera uel syllaba, est
terminus. defyllo. Terminum quidam est per cate. T differē. Tio habet partes
propinquas et remotas, propinqua top. c. 2 cius vide SIGNIFICATIVUS est ile qui
per se sumptus nihil REPRESENTAT --: ut s. “me,” “te,” “omnis”, “nullus,”
“quilibet”, “quicunque”, “alter”, et consimiles. Terminorum quidam si secunda
significant naturaliter et quidam AD PLACITUM. Termi divisio p nus naturaliter
si significans est ille qui apud omnes eius qua vide de m efd RE-PRAESENTATIVUS,
sicut ly “homo“animal", in primor mente. Terminus AD PLACITUM significans
est ille qui ye. c. i. et NON apud OMNES eiusdem est re-praesentativus sicut
ille ipsum. Terminus “homo” in voce vel in scripto,
qui apud nosft. B Paul. sin significat ‘hominem’, sed apud alias nationes nihil
significant, ut sunt greci (“anthropos,” “aner”). Reefo. Terminorum quidam est
categorematicus, et quida 3 S. colū. SYNcategorematicus.Terminus
categorematicus est pri. diui. ticularia particulariter. Præpositiones determinatsub
certocafu. Aduerbia uerbum, et coniunctiones ha minum. i. rem quæ non est
terminus dato que effet, ficut TRACTATVS Secunduz se significativus,
quidamnon.Terminus perle signi Voety fancarious est ile qui per se sumptus
aliquid re-praesen mologiã tasuely “homo,” ly “animal”. Terminus non per se
signi ille quitam perle quam cum alio habet proprium fie Tertia significatum –
ut: “homo”: siue en imponatur in oratio divisione, lieu extra, semper
significar ‘hominem’. Terminus Dehac SYNcategorematicus est terminus habens officium qui vide la
perfesumptus nullius est significativus. ut signa distric tiusilo.butiva – ut:
“omnis”, “nullus”, et signa particularia – ut: ali mafo. 2. “aliquis”, “alter”,
et præpositiones (“to”), et adverbial et coniuctiones. Signa namqz distributiua
habent officium, fal. 3. quia determinant distributive, universalia yłr, et par
bent coniungere terminus vel orationes. Terminorum quidam est prime intentio
Pau.lo.nis, et quidam secundæ intentionis. Terminus primæ ma, sol. intentionis
est terminus mentalis [Occam, Geach] significans non ter D“homo, significat
sor. et pla. quorum nullus potest esse terminus. Terminus autem secunde
intentionis est terminus mentalis significans solum modo terminum A vel
propositionem, ut ili termini mentales, nomen, verbum, participium, propositio,
oratio et huius modi. Nis est terminus vocalis [non mentalis] vel scriptus
significans solum B modo terminum vel propositionem utili termini vocales vel
scripti, nomen, verbum participium, athuius modi. Terminorum quidam funcin
complexi, et quidam complexi. Terminus in 6. diui complexus vocatur dictio –
ut: lylapis,ly lignum. Sed fioVide terminus complexus est oratio – ut: “homo
[est] albus”, lor. et Paul. in placo, deum effe. et huiusmodi. De nomine. liter
considerat: ideo de his restat deffnitiones assignare. NOMEN est terminus
significativus lo. ma.f. SINE TEMPORE cuius nulla pars aliquid significat
separa dissintta – ut: “homo”. In ifta definitione ponitur terminus lotionoie
cogeneris, quia omne nomem est terminus. et non econ proqua verso: dicitur
significatiuus, quia termini non significativi depri non funt nomina apud
logicum, licet bene apud grammaticum – ut: “omnis”, “nullus”, et similia.
Dicitur ‘sine tempore’, ad differentiam verbi et participia, quæ significant
*cum* tempore. Ponitur: ‘cuius D nula pars aliquid significant separata’ -- ad
diferentiam orationis, cuius partes significant separate mo pyo er.c.c
Terminorum quidam eat s. diuifio prime impositionis, quidam secundæ. Terminus
prime impositionis est terminus vocalis vel sriptus signi Boe. in ficans non
terminum -- ut “homo”, et “animal” in voce vel in scripto. Terminus autem
secundam impositio. In princ. L3 Via de nominee et uerbo ex quibus oratio с componitur et propositio,
logicus principa . Defini. V uuset extremorum unitiuus, cuius nulla pars
aliquid significar separata, ut “curre” c vel dispur i io b i. tar. Ec dicitur
primo, temporaliter significativus, ad eric. i. tiw oro pin . p i disnes positum
cum apposito sicut verbum. ceterg autem par trcuiæ ponuntur. Sicut in
deffinitione nominis. Ratio est terminus significativus, cuius ali- B garlicant
separatę. Orationum alia perfecta, alia hewide Dcoratione. qua pars aliquid
significant separata, ut “homo [est] albus” deữ effe. Vltima particular ponitur
ad Piroca Jüfferentiam nominis et verbiquorum partes non fi cite suz etc.
cogeneris, quia omnis propositio est oratio et col.1. cipit quæ non sunt
propositiones non obstante quod ilum generat IN ANIMO AUDITORI si – ut: “Homo
currit.” Or a boviti imperfecta. Oratio perfecta est ila quæ perfectum len no
Ide uim uce cio imperfecta est ila quæ imperfectum sensum gene. ferinõis rat,
Notandum quò d tres sunt species orationis perfectæ quia orationum perfectarum.
Alia INDICATIVA – ut: “Homo currit” . Alia est oratio imperativa [cf. Grice
citing Hare, Imperative sentences, Mind, 1947]– ut: “doceioannem.” Alia ed
incelreligie ineis oratio optative – ut: “Utinam essem bonus logicus”. fint ap
te nate. VERBUM est terminus temporaliter significati differentiam nominis quod
significat sine tempore. Secundo dicitur, et extremorum uniciuus: ad
differentia participium quod significar cum tempore, sed non unitfup 0 -3 gñare
fectū sen bus vide ilo, ma. fol. Propositio
eit oratio indicatiua verum vel falsum significans – ut: “Homo currit” --
ponitur oratio lo non e converso. Secundo dicitur indicativa. quia Cola
indicari va est propositio, non autem imperativa nec optativa.
Vicimoannectitur: verum vel falsum significans: propcer tales orationes. Cortes
potest, plato in PS pro qui alia categorica alia hypothetica. Propositio ca
divisio. Categorica est ila
quæ habet subiectum prædicatum et Vide in copulam tanquam principales partes
fui – ut: “Homo est animal.” l o,m a . f o animal. Subiectum est ly “homo”,
prædicatum uero, 101.col, ly “animal”. Copula illud verbum “est”: quia
coniungit tum. Dicitur quod habet IMPLICATUM prædicatum. vide licet,ły
“currens” quod patet in resolvendo illud uerbum “currit.” -- in: sum currens,
es currens, est currens, et suum participium. Subiectum est de quo aliquid
dicitur – ut: “homo”. Prædicatum vero quod dicitur de altero – ut: “animal.”
Sed copula Quid (u bicctuz semper est verbum substantivum: “sum currens”, “es
currens vel hom”, “est homo et currens.” De quidp. propositione hypothetica posterius
dicetur ad cuius tum et C differentiam point urilla particula: principales
partes quid co . D sint indicatiue. Quia non significant verum nec falsum.
Diffini cum sint orations imperfectæ. Ca. 6. luifiones sub propositione
contentas sequitur D numerare. Propositionum Prima subiectum cum predicato. B
rir est propositio categorica et non habet prædica. Solutio Et si dicatur “homo
cur . Dubo . fui. quia principales partes hypotheticæ non sunt pula, subiectum
et prædicatum: sed plures categoricęut. Propoli
diuifiotionum categoricarum alia affirmativa, alia negativa. Propositio
categorica affirmatiua est ila in ligiex.i. qua verbum principale affirmatur,
ut “Homo currit.” Propositio categorica negativa est illa in qua er: Tertia bum
principale negatur – ut: “Homo NON currit” S. Propositionum categori: Diffusi
carumalia vera, alia falsa. Propositio categorica ue us&hac ra est ila
cuius primarium et adequatum signifi-materia carð est verum – ut: “Tu es homo.”
Hæc enim est uera. “Tu es vide in homo.” quiate esse hominem est verum.Voco
filoma. divisio A tio. i. gi her. C. 5. . a4 1 mo. Cetera autem significate,
utte esse animal, teelic substantiam, et huius modi, sunt significate
secundaria, et pones illa non dicitur propositio vera nec falsa. Propositio categorica
falsa est illa cuius primariam et adequatum significatum est falsum – ut: “Tu
es asinus.” ria, alia contingens. Propositio necessaria est ila, cuius
primarium et adequatum significatum est necessarium – ut: “Deus est.” Propositio contingens est illa
cuius significatum primarium et adequatum est contigens – ut: “Tu es homo”. Et voco significatum contingens ilud C quod in
differenter potesse se verum vel falsum. Propositionum categoricarum alia
alicuius uide. i. quantitatis, alia nullius. Propofitio categorica alicu
prior.n.ius quantitates est illa quæ est universalis, particularis, . in pri,
indefinita, vel singularis. Propositio universalis est illa in qua subởcitur
terminus communis signo universali determinatus – ut: “Omnis homo currit”.
Terminum communem voco in presenti nomen appellativum et pronome pluralis
numeri. Signa universalia
sunt ista: “omnis,” “nullus,” “quilibet,” unus gfavteros, ncuter, quails D.
:.libet, quantusliber, et huius modi. Propositio particularis est illa in qua
subiicitur terminus comunis igno 4. diui afol. significatum primarium et
adequatum propositionis, u r e a a d f. quod est simile orationi infinitive vel
coniunctiue il 267. secundlius. undete esse hominem, vel q “Tu es homo.”,
dicitur fiA dępris. Significatum primarium [cf. Grice, primary sinification in
‘Retrospective epilogue,’ WoW] et adequatum illius, “Tu es homo.” Propositionum
categoricarum alia fio vide possibilis, alia impossibilis. Propofitio
categorica por ilo.ma. fibilis eft illa cuius primarium et adequatum significatum
est possible – ut: “Tu curris.” Propositio categorica et adequatūfi. usa ad
impossibilis est illa cuius PRIMARIUM SIGNIFICATUM est impossibile – ut: “Homo
est asinus.” Propositionum categoricarum alia ne cella larem, nomen proprium
aut pronomen demonstravi Suum singularis numeri, ut: “iste”, “ista”, “istud”. [cf. Grice on the and
dossiers in Vacuous Names, in terms of auditor] Ex quibus fe B quitur iam quæ
est caregorica nullius quantitatis. Et dicitur quod illa quæ non est universalis, nec
particularis, nec indefinita, nec singularis -- ut exclusive et exceptivæ et
re-duplicative, videlicet, “Tantum homo currit, omnis homo preterfor. mouetur,
“Omnis homo in quantum homo est animal”. Luxta
primam secunda Qualis, ne, ue laf, u. Quanta, par, in, fin, Prima pars sic
intelligitur, quod ad interrogationem de propositionc factam r Quæ respondetur
categorica, vel hypothetica. Secunda autem asserit quod ad interrogatione
factam per Qualis? Respondetur affirmatiua vel negatiua. Sed in tertia denotata
a quod ad interrogationem factam g Quan tarmñdcatur, universalis, particularis
indefinita, ucl singularis, et hoc fm exigentiam propositionis propositę. De
duabus alijs pposition am divisionibus. Ræterfu pradictas diuisiones dugalią
declaran- Prima cur. Propositionum categorica divisio – ut: “Homo currit.”
Propositio categorica modalis est illa in qua ponitur aliquis modus -- ut
possibile est sor, cur particulari determinatus – ut: “Aliquis homo disputant.”
Si Idem in gna particularia sunt ista: “aliquis,” “quidam”, “alter”, reli7.
tract. A quus, et huiusmodi. Propositio indefinita est illa in huius in qua
subijcicur terminus communis SINE aliquo signo – ut: c.i.& in “Homo est
animal.” Propositio singularis est ila inqua lo.ma. . fubijcitur terminus
discretus, vel terminus comiscum . col. pronomine demonstratiuo singularis
numeri. Exem :4. plumprimi. sor. [Socraes] currit. Exemplum fecundi: “Ille homo
disputat.” Voco autem terminum discretum vel singu. с P. ultimam divifiones ponitur iste versus. Querca,
uel ră alia dein efle, alia modalis. Propositio catego Dricadein efic est illa
in qua non ponitur aliquis modus 1: Figura de in effe. r e r e . Modi autem
sunt sex . c possibile, impossibile ne Seconda. necessarium, contingens verum
et falsum. Propositionum modalium: quædam est in sensu diviso [cf. RIMINI] et
quædam in sensu composito. Propositio modalis in sensu diviso est ila in qua
modus mediat inter accusativum casum et verbum infinitivi modi – ut: “Fortem
possibile est currere.” Propofitio modalis in sensu composito est illa in qua
modus totaliter præcedit, vel finaliter sub sequitur – ut: “Deum esse est
necessarium.” Impossibile est
hominem esse asinum. Ex his divisionibus originantur tres figuræ. Quarum prima
dicitur de in effe. Secunda modalis de sensu diviso fchabés admodum primæ.
Tertia modalis de sensu composito: leda cæteris disperata. Quartum
declarationes ha besin exemplo hic posito. A G libet ho currit. adaz hó ñ
currit, Nurbo de currit. Lontraric. Contadictorie
dictorie subalterne, subalterne Figura: demesse Gulltra gda3 ha cuifit,
subcontrarie reasu diuisio Contrarie Nullum hoie3 possibile est! curtcit. Contradictorie Sub-alterne
Sub-alterne de sensu dictorie Lörra mine polee curitie . Modalis de sensu diviso.
sub-contraric Modalis de sensu composito. Nec currere est los. Impose est
currere for sub-alterne Contra sub-alterne dictorie Aliquem, ho Contrarie de
sensu composito: Fig. Loncra . dictonic
Contingens et por, non currere Figura Que libet ho minepole? currere . Pole for
currtre, A liquê home minē ñ pole est currere, sub-contraric Secunda præcise
proeodemuelpro eisdem, sunt contrariæ in figura – ut: “Quilibet homo currit,”
“Nullus homo currit.” Particularis affirmatiua et particularis negativa de
consimilibus subiectis prædicatis et copulis, supponentibus precise proeodemuel
pro eisdem sunt sub-contrariæ in figura – ut: “Quidam homo B Tertia currir,
etquidā homo non currit. Universalis affirmativa et particularis negativa, ucl
universalis negativa et particularis affirmativa. de consimilibus subiectis predicatis
et copulis, supponentibus. precisepro eodem vel pro cisdem, fu Tabula omnium
capitulorum huius logicæ primus est de mentis summulis quiconti De syllogismo:
Tractatus secundus est determis. Car.Ź Cap. primă de definitioc De verbo 3 6 De
diuifione propofi. De figuris propositio pothetica po. copu. ne ciusdem. cn ūt
materialiter etqñ PERSONALITER De propositione hy. De ampliationibus po.
disiuncti. 15 De praedicabilibus Tractatus tertius. de eiusdem di relativorum
net De oratione De propositione norum quando fuppo num deuppolitionibus có De
cognitione termi De appellationib De converfionetibus supponis et de diuisio De
suppositione per de natur appõnuz sonali tractatus divisa De nomine tionum De
duabus alös diui De supposition ma. de equipollentős de signis confunden de
propositione hy de relativis proqui bussupponunc De propositione hy. De modo
supponen cinens C fionibus propõnuzs teriali et de diuisione DE DECEM
PRAEDICAMENTA de decem prædica, consequentősconti. de resolubi de
propositionibus Tractatus quintus est tionc obligationis et De obiectionibus co
tradictasreg. TABVLA uo tionc consequentiæ et De hypo. descriptibio eorum
divisionibus De regulis generalibus consequentiæ for De gradu pofitiuocô malis
De regulis con. for. q De gradu comparati De regulis poenespropositiones quáras
Delydiffert positions non quan De exceptivis De ly necessario et contingenter
parabiliter sõpto poncs superius, atq De gradu superlati -minos pertinentes et
De ly incipit et defi : impertinentes nir nens. De officialibus pro De defini
libus. po. de reg. eius. inferius De regulis poncs pro De exclusiuis
universalibus De convertibilitate uo. tas Dedecem lis alñsregu De ly totus
positioncs hypotheticas De ab æterno De infinitum de probationibus ter
obligatory artis: De reduplicativis De regulis poencster De immediate De semper
De regu.pancs pro tinens minorum continens. De deffic go cioc insolubilib? et
di s Obiectiones cöcrare tra insolubilia Obiectiones contradi milibus
propositioni bus regulas huius de defin De obiectionibus có finitioncs .hui? De
exclusivis insolu De insolubili difiun- ulti. ca.contra modos mi. De insolubili
particu huiuspri De insolubilibus no é de obic Obiectiones contra Obiectiones
addicta est de obiectionibus contra De obiectionibus factis contra re propositionum
huiusprimitrac. De Amilibus et diffig Obiectiones contra pr De deposition
ibuster Obiectiones contra re minorum Tractatus Sextus De insolubili uniuer
Cali bus bilibus riuo ctivo figurarum apparentibus Obiectio. Gulasprimo et
gulas huiuspri de insolubilibus Obiectiones contra dif habens. .huius
uifioncciusdem. Gulas huiuspri lari vel indefinito mitra. de predicabili. De insolubili copula. trac.in
maceria syllogismorum n a contra dicta huiuscertñ.tra, inm a Štionibus factis
con car . las.huius terti las. huius terti tracta. Venetijs ExpensisheredumLucæ
TABVLA teria consequentiară, tracta. tëtracta. Obiectacontraregu Obiectacontraregu
tracta. las, huiustertij las. huiusterto tracta Antonñ Iunte Florentini
Registrum illaiquaiferi predicaturde terrogatoez factapqualise
fuosuperiozi.vtaialeftbo. sozesvť platopueniéterrñ Predicatio eéntialiséillai
deturq rifibiť totaratio quafuperi pzedicaturdein quareficpdicaturde illiseq?
feriozivelecóuersofzquod éppziapafsioilliustermini dictiévľoriadealiquod illon
bomo cum quo conucrtitur. Si predicatio accítaliséila Acchrétēmin vniuoc'pze
iquappuúvelaccñspzedir. Dicabilisdeplib ieoquod caturde genere fpeciezpria
quale accắtaleipuertiblrfi bľfuoidiuiduoautepuerfo Eréplüpzimi:vtbóèrifibil
dirurindecepdicasca. Quo Paialéalbu. exéplusivrrifi rupzimueltpredicarsitu lub
bileéhoalbueaial.Etpfiľr státiecul generaliffimúébic dedriaz idiuiduo dicafl'me
teri’lb alubàpoiturhicter li’oicaturg pdicatioefriaťė mi? coup” subcocpozecosp?
praedicatio terminoz eiusdez saiatu sub cozpoze aiato a
dicamentivtbóestaial.pze, aialifpes specialis simahoľ dicat ioautaccica est
piedi afinuszlbiftisfua idiuidua carioterminox diuersoz pze foztesz plato.
bzunellus fa dicamentorum vt homo é ale uellus. Secundum predicame bus. Termin
superiora dre tu est pdicamentu quátitutis liquúdicitureffeillequicon Lui
generalisfimúeftquäti. tinerillúznecóuerfoficutli tasfubý sunt duo genera aial
respectuisti terminihó alterna ärnulluestsuperius qz significat quicgdile?cuz
adreliquúvz continuuz? di bocaliquidvltra. Lermin’in scretu primi
generisiftefür feriozad reliquú dicitur effe fpetieslinea superficiescoz
illequi continent urabeo. nnó pustempus locus.qR:bec ecouerfovtliforesrespectu
funtindiuiduabiliuea fupfi iftiustermini bomo. hiclocus. Secundigeneris Lozpozea
Jnco:pozea infinitesuntfdeties. f.binari, Lozpus aiatum rius trinarius et
cetera. Redicamentu zestcoő ciumeltpaffiovelpafsibilis dinario pluriuztermi,
qualitas. Quartuzestforma nozuFmsubzlupza. Etdiui, vetcircaaliquidpitasfigura
us trinarius quaterna rizë Animatum Jnanimatuz indiuiduaverofunthicbina
Sensibile Animal Tertium piedicamentum è predicament z qualitatiscu
iusgeneraliffimum est quali Lozpus insensibile Rationale irrationale. Tas fubquofuntquattuo: ge Animal rationale nera
subalterna: non sebabe Socrates Plato rio. Secundum eft naturalis p potentia
vel impotentia. Ier Substantia tia secundum sub z fupza. pzi mortalis
Jmmortalis mumest habitusveldispofi, Domo cies.boc cozpusboc rempus Primi
generis speties fune Quintum predicament em grāmaticalogi cazrhetorica
dicamétuació iscuiusgener quaq individua sunt becgrå rasubalteznafuntfer quozu
matica logicab rbetorica. Nullu ėsuperiusad reliquum Lertijgenerisfpessunto
risspéssunt. generarehoiez redoamaritudo. albunigruz cozrupere equáquayindir
calidúz frigidubuidum zfic uidua funt fic generareboiez cum. quarú idiuidua
suntheç fic corruperee quum Iertijz dulcedobiamaritudohocal quartigeneris
spessuntau. bumhocnigp buius modi. Gere in longudi minuereila Quarti generis
species sut tum. quozumindiuiduafffic circulus triangulus quadra auger
eilögumficdiminuer gulus2 huiufmodiquarúidi inlatu. Quiti generisspés uidua
funt. biccirculus.bicfunt cale facerez frigefacere triangulushicquadrágulus.
Quar idiuidua funtficcalefa Quartii predicamétü Ċpdi cerefic frigefacer. Sertigo,
camerurelatóis. Lui'gene. Neris
species funtmouct fur ralissimú eft relatio vel ada. Súmo ueredeorsumquaruin
liquidfbåfunttriagenera( diuiduafuntficmouerefurfu alterailebita, zsup2
ficmoueredeorfum. Sertus Primum est caparatio.Se predicamétaé predicaméruz
cuduzé fuppofitio. Lertiuzė paffioniscu generatiffimu supposition
primigenerisfpe estp dalisinfenfudiuitocillaiä nisbomopzeterfoztemoue modus
mediatiter actum ca tur. Jurtaprimamfamzvi, sumzverbúinfinitiuimodi timam
diuifiones ponitifte vt foztempoffibileé currere versus. Quecavelip.qualif
propositio modatisisenfu nevelaf. vquanta. parifin. cópofitoéilaiquamod’to Dama
psficitelligitp ad i taliter pcedirvei finaliter16 terrogatione depłopolinóe
fegturvtdeumef Teénecessa facta gquerespondeturcar rium. Impoflibileé bominė
tbegozica vel ipothetica. Se effe asinum. Erbis diuifio cudaaur
asseritquodaditer nibus origináturtresfigure rogationé factamoqualisre
quanpriaordeieffe. Seci, fpondetur affirmatiuavľne damodalisofenfudiuisore
gatiua. seditertiadenotat habens ad moduprime.ter, qad interrogatione factaze
tiaveroormodąlisofenfu2 quantare spodeatvniuerfaľ pofito fiacefisdispata qua
particularis indefinita vel fin ruideclaratóesbes ierobic gularis. hocfecundum
eri inferiuspofito.: gètiáppoitoisppofité är zo Sequuntur figure. Uifiones
duealie decla Quidam bó curri Quetz bõiez poffibile eft currere Weceffe eft roz
currere Subcötrarie Lontrarie Contrarte Subcötrarie currer. Contradictorie
Qutuber bomo currit Lontrarie Duídå bo. non currit Lörigesest foz.ñ Aliquesboinem
Aliquéboiez poffibile eft. Có posibile eftcurrere poffibile eft soz. currer
Subcontrarie Mullus bomocurrit. Impoffibilee Tozcurrere Lontradictorie dictozie
Lontra Lontradictoria Snbalterne Subalterne Subalterne Hullu boiez
poffibileeft. currere currere ditozie Lontra Lontraditozie Subalterne
Intigiturtåpueq funtcontrarieoisbocurrit fecunde figurebere ptnll? bócurrit.
necieptra gulegeneralespriaé dictorie.Disbócurrit2gda tita. Uniuerfalis
affirmatiua bononcurrit. neciftefubala zvniuerfalıf negatiadepfitt terne.Disbó
currit7 quida b?fubiectis7predicatisfup bomocurrit. qztermininifup
ponétib”precisepeodévét ponunt precisepzoeodevĽp proeisdéfuntatrarieifigu,
eisdez. Znona. n.fbinfuppóit ra. vtglibzbó currit. 2nllur provtroq;
reru.Jnaliavero' bocurrit.Secidaregťaeft particularis affirmaria et pro
masculino tantum Scutqua tuozfgula particularisnegatia de pfimi lib ?fubiectis
7 pdicatis fup. fituantur propofitoea infiguraitaquattuoz
ponétib?pcirepeodévelp alijsregulisipfarumcogno, cirdez suntcontrarieifigu fciturlerseu
natura. quarum ra.vtgdabócurrit?qdåbo prima eftianonestpossibile nócurrit.
Lertiaregľaviuě duo ztraria effefimulvera falis affirmatiuaapricularis
benefimulfalsa.Primapars negatiavelvlisnegatiazp patzinductiei nomnibus. Et
ticularisaffirmatiaopfilibö fecundaprobatuz.quoniazia fiectisz pdicatisfupponen
funt fimulfalfa. Quilibzboè tib?pcirepeodezvelpejsó albus znullusboestalb”.Et
sunt tradictoneifigura,vt iafimiliter Dmne animaleft quilibzbócurriteqdábóñ
bomocnulluzaialefthomo curritP.ull'bócurrit?qui Secunda regula eftiftanon
dåbócurrit.Quartaregla eftpoffibileduofubcötraria vniuersalis affirmatiazpti
effefimulfalsa. fedbenefim culari saffirmatia. Etviuer, vera. Patet pars prima
ifin salis negatiuaa particularis gulis discurrendo. fecunda. negatiuade pfitib
lbiectis probaturquoniamistafuntfi 2predicatis fupponétib?pci
mulvera.Aliquishomocal se peodez velpeisdezftit 16 bus. Aliquis bono n eft alby
alternein figura.vtglibzbó Aliquod animal eft homo. Et currit gdambó currit.
Dar aliquod animal non eft homo lus homo currit. gdazbol Tertia regulaeftifta.
Honė mononcurrit Expdictis fegturgilenó effefimulveravelfimulfalf. L madiuifio
eftiftaterminori vocaturlravelfyllaba. Pzie distributi abiitofficiuq2dtē
25boral definitio, sebutcomienicu damagnitudiez caritus eft ilequi
permitesperjeigranasoatione. Tedium cóftitué aligdrepritatveuboliaial.
kupindistan'tbeineciligaya tezinajoftudentiuznecno terminiple fignificatius
Pericarione perforsales aliornimia; breuitatez.gbɔ eft ilequi perfe sumptusni,
beit perqúemymim nulla fereeftanera doctrina. Bil
representatproisnulluseftpermainang Ideo volensmediuftinere 7files.
Secundadiuifio eft, vtriusq zsapiésnäzertremi. iftatermiogquidazsignifi,
ppendium vtilecostruriiuue cantnaturalrzquidãadpla nibɔplurib, diuisuztractati,
citum. Lerminusnatural'rfi bus.quorprimusfuimularu gnificansestile quiapooés
traditnotitia. Secud fuppo . eiusdeestrepsentatiuusficut firionú
declaratmateriá.ter ti-pregntia non dit doctrina. Po AD PLACITVM significansé
il Quartus terminoqviistruit lequinóapudoéseiusdez é pbatiua. Quint’ligidiregu,
representatiu'ficurilletermi lazdocetobligatiuaz.Sert? nusbó in voce vel in
scripto isolubiliafoluendidarartem apud nos significatboiem. via. Septimus
atraprimú apoaliquascertasnatoer obijcitfolutione zaddensre, nibil significat
vt f untgreci: fpófiuaz. Dct aubotertium bebrei. Zertia diffinito é ifta
fodificarpróem argunitati, Q termino kquidaeftcatbe uá. Quiag doctrinaque cun,
gozematiczgdáfincathego acoiozivtaitphusinpzo rematic termi’cathegoze, bemio
physicozum füiteros, maticuseftillegtampiezz duuideo tractatuspzim’ter/
cialiob3 ppziùfignificatum mũiico funitsicipapioi otlibófue.v. ponarinó eft
tibölianimalinte. Lermi? Gential uit diferenmis. ut box Florin simp prout
firepmimusi Cedex gramaticaj. Lorical minátdistributiver particu! complerus
eftozó vthomo laria particulariter Õpofitio alborozes platodeuzeffe
nesdeterminatfbcertocâu 2buiusmodiic. Aduerbia verbúzcõiúctóes Uia noier verbo
er biitcõiungere terminosvel quibus ozatio compoi ozóes quarta diuifio est ia tur
ppofitiologicus pzici. g terminoxquidaz eftpziei paliter cófiderar. Jdeo'dbil tentiois.7
quidábeitencois reftat diffinitiones ad-signare Terminus pe intentónis eft
Homéest terminus signift terminus mentalis significaf catiu? Fineté
pozecuiusnulla nonterminu. i. réānonéter parsaliquidfignificatseper minusdatoq
effetficutlibó ratavthomo. In iadiffinite significatsoz tem z platoné. å poif
terminus locogencris. Ruinulluspot effe terminus. q2oc nomen est terminus.e
Lerminusaütbe itentóisé nóego. diciturfignificatinis terminus mentalis
significát quia termininó significatui solimo terminil ppofitone non sunt noia
apud logicilicz ptilitermini mentalesnon bi apud gramaticivtomis verbti
participiúppofio nullus similia. Tertio di, zbuiusmodi.Qüitadiuifio citurfie
tempore addiffere, est istag terminoz quidãcst tiñverbia participüa SIGNIS pe
IMPOSITIONIS quidife. ter ficant cum tempore. Duar minus pe impositois estteri
toponit cuiusnullaparsali nus voca vel scriptusfigni quidfignificata
ddifferentia ficansnoterminu.vtlibóz orationis cuiuspartesfigni,
liaialivoceveliscripto.ter ficät. (Uerbúeftterminato min’autem se impositionis
eft požaliter figificatiu?zertre terminus vocalis vel script?
monvnitiuuscuiusnullap8 significas solúī modoterminu aliquid significat separatave
vel propositione vtilitermi currit vel disputato icifpria nirocales vel
scriptinomen mo temporaliter significati, verbti participitizhuium ói uusad
differentiam nominis Serta diuifio eft ifta. Termi quod significat fine tempore non
quidifuntincópleri 29 Secundo dicitur ertremo damcompleri. Terminusin
rumvnitiuusaddifferentia complerus vocaturdictiovt participü quodfignificatcií
lilapislilignum. Izterminus tempože. sed non vnitfuppo fituscum
appofitoficurvero quenonfuntppofitionesno · bum. cetereatparticťepo obftáteqa
fintindicatie q?i nuiturficur toenois. Significant verum nec falsum . P
Ropofitioeftoratioi dicitur.vtbomo predicatuz, puma,plicare Progofito
catbegozicaet prodicaria, madevenirate Alia iperfecta . Diario pfec bignier
parte dignins e.me,ose ista quebetßbiectuzzpiedichuo ublitt taeftila
queperfectu fenfi catu copula generat animo auditous. partes tanös pzincipaler,
peplicireutimplicie. vtbomocurrit. sui.vthomo eltaial. i), Etfidicarurbomo
currite Horá dumotres funtspe propofitio catbegozicaznon
Dratioefttérmin'lignifi cumfintozationesiperfecte catiu? Cuius aliqua pars ali
quidfignificat. Vt boalb?de uz effe. Ulria particula poni turaddifferentia
nominis? Propofitionu zaliacaibego verbi. grumpartesnonfigni
rica:Aliaypothetica. ficant. Dzationuzaliapfecta ibiectumes tubomo predica
Diario imperfectaestilla tum verolianimal.7 copula aiperfectuzfenly;generari
illud verbumestq:coniungit animo audito us vt bomoal fbiectum cumpzedicato.
busdeumeffe d Juisiones1 opposito ne contentas segtur nuerare Pria eft ifta 5
cies orationis perfecte Drationuzperfectar. alia indicatiuavthomo currit babz
predicatum dicitur qa babz implicicum predicatuz v z li currens quod
patzinreroí alia imperatiua. ptooce joannem . Aliaoptatiua. Desum eseltasuum
participiu uendo illud verbum curritin vtinameffembonus logicus Subiectuz
estoe& aliquidad fubiecit”alori fal veroqd fümfignificás.vtbô animal. Sed
copula fempererspularerreigitpilianca. currit. poniturozatolocoge
verbuzfbftátiuü. l.luzeselt veteteaiomm neris.q:oisppofitioestoza De
propofitione yporbeti-inwirtelde eius. tioetnoneguerro. Secundo
capofteriusdiceruraddif, dicitur indicativa quod sola diferentiam cuius ponitur
il la catiuaeitppofitio.nonátim particulaprincipalespartes
peratianecoptatiua.Ulrimo fui. annectitur verumvelfalsuz Secunda
oiuifioeftifta. fignificansproptertalesoza Propofirionuz cabegozi, tiones
foztespór. platoicipit car. Alia affirmatiua aliane facit, egineris, matiua eft
ilaiquaibupäin num cathegozicarum aliane kleinesitimplicies apaleaffirmat
öcbócurrit. ceffariaaliacontingens,ppo diferencia Presidurijgezo pzopo
çatbegozica negatifitione cefariae ftilacuius artean = uaeftillai
qobiipricipalene primarium zadequarumfigi gáf. Vt: “Homo currit.” Tertia
ficatum est neceffariumvtoe divisio est iappofitouzcatheus
est.popofitiocontingens goricaralia veraalia falsa. Eftilacuiu
sfignificatumpzi, Propocatbegozicaveraéila mariumza dequatumeftcó tui?
pzimariuzadeqtuligni tingensvttues bomo. Etvo ficaruié verúztuesbobecco
fignificatumcontingensil n. Eltperatues hóq2reeffe lud quodindifferenterpotest
boiezcftveru.Uocosignifi esseverumvelfalsum.Sex catu primaritiza deq tuppo
tadiuifiopropofitionumca! fitionisqó eftfimileorationi
thegozicaruzaliaalicui'quă ifinitiuevel piúctie illius. vn ' titatis alia
nullius. P2opo ca deteeffeboiem velqotues 'thegozicaalicuiusquantitati
bódicitfignificatu;primari estillaque évniuersalispar uza de quatúilliustuesbó
ticularis indefinita vel singu ceteraåt significata vt teeffe laris. Flop.
vniuersalise aialteefe Tbstantia7huiul, ilainqua fubijciturerminosnasdistri
mõisunt significata secuidaria comunis figno vniuersalides gacia.Prop
cathegõicaaffer Quintàdiuifio.propofitior burinemobil 7penesillai diciep povera
terminatus vtomnisbócursliepy. necfalla. Propocathegorica rit. Terminuzcómunemvoco
falfa eft illacui? pzimarius7 inprentinomenappellatiuuz adequatü significatum
estfal fumvttuesarinus pionomen pluralis numeri Signa vnüerfaliafuntiaoil
Quarta diuisioppónuzca nullus quilibet vnus quis qz thegou
caşialiapoffibilisali vterq; neuter qualislibzquá aipossibilir.ppocathegorica
tufliberzhuiuf modi. pzopofi poffibiliseftilacui'paimari tioparticularis
eftillainqua uz?adeqrufignificatúépor iubijcitur terminuscóisfigno fibile vt tu
curris particulari determinatus vt Propofitio cathegoricai, aliquisbo difputat.
Signap, poffibiliscst¡la cuiuspama ticularia funeiaaligs gdå al rium7 ad
equariifignificatus terreliqu’rbui?mór.pzopo eftiposibilevebóěafinus
indcfinitacfiillaiqualbijcie feprobatio: ctfromloco Fifolo
terminuscómunisfinealiafip Reterfupiadictasdi gno:ytbomo estanimal. Propofitio
fingulariséil, rantur.Primaeiftappofiti lainquafubijciturterminus
onucatbegozicap.altadeief discret? Vel termino coniunif realiamodalis.
Propofitio cumpnomine demostratiuo cathegozica deielleèillaiä fingularis
numeri. Ermprimi non ponituraliquis modus. ut Toutescurrit. ermfiillebo vtbỏcurrit.
Diopofitioca disputar. Uocoautemtermi, thegorcamodali scillaina num
discretumpelfingularé ponituraliquismod?vtpof nompoziùautp nomenomo
fibileefoxtemcurrer. Modiy Scromodi ftratiuú singularis numeri vt autem suntf
erscilicet porsi, ifteiftaistud. Erquib? fequi biler impossibileneceflariu
turiamqueécatbegozicanĽ contingensverum falsum liusquantitaris 7diciturgil
Secundadiuifio p:opositi laanoé vniuersalis necpar onum modaliumquedamcst ticularisneci
definitanecfin infenfudiuiso quedazifer gularisvterclu fiue ercep sucomposito
Propositio motiue vztantumbocurrit.om dalisinfenfudiuitocillaiä
nisbomopzeterfoztemoue modus mediatiter actumca tur. Jurtaprimamfamzvi, sumz
verbúinfinitiuimodi timam diuifionesponitifte vtfoztempo ffibileécurrere
versus. Quecavelip. qualif Propofitio modatisisenfu* nevelaf. vquanta.parifin.
cópofitoéilaiquamod’to Dama psficitelligitpad i taliterpcedirveifinaliter16
terrogatione depłopolinóe fegturvtdeumefTeé necessa facta gquerespondeturcar
rium. Impoflibileé bominė tbegozicavel ipothetica. Se effeafinum. Erbisdiuifio
cudaaurasseritquodaditer nibusorigináturtresfigure rogationéfactamoqualisre
quanpriaordeieffe.Seci, fpondetur affirmatiuavľne da modalis ofenfu diuisore
gatiua. Sed itertiadenotat habens admoduprime.ter, qad interrogatione factaze
tiaveroormodąlisofenfu2 quantarespodeatvniuerfaľ pofitofiacefisdispata qua
particularis indefinitavelfin rui declaratóesbes ierobic gularis. hocfecundum
eri inferiuspofito.: gètiáppoitoisppofité är zo Sequuntur figure. visiones
duealie decla Quidam bó curri Quetz bõiez poffibile eft currere Weceffe eft roz
currere Subcötrarie Lontrarie Contrarte Subcötrarie currer C Lontradictorie
Qutuber bomo currit Lontrarie Duídå bo. non currit Lörigesest foz.ñ
Aliquesboinem Aliquéboiez poffibile eft. Có posibile eftcurrere poffibileeft
soz. currer Subcontrarie Mullus bomocurrit. Impoffibilee Tozcurrere
Lontradictorie dictozie Lontra Lontradictoria Snbalterne Subalterne Subalterne
Hullu boiez poffibileeft. currere currere ditozie Lontra Lontraditozie
Subalterne Intigiturtåpueq funtcontrarieoisbocurrit fecundefigurebere ptnll?
bócurrit. necieptra gulegeneralespriaé dictorie. Disbócurrit2gda tita.
