GRICE ITALO A-Z L LO
Luigi Speranza – GRICE ITALO!;
ossia, Grice e Lodovici: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale della virtù – verso la meta – la meta è l’origine – la scuola
di Messina -- filosofia siciliana – filosofia italiana -- Luigi Speranza (Messina). Abstract.
Grice: “In my ‘Logic and conversation,’ I gave as an example of patent tautology
which is implicature-loaded or laden, that of ‘Women are women’. However,
sexual dymophism came late in my reflections on pirotology. In my seminars on
philosophical psychology and philosophical biology I sum up some functions:
‘breathe (why?), excretion, digestion, reproduction – in no particular order. Aristotle
himself was confused about sexual reproduction, perhaps influenced by Socrates,
given that Socrates apparently never reproduced! But of course, Aristotle is
wrong. In Ancient Athens, Xanthippe was the wife of the philosopher Socrates,
and the mother of their three sons: Lamprocle, Sofronisco, and Menesseno.
Historical accounts portray Xanthippe as a spirited woman, often described as
having a difficult or challenging demenaor, which was unuaual for Athenina
women of the time. Hoever, these portrays might also reflect the societal
biases against outspoken women in Ancient Athens, and some scholars argue that
her actions could be interpreted as a form of resistance against societal expectations.
Socrates is said to have chosen Xanthippe because of her challenging nature, as
he believed that tolerating her would help him navigate interactions with
people in general. Socrtes and Xanthippe’s marriage reported occurred after 423
BC, with their eldest son, Lamprocle, bour around 415 or 414 BC. The other two
sons, Sofronisco and Menesseno, were younger and were still children at the
time of Socrates’s trial and death. There are differing accounts regarding the
MOTHERHOOD of all three sons, with some sources suggesting Socrates had a
second wife named MYRTO. However, the story of the second marriage is generally
doubted by scholars. While their marriage is often depicted as tumultuous, it
appears a bond existed between them. Xanthippe was presente at Socrates’s
death-bed, demonstrating a degree of affection and concern. Socrates himself,
while rarely mentioning his family, did so on occasion, suggesting their
importance to him.” Filosofo siciliano.Filosofo italiano. Messina, Sicilia. Grice: “I like Emanuele Samek Lodovici – very
Italian – his metamorfosi della gnosi is good!” -- samek lodovici -- one of the
two. Il suo pensiero d'impronta metafisica si
oppone al materialismo e al riduzionismo. Esperto della filosofia di Plotino,
Sant'Agostino e Marx, si occupa dello gnosticismo che a suo parere si trova
ripresentato in diverse filosofie e ideologie dell'età moderna e
contemporanea. Figlio del bibliotecario e bibliografo Sergio Samek
Lodovici, nativo di Carrara, che lo chiamò come suo fratello maggiore, noto
medico e politico. Rimase in Sicilia per breve tempo per poi vivere sempre a Milano.
Scampò a soli cinque anni alla tragedia di Albenga, quando dopo il naufragio di
un'imbarcazione carica di bambini era stato inserito nel gruppo delle piccole
salme, ma il tempestivo intervento di un medico lo salvò. Di formazione e
cultura cattoliche, studia a Milano dove si laurea con «Filosofia classica e
spiritualità cristiana nel Commento di Sant'Agostino al Vangelo di San
Giovanni». Insegna aTorino. Pubblicò due monografie, una su Agostino (con il
contributo del C.N.R.), e l'altra sulla gnosi moderna, che gli valsero la
cattedra di Filosofia a Trieste. In una
lettera Noce si riferiva così. Nella prima delle sue due opere fondamentali, Dio
e mondo, inizia considerando la grave accusa rivolta da Heidegger alla
metafisica, ovvero di non aver compreso che cos'è l'«essere» e di aver
reificato Dio, di averlo cioè reso una «cosa». Questa critica può essere
legittima ma non nei riguardi della metafisica neoplatonica nella forma in cui
è stata mediata da Agostino. Individua il fulcro di tale metafisica nella
dottrina della «partecipazione» delle idee col mondo, in forza della quale il
rapporto di Dio col mondo è una relazione sostanziale e non oggettualità.
In Metamorfosi della gnosi, delinea una fenomenologia della cultura come
influenzata da una mentalità inconsciamente gnostica. Tale mentalità ha assunto
in sé le tesi dello gnosticismo antico, ovvero la sostanziale negatività del
mondo, la possibilità di redenzione dalla oscurità del mondo attraverso un
sapere salvifico (gnosi) e la possibilità di un redenzione del mondo
realizzata, senza bisogno della grazia divina, dalla sola azione dell'uomo
tramite la politica e/o la scienza. Così nel pensiero gnostico la
finitezza e la creaturalità vengono disprezzate e rifiutate, con l'ambizione di
creare l'Uomo Nuovo e la Gerusalemme terrena. Insomma, sintesi del pensiero
gnostico è quella formulazione che trova il proprio culmine nel «rifiuto di non
poter essere Dio»; in tal modo nella visione gnostica non è più Dio, ma l'uomo
gnostico a identificarsi con l'infinito, sgravato com'è da qualsiasi
limite. Da ciò appaiono evidenti gli obiettivi polemici e critici di ogni
metamorfosi dello gnosticismo rappresentato nelle forme del riduzionismo
antireligioso, del prometeismo marxista, della filosofia
radical-relativista diffusa attraverso i media, della corruzione della memoria
storica attuata anche attraverso la corruzione del linguaggio ed infine nella strategia
della distruzione della famiglia, che è stata potentemente colpita in
particolare con la rivoluzione sessuale e con alcuni tipi di femminismo.
Per quanto riguarda la sua pars construens, Safferma che proprio a partire
dalla post-marxistica crisi del pensiero secolarista gnostico si deve delineare
la necessità di ritornare alla tradizione metafisica, da lui indicata sulla
linea di Platone, Plotino e soprattutto Agostino. In sintonia con l'ermeneutica contemporanea, e
pur evitandone le derive nichilistiche, riconosce la struttura storicamente
condizionante del linguaggio nei confronti dell'esistenza e della conoscenza,
secondo una sua favorita formula per cui «chi non ha le parole non ha le cose»,
e d'altra parte il filosofo riconosce anche la funzione inversa del linguaggio
per cui, oltre che elemento condizionante, esso è anche il mezzo con cui l'uomo
storico può trascendere i vincoli della storia e del linguaggio stesso (i
baconiani «idola fori» e «idola theatri») ed esprimere le verità eterne. Rievoca
la valenza dell'autocoscienza della ragione e delle sue vastissime
potenzialità, sia in bene che in male, e a partire da queste, ne ricorda i
limiti, i fallimenti storici e le costitutive incapacità che emergono
specialmente nel momento in cui essa viene elevata ad una illuministica
idolatria, concretizzandosi nella moderna vita di massa che «ha affermato la libertà politica da ogni
autorità spirituale, finendo per favorire il potere dell’uomo sull’uomo; ha
affermato la libertà dell’amore dalla morale per vanificarlo nel sesso; ha
affermato di lottare contro ogni religione in quanto superstizione, solo per
prepararne una più esiziale, quella della scienza e del successo.»
Piuttosto, una ragione accorta deve, restando autonoma, interagire con la
religione, per corroborarla e giustificarla razionalmente o per cercarvi le
risposte prime ed ultime. Tipica poi del suo pensiero è la «cultura del ricordo», intesa come
cultura non di una memoria archeologica bensì di una memoria che guardando ai
fallimenti del passato possa liberare il presente dalle menzogne ideologiche e
dai progetti utopistici che, ripetendosi nella storia, hanno generato i
totalitarismi del XX secolo, e che oggi producono la dittatura del relativismo
e del nichilismo. Così la memoria assume una funzione spirituale nel senso che «mi rende migliore di quello che sono». La
riflessione è dunque nel complesso di carattere etico-sapienzale, consapevole
che in ogni agire umano si esplica la ricerca della felicità, una ricerca che,
per essere efficace e compiuta, deve però essere immune da qualsiasi utopismo
onirico: è alla luce di questa precisazione che può affermare che «non vi è
nessuna felicità senza virtù, in altre parole non vi è nessuna felicità senza
quell'unica attività che è in grado di rendere l'uomo pienamente umano», perciò
«non si può pretendere che l'acquisto della felicità non passi attraverso lo
sforzo, la lotta, e in ultima analisi la sofferenza», ed è in tal modo che
trovano un senso il limite umano e la sofferenza. Non sfugge al filosofo la
coscienza della precarietà della felicità umana, però questa «ben lungi dallo
spingerci alla tristezza per l'insaziabilità dell'uomo, va tuttavia vistaottimisticamente,
come l'indizio che è un'altra la felicità conforme al livello spirituale degli
esseri umani», perché «ultima hominis felicitas non est in hac vita. Saggi: “
Plotino nel In Johannis Evangelium di Agostino, in Contributi dell'Istituto di filosofia, Vita e
Pensiero, La Lettera ai Galati” in Marcione e Tertulliano, in «Aevum», Milano, Agostino,
in Questioni di storiografia filosofica,
La Scuola, Brescia); Sul processo di Gesù e su Gesù e gli zeloti, Vita e
Pensiero, Marxismo o Cristianesimo, Ares, Sesso, matrimonio e concupiscenza in,
Etica sessuale (Milano); Tra cosmologia e metafisica. Note sul concetto di
cosmo, in “Il demoniaco nella musica, Giappichelli, La felicità e la crisi della cultura radicale
ed illuministica, in La crisi della
coscienza politica e il pensiero personalista, Libreria Gregoniana, “Dio e
mondo: relazione, causa e spazio” (EStudium); “Metamorfosi della gnosi” Ares, Dominio dell'istante, dominio della morte.
Alla ricerca di uno schema gnostico, in «Archivio di Filosofia», Istituto di
studi filosofici, Roma, “La gnosi e la genesi delle forme, in «Rivista di
Biologia», Il gusto del sapere, Universitas); “L'arte di non disperare. Il
gusto del sapere Estratti di L'arte di
non disperare M. Picker, Il mio professore di filosofia, Studi
Cattolici, Alabiso, La critica dell'attacco macro-strutturale al cristianesimo,
Catania. Giacomo L., Profili. L., Studi Cattolici, Sciffo, Le maschere della
gnosi, «Avvenire», Barbiellini Amidei, Il filosofo che insegna l'arte della speranza.,
in «Corriere della Sera», filosofo che insegna arte_della_co shtml G. Feyles,
La battaglia di Samek, in «Tempi», tempi la-battaglia-di-samek Fumagalli, L. e
Noce: Gnosi e secolarizzazione, Santa Croce, Roma //sergiofumagalli/files/ tesi.pdf
Taddeo, Verità e diritto, Trento G. Segre,
una vita per la Verità, «la Bussola Quotidiana» /la nuova bussola quotidiana.com/it/archivio
Storico Articolo-emanuele-samek- lodoviciuna vita-per-la-verit- A. Galli, Il
ritorno della gnosi, in «Avvenire», Anna, L'origine e la meta. Ares, Milano. Gnosticismo Cattolicesimo, Noce, Voegelin, Mathieu
su Santi, beati e testimoni, santiebeati. Il gusto del sapere Universitas, Documentazione
interdisciplinare di scienza e fede, Gnosi moderna e secolarizzazione
nell'analisi” Fumagalli, Pontificia Università della Santa Croce, Roma, “la
gnosi come vero avversario della verità di Restelli, sito "Cultura Cattolica.
Nome compiuto: Emanuele Samek Lodovici. Lodivici. Keywords. la virtù, l’amore sessuuale,
il sessuale – la sessualita, il maschile, il machio, il sesso maschile, il vir,
virile, virilita. Refs.: Luigi Speranza, “ Grice e Lodovici” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Lodovici:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale -- filosofia
italiana – Luigi Speranza (Roma)
The author of a fascinating essay on philosophical psychology. Figlio di
Emanuele Samek Ludovici. Giacomo Samek Lodovici. Lodovici. Refs.: Luigi
Speranza, “Grice e Lodovici.”
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Lombardi:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale – filosofia
campanese – filosofia napoletana -- scuola la filosofia italiana – Luigi
Speranza (Napoli). Abstract. Grice: “At Oxford, we say Galileo – in
Italy, where they know better, they say BONAIUTO!” The surname BONAIUTI became
associated with the Galilei family through an ancestor named Galileo Bonaiuto.
Here’s how it happened. In the fifteenth century, Galileo Bonaituo was a
prominent physician, professor, and politician in Florence. In the the late
fourteenth century, his descedants began refering to thsmelves as GALILEI in
his honour. While the family officially retained the BONAIUTI surname for generations,
they started using GALILEI or GALILEO informally in honour of his ancestor. The
famous astronomer Galileo Galilei inherited both his given name and the family
name (Galilei) fom his ancestor, Galileo Bonaiuti. Therefore, the association
begain in the late 14th and 15th centuries through the
prominence and influence of Galileo Bonaiuti in Florence. Abstract. Grice: “The
Italians have a thing for the plural – witness all the surnames ending in -i.
True, Lombardo IS a philosopher, too!” Filosofo italiano. Grice: “I like Lombardi; he took seriously my idea of Philosophy’s
Longitudinal Uniity, and like Passmore or Warnock, engaged iin a study of the
‘last hundred years of Italian philosophy. This shows that his interests on
Kant, etc., are Italian-based, mainly!” Il
padre e avvocato e docente di diritto e procedura penale a Napoli, già allievo
prediletto di Bovio, deputato prima e dopo il fascismo, autore di scritti vari
di sociologia. La madre Rosa Pignatari fu nipote di Ciccotti, nella cui casa era cresciuta.
Tradusse alcuni degli scritti di Marx nelle Opere edite dal Ciccotti e la
Storia del movimento operaio di Edouard Dolleans. Laureato e libero docente in filosofia lavora
in filosofia. Pubblica “Il mondo degli uomini” (Firenze, Le Monnier) Insegna a
Roma. Presidente della Società Filosofica Italiana e (sin dalla fondazione)
della Società filosofica romana, diresse il "Centro di Ricerca per le
Scienze Morali e Sociali" presso l'Istituto di filosofia della Roma. Direttore
della rivista De Homine cui si è affiancato il Bollettino Bibliografico per le
Scienze morali e sociali. Membro dell’Accademia nazionale dei Lincei. Gli e
conferito il premio nazionale "Croce" per la filosofia. Saggi: “L'esperienza e l'uomo.”“Fondamenti di
una filosofia umanistica” (Firenze: Sansoni); “Il mondo morale;”“Feuerbach” (Firenze:
Nuova Italia); “Feuerbach e Marx: “Kierkegaard” (Firenze: La Nuova Italia); “La
libertà del volere” (Milano: Bocca); La filosofia critica, Roma: Tumminelli;
“Il problema kantiano, “Commento alla Critica della ragion pura” Kant vivo (Firenze:
Sansoni); Nascita del mondo modern (Firenze: Sansoni); Concetto e problemi di
Storia della filosofia” (Asti: Arethusa); “Le origini della filosofia” (Asti:
Arethusa); “Libertà” (Asti, Arethusa); “Dopo lo Storicismo” (Firenze: Sansoni);
“Ricostruzione filosofica” (Asti: Arethusa); “La filosofia italiana” Asti:
Arethusa, Il piano del nostro sapere, Asti: Arethusa); “La posizione dell'uomo
nell'universo, Firenze: Sansoni); “Problemi della libertà, Firenze: Sansoni, Filosofia e civiltà” (Firenze: Sansoni, Saggi
Manoscritti inediti Scritti vari di filosofia, Scritti politici Filosofia e
Società, Firenze: Sansoni, Filosofia e Società Firenze: Sansoni, Il senso della
storia” (Firenze: Sansoni); Aforismi inattuali sull'arte” (Firenze: Sansoni); Galilei:
un ante-signano”(Firenze: Sansoni, scritti per l'università, Firenze: Sansoni,
“Continuità e Rottura, Firenze: Sansoni, Una svolta di civiltà, n.d.: ERI, Gaetano
Calabrò, Torino: Filosofia, Atti del Congresso internazionale di Filosofia,
Milano: Castellani et C Editori, Il materialismo storico Atti del Congresso
internazionale di Filosofia; Roma: Fratelli Bocca, Il problema della filosofia
oggi Varie Taccuini di viaggio Dodici canzoni napoletane, su versi di Salvatore
Di Giacomo, Firenze: Forlivesi, Torino: Edizioni di Filosofia, Treccani
L'Enciclopedia italiana. Un contributo significativo per la costruzione della
filosofia italiana contemporanea, Lincei, in Biblioteca di Filosofi, Sapienza Roma.
Nome compiuto. Franco Lombardi. Lombardi. Keywords: la filosofia italiana,
Galilei. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Lombardi” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Longino: la ragione conversazionale e il filosofo della
regina -- Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract. Grice: “I was criticised for giving as an
example of a patent tautology that of ‘Woemn are women’ – versus the oddity of
‘Men are men’ – but I was having Queen Zenobia in mind. As a philosopher having
encountered philosophy through the classics – at Oxford – I was very familiar
with Longino, the famous adviser to Queen Zenobia, and it always struck me that
when the Queen was indeed defeated by the Romans, she is safely taken to Roma,
whereas his adviser, who happened to be a Roman citizen by birth – was promptly
executed!” Filosofo italiano. An adviser to Queen Zenobia. Oddly, when Zenobia is
defeated by the Romans, she is taken off to Rome, whereas her adviser is
executed. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Longino.”
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Longino: la ragione conversazionale e il diritto romano
-- Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract: Grice: “It’s very sad – yet typical of
Italian historiography – that, for all of Longino’s achievements as a
philosopher of law, he is best remembered by posterity as one of the 50
murderers of Giulio Caesare!” Filosofo
italiano. A legal scholar and theorist. Uno degl’uccisori di GIULIO (si veda)
Cesare. Nome compiuto: Gaio Cassio Longino. Longino. Refs.: Luigi Speranza,
“Grice e Longino’.
Luigi Sperranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Longano:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dell’uomo naturale –
filosofia molisese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Ripalimosani). Abstract. Grice: “At Oxford, nobody really cared when
I gave my lecture on ‘meaning’ at the Oxford philosophical society, that Longan
had been defended my naturalism of signification for years then!” – Grice:
“Longano’s emphasis on ‘natura’ and ‘naturale’ certainly were part of my
inspiration for ‘natural’ meaning – although I was reserved in my uses of ‘natura’
as a noun – except when to refer to my wanton disposition as a gift of ‘saggia
natura’!” Any student of Grice’s philosophy should make a lot of sense of
Longano’s contributions. A systematic philosopher, like Grice, he bases his
research on ‘signs’ and ‘signification’. Keywords: segno, signum. Filosofo
italiano. Ripalimosani, Campobasso, Molise. Grice: “Longano took ‘naturalness’
so seriously that he would apply it to anything: ‘man’ (‘uomo naturale’) and
morals (‘morale naturale’).” “I like Longano; he is a systematic logician, as
I’m not – therefore he thinks that to study semantics, which logic is, starts
with studying signs – as I did in my seminars on Peirce – so Longano is the one
I was referring when I mentioned what ‘people were at when they display an
interest in natural versus conventional signs; he also has interesting things
to say about my favourite parts of speech, syncategoremata!””Allievo di ZURLO,
si trasfere a Campobasso e quindi a Napoli dove divenne allievo di GENOVESI. Fa parte della massoneria ed è considerato un
importante esponente dell'illuminismo, è sostenitore dello stretto rapporto tra
anima e corpo e di una visione dell'uomo nella sua interezza. Propugna la
rinascita dell'Italia, proponendo un piano di riforme e il superamento del
feudalesimo. Altri saggi: “Piano di un corpo di filosofia morale; ossia,
Estratto d'un corso di Etica, di economia e di politica” (Napoli,“Dell'Uomo
Natural Napoli, “Saggio sul commercio” (Napoli, presso Vincenzo Flauto,
Raccolta di Saggi economici per gli abitanti delle due Sicilie, Napoli, presso
Sangiacomo e Campo, “Dell'uomo e della sua morale natura -- Esame fisico, e morale
dell'uomo, Napoli, Morelli, Dell'uomo, e sua morale natural, Della morale
naturale, Napoli, M. Morelli, Dell'uomo Religioso e cristiano, Dell'uomo
religioso, Napoli, Morelli, “Logica” Viaggio per lo contado di Molise ovvero
descrizione fisica, economica e politica del medesimo, Napoli, Viaggio per la
Capitanata, Napoli, Sangiacomo, Il Purgatorio ragionato, Lepore, postfazione di
Martelli, Campobasso, Palladino, Philosophiae rationalis elementa; De arte
logica, Napoli; De metaphysica, Napoli, Orsino; De Jure humanae, Napoli,
Biblioteca provinciale di Foggia; L'anno di Genovesi, su biblioteca provincial
foggia. Gaetano, su webcache .googleusercontent.com A. Rao, L'amaro della
feudalità: la devoluzione di Arnone e la questione feudale a Napoli, Guida,
Rizzo, La civiltà del Purgatorio: riformismo e anti-clericalismo nella
provincia molisana, S. Borgna, su delpt.unina, Dizionario biografico degli
italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. I I BIBLIOTECA NAZ.
Vittorlo Emanuele III i \.A NAPOLI t V' PHILOSOPHIÆ RATIONALI*? ELEMENTA A V f
T. N DE ARTE £OGIC4 r i u ^ u A Pe rerum ideis, et signi 'f, Jej% erroribus et
ycritate NEAp0Ll s fcE CLARIS DIALE C TIGiE SCRIPTORIBUS. AD GANTORIUM. I 1 V v
% r Philosophia, Josephe pr^claridiime, in quam uno Dialectica studio
ingredimur, rerun divinarum, kumanarumque sapientiam conticet » Hinc Dialectica
inchoat, qutf sapientia perficit. At vir acerrimi ingenii, divine memori e, et
per quam longa meditatione, ac lectione contritus Antonius Genuensis meus
amicus, et magister, multa in sua arte logica > pluraque in aliis
desiderans, neminem plane, qui jure appellari Dialecticus posset, dicebat.
Habebat itaque vir magnus comprehensam ani * f. 4 m quem si imitari non
possfimifs, at qualif esse debeat, poterimus fortasse dicere i “ Ars disserendi
licet a ratione proficiscatur j proindeque quolibet in homine ingenita;
verum,tamen a Græcis primo elaborata, atque ab usdem et monumentis, et literis
est cepta mandari. Testes enim sunt, j arieter plurimos philosophos illustres,
etiam *pene innumerabiles oratores, uti Lysias, Isocrates, Hyperides,
JEschines, Lycurgus, Pericles, DemOslheoes, aliique plures. Quibus si artem
disserendi demas, omnem eorum vim, atque loquendi ce piam prorsus evertes.
Equidem si hac arte Pericles ( mitto eet«fos ) fuisset orbatus', quo pacto
tanta cum delectatione aculeos, reliquisset in animis eorum, i. a a qui-O
qi/ibns esset auditus i Quis putet suhtUitateni ingenii L. Bruto defuisse, qui
ex oraculo Apollinis tam acute conjecerit, qui summam prudentiam simulatione
stu/titi.c texerit, quique Civitatem perpetuo dominatu llt er at am
fAagistratibus annuis, legibus, ju liciisque devinxerit ? Quis denique putet Appium
Cvium, Catonem majorem, Cn. Servilium, Tib. Gracchum, t-. Cott..m, P. Scxvolam,
L. Crassum, C. Antonium, Hortensium, C. Cxsarem, Ciceronem, aliosque
disertissimos Itali x oratores nulla Qialecticx Arte fuisse imbutos ? Verum huc
In loco non quxrimus, qui fuerint clari Didfectici, sed quanti pretii eorum
scripta; tempus est igiiur, ai id quod instituimus, acie edere. Dialectica a
Grxcis exorta } ut superius j bnte Christum an. 4 66., Zenoni ex urbe P,lea in
hucahia postea Velia Parmenidis Auditori tribuitur, At Zenonis Logica, quid
aliud, hi si ars nixandi, cavilldndique, ex qua Eleatici Sophistx profanarunt,
quorum intolerabilem arrogantiam Socrates Atheniensis prxstan tissi no vir
ingenio j atque morum probitate it - lustris abhorrens, irohica subtilitate
eorum iru st i tuta refellere solebat. Eleaticam scholam Leucippus Abderita
Zelionis discipu'us ante Christum an. 452. sumthopere illustravit. Etenim is
fuit atomorum sententix auctor, cujus doctrinam primus instauravit Democritus
etiant Abderita, ante Chri s 3 stuni stum 420. ac postremo Epicurus
Atheniensis, a quo initium schola Epicurea ante Chr. 300. an. accxpit . At
Socrates, qui cum floreret ante Chr. 41S. >»• owi«/ genere virtutis r hac
tamen fuit luitde clarissimus, quod omnium primus homines felices. reddere
studuit. Ille enim non de
rerum natura, atque astrorum motu, iit superiores philosophi, sed de animo, de
perturbationibus, de bonis et malis, deyue humana vita, aC moribus sdpienter
disputavit. Quantum vero ad ijusdem Dialecticam y tota versabatur in eo t quod
principio omnia vocabula definita vellet, deinde quibusdam minutis interrogatiunculis
propositiones per necessariam consecutionem ita acute teperet, donec adprxceps
inconsideratos adversarios perduceret. Hujus tanti viri domus t ciinctx Greci.e
quasi ludus cum esset, atque officina dicendi, minime mirum, si ejus ex
uberrimis sermonibus extiterint tot, thntique doctissimi viri. Sed,, inquies,
qui isti tandem fuerint ? Hoc in nomine, inquam, non sunt habendi, nisi ii qui
maxima cum citra Dialecticam coluerunt, quorum illustriores fuerunt Plato, ei
qito Academici, Euclides, ex quo Megarenses ptomanarunt. Itemque Anihistenes
Cynicorum p arens % atque Aristippus sbct.t Cyren.torum Conditor. Hisce veluti
ouatuor familiis universd veterum Dialecticorum multitudo conclusu, ad hxc
usque tempora est 'ptopagata. Quare distincte me pro kejm iessisse deliror,, si
eorundem Xripta Logici 'perpendam Plato ante Chr. 39 - an ‘ Codrit ex parte p!U
iris, et Solone ex parte .matris editus, in sua adolescentia exercitationibus
gymnasticis, pictu ¥ pro morum philosophia Dialecticam præcipuum m medum f
eluit • Hinc ejus auditorei, ut ex Lærtio discimus dicti sUAt,et Megarenses Ut
Dialectici Quantum ad ejusdem disserendi artem, tota erat iA quadam
inductionum, ac conclusionum serie, eX qua disputandi pressa, ratione Eubolides
illius distipuius muti a sophismatum genera invertit, adhibuitqhe .. At
Diodorus, qui dicitkr. Crbhus, hujus schoU alumnus sumtno nitore conjectus est,
quoniam Stilponis argutias refellere ignoravit i Megareu i urguendi modus in
Europi barbarie renovatus inter NOmirta/ium, et Singularium, atque in u ter
AQUINO (vedasi) et Scotistarum scholas diutii sime regnavit .. j Altet '
Sacratis discipulus fuit Aristippus ] qui ante Chr. 406. an, floruit i Hic, r*
l/r^/ Cyrenarum Socratis fama fercitUs, Athenas Venit, ut eum audiret,
Aristippus fuit Secta CyrenuicX auctor 4 At tjus sequaces j eque Physicam ac
Dialecticam n egi exedunt. Non miretis l et tur ) si ‘tohr.em ititer et
voluptatem nbllum discrimen (funerent. Quin imo interiorem dumitaxat
voluptatis, uut doloris Sensum putabant ven es^f judicium, quia sentiatur.