Uniuerfalisaffirmatiua bononcurrit. neciftefubala zvniuerfalıf negatiadepfitt
terne. Disbó currit7quida b?fubiectis7 predicatisfup bomocurrit.qztermininifup
ponétib” precisepeodévét ponuntprecisepzoeodevĽp proeisdé funtatrarieifigu,
eisdez. Znona.n.fbinfuppóit ra. vtglibzbó currit. 2nllur provtroq; reru. Jnaliavero'
bocurrit.Secidaregťaeft particularis affirmaria et pro masculino tantum Scutqua
tuozfgula particularis negatia de pfimi lib ?fubiectis 7 pdicatis fup.
fituanturpropofitoea in figura ita quattuoz ponétib? pcirepeodévelp
alijsregulisipfarum cogno, cirdezsuntcontrarieifigu fciturlerseu natura.quarum
ra.vtgdabócurrit?qdåbo primaeftianonestpossibile nócurrit. Lertia regľaviuě
duoztraria effefimulvera falisaffirmatiuaa pricularis benefimulfalsa. Primapars
negatia velvlis negatiazp patzinductiei nomnibus. Et
ticularisaffirmatiaopfilibö fecundaprobatuz.quoniazia fiectisz pdicatis
fupponen funtfimulfalfa. Quilibzboè tib pcirepeodezvelpejsó
albusznullusboestalb”. Et sunt tradictonei figura,vt iafimiliter Dmneanimaleft
quilibzbó curriteqdábóñ bomocnulluzaialeft homo curritP. ull'bócurrit?qui
Secundaregulaeftiftanon dåbócurrit. Quartaregla eft poffibileduofubcötraria
vniuerfalisaffirmatiazpti effefimulfalsa.fedbenefim cularis affirmatia.
Etviuer, vera. Patetparsprima ifin salis negatiuaa particularis gulisdiscurrendo.
fecunda. negatiuade pfitib lbiectis probatur quoniamistafuntfi 2predicatis
fupponétib?pci mulvera.Aliquishomocal sepeodezvelpeisdezftit16 bus. Aliquis
bononeftalby alterneinfigura. vt glibzbó Aliquodanimalefthomo.Et
currit2gdambócurrit. Dar aliquod animalnonefthomo lusbomocurrit. 2gdazbol
Tertiaregulaeftifta. Honė mononcurrit Expdictis fegturgilenó effefimul
veravelfimulfalfa poffibileouo contradictoria patetifta reguladifcurrédo alter.
Hecranonfoludefuit Pfingťaptradironia. Quar primevelfecüdefigureimo
taregulaeft14. Sivniuerfaľ tertie.Etvocoibinegatio eft vera fuapticularis velin
ne prepofitaquandocolligit definitafibifubalternaeftde modofuemod?pzecedarfi
ralnego. Unfib effetvera uesequatur.7 postpofitaqui gizboestalb?6fikreffzver
coniungiturverboinfinitiui raaligshoestalbosznóez modi. eréplüpzimi.nópofsi.
q:iadefactobe veraaliquis bileésoz.curreredelsoz.cur hoéalbɔ.znóiaquilzboeft
rerenóé poffibileereplúfi albɔ.Eteodémódicodenei possibileésoz. nócurrerevel
funtregule. quorpria reequiuale tiftiptingenscft eftia. Hegpäepofitafacitz foz.
nócurrergpumă regula quipollerefuocótradictozio EthneceffeeTo2. Non currer
viinoquil; bocurritequalet equiualetiftiimpossibileest
isti.Aligshónócurrit.Etnó soz. Currerr recundam regur nullus homo currit
equiualz isti lam zifta non nece f l e e soz . ni aliquishomo currit. Eurrer
cquiual; huic possibi Secundaraeftistanegató leésoz.currergtertiamrei
poftpofitafacitegpoller fuo gulamzita dicaturdecete contrariopbaf. näiftaquils
risquibuscunq3 quare7c. bomo noncurritequipollet SDnuerfioeitcranspofi ufti
nullus homo currit. 2nul tiosubiectiinpzedicar lushomononcurritequipol rum7
econuerfo:vtbomoé ictifti quilibet homo currit. Animal animal é homo. Etlý
Lertiaregulaeftistanega diuiditur in conversione fimi rio prepofitaz postpositatai
plicemperacciisopercorra cit equipollere suofubalter, pofitionem. Lonuerfiofim
no. Vnde bnon quilibethoñ pleresttranspositiosubieci
curritequipolletistialiquis in predicatú 7e2°manentee bomocurrit. Etifta
nonnul: Adem qualitateaquantitate lusbomononcurritequipol
vtnulluanimalcurritnulluz letifti aliquis homo non cur curr ése animal.
Lonuerfiog rit.Undeversus. Precótra, acadésetranspofitiosubiec dic. Post
contraprepostaz.sb tiipredicatu epomanteca gatiuisquare 7c. roz. nó currere
èpossibile .6 Quipollentia rumtres ergo non neceffeesoz. curre
demqlitarefzmutataquanti uerfavera?Querfensfalfa. tate. vtoishó estaialaliqd
Håbé per aaliqrolanoné aialébo. Lóuerfiopptrapo fbftárianullarojaernte7ti
fitioneeträf posiectiipdica befalsaaliqui fubstätianon tiire converso
manéteeadem énonrosaq2 suutradictori qualitaterquitirate. kmura uzé
vertivžoisnonfubftan tistermisfinitisi terminosi tia ;estrora.
finitosvtquoddaaialficurs Lotradictiopuerfiõefim ritqodano currensnóénon
pliciarguiťpaiofic'becéve aialUtatfciafáfponóhis ranullusbõémuliē.zbecē
puerhonib? puertatponun falfa nulla mulieré bóigif, furistiosus, Feci
simpliciter Secuido becéveranull?ce puertifeuapacci. Altopcon cusvid;
ens:7becefalfanul traficfitpuerfiotota.Jng? lumensvidetcecúergorc.
ponúťquattuorlrevocales Lertio ßéveranuloom ? S.a.e.1.0.2fignificatplezar
éibbiezljéfatfanullusbó firmatiaz. 2vlemnegatiuaz éidomogac. Adpzim DICIE
i.pticularezvelidefinităaf, giftanó suapuertens.fzia firmatiua.o.veropticulare;
nulla mulieré aligfbó.qioz velidefinitanegatiua. Luš effephilis
limitatioipuerté dicitfecifimplr.i. plisnega teripuersa.Ad63picogi tiua7
pticularis affirmatiua fitde sbiecto pdicatu.qziicft puertütfimplr.puertiťeua
p:edicatúlyens13lyvidens pacci.i, vlis negariazplis ens. ióficpuertiéšnullüvi
affirmatiua puertufp accñs densensécecii.Ad tertium Artopara. i.vlis affirmatia
difimiliterquiaiépuertens zpticularisvelidefinitane ei?Izianullüensiboiecdo
gatiuacouertuntpoponem. m?. vľiainullobõieédom? Harzuerfionúsimplerévti quianon
debétterminimuta lioz.q2vniuerfaliterfipuerfa recafumquarerc. é vera puertens é
vera 7 eco plures cathcgoricar ipuerfióepaccñsestpuerfa coniunctaspnotam
conditio falla. vtbeaialchó.2pueri nis copulationis difiunctiois
tensveraboéaisl. Jnquer velalicuiistarumequiualen fioneveropatrapènemécó
tez.Vttuesbóituefanimal uerfo.lzñéita i puersione p accideiis velpatraponez:ná р Ropofitioypothe, ticaeftillaģb abet
Iresigitfuntfpesypotheti Deimpoffibilitatepossibly CARnoequälente sifigifica,
litate neceffitatezcoringen, do'ozaditionaťcopulatia tiaeiusdemnonopzdicerea
difitictia. Alievero vt localiterqzoiscóditionilisvera cális ztörať nó
funtypotheeftneceffariazoisfalraéim tice. fzcathegorice.Propofi poffibilis.
Hulla atitestque tioaditionalisèillaiäjiun fitcótigens.iftereguledicte gun et
plures catbegoziceper suntdecóditionalidenomia noriaditionisvtfituesbó
taalyfiquarezi. tuesaial. Propofitionü con ditionalium alia affirmati
uaalianegatia.Propoaditic Dpulatiua eftillaque onalis affirmatiua éillaiqua
babetplures cathego 5nórepared afirmaturnotaəditoiserel ricas gnota
copulationisiui plüpofitúest. Londitionalis cemcõitictas. vttuesboiz negatiua
estillaiquanotacó ditionisnegatur vtnonfitu eshotuesafinus 7brempp batper
affirmatiua. Adveri ratezcóditional affirmatiue requiriťzfufficitg oppofitú tusedes.
Dzopofitionúcopu latiuarumalia affirmatiuaa lianegatiua. Affirmatiuae
illainquanota copulationis affirmatur eremplumpofitu eft. Hegatiua per
oeltillai quanotacopulationisnegaE pritisrepugnetåtecedentivt fitues
bótuesanimal.bec vt non tues bomoztuesasi vera eft quista repugnanttu nus.
csbomo tunoessial. An Et semper negariua proba tecedés vocatillappoqim turper
affirmatiuam. mediate sequiturnotãcóditi Åd veritatem copulatiue onis: cófeques
veroeftalta. Afirmatiuer equiriturquam f'meibad itaotuesboeftafcedens? Libet
partemerreveramvtcu tuesaialest consequens.Ad eshomoatuesanimal.
falfitatezconditionalis affir, Et adf alfitatem copulati, matiuer equirit.
2fufficitque affirmatiue fufficitvnam "sistemahor oppofitum cófequentis
ftét partemeffefalsa; vttues behurinefrom cumancedente vifituesbó atucurris. tu
sedes. Hec aut ftant fimul Bd possibilitatem copula tuesbomoztunofedes.ió
tiuerequiritur qualibetpar itaconditionaliseft falsa. técepossibiléznll'ä
altériiz tatomagis welalijs Jhiunctiuaeftillaique Deus évelfoztesmouef. Ere
coñitigüturplescathe pltiftvttues P'tunones.Et itbegorica. gozicepnotazdi
functionis; adcótingentiaeiusdemrege Detuesbomoveltuesafin? Ritur qualibet
partemeffeco Propositionúdifuciuarú tingentezznulla alteri repu alia
affirmatiuaalia negatia gnarenecét contradictoria il; disunctiva affirmativa
éil, laqvtantirpseftalbɔl'ipfe a inqua affirmatur notadi currit. Ponitur
tertiapartir litctóisvtpatuit. negatiade culaqebecdifiunctiuaeftne roeftillai
quanota difiuctó ceffariatunoesbóveltues aditsiplānis negaturprñtuesboľ
aial.ztinullapsalterirepu notá quodtuescapza. zbecsemppbat gnatzõlibyéatigés.
lzboc firdresinsme affirmatiuagneceffetnega ióqzcötradictoriaptiuzre, Lisantca
tiuanifipponeretnegatóvt pugnátvzt uesbó7tunes Forrit pattunonesafinusveltunoes
aial. veldicatomeliusqad foipropofitioneapza. Affirmatiua estq2nul neceffitates
difilactiverequi laillannegationumtranfitin rifzfufficitcoplatiuafacta notam
difiunctionis. tropugnante poribilem.eremplüpzimivt tuesafinus. Etadfalfitatem
tuesbo ztucurris. Szadi, eilisre quiritur qualspartem
possibilitatemei?fufficitvna effefalfamvttucurrisl'nul
partezeffeipossibiléautvná lusbaculusstatinangulo. alterii copoisibilez.
eremplu Md posibilitatem difüctie figutcomke partesplenepost primivttu curris.
7tuésafi, affirmatiuefufficitvnaj par tilesramom nus.erempluzkivttuésztu
temeffepossibilem. Vt homo ferposibilisetideopom nes. Ad neceffitatez. copla
eftafinusvelantichristuseftfuficitermedpogriner tiueregrit quamlib; premer Sed
ad impoffibilitate eius ludvorbi uficiompor seneceffaria; vtboestaialz requirif
qualibet partéeffe tot dimimurront14éria de’eit. Etadarigentiazip impoffibilem
vt homoeftafialiudfornogri. husregriť zfufficitynapzar nusvelnullusdeuseft.
tezelleptingentez.alteraatt Adneceffitatemdifiunctie ni pofsibilez nec
eidéicópofi affirmative fufficitvnazpar bilemvttucurris7tuesbó
temeffeneceffaria;veliuicé pel deus eftz tucurris. cótradici. Eréplum pzimivt
de partibɔcontradictozijser} Ad Veritate zoifiuctiueaf, fe impoffibile z.
Etadcontin Röme ftiguduozycótrario afirmatiuefuficitvnazparte
gentiamcopulatiuafacta siune imposfibilealiud effeveram. pttu.cshomop gtib
oppofitisfitcótiges, metafarim #coco scadcon coinout:fed quo hoc eftueru, cuno
filin ilascopilgrimur, fatke porousopofiris,codicarilkidekie Erionisdifnightutplan
qnoradiinch omnis,Admiños vilpropofiriones, congle:fed l Frelsabond murgiipropa
Mit Saint Erine et filace prolaindao importinisdefinitiva entrare difusique
significatia sseéincóueniensa Popu-rarios gudwors contrario zeliuniecorigens
unum idiom conigat et difiurgatriper Sadcuila copulatiua falton
Iparibusopofieasofusdeles in diversors Et iceforcimoodradilosiaoliikaepoksidaé
estimat arhdheof magister bisin coligititommdig ogdifinitivaerit Drinsers.
viétime quod propria fueimpropriauide itq,amibe“pareddfentnene ožnnimado props
liéefetwimmign ruenhomo neltuesani bec.n.éneceffariatunocur iusmodi, ris. vel
tu moueris . q becco Lermin e quoc e termin ? pulatia éipoffibiťtucurrif
fimplerplura fignificarFzdi tunomoueris.Etbecéptin uerfasrationes ficutlicanis
géstucurrisvľtunomoue ghignificatcanelatrabilefi ris.q2 beccopulatiuaéptin,
duscelestez piscémarinuz. Genstunócurris tumoue zbocdiuerfisrationibus.
risfecúduregulasdatasde Paedicabile fecúdomó fti copulatiuis.
mifvideliczcóiterzp ergoétermin?vnwoc?pze. prie Predicabilecóiterfup
túiterminoaptus. natusde aliquopdicari. zfictātermi nuscõis finglaristacói
dicabilisingddeplerib?ori tibus(pe. ptaialpredicatur deboiezdeafinogorritfpe
ineoqdquidqzaditerroga plerusqizplerusdiciepze tionezfacta; perquideftbo dicabile.
Sippziesicfumen velafin? rndeturqeltaial. do difinit. Paedicabilee ter
Ben'oiuiditur. naquodda minouiuoc'apt nat deplu estgenus gnälifsimu. zquod
rib?pzedicari. ficnull?ieri damgenussbalternum nusfingularisnec tráfcedes Benus
generaliffimúéter autpofit? Dicitur pzedicabiming ficégen?qd nopot
lefeuvniuersaleqóidéė.q2 essespecies. ytfubftátia. Be null’ralisestterin
vniuoclis nus subalternúeftterminus Undetermin’vniuoc'est quificeft
genusqdpóteffe termin? fimpler plura signifi species vtaial.eeniz genus cásfm
vnicáraionezficutli respectuhominis speciesde boqo significatfoztezplato
rorespectucorporis té oiađuagiftcataF5bác Spesestterminusvniuo/ rationeať
raroale. Perboccus nó fupremuspzedicabil qodiciturterminus fimpler
ercluduttermini3 pofiti. sed significans pla ercluditter
minumfingularezzvnicara tione ercludit terminu trásce détez. videlzensaligdzbu
iad plib?vtlibópdicatur aloztez placóeieoqd aditērogatöezfactapgdest foz
telvpťlatorideurgébő Spéfoiuiditur q2qdazeft specialissimazadå Malterna
Segfcapituluopdicabilib? Faria videlzgen? speciediffe"Redicabiledupťrfu
rentiáppriazaccides. Sen? ptú diuidit iquinqz vniuer Spēs Balternaetermina
cutlialbuqapredicatur. de cu'filspeciespóreffegen? Boieieoqd qualeaccicale
vtanimal. qzaditëroğröezfactaequa Spésspecialiffimaéteri
lisehódlafin?pótpuenien nusqcum fitfpesnópóteê terrñderiqdalb?.2bocno genus. vt
bóvel aliter conuertibiliter. Quia nó con Spės spalissimaétermin?
uertiturlialbuaialiq°illoz, vniuocuspdicabilisigdde Suffitientiapdicabiliūbe
plurib'orñtıb nuerofolum turistomó quoë vleautest znotáterdiciturfoluiq2liai
piedicabile effentialiteraut alnéspéss pálissima.ztúert accíítaliter
termin?vniuoc? predicabilir Si effentialrautigdauti igddeplib’orntib?núero
quale. Siiqualeilludéoria 22defostez placóeiznofoi Siigd autdeplurib'orīti,
làdeorñtib?nuero.qzitd e b?sperilludeitgen?.autde orñtib’spé. vtdeboierlebe
přib?orritib? nuero Toluet: Differentiaéterin’viuoc? illudéspés. Siveroepdica
paedicabiťde plib”iquale bileaccnraťrautgiqualeac cénale.vtroaleqapdicatur
cntalepuerribľrz. illudėp ocfoztez platoneieoqaqle pri. veliqualeacclitaleno
qzaditërogatóemfactaper puertibiťr.2 illud éaccñs.er qualisest fortes
respondetur predictispotpuiciafitper quod eft rationalis. dicato directavľ
idirecta er Peopriú eftterinviuoc fentiaľbľaccñcať. Predica
Þdicabilisdeplib’ieoquod tiodirectaeiaiqafupipze quale accñtalepuertiběrut
dicaturdefuoiferiozi. Debo rifibileqapdicatdesozteet éaial. Paedicatioidirectaé
platbeieoqdqualeqzadin illai quaiferi’predicaturde terrogatoezfactapqualise
fuosuperiozi.vtaialeftbo. sozesvť platopueniéterrñ Predicatio eéntialiséillai
deturq rifibiť.7 totaratio quafuperi’pzedicaturdein quarefic pdicaturdeilliseq?
Feriozi velecóuersofz quod éppziapafsio illius termini dictiév ľoriadeali
q°illon bomo cum quo conucrtitur. Si predicatio accítaliséila
Acchrétēmin’vniuoc'pze iqua ppuúvelaccñspzedir. dicabilisdeplib”ieoquod caturde
generefpeciezpria quale accắtaleipuertiblrfi bľfuo idiuiduo autepuerfo
Eréplüpzimi: vtbóèrifibil dirurin decepdicasca. Quo Paialéalbu. exéplusivrrifi
rupzimuelt predicarsitu lub bileéhoalbueaial. Etpfiľr státiecul
generaliffimúébic dedriaz idiuiduo dicafl me teri’lbalubàpoiturhicter
li’oicaturg pdicatio efriaťė mi? coup”.subcocpozecosp pdicatio terminoz eiusdez
saiatu sub cozpoze aiato ať dicamenti vtbóestaial. pze, aiali fpess
pecialissimahoľ dicatioautaccicať eft piedi afinuszlbiftisfuaidiuidua cario
terminox diuerfoz pze foztesz plato. bzunellusfa dicamentorum vt homo éale
uellus. Secundum predicame bus. Termin superiora dre tú eft pdicamentu quátitutis
liquúdicitur effeillequicon Lui' generalis fimúeftquäti. tinerillúzne converso
sicut li tasfubý funt duo genera aial respectuisti terminihó alternaär
nulluestsuperius qz significat quicgdile?cuz adreliquúvz continuuz?di
bocaliquid vltra. Lermin’in scretu. Primi generis iftefür feriozadreliquú
dicitur effe fpeties linea superficiescoz illequi cótineturabeo. nnó
pustempus?locus.qR:bec ecouerfovtliforesrespectu funtindiuiduabiliuea fupfi
iftius termini bomo. hiclocus. Secundi generis Lozpozea Jnco: pozea
infinitesuntfdeties.f.binari, Lozpus aiatum rius trinarius et cetera.
Redicamentu zestcoő ciumelt passio vel passibilis dinario pluriuztermi,
qualitas. Quartuz est forma nozu Fmsubzlupza. Etdiui, vetcirca aliquid pitas
figura us trinarius quaternarizë Animatum Jnanimatuz individua vero funt
hicbina Sensibile Animal Tertium piedicamentum è predicamentuz qualitatiscu
iusgeneraliffimum estquali Lozpus Jnsensibile Rarionale Jrrationale.
tasfubquofuntquattuo:ge Animal rationale nera subalterna non sebabe Socrates
Plato rio. Secundum eftnaturalis p potentia vel impotentia. Ier Substantia tia
secundum sub z fupza. pzi mortalis Jmmortalis mumest habitusveldispofi, Domo
cies. boc cozpusboc rempus Primi generis spetiesfune Quintum predicamétoem
grāmatica logicaz rhetorica dica métuacióis cuius gener quaqindividuasuntbecgrå
rasubaltez nafuntfer. quozu matica logicab rbetorica. Nulluė superius ad
reliquum Lertijgenerisfpessunto risspés sunt. generarehoiez redoamaritudo.
albunigruz ?cozrupereequáquayindir calidúz frigidubuidum zfic uiduafuntfic
generare boiez cum. quarú idiuidua sunt heç ficcorrupereequum.Iertijz dulcedo
biamaritudohocal quarti generis (pessuntau. Bumhocnigp buiusmodi.
gereinlongudiminuereila Quartigeneris fpeciessut tum. Quozum indiuiduafffic
circulus triangulus quadra augereilögumficdiminuer gulushuiufmodiquarúidi
inlatu. Quiti generis spés uidua funt. biccirculusbicfunt calefacerez
frigefacere triangulushicquadrágulus. Quar idiuiduafuntficcalefa Quarti i
predicamétü Ċpdi cereficfrigefacer. Sertigo, camerurelatóis. Lui'gene. Neris
fpeciesfuntmouct fur ralissimúeftrelatiovelada. súmo ueredeorsumquaruin
liquidfbåfunttria genera( dividua sunt ficmo uerefurfu altera ilebita, 16zsupa
fic movere deorfum. Sertus Primum estcaparatio. Se predicaméta é predicaméruz
cuduzéfuppofitio. Lertiuzė paffioniscu’generatiffimu fuppofitio.primigenerisfpe
estpassio. Etb fi Ľrfergene tiessuntvicinusequale?li, rafbalternarisebūtia ;sub
milequarumindiuidua sunt. zsupaav; generari corrupia hicvicinusbocequalezboc
ugeridiminuialterari7fzlo fimile dñszmagister. qxidiuidua quúconīpiäri
diduasütir, süthicprbiconszbicmagi tuboiezgenerariftueqmco Tertijgeneris
(péssútfili? rūpi. Iertüzquarti generis fuus discipľ? quaruiidiui;
spetiessuntaugeriinlon duasuntbicfili? bicferubic gúdiminuiilatu quani diui.
piscipulus. dua funt ficaugeriilogu fic cumouči. primi7figeneris, Secridi
generis spēsfuitpr fpessúthominez generarie Secundi generis spėssunt
v3generarecourtīge augere OU Rzmolle. quarüindiuidua diminuerealterare. cfmlo,
funt hoc durumboc molle. Cu mouere.Primiz figener -- b Logica Parva: Critical
Edition from the Manuscripts with Introduction and Commentary, Perreiah,
Leiden: Brill; Logica magna, Venezia: Albertinus Vercellensis, Octavianus
Scotus; Logica magna: Tractatus de suppositionibus, Perreiah, St. Bonaventure,
NY: The Franciscan Institute; Logica magna: Part I, Fascicule 1: Tractatus de
terminis, Kretzmann, Oxford; Logica magna: Part I, Fascicule 8: Tractatus de
necessitate et contingentia futurorum, Williams, Oxford; Logica magna: Part II,
Fascicule 3: Tractatus de hypotheticis, Broadie; Oxford; Logica magna: Part II,
Fascicule 4: Capitula de conditionali et de rationali, Hughes Oxford; Logica
magna: Part II, Fascicule 6: Tractatus de veritate et falsistate propositionis
et tractatus de significato propositionis, Punta, Adams, Oxford; Logica magna:
Part II, Fascicule 8: Tractatus de obligationibus, Ashworth, Oxford; Sophismata
aurea, Venezia: Bonetus Locatellus, Octavianus Scotus; Super I Sententiarum
Johannis de Ripa lecturae abbreviatio, prologus, Ruello, Firenze, Olschki;
Expositio in duodecim libros Metaphisice Aristotelis, Liber VII, in Galluzzo,
The Medieval Reception of Book Zeta of Aristotle’s Metaphysics, Leiden, Brill;
Expositio in libros Posteriorum Aristotelis, Venezia, Hildesheim: Olms, Summa
Philosophiæ Naturalis, Venezia; Expositio super octo libros Physicorum necnon
super commento Averrois, Venezia; Expositio super libros De generatione et
corruptione, Venezia: Bonetus Locatellus, Octavianus Scotus; Scriptum super libros
De anima, Venezia; Quaestio de universalibus, extant in nine mss. There is a
partial transcription from ms. Paris, BN 6433B in Conti, Sharpe: Quaestio super
universalia, Firenze, Olschki; Lectura super libros Metaphysicorum, extant in
two mss. (The ms. used here for the quotations is Pavia, Biblioteca
Universitaria, fondo Aldini; Expositio super Universalia Porphyrii et Artem
Veterem Aristotelis, Venezia. Amerini, AQUINO (si veda), Alexander of
Alexandria and N. on the Nature of Essence, Documenti e studi sulla tradizione
filosofica medievale; Alessandro di Alessandria come fonte di N.. Il caso degli
accidenti eucaristici,”Picenum Seraphicum, N. on the nature of the Possible
Intellect, Musco; Ashworth, A Note on N. and the Oxford Logica” Medioevo;
Bertagna, N.’s commentary on the Posterior Analytics, Musco; Bochenski, A
History of Formal Logic, Thomas (trans.), Notre Dame, IN: University of Notre
Dame; Bottin, Proposizioni condizionali, consequentiae e PARADOSSI
DELL’IMPLICAZIONE [cf. Grice, Strawson] in N.” Medioevo; La scienza
degl’occamisti: La scienza tardo medievale dalle origini del paradigma
nominalista alla rivoluzione scientifica, Rimini: Maggioli; N. e il problema
degl’universali, Olivieri, Aristotelismo veneto e scienza moderna, Padua:
Antenore; Logica e filosofia naturale nelle opere di N., Scienza e filosofia a
Padova nel Quattrocento, Padova: Antenore; Conti, A. Note sulla Expositio super
Universalia Porphyrii et Artem Veterem Aristotelis di N.: Analogie e differenze
con i corrispondenti commenti di Burley,” Maierù, English Logic in Italy,
Naples: Bibliopolis; Universali e analisi della predicazione in N., Teoria; Il
problema della conoscibilità del singolare nella gnoseologia di N.,” Bullettino
dell’Istituto Storico Italiano per il Medio Evo e Archivio muratoriano; Il
sofisma di N.: Sortes in quantum homo est animal, Read, Sophisms in Medieval
Logic and Grammar, Dordrecht: Kluwer; Esistenza e verità: forme e strutture del
reale in N. e nel pensiero filosofico del tardo Medioevo, Rome: Edizioni dell’Istituto
Storico Italiano per il Medio Evo; N. on Individuation”, Recherches de
Théologie et Philosophie médiévales; N.’s Theory of Divine Ideas and its
Sources”, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale; Complexe
significabile and Truth in RIMINI (si veda) and N.”, Maierù/Valente, Medieval
Theories on Assertive and non-Assertive Language, Firenze, Olschki; Opinion on
Universals and Predication in Late Middle Ages: Sharpe’s and N.s Theories
Compared”, Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale; N.’s
Commentary on the Metaphysics”, Amerini-Galluzzo, A Companion to the Latin
Medieval Commentaries on Aristotle’s Metaphysics, Leiden: Brill; Materia prima
e rationes seminales negli scritti di metafisica di N., Medioevo; Galluzzo, The
Medieval Reception of Book Zeta of Aristotle’s Metaphysics, Leiden: Brill;
Garin, Storia della filosofia italiana, Torino: Einaudi; Gili, L., N. on the
Definition of Accidents,” Rivista di Filosofia Neo-Scolastica; Karger, La
supposition materielle comme suppositions significative: N., PERGOLA (si veda),
Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis; Kretzmann, Medieval
logicians on the Meaning of the Proposition”, The Journal of Philosophy;
Kuksewicz, N. e la sua teoria dell’anima, Olivieri, Aristotelismo veneto e
scienza moderna, Padova: Antenore; Loisi, L’immaginazione nel commento al De
anima di N.,” Schola Salernitana, Mugnai, La expositio reduplicativarum chez
Burleigh et N., Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis; Musco,
Compagno, Agostino, Musotto, Universality of Reason, Plurality of Philosophies
in the Middle Ages, Palermo: Officina di Studi Medievali; Nardi, N. e
l’averroismo padovano, Saggi sull’averroismo padovano dal secolo XIV al XVI,
Florence: Sansoni; Nuchelmans, Theories of the Proposition: Ancient and
Medieval Conceptions of the Bearers of Truth and Falsity, Amsterdam:
North-Holland; Medieval Problems concerning Substitutivity (N., Logica Magna,
Abrusci, Casari, Mugnai, Storia della Logica: San Gimignano, Bologna: CLUEB; Pagallo,
Nota sulla Logica di N.: la critica alla dottrina del complexe significabile di
RIMINI (si veda), Congresso di Filosofia, Florence: Sansoni; Paladini, Why
Errors of the Senses Cannot Occur: N.’s Direct Realism”, Studi
sull’Aristotelismo Medievale; Perreiah, Insolubilia in the Logica parva of N.,”
Medioevo, N.: A Bibliographical Guide, Bowling Green, Ohio: Philosophy
Documentation Center. Prantl, Geschichte der Logik im Abendlande, 4 vols.,
Leipzig: S. Hirzel, Graz: Akademische Druck- und Verlaganstalt; Ruello, N.
thélogien ‘averroiste’?,” Jolivet (ed.), Multiple Averroès, Paris: Vrin;
Introduction,” Ruello, Super I Sententiarum Johannis de Ripa lecturae
abbreviatio, prologus, Firenze, Olschki; Strobino, N. and MANTOVA (si veda) on
Obligations,” in Musco; Van Der Lecq, N. on Composite and Divided Sense,
Maierù, English Logic in Italy, Naples: Bibliopolis, Wallace, Causality and
Scientific Explanation, Ann Arbor: University of Michigan. NICOLETTI (si veda),
noto come Paolo Veneto, studia, fra l’altro, a Oxford e insegna in varie
università italiane e soprattutto a Padova; citeremo 168v-173v; Tractatus
appellationum, ivi, ff. 175v-179v; Textus de statu, f. 180; Tractatus
restrictionum, ivi, ff. 181v-182r; Tractatus alienationum, ivi, f. 182v; Prima
Consequentiarum pars, ivi, ff. 184r-193r; Secunda Consequentiarum pars, ivi,
ff. 194v-208v. Al titolo Textus dialectices seguirà solo l'indicazione dei ff.
103 Cfr. MacistRI PetrI DE ArLLvAco Tractatus exponibilium, Parisius Impressus
a Guidone Mercatore. In campo gaillardi. Id. Octobris, s. pp. (ma l'esemplare
consultato ha la paginazione a mano). Petrus MANTUANUS, Logica. Tractatus de
instanti, Padova, Johann Herbort; l’ordine dei trattati è diverso dai mss. alle
stampe; l’ed. utilizzata è s. pp., ma l'esemplare che ho consultato ha una
paginazione a mano; la segnatura della Bibl. Vat. è Ross. 1769; cfr. la
bibliografia in Lo Speculum puerorum ..., cit.,299 n. 16. La più completa
trattazione d’insieme del pensiero di NICOLETTI è ancora quella di F. MomicLiano,
NICOLETTI e le correnti del pensiero filosofico del suo tempo, Torino; pet il
soggiorno ad Oxford, cfr. B. NarpI, Letteratura e cultura veneziana del
Quattrocento, in La civiltà veneziana del Quattrocento, Firenze, dove si
afferma che NICOLETTI rimane a Oxford almeno 3 anni, e si le sue opere: Logica
parva, Logica magna, Quadratura. Paolo da PERGOLE (si veda) e discepolo di
NICOLETTI a Padova e resse la scuola di Rialto a Venezia; la sua Logica segue
da vicino la Logica parva del suo maestro; il trattato De sensu corpositio et
diviso dipende dall'omonimo trattato di Heytesbury !°; i Dubiz sono legati ai
temi delle Consequentiae di Strode. Altro discepolo di NICOLETTI e il vicentino
Gaetano da THIENE (si veda), professore a Padova, che ha legato il suo nome
soprattutto al commento delle opere di Heytesbury (Regulae e Sophismata). Si
ricorda di lui l’Expositio delle Consequentiae di Strode. Il domenicano
Battista da FABRIANO (si veda) riporta il seguente documento. Die 31 Augusti
1390: Fecimus studentem fratrem Paulum de Venetiis in nostro studio Oxoniensi
de nostra gratia speciali cum omnibus gratiis quibus gaudent ibidem studentes
intranei. Item eidem concessimus quod tempore vacationum Lundonis possit libere
morati. Cfr. ora A.R. PerreraH, A Biograpbical Introduction to NICOLETTI,
Augustiniana. Pauri VENETI Logica, [Venezia, Cristoforo Arnaldo], s. pp. AI
titolo Logica parva seguirà solo l’indicazione del trattato. Pauri Veneti
Logica magna. Impressum Venetiis per diligentissimum virum Albertinum Vercellensem
Expensis domini Octaviani Scoti ac eius fratrum opus feliciter explicit Anno D.
1499 Die 24 octobris. Macistri Pauri VenETI Quadratura. Impressum Venetiis per
Bonetum Locatellum Bergomensem iussu et expensis Nobilis viri Octaviani Scoti
civis Modoetiensis. Anno ut supra. Cfr. B. NARDI, op. cit., pp. 111-118. Cfr.
Pau or PercuLA, Logica and Tractatus de sensu composito et diviso, ed. Brown, St. Bonaventure
N.Y.-Louvain-Paderborn 1961. Si tenga presente anche I. Bon, Paul of Pergula on
Suppositions and Consequences, Franciscan Studies , XXV (1965), pp. 30-89. Cfr. per l’ed. dei Dubia, n. 90. Cfr. su Gaetano da
Thiene: P. Silvestro DA VaLsanziBIo, Vita e dottrina di Gaetano da Thiene,
Padova 1949; per l’ed. dell’Expositio (che citeremo col titolo Super
Consequentias Strodi), cfr. n. 90. professore di filosofia e teologia a Padova,
Siena, Firenze e Ferrara, cominciò la sua carriera accademica un decennio dopo
Gaetano da Thiene; compose, fra l’altro, una Expositio del De sensu compositio
et diviso di Heytesbury. Il senese SERMONETA (si veda), magister artium et
medicinae , figlio del medico Giovanni, insegnò a Perugia, poi a Pisa (per
quattro anni) e finì la sua carriera a Padova; ricorderemo i suoi due scritti
di logica: Super Consequentias Strodi!5 e Expositio in tractatum de sensu
composito et diviso Hentisberi!*, Un’Expositio dello stesso trattato De sensu
composito et diviso scrisse anche il carmelitano senese Bernardino di LANDUCCI
(si veda)), che divenne generale del suo ordine.Cfr. J. Quérrr-J. Ecuarp, Scriptores
Ordinis Praedicatorum, I, Lutetiae Parisiorum 1719,847; G. Brorto-G. ZonTA, La
facoltà teologica di Padova, Padova. Cosenza, Biographical and Bibliographical
Dictionary of Italian Humanists and of the World of Classical Scholarship in
Italy, Boston, ad L’ed. dell’Expositio è in Tractatus de sensu composito et
diviso magistri GuLieLMI HENTISBERI cum expositione infrascriptorum, videlicet:
Magistri ALEXANDRI SERMONETE (impressum Venetiis per Jacobum Pentium de Leuco,
a. d. 1501, die XVII julii), Magistri BERNARDINI PETRI DE LANDUCHES, Magistri
PauLi PercuLENSIS et Magistri Bapriste DE FABRIANO. Si veda ora L. GARcan, Lo
studio teologico e la biblioteca dei Domenicani a Padova nel Tre e
Quattrocento, Padova, Battista da Fabriano. Cfr. J. FaccioLATI, Fasti Gymnasii
Patavini, I, Patavii; A. FagroNI, Historiae Academiae Pisanae, Pisis; Ermini,
Storia dell’università di Perugia, Bologna 1947,501. Cfr. l’ed. cit. inn. 90.
Cfr. l’ed. cit. in n. 113. Cfr. l’ed. del testo in n. 116; si vedano per le
notizie biografiche: J. TritHEMIUS, Carmelitana Bibliotheca sive illustrium
aliquot Carmelitanae religionis scriptorum et eorum operum catalogus magna ex
parte auctus auctore P. Petro Lucio BeLGA, Florentiae apud Georgium Marescottum
Contemporaneo del Landucci dovette essere il lodigiano POLITI, artium doctor:
alunno di MARLIANI (si veda), insegna calculationes a Pavia! e compose vati
trattati di logica: un De sensu composito et diviso, una declaratio della
Logica parva di NICOLETTI e una Quaestio de modalibus, che sarà qui utilizzata,
scritta al tempo di BORGIA (si veda). da Bernardino di LANDUCCI (si veda)è la
più sistematica tra quelle finora esaminate: essa utilizza e discute i trattati
di logica dei maestri più rinomati IN ITALIA al suo tempo, ed accenna almeno
due volte alle opinioni di SERMONETA (si veda), che designa come quidam doctor,
di modo che può essere considerata come il punto di arrivo di una tradizione di
interpreti della dottrina del senso composto e del senso diviso. Secondo
Landucci, il trattato fa parte degli Elenchi sofistici e perciò esso non è da
porre dopo i Primi analitici, come vuole il Sermoneta *”, Inoltre, l’autore fa
sua la tesi secondo la quale non è possibile dare una descrizione univoca di
‘senso composto’ e di ‘senso diviso’, giacché di volta in volta diverse sono le
raziones che presiedono alla individuazione dei vari modi ®%. 305 Lanpucci,
Expositio..., cit.: autori espressamente ricordati, oltre ad Aristotele,
Averroè e Heytesbury, sono Strode, Pietro di MANTOVA (si veda), NICOLETTI, e Paolo
da PERGOLA (si veda). Si legga il seguente passo relativo alla discussione
circa la capacità di omnis di distribuire tutto il disiuzcium o il copulatum’ a
parte subiecti: Ad hoc dubium inventi sunt plures modi respondendi. Primus est Petri Mantuani, qui
tenet quod totum disiunctum et totum copulatum sit subiectum. Secundus est
Pauli Veneti, cuius opinio in diversis operibus est diversificata: nam
Sophismate nono tenet quod prima pars solum sit subiectum, et in Quadratura tertio
dubio secundi principalis, et in Logica magna et etiam in Parva tenet quod
totum disiunctum vel copulatum sit subiectum, attamen solum prima pats est
distributa, et illa appellatur ab eo subiectum distributionis. Tertius modus
est Hentisberi, Sophismate septimo, qui dicit quod talis propositio est
distinguenda eo quod subiectum potest esse totum disiunctum aut una pars
tantum, quapropter utramque partem sustentando respondetur ad argumenta
probantia quod non distribuatur totum . 306
Cfr. ivi, f. 2rb (posizione del trattato della suzzzza della logica) e f. 3vb
(per la verificatio instantanea ): cfr. nn. 307 e 325. 307 Ivi, f. 2rb: Circa
secundum dicit quidam doctor quod iste libellus est pars libri Priorum et quod
immediate postponendus est ad illum librum, quod quidem, salvo meliori iudicio,
non puto esse verum . Ideo puto aliter esse dicendum, videlicet quod iste
libellus sit pars libri Elenchorum . 308 Ivi, f. 2vb. 580 Alfonso Maierù
L’esame degli otto modi segue uno schema costante: in una prima parte si
descrivono il senso composto e il senso diviso e se ne mostrano le differenze,
in una seconda vengono poste le regole dell’inferenza dall’uno all’altro senso,
in una terza vengono poste obiezioni (con le relative risposte) a ciò che è
detto nelle prime due parti. In questa sede noi trascureremo quanto Landucci
afferma circa i modi terzo ®”, quarto *°, quinto ®!, sesto ®!° e ottavo (con
appellatio temporis soltanto) ?: in essi infatti l’autore non prospetta nulla
di nuovo rispetto a quanto già sappiamo dai commenti precedenti. Diverso è il
caso dei modi primo, secondo e settimo, che sono simili tra loro, e nei quali
si propone un discorso unitario che mira a fissare per ciascuno di essi
caratteristiche tali che lo distinguano dagli altri due. Il primo modo ha luogo
con i termini modali. Ora, il termine modale è così descritto da Landucci:
Terminus modalis est terminus determinativus alicuius dicti et connotativus
alicuius passionis propositionis, non habens vim faciendi tale dictum appellare
formam *!*. I modi sono i quattro classici, più veruzz e falsum: Landucci non
accetta la definizione di Occam secondo cui qualsiasi termine che possa
predicarsi di un dictum è da considerare modus?*5; egli ritiene invece che solo
quei modi che determinino una proposizione connotandone una qualche
caratteristica siano termini modali. Termini come scitum, dubium, intellectum,
cognitum non sono modali perché, oltre ad avere ciò che è proprio dei modali,
fanno sì che il dictum appellet for309 Ivi, ff. 9vb-12vb. 310 Ivi, ff.
12vb-15rb. 311 Ivi, ff. 15rb-17vb. 312 Ivi, ff. 17vb-20rb. 313 Ivi, f.
23vb-24vb. 314 Ivi, f. 3ra. 315 Cfr. cap. V, $ 6. Terminologia logica della
tarda scolastica 581 mam 355: essi rientrano propriamente nel settimo modo,
come vedremo. Senso composto e senso diviso così sono caratterizzati: Ideo
sensus compositus in primo modo causatur quando terminus modalis totaliter
praecedit aut finaliter subsequitur totum dictum totius propositionis in qua
ponitur, aut finaliter subsequitur (!); sensus vero divisus causatur quando
terminus modalis mediat inter partes propinquas totius dicti; unde partes
propinquas dicti appello totum quod regitur a parte ante et a parte post
respectu verbi illius dicti, id est a verbo orationis infinitivae vel
coniunctivae 317. Ili Se SCHIAVONE non è un avverroista nel senso vero e
proprio della parola, avveroista è invece l'eremitano Nicoletti, il quale
professa a Padova un tipo d'avveroismo guardingo, che forse «gli vi portò da
Parigi, se pure non v'era già arrivato da BOLOGNA, e che risente della lettura
dell'opera di Sigieri di Brabante, De intellectu ad jratrem AQUINO, oppure
degli scritti di Wilton impugnati a BOLOGNA Bologna, dal francescano Alnwick.
NICOLETTI è andato a studiare a Oxford, insieme a un suo fratello germano,
anch'egli eremitano, e v'era Dal voi. Brabante nel pensiero del Rinascimento
italiano. Roma, Edizioni Italiane, salvo una modificazione fino al quinto
capoverso. Sigieri di Brab. ecc. Che l'averroismo a PADOVA ha origini in
BOLOGNA è ipotesi verosimile; ma non si può escludere un'origine oltre-montana.
Che poi Averroè è tenuto in gran conto a Padova assai prima di NICOLETTI, è
provato dagl’affreschi di Menabuoi nella cappella Cortelieri nella chiesa
degl’eremitani, anteriori, e dei quali ci resta la descrizione di Schedel di
Norimberga che è studente a Padova. Giunto raffigura Averroè insieme
agl’eremitani maestro ALBERTO DA PADOVA e al beato GIOVANNI DA BOLOGNA.
Schlosser, Giusto's Fresken in Padua n. die Vorlàufern der Stanza della
Segnatura, Jahrbuch der Kunsthistor. Sammel. des allerhòch. Kaiserhauses, Wien,
Bettini, Giusto S. M. e l'arte. Padova, P n? NICOLETTI dove ben conoscere
quegli affreschi. 2 Maier, Alnwicks BOLOGNA Quaestionen gegen Averroismus,
Gregorianum rimasto almeno un triennio. Il soggiorno di NICOLETTI a OXFORD non
era rimasto ignoto a CITTADINI (vedasi) da Faenza, che a Ferrara detta un
commento polemico dei Logica minora dell'eremitano, in principio del quale si
legge: Ferunt autem quidam non auctoritate indigni, hunc libellum in BRITANNIA,
ubi olim et dialecticae et PHILOSOPHIAE studia floruerunt, in antiquissimis
litteris compertum esse, ut ex illis constaret, prius opusculum hoc extructum
fuisse quam NICOLETTI natus esset. Quod eo magis a non nulhs creditur, quod
certuni est NICOLETTI apud Britanos visendorum GYMNASIORUM gratia aliquando
commoratum esse, ac postea in Italiani revertentem multos libros secum
detulisse, quorum auctores Italis penitus erant incogniti. Più tardi soggiorna
anche in tlorentissima universitate Parisina, ove NICOLETTI espone gli
ante-praedicamenta di Aristotele. Egli è lettore nella facoltà dell’arti a
Padova, e quivi compone quella Summa naturalium nella quale è esposta la
dottrina del libri fisici e della Metafisica d'Aristotele, con sobrie
discussioni dei problemi agitati nelle scuole. Notevole in questa summa il
trattato concernente il De anima, perché in esso ritroviamo le tesi
fondamentali del De intellectu di Sigieri. Ma di questo scritto aristotelico
NICOLETTI ci lascia un'assai più ampia esposizione redatta non di molto
posteriore alla Summa naturalium Reg. Re. mi Barth. Veneti, nell'Archivio della
Curia generalizia degl’eremitani in Roma Dd. il studio di N. sulla Letteratura
e cultura veneziana, La civiltà veneziana. Firenze, Sansoni Cod. Urb. lat.
Ghiotta notizia, segnalatami da Pagallo, in una annotazione al Cod. della
Bodleniana di Oxford Catal. di H.O. CoxE, P. Ili, Oxford La data di
composizione della Summa naturalium è fissata dal codice marciano che ne
contiene solo tre parti. Valentinelli, Bibliotheca manuscripta ad S. Marci Veneiiarum,
Venezia, Lat. Come non molto posteriore è 1'Expositio super libros Physieorum
Aristotelis necnon super comento Averois cum dubiis eiusdem Duhem, Le
niouvement absolu et le mouvement relatif. Revue de philosophie. Montligeon
(Orne) Le stesse variazioni che Duhem riAnche in questa seconda opera
l'influsso esercitato sull'eremitano dal trattato dell'averroista belga contro
AQUINO, è decisivo, come possiamo convincerci dalla lettura dei seguenti brani
che per comodità del lettore riferiamo. Nell'esposizione del testo del De
anima, Nicoletti si pone, ad maiorem dictorum evidentiam, alcuni dubia, il
secondo dei quali verte sul problema utrum in eodem animali plures possint esse
anime totales, che egli risolve nel modo che segue, non senza aver prima confutate
altre soluzioni: Circa liane materiam, siint plures modi dicendi. Primus modus
est, quod piante non habent nisi unam animam totalem, scilicet vegetativam;
bruta duas, scilicet vegetativam et sensitivain; homines vero tres, videlicet
vegetativam, sensitivam et intellectivam; non tamen simul generantur, sed
successive per tempus, ita quod primo generatur vegetativa, deinde sensitiva,
tertio leva – GRICE PIROTOLOGICAL PROGRESSION -- tra quest'opera e la Summa
naturalium, si posson notare anche fra quest'ultimo scritto e il commento Super
libros Aristotelis de anima, che senza dubbio rivela una maggiore complessità e
maturità di pensiero. Nel commento, a proposito del quesito se gli universali
sint in rerum natura, NCOLETTI dichiara d'averne trattato quanto basta in alio
opere et in prologo physicorum. È probabile che, dopo l'esposizione sommaria
delle dottrine fìsiche e metafìsiche dello Stagirita, Nicoletti si sia accinto
a commentare le singole opere aristoteliche alle quali si riferiva la Summa,
cominciando, come sappiamo, dagli libri della Fisica e proseguendo poi col De
caelo, col De generatione et coruptione, coi libri Meteorologici, col De anima
e colla Metafisica. Una vera biografìa filosofica di NICOLETTI non è
concepibile senza aver tolto in esame tutte queste opere che da parte di
Momigliano sono state piuttosto ricordate che vedute e lette. Tornato a Padova,
dopo le peripezie che lo avevano costretto a lasciare questa città o forse
l'eremitano s'accinse a commentare di nuovo il De anima, come ci attesta
Ripalta, piacentino, allora studente nello studio padovano. Questi si procura
una copia dell'esposizione completa dell'opera aristotelica, poiché il maestro
che con tanto grido era tornato a leggerla non anda oltre il capitolo de
gustabili, essendo stato colto dalla morte. Valentinelli NICOLETTI, In libros
de anima explanatio cimi textu incluso singulis locis, maxima qiiidem
diligentia a vitijs mendis atque erroribus quibus hacteniis ex ignavia
impressorum scatebat purgata ac pristine integritati restituta etc. E nel
colophon: Scriptum super librimi de anima ex proprio originali diligenter
emendatum per clarissimum. artium doctorem. D. magistrum Hieronymum Surianum,
filium prestantissimi quondam artium doctoris, Domini magistri lacobi. de
Surianis de Arimino Venezia, Eredi di Scoto, comm. post completarti
organizationem membrorum generatur intellectiva Hic modus dicendi est
superfluiis. Secundus modus dicendi est, quod in quolibet vivente est solum una
anima totalis; et quod est ordo in productione animarum, quia FETVS PRIMO VIVIT
VITA PIANTE, deinde vita animalis; tamen tales anime simul non manent in eodem,
sicut nec due figure, sed in adventu secunde corrumpitur prima, et in adventu
tertie corrumpitur secunda. Iste modus est impossibilis, quia tunc aliqua forma
per se ageret ad corruptionem sui ipsius. Tertius modus dicendi est, quod in
nullo nisi in homine sunt plures forme substantiales seu anime totales,
scilicet sensitiva et intellectiva, quarum prima educitur de potentia materie
per agens naturale, secunda autem creatur a deo, non obstante quod ita bene
inhereat sicut prima, adducendo illud philosophi, de animalibus: intellectus
venit deforis. Sed hec opinio includit contradictionem, quia si anima
intellectiva inheret materie, ergo educitur de potentia materie et generatur ad
generationera corporis animati et corrumpitur ad corruptionem eiusdem. Item hec opinio non est
naturalis, quia ponit intellectum creari; et Aristoteles una cum commentatore
ponit ipsum perpetuum et eternum. Deinde, si anima intellectiva inheret
materie, ergo intellectio et volitio sunt subiective in materia; quod est
centra philosophum et commentatorem ponentes potentias rationales esse
abstractas a corpore, et consequenter actus illarum. Quartus modus, quem solum
puto rationalem, est iste, quod pianta habet solum unam animam totalem,
scilicet vegetativam, compositam ex partibus diversarum rationum; et
consequenter animai imperfectum simpliciter, quod non habet aliquem sensum
exteriorem nisi sensum tactus, nec aliquem motuin ad locum, sed solum motum
dilatationis et constrictionis, habet etiam solum unam animam, scilicet
sensitivam, que propter sui imperfectionem supplet vices anime vegetative, ita
quod in ostrea vel spongia marina eadem anima est sensitiva et vegetativa. Animai autem perfectum habet duplicem animam,
scilicet partialem vegetativam, in carne vel osse vel in aliquo proportionali,
et Questa teoria è la seconda delle opinioni da N. elencate in Giorn. Crii,
della Filos. Ital., ed è ricordata d’ALIGHIERI, Purg., come quello error che
crede ch'un 'anima sovr 'altra in noi s'accenda. Questa dottrina, già accolta
dal francescano RocheUe, fu difesa, com' è noto, d’AQUINO. lo stesso Giorn.
Crii., opinione. Questo tertius modus, che è una teoria intermedia fra quella
d’AQUINO e quella schiettamente averroistica, non è altro che la opinione da N.
elencate, professata da Alberto Magno, Peckam ed ALIGHIERI. Giorn. Crii.; come
pure il voi. Di N., ALIGHIERI e la cultura medievale, Bari, Laterza Questa è
anche la tesi di Bate; Sigieri, nel pens. nnam sensitivam totaleni, ut equus
vel asinus. HOMO autem, preter
partiales animas, habet duas totales: cogitativam sensitivam, generabilem et
corruptibilem, inherentem et informantem, et intellectivam perpetuam et
eternam, informantem et non inherentem. Da
siffatta teoria risultano alcune conseguenze a mò di corollari Tertio sequitur
quod HOMO non est homo precise per animam cogitativam, nec precise per animam
intellectivam, sed per ambas simili. Cogitativa enim denominat hominem esse animai, et
intellectiva denominat hominem esse RATIONALEM. Sed HOMO est diffinitive et
convertibiliter ANIMAL RATIONALE – corpi celesti ANIMAL RATIONALE AETERNVM --.
Ergo ambe anime concurrimt ad constitutionem hominis. Quo dato, oportet
concedere quod, sicut genus est prius differentia et potentiale ad illam, sicut
universaliter minus perfectum ad maius perfectum, ita cogitativa est prior
intellectiva in homine et potentialis Nella Summa philosophie natura! is o
naturalium Venezia. Eredi di Scoto, De anima: conclusio: Necesse est in homine
esse plures animas totales. Probatur: nam sol et homo generant hominem,
physicorum; ergo homo generatur; sed terminus generationis est forma accipiens
novum esse, ut colligitur ex sententia philosophi, phisicorum; ergo aliqua forma
hominis generatur; sed non intellectiva, de anima; ergo sensitiva generatur. Item, philosophus, coeli: omme genitum aliquando
corrumpetur; ergo homo aliquando corrumpetur; sed non intellectiva, de anima;
ergo sensitiva. Et ita necesse est ponere in homine duas animas: unam
intellectivam, ingenerabilem et incorruptibilem, secundum philosophum, et aliam
sensitivam, generabilem et corruptibilem, quam Commentator vocat, de anima,
cognitivam cogitativam. Conclusio: Impossibile est in aliquo vivente non intellectivo esse plures
animas totales. Patet, quoniam si in plantis vel in brutis ponerentur plures
anime totales, una necessario superflueret, quoniam illa que est maioris
perfectionis totum actuaret, sicut illa que est minoris perfectionis, et omnes
operationes eius exerceret, ex quo in ea fundantur omnes potentie inferioris
anime. Dicatur ergo quod in plantis est solum una anima totalis, que est tota
in toto et pars in parte, et hec est vegetativa. In animalibus autem
imperfectis est solum una anima totalis, et illa est sensitiva, supplens vicem
anime, que etiam extenditur ad extensionem subiecti; et in animalibus perfectis
sunt plures vegetative partiales et una sensitiva totaUs, multiplicata ad omnem
partem heterogeneam. Sed IN HOMINIBVS, praeter formas partiales vegetativas,
sunt due totales, scilicet sensitiva multiplicata ad partes heterogeneas, et
intellectiva non multiplicata ad aliquam partem illius individui, sed bene ad
omnia individua speciei humane, eo quod intellectus est unus in omnibus hominibus,
iuxta intentionem Aristotelis et determinationem Commentatoris, de anima. illam
sequitur quod idem individuum est diversarum specierum essentialium. Patet,
quia HOMO per animam cogitativam sensitivam est alicuius speciei generis
animalium, immo supreme speciei, quia, secluso intellectu, PER COGITATIVAM HOMO
HABET DISCVRSVM QUODAMMODO RATIONALEM – GRICE PRINCIPLE OF RATIONAL DISCOURSE
--, ratione reminiscentie reperte in eo et non in aho; licet enim memoria
reperiatur in liis animalibus, non tamen reminiscentia; neque reminiscentia
competit homini ratione intellectus, sed ratione cogitative virtutis, quia
reminiscentia est passio anime sensitive, secundum Aristotelem, in de meìnoria
– GRICE PERSONAL IDENTITY -- et reminiscentia H. Item, quia intellectus humanus
est pura potentia in genere intelligentiarum, per commentatorem, tertio huius,
et per consequens est primus gradus illius generis, ideo per intellectum
constituit primam speciem intellectivoruni, sicut per cogitativam constituit
ultimam speciem generis animalium. Nec est inconveniens duos gradus specificos
esse immediatos, quia species sunt sicut numeri, inetaphysice. Et si
concluditur ex eodem fundamento, quodlibet mixtum esse diversarum specierum
essentialiter, ratione forme mixti et forme elementi, negetur consequentia,
quia forma elementi non se habet respectu forme mixti nisi materialiter et
potentialiter per modum dispositionis prefinientis in materia formam mixti;
ideo non dat mixto nomen specificum nec diffinitionem essentialem. Sed anima cogitativa non se habet tanquam dispositio
prefiniens animam intellectivam, cum eque simul inducantur in corpore, nec una
potest naturaliter esse sine alia. Cogitativa tamen dicitur esse prior
intellectiva et potentialis ad illam propter suam imperfectionem. Come è facile
vedere, già in questo luogo dell'esposizione del libro secondo del De anima, la
tesi caratteristica di Sigieri, Anche Sigieri, come sappiamo, afferma che la
cogitativa è ordinata in intellectivam, talché nec potest intellectus informare
materiam non informante cogitativa, nec potest cogitativa informare materiam
non informante intellectu; Sigieri nel pens. Quella parte dove sta memora
chiama l'anima sensitiva anche Cavalcanti, nella canzone Donna mi prega, tutta
pervasa di dottrina averroistica; il mio voi. Dante e la cult, medievale Gli
averroisti negano si la memoria che la reminiscenza all'intelletto; il mio voi.
Nel mondo di Dante, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura Altra tipica tesi di
Sigieri che NICOLETTI sviluppa. Allo stesso modo anche nella Summa naturalium
Ad secundum dicitur, quod anima intellectiva non advenit enti in actu
substantiali, quia eque primo adveniunt corpori sensitiva et intellectiva.
Item, dato quod sensitiva precederet tempore intellectivam, adhuc advenit enti
in potentia, quia forma sensitiva hominis dicitur potentialis ad ulteriorem
actum; non autem anima intellectiva. Hec ergo est differentia inter formam
substantialem et accidentalem, quia forma accidentalis advenit enti in actu
ultimato, forma autem substantialis advenit enti in potentia, licet non in pura
potentia. Ol che r intelletto, pur essendo in sé una sostanza separata unica
per tutta la specie umana, s'unisce ai singoli con un vincolo sostanziale, sì
da potersi dire forma, atto e perfezione dell'uomo, è accennata in modo
esplicito. Ma 1'influsso del brabantino sull'udinese è ancora più evidente
nell'esposizione del libro, del pari che nei capitoU della quinta parte della
Summa naturalium. In quest'ultimo scritto, NICOLETTI tratta anzitutto della
passività o passibilità dell'intelletto umano, formando conclusioni: Quarum
prima est ista: Intellectus humanus nullam habet de se in actu speciem
intelligibilem, sed ad quamlibet talem est penitus in potentia. Intellectus non est aliqua una
natura sed solum habet possibilitatem recipiendi omnes formas materiales.
Intellectus possibilis humanus ante intellectionem nullatenus est actu. Intellectus humanus est immaterialis et incorporeus
et immixtus. Tutte e quattro queste conclusioni ritornano, con una leggera
variazione nel loro ordine, in principio dell'esposizione del De anima; ma qui
alla conclusione che corrisponde alla seconda della Summa, il maestro padovano
ricollega il problema dell'unità dell'intelletto che nella Summa è discusso.
Tanto nella Summa naturalium conclusio, quanto nell'esposizione del De anima
combatte la tesi sostenuta un tempo a Oxford da Kilwardby e Wilton, e accolta
anche da Jandum, che in aliquo vivente possit esse multitudo formarum iuxta
pluralitatem predicatorum essentialium Della qual tesi nell'esposizione del De
anima egli dà questo riassunto: Tenentes pluralitatem formarum in eodem iuxta
multitudinem predicatorum quiditativorum, dicunt quod prima forma Sortis est
illa qua ipse est substantia, et secunda qua est corpus, et tertia qua est corpus
animatum, et quarta qua est animai, et quinta qua est HOMO, et sexta qua est
Sortes; et ita de individuis aliarum specierum; et imaginantur isti quod,
quantum ad animam sensitivam, omnia animalia sunt eiusdem rationis
substantialis, a qua sumitur hoc genus animai; et secundum formas ulteriores
specifìcas, sunt homines, equi et canes diversarum rationum substantialium;
concedentes omnes tales formas realiter distingui et fundari in materia
inhesive, ordine essentiali, secundum quod taha predicata invicem essentiahter
ordinantur. Ista opinio est impossibilis. Summa naturai., In libros de anima
col. Sul modo di concepire la passività dell'intelletto possibile e il concorso
dell'intelletto agente e del fantasma ll'atto dell'intendere, l'eremitano
riferisce opinioni, l'ultima delle quali è quella d'Averroè: Opinio est
Averroys intellectui possibili nihil nisi passibilitates assignantis,
fantasmati vero activitatem tanquam particulari agenti, et intellectui agenti
tanquam agenti universali; ita quod ad primas intellectiones et species
intelligibiles concurrit fantasma tanquam agens particulare, et intellectus
agens tanquam agens vniiversale; ad omnes autem conseguentes se habet
intellectus agens sicut causa particularis, fantasma autem sicut causa sine qua
non, intellectus autem possibilis solum recipit et nunquam agit. Da questa
opinione NICOLETTI dichiara di dissentire, non per quel che concerne le prime
intellezioni, nelle quali l'intelletto possibile è totalmente in potenza, e
quindi del tutto passivo, sibbene per quel che concerne le intellezioni
successive, alle quali, essendo già attuato dalle prime, è in grado di
concorrere attivamente, semper tamen virtute intellectus agentis. Di qui la
conclusione formulata piti oltre, che cioè: Intellectus ante actuationem
speciei intelligibilis aliter est in potentia quam post actuationem eius. Dopo
aver affermato l'essenziale passività dell'intelletto possibile, NICOLETTI si
pone nella Summa naUiralmni il quesito del rapporto da stabihre tra questo
intelletto e il corpo umano, intorno al quale tam Inter veteres quam modernos
multa discrepantia fuit. E prima di tutto ricorda quod Plato posuit intellectum
uniri corpori, non ut formam materie, sed ut motorem mobili, eo modo quo nauta
unitur navi et intelligentia orbi, non per modum informationis, sed per
contactum virtutis alium a contactu corporeo. Il problema fu a lungo discusso
fra le varie scuole nella scolastica della decadenza, senza che ci si rende ben
conto della sua gravità, poiché è problema che investe tutta la filosofia fino
a Kant: come salvare l'immanenza dell'atto del conoscere, se esso ha bisogno
d'una causa esterna che la produca nel soggetto conoscente Summa naturai Quanto
ad Averroè, il nostro eremitano ne espone il pensiero in questi termini:
Secundo notandum ex intentione commentatoris, ij de anima comm, quod corporalis
natura compatitur secum spiritualem naturam, et non cedit ei organum
fantasticum seu imaginative virtutis, cum sit quid corporale, intellectus autem
quid spirituale; organum predictum non cedit intellectui, et per consequens
illa eadem intentio que informat virtutem imaginativam, informat intellectum
materialem; et hoc dico quia intellectus copulatur nobis per formam suam.
Copulatur enim nobis per intentiones imaginatas, que sunt eedem cum intentionibus
existentibus in intellectu possibili; et ita unitur homini per fantasmata
intellecta in actu. Intentiones enim imaginative, per commentatorem, ut
informant virtutem imaginativam, plurificantur, quia sunt ibi cum conditionibus
materie; sed ut informant intellectum possibilem fiunt una intentio in ipso,
quia non recipit cum conditionibus materie. Et ideo inquit Commentator, quod
copulatur nobis intellectus per continuationem intentionis intellecte, quia
eadem est intentio informans intellectum et virtutem imaginativam. Siffatta interpretazione del pensiero del
commentatore arabo anzi che da Sigieri è suggerita invece da COLONNA, al quale
il confratello veneto s'appella esplicitamente nel commento al De anima: Opinio
fuit Averoys dicentis quod intellectus humanus non unitur corpori ut forma, sed
per fantasmata intellecta in actu. Ad quod declarandum, est notandum primo
secundum eum in hoc tertio, iuxta expositionem COLONNA, quod corporalis natura
compatitur secum spiritualem naturam etc. All'opinione d'Averroè, NICOLETTI
aggiunge quella di Jandun che, al parere di N., egH non ha ben compreso. Ecco
ad ogni modo com'egli la riassume: Opinio fuit ianduno dicentis quod
intellectus, secundum commentatorem, unitur corpori humano, non ut forma dans
esse, sed ut motor mobili dans operari, eo modo quo unitur intelligentia orbi
et nauta navi; concedens consequenter quod datur duplex homo: unus qui
componitur ex corpore et anima cogitativa; et alius qui componitur ex
intellectu et toto residuo In libros de anima COLONNA, Do intell. pass, contra
Averr., Venezia quibus proportionaliter respondet duplex intelligere, scilicet
universale et particulare; homo sumptus primo modo, solum particularia
intelligit; et sumptus secundo modo intelligit solum universalia. A queste
opinioni egli oppone la tesi d'Aristotele, secondo il quale l'intelletto è vera
forma sostanziale dell'uomo, cui dà essere ed operare. Ma com'egli intenda il
pensiero dello Stagirita su questo punto, c'è detto nella Summa naturalium.
Anima intellectiva non unitur corpori humano per inherentiam. Patet
tripliciter: primo quia ipsa est ingenerabilis et incorruptibilis, de anima;
modo nulla forma inheret materie per transmutationem, scilicet materie que non
generatur et corrumpitur, ut colligitur a philosopho, de genevatione, et a
Commentore, in de substantia orbis. quia intellectus est impassibilis et
intransmutabilis, de anima; sed nulla forma inheret materie nisi per
transmutationem et passionem. quia anima intellectiva est indivisibilis et
impartibilis per carentiam partium integralium; nam quelibet forma inherens
materie suscipit conditiones intrinsecas materie secundum quas inheret; cum
ergo conditio materie, secundum quam forma inheret, sit habere partes
integrales, licet non partem extra partem, quia hec est conditio quantitatis,
etc. Anima intellectiva unitur homini substantialiter per informationem, ita
quod est forma substantialis corhumani, non solum dans operari, sicut
intelligentia orbi, sed etiam esse specificum et essentiale. Probatur: differentia
specifica constituens aliquam speciem sumitur a forma illius speciei, sicut
apparet ex intentione philosophi, metaphysice, dicentis quod contraria
consequentia materiam non faciunt differentiam in specie, sed contraria
consequentia formam; modo differentia propria hominis est rationale; ergo
sumitur a forma humana; sed rationale sumitur ab eo quod est intellectivum;
ergo intellectus vel anima intellectiva est forma corporis humani. Item,
rationale ponitur in diffinitione eius non tanquam additamentum, sed tanquam
differentia eius, ut ponit Porphyrius et Aristoteles; ergo rationale est de
essentia hominis; sed nihil est per se rationale nisi per aniinam intellecti
Sigieri Opinio fuit Aristotelis dicentis intellectum esse veram formam
substantialem hominis. Ideo est dicendum cum Aristotele et alijs perypateticis veris, quod
intellectus est iorma substantialis hominis, dans sibi esse et operari..vam;
ergo etc. Unde ex diffinitione anime data a phylosopho, de anima, convincitur
hanc conclusionem esse de intentione sua. Arguitur enim sic: Anima intellectiva
secundum ipsum est anima; ergo est actus primus corporis; patet consequentia a
dififinito ad diffinitionem; ergo est forma substantialis; patet consequentia
secundum phylosophum, de anima, eo quod actus primus est forma substantialis
corporis; et nonnisi corporis humani; ergo etc. Deinde anima intellectiva est
illud quo primo intelligimus; ergo est forma substantialis hominis; patet
consequentia, quia non est alia ratio ad probandum animam vegetativam esse formam
substantialem corporis vegetantis, et animam sensitivam esse formam corporis
sensitivi; ergo etc. L'anima
intellettiva dunque è, sì, forma dell'uomo, in quanto gli dà l'essere e
l'operare di uomo, ma non perché sia inerente al suo corpo alla stessa maniera
delle altre forme naturali. Su questa differenza NICOLETTI ritorna anche nel
commento al De anima: Intelligenda est differentia inter informare et inherere:
quoniam informare est dare alteri esse actuale et hoc dicit perfectionem in
forma, imperfectionem in materia, quia dare dicit perfectionem; sed inherere
est ab alio sustantificari, et hoc dicit perfectionem in materia et
imperfectionem in forma, quoniam sustantificare dicit perfectionem, et
sustantificari imperfectionem dicit, scilicet dependentiam a subiecto – GRICE
SUBSTANTIATION --. Ex isto notabili, sequitur quod anima intellectiva, licet
informet corpus humanum, non tamen nheret illi, quia non dependet ab eo;
quocumque enim tali corpore dato, ante illud fuit et post illud erit anima
intellectiva, cum illud generetur et corrumpatur, anima autem intellectiva sit
eterna. Ouatuor rationibus arguitur animam intellectivam non inherere materie;
quarum prima est ista: anima intellectiva non educitur de potentia materie;
ergo sibi non inheret. Secunda ratio: anima intellectiva est prior materia;
ergo non inheret illi. Tertia ratio: anima intellectiva est impassibilis et
intransmutabilis; ergo non inheret materie. Quarta ratio: anima intellectiva
est indivisibilis et inpartibilis per carentiam partium integralium, secundum
philosophum et commentatorem, in hoc tertio; ergo non inheret materie. Anima
sensitiva o cogitativa ed anima intellettiva son dunque, per il maestro
padovano, due forme totali che costituiscono l'uomo nella sua natura di animale
ragionevole. Ma pur essendo due forme distinte, sono unite da un intimo In
libros de anima legame talmente stretto, che l'una è fatta per l'altra e l'una
completa l'altra. Per questa ragione Nifo, più che due anime le dice due
semi-anime costituenti, pella loro sostanziale unione, una sola anima umana; --
GRICE UN TERTIUM ANIMAE -- che è anche il pensiero d’ALIGHIERI, il quale ad
esprimerlo si serve della immagine del calor del sole che si fa vino, giunto
all'omor che dalla vite cola. La tesi di NICOLETTI è dunque identica in
sostanza alla tesi professata da Sigieri nel trattato in risposta a quello
d’AQUINO contro gli averroisti; ma d'accordo col brabantino il maestro padovano
non è nella pretesa d'attribuire questa tesi al commentatore arabo; anzi egli
riconosce che è vero il contrario: Cominentator tamen diceret intellectum per
se subsistere, et ipsum non uniri materie ut formam; sed non sui ipsius{sic,
leggi: sum ipsius) opinionis. Ma se il nostro eremitano dissente da Sigieri su
questo particolare, non dissente affatto da lui nel ritenere che, pur essendo
forma dell'uomo, l'intelletto possibile è unico per tutti gli uomini. E nella
Summa naturalium ritiene sia questo il pensiero non soltanto d'Averroè, bensì
quello d'Aristotele: Unde secundum philosophum, primo et tertio de anima,
natura nihil facit frustra et non abundat in superfluis, nec deficit in
necessariis; cum igitur natura alicui speciei non dederit nisi unum individuum,
et alteri plura, hoc est ideo, quia una species in uno individuo potest se
perpetuo preservare, et non alia; ut species angelica que perpetuo preservatur
in una intelligentia, et non species humana; sed ita est quod species anime
intellective potest se preservare perpetuo in uno individuo, quia anima
intellectiva est perpetua et eterna sicut aliqua intelligentia celestis, ergo
frustra et preter intentionem nature ponuntur plures anime intellectuales solo
numero differentes. tem, intellectus venit de foris, secundum philosophum,
libro de animalibus: aut ergo per creationem, iuxta opinionem fidei; aut per
motum a corporibus celestibus, iuxta opinionem Platonis; aut per introitum
unius corporis, aliud relinquendo, iuxta opinionem Pictagore; aut per novam
actuationem unius corporis humani, aliud non relinquendo: nullus trium priorum
modorum potest assignari, quia intuenti libros Aristotelis notum est ipsum
oppositum Sigieri nel pens.Purg. In libros de anima opinari; ergo est dare
quartum modum; et cum in eodem corpore non possint esse plures anime
intellective simul, secundum omnes opiniones, sequitur quod unicus est
intellectus in omnibus hominibus secundum intentionem Aristotelis. E più oltre:
Quarta conclusio: Intellectus non numeratur numeratione individuorum, sed est
unicus in omnibus hominibus. Probatur: pluralitas individuorum in eadem specie
non est nisi per materiam, per philosophum, celi, et metaphysice, ubi probat
quod non possunt esse plures intelligentie separate solo numero differentes,
per hoc medium: quecunque conveniunt in eadem specie et differunt numero,
habent materiam; sed anima intellectivam non habet materiam scilicet ex qua,
nec in qua per inherentiam; ergo etc. Unde arguitur sic: anima intellectiva est ingenerabilis
et incorruptibilis, de anima, et non contingit dare multitudinem infinitam,
celi et physicorum, et species sunt eterne, posteriorum et physicorum; ergo
unica est anima intellectiva omnium. Patet consequentia, quia, si anima
intellectiva mutatur mutatione individuorum speciei humane, aut ergo per
generationem et corruptionem, ut posuit Alexander, et hoc non, quia repugnat
prime parti antecedentis; aut per multiplicationem finitam animarum recedentium
et advenientium, ut posuit Plato vel Pictagoras, et hoc iterum non, quia omnes
sciunt oppositum scripsisse Aristotelem; aut per generationem vel creationem et
incorruptibilitatem, ut ponit fides, et hoc iterum non, quia repugnat secunde
et tertie parti antecedentis; ergo oportet dare unicum intellectum in omnibus
hominibus, secundum opinionem et intentionem Aristotelis. La stessa tesi NICOLETTI sostiene anche nell'esposizione
del De animaci, ma con una piccola variazione: nella Summa, la teoria
dell'unico intelletto in tutti gli uomini è detta sen In libros de anima:
Secundo notandum, secundum Commentatorem, eodem commento, quod Illa natura
intellectus non est hoc aliquid, nec corpus nec virtus in corpore, quoniam, si
ita esset, tunc reciperet formas secundum quod sunt diverse et individuales; et
si ita esset, tunc forme existentes in illa essent intellecte in potentia, et
sic non distingueret naturam formarum secundum quod sunt forme, sicut est
dispositio in formis individualibus, sive in spiritualibus sive in
corporalibus. Intentio
commentatoris est, quod intellectus humanus non sit aliquid singulare vel
individuum, ex quo non est corpus nec virtus in corpore; quoniam materia est
ratio individuationis, a qua separatur intellectus humanus sicut et quelibet
intelligentia celi. Tria ergo
inconvenientia adducit, concesso quod intellectus sit hoc aliquid. Primum
inconveniens est, quod intellectus z'altro rispondere al pensiero d'Aristotele
iuxta impositionem Commentatoris; nel commento invece è presentata
semplicemente come intentio e opinio Commentatoris: segno che sul vero pensiero
d'Aristotele s'era forse affacciato qualche dubbio alla mente del maestro
padovano. Un'altra tesi tipica di Sigieri consiste, come sappiamo, nel ritenere
che l' intelletto agente, tanto per Aristotele quanto per il suo commentatore
arabo, sia Dio. Nella Summa naturalium, NICOLETTI ritiene: quod intellectus
agens et possibilis non separantur ab anima intellectiva, sed sunt differentie
illius non substantiales, sed accidentales. Intellectus agens est coniunctus
anime intellective per inherentiam et fantasmatibvis per presentiam et
indistantiam. Per altro nella risposta Ad primum
argumentum egli accenna anche alla tesi di Sigieri, ma senza aderire ad essa:
Commentator autem vult intellectum possibilem esse essentiam anime
intellective, et intellectum agentem esse primam cavisam, vitaliter immutantem
ipsum intellectum possibilem; sed hanc opinionem non teneo ad presens. Invece,
quando scrive l'esposizione al De anima, egli era ormai convinto che la tesi di
Sigieri fosse la sola vera, non soltanto dal punto di vista della filosofia
aristotelica, ma altresì da quello teologico: Dubitatur, si intellectus agens
et possibilis differunt tam inter se quam ab assentia anime, utrum sint
substantie vel accidentia. In hac materia fuerunt quatuor opiniones. Prima fuit
Avicenne et Algacelis, dicentium intellectum agentem et possibilem esse
substantias invicem separatas loco et subiecto, ita quod secundum eum sic
intellectus possibilis est forma hominis, et intellectus agens est decima
intelligentia appropriata decime spere, a qua nostra felicitas dependet; sicut
ergo iste unus sol non reciperet nisi formas individuales et secundum quod sunt
diverse. Secundum
inconveniens: quod species intelligibiles essent intentiones intellecte in
potentia et non in actu; quod est falsum, cum sint universales et depurate a
conditionibus materialibus. Tertium inconveniens: quod intellectus non poneret
differentiam inter formas universales et singulares, sive ille forme corporales
sive spirituales. E dopo aver riferite obiezioni contra
commentatorem, comincia la sua risposta con queste sintomatiche parole:
Responsurus prò opinione Averroys, dico totum universum illuminat, per cuius
illuminationem possunt omnes oculi videre, sic, dicebant illi, est aliqua una
substantia separata irradians super fantasmata omnium hominum, per cuius
irradiationem possunt omnes homines intelligere. Hec opinio est in parte
defectuosa, quia postquam intellectus factus est in actu nos intelligimus
quandocumque volumus, secundum quod posuit supra Commentator et habetur ad
experientiam; sed talis substantia separata non videtur irradiare supra
fantasmata quandocunque volumus, sicut nec sol illuminat oculum quandocunque
volumus; cum ergo non intelligamus absque intellectu agente, ergo intellectus
agens non est talis intelligentia separata. Siffatta critica della tesi
d'Avicenna, ci fa presentire come la pensi NICOLETTI su quest'argomento: se
invece di identificare r intelletto agente colla decima intelligenza celeste,
che è r infima delle intelligenze separate, Avicenna l'avesse identificato con
Dio, questo certamente irradia della sua luce i fantasmi quandocumque volumus.