Verum pbtestne quisquam dicere, inter eUm, qhi doleat t et inter eum qui in
'voluptate sit, nihil inter esse. Aut ita, qui sentiat f non apertissime
msamai. 1 ix..J Postremiis Socratis disciphlus fuit Anthiste- ' • n * s
-Atheniensis, Cynicorum secta; Jnstituior i Paucissima hic de arte disserendi
scripsit, ut ex Lærtio, in ejus vita Dos iit in gymnasio, Otqtie Diogenem
Sinopeuhl, quem Cynicum cognominant, ' habuit auditorem. En, Josepht
doctissime, Pelui i surculos Dia/ecticie piante, quam Zerin seruit Soctates y
fj usque discipuli excoluerunt. Dicendum medo est f quales ei quatito? fructus
unhsquisque eorum produxerit i iLx Platonis auditoribus, ceteris presiitere
Aristoteles Schole Peripatetice institutor et princeps, atque Xenocrates Magister
Xenonis Cittici, aili Stoicorum est parens i Aristoteles Stagirites Nicomachi
Filius, magnique Alexandri preceptor, floruit ante Chn an. 350. Hic enim adeo prestavit, ut excepto Platone, parem
noti invenias. Quis enim illo gravior in loqtiendo, in sententiis argui ior }
iri docendo copiosiot in edisserendo subtilior, a’c tandem in inveniendo,
disponendoque admirabilior ? Referti sunt ejus libri et omnigena rerum
cognitioni, et verbis illustribus i Senex impie tatis crimine a sacerdotibus
accusatus, aufugit t ln Isyceeo eidem successit Theophrastus il/iai auditor,
quo mortuo pene siluit licet in ets docuerint Eicon, Aristo, Critolaus,
Demetrius Phalereus ) et Strato cognomento physicus 4 Quod spectat ad
Aristotelis Dialecticam, in qua fuit pnestantissimus y ejus libri sunt de
rcttione disserendi multi, et multum probati 4 Etenim veteres scriptores artis
hujus usque a principe illo, atque inventore Zenone repetitos unum in locum
conduxit, et naminatim cujus que prscepta magna conquisita tura perspiouS 00 *
te> Conscripsit, et enodata diligentissime exposuit i Scis enim nihil esse
simul et inventum, et perfectum. Stagirites itaque omnium primus attulit hanc
artem omnium artium maximam, - et quasi lucem ad ea, quit- confusa, jejuna, et
exilia cntum ante annos scripta erant. Ad Platonis scholdrti refertur quoque
Zeno Cittieus ante Chr. 300. an. qui fuit Xenocratis Chalcedonii discipulus.
Trigesimo sum xtatii anno Athenais ivit, ht iiras illos nosceret, 'quorum opeta
lectitarat. Principio Craten deinde Stilponefn i Xenocratem, atque Diodorum
Crontim audivit. In Stoa scholam ape* ruit, habuit que nonnullos discipulos,
quos morum honestate plus, quam scientiis informabat i Etenint multa de
justitia, de fortitudine, de temperantia, de amicitia, deque hujusmodi ahis
Stoici graviter, et enucleate scripserunt. Quantum autem ad artem disserendi,
quam ab Oratoria arte sej ungerent, nihil in eo genete, quod ad disputandum
valet, prætermissum est. Quaque Dialectici nunc tradunt, et docent, nomie ab illis
philosophis instuta suhtj ' kt inventa ? At, inquies, pr teter dinumeratos
iisdem fere iempbrihus floruerunt etiam Parmenides, Xenocrates Ciren.ei, Stilpo
Megarensis, ac denique Epicurus tantx scholte conditor, qui si Dialectici non
sunt habendi, nescio hoc nometi cui tribui possit. Sed quid insipientius,
quarti isti omnes i Parmenides enim, et Xenocrates iritrtt H increpabant eorum
arrogantiam, quasi irafi, Hui cum sciri nihil possit, audeant se scire dicere.
Uipsum dicendum de Cyrenxis qdi hegant esse quid quam, qtlod percipi possit
extrinsecus, sed ea se sola percipere, qti.e tactil intimo sentiant. Nihil de Stilpone. Quam fnu'ta ille cofitra sensus,
'quam multa contra omnia, qu.e in consuetudine probantur ? Nihilque de Epicuro,
1 eujus tt>ta Dialectiea in sensibus erat. It e mq ile ex Dialectica tollit
definitiones: nihil de diitisione ddcet: non quomodo efficiatur concludaturqile
ratio, tradit: non qua via captiosa solvantur, ambigua distinguari tar,
oftetidit. Tu quidem, inquis, loiurrt Epicurum e philosophorum choro sustulisti.
Ita sane, flatu qtiomodo philosophiis, qui disserendi artem nullam habuit ? qui
in physicis tam plumbeus, qui Solem bipedalem facit, qui de atomis tot puerilia
fingit ', qiii tandem regulam veri, et falsi in sensibus ponit ? Nonne hxc
discere liidus esset ? Verum ab hoc tam crediilo, qui numquam setlsus mentiri
putat, discidamus. Insuper pressifis affis, et inquis, quod Arce silas,
ChrysippuS, Pyrrho, et Carneades summi Dialectici fuerint, qtioniam Arcesilas
fuit medix Academix parens, Chrysippus fitlcire putabatur porticuih Stoicorum,
Pyrrho scepil eorum' sectam, et Carneades novam Academiam eonJidit. Primum
Arcesilas Pilanx natus in JEolide *ntc! ante Chr. 290. floruit; Cratique in
Academia successit. Juxta Lærtium Arcesilus omnium primus utramque in partem
disserere aggressus est. Quod esi omnino falsum ex ipso Lærtio, qui in ejusdem
vita etiam scripsit: Primui Orationis modos, quos Plato tradiderat, novit,
'effecitque per interrogationem ct resportsionem contentiosius Id ipsum asserit
Cic. libro de Oratore tertio: Arce silis primum., qui Polemonem audierat, ex
variis Platonis libris, et sermonibus Socratis, hoc maxime arripuit f nihil
esse certi quod aut sensibus, aut animo percipi possit: quem fuerunt eximio
qubdar/i Usum lepore dicendi, aspernatum esse omne animi, sensusque judicium;
primumque instituisse, tlon quid ipse sentiret, ostendere; sed centra id quod
quisque se sentire dixisset, disputare. Ai darius libro de finibus secundo:
Socrates percontando, atque interrogando elicere solebat eorum opinibnes,
quibuscum disserebat j iit ad ea, qu.c hi respo id ssent, si quid vi letetur,
diceret. Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilus euiti
revocavit, tt instituit • Hoc ipsum in questionibus Academicis novam appellant,
qux milii vetus videtur; siquidem Platonem ex illa veteri nume • j. ramus,
cujus in libris nihil affirmatur, ei iri utramque partem multa disseruntur, de
omnibus queritur, nihil certi dicitur. Hac de cau. sa sicut i Tib. Gracchum
populi Poma ni per '. turbatorem, ita Arcesi/am Reip. philosophorum „ e
fversorem appellavit: Habendus ergo Dialecticus, pt quidem summus, qui negat
quicquam sciri y neque comprehendi posse, ne illud ipsum quod fi. ocrates, st
nihil scire ? Sed si nihil sciri; ni hi /que comprehendi possit, quo pacto
rationis artificia convellere posse, dicebat ? Insuper notiis innotescit
probabilitatem maximam vim habere in artibus. Artes autem sine»scientiis esse
non posse. Qua cum fint, pateretur fortasse hoc "Raffæl Urbinus aut
Michæl- An gelus, aut Titianus nihil se scire, cum in eorum operibus esset
tanta solerjia ? Vide quxso, quos, et quantos laqueos sibi Scepticf texuerunt.
Quantum ad Chrysippum Cilicum professione Stoicum, et Zenonis Auditorem, qui
ante Chr. £ 30. an. vixit,
scis illum fuisse virum et vafrum, et ingeniosum. Scis etiam eundem
scriptitasse plusquam septigentos libros, quorum pars maxima in Dialecticis
versabatur. Sed intellege, ouid Scioppius in Elementis philosophia sioictp
moralis: neque tamen, ait, defendere, ac negare velim fuisse Stoicorum non
paucos, qui specie ingenui illecti >, inanibus argutiis Ipdibria quadam
excitando severissima, et gravissima ortionis in contemptum adduxerint; quorum
princeps jure dici possit Chrysippus, qui cum esset magna ingenii vi p radit
us, mireque ad quidvis excogitandum celer et acutus, nihil aque solebat
labofare, quam ut non reliquarum tantum' sectarum inventoribqs contradiceret,
sed a Magistris etiam su/q Zeno» % e none, et Cieant e pleri sque in rebuS
dissideret,, 1'uitne summus Dialecticus, teste eodem Scioppio, qui persep.e
scripsit eadem, sæpius sibi contraria, ac repugnautia ? Sequitur Pyrrho
Peloponesiacus, qui primo ' picturam exercuit, atque artate Alexandri Magni,
quem suis in bellis comitatus est, floruit. Pyrrho Anaxagarxr auditor, illa ipsa
Sentiit, qur Arcesilas, proindeque nihil decerni > neque quidquam
comprehendi posse dicebat. At de Pyrrhoniis ita A. Gellius lib. %l. Cum h.ec
autem consimiliter tam Pyrrhanii dicant, quam Academici, dtjjtrre tamen inter
sese, et propter alia qu.edam, et vel maxime propter ea existimati sunt, quod
Academici quidem ipsui/t illud nihil posse comprehendi comprehendunt; et nihil
posse s discerni, quasi discernunt: Pyrnhoaiii ne ii quidem ullo pacto videri
verum dicunt, quod aihil esse verum videtur. Sextus autem Empyricuf Pyrrhonios
inter, et Academicos aliud discri- ' pien invenit, scilicet: Arcesi/as amnem
judicii suspensionem habuit bonam, atque solam adjipiationem uti semper malam
putavit. Sed Pyrrho, ej usque auditares adfirmationem non esse secundum naturam,
verum secundum id quod apparet, disputabant. Qui i multa ? Inter mortem, et
vitam Pyrrho nullum discsrimcn agnovit, quod Epictetus, licet hanc sectam
diligeret, damnabat. Sequitur po (tremo loco Carneades illustris philosophus
Grecus, qui habetur teri i a- Acas/t- pii* parens, et floruit ante Ckr. 160.
an. vegum qui Academi,e auctor ? nonne scis Carnea liem fuisse veteris instaut
atorem, vel venuq assertorem ? Hinc
f icero hero de nat. Deor. primo: la philosophia, ratio contra omnia
disserendi, nullamque rem aperte judicandi, profecta a Socrate, repetita ah
Arcesila, confirmata a Carneade usque ad nostram viguit xtatem. Hic enim
disputans, omnibus veris false; quicdam adjuncta esse tanta similitudine, ut in
iis nulla insit judicandi, ac assentiendt nota « At, inquies, eum maximum
fuisse Dialecticum, quoniam de eo sic CICERONE (si veda) scripsit • Carneadis
yis incredibilis illa dicendi, et varietas argumentorum perquam esset optanda
nobis: qui pullam in illis suis disputationibus rem defendit, quam non probarit,
nullam oppugnavit, quam non everterit • Ulterius dices ? Nonne, ipse Cicero eum
extimuit, cum it; libro de legibus primo ait: perturbatricem autem harum omnium
Academiam hanc ab Arcesila, et Carneade recentem exoremus, ut sileat. Nam si invaserit in hxc, que
satis scite nobis instructa, et composita videntur, nimias edet ruinas. Quam
quidem ego placare cupio, submovere tton audeo. Ex quibus tandem optime
concludis ^ Carneadem summum fuisse Dialecticum • Sit sane Carneades Dialecticus,
et quident nummus. Dic mihi, vir prestantissime, cum Logici finis sit veritatem
cujusque generis in pdtiqare, estne Dialecticus f qui eam tollit, tf ejusdemque
est eversor ? nonne in Senatu Rol\ mano maxima populi frequentia cum is pro
justitia, et in justitiam Jisputasset, eam radicitus evulserit i Ulterius qui
de omnibus dubitat t dubiamne quoque reddit sui ipsius assertionem ? Similiter
} qui universa ut falsa habet, nonne eidem est quoque falsum, quod ipse asserit
l Hinc profecto intelliges Ciceronem timuisse Carneadem, non ut potentem
Logicum, sed ut iniqu.e mentis hominem, quem sapienter placatum malebat, quam
submotum; amicum potius quam hostem implacabilem, inexpiabi/emque optabat. Quid
tnirum ? Diis manibus ne noceant) fortasse nos ip i quotidie non litamur 1 Satis
multa de veterrimis Dialecticæ Scriptoribus. qui eam /em vel invenerunt, vel
auxerunt^ vel perpoliverunt ad Cx-aris usque ætatem. Secundo autem ecclesi.e
s.ecu/o, Alexandriæ, ad quam veluti meYcutum bonarum artium cum literati omnes
confluerent, invaluit quadam philosophandi ratio, quæ ecclectica, dicebatur.