Il difetto insomma di questa teoria consiste nell'avere identificato
l'intelletto agente con un intelletto particolare, anzi che con un intelletto
veramente universale. Dopo di che, NICOLETTI espone e critica come seconda
opinione quella di COLONNA, AQUINO, e di tutti quegli antichi scolastici che
ritenevano l'intelletto possibile ed agente facoltà accidentali dell'anima. La
terza opinione, da lui riferita parimente rifiutata, è quella di Giovanni
Eucliph, ossia WycHf, il cui ricordo dove essere ancora ben vivo a Oxford,
quando vi giunge il nostro eremitano. Indi prosegue: In libros de anima La opinione è così
riassunta: opinio fuit Eucliph dicentis intellectum possibilem et intellectum
agentem esse potentias anime inteUective, non tamen esse substantias nec
accidentia; sicut enim dicunt theologi quod pater, filius et spiritus sanctus
sunt tres persone realiter distincte, non tamen tres substantie nec tria
accidentia, sed una substantia que est deus, ita intellectus agens et
intellectus possibilis et voluntas sunt tres potentie realiter distincte, non
tamen tres substantie, nec tria accidentia, sed una substantia que est anima
intellectiva; et sicut pater non est filius, nec spiritus sanctus, et tamen est
ille idem deus qui est filius et spiritus sanctus, ita intellectus agens non
est intellectus possibilis nec voluntas, et tamen est intellectus agens illa
eadem anima intellectiva numero, que est voluntas et intellectus possibilis.
Opinio ista non est tenenda phylosophice nec theologice etc. Quarta opinio, que
tenenda est, fuit Aristotelis ponentis intellectum agentem et possibilem esse
virtutes et potentias anime non subtantiales nec accidentales, sed intellectum
possibilem esse accidens proprium et inseparabile anime intellective, quo
recipit omnes formas speculativas, sicut materia prima per suam accidentalem
potentiam recipit omnes forinas naturales. Intellectuin vero agentem voluit
esse substantiam primam, coniunctam intellectui possibili non per modum forme
informantis nec inherentis, sed per modum forme et habitus presentis et
indistantis; nec aliqua intelligentia, preter primam que deus est, potuit esse
intellectus agens, quia, sicut potentialitati prime materie respondet actus
purissimus in quo sunt active omnes forme naturales que sunt in prima materia passive,
ita potentialitati anime intellective competere correspondere agens primum, in
quo sunt effective omnes forme speculative, que passive sunt in anima
intellectiva, mediante intellectu possibili. Si enim aliqua intelligentia
dependens esset intellectus agens, per istam non posset intellectus possibilis
intelligere primam causam, quia intellectus agens abstrahit intellecta et agit
ea, secundum Commentatorem; modo nulla intelligentia inferior potest abstrahere
causam primam nec in illam aliquo modo agere, ratione independentie
suedependentie et imperfectionis. Et
hec opinio non solum est physica, sed etiam a theologis tenetur. Nel commento
al De anima, dunque, ogni riserva è sciolta, e NICOLETTI giudica la dottrina
che identifica l'intelletto agente colla causa prima, cioè con Dio, non
soltanto conforme al pensiero d'Aristotele e d'Averroè, ma senz'altro vera in
se stessa e tenuta dai filosofi, non meno che da non pochi teologi. La tesi di
Sigieri, intorno alla quale aveva avuto dei dubbi, aveva finito per prendere il
sopravevnto nel suo animo. Altrettanto non possiamo dire d'un'altra tesi del
brabantino, strettamente connessa con quella che concerne l'intelletto agente,
la teoria cioè della beatitudine per mezzo del congiungimento della mente umana
coli'intelletto divino. Su questo punto Sigieri aveva fatta sua
l'interpretazione che il Commentatore arabo, nella celebre digressione inserita
nel commento del De anima, dava del Allo stesso modo per Dante, Conv. l'anima
in vita tratta per virtù celestiale dalla potenza del seme, incontanente
produtta, riceve da la vertù del motore del cielo lo intelletto possibile; lo
quale potenzialmente in sé adduce tutte le forme universali, secondo che sono
nel suo produttore, e tanto meno quanto più dilungato da la prima intelligenza
è. Sul qual passo, N. Dante e la cultura medievale e Giorn. Crit. filos. Hai..
QI pensiero d'Aristotele. Anche l'eremitano sa bene come la pensa Averroè:
Commentator autem dicit de annna, quod, cum intellectus possibilis fuerit
intellectus adeptus, id est actuatus omnium specierum materialium, intelligit
intellectum agentem per essentiam propriam Ma neppur questa volta egli è
dell'avviso dell'arabo; e postosi il quesito Qualiter intellectus noster
intelligit substantias separatas, lo risolve affermando che l'intelletto umano
conosce le sostanze immateriali non per se et directe, sed indirecte et reflexe
per cognitionem motus celi. Così nella Summa naturalium. Ma nell'esposizione
del De anima è anche più esplicito, se fosse possibile. Postosi di nuovo il
problema Utrum intellectus possit intelligentias separatas cognoscere, fa
questa osservazione che è presa alla lettera dal commento d’AQUINO: Istam
questionem non solvit hic philosophus, dicens se determinaturum alibi, scilicet
in libro metaphysice; hec questio tamen non invenitur soluta per ipsum, quia
complementum illius scientie nondum ad nos pervenit, vai quia nondum est totus
liber translatus, vel forte morte preoccupatus librum non complevit. Ciò non di
meno egli espone qual fosse il pensiero d'Averroè e in che differisse da quello
degli altri interpreti della dottrina d'Aristotele. Ma giunto alla fine della
discussione, egli ci fa sapere quod hec opinio iam non tenetur a theologis vel
philosophis, e ripete quod intelligentie separate cognoscuntur ab intellectu
possibili non per se et directe, sed indirecte et reflexe per cognitionem motus
celi. Da quanto precede, mi pare risulti in modo da non lasciar dubbio, che
Nicoletti, quando insegna a Padova, aveva od aveva avuto tra mano per lo meno lo
scritto di Sigieri in risposta al trattato d’AQUINO. De unitale intellechis.
Questa e verosimilmente altre opere del brabantino circolavano già fra i
maestri dello studio padovano, o fu il Summa naturai In libros de anima AQUINO,
De anima. nostro eremitano a portarvele, forse da Oxford o da Parigi? Non
saprei che dire, perché tanto l'una che l'altra supposizione, in mancanza di
dati sicuri, è ugualmente ammissibile. Ulteriori ricerche nella letteratura
manoscritta concernente i maestri che professarono a Padova e Bologna potranno
gettare qualche luce sulle correnti d'idee che fervevano in quei due centri
d'intensa vita intellettuale. Per il momento, a noi basti di ricordare quel
maestro Taddeo da Parma, il quale insegna a Bologna, e che nel suo commento al De
anima accoglie la tesi difesa da Sigieri nelle Quaestiones de anima
intellectiva. Ma Taddeo, più che l'opera del brabantino sembra aver letto le
Quaestiones di Jandun, le quali ebbero in Italia la più larga diffusione e
furono trascritte e stampate in parecchie edizioni, discusse con vivacità e
qualche volta fraintese. Fraintesa in particolare sembra essere stata da
NICOLETTI, e da altri la dottrina intorno al modo come l'anima intellettiva è
forma del corpo, la quale, come già sappiamo è in sostanza quella di Sigieri,
cui espHcitamente accenna. Il bisogno di togliere alla dottrina averroistica
quello che essa aveva d'eretico, dopo che il concilio di Vienne aveva definito
esser l'intelletto forma del corpo umano, dove invogliare gl’averroisti
italiani a procurarsi quegli scritti nei quali Sigieri s'era difeso contro le
obiezioni d’AQUINO, e nei quali, senza rinunziare alla tesi dell'unico
intelletto avea tentato di dimostrare com'esso s'unisse all'uomo con tale
intimo e sostanziale legame, da potersi dire forma dell'individuo umano cui
s'attribuisce l'atto dell'intendere. L'insegnamento di Nicoletti a Padova è una
inequivocabile testimonianza che gli scritti di Sigieri non erano ignoti.
Un'altra cosa questo insegnamento ci attesta: che la dottrina averroistica
poteva esser liberamente discussa ed esposta a Padova, senza che chi se ne fa
sostenitore incorresse nella taccia d'eretico; tanto vero che NICOLETTI non
sente neppure il bisogno di Vanni Rovighi, Le Quaestiones de anima di Taddeo da
Parma. Testo e introduzione. Milano, Soc. Ed. Vita e pensiero ripetere la
solita formale protesta, che altri averroisti avevano cura di non omettere,
cioè che essi trattavano dallo spinoso argomento come filosofi e non come
teologi. E forse perché gli averroisti padovani usano senza parsimonia di
questa libertà, il vescovo Barozzi d'accordo coli' inquisitore locale proibì
quovis quaesito colore le dispute intorno all'unità dell'intelletto. Ma il
divieto riguarda la DIOCESI di Padova, e non, per esempio, Bologna e Pavia, ove
si continua a disputare con grande spregiudicatezza. Non mi stancherò mai dal
ripetere, per coloro che han l'animo sgombro da pregiudizi, che una vera e
propria dottrina della doppia verità nel medio evo e nel Rinascimento non fu
mai sostenuta da alcuno. Molti invece furon quelli che, contro il concordismo
d’AQUINO, posero in rilievo l'opposizione di fatto fra la teologia e la
filosofia, intendendo per filosofia la dottrina della natura congegnata in
sistema da Aristotele, detto perciò il filosofo per eccellenza, e sviluppata
dai suoi commentatori. Il primo a rendersi conto, in modo chiaro ed esphcito,
di questa opposizione, fu Alberto. Il quale, non solo dichiara apertamente che
theologica cum physicis principiis non conveniunt, ma giungeva fino a sostenere,
non doversi far caso dei miracoli che Dio opera oltre il potere della natura,
quando si tratta di conoscere quello che è il corso degli eventi naturali.
Perciò, egli che s'era proposto totam Aristotelis scientiam prò viribus
explanare, dichiarava di rifuggire dall'interpretazione che del pensiero
aristotelico danno i dottori latini: quoniam in istarum quaestionum
determinatione omnino Giorn. Crit. di Filos. Ital., e in Dante e la cultura
medievale, Bari, Laterza, nonché quanto ne ha scritto Gilson, Etudes de philos.
médiév., Strasbourg; id., Dante et la philosophie, Paris A. Magno, Metaphys. A.
Magno, De gener. et corrupt., la mia nota La posizione di Alberto di fronte
all'averroismo, Riv. di Storia d. Filos. abhorremus doctorum latinorum verba;
fra i quali è sicuramente il suo confratello italiano, Aquino. Luigi Speranza
-- Grice e Giavelli: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale
-- semantica del segnare -- segnante e segnato – filosofia fortinese – la
scuola di Torino – filosofia piemontese -- filosofia italiana -- Luigi Speranza
(S. Giorgio di Canavese). Filosofo
torinese. Filosofo piemontese. Filosofo italiano. Grice: “I love Javelli – he
is, like me, an Aristotelian; being a northern Italian, he is a Thomstic
Aristotelian, which I’m not sure I am!” Grice: “One good thing about Javelli is
that he commented on MOST works by Aristotle!” -- Essential Italian
philosopher. Studia a Bologna. Fu esegeta. Argomenta
contro Lutero. Opera omnia” (Lione, Giunta). Partecipa al dibattito sul
Tractatus de immortalitate animae di Pomponazzi, di cui scrisse, su richiesta
di Pomponazzi stesso una confutazione. Partecipa al dibattito sul divorzio di
Enrico VIII, esponendosi a favore della scelta del sovrano. M. Tavuzzi, in
"Angelicum", DBI.Casale Monferrato. Crisostomo Javelli was born in
1470 c., presumably in Piedmont, joins the Dominicans. On G. see GILSON, Autour
de Pomponazzi: problématique de l'immortalité de l'âme en Italie, Archives
d'histoire doctrinale et littéraire du Moyen Age; TAVUZZI, G. OP A Biobibliographical
Essay: Biography, Angelicum, G. A Biobibliographical Essay: Bibliography »,
Angelicum. G. is the author
of a Compendium Logicæ. The structure of G.’s work mirrors Ockham's Summa
logicae in many respects, but also NICOLETTI (si veda)’s Logica Parva (unlike
NICOLETTI (si veda), however, G. does not deal with obligations and insolubles.
The Compendium deals with the following topics: Introductory remarks, which
include a short history of logic; terms (this part corresponds to the doctrine
dealt with by Aristotle in De Interpretatione); propositions; the five
praedicabilia (this section corresponds to Porphyry's Isagoge); the
antepraedicamenta, the doctrine of the categories (praedicamenta), and the
postpraedicamenta (this treatise, as is clear, corresponds to Aristotle's
Categories); syllogism; supposition theory; ampliatio and appellatio, i.e.
changes in the supposition of a term and changes in the tenses of verbs; theory
of consequentiae; de probatione terminorum (this treatise deals with the ways
in which it is possible to show the truth, or the probability of a
proposition); demonstrative syllogism (this part aims at expounding what
Aristotle says in his Posterior Analytics). The treatise is published in in
Venice. The Compendium is rather successful, and goes through many editions. G.
has many teaching positions within the dominican order and, most probably, he
writes his Compendium logicæ for didactic purposes. The tendency to systematize
the new logic of the late medieval authors and to present it as consistent with
Aristotle's logic is even more evident than in SAVONAROLA (si veda)’s
Compendium. G. is also influenced by the humanists, inasmuch as his treatises
draw attention to the linguistic, and historical context in which ancient logic
arose. If VALLA (si veda) criticizes NICOLETTI (si veda) for the latter's
unfamiliarity with the Greek language, G. dwells on the etymology of many key
terms of logic, and shows a certain familiarity with both Greek and Latin. . Prima di lui c'erano stati NICOLETTI e Thiene, di cui
il recanatese era stato discepolo. Nicoletum, et petere quod diete littere
revocentur, tanquam impetrate et concesse contra formam statutorum dicti
collegi, ipso collegio et iuribus suis inauditis. Et super hoc factis multis sermonibus
et arengationibus, prefatus dominus prior posuit ad partitum, quod quibus
placet quod acceptetur in collegio d. M. Nicolectus iuxta tenorem literarum
Serenissimi domini, ponat suffragia sua in pisside rubea; quibus vero placuerit
quod defensentur iura collegi contra dictum Magistrum Nicoletum per expertos
dicti collegi, ponat balotam suam in pisside viridi. Et facto scrutinio cum
bussolis et balotis, in vente fuerunt balote quinque in pisside rubea, in
favorem dicti M. Nicoleti, et balote xv in pisside viride, quod defensentur
iura collegi contra dictum Magistrum Nicoletum. Cinque contro sedici
costituisce un bello scacco per ser Nicoletto. Tuttavia è notevole che cinque
membri del Collegio si mostrassero disposti, fin dal primo momento, a incassare
il colpo, non ostante l'affronto al corpo. Lo facevano per simpatia verso il
filosofo chietino, o perché eran persuasi anch'essi che durum est contra
stimulum calcitrare? Si trattava ora di eleggere coloro che dovevano assumersi
la difesa dei diritti del collegio al cospetto dei rettori della città e del
governo della Serenissima. Deinde posuit prior ad partitum, de consensu
dominorum consiliariorum, quod quibus placet quod elligantur d. M. Nicolaus de
Sancta Sophia, d. M. Ioannes Michael de Bredepal In Tysberum DE SENSV composito
ac diviso cum eiusdem collectaneis in suppositiones NICOLETTI. Nec non
Tractatus Alexandri Sermonete, Bernardini Petri de Landìtciis, Pauli
Pergulensis et Baptiste da Fabriano in eundeni Tysberum. Item qiiestiones
Frachanciani Vicentini in consecittiones etc. Venetiis, impensa heredum q. Oct.
Scoti, e dedicate a Sermoneta. Esse appartengo Cremona (Vedi Francesco Arisi,
Cremona literata, Parma e Tiraboschi, Storia della Letteratura italiana); fiori
verso la netàdel!V°secolo; ebbe fama grandissima e fu chiamato l'anima di
Aristotele. Risulta dal De Anima del Pomponazzi a Carte che su discepolo di
Paolo Veneto « Paulus Venetus et Apollinaris ejus discipulus ». E difensore
della filosofia cristiana contro l'Averroismo; insegna a Piacenza evi e
aggregato al Collegio medico. Il suo Commento al “De Anima” del LIZIO esiste
manoscritto nella Biblioteca palatina di Firenze. Esso e stampato più volte. La
prima edizione è di Milano (Vedi il Tiraboschi e il Sassi, Storia della
Tipografia milanese). In un volume stampato a Venezia, esistente nella
Biblioteca Alessandrina di Roma, da Locatell, si trovano la Logica di Pietro da
Mantova; il trattatello di questo professore sul primo e l'ultimo istante (“De
primo et ultimo instante”) citato da Pomponazzi nel suo “De Anima”; un trattato
responsivo di O. Apollinare da Cremona al Mantovano in difesa della opinione
comune; un commento di Menghi alla Logica di maestro Paolo Veneto. NICOLETTI.
Le due opere del Mantovano portano questi titoli: Viiri præclarissimi ac
subtilissimi logicim a incipit feliciter. Incipil sublilissimus tractatus
ejusdem deinslanli. Il trattato d’O. ha per titolo “Illustris philosophi et
medici O. Cromonensis de primo et ultimo instanti in defensionem communis
opinionis adversus Petrum Mantuanum seliciler incipil. Ecco il principio di
quello del Mantovano che Pompovazzi cita colle parole Petrus de Mantua o
Mantuanus concivis meus: Incip il sublilissimus Tractatus ejusdem (Magistri
Petri Mantuani) de instanti. Dicemus primo naturaliter loquentes, quod sola
forma secundum se el quam libel sui proprietatem potest incipere el desinere
esse. Materia enim prima est ingenita el incorrutlibilis: el non plus esl, -sul
“De Anima” un corso che non puo finire. Forse ad esso si riferiva il Nicoletti.
Keywords. Refs.: H. P. Grice, “Paolo da Harborne, and Paolo da Venezia,”
lecture for the Club Griceiano Anglo-Italiano, Bordighera. Luigi Speranza,
“Grice e Nicoletti: quadratura ed implicatura” – The Swimming-Pool Library.
Nicoletti. Keywords. Refs.: H. P. Grice, “Paolo da Harborne, and Paolo da
Venezia,” lecture for the Club Griceiano Anglo-Italiano, Bordighera. Luigi
Speranza, “Grice e Nicoletti: quadratura ed implicatura” – The Swimming-Pool
Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Nifo:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale ludicra – la scuola
di Sessa -- filosofia campanese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Sessa). Abstract. When Grice decided to import ‘soul’ into the
philosophical vocabulary, he was following Nifo!. Keywords: animus, anima,
soul. Filosofo italiano. Sessa, Caserta, Campania. Grice: “I like Nifo; first,
because he wrote a treatise he called ‘ludicrous rhetoric;’ second, because he
tried to refute Pomponazzi against the mortality of the soul – surely the soul
is ‘mortal’ is a category mistake --.” Alla
corte di Carlo V (L. Toro, Sessa Aurunca). Studia Padova sotto Vernia. Insegna
a Padova, Napoli, Roma e Pisa, guadagnando una fama tale da essere incaricato e
pagato da Leone X di difendere l’immortalità dell’animo di Leone X contro
gl’attacchi di Pomponazzi e degli alessandristi. Ricompensato con la nomina a
conte palatino con il diritto di assumere il cognome del Papa, Medici. La sua
prima filosofia si ispira ad Averroè, modifica poi la propria visione giungendo
a posizioni più vicine al domma romano. Pubblica un'edizione delle opere di
Averroè corredate di un commento compatibile con la sua nuova posizione. Nella
grande controversia con gli alessandristi si oppose alla tesi di Pomponazzi per
il quale l'animo razionale non e separabile dal corpo materiale e, dunque, la
morte di questo porta con sé anche la scomparsa dell'anima. Sostenne, invece,
che l'animo di Leone X, quale parte dell'intelletto assoluto, non e
distruttibile e alla morte del corpo di Leone X si fonde in un'unità eterna.
Tra i suoi allievi, presso Salerno, tra gli altri, ricordiamo, Rosselli,
filosofo calabrese autore di un testo molto controverso, Apologeticus adversos
cucullatos (Parma), in cui cerca di affermare le sue dottrine che tendono a
discostarsi da quello del suo maestro. Lo si ritiene protagonista di un curioso
episodio. Pubblica il trattato “De regnandi peritia” (la perizia di regnare),
che alcuni ritengono essere un plagio del più noto “Il Principe” di Machiavelli
del cui manoscritto e venuto in possesso. Gli e conferita la cittadinanza
onoraria di Napoli ed iessa e estesa ai figli ed agli eredi in perpetuo.A lui è
dedicato il Convitto Nazionale di Sessa Aurunca, della quale e anche sindaco.
Saggi:“Liber de intellectu”; “De immortalitate animi”; “De infinitate primi
motoris quaestio” [cf. Bruno, Galilei, Novaro, infinito]; “Opuscula moralia et
politica”; “Dialectica ludicra,” “De regnandi peritia.” Furono poi più volte
ripubblicati, in quanto ampiamente diffusi, i suoi numerosi commentari su
Aristotele, di cui i più importanti sono “Aristotelis de generatione et
corruptione liber N. philosopho Suessano interprete et expositore”;
“Expositiones in libros de sophisticos elenchis Aristotelis”; “Expositiones in
omnes libros de Historia animalim, de partibus animalium et earum causis ac de
Generatione animalium, In libris Aristotelis meteorologicis commentaria”
(Venezia, Ottaviano Scoto); Physicorum auscultationum Aristotelis libri octo”;
“Super Libros Priorum Aristotelis”; “Commentarium in III libros Aristotelis De
anima”; “Dilucidarium metaphysicarum disputationum in Aristotelis Deum et
quatuor libros metaphysicarum”. “Dialectica ludicra”. Biblioteca del Convitto,
Dialectica; “Dialectica ludicra”; “In libris Aristotelis meteorologicis
commentaria”; “In libros Aristotelis De generatione et corruptione interpretationes
et commentaria, Biblioteca del Convitto Nifo di Sessa Aurunca; “In libros
Aristotelis de generatione et corruptione interpretationes et commentaria. G.
Gabrieli, "Raccolta Storica dei Comuni", Istituto di Studi Atellani,
Sant'Arpino, C. De Lellis, Discorsi delle Famiglie Nobili del Regno di Napoli,
Napoli, G. Paci, G. Marco, I sindaci della città di Sessa, Sessa Aurunca, Zano.
La filosofia nella corte (Milano, Bompiani). Dizionario di filosofia, Roma,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, G. Marco, G. Parolino, Incunaboli e
cinquecentine nelle biblioteche di Sessa, Minturno, Caramanica, Dizionario
Biografico degli Italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, E. De
Bellis, Il pensiero logico, Galatina, Congedo, Ennio De Bellis, Aspetti
storiografici e metodologici, Galatina, Congedo, E. ellis, Collana Quaderni di
“Rinascimento”. Istituto Nazionale di Studi sul Rinascimento (Firenze,
Olschki); A. Poppi, I liceii di Padova, Dizionario biografico degli italiani,
Ratisbona. Grice: “I enjoyed
Nifo’s rambling on dreaming – quite an complement for Descartes on clear and
distinct perception!” Grice: “Part of my cooperative principle is based on Nifo
– echoing Aristotle rather than Kant. Or rather echoing Kantotle. In this case,
it’s Aristotle’s key concept of a ‘virtue’ – a collective virtue, like
solidarity, lies at the bottom of my conversational principle of cooperation.
The virtue is ONE of course, which is good. Each maxim then attends to some
virtue. Nifo is better than Castiglione in that his Italian is better. He
relies on Cicero, rather than on this or that court poet! So there’s VERITAS,
HONESTAS, CARITAS, and the rest. Each is seen as a virtue, and the point is to
find the ‘middle point’ or mesotes. A bore is a bore but if you include this or
that ‘implicatura ludicra’, two gentlemen can enjoy a nice conversation. Nifo
is having the Northern Italian courts in mind, away from that nefarious
influence of the Pope, who had paid him to demonstrate the immortality of his
soul! The virtue model of conversation is an interestin gone – “De re aulica”
is the way Nifo considers this, and he makes interesting observations on how to
attain a middle way, i.e .how to win frineds and lose enemies!” –Of course
there are overlaps. My model is Kantian, but what is a counsel of prudence if
not a nod to Aristotle’s virtue of prudentia – the principle is thus a
principle of conversationl conviviality, urbanity --. There are conceptual
problems with a purely Aristotelian model, rather than Ariskantian one. One is
not after VIRTUE, but the MESOTES – So the ideal is not to be searched for.
It’s not pure HONESTAS, but that which fits civil conversation. Oddly, Italians
were more concerned with ‘vitii’, which due to their Roman dogmatic
assumptions, they correlate with ‘vice’. For each vice, we should not look for
the VIRTUE, but to the MESOTES --. Kant could not make head or tail of this!
PORTET primum colituere quid Abri materia: nomen Co quid verbum: deinde quid
eji negatio, quidue effirmatio: atque enuntiatio or oratio. MISSIS ventofis
exor- dijs: breuibus LIZIO quid pertractare vult proponit. Nam rei intentio: et
subiectum apud graecos ide funt: differunta; ratione. Vt enim fubiectum habet
rationem finis, intentio nuncupatur, ve vero habet rationem materia: in qua
propria infunt accidentia, subiectum, fue materia à noftris appellatur. Eft
autem intentio libri prefentis, fubictum, fiue materia enun-tiatio ipla: cuius
partes constitutiva, que integrales dicuntur, fünt nomen et verbum. Prima vero et prima-riz pecies
sunt affirmatio de negation. Genus autem enuntiationis est oratio. Hanc igitur
intentionem proponit, et inquit{ Primum oportet conflituere}hoc eft
definire{quid nome et quid verbum,ve integrales par tes enuntiationis, verbum
illudf oportet} non dicit necessitatem simpliciter, sed conditione. nam fi de
enuntiatione per tractaturus est, opus est ve primo de nomine, deg; verbo
percurrat. {Deinde} 8e quati fecundo lo coquid eit negatio, quidue affirmatio?
tanquam primaria enuntationis species atque, tertio quid/enuntiatio} quid
{& oratio} enuntiatio quidem ve intentio, subiectum, ac materia: oratio
vero vt genus fubicâi. Multa graci, vt Ammonius, Philoponus: et latini, vt
BOEZIO (si veda) et AQUINO (si veda) contendunt. circa feriem verborom: qua,
quia ventofa sunt, ad commodumé; non multum accepta, hac fufficiant. Boetius
hiclubie- iedle. ctum,materiam ac intentionem libri ait efle interpretationem.
Nam inscriptio libri ab cius intentioneficri obilimer es affolet, vt inquit
Philoponus in primo Priorum. Obij- ire Dertrum. ciunt côtra quidem viri
clarissimi, qui subtiles perhi- bentur. Nam interpretatio vel fumitur pro VOCE
ARTICVLATA CVM INTENTIONE – cf. H. P. Grice, ‘Intention and disposition’ -- QVICQVAM
SIGNIFICANDA PROLATA, vel pro voce articulata prolata ad signiticandum esse vel
non esse, primum quidem non. nam tunc effet nimis commune, effet enim
compositis et simplicibus commune quoddam. Hoc autem falsum eft, quia hber hic eit de medijs. Nec
secundum, quia liberhic non eit de Secunda põ. voce, sed de intentione voces. Propter
ha enuntia- Confutatie. tionem in mente fubiectum efle fingunt. Hacpueri. lia funt, nec digna nostra disputatione.
Verum fipfi chuntiationem mentalem subiectum esse fatentur, ad quem de vocali,
vel scripta inquirere attinebit? Pro- enie quid. pter hac quod graece “ermenia”
appellatur, latine sive “enuntiatio,” sive, “interpretatio” dicatur, ide eft. Et de hac eft liber præsens, de
mentali quidem ve quod, de vocali vel scripta, vt SIGNVM, de re vero vt caula. Nam veritas in voce est ve SIGNVM, in mente vt
subiectum, in re vt in caufi, vt dicit Ammonius, necaliter Boctius (entit.Multa
alia dici folêt, qua quia facilia, pretermittimus. Excufaio nottri enim
frequenter circa facilia fimbrias dilatant, circa vero ardua et occulta voces
fummittunt. Tu vero a nobis contrarium expeêtabis, quantum videlicet a nobis
fieri poteft. Sunt quidomigitur ea que in uoce, carum, que IN ANIMA PASSIONVM
NOTE. iEt que feribuntur, corum que in noce. Et рета луна quemadmodum nec littere omnibus cadem, fie nee noces
cedem. diete scriptura med nico De nomine, de di verbo, chuntiatione, ac
oratione. pertractare propofuit, ante tamen quam de his prole- Cản de veche
quatur, quadam communia de vocibus, scripturis, ac TI ferime ANIMA PASSIONIBVS
intercipit, fed de caufa intercepti babetsr. ambigunt expofitores. Herminius
necesitatem illus ny- Canfa Hervnd modi intercepti fuifleautumat, vt propofita
rei com- modum infinuaret. Sed hoc ftare non poteft. na vtilitatis commodiue
narratio prohemij pais est, vt LIZIO. in Rhetoricis tradit. fumus autem
nuncipfo in tractatu, quod verbú igitur innuit. Porphyrius interpofitz rei
Confa Perply caulam propter veterum difienfus circa vocum figni- ry•
ficationes, inquit. nam veterum quida voces, formas, fue IDEAS SIGNIFICARE
credidere, alij CONCEPTIONES, alij SENSVS fenfation esúcipfas, alij res
exiftentes. quia igitur Ariftoteles de nomine deá, verbo pertractaturus erat,
contrarias di politiones, ac aduerfa impedimenta eli-dendo, veteri quaftioni
generatim curfimé; fatisfecit. Sed nec hoc itare potett. Primo quod quafio hac
Cofitaio. partem ad quamlibet definita, que difturus eft de no mine et verbo,
non impedit. Secundo hac res eit gravis, eltés altioris negocij, tranfcenditg;
limina præsentis voluminis, quum de ideis, deá; formis contendat. Melius igitur
cum Alexandro, Ammoniog; fontien dum, quod Ariftoteles hac praaccipit. Tum ve
genus Expofitie cane definiendarum rerum colligat. Tum differentiam có-, Fa)
Secunda ve fitutivam, videlicet, g› nomen verbum quaque ad placitum ignificent.
Tum differentiam difcretiuam, vidclicet, vt nomen fine vero et falso,
enuntiatio, et ora tio cum vero vel falso. Hac enim Arift. animaduertens
quedam communia de vocibus, scripturis, ac PASSIONIBVS preaccipit.
Affumitigitur quatuor ad pralentem Que LIZIO pertractationem conferentia, res
videlicet, conceptiones, voces, atque litteras. Oportet autem primo petere hac quatuor
non fruftra ele, fed aliquem propterfi-nem.fiquidem neg; natura, negars aliquid
fruftra fa ciant. Secundo petimus horum quatuor, duo effena- tura lefe habentia,
vt res conceptionesá; duo vero po- Prima Petitio. fitione, vt voces et littera.
Veigitur fcias qua horum Secunde. natura fe habeant, quaue politione, ponit
praceptum Preceptum, ciusinodi, e qua aque omnes cadem funt, hac natura se
habent, qua vero non apud omnes eadem, hec pa-fitionefe habent. Huius precepti
prima pars co patet, a natura in cunétis niformis est et fimilis. Pofitio vero
cuariat. Qua ere quum res 8e conceptiones apud omnes erdem fist, natura fe
habent, voces vero &e lit-tera, quum cuarient, pofitione habentur.
Arguitigi- Syllogi frang lit tur, quecung; funtalorum SIGNA VEL NOTE,
positionefe habent. VOCES et scripta SVNT NOTA VEL SIGNA ALIORVM. nam VOCES
SVNT NOTÆ CONCEPTIONVM, cum. Igitur, voces et scripta sunt positione. praponit
mi norem.d.{Sunt quide igif ea, qua in voce cuiufmodi funt nomina et
verba-fearum quin anima palsionum notz, et que feribuntur] Svnt NOTÆ SIVE
SIGNA: {corú que in voce} Hec vt minor quali concludit, et inquit. (Er} hoc
verbum in greca coltructione, quicquid graci fen tiất, vim habet lape illativam
apud LIZIO. quafi dicat. {Igitur quemadmodum nec littera omnibus ex dem, fic
nec voces eedem}verbum, {ic} in verbis gracis non est, sed ex vi constructionis
sub audiendum. Secunda igitur pracepti pars perficua, videlicet, ep ea que in
voce, et que icribuntur, politione fe habent. Aliter intelligi poteft, vt
dicemus. Queritur verbum illud, Dulintio:2• figitur} quo modo tenct. Expolitor
latinus ait dixiffe igur, quali ex premifsis concludens hune. videlicet. in
modum de nomine deé; verbo per tractandum, nomina et verba voces funt. igitur
de vocibus per traêtandum. Graeci omnes verbum illud efle notim executionis, de
non illationis, affirmant, quod mihi conuenien- Secanda dula tius eft. Quarit secundo Ammonius cur primo è vocibus, quamè
rebus sermocinari capit. Dicendum de eis primo, tanquamà magis huic libro
conueniétibus, Tertia dubs quicquid Ammonius dicat. Querit terto Porphynius cur
dixit {Sunt quidem igitur ca que in voce}& non, {funt quide igitur voces;
Itéd cur no dixit litter vti, REsPanpb fea que feribuntur, dicit. Porphyrius
vuleg nomen et verbum funt partes orationis. prolatz eft enim oratio prolata
totum quoddam integrale ex nomine &verbo conftitutum.nomen vero et verbum
fcripta partes ora tionis fcripta, et qí partes funt in toto magis quam contra,
totum in partibus, nam continet totum partes, et no econtra. Idcircoinquitffunt
quide igitur ea, qua funt in voce} hoc eft nomé et verbum, que funt in yo ce,
hoc elt oratione prolata vt partes fearum que funt IN ANIMA PASSIONVM NOTÆ,
&e ea que feribuntur f videli... cet nomen et verbum in scripta oratione
{corum quie Confitatio. funtin voce.} Sed hac expolitio ridenda eft. Tum pri
mo, quia cum ditficultate intelligitur partes eile in toto, elle in enim non
competit partibus nill improprie quarto Phylica auscultationis, clt autem
loquendum veplures. secundo Topicorum. Tum quia in tam exiguo sermone
æquivocaret de eflein. Nam dum dicit ¿corú qua funti n anima} fumit effein. vna
ratione, dã dicet fea que in voce} alia ratione. Similiratione errant qui
volunt esse in capi vt inferius continetur in quo fuo fuperiori. Nam primo in
verbo effe in, acciperetur proprie lecundo vero improprie. Quare melius effe
in, in vtrog; codem modo accipiendum est. Nam nomen et verbum funtin voce vt in
subiecto, vt i res artificialis in re naturali. erit igitur lenfus {funt quidem
igitur ea qua in vocef vt nomen et verbum, qua in vo cebarent, vt in materia et
fubiecto, NOTE carú PASSIONVM QVÆ IN ANIMA SVNT, etiam ve in materia 8e
fubie-Eto. Nam conftat tune Ariftotelem non aquiuocaffe verboillo effe in.
Quarit quarto Ammonius cur Arift. Querte dubi» ait paísionum, pathema enim
grace palsio eit, palsio aurem affectus. modo affeCtus non eft conceptio, fiue
fimilitudo, quam LIZIO intelligit. Dicendumgtria. videlicet similitudo,
CONCEPTIO et PASSIO idem Salstio funt, alia tamen ratione CONCEPTIO enim et
intelletio vt intelligédi principium, est ratio: ve veroà reipla de-rivatur,
similitudo sive species, vt intellectum ipsum perficit, PASSIO vnde et intelligere
et sentire in quodam pati faltem perfective confiftit, ve dicit in his qua de
anima. vnde qui verbum graecum naBorar in latinum conüertunt “AFFECTVVM,” nee
grieciliant, nec graecam constructionem (entiunt. Quinto quarunt, mul 2uinte duMk
taefiein voce, qua non sunt PASSIONVM NOTE, v gravitas, acuitas, et ACCENTVS
[H. P. Grice on STRESS as non-propositional], et id genus. Dicendum propositionem LIZIO indefinite effe
legendam, non autem vniversaliter. Sexto petijt. vtrum yt ea, quein vo Sexta
duba. ce note funt eorum que in anima, ita ca que feribuntur, corum qua in
voce. Respondet Alexander go lic, wleeRGie et tunclittera est legenda fie{ funt
quidem igitur ca qua in vece, earum que in ánima PASSIONVM note, quem- admodum
qua icibuntur, corum qua in voce. Nam verbum illud sa graecum, quod latine
frequentilsi-mein et convertitur. Interdum Alexander vult apud graecos accipi pro nota
similitudinis, ve proficut, vel quemadmodum, &id genus. Hec Alexan.
diceret. Huic obijcit Porphyrius. Primo, quia ad simplicem obiedia Pore fenfum
nihil addi oportet. Secundo, quia in
tam breui flore. ordine, tamque brevi oratione non est partitio intercidenda.
Tertio, fita lehabent que scribuntur ad voces, ve voces ad ea, que in anima,
tune ve voces varijs litteris permutantur, fie PASSIONES VARIIS vocibus
cua-riabuntur. Mibi videtur cum Alexandro et Alpaxio, Lupi proprie &ita
secundo modo exponi potelt, vt LIZIO pro-lequendo de nomine verbog; primo
colligat inter voces et scripta convenientias. Secundo INTER RES ET PASSIONES.
Voces igitur et scripta conveniunt primo guam-bo sunt ve SIGNA, voces quidem
conceptionum, scripta vero vocum. Secundo o vt voces non sunt omnibus ezdem,
ita scripta. Inquit, {fint quidé igitur qua in vo cetearum qua in anima,
PASSIONVM NOTE et qua feri-bütur, corum qua in voce. jQuare voces et scripta
conveniunt in hoc q ambo funt vt NOTE SIVE SIGNA. Ethec ell prima convenientia.
Deinde subfcribit secundam. d.{8 quemadmodum qua feribuntur non cadem om nibus,
fieneg; voces exdem. fHac eit secunda convenientia. Dixit autem fin ANIMA} quod
graece elt psyche, et non in intellectu, quoniam intellectus etiam ad diuinum
refertur, aut pincellectus novas PASSIONES non fufcipit, sed de his in libro
nostro de intellectu, et de anima. Ea
ergo, qua sunt in voce et ca qua funt in feriptis conteniunt primo e AMBO NOTA
AC SIGNA SVNT. Secundo omnibus cadem non sunt. Tune ad obiedta con- Defryle
fle. tra Alexandrum. Ad primum dicendum illum simplicem sensum esse potentia et
virtute amplum et composituim. Similiter si oratio est brevis, compendio efe
oblonga. Ad hectèrtium argumentum probat ibi no esse in toto similitudinem, sed
in parte efe potelt, vt Alexander fentit. Quorum tamen be note primo, cedem
omnibus pafrio=- Serptere nes anime funtiet quoram bac similitudines, res iam
ecdem. Debis quidem igiur: dietum ef in his que de Anima, altes vius enim bec
sunt negocif. Capit LIZIO, vt Alexander dicebat, ponere Cim.j. differentiam
inter ca que positione talia sunt, et ca que natura talia. Ea qua in voce et ca
qua scribuntur, positione talia funt. Nune vero qu ANIMA PASSIONES et resfint natura tales,
declarat. Potest autem textus esse pra-milla, et por esse simplex narratio.
Siquidem pramif- f, syllogifnus erit, que eadem apud oes: sunt per naturam
talia-natura.n. vt Ammonius inquit, est vniformis semper. PASSIONES ET RES
EADEM APVD OMNES. Igitur, natura tales crunt De syllogilmo accepit minorem est
in textu. Si vero est narratio tín, elt tune secunda pars differentia, et
inquit. {Quorum ti he nota primo:fune PASSIONES ANIMA oibus eadem: et quorum ha
similitudinestres iam eadem } funt. Igitur, PASSIONES ET RES OMNIBVS EADEM. 8e
ita tales per naturam. Hac fortaf-fe expositione LIZIO, verba examinádo :
argumentum Herminij contra Alexandrum imbecille est. Noenim Alexã. vult o apud omnes
fint paísiones eademi apud quos voces, ed vt dixi, g› vel tangat minorem, vel
par- 2iPeply. tem differentiz secundam perficiat. Animadversione dignum
Porphyrium in defendendo Alexandrum: affirmare guca quorum voces apud omnes
cadem: 8e ipsa sunt eadem et hoc generatim tam vniuucis ipsis, quamaque vocis.
Devaio vcis quidem cxipsorum no minum ratione conflat. De a quiuocis vero,
QVONIAM ANIMVS AVDENTIS SEMPER fibi nomen ad significationem debitam, adquamúe
A PROFERENTE EMITTITVR [H. P. Grice, UTTERER and REPICPIENT or ADDRESSEE], ac-
Confutatis cipit. Sed hoc ftare non poteit. nunquam enim æquivoca propositio
esset distinguenda, nam ANIMVS AVSCVLTANTIS SEMPER cam conformiter animo
proferentis Вкуб Нас. acciperet. Hermenius aliter sermones LIZIO, intelli Nam
VOCES SIGNIFICANT PASSIONES PRIMO ET SECVNDO RES, PASSIONES autem, tantum
Crufidatio. res decernunt. Sed hoc ftare non potest, primo quod Arittote.
dixithac, non igitur lapide efiet hic repetendum. Secundo verbum illud eadem ad
quid adderetur? Ellet enim inutile, nifi LIZIO com munepafsioni- Dubitais: bus
et rebus fumat, vt dicit Alexan. Sed tune dices ad quid verbum illud {primo
jadditurAlexander vuleno mina SIGNIFICARE PASSIONES AC RES, vt nomen iftud homo
8e naturam ipsam hominis existentem, et eius CONCEPTIONEM SIGNIFICET. verum
quia nomen num aque primo duo fignificare non poteft, idcirco LIZIO adijcit
¿primo., Nã ea nomina, qua in voce sunt, PRIMO PASSIONES Cantre Alex. fones
SIGNIFICANT, SECVNDO vero RES. Recentiores obii ciunt nam ordo significationum
est iuxta ordinem conceptionum. Sed RES PRIVS INTELLIGITVR, quam cius PASSIO.
Igitur, PRIVS voce significatur. Ad hac nomen semper predicatur de sua SIGNIFICATIONE.
Nomen illud “homo” non prædicatur DE HOMINIS CONCEPTIONE. Igitur, [cf. Grice,
‘shaggy’ does not mean, ‘what the utterer thinks is shaggy] il- Difesie Ale lam
non significat. Dici potell pro Alexandro ep nomen in
voce primo primitate, vrita dicam, subordinationis PASSIONES PRIMO
SIGNIFICABIT. Primitate auré ap- Tradraiale prebélions, res primo, Quaretextus
debet stare. Quo rum tamen ha primo} non autem {primorum.} Nam graecus codex
habet protos et non proton. Vbi enim proton legerctur, vt fortalle BOEZIO (si
veda) noster habebat in latinum primorum eifet convertendum. Collige igitur
inter hzequatuor ordinem: quz leri- buntur SIGNIFICANT ea que in voce, qua in
voce, eas PASSIONES QVA IN ANIMA qua in anima, ea que in re con- A.D,Th.
fiftunt. Licet non fit ordo effentialis, nam qua feribun tur, et in voce funt,
poflunt eque primo PASSIONES SIGNIFICARE, quum cripture pro supplemento vocum
sint adinuente. Verum quia res hac ad modum est laboriosa, ac difficilis,
tranimittit nos ad librum de anima. Est autem quemadmodum in anima aliquotiens
quidem intellectus fine vero falsoque, aliquotiens autem iam cuire. celfe est
horum alteran incife fie c in noce. Cirea compositionem enim er dinifionem e/t
neritas atque falsitas. Haltenus hac communiter de ijs quatuor accepit, vt
nomina et verba efle in voce et ad placitum fignif-cativa colligat: Tum vt
genus primum: Tum vt communem habeat differentiam illorum, cú quibus et ora-
tio et enuntiatio ipfa conueniunt. Est enini oratio et enuntiatio in voce et EX
IMPOSITIONE AVT PLACITO SIGNIFICANTES et per eiufmodi genus communemé;
différentiam differt à rebus ipfis conceptionibusé; Nuncau-tem ipfa lignificare
fine vero et falfo declarat, vt vide- licet secundam colligat illorum
differentiam, aut, Alexandro placet, ostendit enuntiationem significare cum
vero falsoque -- vt per hoc etiam et enuntiationis differen tiam colligat,
notin nominis. Et licet littera pofsit multipliciter ad formam fyllogifmi
reduci, ve facilius res in telligatur littere syllogilmus non eft aliter
formandus, nifi veiacet.Ideo inquit. Est autem quemadmodumin Sylingl/was. th
anima aliquotiens quidem intellectus fine vero et fat- fo, aliquotiens autem
cui neceffe eft horum altcrum in- effe, hoc elt aut verum aut falfum, fic et in
voce:hac eft maior. Addit et ipfam minorem dicens, circa compofi tionem enim et divisioné
intellectuales est veritas atque falfitas. Sed circa simplicium intelligentiam,
neg; veritas neg; falsitas. Igitur in voce etiam circa compofitionem vel
diuifionem crit veritas aut falfitas circa simplicitatem neg; fic neg; fic. Et
fic habetur totus syllogismus, per quem habebitur, vt dicemus in textu proximo,
gy nomina ipfa et verba ab enútiatione differút.na nomina 8e verba fimplicia
funt, et fic crunt fine vero et fallo, enútiatio compo aut diuifio: igitur cú
vero aut fallo. Et ita habentur genus et differentiz nominum et verborum. Quantú
vero ad verba graca attinet noc-ma graece, latine est, tum intellectus, cum
conceptus, et gativa. Simplex vt hominis autequi. Et discursivus -- vt
syllogilmus. Modo patet verum vel falsum esse in compositione. Simplicia vero
effe abfq; vero et falso. Hac
quo ad verba. cus fità fimili tín, velà fimili et caufa. Refondet expo fitor ab
Ammonio accipiens hanc manifeftationem ef Le non tín à fimili, fed etiam à
caulà, quam effetusipfe imitatur. Eft enim intellectus caufs, qua vero in voce
effectus. Sed hoc farenon poteft. quia non videtur cofatio non enim vt materia,
autforma: quia conceptus nulla- tenus funt aliquid vocum,nec corum que in
vocenec vt fnis,nam finis vult esse vitimum, vt fecundo aufcul. shafin tationis
phyfica dicitur. Modo conceptus eft prior et voce et vocum veritate. Nec
vtagens, nam ab co gires eft veinon eft oratio dicitur vera aut falla, vtab
agen-te,vt dicitur in predicamentis. Ideo vt frequenter di- Selotie proprie
ximus verü et falfum funt in intellectu vt in fubiedo, in voce aut fcriptis, vt
in figno, in rebus vt in caula. Vis igitur arguendi non eit demontratiua, fed
dialectica à fimili tantum. Multa adijci pollunt, que ab expositoribus tum
graecis, tum latinis perquire. Hac enim ra- ptim scribimus. Nomina quidem
igitur ipsa aut verba consimilia furt fi-ne compositione co divisione
intellectui – ut: “homo” vel “album” wwFajd quando non additur aliquid; nam
nondum falum aut стт eff. Huius autem fignum hoc eft. hircoceruus er enim
significat aliquid quidem sed nondum verum aliquid ant falsum, mifi esse aut
non esse addatur aut simpliciter, vel secundum tempus, Hac litera poteft
introduci vno modo vt fit conclu fio, quomodo expofitor induxit, innilus
forfitan verbo illatiuo igitur, Alio modo poteit inducis vt fit minor
syllogifmi, fub accepti sub syllogifmo princi-pali: qui fic erat. compofitio
vel diuifio in intellectu funt cum vero et falso, intellectus line compofitione
et diuilione nec font cum vero nec cum fallo, ex quo voluit habere hanc
conclufionem, in vocefunt quedam cum vero vel falso, quadam non cum ve.. ro aut
falso. modo addit minorem dicens, nomina ipsa verba similia funt intellectui,
qui elt line compositione et divisione. hoc eft nomina et verba sunt voces
fimplices: fubaudi conclusionem. igitur fignificantabiq vero de falso. Illa
itaque particula illativa igitur, addita elt vt notaretur conclulionem contine-
ninhac minori, propterea fupplet exemplum dicens: vthoc nomenhomo aut album
quando non additur aliquid, nam nullo illis addito, nondum corum, ali- Sigum,
qued falfum, aut verum eft. Rem hane Ariltoteles confirmare videtur figno, quod
poteft loco à maiori fic formari. fi aliquod no-men fé folo fignificat cum vero
aut falfo maxime effet hircoceruus. Tunc dat oppofitum confequentis di. cens: fed nondum
verum aliquid aut falfum: nifi elle aut non efle addatur. et hocaut
fimpliciter, aut fecundum tempus. Sicigitur
patet nomina et verba feor-fum accepta fignificare, &e non cum vero aut
fallo. Dubitationer. Sed circa verba textus quarunt primo cur vius eft nomine
compofito, et non entis, Huius caufe poflunt ef- Prima confa feplures: vt è
verbis Ammonij excipi poteft. Primo. quia nomina ciulmodi videntur potifsimum
falfitaté significare: propter partium incompofsibilitatem. Secundo vt innucret
nonfolum nomina fimplicia ad veritatem fignificandam egere verbo, fed etiam
noni Tatia naipfa compofita. Tertio vutur exemplo in filtis, vt innueret
veritarem non folum reperiri in rebus, fed in Secida duba, his qua funt ab
intellectu folo. Secundo quarunt cur ait compolitionem fignificare cum vero vel
falso: et non significare verum vel falsum . Similiter et nomi-na lignificare
fine vero et fallo, et non ait nomina non Significate ch fignincare verum aut
fallum. Dici potelt e difterunt di fignificare verum, et fignificare cum vero.
Nam hoc nomen verum fignificat verum, vt hoc nomen falfum significat falsum.
quia significant fe: non tamen cum vero: quia fuum significatum non significant
cum ve- Tertiedubi, ro, aut fallo : nili addatur verbum. Tertio quarunt quid
LIZIO vult per limpliciter, aut iccudum tem Primarifie pus? Reipondent guidam
primo o verbum prafens interdum dicit efle simpliciter vt fubitantiam, ut cum
dicitur deus elt.Quandog; tempus tantum, ur dics elt. Dixit igitur aut fimpliciter,
aut fecundum tempus propter hac. Sed hac expolitio non placet. Nam LIZIO
loquitur de esse et non effe generatim vt funt note extremorum: que abftrahunt
ab his. Expofitor aliterait tempus præsens elie simpliciter. Catera ut
prateritum ac futurum elle fecundum quid:hoc cit fecun-dum tempus. Sed hac
expofitio forte non valeto quia Confutaie quelibet differêtia temporis eft
tempus fecundü quid. Quoniam per aliquid differt ab alijs differentijs. Aliter
Ammonius, quod verbum porcitaccipidu- pliciter. vno modo abfolute, ve eft,
fuit, vel erit,alio Prepria falatie modo cum aduerbijs temporis: eft nunc, fuit
heri, erit cras. Primo modo dicitur simpliciter. Secundo modo dicitur lecundú
tempus,fed vtcung; fit. Textus pater. Sed contra hac dubitant nonnulli
recentiores. vi- 2wste detur enim nomen vel verbum fignificare cum vero aut
falfo. Primo, quia AD PLACITVM SIGNIFICANT.
Igitur posibile eft vnum nomen imponi ad significandum idem q deus elt. Sed
casu posito illa significat cum ve ro vel falso igitur nomen vipote A.aut a.
Secundo hac eft vna copulativa vera, “Omnis homo est risibilis” 8e econtra.
Modo hoc elle non potelt nili verbum ccon-tra significet cú vero vel falso.
Sorticole in rehac di Prime palitio. feordant. Nam quidam corum voluerunt
ciulmodi no mina, vt.a.vel.a. lignificare polle cum vero aut falfo, et confequenter
concedunt elle enuntiationes aut pro politiones.Hoc probant. quia concedenda
aut negan-da funt enuntiationes vel propofitiones: fed hac funt concedenda vel
neganda, aut dubitanda. Igitur funt Secunda pifio enuntiationes. Alij
timpliciter calus hofce nullatenus amitunt, et ita negant a. efle
propolitionem. vel verum, aut falfum fignificare vt per verba LIZIO vi-detur,
et per rationem:quia funt implicia: qua nunquam cum vero,aut fallo fignificant,
nili addatur effe vel son efle. Sed hac folutio ftare non potelt: quia vbig;
LIZIO accepit litteras pro enuntiationibus: vt in do priorum frequenter. Alij
concedunt hos cafus, quod videlicet. s. vel.a, possunt, fignificare cum vero
vel falso: fed dicunt ciulmodi non effe enuntiationes, aut propolitiones, quia non
fignificant cum vero vel falfo per modum complexi. Sed hoc videtur dificile.
nam cuicung; competit ratio fignificandi ci debetur modus. Quare fi his
competit ratio significandi complexa, criam et modus debebitur. Propter hec
videtur Refepreprie. mihi elle dicendum nomina et verba quo ad primam corum
impositionem non fignificare nifi incomple-xum,neque cum vero, neque cum falso.
Quo vero ad novam impositionem, cum fint AD PLACITVM possunt fignificare cum
vero vel falfo, nunguam tamen erunt propolitiones, aut enuntiationes. Propterea
non valet. A significat cum verovel fasfo, igitur est propofitio aut
enuntiatio. Oportet enim addere in antecedente g significet ex prima
impositione, et non ex nova institutione. Etper hac verba LIZIO et Alexandri
rationes poflunt moderari. DE NOMINE: Quad fit npe usJrparata Cum interpoluit
communia quedam, e quibus de genus et differétias nominis nancifci pollet, núc
de no mineipfo aggreditur. Sed videtur ordinem cuertif- se, nam in lbro priorum
egit de propofitione antequá deter-determino, modo ita fe habet nomen ad
enuntiatio nem, vt terminus ad propofitionem. Secuido, do- Etrina debet
ènotiori incipere. Sed nobis funt prius notatota, vt in physica traditur
auscultatione, igitur prius ab enuntiatione, que est totum, quam è nomine
&e verbo: que funt illius partes. Et fi de nomine 8 verbo prius quam de
enuntiatione ipla, cur prius è no-mine? Ad primum quicquid, velint veteres
graeci, LIZIO in prioribus refolutorie procelsiffe,ideo è compolitis procesit.
Nune vero compofitorie, ideo è partibus. Ad fecundum Esculanus fingit nomen
elleve materiam, verbum verovt formam. fed quia materia precedit formam, ideo è
nomine. Sed hoeftare non potest: quoniam materia non eft fcibilis, nifi per
analogiam ad formam, vt in auscultatione physica di tum eft. Igitur èforma
ipsa, et con- Saunde An sequenter è verbo procedendum esset. Ammonius ait nomen
ipfum fubftantiz modum detinere, verbum Confilatio. vero accidentis. Modo
substantia efo prior accidente. Necimihi placet hoci quia lubitantia non nifiper
cognitionem accidentium cognofcitur. Ideo dicen-dum nomen ideo effeprius
tradandum, quia facilius cognolatur. nam verbum abique ipfo nomine co-gnolci
non poteft. Significat enim esse: quod fine extremis non eft intelligere. At
nomen iptüm cum fit absolutum quoddam: intelligi potelt abíque verbo. Quantum
autem ad verba dicibus inventur ounquodlatine el, tum grur, sco ergo et
rationabiliter profecto, ve videlicetannotaret definitionem ciulmod ex
diuifione proxime factacol lectam effe. Hac enim est regula definitionum
inue-niendarü, vt Sexto Topicorum traditur. et fecundo po Iteriorum, vt poft
dinifionem fiat partium compofitio. vti conclusio. Qua ratione procefsit hic.
Diximus enim voces anima pafsiones lignificare: 8c cum nomina pal
fonesilliumodi delignent: voces crunt fignificatiur. Vode genus ipfüm
Ariftoteles naCtus eft. Dechiratum eft etiam omne SIGNIFICANS EX POSITIONE ET
NON NATVRA SIGNIFICARE AD PLACITVM. Quod graece est fythece latina FEDVS,
PACTVM [– cf. Grice’s High-Way Code, Deutero-Esperanto], INSTITVTIO, AVT
PLACITVM. Sed cum constet nomina significare EX POSITIONE, iu re AD PLACITVM
SIGNIFICANT. Rurfum declaratum est nomen significare fine vero et falso: omne
autem sic significans est sine tempore significativvm: 8e quius nulla pars se
or- ipum significat. LIZIO itaque hac omnia considerant, per modum consequentis
definitionem nominis deduxit. Multa alia hic recentiores addunt, que, quia
patent omittimus. Pater In nomine nim, quod et equiferus: equas ipse nühil mis
se refien ac erple mibel fio per se significat, quemadmodum in hac oratione,
equus Eficant. e Jerus. Erat vitima definitionis pars, e nulla nominis
particula seorfum separata aliquid significet nunc illam exponit. Et maniseltat
hanc vitimam definitionis particulam in nominibus compositis. in quibus, vt
inquit Ammonius, minus videtur, vt quasi syllogizet è maiori ad minus. Nam in
hoc nomine, quod est equiferus, pars hac “ferus”, aut equus feorfum nihil
fignificat: quemadmodum in hac oratione: “Eqvvs sft ferus”, aut eqvvs ferus. Quantum
ad graeca verba attinet, verbum equiferus graece elt “calippus”, à “calos”,
quod latina est “bonus,” et “hippus”, ‘equus’, sed quia minus sonat
“equibonus”, ve-equiferus, BOEZIO et alii tranftulerunt “equiferus”, Et vbi
BOEZIO (si veda) transulit “ferus” ipsüm nihil per se significat. Graece
legitur “equus”, sed non refert. Amplius verbum illud quemadmodum in hac
oratione “equus ferus”: potest legi cum verbo, sic: “Eqvvs eft ferus” et abíq;
verbo: “Eqvvs ferus.” Solum enim vült habere quod pars nominis et si significet feorfuminon ita
significat, sicut quan do crat in oratione. In capit autem particulam
definitionis vitimam exponere: quia, vt ex Ammonio colligitur, hac particula
eft vt caterarum finis, e omnibus principalior. Modo finis est intentione primus,
de ctiam cognitione. Verum non quemadmodum in simplicibus nominibus, fie fe
habet etiam incompositis. In illis enim millo modo Neminir coi + liet part frar
pars est significativa, in bis nero unt quidem, sed mullius separata sut in eo
nomine, quod est “eqviferus”, particula “fervs.” Sed dices igirur nomina
simplicia et nomina com- Cảm. 8. posita non differunt. Ideo respondet, quod
differunt. Quia in simplicibus nominibus pars nullo modocit significativa neque
secundum veritatem, neque secundum apparentiam: at in compositis videtur quidem
ali hil feorfum significat. Quantum ad graecam litteram attinet verbum illud
vuir, graece est vouleta. Melius tamen, vt mihi videtur, sonat apparet, aut
videtur. nam nomina composita, ex quo imposita sunt a conceptione composita,
videtur quod illorum partes seorfum aliquid significent. Nomina vero implicia,
cum instituta sint à conceptione simplici, partes corum feor-fum nec
significant, nec significare videntur. Ex his poteit syllogilmus fsc componi.
nullius nomini simplicis nulius nominis compositi pars significatie- separata:
omne nomen aut simplex, aut compositum: igitur nullius nominis pars significat
separata. Minor fupponitur. Prima pars maioris et secunda declarate funt in
textu. Sed querit vtrum alicuius nominis pars significet separata? Et videtur
quod sic. Quia cuiuslibet com. nis separata fie pofiti ex pluribus nominibus
pars significat separa- дерест. ta. Sed aliqua nomina
componuntur ex pluribus nominibus vt “eqvifervs,” de id genus. Omnesad quæstionem et graeci et latini conveniunt
partes nominis comparari posse ad totius compositi intellectum, aut in ter fe.
Primo modo nulla significat separata, nif in oratione homo est bonus. Seorfum
enim illud idem partes ha significant, quod in oratione tota significabant. Et
hoc modo intelligit LIZIO. Nam licet “eqvvs” et “ferus” forfum aliquid
significet, no ntamen ad intellecum totius. Propterea inquit Ammonius, nullum
nomen componi pluribus è nominibus, quatenus nomina sunt, sed quatenus tranfeunt
in vim syllabarum. “Eqvvs” enim et “ferus” in hoc nomine “eqvifervs,” syllabarum vices
detinent. Averroes autem in paraphrafehu solsin AuT-jusloci vtitur alijs
verbis, quéd partes nominis nunquam per se significant separata, sed per
accidens: quod est dicere: non quatenus sunt partes nominis, sed quatenus
scorsvm sunt, transeunt in 'vim non num. At in oratione partes feorfum idem
significant, quod in oratione, quia vtrobique quatenus nomina funt. Xamine fint
Ad placition uero: quoniam mullum nomen eft fus natue Pady fo,ud ra ann ed eun
fo significantnang or illieratifoni, ue qui ferarum: quorum tamen nullum eit
nomen. Nune tertiam explanat definitionis partem. Nam primam, quod nomen fit
vox et significativa ex his, que communiteraccepit, vult elle manifeltam. Illam
vero, quod finetempore ex definitione verbideclara- bit. reftat igitur vt
tertiam exponat. Quantum vero ad graeca verba attinct, animaduerte, quod.
verbum verbotransferendo littera LIZIO eft, SECVNDVM PLACITVM vero: quoniam
natura nominum nihil elt, fed cum fit NOTA, nota cnim graece eft SYMBOLVM,
latine etiam SIGNVM. Sed cum hac litera ad verbum translata minimefonet, ideo
tranftuli AD PLACITVM vero: quoniam nullum nomen eit lua A NATVRA SIGNVM, sed
cum sit EX INSTITVTO. Hoc enim differt &à rebus, de AB ANIME PASSIONIBVS,
vt diximus. Et quod natura fignificans non sit nomen exemplo à fonisani-malium
perluadet, de inquit. Significant nanque fua natura et illiterati font, ve qui
FERARVM: quorum ta-men proprer significationem, quam habent naturat lem y
nullum est nomen. Igitur, NOMEN AB INSTITVTO SIGNVM ESSE DEBET: 8 hae ratio
valet, fue fit locus à findliun/ contrario, fiue fit locus è simil, sive
aliter. Animinomme son maduerte quod animalium tom dicuntur “agrammatoi”, hoc
elt “illiterate.” Quoniam scribi non possunt: de A NATVRA SIGNIFICANT. Quia
codem modo est in omnibus animalibus. Habet enim a natura animal ipsum per fuz vocis sonum
SIGNIFICARE AFFECTVM [Cf. Grice on Darwin, The expression of emotion in man and
animals]. Quare propter duo ciufmodifoninomen
eifenon pofiunt. rum quia illiterati, tum quia è natura. Recte igitur diêtum
est ad placitum. Mouent qualtionem ex Alexandro talem. verba sunt voces, voces
sunt nomina; igitur, verba funt nomina, conclufso falsa: et non pro maiori,
igitur pro minori. Respondet Ammonius, quod nomen et verbum sunt voces secundum
materiam, vt archa est lignum fecundum materiam. Materia enim nominis et verbià
natura est, vz VOX. Forma autem nominis ab arte atque institutione, ve archa .
quo quidem ad materiam a natura eit, quo vero ad formam ab inititutione ac
arte. Sic nomen quo ad
materiam est res naturalis, quo ad formam est res ab ar-teevtigitur non valet,
hgnum est à natura, ianua est lignum; igitur, ianua est à natura. Obijcit autem
huie Ammonius: quoniam si nomen est ab insttitutione, de non a natura: tunc SIGNVM
aptius in nominis definitione caderet quam vox. Respondet ipse hoc esse factum: quia in definitione
accidentis in concreto debet poni subicectum loco generis, et accidens pro
differentia. At cum nomen accidens sit voci, ideo di citur nomen est vox Sed
hzc repontio nen mihi placet. Primo, quia li nomen esset forma artificialis,
tunc esset quid additum voci. Hoc autem falsum elt. Nam aut erit substantia,
aut accidens i non substantia vt patet. si accidens: non absolutum, ve patet.
nec relativvm: quia tunc esset relatio realis. nam fundamentum reale est ve vox
‹ terminus realis vt RES SIGNIFICATA. Amplius nomen videtur absttractum. igitur
in definitione debet cadere subiectum in obliquo. Selatio apris, Videtur igitur
mihi nomen ipsum nihil aliud esseni-li VOCEM ARTICVLATAM CVM INTENTIONE
SIGNIFICANDI ALIQVID PROLATA [H. P. Grice: “He uttered x thereby intending to
mean that p”]. Vt enim vrina est SIGNVM SANITATIS nullo addito sibi: sed
quatenus ab intellectu efficitur SIGNVM SANITATIS. Sic vox est nomen nullo
addito. Sed quatenus ab
intellectu instituitur AD SIGNIFICANDVM. Sin-dapfus enim non nomen est. Sed si
AD SIGNIFICANDVM INSTITUITVR: fiet NOTA SIVE SIGNVM: qua ratione nomen fet vt
BOEZIO (si veda) inquit, &e hoc inquit LIZIO cum ait: quoniam naturaliter
nomen mhil est: fedi quando fit NOTA, et ita nomen est vox fecundum materiam et
formam sic instituta vel sgnums Tunc ad argumentum Alexandri dicerem ibi elie
deceptionem propter accidens: vt non sequitur homo est animal, animal cit
dictio. Igitur, homo est dictio. Aut non fequitar. homo est animal, animal est
genus. Igitur, homo est genus. Variatur enim
veforticola fentuntlippositio. Nam, in prima, “animal” supponit formaliter, in
fecunda materialiter cideo non valet.. Sed dubitát graci. nam LIZIO ait nominum
naturaliter nihil efle . hoc eit nominum significatio non est naturalis.
ACCADEMIA vero et Soctates in CRATILO volunt nomina e natura ipsa esse. Etita
ifti font contranj: quod apud graecos habeturre motum. Circa hane dubitationem
quidam, vt Ammonius Pelitiones. Narrat, voluerunt nomina esse simpliciter de
omnino ab institutione: et nullatcnus e natura, cuius opinionis fuerunt
Hermogenes: e discretus Diodorus. Alay diserunt nomina elle simpliciter A NATVRA, quatenus
sunt rerum naturales SIMILITVDINES. Cuius positionis fuerunt CRATILO haredeus:
atque Heraclitus ephesius. Ammonius voluit nomina ipsa esse naturalia quantim
ad etymologiam . nam omne nomen vult esse impositum è proprietate repertainre.
vt lapis quasi pedemledens: et petra quasi pedetrita. Quantum vero ad
significationem ipsam ab institutione sunt, Et ficinter hos duos confultat. Et
si dicitur viam rem naturalem plura nomina habere. Respondet, quia à diversis
proprietatibus nomina diversa nancilcitur. Sed pacchorum hoc ftarenon potest.
Primo, quia tunc nullum esset æquivocum à calui, nam omne nomen significaret a
proprietate rei, et ficcanis esset analogum, et non æquivocum casu. Secundo vtin natura accidunt casus, quorum nulla
causa potett darinili per accidens, ita et in arte. de per consequens possunt
dari nominaà calu, nullaque rerum proprietate. Er videtur hac sententia LIZIO
ani primo elenchorum voi inquit. nomina quidem finita funt, &e ora tionum
multitudo, res autem numero infinita: necef- fe cit igitur plura eandem
orationem et vnum nomen fignificare. Propter quod mihi videtur elie dicen-
Solitie proprie dum in vniuocis et fpeciebus nomina effe omniaim- polita fint,
«* quineca nen 2 mologia: licer in multis illa nos lateat. In aquiuocis vero et
fingularibus nomina effe cafu affero. Vnde BOEZIO (si veda) in pradicamentis.
commento primo. inquit. æquivocorum alia sunt casa, alia consilio: casu ve
Alexander Priami filius : e Alexander magnus. Augustinus Aurelius: e Auguitinus Niphus [“His favourite
example was his self!” – H. P. Grice]. Casus enim id egitvt idem trilque nomen
imponcretur. Du- fint in mente, bitant forticole : vtrum nomen in mente fit
nomen. Videtur quod non per LIZIO definitionem.
namnomen eft vox. In mente autem nulla eft vox. Pro ala parte eft quod nomen
prima et fecunda, vt di-cunt, intentionis est in mente. Amplius in mente eft
cnuntiatio,fed omnis enuntiatio conftat ex nomine et verbo. Igitur in mente
funt nomina& verba. al mio fal cendum apud Boetium in pradicamentis, capite
de fubftantia. in mentenon elle orationem, et per consequens nec enuntiationem.
Id autem, cui fubordi- natur oratio fiue enuntiatio graceefologus, latine in-
terior ratio appellatur. Enuntiatio vero
ipfa grace elt - exologus : hoc eit exterior ratio. Apud enim graecos logus est
communis rationi et orationi. Apud nos vero interior ratio vno nomine vocatur
vt ratio, ex-terior ratio vero oratio. Tunc dico in mentenec effe
enuntiationem, nec orationem, nec nomina nec verba, fed bene conceptiones
compositas et simplices. Compositas quidem quibus orationes fiue enun tiationes
ipfe fubordinantur, fimplices vero quibus nomina et verba: et ita concedo in
mente non effe nomina neque verba: fed fignificationes, quibus Nullum oft no
hacfubordinantur. Ad argumenta in contrarium fecie, fa
patet folutio i nellam enim elt nomen prima autfe. cunda intentionis, licet fit
nomen prima aut secunda impositionis. Onine enim nonien cit ab impositione. Ad
secundum patet folutio in mente eitratio, in voce oratio fue enuntiatio, qua
ratio- nilubordinatur. Ipfion vero non bomo, non nomenet,, fed nel neque Nenfe
onbi nomen pofitum ift, quo ipfum appellare opertet. Nes в finE не que enim e/t oratio, neque negatio, fed
nomen nocetur ambiguum. O goniam fimiliter in quolibet eft, co co quod +/, c co
guod non eft. Obijcict autem
qui(piam definitioni datz, quod tunnonhomo, et id genus, Catonis et id genus
ef- fentnomina. Nam his competit definitio data. Refpondet LIZIO de excludit
duo à ratione nominis, primo nomen ambiguum, fecundo cafus. nominum: et lic
definitioni date oportet fupplere duasillas particulas, Gdebeat elle perfefta,
vr di- Accipit igitur duo - primum quod non homo et catera id genus non funt
nomina. Secundo quod ijs talibus non elt voum impofitum nomen. et hocinquit,
ipfúm vero non homo non nomen cit, hoc eft primum,fed vel neque nomen pofitum
elt, quo iplum appellare oporteat. hoc eft fecundum. Hec perordinem declarat,
et primo quod nonfit el nomen impofitum. Videturenim cum duobus con - uenire.
cum oratione propter complexionem : et cum negatione propter particulam
negativam. ideo probans secundum inquit. Neque enim eft oratio, seque negatio.
Deinde probat primum: et fingit il- li nomen, quo nunc appellari liceat et
inquit. fed no-men fit aut vocetur, fi fingere liceat ambiguum: quia vt dicit,
et quod eft, et quod non eit in oratio-ne rerum fine difcrimine vllo
lignificat: 8 hocinquit. Quoniam fimiliter in quolibet eit, et co quod elt: o
co quod non et. Hircocervvs enim non homo est, Becquus etiam non homo. Quantum vero ad graeca verba attinet ambiguum graece
est aorilton: quod latine non eft infinitum. Nomina cim graeca fune diuersa.
Graeci enim infinitum dicunt apeiron. Ambiguum quod indifferens cft ac
innominatum aori-nomen est vox. In mente autem nulla est vox. Pro ala parte est
quod nomen prima et fecunda, vt dicunt, intentionis est in mente. Amplius in
mente est enuntiatio, fed omnis enuntiatio constat ex nomine et verbo. Igitur,
in mente sunt nomina et verba. al mio fal cendum apud BOEZIO (si veda) in
pradicamentis, capite de subftantia. in mentenon elle orationem, et per
consquens nec enuntiationem. Id autem, cui subordinatur oratio sive enuntiatio
graece “esologus”, latine INTERIOR RATIO appellatur. Enuntiatio vero ipsa graece est
“exologus,” hoc eit: EXTERIOR RATIO. Apud enim graecos “logus” est communis
rationi et orationi. Apud nos vero INTERIOR RATIO vno nomine vocatur vt ratio,
EXTERIOR RATIO vero oratio. Tunc dico in mente nec esse enuntiationem, nec
orationem, nec nomina nec verba -- sed bene CONCEPTIONES compositas et
simplices. Compotitas quidem quibus orationes sive enuntiationes ipse
subordinantur, simplices vero quibus nomina et verba: et ita concedo in mente
non esse nomina neque verba – SED SIGNIFICATIONES, quibus Nullum oft no hac
subordinantur. Ad argumenta in contrarium fecie, fa
patet solutio i nellam enim est nomen prima aut secunda intentionis, licet sit
nomen prima aut secunda impolisionis. Onine enim nomen cit ab impositione. Ad
secundum patet solutio in mente eit ratio, in voce oratio sive enuntiatio, qua
rationi subordinatur. Ipfion vero non bomo, non nomenet, sed nel neque Nenfe
onbi nomen positum ift, quo ipsum appellare opertet. Nes в finE не que enim e/t oratio, neque negatio, sed
nomen nocetur ambiguum. O goniam similiter in quolibet eft, co co quod +/, c co
guod non eft. Obijcict autem
qui(piam definitioni datz, quod tunnonhomo, et id genus, Catonis et id genus
essent nomina [FLATVS VOCIS]. Nam his competit definition data. Respondet LIZIO
de excludit duo à ratione nominis, primo nomen ambiguum, fecundo cafus.
nominum: et lic definitioni date oportet fupplere duasillas particulas, Gdebeat
elle perfefta, vr di- Accipit igitur duo - primum quod non homo et catera id
genus non funt nomina. Secundo quod ijs talibus non elt voum impofitum nomen.
et hocinquit, ipfúm vero non homo non nomen cit, hoc eft primum,fed vel neque
nomen pofitum elt, quo iplum appellare oporteat. hoc est secundum. Hec
perordinem declarat, et primo quod non fit el nomen impofitum. Videturenim cum
duobus con - uenire. cum oratione propter complexionem : et cum negatione
propter particulam negatiuam. ideo probans fecundum inquit. Neque enim est
oratio, seque negatio. Deinde probat primum: et fingit illi nomen, quo nunc
appellari liceat et inquit. fed no-men fit aut vocetur, fi fingere liceat
ambiguum: quia vt dicit, et quod est, et quod non eit in oratione rerum fine
difcrimine vllo significat: 8 hocinquit. Quoniam fimiliter in quolibet eit, et
co quod elt: o co quod non et. HIRCOCERVVS enim non homo eft, Becquus etiam non
homo. Quantum vero ad graeca verba attinet
ambiguum graece est aoriston: quod latine non est infinitum. Nomina cim graeca
fune diversa. Graaci enim “infinitum” dicunt “apeiron”. Ambiguum quod
indifferens est ac innominatum aori-guum propter quandam indifferentiam ad id
quod eft et ad id quod non eft: et per hoc differtà nomine communi i quod licet
fit indifferens, non nisi is que funt fub eo indifferens eft. Differt tamen
aoriftatio tranfcendentis ab aoriltatione termini predicamentalis: quia
acriftatio tranfcendens eft fecundum quid illa pradicamentalis fimpliciter, vt
didum eft. Echa dubitatio. Querunt ctiam, vtrum enuntiatio pofsit aoriftari?