Ejus erat ex singulis philosophorum scholis tum temporis florentibus qux-dam
exprcepere, aliaque mutare. Qu.e phihj^Qpnsndi ratio adeq placuit sanctissimis,
ct doctissimis ecclesia.' Patribus, Ut 'statim per universum Christianorum
orbem propagata fuerit. Huic accessit, quod novatores quinti suculi
Aristoteleis, ac Stoicis præsidiis abutentes no tros Doctores adgrediebantur,
qui ut adversantium argumentationibus occurrerent, fadem deputandi arte etiam,
imbuebantur. Quamobrem "Dialectica iTla ex Stoica, atque Peripatetica
conflabatur, qute usque ad sxculum duodecimum in occidente fuit tradita, maxime
quia S. Augustinus eam discipulis suis commendasse dicitur. Verum labente
duodecimo sæculo, scholastici t sive christiani occidentales Aristotelis libros
• ab Arabibus versos, atque ab iisdem interpretatos accepere. Sed pernimio
rixandi ardore ducti, Dialecticam, ac Metaphysicam per se obscuras, atque
involutas novis subtilitatibus, novisque contortissimis qucstiunculis ac
laqueis ideo foedarunt, ut nihil supra • Etenim cum linguie Grxc saltem
præcipuos, minime expendit ? Qui ver sabulorum, et propositionum naturam non
exponit ? lllene Dialecticus, qui veritates cujusfue generis non videt, et
principia, ex quibus oriuntur, /10« ostendit ? lllene denique Dialecticus, 71«
/k*Ai 7 4/f rerum definitionibus, ac divisionibus, nihilque de errorum caussis,
>0rumque emendatione, t/oeer. Petrus Ramus ex pauperrimis editus parentibus
anno 1516., quamvis hebes,, ac /cr/zf stupidus, quamvis sero, ef duram
servitutem in Navarrte collegio serviret; verumtamen Cleantis instar oleo, ef
lucerna mafkpuum disciplinarum lumen sibi comparavit. Quin imo tanto sciendi
desiderio exarsit, ut solo labore, et diligentia in id Hierarum splendoris
pervenerit, ut trigesimo sue etatis anno adversus Aristotelem scripserit, atque
sequentem thesin sustinere ausus sit: Quæcumque ab Aristotele dicta fuissent,
esse commentitia. Rei novitate attoniti, atque temeritate
judices percussi irrito conatu per diem integrum fuit Magistratus. Ita barbari
barbare vocabant ejusmodi scholastica exercitia. Sic Freigius in vita Petri
Rami. Scripsit Ramus istitutiones Logicas r qu ali ia. plures. Lockiuf suam
Logicam e fi Jit. ouatuor libris comprehensam, in quorum primo pro aris, et
focis disputavit universas rerum ideas repetendas esse partim a sensibus
exterioribus, partim a mentis reflexione. Quamobrem hac in re Aristotelis
opinionem instauravit, et Cartesianorum Doctrinam sustulit. In secundo libro
agit, quo pacto ide.e ipsæ acquiruntur. Tractat in tertio de vocibus, earumque
proprietatibus. Quartus denique in cognitionibus humanis in genere, Ac sigillat
im in veritatibus y qux tam ex ratione y quam ex historia eruuntur, versatur.
Sed qu* viri docti in eo damnant, sunt 1. repetitio earumdem rerum, et quod
maxime mirum, nullius momenti: 2. res involutas, vel non extricat, vel male
enodat, g. irrito conatu autesivit materiam esse cogitantem. His dictis, nunc reliquorum
Dialecticorum, si placet, States, et gradus prosequamur. Quod in Anglia Lokius,
idipsum fecerunt in Gallia Manotte; in Germania Christianus ThomasiuSy Andreas
Rudigerus, et Christianus V/olfius; in Italia denique Antonius Genuensis t
A/oysius Verneus Lusitanus, atque Ab. Angelonus.De quibus singillatim, et ne
nimius sim,Stricte dicam. fc 4 Ma t \ Mari oli e m rebus phy sitis diutissime
versatus, etiam logicam edidit duas in partes tributam, quarum aiteru quasdam
propositione * per se claras, ceu principia continet. Alter m vero modos, ex
quibus veritates cujusque generis 'ab iisdem principiis deduci possunt. Hinc
qute arguendi ratio, et quo pacto errores, er sophismata internoscenda sunt,
notat, Summopere hic auctor commendandus ob claritatem suarum cogitationum, ob
rerum ordinem, atque ob exemplorum delectum. Verum, quia artem Criticam tam
necessariam ne quidem tetigit: nihil de veritate probabili egit: omnigenus
errorum caussas non vidit: sequitur Ma~ riotti Logicam mancam esse’, et
imperfectam. Christianus
Thomasius Hahe natus anno 1 727. in Introductione ad philosophiam Aulicam
nievis, atque erroribus, quibus Dialectici superiores Logicam infuscarunt,
detersit. Verum tanta
Eruditionis moles viris doctis est omnino inutilis, tyrones opprimit. Hoc in'
numero ha* bendus quoque Audreas Eudigerus. Denique Christianus Wofius maximi
nominis vir accuratissime vocabula definivit, atque acutissime veritates
cujusque generis detexit, demonstravitque. Inquis ergo, hanc unam esse Logicam
perfectam ? Minime, inquam, nam lectores rerum minutissimarum atque inutilium perpetua
demonstratione laborant. Insuper exemplorum copia eosdem fatigat, i. perfectam
criticam t' picam M* tradidit i Denique hctienom tine ulla delectatione homines
negligunt. Sequitur Gt nuens is ai omnia sumi na natus, qui a magistris parum
institutus, naturam habuit admirabilem * Omnia magna erant in eo, sed corporis
actio singularis. Manus enim, humeri, latera, oc«/i, status proceritas, gratia,
incessus, omnisque motus cum verbis 4, sententiisque consentiens, erant
hujusmodi, ut statuo nihil fieri potuisse perfectius.. Unus, ut scis, Josepkus
Ciri Ilus omnium eloquentium jurisperitissimus, • « jurisperitorum emnium
eloquentissimus cum eo in Cathedrapoterat decertare. Illius viri domus cuncte
Ita U lia, quasi ludus quidam patuit, atque officina docendi. Magnus
philosophus, et perfectus magister inter parietes aluit illam gloriam, quam
nemo quidem est postea consequutus • Hujus viri egregii interitus, non modo
prasentem literatorum Civium, bonorumque penuriam attulit, sed etiam et
auctoritatis, et prudentia triste nobis desiderium reliquit • Verum id, quod
propositum erat, prosequamur. Quinque in libros tribuit ejus Dialectice
Institutiones tertio editas anno 1 7-66., quarum finis cum sU humane rationis
perf ectio, act eam comparandam gradatim accedere curavit, proindeque libro
primo mentem emendare tot, tantisque erroribus tum animi, tum corporis
foedissime inquinatam, studuit • Illam reddidit y rerum omnium inventricem in
secundo. Hin * idearum origo,
et genera. Hinc sensuum usus efue humana, ARTIS LOG I C M f UMENTA INTRODUCTIO
y f,. ( 'trf I • ••rt' *1
• -I • v • Logic 9 Rorumque progressibus «De Logica Docente De mentis humana
actibus. Quibus partibus constat homo. Homo est animal rationis compos Q Uisqu*
scit hominem esse rationis cofri» potem, per quam consequentia cernit, pene universas
rerum causas cognoscit. Insuper plurima inter se componens, atque rebus
prresentibus annectens futuras, non modo totius vitæ cursum facile videt, sed
etiam corporum coelestium ordinem intelligit. Prseterea hac divina rationis vi,
nonne innumerabiles scientias, artes, atque infinita instrumentorum, et
machinarum genera invenit ? Quid plura ? Huic uni tribuenda sunt societatis
primordia, hominum juta, atque officia Denique ratio ipsa est nostra morum
norma, quam si sequamur ducem, non aberrabimus» Spiritus a corpore, in quo
discriminatur. Qu* cum sint, quisque intelligit naturairf mentis humame toto
coelo ab illa corporis differre. Etenim corporis est divisibilitas, co A 3 lor
De mentis actibus lor, figura, inertia, partium resolutio. Denique neque movit,
neque movetur, nisi ab alio corpore impellatur. Nulla itaque vis in eo, nulla
comprehensio, nullaque judicandi, ratiocinandi, reminiscenaique vis inhopret.
Verum hrec, atque alia ejusdem generis injiint in homine. Tribuenda sunt igitur
ejus menti, cujus .natura quicquid extensum, divisibile, figuratum, atque
corporeum respuere debet. Ex quibus perspicue constat ex corpore, atque anima
hominem constare. Mens sensuum exteriorum ope ideis imbuitur, Ex dictis liquido
patet corpus esse in homine unam ex partibus præcipuis. Hinc etiam patet non
posse universas mentis humanæ vi. res comprehendi, multoque minus explicari,
nisi prius quæ in ipso- corpore obveniunt, intelligantur. Etenim a natura ita
comparati sumus, quod sicuti corporum ictus nostros sensus veluti explicant,
ita sensus externi, mentis vires ceu creant atque exsuscitant. Ex quo sequitur
nullam posse dari ia mente actionem, nisi a sensibus exterioribus ea
commoveatur, et sensus ipsi delitescerent, si in iisdem nulla corporum heret
percussio. A sensibus igitur exterioribus exordiendum esse ducp • tum salina,
quæ ad nares ducuntur, ac 'nervos olfactorios afficiunt, ex quo in cerebro
odoris, vel fætoris sensatio excitatur. Maximæ utilitatis est hic sensus
gustui. Animalibus autem suffiicit ad cibos distinguendos, proindeque in illis
est ex quisitior, nam iisdem deficit alius judicandi modus. 16. Quid gustus,
ejusque fabricatio • ([ustus situs est in parte exteriori lingux,‘qux tt £>
vel in basi. Tactus in lingua exercetur, sed alio sensu. Nam partes oleosæ;
atque salinx ciborum cum liquoribus salivalibus mixtæ, et resolutæ linguæ
papillas quodam rriodo afficiunt Ex quo oritur saporum perceptio, qux in variis
hominibus, atque animalibus vari» est, pro papillarum dispositione. Hinc tantæ
in saporibus vatietates, qux xtatis, sexus, consuetudinis, morbi, atque
temperamenti retionem sequuntur* Hinc denique tanta hujus sensus inconstantia»
Quid Tactus. Tactus denique est unus sensus in universa corporis superficie
diffusus, licet in extremis digitorum, atque pedum sit vividior. Sensatio oritur ex corporum impressionibus, qux in
nostro corpore fiunt. Impressiones vero, nervorum. ope in cerebro
transferuntur. Hinc eorporum multitudo, durities, frigus, calor, gravitas,
asperitas. Sensus cur non perfectiores. if. Verum multi exquirunt, £iir sensus
tara pauci, et tani imperfecti * Utraque exquisiEorumque progressibus, tio
inepta. Primum si sensus
essent etiam jniUe, fortasse mentis operationes essent plures, quam modo sunt?
minime quidem. Quin imo pro universis mentis actibus explicandis, sufficit unus
sensus. Quid si deinde perfectiores ? Dicam, quod eadem ratione, qua in
hominibus augerentur voluptates, augerentur quoque molesti*. Ha?c de sensibus
exterioribu*,. De t ensibus interiobus, Numerantur sensus interiores. Sensus
interiores, ut superius, sunt«eV 3 moria, vis %emreramenti y \is affectuum,
etttentio, ac sensus moralis. De omnibus, quam breviter ad tyronum captum. t.