Iamblicus Platonicus orationem fiue enuntiationem aoriftari polle contendit
propter aorilta- tionem fubieti aut predicati fue nominis aut ver- Viram aratio
bi, motus fortalle, quia quod parti contingit inef- valea infni fe, toti quoque
accidit: ve quinto Physicorum hafari. betur, vbi enim capiti crifpitudo inest,
et homini inesse necesse eft. Confatatio, Sed hoc fare non poteft. ait enim
neque enim oratio neque negatio eft: sed omnis finita. Rurfus in capitulo de
nomine de verbo nomen 8e vetbum aoriftari afferit, nullbi tamen orationem.
Balutio sprie. Tenendum igitur nullam orationemi nollamque cnuntiationem
aoriftari posse. Tuno ad rationem pro iamblico dico quod omne quod parti inest
ne- Oratienen pir cefle est toti inesse. Non tamen quicquid partem infuir. de
nomina, necesse eft totum ipsum denominare: nam albedo dentes denominat
athiopis, nequa- quam athiopem. Dubitant et ad huc forticola: quia videtur
nomen ambiguum esse nomen: quia valet est nomen ambiguum tigitur nomen ab
inferiori ad suum superius. Respondendum non valere: ficut non valct, est homo
mortuus: igitur homo . itemque nec valet, eft albus dentes: igitur albus. Non
enim argui - tur ab inferiori ad fuperius, sed a secundum quid ad fimpliciter.
olioul cafir a nomicie rine Ipsum nero “Philonis”, aut “Philoni”, co catera id
genus non minima fant, sed nominis casus. ratio autem cius in alits quidem est
cadem, quancuam differunt. Nam est, aut fuit, aut crit addideris, neque verum
neque falsum est. nomen uero ipsum semper, “Philonis” est, aut non est, non dum
verum aut falsum dices. Quidam, vt PORTICO, casus esse nomina, et rectum esse
casum concedunt. Rectum quidem casum, quia e mente ipsà cadit: et ab ipso
cateri casus. obliqua vero nomina, quoniam voces sunt SIGNIFICATI un AD
PLACITVM sine tempore. Excludit igitur casus ipsos è nominis ratione, et
inquit, ipsum vero “Philonis” aut “Philoni” NON NOMINA SVN: sed nominis casus –
H. P. Grice: “Ryle – with his ‘Fido’-Fido theory of meaning – woud agree! --
Addir tamen convenientiam inter casus et nomina, et differentiam: et inquit,
ratio quidem cius, hoc est nominis: qua pauloante generatim AD-SIGNATA est, in
aljs quidem eadem est: quasi dicat, quod ratio generalis nomini, qua proxime
AD-SIGNATA est, vna eit nomini ipsi, atque casibus quan-quam differant. nam cum
ipsis casibus est, aut fuit sut crit addideris, neque verum neque falsum eit,
nomini vero ipsi, cum supple addideris, semper verum aut falfum dices. ve
“Philonis” ipf est, aut non est cum addes, nondum enim verum aut falsüm dices.
Nomen igitur et casus nominum conveniunt in ratione nominis generali, differunt
autem et quoniam nomen addieum verbo cit., semper reddit orationem aut veram
aut falsam. Ex his vult habere Definitie LIZIO, hanc esse nominis definitionem.
nomen est pajada. VOX SIGNIFICATIVA AD PLACITVM, cuius nulla pars significat
separata, determinata, atque recta: per hanc rationem habetur tota nominis essentia.
Per hac patet solutio ad rationem PORTICO. licet enim rectus cadatè mente, non
propter hoe dicitur casus. dicetur enim etiam verbum habere casus: sed id
dicitur casus, qui ab alio cadit per inflexionem, vt BOEZIO (si veda) et
Ammonius addüt. Curvero vsus Dubiationes est verbo substantivo, curúc generalem
pramifit nominis rationem, Ammonius, è quo expofitor no- Iter accepit, facile
declarat: nam substantivo vius est, quia cum cateris verbis cafus faciunt
nonnunquam orationes veras. Pramilit
vero rationem generalem, quia doarina incipit ab vniversaliori, adiecit
specialiorem, vt generalem compleret. Animaduertendum quod Auerroes, in
paraphrase buius capituli velle videtur quod tam nomina ambigua, qua vocat
infinita, quam cafus nominum, sint nomina: de hoc ideo dicit, quia vult nomen
dividi in hac. Omne autem diuifum predicatur de dividentibus. Sed quia hoc
videtur contradicere ver bis Ariftotelis pro verificatione littera : vult hac
non effe dicenda nomina absoluta, nam propter excellentiam videtur rectum nomen:
et determinatum nomen esse nomina: quia videlicet in illis nominis ratio
praftantius faluatur: et ita vule hac elle nomina non privationes nominum,
licet abfolute dum nomen profertur de potioribus intelligatur. quemadmodum
accidens eft ens, et substantia est ens: verum ens absolute intelligitur
principaliter de substantia. Principaliter igiturnomen dicitur dere-eis et
determinatis fiue finitis, licet communiter de verifque dicatur. Multa
captiunculatoreshiefa-bulantur, qua cum puerilia sint, pratereunda elle
diludico. Multa quoque de nominis dittinatione Ammonius addit: que cum fint
potius gram-matica dieta, grammaticis relinquantur. Hac de nomine. Ratio uero
est vox significativa, cuius partium alis qua separata significatina est, ut
dicio: sed non ut affirmatio, uelati “homo” significat quidem aliquid, non
autem quoniam fie, aut non fit: sed crit affirmatio aut negatio fi quicquam
fibi adideris ana vero hominis fllaba mullatenus significat, non enim in hac
dictione “sorex”, “rex” significat sed tantum nunc vox est:i n compositis vero
signifiacat aliquid sed ut diximus non pro fc. Сет. Illud, vt diximus, quod principal hic perquiritur, elt
enuntiatio: huius partes et materia nomen, videlicet. et verbum declarata sunt,
pars vero veforma, qua eit ofo, nunc declarator cur vero, vt Ammonius dubitat,
non co ordine rem affecutus eit quo in prohemio pol-Nas licebatur, dictum est.
Anima ducrtendumigitur, gno mini et verbo et ofoni cóia sunt vox, SIGNIFICARE,
ET NON PER NATVRAM, SED AD PLACITVM, vtrum vero catera particula, vt fine t pe,
vel cum tpe, an rete et determinate fucaoriftice, ii ex diftis patet : differt
aut oño ab vtroque: qm illius pars significativa est ve dictio, nois vero de
verbi non nili per accis, vt diximus, in definitione praterijt an A NATVRA SIT
ofo ipsa SIGNIFICATIVA, an AD PLACITVM, quia de hoc erit poftea difputatio.
Apponit ait illa duo vt q fit vos et fignificativa, vt habeat genus.
proximum,adiecit cuius pars fignificat vt dictio, &c nó vt afirmatio
vthabeat differentiam: qua differt è nomine et verbo. Prime dubs. Sed ad intellm
huius definitionis dubitemus de lin- An oratio fit gulis. Et primo, vtrum ofo fit vox: et
videtur o nó: ofo Refonio fer non est una vox sigitur non est vox. Antecedens arguitur: oratio eit muita voces – MVLTA
VOCES NON SVNT UNA VOX; sigitur; oratio non est una vox. Rident forticula
concedédo e oratio elt multa uoces, de ulterius p plu res sive multe voces sunt
vox fuc una sola uox, quem admodum plures hoies sunt unus solus hó, et oita fit
probant: quoniamhac vox est una sola vox, et illa vox est una sola vox. Igitur hac vox, et illa vox sunt
una sola vox. Sed hac vox et illa vox sunt plures voces. Igitur, plures voces
sunt una sola vox: et fie concedút plu res voces esse unam solam vocem
divisive, utd iêum elt. Sed dices contra hos, quia li plures voces sunt una
sola vox, igitur per conversionem in parte una sola vox esset plures voces. Amplius plures voces non sunt hae una sola vox, nec
illa una sola vox; igitur, nulla una sola vox: et per consequens plures voces
non sunt vna sola Definio, vox.. Respondêt forticola et defendunt partem fuam 9
pradicatum illius propositionis, plures voces sunt vna sola vox, confunditur
propter vim copulationis, qua includitur in verbo illo plures. Refoluitur. n.
plares lie, et illa 8e illa, vt diximus, mo nota copulationis habetvim
confundendi, dita negant conversionem, quia variatur suppofitio. In prima illa
particula “vox” supponit confufe; in secunda determinate. Et si dicatur quomodo
convertitur, quare ipsos, quia est extra propositum. Ad fedam dicunt, eplares
voces nulla vna sola vox sunt, qí nec illa nec hae. cum quo ti flatg plures
voces fint vna sola vox, qí in hac, iste terminus “vox” stat confusetín, in
illa determinate aut diferete: pP quod ha non contradicunt plures voces sunt
vna fola vox, et plures voces nulla vna sola vox sunt, cum termini non codem
modo supponant. Quanquam hac fint acute dicta, et non possantim probari, fcasno
esse LIZIO di (ta, nec necellaria, nec in talibus captiun-colis debemus
detineri. Multi. n. vt logicam
feruêtad vaguem amittunt philosophiam, et mora in his impe-dit hominem feire
veritatem. LIZIO igitur dicerent op oratio est vna vox vnitate verbi, de ficpôt
dici plures voces simplices, na vero composita ex ilis proprer vnitatem verbi. Aliqui dubitant fecundo cur di . Secunda duba. xit in
neutro genere, cuius partium aliquid significant Contra The. separatim, et non
dixit cuius pars aliqua signiticat separata. Hac dubitatio procedit ex
ignorantia graecorú verborum In graaca .n. ;ingua pars, que graece “meros”
dicitur, neutri est generis, ideo ad nos debetvenire, cuius partium aliqua
separata significat s &rita poderatio expositoris frivola est, vt multa
alia. Tertio dubitat Tetie dubi. Afpafius contra illam particulam ve dictio, qi
alicui competit definitum, cui non competit definitio. Na hypothetica est
oratio, 8e tó partes cius significant, vt orationes. Ridet Porphyrius hic esse
diffinitam solam orationem simplicem, co quia prior in omnibus reperitur: cui
relponfioni etiam Alpafium confentire ferüt. Obijcit huic, vt mihi videtur,
BOEZIO (si veda): on definitum non debetelle in plusquam dehnitio, Igitur cum
oratio sit communis simplici et compolita: dehnitio etiam di cit esse communis.
Sed hac rônon cogit: dicerent. n. gy licetortio quatenus oratio sit cois
simplici et composite, ta quatenus hic defcibitur non converit nisi simplici
perle, quia cotrafte et no coiter hic defcribit. Miliusigif contradico eis:
quia LIZIO poftea diuidet oionem in enuntiativa, et non enuntiativa, et
enuntiati uam rurfus diuidet per simplicem et compositam: et nullibi iam ipsam
compositam definit alia definitione, igi tur vult cam effehic definitam.
Secundo oño comper sinato tit vniuoca, simplici, et composita: igitur debet
dari vna definitio communis vniuoca, et nullibi dedit llamsigi turefiet mancus.
Alex, vero et Ammonius refpondét Refienfie.s. p hac definitio eft cois omnibus
vt iplum definitum: namêt oratio compolita haber partes que lignificant, vt
dictio. Huic opponuntalij ve Philoponus et Syrianus, quia Arift.ait vt ditio:&
non vtalfirmatio.mo ofo compofita habet partes qua fignificantut affirmatio:et
ita male adiecifiet, et non ut affirmatio. Alij foluunt o dietum philofophi
debet intelligi luppiendo fic, ut dictio neceffario, et no necellario ut
affirmatio, et sic competit omnibus. Ego aut dico pace tantorum fe/priepre
dixerim o LIZIO dixit ut dictio: qin licet partes oratio-nis compofita fint
orationes, th non ut orationes, fed ut dictiones lignificant feparata: &c
hocfatis. Dubitát Quarte dubie quarto, curadiecit ut dictio et non ut
aftirmatio, fatis chim fuifet dicere ut diêtio, nunquam enim dictio elt
afirmatio. Repondent quidamiquia LIZIO folitus est nonnunquam dictionem pro
affirmatione accipere: ne igitur ufus impediat, fuppleuit et non ut aftirmatio:
et SIGNANTER ait, et non ur affirmatio, quia negatio addit ad affirmationem,
propterca fi non ut affirmatio fatis habetur etiam ep nec ut negatio. Hac
refponlio fic dia, f el alicuius expolitoris graeci, tacco, gán ipli yerbaverba
LIZIO melius intelligút, et verecundú est pugnare contra graecos de verbis
gracis. Hoeti non tace- botg vbig; LIZIO di diftione vocat - gracce phafim
vocat:affirmationé vero cataphafim. Sin aliter no me mini me legitie, no ti
nego cataphalim compon ex ca- Nie apria ta et phalis. Ideo dico et fuppleuit nó
vt aftirmatio, ad DE-NOTANDUM partes orationis vt dixi posse significare vt
af-firmatio: sed LIZIO, vult no licintelligere led quatenus habent vim
dictionis. Hoc. n. fuppleuit
propter orationes compositas: cuius partes funt affirmationes: sed non vr
affirmationes: sed vt dictiones significant. Viti mo quarit Philoponus: vtrú hc definitio competat
solum orationi perfetta? Ridito foli perfeta hec competitiqí partes non
dicuntur nifi in relatione ad totú: totum aût et perfectú ide: et cú oratio hie
definiatur in relatione ad partes, videf rationabiliterhie dehnin vt perfecta.
Sed contra obijcit BOEZIO primo: quia omne comositü haber partes, cum aúttam
pertecta g impertecta habeat partes:rationabiliter qualibet crit totú et
perfecti. Secundo tune partes orationis et cu iufg compositi no essent partes
nifi in sine compositionis: quia tunc folum compofitum dicitur effe copofitú.
Mihi videf orationes ha non militent: quia nó dicit aliquid cópolitum, nili
propter forma et materia, cum orationi imperfetta defit aut forma aut materia,
aliter effet pfecta, rationabiliter no dicit compolitú nec totum: Tunc ad
rationes dico: ep oratio imperfecta no eft totum, qui vel caret verbo
fimpliciter vel verbo principali: 8 p consequens caret forma: 8e ficnec eit compositum
nec totá, fed quada, vocum multitudo. Ad secundum dico, partés non sunt partes
nisi pofti est ipsum tot,ante enim dicunt partes in potétia mlngitur
intellectus altu componat subiectum et pradicatim cum verbo. nô erit adtu totü:
et ficnce actu partes, et fic concedo id ad quod deducit, Melius igit cótra
illos poteft obijci, gin ftatim oratione hic definitam fubdiuidit perfectam et
imperfecta: qui rem incogrue egillet, nifi Definitio ena» vtrig; hãc
definitioné elle coem voluiflet. Colligeigi innis abfoluta tur definitioné
oratio vero est VOX SIGNIFICATIVA, cuius partiú aliqua fignificativa eft
feparata: vt di tio, &e non staffirmatio: hoc eft significatione simplici,
non compolita, aut similia. Ori aût aliquid significare vt pars pot esse
dupliciters aur pars copofita, ve in hypotheti-cataut ve syllaba, vt in voce
composita, idco duo facit, Primo declarat o pars ofonis lignificat nó vt pars
co polita, videlicet,no vtaffirmatio vel negatio.Secundo o nec vel syllaba. De
primo inquit veluti homo fignifi cat quidé aliquid, nó aút fignificat o eft aut
non est, sed erit affirmatio aut negatio si sibi quici addideris, hoc eit verbu
solu. Et ficper exemplu
patet prima pars. Deinde declarat secunda, et inquit.vna verohois fyllaba
nullatenus fignificat:quod probat p exemplú et locú à maiori: et inquit.
No.n.in hac diétione “forex”, “rex” significat, sed tín vox eit sola, no habens
vim significan- Cotra, tu dices: quia in compositis ve in “hircoceru” sgnificat
pars. Ridet in compostis noibus significat aliquid ipsa pars feorium, sed, vt
diximus, non pro se ad intellectum totius, cuius erat pars. Sicigif patet ou
pars orationis nec significat vt pars compolita, nec vt syllaba Oratio igitur
eft vox significativa cuius partiú propin quarú aliqua est significativa
separata per se quidem vt dictio, non autem semper vt affirmatio vel negatio. Ордір пра од. Et auten oratio onnis
significat ina quidem, non tamen ut inferanientam, sed quem ad miodom dictum
est secundum imturaxin institutionem. Syllogizabat ACADEMIA in co libro, qui
CRATILO inferibi Cámag. tur, ofoné esse NATVRA, ET NON INSTITVTIONE sic. oro
est instrumentum virtutis interptativa naturaliter nobis ine- xiltétis. Per
ipsam.n. SIGNIFICAMVS – “We, the utterers” (Grice) -- aia affectiones, ceu
Pitevais, per instrumentum. omne aüt instrumentum virtutis naturalis eft
natura: veluti virtutis viGuz oculi, auditiua au res:& eid genus. igif ofo
NATVRA, SED NON INSTITUTIONE est -- hic erat ACCADEMIA fyllogifmus. Huicridet
LIZIO et consentit maiori. negat tá minore.nam virtutis interpreta tiug primü
inftrumentú et proprium est pulmo, guttur, dentes, lingua, et id genus: qua
NATVRALIA sunt. ofo vero est effectus illius virtutis mediamtibus illis
instrumétis et ita minor falsa est. Inquit. Eft aút ofo ois significati- ua
quidé, non tamen ve instrumentú, sed quéadmodá di etü eft )fm institutione, et
ita ACADEMIA minor falsa est. Quantum vero ad verba graca attinet organon, vult
BOEZIO (si veda) esse pofitú pro natura:quia (vt dictú ett) Pla-to omnium artiú
inftrumeta fm naturam ipfari artiú cófiltere ponebat: et ita erit sensus o ofo
significat no ve instrumentum. hoc est naturo Jed/vt diatü eft in capitulo de
nome) fm synthecen, hoc eft Pm inititutione, Gue placita Gue fodus, Giue paciú.
Melius ait LIZIO organon no pro natura pofuit, sed pro inftrumen to:quia
perhoc(vt Ammonius et Alex.aiunt) LIZIO minorem ACADEMIA negareintendit. Sed
adhucfo lutio LIZIO non videtur tuta. ACADEMIA n.quidam Hermippus et Numenius
obijciút.na idem videtur de effectu. Oratio.n. effectus eft virtutis naturalis
per in oratio ipfa natura crit. Secundo, ofo est inftrumentú intellectus, qui
eft virtus naturalis. nam intelleêtus ora tionefignificat, syllogismo, qui ofo
elt, ratiocinatur: definitione, que rurfus oratio eft, definir.Sed vefupra.
omne virtutis naturalis in trumenté eft natura. igitur oro natura erit, non aut
inititutione. Ad hac Ammonius tolutioneinnuit o quéadmodú in tripudio motus
ipsea natura est, modificatio illius (vtita dicã) ab inflitutione et artificio,
ita in oratione voces sive soni natura sunt, modificationes vero institutione :
et ita quatenus voces sive soni ofones natura sunt, quatenus tales voces
institutione formanf. Tuncad rationépri mam maior falsa est. poteft enim
aliquis esse effettus virtutis naturalis per instrumenta naturalia ve tripudia
et esse institutione. Ad secundum ait Ammonius (p intellectus non cit natura:
quonia nullius corporisaCus est: sed quasi SVPRA NATVRA et sic nihil prohibet
virtutis SVPRA NATVRAM esse eflectú institutione. Sedhzcre- sponsio stare non
pot: quia faltem intellectus est virtus naturalis: distinguendo NATVRALE CONTRA
ARTEM. Igitur effectus suus debet esse naturalis -- vt distinguitur contra
Artem. Propterea dicendum o artificialium principivm imsoltio peria mediarú eil
VOLVNTAS. He enim est immediata causa institutionum et propterea gg concurrant
intellectus et naturalia intrumenta virtutis interpretatiuz, quia tamen ola
subiacent VOLVNTATI, ideo inslitutione sunt ET NON NATVRA et hoc nefcivit
explicare Ammonius, licet forte hoc voluerit balbutiri. Alexander aphrodifius
R5 Ales. enititur probare orationem esse institutione: quia cuius qualibet pars
est insttitutione, totum institutione oft, sed orationis partes vt nomen et
verbum institutione sunt: igie tota oratio. Hac ratio pace sua petere videtur, quia Plato et
Socra in lib. CRATILO volvere
etiam nomina et verba NATVRALITER SIGNIFICARE. Amplius similis qualtio est de
nome et verbo: qn ipsa sint effectus virtu Ri melier. tis NATVRALIS instrumenta
naturalia. Ideo melius a SIGNO idé probari pót: que apud diverfos sunt diuería
institutione esse vident. id. n. QVOD NATVRALE EST SEMPER EST VNIFORME sed
orones apud DIVERSAS LINGVAS diuer-fie spectantur, gaide SIGNIFICENT, itur NON
NATVRA, sed Dubitationes institutione sunt: et hac est sua mel forratio. Sed
circa hac recentiores ambigunt, trú nomen, quod SIGNIFICAT ALIQVID, SI
IMPONATVR DE NOVO AD SIGNIFICANDUM ALIUD, remaneat IDEM NOMEN, verbi causa,
ifud nomen “homo” significat Socratem et Platonem, verum si ponatur AD
SIGNIFICANDUM IDEM QVOD “EQVVS” remaneat IDEM nomen. Secunda dubitatio, vtrum oratio, que de no no
imponitur AD SIGNIFICANDO ALIVD primo significabat, vt hc oratio, “homo eit
animal” -- dato prina rideat non nulli recentiorum g nomen impositum de novo
ALITER AD SIGNIFICANDVM et significabat NON EST IDEM NOMEN. Hoc probant
exemplo: quia sicut ex variatione forma artificialis resultat alia arg; alia
res artificialis, ita ex variatione fignification resultabút Confutatis. alia
atg; alia nomina. Sed hac positio stare non pót. Prima quia ad variationem cius
quod de foris de per accidens accedit nihil debet variari: sed nomen et verbum
SIGNIFICANT EX VOLVNTATEM,ita go significatio deforis accidit nomini et verbo,
igitur nomen per illius variationem non variabitur. Amplius li ad variationé
signification varientur nomina, ad convenientia erit eadem. Igitur “homo” et
“anthropus” erunt vnum nomen: Selatio pra quod nemo dixit. Ideo dicendum, ey
nullatenus varia-pris tur nomen: licet varietur significatio cum illa fit
accidens ipsi nomini. Pót tamen dici variatum extrinicce, qué-ad modum colúna
sit dextra vel finiitra ipso animali va riato. nec valet: significatio formalis
variatur, igif nomen, quia illa est fibi extrinseca, sicut colúna dextreitas.
Ad rationem dico e variata forma artificialis in. trinfece variatur res
artificialis: modo non sic est in nominibus. Ad secundam midentidem o oratio de
novo imposita, significandum non complexum, vim habet dictionis. Hoc absolute
dictum est falsum – QVIA VOLO “HOMO” SIGNIFICET MIHI equi bos animal, et facio
hanc propositionem: “Homo est bos” -- patet o qualibet dictio et pars
significat ve dictio, igif tota non significar ve di Etio. Amplius hac oratio
de nouofic significans est oratios igitur partes cius significát ve ditiones
per deffinitionem datam. Propterea dico quod oratio pôt imponi ad significandum
aliquod complexum de non o dupliciter. Vno modo ponendo o partes significent,
ex quarum significatione resultet significatio totius, hoc modo significat vt
oratio, ve argumenta cogunt. alio modo ponendo q oratio significet, primo illud
complexum de novo nihil de partibus afteredo, hoc eit non p hoc e significatio
cius resultet ex significatione nova partium. Et hoc modo bene dicunt g›
significat vt dictio, quoniam sua significatio non resultat ex significatione
partium: quo in casu non erit oratio, licet partes lint noia: nec propositio,
licet significet complexum, sed dictio erit tín, de hac re supra disputatum
eit. Everationibus Enuntiativa vero non omnis, sed illa, in qua verum aut
falsum est, non ait in omnibus el:ucluti deprecativa oratio quidem e/ft, fed
neg, neraneg; falsa cetere quide igitur relin quantur, nam ad Oratoria, aut
poeflm illarum magis consideratio attinet: enuntiativa vero presentis
contemplationis ed. Divisio enuntiationis, vt BOEZIO est autor, hac ra- Cim ao.
tione sit fumpta oratione pro genere, ofonum alia im períecta, vt – “Plato in
Lycio,” Alia vero pfecta - perfeita vero(filiceat bimebrem facere.) Alia
enuntiatiuv, alia non enuntiativa qua e; diuisio, ideo p alterum membrum
negativum dat, oi subdividentibus mêbris genus cõe nomen non haber.nó
enuntiatiue vero alia elt depreca ciua, ve adfit letitia bacchus dator. Alia
imperativa: vt accipe, daé; fidé. Alia interrogatiua, vt quo temeri pe-des?an
quo via ducit in vrbemiAlia vocatiua, vt o qui rex hoiumo; deûg, aternis regis
imperijs. Enuntiativa Faree mane vero elt vt dies eft:dies no elt. No
countiativari vero fie. {pecies expofitor reducit adtres. on illa quinqueor- dinata lunt ve vnus ex
intellectu alterius dirigaf:quod quidem in tribus sit modis. Primo adattédendü men te, et ad hoc oratio deferuit
vocativa. Secundo ad re-fondendum voce, et ad hoc facit interrogativa. Tertio
ad exequédum opere, quod etiá trifaria fit, aut pex prefsionem defiderij, et ad
hoc facit optativa, vel refpa Etu superioris, et ad hoc facit depcativa:
autrelpediu inferioris, et ad hoc facit imperativa. Siquis aut vellet poffet
reducere etia has ad bimêbré, qua res cú non multum côferat, fit hoc fatis. LIZIO.itaq; mirabile brevitate vtens: vt Ammo inquit.
tria facit fere infimul. orationem dividit, enunciativa definit: intentioné ad
spēm altringit. Dividés ofonem ait. enuntiatita vero non ois. Et lic innuit
orationú aliá elle enuntiatiui, alia non enuntiativa. Deinde innuens
definitioné inquit. sed illa in qua verum vel falsum est. eft igit ENVNTIATIO
ORATIO IN QVA VEL VERVM VEL FALSVM EST. Ve vero clarior esset hac definitio
subscribit differentia, qua differtà ca teris. Qua in definitione posita est,
et inquit. non aútin cibus est veri, videlicet vel falsum, veluti depracativa
oratio et cretera id genus oro quidé est, sed neqi VERA, nco; falsa. Deinde
abijciés à consideratione piti orationes nó enuntiatiuas aftringit intentione
in fp.m. Nã huculo; de partibus interpretationis: et de cólipfa oratione
locutus est. Et inquit. catera quidé igitur relinquantur, ná ad ORATORIA SIVE
RHETORICA, aut poesim sive poeticam magis illarum confideratio attinet. Enuntia-tia vero pátis
contemplationis est, qua {pés est ofonis potionhuius vero species sunt
affirmatio et negatio. Hac igitur sunt que LIZIO breuibus cóplexus eft. Quantum
vero ad verba graeca attinet verum vel falsum C falsum in enuntiatione sunt, in
intellectu, atque: rebus. Inre film, bus quidem vt in causa, gn ab eo quod res
eft vel non est enuntiatio sit aut vera aut falsa. Inintellectu vero, quia intellectus subie tú oium
verorum, et ita in intellectu sunt vti in subiecto. In ENUNTIATIONE VERO IPSA
SVNT IN SIGNO, ceu SANITAS IN VRINA. Sed lupradictis emer gút dubitationes.
Prima, videf o LIZIO male definierit enuntiationé per verum vel falsum: qi
verum vel falsum aur sunt dfia, aut propria siquidé propria non erit bona
definitio. si dria, tunc contituit ipés: 8cita p suas spés definisset. Secunda
cur solum de enuntiatione est consideratio. Logica.n. est (cia cois, igit de
oibus. T'ertia de propositione tra @af in lib. priori, et in lib. polteriori.
git non hic de enuntiatione: cuidem fint. Ad primá rádet Ammonius, g
enútiationé signanter definit p verum vel falsum: quia lunt fines clus: et
definitio dat p finé multotiens. totiens. Vel dici pot, g sunt ve propria, qua
ponuntur loco differentiz, qua nobis latet, etiam si sint differentia et
constituunt /pês genus definiri per pés tieri potest, vt dicit Alexandrus
quando vel differentia latent: aut ge-nusnon sit penitus vnivocum. Ad secundam
ridet Theophraltus philosophus o omnis oratio aut instituta ordinatad; est ad
auscultatione auditionege: aut res ipsas. si ad auscultationes ato; auditiones,
sic pertinet ad rhetorem atque poetam, vt ACCADEMIA ofidit in phedro. et
Socrates plilebo. Si vero ad res, fie enuntiatio inflita ta est ad librum
posteriorú et ad feiam: et ita crit propria huic considerationi. Ad tertiá dici
pot, enuntiatio differta propositionesm propolitio ordinatur ad syllogismus, et
quatenus ordinaé ad syliogismum dicitur propositio, qua si ordinaf ad
demonsirationem, ca. sed si ad syllogilmum limpir vocat propositio absolute. Enuntiatio vero dicit quatenus
subordinat intelleêtui p voces exprimentis de rebus verum falsumume. Et ita
diffèrunt quia enuntiatio est extra menté ti in voce aut scripto: propositio
extra et intra menté, Enuntiatio etia dici pot propositio, et conclulso, et
problema: problema in dialectico syllogilmo, conclusio in demonstratione, itêá;
dici põt qualtio: et id genus: propositio non nili premissa. Hac ti latius
explicabuntur in libro priorum et pofteriorú Quarút rurlus forticola, an
eiusmodi propositiones, tonat, corufcat, lego et id genus funt enütiationes.
Secudo an difterat dicere, ego lego, ego Augustinus scribo, et dicere
lego,icnbo. Ad primam rident non nulli forticole quilliulmodi propositiones,
nec sunt orationes, nec enuntiationes: benetn sunt complexa quedam in virtute.
Moventur aurem argumento pillarú vna pars vipote SUBIECTI EST IN MENTE –
videlicet: “ego.” [Grice: “Those Latins dropped pronouns!”] Alia vero in voce,
vipote pradicatá. enutatio at de ois ofo est penitus in voce vel scripto et c
ita ciusmodi esse non possint orones vel enttiatio- Cofittiones. Sed ifti
delirt penitus. Nã ciufmodi funt in voce aut feripto: et in eis eft verum vel
falfum: igitur enuntiationes.Hac.n.fuit LIZIO definitio. Neccon- perfe pres tra
cos alter arguo: sünt. n.hac defe derifibilia. Anima duerte igit g› ciulmodi
sunt enuntiationes, qui verba sunt subiectum et predicatum et copula, in ilta
distione lego -- aut ambulas: est subiectum vi prima vel secunda: pfone verbi,
qua sua natura illá importat. Est pradica- qua sunt pronomina et prima et
SECUNDA PERSONA, deno tatur affectio aliqua sive pracilio quadá, verbi causa
cum dicit ego Augustinus Scribo, denotatur qua -- ut solus scribo, aut nullus
ita bene scribit. Et tunc iuxta hanc re bit. Tenet captiúcula per regulá.
Secunda, non valet: “Ego, Augustinus, curro” -- igié ego sum. Ef.n. antecedens
verum vi ego solus curreré: consequens vero falsums sit deus ego sum qui sumqi
alia a deo vel non sunt, vel nonita bene. Bene tamen concedent hasfum, es,id
genus. Sed ilti propter captiunculas lepe tradunE in pueriles fabulas. Hac. n.
rilu digna fatis funt. Nãdá dico ego fum vel tu esaut in his volunt effe
intelligen da fubielta, aut non.fi no: igitur erit aliqua cnuntia-tio pfeêta,
et non cum subieto. Si vero volunt esse subie- Ea intelligenda. sed intellectus
pót explicare voce om ne quod concipit: et non aliter pót, ( dicendo: “ego sum:
vel tu es,” igitur “es” æquivalet “sum.” Et ego sum : es et tu es. Secundo,
tunc hec esset nugatoria tin deus est: tín ego scribo: et id genus, Propterca
vide mihi lilliulmo-di ofones non differre quantum ad rem: sed solum qua ad
vium thetoricum atque: ornatum. quo. n. Ad veritatem idem est dicere “tu es,”
et es, “ego scribo,” et scribo. Ad dunttamen rhetores pronomina ipsà prima et
secunda persona nónung emphaticos: veluti illud Maro-nis: Me ne incapto
desistere viêta? fub illo pronomine, “me,” intellexit reginam deorum, et
fororé, et Iovis coniugem. Similiter Cicero. Ego omni officio ac potius pietate
erga te catenis satisfacio. sub illo pronomie, “ego”: feillum talem qui cum
Ientulo familiarissime vixit, et qui tot beneficia ab eo acceperat intellexit.
Addunt igitur rhetores eiusmodi ad amplitudinem licet quoad propositionum
veritatem, quam logicus considerat, nulla sit differentia – cf. G. N. Leech on
H. P. Grice as proposing a CONVERSATIONAL RHETORIC – not a conversational
DIALETTICA. Et hoc modo intelligendum est illud
Prisciani grammatici. Hae fatis. Et autem una prima oratio enuntiativa,
affirmatio, dea Enuncidiona inceps negatio: cater e ucro omnes coniuncione sunt
und. aliu est voafim alie con. Necesse et autem omnem orationem enuntiativam
esse ex alia vere cum verbo, dut casu verbi quando o hominis ratio nif refm pes
ee.: “est”, aut “fuit”, aut “erit,” aut tale aliquid adyciatur nequag oras per
afpr. tio crantistina si Qgaobren an quoddam se or nonmul ta “animal, resibile,
bipes”? Neque enim quis propinque di» Pie: Mete. C- Mar. cuntur: una crit. Erit
alterius boc trafare negoay. Coniucniunt expositores et graeci et latini, g›
definitá Сетьат enuntiatione nunc dinidat LIZIO: et volút gi LIZIO
brevibus duas divisiones enuntiationis explicet: quarum vna est o enuntiationum
quedam est vna simplex, quedam vna coniunctione. Qua expositor eo approbarge
etiam in rebus aliquid est vnvm simplex -- vt indivisibile, aut continuum,
alteri colligatione, aut compositione, aut ordine, Secunda vero vt expositor
ait subdivisio est enuntiationis vniusin affirmatione et negationem.
Vnderecétiores volunt divisiones esse huismodi enuntiationum quadam est
cathegorica, quadam hypothetica sive CONDICIONALIS. Cathegoricarum alia est
affirmativa, alia negativa. Mouct BOEZIO dubitatione /vtri id quod ait prima ad
affirmationé referaf, vt lit posterior negatio, An id quodait prima ad
simplicem retulerit orationem: vt secunda sit que ex ofonibus iungif. Hac
BOEZIO quæstio resolvit in tres. Prima verum divisio enuntiationis p vna et
coniunctione vna sit prior divisione p affirmationem et negationem. Secunda
vervm affirmatio sit prior negatione. Tertia vtrvm simplex sit prior coniuncta.
Ridet Andivltemi expositor, è quo accepcrút recétiores: g prima divisio. ciatie
in visena enuntiationis sit per cathegoricam sive vna simplice et hy [ne vnom
fit gri] potheticam CONDICIONALEM sive coniunctione vnam. Huius ratio ab
expositore colligit, quia prima entis divisio est per vnvm et multa Igiê prima
enuntiationis divisio esse debet similiter. Alia vero divisio est potius subdivisio
enuntiationis simplicis. Sed pace horum dixerim hoc stare non pot, gi eriá
hypothetica o CONDICIONALIS siue coniunctione vna est affirmatiua vel negatiua.
I giê no divisio secunda sive sub-divisio alerius uel. P erit, guat fit per
firm tiun et negationem. Secundo errant recentiores qi volunt hanc divisionem
esse per cathegorica et hypothetica sive CONDICIONALIS: qi tune sola
condicionalis esset coniunctione vna. Am mo.n. et BOEZIO volunt hypotheticam no
esse nili duobus modis s aut condicionalem, aut disiunctivam qua ét species
conditionalis est vt dicemus. Vñ et grace hypothelis conditio cit. Igit hypothetica
condicionalis est tm. Ideo dicendum ad primão hac dua divisiones enuntiationis
aquales conertibiles cú ipsa sunt. Vt.n. ens dividitur per vú et multa: 8e per
adiú Se potentia et id genus. Qu oe ens aut est vnum, aut multa. Similr o€ ens
aut actu aut potentia. Sicois cúciatio aut vina simplex aut coniuncta. Et ois
etiam aut affirmativa aut negativa. Etita
equales sunt divisiones euimodito non vna sub-divisio alterius. Dico secundo
hac diviso p vnam et coniunctione voi no est divisio per cathegoricam et
hypothetica sive CONDICIONALIS, Nô.n.vt BOEZIO et Ammo, aiút: cathegoricum
opponi hypothetico: sed coniunctione vni. Eit aut coniunctio non vno ma: sed interdi
copulatione, interdüt pe, interdum leco, et id genus. Ha.n. sunt coniunctione
vnz, pn sol exoritur, diescit: quia coniunguntur coninctione tpis He hmilr, vbi
tu disputas, Socrates iacet, et aliz eiusmodi. Que ti non sunt hypothetica.
Recte igitur LIZIO verbo côiori vtens, dicit catera vero oes coniunctione fune
vna: et non di- ateet secteasoes se apoiteacas Ad ed am sepondet Animo.g
affirmatio solum ex parte vocis sit prior Additie expo negatione quia est
simplicior. Nam negativa enuntiatio affirmatiua addit particulam negativa.
Expolitor aûradiecit duas alias rones, et affirmatio sit prior ex parte
intellectus, om affirmatiua significat compositionem intellectus, negativa
slignificat divisione. mỡ compositio est prior divisione, cum non sit divisio
nisi compositori. Sed o ex parte rei: qi affirmatio significat esse, negatio
non esse modo cile et vir habitus na- esfuttio addi turali prior est PRIVATIONE
(cf. Grice, “Negation and privation”). Sed hac additiono placet Prima quidem
non: om a pari diuto elet pior compositione gi non cit compositio nisi
divisiorum. Am plus vt diot Ammo, affirmatio et negatio quo ad compositione et
vitatem non difterurit: qu veragi eli composta ex verbo de noie. Lacetilla
dicatur divisio reri. Secunda vero minime sgi PRIVATIO naturatr pracedic
habitü, vt de in Predacamentis Prius. nicatulus cocus elta viders, et ita fatis
citrelponio Amo.( BOEZIO Simplee stiam approbat. Ad tertiai rádet BOEZIO gi
enúcia- enantiatie fie tio smplex eit naturatlis/ At coniuncta pon sit vna nili
pofitióne et quali ab extrinieco. Sed quod elbra-turale prius eft eo qdi
pofitione eli tale ‹ aurefimplicé tiationis limpiscis voitas eltà natura, etiá
ipla crita na tura.eadem.n.ratio.eft entis,&evnius:proponitionis&
voius: ve di in elenchis. Sed Arifto.ait contra Plaroné nullam afonem e/lea
natura. Igitur vé hacexpolitio contra Ariltot. Propterca dico, go via
inuentiua, quee compositione agitur, simplex enunciatio prior sit, via vero
anayitica hoc sit resolutoria composita sit priortim plici. sed qi LIZIO inilto
lib.eltinuentiuus, iurelim Litera exp. plicem praponit. Inquit igitur, est aut
vna prima oratio enuntiatiua affirmatio et midens ad particuli, prima
(ubicribit, deinceps negatio: gaipla negatio voce posterior est. Ad particulam
illam vna, midens aitalia vero coniunctione sunt vna. ve hypothetica &id
ge- Duli Mexi, nus. Sed adhue elt dubitatio Alex videlicet, vtrum divisio
enuntiationis per affirmationem et negationem sit generis in species. Secunda
est dubitatio Ammonij: Scle tran vtrum hec sive enunciatio fue propositio fol
existente super terram dies est, sit simplex, aut coniunctione vna. espondet
Alexander qudiuisio enunciationis per Rie Ani. affirmationem de negationem non
ellet generis in species: qinin genere non eltordo, in enunciatione elt ordo.
Refpondet Ammonius, et BOEZIO, et expositor o bene vna porest esse altera prior
comparatione facta inter fe vt in numeris patet. Sed comparatione adter- tin:
vt poread coc genus nullus est ordogi aqualter funt orones veri vel falli
participes, qua eit definitio enuntiationis et hec responsio potelt stare,
Scias tá q BOEZIO et Ammonius inter afiarmationem et negationem nullum alium
volüt ordinem, nili prolationis et vocum. Expolitoralios affert, quos
deiecimus. Ad Ri. ad/elam. Secundam dici por quod illa elt coniunctione vna:
ablatiuus absolutus resoluitur per coniunctionem alig, vt dicunt grammatici.
Hee de divisionibus colliguné. Expõ secunda Deinde vt Ammonius et BOEZIO
introducút. LIZIO, vo- partisprime lens disputare de affirmatione et negatione:
que sunt species enunciationis. pramititquoddam vulead fer monem de illis,
videlicet, pois enunciatio conftat ex verbo, videlicet, presentis t pistaut
casu verbi: q' est preteriti aut futuri. Tacuit verbum infinitum, ve ait Ammo.
Tum quia principaliter de afhrmatione loquetur: tum vel maxime, quia
coordinatur cum negativo. haber. hictim co fere cádem vim. Sed dubitat Ammo.
curpreteriit nomen. pót.n.imo constat enunciatio ex nomine de RECTO, vt fol
oritur: et cafu cius, yt me tedet scribere. Respondet primo hoc esse
pratermilium: ga potett esse enuntiatio, de non ex noie vel casu nois: vt:
“Kire tum nihil est”: vbi verbum est subiectum. Nulla ri enunciatio elle põe
line verbo, aut verbi casu. Hec responsio non valet: em vérba illa in
enuntiatione nomina funt. Propterea Porphyrius philofophus, qué BOEZIO (equit,
volie prater mififeipfum nomen: quía verbum est principalior pars, cum sit pars
formalis, quafito-tius enuntiationis compositiva. Signum aut aftert /to-ta oro
à pradicato, o est verbum nomen mancilcitur. dicitur. n. cathegorica, hoceit
PREDICATIVA. Hac eit Exp5 propria. vna exposítio, qua stare pór.Mihi tá videtur
o LIZIO refondeat quattioni tacite, dixit. n. efic enuntiationú alteram
limplicé, alteram coniunctione vnam. Lo quis abifciet. ois enunciatio coltat,ex
verbo, verbü aut im portar compositionem, j fine extremis non efintelligere.
Igitur ois enuntiatio di composita. Cuirídet q ois enútiatio eft composita ex
nomine e verbo. Sed di simplex quia non ex pluribus enuntiationibus constat.
Veluti hacfi solesoritr, dies efliqua pluribus conltatoronibus.Et tunc
continucilitera fic: licet enuntiationú fitédam fimplex, necefle efi tá oem
oroné enunciatiua esse ex verbo, aut casu verbigitur de simplex simplicitate
opposita compositioni ex pluribus enunciationibus. Et hac est expórectior.
Primo, ga illa particula Apprebatio ex ADVERSATIVA (ait) poni non tolet sic
obiter, nili ad obic Peitionis, Etiones tacitas tollendas. Sedo, quia
interpositio fuif- fetnimis casualis et nopetinens. Tacuic aut nomen: dú à maion
liciga fiqua oro cét enunciativa line verbo maxime ellet definitio. Mo ingt, on et hois to, nitripm
“est”, aut “fui”, auv “erit” :aut tale aligd adiiciat, nequai ofo enunciativa
sit. Igié ois enunciativa ofo ex verbo constare debet. Sed qni de definitione
locutuselt, et qualtio de vitate cius elt alterius negocij, ideo se excufat,
interponit tamen consutationé cuiufda falf ráfionis. Di cebant enim quiddam, ep
definitio est vna, quia partes propinquius iacent. Inquit. quamobre vnum fit et
non multa “animal, ressibile, bipes.” Interponit solutionem falsam: et inquit,
negi enim quia propinque dicuntur: vna crit. Tunc redit ad excusationem, quali
dicés, quare Natabile. vnvm sit definitio erit alterius hoc tractar negocij.
Aiadverfione dignum, vt declarat BOEZIO et Ammonius ad vnitatem definitionis
elle necessaria partiú propinqui tatem, quia bi partes longo interuallo cocila
profer rent, definitio nó ellet vaa. Neigit credat hanc elle cau fam vera,
remouit illa &e tranfmilerit nos ad septimum et octavum meta. Etlicet de
vnitate definitionis LIZIO. Dubitatio. Rifie T bre. tralmiferit nos ad
metaphyficá, Dubitant expositores graeci que eit causa vnitatis definitionis
Ridet Theophratus in libro de affirmatione et negatione, e definitio est una
ratione fubicati: quod definit. Secundo propter partium proximam
constitutionem. Obij-ciunt contra Theophrast, quia tunc definitio no esset vna
per se, qín ellet vna ratione fubie ti, et ita ratione extrinseca Secundo, quia
tuc oia accidentia essent, vnvm essentialiter, quia funtin vno subiecto, vel
faltéca, qua effent in vao fubicCo. Ammonius affert duas causas. Prima elt
partiú vicinitas. Secunda vero est, quia in re est aliquid loco materia,
aliquid loco forma. et cum inter hac nihil medvet, rationabiliter faciunt
definitionem nam: Sed ambo pollunt bene dicere, quia Vt Auerroes ait in,
g-mera. com.4a. dehnitio vno modo potest fumi vtinfirmenum, quo intellectus
inducitur ad intelligendas essentias rerum, de cú instrumentum fumat vnitatem
afine. Finis aut est definiti essentia, iure ab
vitate definiti definitio crit vna. Et sic recte Theophraftus ait. Altero vero
fumi potelt yt etipfarei eilentia, que cum refultet ex vitima diffe- rentia
sive vitima forma, que cil vtmusaCtus, ficbe- Dubitatin The ne Ammonius ait.
Sed le res non est hic tractanda, vi bene LIZIO. Dubitatetia Themitius primo
posse. quia videtur a definitio sit enuntiatio, quia est species ponis
immediatz, vt ait LIZIO hic autem vult non esse enuntiationem. Hanc qualtionem
multi fol uere enituntur, quosin pripo polte confutamus, nunc vero Philoponi
expositione afferimus, g› definitio pa-test colderari vt premilla, et e sic eit
propositio et enuntiatio, vt LIZIO vultibi. Alo modo vt terminus, et lic
loquitur LIZIO hic iquia vt sic non est ENUNTIATIVA ORATIO, sed terminus vt
dicit. Elait una ORATIO
ENUNTIATIVA, dutes que unm SIGNIFICAT aut es que coniunione est uns. Plures
vero esse que plu a co non un significat. Aut ee que sine coniuntione sunt.
Cim. as. Expositores fere ois volunt LIZIO divisionem pre-politam nunc exponere,
quod, vt mihi videtur, stare non potest Addit-n, mónulla mébra que non pdiuilit
Primarupt. Confutatin, Ideo LIZIO divisione
enuntiationis rurfus núc alio modo ordit, qua hac forma reducit. Enuntiationú,
alia est vna. Alia plures, yna bifaria dicit, hac quidem simpliciter,illa vero
Fm quid vr dicemus. Plures rurfus biari: en quide plures, ga piura et no vnvm SIGNIFICAT, ille
plures, ga line coniunctione multe sunt. Huius
secunda divisionis prima pars prima parti prima divilionis ad- Prime duba.
versat. Secunda vero pars ciude, secunda illius modi. Referfie Ambigút que
diviso sit hac? Ridet et lane fapide gpeltdiuifioziquinoci infigaificata/ve i
hodiniderdt in verum, et e marmore, nã lola enuntiatio vna est enuntiatio,
plures vero fune vna platione, et METAPHORICA (“You’re the cream in my
coffee”). Secundo dubitant quid LIZIO, velit p enuntiationem vnam limpir, et
vnam fm qd: quid g; p plures imptir: Secunda dabi. et plures fm quid. Ad hac
BOEZIO et Ammo cocorditer rident: et volut eo vnitas et multitudo referan ad
enú Referacãs. tiationis signantiam. Simplicitas vero et compo ad voces. Ex his
fiunt lex coniugationes: quarum dua sunt impossibiles, quatuor possibiles: vt
figura declarat. Eninciations coniugationes fer: quatuor possibiles, o due
impossibiles. Vna Polis Simplex sgod Lmpof Impossibilis Polis Composita Polis
Plures Erita vna simplex est, felt vna fimpir, vt ho eft ro- nale. cit. o. na
quo ad lignantiam.Simplex vero quo ad voces vna vero composita eit vna Pm gd,
vt lifol vritur – ut: “Dies est.” “Socrates disputat et Plato legit” e id genus. Hec. n. de
vna fm gd, quia colutione vna. Plures etia bifaria funt: plures composita
contra primum membrum, vt g incon-lucta sunt tales, vt: “Socrates legit,”
“Plato disputat.” LIZIO mo uef. sunt. n. plures et composite fm voces. Plures
vero simplices – ut: “Canis latrat.” cit quide plures signatu, vocibus vero
slimplex. Simil mo hoc: “AIACE pugnavit cum ETTORE.
Multin. fuere Aiaces. Hec quo opponit
ad fam membrum. Sed huic obiicit expositor. Frimo, quia p defunitione: qua interponit vi
distinguere inter oratione, 9 significat vni, et gelt voa coniunctione. Secuco,
quia supra dixit, gp est vnvm quoddam et non multa aial grefsibile BIPES: quod
vero est coniunctione vnvm o est vnvm, et non multa, sed eit vnvm ex multis.
Sed ifterones frivole sunt. Prima qdem, ga non difigit inter vna, et
coniunctione vna: sed inter vna simplice, g tubintellexit in primo membro, et
vna coniuctione. Adicam dico upenes
aliud accipif vaitas enuntiationis et definitionis hic et ibi. Qía hic fumit vnitas a
significatum multitudo etia. Ibi aliter vdisimus. Terio dubitantois – “Homo vel
equus currit” -- est vna fimplex, aut vna composita. Similt Plato
athenielslapiés academic est in lycio LIZIO LYCIO r est vna simplex, vel vna
composita. Silr ois – “Homo lieft bos mugit, et Socrates et Plato disputant”
sunt ne vna simplices ? an vna composi-tel Quiced velnt BOEZIO, Porphyrius,
Ammonius: et ali. dico g glibet harum est vna simplex. Nã verbum elt vnu, a
quio lumit vnitas enuntiandi. Prima gdem vna de subiecto disiuncto, iccúda una
de subiecto composito. Tertia vna de SUBIECTO CONDICIONATO. Quarta vero vna de
subiecto copulato, et ita qualibet est vna simplex. Quantum vero ad verba
attinet adiccit et no vnü quali dicat propositio sine enuntiatio est vna
simplex, de plures plures qua fignificane plura, et non vnum. Q in vt Ammonius inquit, sunt
enuntiationes plures de aliquo vniversali, vt aial g “Ressibile bipes est
homo.” Potest enim
resolvi hac in plures, sed quia continent sub aiali, sunt vna. Propterea ait.
8e no vaú pp tales enuntiationes. Aut
dici potvt Porphyrius philosophus ait hoc esse di tú ad differentia
enuntiation, qua fumüt definitione pro subieêto, aut pro pradicato. Na videntur
multa significare: sed in re vera vnum significant. Esenciatio fi Nomen quidem
igitur aut verbum didio sit solum. Cum non contingat utis, qui voce aliquid
significet, fie dicat, ut cauntier: fue INTERROGANTE ALIQUO, sive non, sed ipse
profert. Videtur o LIZIO inferat ve per particulam
illariua defignar. Videtur vero gy dubitatione excludat, vé per Icriem verborum
haberi pot. Est.n.dubitatio talis, quia dictum et enuntiationem esse nã ab
vnitate significatus, sed nomen aut verbum vaú significat. Igitur enuntiatio
vna erit nomen vnum, aut verbum vnum. Solvit de volt ‹pis, qui profert nomen
aut verbum vnum, vum dicit, et is etiam qui protert enuntiationem vna, vuû
dicitil ed non eodem modo. Nã dicens nomen vel verbum, dicit nú prolatite, et
non enuntiative, at is qui enuntiatione vá dicit, vnvm dicit enuntiatiue. quatenus
enuntiat voú de vno, aut remouet vnú ab vno. Et hoc inquit {nome quide igitor
aur verbum dictio fitlo- cu non contingat vtis qui VOCE aliquid signiticat sic
dicat vt enuntict, sed contingit ve sic dicat vt profe rat tifadiecit fue
interrogante aliquo, fue non inter- rogante aliquo,g qui aliquid nomine aut
verbo fignificat poteft dicere vt enuntict aliquo interrogante, vt fiquis petat
quis hodie venenum bibit, et refpon deatur Socrates. Patet e is qui dixit
Socrates: enuntia uit: 8 hoc quia precefsit interrogatio. vbi autem nulla
pretuisset interrogatio, dicens Socrates em, NON enuntia uit, sed protulit
ditaxat. Igitur enuntiatio differtà verbo hue noie: gi enuntiationem SIGNIFICAT
viium de vno enuntiative, live precedat, liue non precedat interrogatio. At
nomen vel verbú pót enuntiare nú de vno solum precedente interrogatione.
Propterca air cum non contingat vis qui voce aliquid SIGNIFICAT, sic di. cat vt
enuntict, line interrogate aliquo, fite nullo, hoc est vt enuntict in omni
casu. ham non nisi vbi prace-filet interrogatio, sed ipse ita dicit ve in omni
casu PROFERAT nû. Er lie differt enuntiatio a verbo et nomine, Harum vero hee
quidem est simplex enuntiatio, sclut que Tutto imples, aliquid de aliquo, aut
aliquid ab aliquo enuntiat, illa vero ex his composita: acluti ca oratio quedam
que (ane componitur. Ammonius vule vt LIZIO sub-dividat eas enuntiationes, quas
dicimus aut INTERROGANTE aliquo, aut quas volumes dicere per nos ipsos. Sed hoc est repcte-reidem
pluries: quod non conucnit LIZIO. Melius igitur divisionis pradicte membra
exponit per exempla. Er inquit, harum vero hac quide est simplex enuntiiatio,
velut per exempla ca, que aliquid de aliquo, aut aliquid ab aliquo subaudi
enuntiat. Hoc est ve affirmatio – “Socrates est academicus,” aut negation – ut:
“Socrates non est timidus.” Illa vero cit qua ex his componitur, quod trifariam
ft, vt Ammonius ait, videlicer, aut ex ambabus affirmationibus,aut ambabus
negationibus, ved ex alter afirmatione, altra negatione. Cuius exemplum fabdit,
et cinquiti veluti es oratio quizdam, qua fane componitur, fupple ex duabus
affirmationibus – ut: “AIACE pugnavit et ULISSE fürit.” Ex duabos negationibus
– ut: “Plato non est crudelis: et Socrates non est avarus.” Aut ex vna affirmatione, 8e altera negatione, vt:
“PLATONE eit in lycio LYCIO LIZIO et Socrates non in academia.” Et ita per
exempla paret divilso et membra divisionis. Est autem simplex enuntiatio vox
que SIGNIFICAT aliquid Iniciato quid «/Je de aliquo, aut non esse, modo quo
tempora distinguitur. Alexander aphrodifius exponit LIZIO nunc Cin 35- definire
simplicem enuntiationem, qua ait definifle species. Argumento, enuntiatio no
genus cit illari, sed veluti æquivocum quodda. Hac Aspalius ratione hac
confirmat: quia eo modo hic LIZIO enuntiationem definit, quo primo priorum
descripsit propositionem: ed illic sic propositionem descriplit, propositio est
oratio affirmativa vel negativa alicuius de aliquo, aut alicuius ab aliquot
igitur de timiliter enuntiationem describere debet. Obijcit autem Ammonius, vt
fumit expositor, quia statim LIZIO definiens affirmationem et negationem ponit
enuntiationem, et non vt differentia migitur vt genus. Et ita non æquivocum,
sed genus erit illarum, et per consequens non definiendum per species.
Porphyrius philosophus cum Alexandro volens LIZIO definire enuntiationem
simplicem, ait non per species dehnifle, sed per virtutes affirmationis de
negationis, efie enim &e non, elle non sunt pecies enuntiationis, sed
virtutes affirmationis et negationis. Sed obijcit expositor, quoniam sicut in
definitione generis non debent poni species. Ita neg; ea qua sunt propria
specierum: MODO SIGNIFICARE esse, proprium est affirmationi, SIGNIFICARE non
esse negationi. Igitur non debent poni in definitione generis. BOEZIO autem
quafihac miscens vult LIZIO Espibe. lemfimul dividere enuntiationem simplicem,
&e definire, vt intelligenti pateti& longis verbis exponit. Sed hoc
expositor refellit, quia si enuntiatio simul definiretur et divideretur, cum
mon videatur definiri nifiatt per species, aut per virtutes specierum,
necessario cum dicere oportebit vel vt Alexander, vel vt Porphyrius. Com
Ammonio vero expositor sentit, &enos quod; sentimus, videlicet, gi LIZIO
enuntiatione simplicem in duas differentias dividit, vt inde definitiones
pécicrum näcifcatur. Et inquiteft autem simplex enunrtiatio, lupple omnis, aur
que SIGNIFICAT aliquid esse de aliquo, quod ad affirmationem atunet, aut que
SIGNIFICAT aliquid non esse de aliquo, quod ad negatione nde ne intelligatur
solum de prasenti tempore, sub-scribit modo quo tempora distinguuntur, quasi
dicat; etiam in aljs verbi temporibus. Hac vero divisio vt expositor sentit non
est enuntiationis in species, sed in differentiaa specificas, non enim ait quod
enuntiatio est affirmatio vel negatio, sed VOX SIGNIFICATIVA cius quod est
esse, qua est dificrentia affirmationis specifica, vel eius quod est non esse,
que tangitur differentia specifica negationis. Propter hac ex his differentiis
subscribet specierum descriptiones. Hac est optima expositio. Verum illa
Alexandri non est de-rifibilis? Propterea primo debes scire Alexandrum voluisse
enuntiationem, non esse simpliciter æquivocum sed ANALOGVM, quasi analogia
genus dicitur analogum speciebus Septimo physica auscultationis. Hac enim analogia perfecti ad imperfectum rationi
generis non repugnat. Viterius animaduertendum enuntiationem posse bifariam
definiti a prioris, et e sic in pracedentibns definit LIZIO nullas in eius
definitione addendo species: aut a posteriori. Et hoc dupliciter vel per ea que
intellectui competunt: et ita per species acceptas a vero e falso, superius
descripsit, aut per ea que rebus conveniunt, et e ita describit hic icú di cit
enuntiatio simplex VOX EST QUA SIGNIFICAT ALIQUID DE ALIQUO ESSE, VEL NON ESSE.
Vox enim loco generis accipitur. SIGNIFICANS esse vel non esse loco differentir
a posteriori accepta Et hac elt mens Alexandri: que mulcum confsnat littera.
Tunc ad argumentum contra Alexandrum patet solutio. Non enim negat
enuntiationem esse genus: sed ait esse analogum etiam. Per hac patetrefponfio
ad illud contra Porphyriú. Pofiunt enim poni in definitione generis propria
fpc-cierü:no quidé in definitione propter quid, sed in definitione quia: et a
posteriori. Similiter ad illud
contra BOEZIO, simul.n. definit vt notat illud genus vox et dividit ve notat
differentia accepta à virtutibus, hoc De bypatbetis est propriis specierum.
Credunt forticola LIZIO- củ. lem per simplice intelligere categoricam, et per
com Prima pofiria. ciatio sit cathegorica, vel bye que in, gua a pluril
categorias confans con.- etetica. sunctione vna eit: de quonia plures
categorica, possunt coniungi pluribus modis, {queda enim per nota causa, vt
quia Socrates bibit venenum, fuit fortis: Aliz moritur, fepelitur. Et possunt
etiam coniung: plures categorica innumeris fere modis; Ideo hypothetice
secundum iltos funt fera innumera. Quare ois enuntiatio, qua expliribus
conflatenutiationibus el hypothetica. Et sic inductio, exemplum, et enthymema:
atgi syllogilmus: et caetera id genus cum sint enuntiationes coniunte per notam
illationis, omnes sunt hypothetica. Alij ponun thypotheticarum, fex species
sive modos -- vt conditionialem, copulatiua, disiunctiua. Tertia põ. causalé,
temporalem; demú et locale. Sorticole côiter aiunt TRES esse species vt:
CO-ORDINANS: copulativam (p e q), disiunctivam (p o q) et SUB-ORDINANS:
conditionalem: (si p, q). Nam cateras ad has reduci contendút. Theophrastus
vero et Eudemus volunt hypotheticam oêm esse conditionalem et nullá alia nisi
conditionalem. Huic BOEZIO assentit in primo Topicorum
suorum vbi air CONDICIONALES PROPOSITIONES esse, quas graeci hypotheticas
(SUPPOSITIO – suppositiva -- vocant. Amplius in libro de syllogismis
hypotheticis ait CONDICIONALEM ENUNTIATIONE fortiri speciem et nomen ab
hypothesi graece, latine CONDICIO sive SUPPOSITIO. R urfus LIZIO in libro
priorum vult ex hypotheticis enuntiationibus costitui syllogismos hypotheticos.
Constat autem per ipsum non nisi ex CONDICIONALIBVS. CONDICIONALIVM vero graci
duas tradunt species altera eltquam continua vocat. Velifol exoritur: dies est super
nos. Altera est: qua disontinua nuncupant, ve: “vel tu es, vel tu non es.” Oua CONDICIONALIS discontinua appellatur, quia posita
CONDICIONE ep non sis, sequitur te non esse, cumitag; nihil ponat inesse,
CONDICIONALIS eriticum inter partes difun Al formi que Etio signetur
discontinua appellatur. Haceit mês om Riends, nnium graecorum et BOEZIO) vbi
gi. Qua ratione sit ve hypothetica 6t lpés enutiationis coniunta. Nec
cathegorica dividit contra hypotheticam sive CONDICIONALEM sed potius cotra conjuntam.
Consequenter videridá de pebus condiciona: De peba con discontinue. Et dicendum
vt Ammonius e BOEZIO fen tiunt péspofie enumerari aut penes qualitaté
cathegoricarum è quibus constat, aut penes forma, que habetur ex vi notz
CONDICIONIS. Si penes qualitate
partium: tunc sunt quatuor species. Prima ex categoricis AMBABVS AFFIRMATIVIS:
vel – ut: “SI sol lucet, dies est.” Secunda ex ambabus negativis –vt: “SI non
est animal, non est homo.” Tertia ex prima affirmativa, et secunda negativa – vt:
“SI dies est, nox non est.” Quarta ex prima negativa et secunda afirmatiua --
vt: “SI dies non est, nox est pecies colligantur ex nota CONDICIONIS/ {Ouonihac
nota si potest trifariam fumi. aut pure CONDICIONALITER – vt: “SI habere
homeri, suderé: Aut permissiva, vofiad me veneris, mille basia dabot aut
illative – vt: “SI dies est, sol lucet harum trium tertia est in viu graecorum:
et proprie CONDICIONALIS continua. Consequenter
quaramus penes quid atrenditur affirmatio vel negatio CONDICIONALIS continua.
Respondent recentiores o nota CONDICIONIS est tanqui FORMA CONDICIONALIS:
quoniam e forma qualitas profici fcif sicut è materia ipsa quantitastiure ea
dicitur negativa, cuius CONDICIONIS nota negatur. Contra vero aftirmativa,
cuius CONDICIONIS nota affirmatur. Qua ratione fievequalibetharum sit negatiua:
non SI dies est, sol lucet. Itemá; non dies est, SI sol lucet. Rurfus, dies est: non
filo lucet. In his .n.oibus semper CONDICIONIS nota
negatur. BOEZIO vero in de hypotheticis PiBu. affirmatione vel negatione
naciscitur ex qualitate consequentis. Vult enim CONDICIONALE esse negativus
etiam si solum consequens negatur. Hac enim est negativa. ficit. a. non el. s.
Hac affirmativa. f nonel. A. c. s. Hac positio persuaderi pot, qín vis tota
hypothetica est in illatione consequentis. Hypothetica enim nihil po nit
inesse, sed solum afferit illationem. Igitur negatio debet esse supra
consequens, vbi vis illationis habetur. Sed dices quales crunt ha, non SI DIES EST, sol est or
tus. et soleftortus SI DIES EST. Videtur mihi ep etia Dulltitie. ciulimodi sunt
negativg gm in omnnibus ijs vis negationis [Contra BOEZIO] exercetur supra
consequente ipso. Et pro tanto sunt negative pro quanto
consequens negatur. Non per hoc quia CONDICIONIS nota negatur, sed quia
consequens negatur lequi ex ANTE-CEDENTE. Quare apud BOEZIO potest
CONDICIONALIS esse negativa trifariam, aut per CONDICIONIS negationem, aut per
negationis prepositione: aut per negationem consequentis. Et de quantitate
agamus Sorticola tenent CONDICIONALE continua nullius esse quantitatis, gri
quantitas est CONDICIO subiectei. Modo illa non est ex subiecto et pradicato,
quare crit ois non quanta. Probabiliter teneri potest omnem CONDICIONALEM
continuam esse quanta Ex hoc a quantitate consequentis.Vocat coim LIZIO
syllogilmorum hos vniversales, hos particulares. et hoc a quantitate
conclusionis. Igitur cum CONDICIONALIS continua sit vt enthymema potest dici
quanta ab cius consequentis quantitate. E tita hac vniversalis, cuius
consequens est vniversale, illa particularis simili ratione. Hac quidem erit
vniversalis, fi ois homo currit. ois homo mo- roes feptimo phyfica
aufcultationis, comméto fecundo vule aliquam conditionalem effe veram, cuius an
tecedens et confequens funt imposibilia: aliquã effe fallam, cuius antecedés 8e
cófequés funt neceflaria. Etita renet conditionalem diuidi per verum et falfum.
Pro hac politione arguút recétiores, cotradictoria diuidunt omnem enuntiatione
fm verum et falium. vt dicit LIZIO primo priorum: sed conditionalis continua
habet contraditorium quia poteft negari et affirmari Igitur est vera vel falsa.
Secundo cuiufli-bet côtraditorij altera pars eft vera et e altera falla. Hec funt contradictoria, SI dies
est, sol lucet. Etnon SI dies est, sol lucet. Igitur altera vera et altera
falla. Et e gdguid dicatur, equitur conditionalem esse veram ve lfalsam c
Confitatio. Sed hac positio stare non potelt: quia vt dicitur in predicamentis
ab eo quod res eit vel no eit, oratio dicitur vera aut falsa. Sed hypothetica nibil ponit in eile, aut in non esse.
Igitur non poteft dici vera vel falsa. Propria ph. Propter hac videtur mihi
faluo meliori iudicio quod nulla hypothetica debet dici vera vel falsa, sed
bene necessaria vel contingens, quam quidam vocant bonam aut mala. Reêtius
necessariam aut contingente, sive impossibilem. Et hac est intentio Boeuj
vbigi- Tune ad rationes dico. Ad primum, e contradiêto riu in hypotheticis non
cadem ratione accipit veluti in Simplicibus, na in simphcibus deltruit veritate
vel falsitaté, hoc est id quod est in re, vel quod non est in re. In
hypotheticis vero destruit necesitatem vel impolsibilitatem illationis. Etita
contradicere est fere ÆQVI-voce. Tuncad formam dico, g› contraditoria dividunt
verum et falsum in cathegoricis, in hypotheticis necessaria aut impossibile. Et
hoc satis. Similiter ad secundam. contraditoriorü enim de necesitate alterum
est verum, alterum falsum in cathegoricist in hypotheticis vero alterum
necessarium, alterum impoisibile, vel cotingens, hoc est non necessarium. Et de
conditionali discontinua agamus, quag; disjuntiva dicif. Et primo dicamus o
qualibet pars disiunctiva potesse consequens, ve dicédo: “Tu es, vel tu non
es.” Quamqua BOEZIO
veatur vig; DVABVS disjuncttionis notis, ve “Vel tu es, vel tu non es.” Et hoc
ve notetur nihil poni inesse, nec in prima nec in secunda [but cf. Grice on the
metier of ‘or’ as providing pis aller answer to a scenario where alternates are
equally topically apt and held to be liable to being truth.] Dico igitur o quelibet potest esse consequens. Nam:
“Vel movetur VEL quiescit” -- pot habere consequens altera indifferenter, quia
SI non movetur De fimuis quiescit; et SI non quiescit, mouetur. Tunc dicendum e
disiunctiva solum est negativa vel affirmatiua per negationem propositam. Causa
est, quia quicquid reneatur pro consequente, intelligetur negatum, quod non est
De quantite, ita in ipsa conditionali continua. Secundo dico aliqua est
vniversalis, et aliqua particularis. Sed non à quititate alterius enuntiationis
sed quoties amba sunt eiusdem quantitatis. Causa elst, quia quelibet pot elie
consequens, vigitur tenuetur quantitas consequentis, Dabitatis. oportet ambas
esse ciulde rationis Sed dies velom. ne.n. est: vel quoddam. a. esse quanta est
ista. Dici potelt go hac est alcuius quantitatis in se, quonia ilius cuius
quantitatis est ab ea cathegorica, que fumetur pro consequente: Actu vero est
disiunctiva vniversalis, de disiunctiva Etiuz particularis. Nechae
contradicunt. Pontenim vna met disiunctiva esse vniversalis et particularis hac
ratione, videlicet, disiunctiva vniuvríalis, et disiunctiva ctia particularis.
De sariste. De veritate vero et falsitate ita sentienda, veluti de conditionali
continua. Cum.n. disiunctiva sit conditionalis, et conditionalis nihil ponat
inesse, in re nulla erit vera, 8e nulla falsa, sed qualibet disiunctiva erit
aut necessaria AVT impossibilis, sive possibilis SIVE contingens. Et de
æquipollentijs negatiavrum dicamus. Et quamquam recentiores mula dica, mihi
videur, e negatio praposita toti coditionali AVT nota conditionis, AVT
consequenti, facit æquipollere copulative coltitut ex antecedente conditionalis
et opposito consequentis verbi causa, si homo est animal eft. Siquis praponens
negationem dixerit non si homo cit animal est. Hanc VULT SIGNIFICARE: homo est
et non est animal. Similiter hac, non si dies est, sol lucet, æquipollet huie,
et e dies est: et sol non lucet. Huius causa est, ga conditio non ponit inesse,
copulatio vero ponit, quare cum particula negativa neget conditionem, ponit
copulationem, et cum neget consequens, vi est vis omnis, ponet etiam oppositum
consequentis. Simil ratione: “non vel mouetur vel quiescit,” æquipollet
copulativa conslitutz ex oppositis ambarum cathegoricari, videlicer, et non
mouetur, et e non quiescit. Causa
vero quare negatio preposite disiunctiva facit æquipollere vel ponit
copulationem, ele quia copulatio ponit inesse. Verum ponit contradictorium
ambarum partium, quia in discontinua qualibet pars potesse consequens, ideo
cuiuslibet partis oppositum debet ponere. In continua vero eit consequens
determinatem ideo ponit solum oppositum consequentis. Hac de liypotheticis ad
mentem grecorum expositorim volui dixille. Nam ab LIZIO pauca habemus.
Sorticola vero, cum studiorum fuorum finis sit ostentatio, non esse, muita
dicunt in confusione veritatis, que pretereun da funticum in illis non sit
felicitas, neqad falicitaté praparent De enuntiationibus vero coniun Ctis grure
gula funt in numerg, non cit núc prefens per tractatio, verum si ocium dabitur,
ad importunitates forticola- rumatg: captiunculatorum interdum occurremus: ac
quid peripatetice ficientiendun circa corum captine culas et cauillos
exponemus. Nunc vero de his lit di Ctum intantum. Agostino Nifo. Nifo.
Keywords: ludica, ludicra, intellectus, animo intelligere, nous, intellectus
passivus, intellectus activus, intellectus agens, intellectus possibilis,
intellectus passibilis, what is so ludicrious about dialectis?– Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Nifo: la dialettica ludrica”, Grice, “Dreaming” – Malcolm,
“Dreaming” --. – The Swimming-Pool Library. Nifo.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Nigidio: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale -- Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract. Grice: “N. is my kind of philosopher. He
wrote a little essay on ‘gestures’ which surely inspired me to refute Peirce
about gestures NOT being vehicles by which an utterer can ‘signify’. Like my
joint seminars with Staal, N. elaborated on ‘grammatical’ questions – and I
must say N. had a better ear for grammatical improperties than Staal himself!”
-- Filosofo italiano. Friend of Cicerone. N. enjoys a great reputation for
learning. However, N. is on the wrong side of the civil war between Pompeo and
GIULIO (si veda) Cesare, and Cesare sends him into exile – ‘which is worse than
death for not a few Roman’ (Grice). N. is particularly interested in
Pythagoreanism and is a leading figure in its revival at Rome. ‘Like Witters’
(Grice), N. specialises in the mystical side of Pythagoreanism and is credited
with occult powers. N. è una
personalità assai notevole. Senatore, pretore e ascoltatissimo consigliere di CICERONE
(vedasi) nel momento critico della congiura di CATILINA (vedasi). Nella guerra
civile, si schiera col partito di POMPEO (vedasi) e dopo la sconfitta di questo
vive in esilio. Nella vita politica occupa sempre posizioni secondarie. Ha fama
notevole per l'ampiezza del suo sapere che lo fa ritenere il più dotto dei
romani al pari di VARRONE (vedasi), che però lo supera per ampiezza di
cultura. CICERONE (vedasi) afferma che fa risorgere le credenze della
setta di Crotona come dottrina filosofica. Ma effettivamente è riapparso come pitagorismo
in Alessandria, tanto è vero che ad esso appartenne Bolos di Mendes, o Bolos
Democrito. Quindi l’affermazione di CICERONE (vedasi) su lui si limita al mondo
romano. Raccogge intorno à sè un circolo di 'crotonesi' che permite ai
suol nemici personali di parlare di una factio. Il suo sforzo di fondere
l'insegnamento della setta di Crotona – nella quale vede la verità su
filosofia, astronomia e scienze occulte -- con credenze, oltrechè romane,
etrusche. Suscita l'accusa di infedeltà alla 'religione' o culto ufficiale
dello stato romano. Sembra che coltiva l'astrologia e la magia e che predice al
padre d’OTTAVIANO (vedasi) che il figlio che allora gli è nato dominrà il
mondo. Di lui si ricordano i seguenti scritti: Commentarii
grammatici; De gestu -- una monografia retorica.De dis -- di cui è citato
il 1. 199 -- è un tentativo di rappresentare tutto il pantheon
romano. Precede un’opera simile di VARRONE (vedasi), che ne offusca il
ricordoi si. Vi notano intuizioni stoiche. È dubbio l'influsso di Posidonio.
Chiari invece e l'influsso etrusco e astrologici; De extis, si diffonde
sull'arte augurale etrusca. Augurium privatum. È dubbia l'attribuzione a
lui di un sagio Sulla interpretazione dei sogni. Un sagio "De
ventis". Si cita di lui un'opera De animalibus e di un De hominum
natura. È probabile che compone un "De terris" che sembra fosse
un’opera di geografia astrologica. La Sphæra di lui e un saggio di
astronomia e di astrologia che includede una sphæra græcanica, descriziene
delle costellazioni greco-romana, e anche una sphæra barbarica, colla
descrizione delle costellazione di altri popoli. Probabilmente contene predizioni
astrologiche. Le tendenze mistiche, religiose e superstiziose che
dominano in lui doveno conservarsi in tutto il pitagorismo
posteriore. Publio Nigidio Figulo. Figulo. Nigidio. Refs.: Luigi Speranza,
“Grice e Nigidio”; “Grice e Figulo.”
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Ninone: la ragione conversazionale e la diaspora di
Crotona e la sua causa -- Roma – filosofia calabrese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Crotone). Abstract. Grice: “When Ninone
published his best-seller, ‘The secret teachings of Crotone,’ there was no
Times Literary Supplment to review it!” -- Filosofo italiano. Crotone,
Calabria. One of the leaders of the anti-Pythagorean movement in Crotone. N.
claims that the Pythagoreans are elitist and anti-democratic. N. also claims to
have a knowledge of their secret teachings and published it in an essay.