02. Q uiJ cerebrum, et cerebellum. Universa cerebri massa, duas in partes
præcipuas ab anatomi peritis dispescitur, quarum altera cerebrum, altera Vero
cerebellum appellatur. Cerebri substantia natu, jra mollis, atque pene
infinitis cellulis re-, pletur, in quibus modo nobis .prorsus incognito, non
solum imprimuntur, verum etiam diutissime retinentur bbjectorum exteriorum
idex, sive simulacra, sive species, cum eorumdem relationibus etiam abstractis,
et perquam longo ordine implicatis. Mihi sufficit velle, statimque idex bovis,
canis, domus, urbis teproducuntur, eaque distinte tissime quasi in tua. &
I>' mentis actibus que eomposita distinguuntur. Primi generi» »unt illa
quatuor omnibus nota: videlicet ckulericum, sanguineum, melancolicum, ac
flegsnuticum. Ad secundum genus referuntur ea, qus ex iisdem componuntur, ut
sunt choxtT ico sanguineum, cholerico melancolicum, et eho-lerico JLeg muticum.
Sanguineo-melancolicum, etc. Rari homines
dantur, qui ab uno dumtaxat temperamento dominantur. In pniversis temperamentum
mixtum reperitur. joc AUi temperamentorum effectus,, ir _ Hominum temperamenta
si quis consideret, profecto iptelliget rationem, cur alii sunt pæne stupidi ac
bardi, alii vero ingeniosi: Cur alii pro rebus metaphysicis, atque abstractis
sunt facti, alii pro enucleanda solummodo verborum vi. Alii videntur pene nati
philosophi, alii oratores, aliique pqetx. Nonne -temperamentorum vis amnium
artium, et teieutiarum; utiune omnium virtutum, ac visiorum velu|i officina sit
-habenda ? £x hac de,nique
homines inertes, mendaces, flagitiosi t «c sacrilegi oriuntur. Animi quid
passiones. Accedunt te.tio loco passiones, sive affefctus, sive perturbationes;
qux non sunt, nisi quedam animi, atque corporis .commotiones ab objectis
exterioribus in nobis ope -sensuum excitato. Harum .omnium sedes in cqrde
collocatur, qupd nervorum intercostalx propagatione cerebro adhæret, Hac de
causa cet Eor umque protrusimus. \j februm, et cor amice i ater se conspirant.
Etenim pro ut ideæ boni, vel mali in cerebro ceu pinguntur, et sunt viviJ* }
sic cordis vibrationes vel retardantur, vel adcelerantur. En ratio, quare modo
animus cordis motibus, modoque cor animi commotionibus inservit. 2 7* Prxcipua
passionum divisio. Multiplex est passionum partitio. Præcipuæ vero sunt amor,
odium, timor, spes, ambitio, avaritia, etc. qua? cujusque vis sit, et quid in
nostris judiciis hac induunt, suo loco dicemus. Si quis vero amplissimam
tractationem desideret, legat opus, inscriptum: Homo na~ tur.i/is a me tertio
editus« 28. Quid Attentio. Quid meditatio • Quarta mentis operatio est
meditatio, quS quoddam vinculum ac nexum inter ideas ponimus. In meditatione
profunda sensuum exercitatio relaxatur » Parum differt homo perquam longa
meditatione contritus ab eo, qui sen- Rorumque progressibus S sensibus caret.
Hujusmodi fuit Nicolaus arcanus pnestantissimus Mathematicus, as Antonius
Genuensis recentissimoj-um philosophorum facile princeps, ac denique N artus
Lama rerum physicarum, ac mathematicarum peritissimus quibuscum familiariter
viri. Quid obstructio, rationisque compositio. Sed mens non modo percipit, reagit,
recordatur, ac diutina meditatione conteritur, sed ideas etiam sua natura
conjuctas, concipit divisas. Et e contrario, qux reapse sunt divisæ, ut
conjunctus percipit. Harum a tera vocatur mentis abstractio, altera vero
rationis compositio dicitur. Ad primum actum idex justitir, prudenti )iodo
easdem iterum componens veritates invenit, easque in infinitum auget. Qui
rationis compositione magis polient* Sed est obtusi, atque hebetis ingenii
ideas sejungere, easdemque, recte componere ? minime quidem. Imo 'est dumtaxat
virorum acris ingenii, naturas vi; atque arte prxstan- tisT X 9 tilius Regulus,
est æqualitatis, sive convenientix judicium. At si dicam. Italia modo flaret,
ut in Augusti t itate, continetur hoc in judicio inæqualitatis narratio. Nam
falsum est, quod nunc Italia floret s. Eoruniaue progressibus, Quid
ratiocinatio. Quid si mens duas inter se ideas comparans, non distinguit, num
hæ inter se conveniant, vel disconveniant ? Tum illas cum tertia idea comparat
jquacunt convenire,vel disconvenire inteliigit. En octava mentis operatio, quæ
ratiocinatio nuucupatur. ex gr. Ignoro num solis materia sit necne ignea. Dico.
Quicquid urit, est ignis Verum radii sons urunt. Ergo solis materia est ignea.
Insuper: Quicquid est ponderosum, est corpus. At lapides sunt ponderosi.
Lapides igitur sunt corpora 1 Duplex ratiocinandi vis, Ex dictis facile
intelligitur duo ratiocinii genera dari. Aliud dicitur adfirmans, aliud vero
negans. Ratiocinatio vocatur affirmans, dummodo ideæ conveniunt cum teitia, cum
qua comparantur. Alias dicitur negans. 1 limi generis est hoc: Corpus in partes
dividi » fur, Sed piant £ suas in paries resolvuntur. Flaatte igitur sunt
corpora. Secundi gereris est illud: quicquid cogitat, judicat, raioci natur,
quoque vult, et recordatur, non est corporeum. Mens autem humana ‘ percipit,
judicat, ratiocinatur, et recordatur. Mens igitur humana non est natura
corporea. Quid ratiociniotum senes Quid si una idea
non sufficiat pro enucleando nostro ratiocinio ? Tunc accipiantur duæ, vel tres,
vel quatuor aliæ ideæ, et fiat quxdant ratiocinationum series. ex. gr. estne
spi «t De mentis actibus, spiritus humanus immortalis ? Hunc in modum
ratiocinor. Spiritus cogitat. QuicquiJ cogitat est natura simplex. Quod
ejusmodi est, mutationi non est obnoxium. Quod autem non mutatur, non
destruitur Spiritus igitur est immortalis. Quid methodus Postrema mentis
operatio consistit in quodam rerum ordine ac via ' quem ipsa sequitur tum in
veritatum investigatione, tum que in earumdem explicatione; qui modus methodus
appellatur. Pr .edictorum actuum reductio. Hujusmodi sunt universi mentis
humanæ actus, qui licet facillime reduci possent d simplicem perceptionem,
etenim simplex comprehensio est reflexio, abstractio, compositio, meditatio,
recordatio, atque ipsa judicandi, ratiocinandique vis Verumtamen. Mens vel ope
sensuum exteriorum, vel propria reflexione ideis imbuatur; Si primo modo ideæ
dicuntur directx. Si secundo vocantur reflexæ. Insuper reflexæ vel duarum
Idearum comparatione, vel ex duarum comparatione cum tertia oriuntur. Hinc
duobus capitibus universa comprehendam. Primo enim capite de ideis directis, in
sequenti de ideis reflexis sermo erit. Eo^umqifb progressibus i »f Pe Ueis
directis, quas ope sensuum exsteriorum mens excipit, 5 *- Idearum partitio • I
N recesendis omnibus ideis, ut ordine piT>cedam, exquiram primo earum
originem, deinde illarum naturam, tum quo pacto menti obversantur,
distinguuntur. Que idee sensibiles, et objectio % Quantum ad Originem, aliæ
dicuntur sensibiles, directa, atque adventitia’, qui omnes a sensibus
proveniunt. Aliæ vero reflexæ, quæ ex earumdem comparatione fiunt. Primi
generis sunt ideæ fi guræ, coloris, saporis, som t frigeris, ac caloris. Ad
secundum genus referuntur omnes ideæ abstractæ, uti sunt idee justitiæ,
pulchritudinis, prudenti e, liberalitfr tis, magnitudinis, etc. Quid idete
primitivte, et quid secundari* Hinc patet ompes ideas vel a sensibus, vel ab
ipsa mente oriri • Qux a sensibus, dicuntur ideæ primitive, qux autem ab ipsa
mente oriuntur, vocantur secundarie. Patet etiam nullo pacto mentem posse ideas
abtractas efficere, nisi adsint primitivæ. Dicito igitur ruentis vires a
sensuum impulsionibus excitari, ac ceu creari. Quid idee simplices, et
composite • ldeje, quo ad earumdem naturam in simplices, j6 De intnth actibus,
ces, et in compositas distinguuntur. Ide?e simplices sunt ilice, in quibus
partes, seu alix idex non interveniunt, ut idea coloris, frigoris, motus,
voluptatis, ac doloris. Compositx vero
dicuntur idex, si in iisdem alix idex simplices distinguntur. Hujusmodi sunt idex corporis,
navis, urbis, domus, etc* etenim hx plurimis ideis simplicibus componuntur. 6q.
Quotuplicis generis sunt i dee compos it. e. Prxterea idex compositx vel aliis
ideis simplicibus ejusdem generis, vel diversi generis constant. Si primum,
idex compositx dicuntur similares, si alterum dissimilares. Ad primum genus
revocantur idex diei, et milliarii, qux constant ex ideis ejusdem generis. Ut
idex urbis, domus, exercitus. Nam uti partes diei sunt hoax, minuta prima, et
minuta secunda, et milliarii partds sunt stadia, pas r us, pedes, et pollices,
ipsæ non sunt nisi vel temporis, vel mensurx longitudines, /Quid idea clarte et
obscur.e, etc. Tertio loco Idex ad mentem relatx, multiplicis sunt generis.
Primo alix sunt clare, vel obscure; alix distincte vel confuge; alie complete
vel incomplete; alix denique adequate atque inadeqvate. i. si lapidem ab arbore
dignoscam, »4ea dicitur clara, alias obscura. q. Si- meum horologium a mille
aliis distinguam, idea dicitur distincta; siu minus confusa. 3* Si omnes
magnetis proprietates sciam, ' mi- E orumque progressibus. mihi est idea
cnmpleta hujus lapidis, aliter est incompleta. Denique si mihi innotescant non
solum omnes magnetis proprietates, sed gradus etiam cujusque proprietatis, tunc
illa idea dicitur adæquata, alias inadxquata. Qua: substantiarum, et modorum i
de. e. Itemque ad mentem referuntur ideæ substantiarum, et modorum. Primi
generis sunt idea? tabulæ, in qua scribo, chartæ, equi, bovis, etc. quæ ex se
subsistunt. Secundi generis sunt ideæ figurx, caloris, saporis, gravitatis, et
frigoris, quæ non existunt a substantiarum ideis sejunctæ. de causa, neque
puelli, neque senes sunt valido judicio, quoniam puellis deest idearum
multitudo, et quædam fluidorum xquabilitas, atque elasvicius, Viris autem senio
confectis deficiunt idex, ob memorix labilitatem. f6. Quid vis ratiocinatrix,
At sive mentis imbecillitate, sive idearum multitudine, et varietate raro
contingit, ut ex simplici idearum comparatione, earum convenientis, vel
disconvenientis relationem quis inveniat, requiritur itaque ut easdem cum
tertia comparet. Hujusmodi mentis actus, ratiocinatio appellatur. ex. gr. scire
quis aveat, num planta. sit corpus. Hunc in modum ratiocinatur. Quicquid
videtur, ac tangitur, vocatur corpus. Sed piant* videntur, atque tanguntur.
Piant x igitur sunt corpora, Duplex est ratiocinandi genui, Duo ratiocinandi
genera dari possunt. Vel enim dux idex, quarum relatio nobis est incognita, cum
tertia conveniunt, necne. Si primum ratiocinatio dicitur adfirmans. Si alterum
negans nuncupatur • Primi generis est hoc ratiocinium. Quacumque videmus,
tangimus, atque in partes dividimus, sunt corpora. Piant x autem, et animantia
videmus, tangimus, atque suas in partes dividimus. Planta igitur, et animantia
sunt corpora. Secundi ger netis est hoc aliud. Qu*vis substantia cogitans,
ratiocinanS, et memoria, est prxdita spiritum nominamus • Nullum vero corptj
cogitat, neque r. In quo ratiocinandi vis consistat. Ex dictis manifesto
colligitur omnem viin * ratiocinii huic uni principio inniti. Qu, . Quantum ad
primum in veterrima; historia sacra omnium gentium, etiam imiTnnium jnvenitur,
quod Dei idea fuerit omnibus hominibus ubique locorum, ac temporum pene insita.