However, according to Giamblico, N. knows nothing of what the sect teaches and his
essay is ‘a work of pure invention.’ Grice: “It has often been said that
Austin’s conversations at the Play Group were supposed to be ‘secret’ – the
meetings were not PUBLIC, and I never knew why Hart was accepted, since he was
two years older than Austin – (who was supposed to be the snior leader). Of
course, not all whole-time tutorial fellows could attend: Dummett, who was a
Catholic, could not!” Keywords. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Ninone”.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Nisio: la ragione conversazionale e il portico romano --
Roma – filosofia molisena -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Bojano). Abstract. Grice: “At Oxford, it’s all about ‘the pupil
of’ as any reader of the Who’s Who will agree. I was myself Hardie’s tutor –
Hardie being a Scots who at times I felt like he should have been tutoring
pupils at St. Andrews, rather – and I was the tutor to Strawson. On the other
hand, Nisio was the pupil of Panezio --, but Cicero is silent about who TUTORED
Panezio, or whether Nisio did tutor any other than his son!” -- Filosofo
italiano. Samnium, Bojano, Campobasso, Molise. A
pupil of Panezio. Nisio.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Nizolio: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale
– la scuola di Brescello -- filosofia emiliana -- filosofia italiana – Luigi
Speranza (Brescello). Abstract. Grice: “I am surprised that Austin, a double
first in literae humaniores, like me, would complain of philosophical jargon
like ‘volition’ or ‘intention.’ Cicero had to COIN those terms, and not even
Marcus Anthony opposed!” N. considers that the start fo philosophical inquiry
is not so much the vernacular, as Grice calls it, but Cicerone’s vnacular. His
‘thesaurus ciceronianus’ is meant to provide context for some of Cicerone’s
most brilliant coinages – some of them used by Kant, etc. – like ‘quantity’ and
such! Filosofo italiano. Brescello, Reggio Emilia, Emilia Romagna.
Grice: “I read Nizolio and it’s like reading myself!” – Insegna a Brescia e
Parma. Pubblica il lessico Observationes in M. Tullium CICERONE, Brescia, il
Thesaurus CICERONE, Venezia, Facciolati, e il lexicon CICERONE, Venezia,
Facciolati. Ha una lunga polemica con MAIORAGIO per una critica portata da
quest'ultimo a CICERONE che, iniziata con la Epistola ad M. A. Majoragium,
prosegue con l'antapologia e si conclude con i De veris principiis et vera
ratione philosophandi contra pseudo-philosophos, Parma, scritto contro gli
scholastici, che interessarono Leibniz al punto che questi li fa ristampare
premettendogli il titolo Anti-barbarus Philosophicus, sive philosophia
scholasticorum impugnata, con una prefazione ed una lettera a Thomasius sulla
dottrina del LIZIO, Francofurti, Roma, Bocca. E chiamato da Gonzaga a
Sabbioneta. Contemporaneamente alle critiche di Ramo alla logica dei lizii,
anche per lui occorre sostituire all'astrattezza di quella logica un pensiero
che sia concretamente legato al reale, e a questo scopo la strada maestra sta
nel ritrovare i processi del pensiero direttamente nella struttura grammaticale
dell’italiano. Individua cinque principi per fare della buona filosofia. Il
primo principio generale della verità e della buona filosofia consiste nella
conoscenza della lingua romana, in cui sono espressi quei saggi filosofici. Il
secondo principio è la conoscenza di quei precetti che si trovano nella
grammatica e nella retorica di CICERONE, sostituendo la grammatica e la
retorica alla metafisica, ontologia, o filosofia speculativa, dal momento che
il metafisico si e preoccupato solo di ricercare il vero, senza occuparsi
dell’utile, il necessario, o il pertinente delle cose trattate. Il terzo
principio consiste nell’interpretare il filosofo antico come CATONE IL CENSORE,
o Cicerone, o Antonino, e nello sforzarsi di comprendere il modo con il quale
il popolo romano si esprime, essendoci verità in quella schiettezza – Grice:
‘slightness” -- di linguaggio. Il quarto principio generale del vero è il
libero, e la vera licenza delle opinioni e del giudizio su qualunque argomento,
in contro ogni domma, come richiede il vero e il naturale. Non devono essere
dunque CICERONE o ANTONINO nostril maestri, ma i cinque sensi, l'intelligenza,
il pensiero, la memoria, l'uso e l'esperienza delle cose. Il quinto principio
afferma che, oltre a esporre ogni tesi con la chiarezza della lingua comune –
l’italiano volgare, senza introdurre nel discorso oscurità (avoid obscurity of expression,
be perspicuous [sic], avoid unnecessary prolixity [sic] o sottigliezze, occorre
non trattare problemi che non hanno realtà. Esempi di invenzioni filosofichi
prive di oggettività sono la idea platonica e la tesi del reale
dell’universalie. Infatti, il reale è costituito soltanto da singoli individui
e questi devono essere indagati non attraverso la loro natura propria e
privata, ma attraverso la loro comune e continua successione. Si fa filosofia
non astraendo, ossia togliendo da una singola realtà quel quid che viene poi
analizzato come se esso fosse reale, ma comprendendo, ossia considerando
insieme il singolo reale. L'universale è una vana e finta astrazione che deriva
invece dalla comprensione di ogni singolare di ogni genere, accolto insieme con
un atto solo, senza astrazione intellettiva, ma con il solo ausilio di
un'intelligenza che comprende il singolare. In sostanza, noi non possiamo
distaccare, con un'operazione dell'intelletto, un universale da ogni singolare,
ma semmai passare dall'individuale al collettivo. L'operazione consiste nel
sostituire alla dialettica la retorica e alla logica la grammatica ma, pur
mettendo in rilievo i difetti della logica classica, non riesce a fondare una
nuova logica efficace e persuasiva. Saggi: Garin, Rossi, Vasoli, Testi
umanistici su la retorica; Testi editi e inediti su retorica e dialettica di
N., e Ramo, Milano, Bocca N. in CICERONE observationes Caelii Secundi Curionis
labore et industria secundo atque iterum locupletatae, perpolitae et
restitutae. Ejusdem libellus, in quo vulgaria quaedam verba et parum Latina, ad
purissimam CICERONE consuetudinem emendantur, ab eodem Caelio, s.c. limatus et
auctus; Dizionario biografico degl’italiani. Ballestri, Massimiliano. Milano,
Cosmo, Battistella, umanista e filosofo, Treviso, Zoppelli, Il rinnovamento
scientifico moderno, Como, Meroni, Rossi, La celebrazione della rettorica e la
polemica anti-metafisica del De Principiis in La crisi dell'uso dogmatico della
ragione, Banfi, Milano, Bocca; Fink, Logica aristotelica Universale Idea. Treccani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana;
Calogero, Dizionario di filosofia. Grice: “I was slightly disappointed when I
got hold of Nizolio’s overadvertised masterpiece, the “Lexicon Ciceronianum;”
while Urmson liked it, I found it more to be a common-or-garden dictionary. I
did not care for philosophical concepts, seeing that he starts wih “A”, ‘the
first letter of the alphabet,’ as N. defines it. So, I went straight to the
third tome – heavy as they are, and reprinted in London for use at public
schools –‘adolescens’ – to ROMA, ROMANVS, ROMVLVS. As for his advice as to deal
with the longitudinal unity of philosophy and his rhetorical, ‘Plato is my
friend but a better friend is truth,’ I can’t believe it coming from one who
dedicated his life to TRACE every little ‘idiom’ (slogans as the London edition
has it) uttered by Cicero! While I would expect praise against the barbarian
scholastic from Roger Bacon, it sounds hypocritical coming from Leibniz. By
N.’s standard, Leibniz was a barbarian his self. The scholastics actually saved
the books from the flames of the Longobards and the Eastern Goths (earlier on)
Roma, Contr. RuJ. Romain montibus posita, et convalUbus,
ccenacolis sublata atque suspensa. de Div. Certahant,
Urbem Romam Uemamne vocdrent, Post led. in Sen. Roma arx omnium terrarum. De Pet Cons. Roma civitas CK nationnm conventu
constituta. de Onu. Roma domus virtutis, imperii et dgnitatis. Roma domid Uum
imperii et gloris. Roma luxorbisterraruhi, et arx onuuum gentium. Div. Bmoul sexennioj
post Veios captos a GaUis capta. Rome et reges augnres, et postea privati eodem
sacerdotio prsediti, lem pub. Regionum autoritate rexemnt.
Qu. Fr. Roma, ubi tanta arrogantia est, tam immoderate libertas, tam infinita
hominum centia. Redu Romam Fonteu cansa. Idns Qu. de Nat.
Roma in terries nihU meUns. Inoer. Romam conditam 01 vmpiadis sestss anno
tertio. Romani. Pro Leg.Man. Romani præter ctiteras gentes laudis et gloriæ
avidi. Romani cives facti siculi lege Antoni L. Fara. Romani veteres
atque urbau sales. Tus. Romani serius quam GffKci poeticam acceperant Di.
Romaia nihU in bello sineextis agebant nihU d<»B& sine auspiciis. Off.
Romani toscoianos, equos, volscos, sabinos, Hemicos, victoria parta non modo
conservarunt, sed etiaro in ciritatem acceperant Pro Mur. Romani tempora
voluptatis laborisque dispelrtiunt, etc. Tus. Romani omnia aut invenerant per
se sapientius, quam Greciaut accepta ab illis fcicerant meliora. Div. Romani
omnibut rebus agendis, quod bonnm, faustum, felix, fortunamque esset prefabantur.
Pro Cnc. Romani eos vendere solebant, qui mUites facti non essent de Ora.
Romani minos qoam liitm Utteris studebant Pro Leg. Man. Romani omnibus navalibus puffuis Carthagienses vicerant
Aoad. Romanorum antiqua juris jurandi formulaet consuetudo. de Or. Romanoram
ingenia raultnm csBteris liomiaibos omnium gentium prsstiterunt
Snavitassemkonis Atticoram et Romanomm propiia. Tosc. Apod priscos Romanos
morem honc epolaram fiijsseantor est Cato in Originibus, ut deincepi, qui
aocobaient, canerent ad tibiam virorom daroram Uodes atqoe virtutes Romanos, a,
uro. de Nat Romana RO JaiioteIbBoa«t, <f«aUs8oif2li« $.S.Fo paU RoaiaBi ovnk
religio in ftcrt etin anspida diyia. Popalnm Boaunun nan DJ saasnon Sn
defendenda ropnb.sed Sn pUndendo cooso Bieie. Bum non nodo Romano bomini, sed
ne Perse qwden coiqaam tolerabile. Fam. Bomaoo nsoae oommendare. Romano more
feqni. de Orat et Ver. Romani ladL Att. Nu Bc Romanas res aedpe. Romilla,
iribus. t. cont Ral. Respondit, Romilla tribo se initiam esse £se-tnram. I,
Tribos. Romalos, li, Qutnntti. Romalam qu banc aibem condidit, ad deos
immortales benerolentia famaqae sastulimas. de L.Roawhis post exoessum suum
dixit Proculo Jolio, se deom esse, et Qaoinum vocartem plumaae sibi dedicari ia
eo loco jussit Romuhis quem iaauratum m Capitolio pamun ac lacttntem, uberibos
lopiais inhiantem fuisse meministis. OfF. Peccavit igitar, paoe vel Qoirini toI
Bomali du Eerim. de D. Romuhis puldier. Ih, Romulus urbm auspicato oodidit
Roamlus non solom aospieato Romam condidit, sed etiam optimos augur feit de N.
Romnlos auspicBs, Numa sacris constitatb, fandamenta jeeit ostiSB dTitatii.
Off. Romulus, cum ci visom csset utilios solum, quam cum altero regnarefiratrem
interemit De Or. Roma Jns consitto magis et sapientfaqaam doqueotia usns est S.
Div. Romolas et Remus com altrice bdhui vi folminis idi oooddeiant Romulis et
Remus ambo augures fberant Roorali stataa decoelo taeta. Som. Ronmlo moriente
deficere sd bommibas eatingaiqao visus est. Summatim quanam fine principia
generalia veritatis investigande, recteque philosophandi. Item in summa
quanasmint princigpeianeralia pseudo-philosophorum et perverse philosophandi.
De generali omnium nominum divisione in substantiva, adjectiva propria
appellativa, deq; eorum proprietatibus et differentia, nginguam facisusque
inbuncdicmab ullo traditisaut cognitis, contra pseudophilosophos. De nominibus propriis et appellativis, tam cole&li
vis quam simplicibus non cola Letivis, ac decorum proprietatibus et diferentis,
contra philosophastros. s. Deus) 0 (sem (falsis. De denominativis reliquis
capitibus Ante predicamentora, vel supervalaneis vel. Universalia realia etiam
five raese concedantur, tamen non fuisse facienda quin. Que numeross ed
velunumtantum, hoc est, GENUS, vel plura quam quinque hoc est, septem veloflo,
adiecto communi, simils, contrario, arque substantia. De nominibus substantivis
et adiectivis. De eorum proprietatibus ac diferentis, contra
pseudo-philosophos. De generaliomnium rerum divisione oratoria
pera et deila pseudo-philosophorum falsa, simul quede voce universi anni
versalis et in summa de falsirate universaslium realium ut vocant. Universalia
realia nec propter scientias artes quetradendas, nec propter syllogismos
eocateras argumentations formandas, nec propler predications superiorum de
inferioribus faciendas necessario ese ponenda contra pseudo-philosophos.
Universalia realta vere in rerum naturaese non posse. Co propter canone c,
uirea Etiffime dicunt nominales. Cintra sultam illam realium opinionem de
universalibus realibus, quorum rationes omnes plusquam in aneslabefaltaneur. Um suffi.ientia, quam vocant. De toris, et corum
divisionibus, compositionibus quepere, contra falsissimam dialecticorum de his
omnibus doctrinam. De vere philosophico e oratorio genere et
de vera eius definitione. Contra falsum genus dialecticum et falsam cius
definitionem. De vera specie oratoria et vera ejus definitione, contra falsam
speciem dialecticam et falsam illius definitionem. De vera diferentia et vero
proprio philosophicis oratoriis do simulde eisdem adversariorum vel falfsis vel
inutilibus. De accidente vero quid esmedin constanter definite et simul pauca
quadam de falsis universalibus, eorum vanis questionibus in universum. De
preceptis dividendi et definiendi oratoriis veris et dialecticis falis. De homonymis et synonymis grammaticorum veris quid vere
sint et quis verus eoru mufus, contra stultaila aquivocado analoga
dialecticorum. Ele tantum modo unum et summum et verum á generalisimum genus
oralo rium, quod est, genus rerum sex autem s a transcendentia Dialecticorum,
decem pre dilamenia LIZIO et tria VALLA (si veda) falsa. Quam ob levem causam
LIZIO CATEGORIAS fore predicamenta decem ponenda existima verii et quam non re
et tetria tantum Vallusta rucrit, simul quo pacto nosar borem generica ma Porphyri
analonge diversam, faciendam arbitramur. GENUS rerum vere in duas
rantum species divide in substantias et qualitates, omnia alia accidentium
dialecticorum pradicamenta sub qualitate generalitan quamo verascius specie
spere contineri. Simul de falsa universali. De o sem. De qualitate generali et
omnibus e iustam comparata quam absoluta speciebus, praferrimquede qualitate
speciali, quantum different a speciebus accidentium dialectic corum et
singularim quærario de causa diversitatis. De nominibus scientia arris quid
APUD LATINOS communite rad proprie significe ne, u quormo dis virum que corum
accipiatur et denique; quibus differentis attes elit entia mnter sed
iftinguantur, contra falsas scientias et artes pseudo-philosophorum, (falla. De
generali scientiarum do atrium divisione nostrar era, et pseudo-philosophorum.
De errales LIZIO in generali philosophia divisione admflis. Dialectica minter
scientias ariesnecut universalem nec ut particularem ul lum omni nolo cum
habere pose sed tanquam non modo falsams ed etiam in utslem de sua pervacuam ex
omni arti nm do scientiarum numero ejiciendam. Metaphysicam inter scientias
Cartesnecut universalem nec ut parricularem ul lumomn inolo, um habere pose,
sed tanquam partim falsam, parlim inutlim, partim super vacuam ab omni artium
scientiarum numero removendam. De comprehensione universo rufm singularium vere
philosophica de oratoria et simul de abstractınoe universalium
pseudo-philodophia et BARBARA contrafallam LIZIO doctrinam falso de ceniis,
abstrahentiam non efemendacsum. Oratoriam esse facultatem vere generalem,
grammaticam sub se primo, deinde reliqua somnesarl es screntias vere
continentem, ium partese jus majores breviter ex ponuntur omnes, o cidem, qua a
pseudo-philosophis unique fuerunt ablatare stituuntur. De sophisticis elenchis
ab LIZIO in rhetoricam non recte introductis et delio bro sophisticorum
elenchorum quid senciendum, Que et quot fintea, quarequiruntur cascientise
artibus, ex quibu spendetac fitomnis eorum dividio definition o distinctio,
contra falfam de eisdem rebus Pseudo-philosophorum doctrinam. De utilibus et
veris argumentis de que utili vero eorum iam tradendorum, quam usurpandorum
modo, conira partim sulum purtom inutilem ipsorum doctrinam ab LIZIO traduam in
libro Topicorum. De definitionibus nominis et verbido orarionis grammaticorum
veris. Pseudo-philosophorum falsis, condealis, queab LIZIO falso vel inutiliter
in libro Sepienpenveids traduntur. Dentilibus et veris argumeniationibus, de
queutilido vero carum usu, contrainu tolemdo vana LIZIO decudem rebus doctrinam
traditam in libris analyticorum. De falsa demonstratione et falsa scientia et
falsa sapientia pseudo-philosophorum simul de inutili falsoque posteriorum
analyticorum libro. De vanitate eorum, qua a recentioribus dialedicis appellantur
parva logicalia. Libros qus hodie sub LIZIO nomine leguntur plerosque non vere
essesri Roselicos, sed subdititios con adulterinos, contra communem
pseudo-philosophorum opinionem. De ACCADEMIA, LIZIO, Galeno, Porfirio.
Deomnibus LIZIO interpretibus Græcis et LATINIS: reviter quid sentiendum rectte
philosophaturis. De ratione philosophandi o de corrigendis instaurandisque;
Philosophia studis, qua nunc maxima exparte perveriæ corruptsaunt. N. stammt
aus Brescello in Reggio d’Emilia. Als Geburtsjahrà wird allgemein und als
Todesjahr angegeben. Indes ist diese Berechnung nach der Untersuchung
Batistellas auf Grund inschriftlicher Argumentation um ein Dezennium zu spät
angesetzt. Demzufolge lebte N. Ueber seine ersten
Lebensjahre und Studien ist nichts bekannt. Finden wir ihn am Hofe des Grafen
Gambarra, eines eifrigen Beschützers und Pflegers der Wissenschaften. Ihm
widmete auch N. seine erste, abgefasste Schrift, die Observationes in CICERONE.
Nachdem er eine lange Zeit als Hauslehrer in der gräflichen Familie tätig
gewesen, kam er als professor in Parma. Wurde er, bereits, als Leiter an die
von dem Herzog Vespasiano Gonzaga neuerrichtete Universität zu Sabbioneta
berufen. N. war damals ein weithin berühmter Gelehrter: un vecchio
consumato negli studi dell’eloquenza e della filosofia, chiaro per molte opere,
vittorioso nelle concertazioni letterarie e per lungo usu di leggere sulle
cattedre delle città più cospicue praticissimo, di cui la memoria nei fasti
dell’italica letteratura, non perirà giammai. Altersschwäche und ein sich immer
mehr verschlimmerndes Augenleiden hemmten den Greis gewaltig in dem schweren
Berufe, den er auf sich geladen hatte. Schon ereilte ihn der Tod, ob zu
Sabbioneta, oder in seiner Heimat Brescello, lässt sich nicht bestimmen. Vergl.
Jöcher, Gelehrtenlexicon sub N. Suppl., der sehr ungenau ist. Ausführl.
biographische Notizen bringt Batistella: N. Batist. Bat. Bat. Die Tätigkeit des
N. erstreckte sich zunächst nur auf das Gebiet der klassischen Sprachen. Er
beschäftigte sich mit der Interpretation griechischer und lateinischer Autoren,
vor allem des CICERONE. Mit rastlosem Fleiss verband er einen kritischen und
vor allem natürlichen Sinn. Aus dem letzterem
Umstand erklärt sich auch wohl der realistische Standpunkt, den er in
philosophischer Hinsicht verfocht. Zu eigentlich philosophischen Spekulationen
kam N. erst spät und zwar durch einen mehr äusseren Umstand. Während seines
Aufenhaltes zu Parma geriet er in einenheftigen Streit mit MAJORAGIO (si veda),
professor der Eloquenz in Mailand. Es handelte sich in der Hauptsache um zwei
Fragen: Lateinischer Stil und Philosophie, CICERONE und il LIZIO. Majoragio war
wie N. ein grosser Verehrer CICERONE, jedoch zog er der eklektischen
Philosophie desselben die reine Lehre des LIZIO vor und vertrat die Ansicht,
dass man die Philosophie CICERONE mit der des LIZIO in Einklang bringen könne.
N. dagegen strebte dahin, den LIZIO für immer zu verbannen, indem er mit
Ueberzeugung den Standpunkt von der falschen und unnützlichen Doktrin LIZIO
vertrat. Diesem Streit, der auf beiden Seitem unerbittlich und unwürdig geführt
wurde, machte schliesslich der Tod MAJORAGIO ein Ende. Bat. Le
opere ei giudizi dei eritici. Bat. Bat. La polemica con MAJORAGIO vergl. femer
Gerh. Phil. und N. in seiner Vorrede zum
anti-barbarus, ad Lectores contra MAJORAGIO. Bat. Bat N. soll in Jahren nicht
recht haben schlafen können! (Jöcher a. a, 0.) non solum calamo et chartis
venenatisimis, sed etiam putrido et fœtenti illo ore suo contra vitam et mores
nostros usque in hunc diem deblateravit et deblaterat, N. ad lectores in De
veris principiis, ipse MAJORAGIO qui licet, de magnis et obscuris philosophiæ
rebus loqui conetur, tarnen vere est acocfoc, et tantum seit de philosophia
quantum asinus de musica, Vorrede. MAJORAGIO hatte auf die
Angriffe des N. eine apologia erscheinen lassen, die N. mit einer anti-apologia
erwiderte. Es folgte nun seitens MAJORAGIO reprehensionum libri contra N.,
worauf N. mit seinem anti-barbarus philosophicus antwortete. Seine AngriflFe
fasste N. dann noch einmal zusammen in seiner Schrift: De veris principiis et
vera ratione philosophandi contra pseudo-philosophos In der Hauptsache war N.
mehr gelehrter Humanist als philosophischer Denker oder Kenner der älteren
Philosophie. Sein Eifer für die Beförderung der klassischen Latinität
veranlasste ihn zur Abfassung einer Reihe von Werken, die uns ein Bild geben
von seiner bewunderungewürdigen Arbeitskraft. Nur die wichtigsten seien
genannt. Als sein Hauptwerk ist wohl anzusehen ein Thesaurus sive latinæ linguæ
Lexicon, das, wie auch die meisten der anderen Werke, zahlreiche Neuauflagen
erlebte. Das genannte Werk war bereits unter dem Titel Observationes in
CICERONE, dann als Apparatus latinæ locutionis und endlich als Thesaurus
CICERONE in Venedig, und erweitert von Zanchi gedruckt wonien, erschien es zu
Frankfurt und zu Padua mit beigedruckten CICERONE Phrasen, die nicht von N.
stammen. Ausserdem verfasste er die bereits erwähnte antiapologia pro CICERONE
et Oratoribus contra MAJORAGIO Ciceromastigen, ferner Defensiones locorum
aliquot CICERONE contra disquisitione Calcagnini,Venedig, und übersetzte aus
dem Griechischen ins Lateinische Galeni explanatio obsoletarum vocum
Hippocratis. Fällt die Herausgabe des Werkes, welches das vollständige
philosophische System des N. enthält und mit vollem Titel lautet: De veris
principiis et vera ratione philosophandi contra pseudo-philosophos, in quibus
statuuntur ferme omnia vera verarum ar- Bat. Bat. tium et scientiarura
principia, refutatis et rejectis prope Omnibus Dialecticorum et Metaphysicorura
principiis falsis, et præterea refutantur fere omnes MAJORAGIO objectationes
contra eundem N. usque in hanc diem editæ. Parma apud Viottum, Schon die Titel
der Werke beweisen, dass die Tätigkeit des N. eine mehr philologische als philosophische
gewesen ist. In der ersteren Eigenschaft hat er daher
auch stets warme Anerkennung gefunden. Cælius Secundus, ein späterer
Herausgeber seiner Observationes, nennt ihn im proœmium einen gelehrten Mann,
der sich unstreitiges Verdienst um die lateinische Sprache erworben. N. quasi
Deus aliquis linguæ latinæ tanquam universitatem quandam fabricatus est, quam
postea hominibus non solum ntendam, verum etiam excolendam tradidit Aehnlich
äussert sich Simon Grynacus in der Vorrede zum Thesaurus CICERONE des N.
Videtur hie vir in hoc uuo opere, postquam delectum latinæ dictionis, ne
promiscue hauriremus, puritatemve linguæ confunderemus, optimum egit, simul et
viam loquendi certam post hac et expeditam monstrasse et vim ac copiam sermonis
Latii totius omnem effudisse et CICERONE libros nunc deum legendos omnibus
exhibuisse. Einer seiner Verehrer H. Fröhlich besingt das Lob des italienischen
Humanisten begeistert in dem Ruhmespoem N. quem thesaurum congessit in unum, ex
latiæ linguæ fönte, labore gravi: Tro)anas longe gazas superare memento,
jjFortunas Crassi, divitiasque Midæ. Für die Philosophie ist N. hauptsächlich
von Bedeutung, weil er der einzige Grammatiker ist, der Schule gemacht hat in
der Philosophie und ferner als erster unter den filosofi razionali in Italien
ausführhch gehandelt hat Ton der Dottrina metodica. Um indes den Philosophen N.
ganz nach Verdienst würdigen zu können, muss man die Zeit, in der er lebte, in
Rechnung ziehen. G. Bat. Daselbst auch die übrigen kleineren Schriften. Siehe
Bat Die Renaissance ist in philosophischer Hinsicht charakterisiert durch die
grosse Armut selbständiger philosophischer Spekulation und durch vorläufiges
Fortwuchern der scholastischen Philosophie. Daneben kommen als positive Momente
einerseits die Erneuerung antiker Systeme, vor allem ein von den humanistischen
Philologen in engster Anlehnung an CICERONE gezüchteter Eklekticismus,
andererseits eine mit der letzten Erscheinung eng zusammenhängende rhetorische
Behandlung der Philosophie, speziell der Logik in Betracht. Die neologischen
Humanisten mussten den Schriften CICERONE wegen der Schönheit ihrer
sprachlichen Form gegenüber dem entstellten und verwilderten LIZIO der
spätscholastischen Philosophie mit ihrer dunklen und vielfach sinnlosen Diktion
den Vorzug geben. Daher sehen wir alle Philosophen der Renaissance in dem
Streben, durch Beseitigung der sinnlosen Auswüchse den reinen und
ursprünglichen LIZIO für den literarischen Betrieb der Logik wiederherzustellen
und schliesslich die logische Disziplin zu einer rhetorischen umzugestalten,
einig gehen. Galt der Scholastik LIZIO derp hilosophus xat' l^o-/'»]v, als Norm
in jeder strittigen Sache, so bekämpfen die Humanisten, wie jeden
Autoritätsglauben,vor allem die Ausschliesslichkeit, mit welcher man überhaupt nur
dem LIZIO, den man noch dazu in entstellter Form in Händen habe, Wert beilege.
Als Massstab und Norm will man vielmehr den eigenen gesunden Menschen-verstand
und die fünf Sinne gelten lassen. Und in diesem Gesichtspunkte haben wir die
Brücke zu der sensualistisch-nominalistischen Tendenz, die gleichfalls mehr
oder weniger die Philosophen der Renaissance insgesamt beherrscht. Neben dem
Italiener N. kommen hier als bedeutende Vertreter der Renaissance-Philosophie
in Betracht der Römer VALLA (si veda), und Agricola. N. bringt die Bestrebungen
seiner Vorgänger zu einem gewissen systematischen Abschluss, sich grösstenteils
an sie anschliessend, vielfach dieselben aber auch kritisierend. Von seinen
Werken mass er selbst dem anti-barbarus Philosophicus die Hauptbedeutung zu, da
er in ihm eine Reformatio Philosophiæ bewirkt zu haben meinte. Aber dennoch
erntete er gerade durch seinen Index CICERONE seine Berühmtheit, während seine
Philosophie schon beim Entstehen kaum dem Ersticken entging. Philosophia N.
prope in ipso partu suffocationem aegre effugit. Das Geschick des in tenui
labor, at tenuis non gloria bei N. begründet Leibniz durch den Umstand, dass N.
in Italien schrieb, wo damals LIZIO und die Scholastiker in allzu tyrannischer
Weise herrschten. Leibniz ist der Ansicht, dass nunmehr seine Zeit, wo man
wenigstens zugebe, dass auch ein LIZIO irren könne, auch den Verdiensten eines
N. gerecht werden könne. Welche Wertschätzung Leibniz selbst dem italienischen
Philosophen entgegenbrachte, beweisen ausser der von ihm besorgten zweimaligen
Herausgabe des anti-barbarus die zahlreichen Anmerkungen, dieer in den Text
hineinsetzte, sowie die Abhandlungen, die er im Anschluss an die Edition des N.
Werkes erscheinen liess. Unter ihnen ist die ausführlichste und wichtigste die
sogenannte Dissertation über den philosophischen Stil, Dissertatio Præliminaris
de alienorum operum editione, de philosophica dictione, de lapsibus N., wie
Leibniz sie betitelt. Er schickte dieselbe nebst einer Widmung an den Baron von
Boineburg, ausserdem einen Brief an Thomasius über die Versöhnung des LIZIO mit
der neuen Philosophie De LIZIO recentioribus reconciliabili, sowie Exzerpte aus
Briefen des Thomasius ad Editorem, Leibniz, der eigentlichen Abhandlung des N.
voraus. G. Q. vel hoc saltem in confesso est, LIZIO errare posse.
Renhissanoe and Philosophie. Leibniz' üebereinstiramung mit N. Die
philosophische Diktion. Gerade die Schrift des N. musste Leibniz besonders
anziehen; war doch desselben Massstab in der Beurteilung und Behandlung fremder
Autoren derjenigen unseres Leibniz so durchaus ähnlich. Auch N. knüpfte an die
Scholastik, die Alten, vor allem LIZIO, an, übernahm das viele Gute, das sich
bei ihnen fand und besserte und reinigte, wo es ihm gut und notwendig schien.
In dieser Behandlungsweise fremder Autoren sieht Leibniz ein Hauptverdienst des
N.; er hält ihn daher den Philosophen seiner Zeit entgegen, die nur darauf
bedacht seien, sich ausschliesslich mit ihren eigenen Gedanken-erfindungen zu
befassen. Ein gleiches Mass von Uebereinstimmung mit N. bekundet Leibniz in der
Beurteilung oder vielmehr Verurteilung der Scholastik. Mit Recht musste seiner
Ansicht nach N. nach dem Studium des stofflich vielseitigen und stilistisch
glänzenden CICERONE die scholastische Behandlungsweise, die mit ihren
Finsternissen und ihrem geringen Gehalt an Nützlichem irgendwelcher Art
jeglicher elegantia entbehrte, verachten. Zwar sucht Leibniz, die Scholastiker
in Schutz nehmend, ihre Fehler und Schwächen zu entschuldigen mit den damaligen
ungünstigen Zeitverhältnissen. Welchen Wert er aber im Innersten seines Herzens
der Scholastik beimisst, beweisen die zornigen Vorwürfe, die er denen macht,
die noch jetzt, nachdem die Früchte gefunden, lieber die Eicheln essenwoll en
und mehr sich versündigen durch ihren Eigensinn als durch Unwissenheit. Ihnen
Gerh. Ritter G. vgl. auch G. hält er entgegen den unvergleichlichen Verulamius
und die übrigen ausgezeichneten Männer unter den Neueren, die die Philosophie
ex æreis divagationibus aut etiam spatio imaginario ad terram hanc nostram et
usum vitae revocaverunt. Im Zeitalter der Erneuerung der Wissenschaften, so
behauptet Leibniz, hat es viele Gelehrte gegeben, die gegen die barbarische
Diktion der Vulgärphilosophen zu Felde zogen, aber es war bei ihnen mehr ein
Carpere als ein Emendare. Die einen jammerten, andere mahnten und gaben
Ratschläge, wieder andere donnerten gegendie scholastischen Philosophen und
nannten sich im Gegensatz zu ihnen Reales, aber sie unterliessen es, die Sache
selbst in die Hand zu nehmen. Da sei es nun N. gewesen, der mit Eifer und
Fleiss und, wenn man ihn läse, mit solcher efficacia wie kein anderer
Schriftsteller sich wirklich damit befasst habe, den Boden der Philosophie von
jenen spinæ verborum von Grund aus zu säubern. Er verdiene es daher als exemplum
dictionis philosophicæ reformatæ und zwar, soweit es für die Logik, das
vestibulum philosophiæ, gelte, angesehen zu werden. Leibniz knüpfthieran den
Wunsch, dass in seiner an Talenten so reichen Zeit sich Männer finden möchten,
das Werk des N. für die übrigen Teile der Philosophie fortzusetzen. Er selbst
würde, wie er hinzufügt, sich dieser Aufgabe unterziehen, wenn er sich nicht
teils durch andere Studien daran verhindert sähe, teils aber fürchten müsse,
anderen, die dieselbe Sache besser leisten möchten, vorzugreifen. Diese
Einwendungen halten ihn jedoch nicht ab, auf die N. Erörterungen wenigstens im
allgemeinen einzugehen und ihnen Neues hinzuzufügen. Rühmend hebt G. Ueber das
Verhältnis Leibnizens zur Scholastik siehe: Jasper, Leibniz und die Scholastik,
Leipzig, ferner Rintelen Leibnizens Beziehungren zur Scholastik, München,
besonders G. Leibniz hervor, wie N. überall nicht nur fordere, sondern auch
selbst in Anwendung bringe eine dicendi ratio naturalis et propria, simplex et
perspicua, et ab omni detorsione et fuco libera, et facilis et popularis et e
media sumta, et congrua rebus, et luce sua juvans potius memoriam quam Judicium
inani acumine confundens. N. stellt fünf allgemeine Prinzipien des rechten
Philosophierens auf, die aber, wie Leibniz bemerkt, mehr auf die Rede als auf
das Denken Bezug nehmen. Als erste Bedingung fordert er die Kenntnis des
Griechischenund des Lateinischen, als zweites das Vertrautsein mit den
Vorschriften und Lehren, die sich bei den Grammatikern und Rhetoren finden,
ferner drittens eine umfassende und andauernde Lektüre der besten griechischen
und lateinischen Autoren und die Kenntnis des allgemeinen Sprachgebrauchs
sowohl, soweit es die obigen betriflft, als auch des Volkes, das nach Horaz die
Gewalt und Bestimmung hat über die Norm der Redeweise. Ein viertes Prinzip ist die Freiheit und wahre Willkür
im Denken und Urteilen über alle Dinge. Jeder, der richtig philosophieren will,
darf keiner bestimmten philosophischen Sekte anhängen, sondern soll vielmehr
seinen eigenen fünf Sinnen, seiner Intelligenz und der Erfahrung als seinen
alleinigen Lehrern undAutoritäten folgen. Endlich fordert N. als letzte und
fünfte Bedingung, dass man nicht abweiche von der gewöhnlichen und bei allen G.
N. C. Siehe auch N. nemini fas est, ut Græci dieunt, ovofAaxoTto-.sIv, hoc est,
nova nomina tingere, nisi populo Atque ideo dialectici non recte faciunt sed
maximum committunt vitium, qui primum impudenter et barbare nominant res a se
non inventas et ab aliis ante nominatas, ut exempli gratia, quæ grammatici et
oratores jam inde a principio vocaverunt nomina, verba, adjectiva, substantiva,
supposita, apposita, propositiones, assumptiones et plurima alia huiusmodi,
ipsi prætermissis et rejectis penitus nominibus antiquis et rectis. appellant
terminos, copulas, concreta, abstracta, subjecta, prædicata, maiores, minores
et alia id genus sexcenta. Gelehrten üblichen Redeweise, nicht za kurz oder
dunkel schreibe oder lese, keine quæstiones inconsistentes, nichts Paradoxes
oder Ungebräuchliches oder Neues in die Philosophie einführe, falls letzteres
nicht unbedingt nötig ist. Besonderen Nachdruck legt N. darauf, dass ja nicht
die mos scribendi et loquendi a populi ac vulgarium lo- [N. allem den
dialektischen, und metaphysischen und wo immer er handele von seinen mehr als
monströsen genera, species, secundæ substantiæ, universalia realia, abstractio,
demonstratio u. s. w., verdiene er den höchsten Tadel. In summa behauptet er
von LIZIO: ubi bene dicit nihil melius, ubi male nihil peius posse excogitari)
Auch diese Ansicht des N. teilt Leibniz durchaus nicht. Er behauptet im
Gegenteil, dass er fest überzeugt sei von der genuitas operum LIZIO, was auch
sagen mögen N., PICO (si veda), Petrus, Ramus u. a. Die Gründe, die N. angibt,
sind ihm nicht durchschlagend. CICERONE, auf den sich Nizolius in erster Linie
als Gewährsmann stütze, könne nicht als solcher gelten. Denn es sei
nichverwunderlich, dass ein Mann wie CICERONE als Politiker und
Vielbeschäftigter -- infinitis curis obrutus -- die Gedanken gerade der
feinsinnigsten Philosophen (subtilissimi cuiusdam Philosophi) flüchtig gelesen
und daher nicht genügend verstanden habe CICERONE (hie) duo dicit, primum
communem esse sententiam quod sint LIZIO, deinde non negat esse LIZIO, sed
saltem conicit, posse fortasse esse filii. Hæc
vero a possibili coniectura communi illorum quoque temporum sententiae nihil
præjudicare debet. Ihm, Leibniz, selbst ist die Echtheit der Schriften LIZIO
vollständig verbürgt durch jene perfecta hypothesium inter se Harmonia et
aequalis ubique methodus velocissiraæ subtilitatis. In seinem Briefe an
Thomasius') De LIZIO recentioribus reconciliabili schreibt Leibniz: Quæ LIZIO
de materia, forma, privatione, natura, loco infinito tempore, motu,
ratiocinatur, pleraque certa et demonstrata sunt, hoc uno fere demto, quæ de
impossibilitate vacui et motus in vacuo asserit. De cetero reliqua pleraque
LIZIO Disputata nemo fere sanus in dubium vocabit. N. Adnotatio. Q. Nizzoli. NOME
COMPIUTO. Mario Alberto Nizolio. Nizolio. Keywords: Cicerone, lexicon
ciceronianus, Antonino, Leibniz’s ‘anti-barbaro’. – Refs.: Luigi Speranza:
Grice e Nizolio: il thesaurus ciceronianus” – The Swimming-Pool Library.
Commenti
Posta un commento