Ab illis annalibus discimus, quibus cxiemoniis eumdem coluerunt, quibus
symbolis designarunt, quomodo in calamitatibus invocarunt, et qua ratione
placarunt ceu iratum* Insuper notantur in iis annalibus tormentorum Rorumque
progressibus. genera, atque execrabiles formulæ, quibus impii publice
excruciabantur. Quid plura ? Scimus etiam ex ipsis populorum præjudicia,
superstitiones, deliria, absurditates, fxditates, aliaque innumerabilia, quæ
Dei cultum vel foedarunt, vel destruxerunt. De memoria ad naturam relata (, ex
quo historia naturalis Eorumque progressibus. hac tantæ rationis vi Theologia
oritur, quæ Dei existentiam, ejusque adtributa rimatur t cujus abusus, sunt
impietas, et superstitio, quarum altera rerum omnium opificem arroganter
oppugnat, altera vero fædat. Præterea rationi quoque spirituum tum bonorum, tuin
malorum cognitio est adtribuenda. Nonne denique tantæ rationis auxilio ipsam
rationem intelligimus ? Nonne eidem etiam debemus notitiam vitx futuræ, morum
regulam nostrorum, quæ sint præmia,ac penæ? Item quæ sunt sperantia, credenda, et timenda ? 93.
De ratione ai naturam relata, ex qua physica. Alterum rationis objectum est
natura, sive munius, quod in corporibus in genere, atque in eorumdem
proprietatibus, et qualitatibus versatur. Etenim ratio vel abstracte corporum
proprietates Gonsiderat, vel ipsa corporum genera. Utraque hxc contemplatio
scientiam physicam eificit. Ipsa est, quæ quicquid in coelo, in atmospharra, in
tellure, ejusque in visceribus continetur, proindeque astra, me theora,
universa animantium genera, omne-' plantarum classes, fossilium, ac metallorum
et mineralium series comprehendit. Ad plenissimam hujus d i vinar scientis
cognitionem conjungitur mathesis, tum pura, tum mixta, ut Arithmetica,
Geometria plana, ac solida, atque Algebra, Mechanica, Dinamica, Hidraiv ika,
Ars B^llistica, Cosmographia, Optica, Dio-: Di I De mentis actibus. Dioptriaa,
Catoptrica, Sectiones Conicæ, Trigonometria tam spharica, quam triangularis. Ad
naturæ scientiam quoque referuntur Astronomia, Anatomia, Physiologia, Medicina,
Botanica, Venatio, Agricultura, chyinica, Metallurgica, atque pmnium animalium,
et plantarum historia, 94. De ratione quo ad hominem, ex quo ethica, /* **»*
UB.If, •» Ej usque progressibus. 49 L | B, tl. - Signorum Artificialium ortu,
ac progressu quibus humanæ mentis actus clarius explicantur. '*ne innumerabiles
aliæ voces, quæ substantias videntur notare, sed revera earumdem relationes
exprimunt, Hujusmodi sunt pulchritudo, deformitas, stupiditas \ paupertas,
nobi•iitas, sanctitas, justitia, alixqqe. Iri ipsum .dici posset de
adverbiis docte, erudite, elefitnter } diligenter, recte, etc. Octava vocum
classis • Octavo loco distinguuntur rerum si S na, sive voces in claras er
obscuras; in istinctas et confusas; in completas et in incompletas; tandem in
ad.equatas, atque in inadxquatas. Primi generis sunt voces: quercus, ovis,
aper: obscuræ vero sunt voces, vis, energia, atfractio, gravitas. Distinet*
sunt Cicero, C.csar, Pompejus, Sertoriut, Sylla. Circuli autem trianguli,
quadrati, etc. sunt voces completæ. Contraq. incompletx sunt sequentes, lignum,
lapis, pisces. Denique adxquatx sunt: linea, superficies et trian°ulum-,\ndiA?e
aliquis Italus. Htec de sermqnis elementis, tam in genere, quam in specie. A
quo pacto hujusmodi voces sunt inter se, vel cum tertia conjungendæ, vel
separandæ, px quibus propositiones, et syllogismi efficiuntur, in sequentibus
capitibus fuse disseretur. Quid propositio, qua judicia explicantur. Jidicium
alibi definitum, est mentis actus, quo duas ideas inter se comparans, ipsa
percipit illarum æqualitatem, aut inæqualitatem illarumque convenientiam, ve|
disconvenientiam. Qua de re propositio non est aliud nisi mentis judicium, quod
verbis exprimitur. Ex. gr. Sol est ingentissima Mundi moles. Luna est corpus
opacujn. In quibus propositionibus: soli tribuitur maxima moles jl unse Alitem
opacitas. Dicitur etiam propositio, De Lojuela, licet si subjecto removetur
qualitas quædam. JEx, gr, Itali hodierni non habent suorum majorum virtutem.
Qua in propositione sejungitur virtus ab illis Italis qui modo vivunt. Duobus
terminis constat propositio Hinc patet unamquamque propositionem ex duobus
terminis constare debere, quorum alter dicitur subjectum, alter vero
prædicatum, quod plerumque est aliqua subjecti qualitas. Sic in prima
propositione: sol est subjectum • Ingentissim vero moles f est prxdicatuin.In
secunda luna dicitur subjectum, opacitas vero prædicatum. Propositio constat
etiam ex verbo » Hinc etiam patet, quod propositionis termini conjungendi sunt,
vel separandi cum verbo, alias nulla habetur judicii expressio. Etenirti
sublato verbo, quod affirmationem, aut negationem continet, termini neque
affirmant, neque negant, sed dumtaxat res designant. Ex quo sequitur, quod
quævis propositio, præter duos terminos, constare quoque debet ex popula, quæ
plerumque sumitur ex verbo sum, es, est, Sic corpus est extensum • Spiritus est
substantia cogitans. Duplex est propositionum genus. Ex quo sequitur tertio,
quod ut judiciorum,sic etiam duplex datur propositionum genus .Sunt enim
propositionum aliæ affirmantes alia? nega/ttes. Dicuntur propositiones
affirmantes illæ, in quibus prxdicgta cum Subjectis Ejusque progressibus. 6 $
etis conjunguntur. In quibus vero prjedicata a subjectis separantur,
propositiones negativæ appellantur. Ad primum genus revocantur: Leo est ferox.
Homo est rationis compos, Samnites sunt bellicosi. Ad secundum referuntur:
Materia non cogitat. Spiritus non est extensus. Deus non est ipse mundus. Aliud
est judicium verum, alia autem propositio adfirtnans. Priusquam ad alia
deveniamus, duo hic notanda ducimus. Primum est, quod persarpe evenit, quod
licet judicium sit verum, ejus tamen enunciatio est negativa. Gontraq. judicium
falsum cum enunciatione affirmativa quandoq.exponitur.Primi generis est
propositio: Deus non est ipse mundus. Secundi generis est bxc altera: Deus est
ipse mundus. In primo exemplo judicium verum, negative exprimitur. In secundo
judicium falsum adiirmative enunciatur. Quandoq. propositiones carent terminis,
ft ipso verbo. Notandum secundo, quod quævis propositio non semper habet duos
terminos, sed quandoq. omittitur unus, vel alter. Ex. gr. Dux regit, deest
pr-xdicatuin, nempe mitites. Filium verberat, deticit subjectum, scilicet
Pater. Inveniuntur fandem qujedam propositiones, in quibus et subjectum, et
prædicatum omittuntur, ut in illis Cæsaris, per quam notis yerbis ad Senatum,
populum q. Koma E um t • JJe Loquela. num scriptis: Veni, vi di, vici. propo.
sitio nes sunt, et reapse continent suos terminos, hoc est 2 Ego fui videns.
Ego fui venien*,'Ego fui victor. De Materiat Forma, e t propositioni*
Quantitate Otk Quid propositio necessaria, repugnans., ti’cmtins. gr. Amicitia
homines supponit equal (S, vel ipsa ejjicit Conditionales sunt, in quibus inest
aliqua conditio, sine qua prxdicatum nullo pacto subjecto convenire potest, ex.
gr. Si spiritus t st sui naturi substantia cogitans, nequit esse ^ corporeus
Que causales. Causales sunt illx propositiones, in quibus notatur causa, qua
pfxdicatum subjecto convenit, necne. ex. gr. Deus non potest innocentem punire,
quia justus. Que relate. Delate sunt illx * in quibus inest aliqua terminorum
ratio, ex.gr. Homo in artibus, atq. scientiis projicit, f>ro ut est attentus
j et labor at » =• i ftjusque progressibus i iff 52. Qule Jiscretiva. Deniqufc, appellantur discreiiva, si
inter terminos notetur quidim collisib. ex. gr. Castruccius Castracanus fioh
militum numefro, sed virtute Flerentinos vicit i De aliis propositionibus
compositis. Sequuntur propositiones secundi generis, qui vidfcntur esse
simplices, at resolnt* Sunt iquoqbe tompositx, ipsiq. sex in classes etiahi
distingubntur. 54. Qua dicuntur exilusivtt. Vocantilr prbpdsitiones exclusivx
illæ bmnes, in quibus prædicatum universa subjecta excludit, ptxtfer udum. e*,
gr. Una felicitas ex omnibus bonis, est Optabilis. Qua comparativæ. Comparativa
surit illa:, quæ oriuntur ex subjectorum, vel prxdicatbrum relatione, ex. gr.
Scipio Africanus fuit prxstantiorfAnnibale. Q. I ab iUs Maximus fuit prudcntior
Mi Terentio Varrone. i> 6. Qua ihcaptiva. Inceptiva sunt illæ, in quibiis
prædicatum nusquam subjecto convenit, sed fcsepit convenire. eX. gr. Regnum
Neapolis inci* pit modo artibus, scientiisque florere. Qua desit iv a. Desitiva
dicuntur propositidnes J iri qbibus pridicatum desinit subjecto conveni e. ex.
gr. Roma cessavit eloquentia cum CICERONE (vedasi) interitu i t s S yo De
Loquela, Que continuativ* Postremo loco, si pridicatum, quod antea subjecto
convenit, etiam in presens convenit, hujusmodi propositio appellatur coi
1tinuativa. e*.; gr. hali etiatnniim perseverant esse sagacissimi. Prmdctx
propositiones, cur compositie. At dicetis, quomodo mpdicgr propositiones
habendi' sunt compositx Respondetur, quod harum unaquteq.' duas in nobis
excitat ideas, temporis nempe vel personarum, vel qualitatum. Sic in primo
e-xemp 6^ jam allato: Sota felicitas ex omnibus bonis est ^ expetibilis,
æquivalet huic: neque diviti*, neque scienti*, neque gloria, neque honores, sed
una felicitas maximum continet hdnum, proirfdeque expetibilis. Irt Comparativa.
Dicemus,^ quod Scipio, et Atmibal fuerunt ambo duces, verum Scipio in gradu
majori. Illudque ipSum dici posset de inceptivis, de desitivis, neque
continuativis, etenim irt incasptivis, prædicatum quod nuittquam retro convenit
modo competit. In Desitivis contra, quod retro couvenit, non amplius competit..
Denique iri ultimis quod retro convenit, m prxsens etiam competit. Nonne ha:
tres piopositiones quantam temporum: rationem con tinent? v Quid propositio
incidens »• frater huc usqtTe dinumeratas propositiones j tam siriiglic*, luam’
Ej usque progressibus. flantur et aliæ, quar incidentes nuncupantur, quæ ad
compositas referri commode possunt. Incidentes æque subjecto, ac prædicato
conveniunt. Subjecti incidens est hæc: Attilius Regulus omnium Romanorum
fortissimus a Poenis interficitur. Prædicati incidens est hxc alia. Octavianus deseruit Ciceronem,
qui omnium philosophorum, et oratorum fuit jacile princeps. In utroq. etiam
datur propositio incidens. Antonius, Lepidus, et Octavianus Senatum, populumq.
Romanum confregerunt, non eorum virtute, sed audacia. Hxc de propositionis
materia, sequitur ejusdem forma. Propositionis cu jusque FORMA in terminorum
unione, vel in eorumdem separatione consistit, ex quo propositionum
c;j)irmatio,ve l earumdem negatio oritur, ex. gr. Beneficentia exercitium
hominem reddit Deo gratum. Dicitur hxc adfirmativa propositio. Et contra
nominatur n-gativa, si subjecto prtedicatum non conveniat ut: .Horno
intemperans nequit esse sanus i Quo in loco notandum ut alibi, quod judicia
vera cum propositionibus negdntibusi et judicia falsa cum propositionibus
adhrmativis enunciari possint, attamen ipsa judicia eorum vim nusquam amittunt.
Qur notanda in propositionis forma.
Notatur secundo, quod in omnibus proposi* tionibus affirmantibus terminorum
unip necessario sequi debeat subjecti, non autem prjedicoti E 4 si- De LoyOeli,
SIGNIFICATIONEM: ex. gr. Omnis leo est animali Non intelligitur, quod omnis leo
sit omne genus animalis. At in propositionibus negantibus, prædicatum prorsus
excluditur, ex. gr* Nulla planta est animal. ^Equivalet huic: nulla planta est
ulla animantium species. Hisce expositis, reliquum est, ut de propositionis
quantitati aliqua dicantur. Quid ouantitds propositionis. Hic pro propositionis
quantitate haud intelligitur, quam major, aut minor terminorum significationis
extensio, qui in propositione continentur. Hinc primo sequitur posse dari duas
propositiones inter se maxime discrepantes, quarum altera dicitur universalis:
altera vero singularis. Primi generis est hæc: omnes homines ratione sunt
proditi * Alterius generis est hæc alia: Petrus ra* tiocinatur. Alia
propositionurh vatietai. Præterea tam propositio universalis, quam singularis
esse possunt ambæ affirmantes, vel artihx negantes * Propositiones ojnnes
universales sive sunt affirmativæ, sive negativæ, quibusdam notis distinguuntur}
qtix siirtt: omnis, et nullus. Prima universalibus affirmantibus, altera
universalibus negantibus inservit. Singulares vero propositiones articulis,
hic, et ille notantur. •? quibusdam vulgaribus propositionum adjectionibus
Qitid propositionum oppositio. Hoc in loco nomine adjectionis veniune qucedam
propositionum qualitates, qu» sunt oppositio y icquipollentia j atque conversio
propositionum. Principio? oppositio duarum propositionum comparationem
exprimit, qu* licet iisdem terminis constent, attamen ipsæ differre possunt
inter se, vel solS forma, vel sola quantitate, vel in utraque. Si pugnent in
sola forma, retenta quantitate, hæ propositiones vel sunt ambæ universales, vel
ambæ peculiares. Si primum, dicuntur contrari dicendum est, quod tunc duce
propositiones sunt ejusdem vis, ac valoris et arquepollent, quando altera
alteri substitui possit, quin earum vis mutetur 1 ex. gr. Quicquid est justum.,
esi etiam honestum. Contraque fuod est honestum, est quoq. justum. Ex quo patet tunc dari requipollentiam, atq.
Conversionem inter duas propositiones, quando ha? reciprocari possint.
Hujusmodi sunt jam jam allata?. Huc revocantur rerum definitiones, eaturnque
divisiones. Cum autem definitiones, ac rerum divisiones non sint, nisi totidem
mentis judicia, intelligitur easdem locum habere in propositionibus. Dicamus
itaq. quid sint, et quotupliciter, maxime quod quamplures Dialectici JLogicam
esse artem bene definiendi, atque dilidendi dixerunt. Definitio est propositio,
quS terminorum Ejusque progressibus. 7 ? rtam ope aliqua idea completa, et
determi, nata explicatur. ex. gr. Homo est animal quoddam ratione preditum,
civile, atq. ad felicia tatem aptum natum. Itemq. definitiones adhibemus pro
rerum notis distinguendis, ut eas ab aliis facillime secernamus. Nonne cum dicam
hominem esse, animal ratione præditum, civile % atq. ad propriam felicitatem
naturo, factum a exteris animantibus eundem non distinquamusS 73 Bone
definitionis not.e. Ex quo sequitur Debere ingredi in definitionibus rerum
notas intrinsecas: quandoq. etiam possibiles. ex. gr. Homo non modo es% animal
rationale, civile, et ad felicitatem comparandam factam, sed quoque harbitauin
moralium capax, Alite bone definitionis note, Ex quo consequitur *. pro omni
rerum ambiguitate removenda, necessum est, ut definitionis termini sint clari,
atque definitiones cum rebus definitis reciprocentur. Hinc bene definitur. homo
animal ratiocinaris, nam ott)ne animal ratione pr editum, est homo.,
Definitiones rea/es, sunt quoq. nominales. Ex quo tertio, colligitur non dari definitio,
lies reales, atq. essentiales, ut scholx loquuntur, nam rerum essentialia nobis
non innotescunt. Omnes itaque definitiones sunt nQ« minum definitiones, vel
potius descriptiones, 7 6. Quid rerum divisio. Deniq, rerum divisio est
resolutio totius in suas par. Ue Loquela,, parte? prscipuas, qur dicitur
physica in quantitatibus solidis, idealis autem in abstra~ ftis. Ad primam
divisionem spectat illa corporis humani partitio jn partes solidas, etjluidas.
Ad alteram retertur illa hgurarum planarum apud Geometras in trilateras,
quatrilateras, ct multilateras. Divisionis utilitas est maxima jn rebus per
quam maxime implicitis, et per quam longis, quoe uno veluti mentis intuitu, ne
q. videri, neq. comprehendi possunt. Sed ex quo orationis claritas, nisi ex recte deficitis,
et rectius divisis propositionibus ? Alia propositionum penera. Postremo
semigeometroe jrecentes, qui nominibus mathematicis tantopere abuntuntur,
dictis quoque accensent propositiones, quas ipsi dicunt practieas, Theoreticas,
demonstrabiles, indemonstrabiles, axiomata, postulata, problemata, Theoremata,
schflta, corollaria, lemmata, et si qu* sint alia vobis omnibus per quam
cownita. Sequitur syllogismus de quo Aristoteles apud Grsecos quarnplurimos
libros scripsisse scin)us ex Lærtro, i C ir v. •t 4 Ejusjue pragrf sibus. \l
»'* .-ia « c, if* .: V », J • i •r«r ; *A f -- ^ V^-; *#•* >5,I His omnibus
ultimo loco addendum est ixemplum, quod fit, cum ex rebus notis ad incognita
profcedamus. Ex. gr. Lacedemones, Athenienses, et Romani fuerunt liberi, qui
agriculturam, et militiam exercuerunt • Q UI " cumque igitur Status has
artes maximo animi, tardore colit, erit etiam liber. Ex antedicti jnodis hic
est prsestantior, etenim ab exemplis ortum habuerunt et progressus ars medica;
agrorum cultura, navigatio, pictura, sculptura, poesis, tactica, etc. Ecquis
est inter homines, qui aliquo exemplo cognito non lucitur, btiatn ad aliquod
scelus patrandum j ftonne Alexander Mstgnus Achillem, « L.l Cæsar Alexandrum
est imitatus? Quid plura • F 4 N? Ue erruriubs .accenduntur et inflammantur* i
\m ul ac accensa sunt, ex statu, tanta; omnigenæ ignorantiæ trans.it homo in
rerum quamplurimarnm scientiam. Verumtamen in tanti temporis longinquitate,
atq. in tanta artium,, scientiarumq. progressione mens humana adhuc res
infinita», ignorat, atq. omnfgeqa errorum colluvie pxne tabescit. Eam itaque
curare tabescentem unius .philosophi est cum prxceptis', et institutis. Sed
prius tantx imbeci i' itatis causas noscere, atq. præcipuas extricare, fit opus
Difficultas in addiscendo «> Quicumque artem aliquam, etiamsi mecha» liicam,
vel scientiam sibi comparare sedulo studet, quandain difficultatem in se
sentit, qux fere adeo magna est, ut eam difficillime superet. Quid hoc
manifestius jn sbcietate civili? Forsitan esse possunt, ut iisdem lubet, omnes
maximi philosophi, omnes Poetx, matheniatum cultores, atq. artifices magni
nominis ?. Rerum sciendarum infinita multitudo. Tanta es.t rerum, naturalium
copia, tanta artium, scientiarumq. multitudo, tantaq. re-, rura falsarum, vel
dubiarum infinitas, ut mens iisdem prope obruatur. Nonne hoc delegare dementis
esset. Libido rerum multiplicium Quid si hisce errorum causis, libido quoque
«ccedat multas, ac diversas artes j multas et e ’ di- JSorumque progressibus *
jf diversas scientias eodem teinporfe comparan» di ? Profecto quxvis mens ex
imbecilla evadet imbecillior, et majorum errorum fiet capax. Alia errorum cauta
in sensuum obtusi ' i ' * tat e. ‘ v Addite bis omnibus sensuum exteriorum
quandam obtusitatem, atq. sonsuum interiorum naturalem dispositionem, quibus
rerum corporearum ceu venenantur, et mutantqr jmagines. Nonne eadem de re
diversi judicant varii homines, quia djversa corporis temperatione dominantur £
Marius Pater natura audax agebat audacter. Contrft Q. P':jbius maximus
verrucosus natura lentus, lefttjssinie proqessit, adeoq. ille pro Cimbris
delendis, hic pro Annibale delassando, factus Alienationes, et distractiones.
Mentis imbecillitas etiam eruitur ex tot, tantisq. alienationibus tum
voluntariis, tunt physicis, quæ nonnullis hominibus adeo inficerent, ut pacne
insensiles appareant. In flcgmaticis
inertia solet esse maximi Altera errorum causa in nuturie phænomenis. 1 Deducitur etiam errorum causa
ex indeclinabj T li difficultate cojvnoscencfi rerum vires, essentias,
relationes, et fines. Ausi sunt quamplurimi hrec omnia rimari; at eorum
absurditates nemo nus adhuc dinumerare potuit. De erroribus Jn repetitionibus et
contradictionibus. Mentis imbecillitas quoqu^ eruitur ex tot, tantisque
repetitionibus parumdem rerum, atque ex tot, tantjsq. contrarietatibus, quibus
ne quidem summi viri carent. Hujusmodi exempla sunt sexcenta, qux hic recensere
t»eque liibet, neq. juvat. In systematum absurditatibus. His omnibus adjungite
tot systemata absurda, tot phænomena inenodabilia, tot hypotheses commentitias,
quibus maxime reeentiorum libri scatent. E x meditationis inertia ^ Mentis item
imbecillitas colligitur e? meditandi inertia, quoe omnibus hominibus est pxne
communis. Hac de causa paucissimi sunt, qui rerum causas cognoscere curant.
Quid turpius, quam se ipsum nescire, et cujam sui corporis artis medies
imperitis committere ? Ex corporis humani lentitudine. At animum inbecijlimupi
reddunt qusdam forporis lentitudo, atque affectuum vjs, quie eum ita
percutiunt, conturbant, et commovent, ut mens sola rerum superficie sit
contenta. Ex nimio sui ipsius amore. His omnibus addendum, quod nemo unus
propriæ debilitatis, sit conscius, neque sibi testis esse velit. Quisquis enim
aliqua de re j ud i-Eornmaue progressibus, gg judicium affert, putat non posse
melius dijudjcari. 14. Alia errorum causa ex parentibus. Quid si hisce omnibus
breviter adumbratis prsecipuis errorum causis, ultimo loco addal tis, quod
parentes, nutrjces, magistri, theatra, ineptorum librorum lectio, ipse multitudinis
consepsus pueros depravant', atque abducunt a vero ? En errorum omnium
principes causas, quas singillatim indicare cura, bo, ut declinare possitis. P
ex judicia populari. Præter jam dic$a, sunt et alia, uti pr*ju* dicia
popularia, quæ ut piant», et animantia regionibus sunt adcpmodata. Quis ea cognoscit, et cognita ab iisdem audeat se
liberare ? Nonne decipi, et
decipere seculuiq peitaturDe erroribus j De erroribus mentis t - quo ad Sensus
exteriores. Visus prostantia. * X sensibus, visus est reliquis pr®stantior,
quia illius ope majori 'idearum numero mens perfunditur, quam cum cjrteris.
Ptenim hoc uno corporum colbres, 'Hgurts, magnitudines', distantiis, motum,
atq. hu usce immensæ universitatis pulchritudinem percipimus, quo orbati, nulla
esset coeli fornicepS, nulla prtur® et scnlptth® proportio, nulla rerum
dispositio, nullaq. tantæ natur® immensitas nobis obversaretur. Attamen quis
crederet ? Ilcc sensu mens niaximopere decipitur. x 7» Ex visu. i. Mens errat,
cum quis objectorum existentiam, qu® non videt, audacter negat. Profecto nemo
æris fluidum, neque inhnita animalcula, neq. corpora longe procul dissita
jntuetur, licet existant. I P. Ex visu. IT. Decipimur in judicando de rerum
distantiis, eteniin credimus solem, lunam, et nubes ®qualiter a nobis distare. Verumtamen nubes non attolluntur, prxterquam ad duo,
vel milliaria. Luna funerat distantiam Eorumque progressibus. 07 33 Sol denique juxta Kebleri
supputatione nonagintas miriones excedit. Ex visu. HI. Sj inter dyas Urbes, vel
montes maxime dj^ijos, interposita sit vallis etiamsi amplissima, 'procul
visi', apparet una eademque urbs, atq. unus idemq. mons. ac. Ex visu, Fallimur
etiam, quo ad corp.orum figuras. Nam ellypsis cominus perspecta a circii. lp
non distinguit ujr. Et Turris angularis videtur sphærica. rtemq. du lineæ
parallela longissime protensse, videntur convergentes. Qontraq, duo parietes
divergentes APPARENT paraliel Quid amplius? linea tortuosa procul visa, nobis
recta apparet. Campanæ fremitus, dum sonat, non intuetur, etiamsj sonitus.
audiri nequeat, nisi partium metallicarum vibrationibus > at 4 * ærl 5
undis. liludq. ipsum dicito de aquis paludosis ac lutulentis. no. Ex VISU.
Eademq. deceptio notatur in lucis propagatione, cujus motus putatur fieri
puncto temporis, attamen est successivus licet celerrimus. New/tonus enim eam
percurrere quolibet minuto. secundo 20. semidiametros terrestres, scii., 202.
milli^ria Italica putavit. Ex visu: Prxterea sol. videtur diametri
bipedaroribus, lis. Itemq. Planetx majores, atq. stellx prirus magnitudinis
apparent tanquam faculæ accensa;, verumtamen. præstantissimi Astronomi recentes
Tellurem esse asserunt solis vix partem milionesimam. Nihil dicendum de Jove,
deque Saturno. Decipimur quoque cum judicamus colores omnes corporibus
adhærere, licet in iis non reperitur, nisi quædam radiorum lucis retlexio,
cujus angulum si varies, motatur quoque color Si in fili extremo ponatur carbo
accensus, atq. tanta celeritate circum torqueatur, ut minuto secundo circulus
absolvatuy, circulum igneum minime interruptum distinctissime intuemur. Ex
visu. Decipimur item adspicientes remum in aqua aliqua immersum, ruptum
judicamus. In apice akissimi montis solem videmus matutino tempore, attamon est
ejusdem ctrum. Vf. Ex visa. V t V'; Ex audit - ’ 'vc«*Jdl Ut lucis radii, sic
acris und.e obstaculi inipactx resiliunt* £* hac ær» rep$fCu*, sio ne, oritur
vocis repetitio, quam æch uro dicimus, hujusmodi vocis repetitiones. fiud ratis
locorum distantiis. V Sylvestres autem credunt esse homines, qui eosdem
‘ludificant. Quod est iaW. n •" * &* odMTMPk'* A Odoratus menti quoq.i
causas errorum trifcuit, qui sunt sequentes. Brimo putamus omnes odores ac
fxtores corporibus inessed. Quod est omuino falsum. Nam corporibus non
inhxrent, prxterquam effluvia, sive pafm insensibiles nobis voluptatem, vel
jbolestjam excitant. Si primufn, sensaodorem. Si secundum wem. Hinc, sequitur,
quod si toixmktitur odor, vel fator. E odoratu*. '. m'-Secundo decipimur, diim
judicamus ofnn honines qtte ac nos odorem, vel fetorem alicujus qprporis sentire.
Fortasse est una eademq* nari««nfebricatio m amnibus homi,bus Quis eniifa
ignorat eundem hominem rtfdrbo- laborantem non sentire odores, titl prius ? Cur
fta ? quia sensus dispositio non est eadem. Hinc bjwfnali - tempore non setr+
s* I '4 aL M i Eorumqut progm rsi&us timus, quæ tempore æstivo nos
conturbant. Ex gustatu. Sequitur gustatus. Hic sensus licet nobis maximæ
utilitati, attamen est etiam multorum errorum causa. Primo judicamus sapore ni, sci!, amarum vel dulcem
esse in dapibus. Verumtamen in ipsis non inest, quam qujedam particularum
multitudo, quæ linguæ nervulos plus, minusve afficiunt. Ex gustatu. o.
Decipimur, cum putamus omnes honunes ceque ac nos sentite saporem in dapibus,
amaritudinem, aut dulcedinem in vino, etc. Quod ne quidem in ipso homine
contingere . «otest, quoniam ejusdem linguæ dispositio perpetuis mutationibus
subjacet. Ex tactu. Sequitur ultimo loco tactus •, qui reliquis est minus
erroneus. Corpora enim, quæ video esse possunt spectra [MACBETH saw Banquo;
Hamlet saw his father – DISIMPLICATVRA]; sonitus, quem atu dio esse potest vis
phantasiæ, illud, ipsum dicito de' fætor ibus, et saporibus. At equum,
parietem, aquam, ignem si tetigero, de eorum existentia dementis esset
addubitare. Quid plura? U110 judice tactu, scimus nos existere, atq. extare
infinita alia corpora extra nos\ a quibus continuo impellimur, et commovemur.
Licet res sic se habet, verumtamen hoc sensu mens decepta, frequentissime
errat. r* 'Wfc* ttt tn»,« • «oWawtf x 4% / q q 40. Ex tactu.Vas ære repletum
*qufc ponoerostnh putamus, ac si ab illo fluido esset orbatum. Quis nescit ærem
ponderare, uti extera cor* pora ? atque ex hoc errore oritur alter. Arbitrantur
en; tn otunfcs homines æiem in nobis, neq. in se i so gravitare, attamen
reCentissimi philosophi centies experti sunt ærem gravitate, illiusq. columnam,
qus nobis imminet, æquari ponderi asperrimas intuemur. Ex tactu. Insuper
judicamus quædarri corpora esse sua natura frigida, quædam alia ex se calida.
Calorem, itaq. et frigus corporibus inesi se credimus. Quod est omnino falsum.
Etonim calor, et frigus sunt qnxdam anitni nostri sensationem; quas in nobis,
uti odores, ' 1 * ' k ' tft f / qigjped (S Eorurtique progressibus. et Sapores,
corpora exteriora in nobis excitant. Ex tactu 4 V. Decipimur quoque, cum manum
ca dam irt aqua frigida mergamus, aqoam sentimus calidam, et contra. Quin
advertatur * quod ma«us, aqua sit calidior, vel rigl, dior. Ex. gr. Si in manu
sint calonS 8. S ra ‘ dus, in aqua autem frigiditatis. Aqua sentiri debet
calida, uti Contra si in aqua sint decem frigiditatis gradus, et in manu
caloris. Manus sentitur frigida, ut sex. Ex tactu denique decipimur, curri a, s
? th judicium feramus de corporum duiitie, mollitudine, flexibilitate, etc. qux
suos gradus habent. Nonne quotidie experimur > quo uni durum, alteri molle
videtur*vv, »* ». f Jflu. O/i •jv 5.'*' ir:-k,K Pqui temperamento cholerico
dominantur, sunt rmgmt.nm rerum promissores, superbi, audaces, vaferrimi,
ambitiosi, crudeles. Sanguinei amem sunt Venerei, vinosi, voluptuarii, brevius
ad Sa omnia. rapiuntur, qu* sensus alliciunt, et mulcent. Melancolici plerumq.
sunc confusi, laboribsi, diffidentes, atq. acerrimi judicii Flegmaticos denique
experimur pavidos, superstitiosos, somnolentos, serviles, confusos, atq. tam in
virtutum, quini in vitiorum exercitatione inerres. Ex temperamento. Quæ cum ita
sint, quisjue intelligit, quod hi omnes eodem de objecto diverse jfidl are
debeant, e >rUmque judicia natur* cujasque e«e adtemperata. Ex qno
necessario sequitur idem periculum sanguineis minimi, rnelancolicis, et
flegmacicis Maxirhi moifienti obve rsari. Ex quo etiam sequitur, quod una,
eademqtie res esse debet uni maxirrce voluptatis, alteri vero maximi doloris.
Hinc quoque redditur ratio, quare unus judex illum ipsum absolvit, quem alter
damnat. Nonne tanta judiciorum varietas, a diversa corpoj-Um constituzione
repetenda ? Nonne hac est multorum causa errorum? Mentis errores ex passionum
vehementia. III nostrorum errorum fons, idtmque uber. th 6 fi e erroribus,
liberrimus in passionibus inest. Quid singula» jjersequar, cutn omnes ad unum
sui ipsiu»'; amorem reducantur? Etenim ex immoderato sui ipsius amore exortæ
sunt tot populorum cædes, patri» proditiones, parricidia, flagitia, scelera,
incendia, provinciarum, urbiumque direptiones. Quis ea recensere valeret, quar
Cyrus major Persarum Rex, quæ Alexander Macedo, quxque tandem ipsi ROMANI
gesserunt ? Legite quæso vitæ humanæ monumenta historica H tam recentia, quam
illa ab ultima antiquitate repetita, in iis tanquam in tabula innumerabiles amicos
proditos, Sanctiora iædera neglecta, innocentium tnilliones modo unius
ambitioni, modo avaritix, modo libidini, modoque crudelitati immolatos esse
videbitis. Dici posset hoc
ipsum singillatim de timore, de spe, de ambitione, coeterisque. Quid plura ? Nulla in homine passio immodica,qux
martyrum mil'lione» non recenset. Ex attentionis defectu «ja. Sequitut attentio, ex cujus
neglecta plurimum quoque decipimur. Erramus, cum nostra attentio licet finita,
eam in quam piurima objecta distrahamus, a. Sæpissime attentio uni objecto
adhærens, reliqua nos ignorare facit. Ipsaq. augetur vel minuiut, pro ut nostra
militas est major, vel miti >r .Ex attentionis neglectu fere contirftt.t,
quod de rebus involutis, et implicitis judidelationes noverimus ? Deniq. ex slttentioni
defectu ortum ducunt tot, ac tanta præjudicia popularia, mentis alienationes,
atq. aWrdi* tates. Nihil dicarri de sensu mbrali, qui tiumq. nos decipit v Ha-e
de mentis erroribus quo ad sensus exteriores, et interiores i ertorib ., guo ai
animi sensationes. Ex sensationibus errores. ITT' X omnibus iis, qua? huc usque
maxima P.f curti brevitate extricata sunt, liquido patet universaS animi
sensationes prædictorum sensuum tam naturalem, quam temporaneam dispbsitionem
sequi debere. Cum hi sensua jnagna sunt in \'arietate,
non modo inter homines, sed fctiam in ipso homine, sequi quoque debet, quod
unius sensatio abs alterius 4 serisatlone distinguenda. En ratio cur idem
corpus, neq.:eque durum, neq. atque pohderosum, vel molle, vel odorum, vel
fætidum omnes sentiunt. En quoque ratio # quare dictatum illud sit verum. Quot homines, tot
sententia. Rerum enim judicia a senr sationibus, sensationes vero a sensuum
textura oriuntur. Varietas itaq. sensuum, etiam judici orum diversitatem
affert. Qua? cum sint* videamus ftiodo f quo pacto a sensationibus Recipiamur.
quæ non sunt nisi r ‘ to- • y % t t®, P? errjg/fyt *, totidem rectiones no is
conspnse, vel dissq «ce, habeantur absolutæ. ajcfe/hr Jfceptio m IV. Decipitor
quo® e cum Dei, horainunj, et plant»‘win actiones putentur ejusdem generis,
tametsi tofo cxlo differant. Sequitur aiiu deceptio. V. Sim; it r Dliitur, dym
ideas spirituales onnhi extensas, et mitf riales ^oncipiat. Judicia fa^sa 'x
prava idearum unione • i. JEr^at e-inn, si qu* sint conjuncta,, separata esse
ju icet. Coi.traque qu?e nonnisi jn tote separantur, concipit conjuncta.,,
Suoqi noris gereris suat Poetarum fabuljp. Secunda autem sunt to F-,oms
irrotibus. Omfiis eirctilus qua tuor angulis rectis equahit Circulus autem est
figura plana. Omnis itaqui figura plana quatuor rectis tequatur. V syllogismi
vitiositas. Syllogismus est vitiosus, si quis e præmissis negantibus velit
affirmativi concludere. Contraqi si e*
præmissis ajentibus velit aliquid negativi concludere « Primi generis fcst:
Arabes non sunt Christiani. ITALI non sunt Arabes. Ergo ITALI sunt jChristiani
» Secundi generis est hic: Africani sunt inertes. Eurtrpæi autem stmt naturS
laboriosi. Africani igitur non Sunt Europii. Alter syllogismi defectus. Erratur
etiam vi haspirationis. Ex. gn Quicquid amas, non comedis. Sed pisces hatnai
pisces ergo non comedis rir. VII syllogismi defectus. Mens errat in syllogismo
conficiendo j si quid pro causa ponatur, quod reapse non sit Causa. Ex. gr.
Literarum studium breviorem reddit Litbratorum vitam. Octava syllogismi
vitiositas Illud quoq. dicendum si quis pro deffiotiStrato habeat, quod est in
qUatstiotie. Ex. gr» Si quis diceret. Mundi cl atrum ist illud, ii i quo
universi corpora tendunt 1 Atqui omnia mundi corpora in Tellurem decidunt.
TellitS igitu? ttst mundi centrum. Nona syllogismorum vitiositas Vili. Vitiosus
pariter est Syllogismus, si quid Ttorumque progressibus « t 4 f qtlidquam
alicui substanti* absolute tribuatur t qiiod eidem per decidens competit. Ex.
gr. P/anetx f uti tellus, sunt corpora opaca. Ergo habitatores habent. 1 14*
Error ab exemplo. Mens errat in exemplo, quando ex r t cognita ad incognitam
quis deveniat, quin eidem rtJrum circumstanti* non concurrant. Ex. gr. Prima
bella civilia inter pairicios, et plebeos, fecerunt Romam maximam, atque
potentissimam. Ergo si omnes Europx status bella intestina foverent .(Q tiod
utiq. est falsum) Redderentur potentiores. Ex enthymemate i Errat mens in
enthimemate ob idem principium. Ex. gr. Dux valentinus statum Ecclesia a
tyrannis vindicavit. Fuit ergo maximtis imperator. Duodecima ex sorite
vitiositas. Captiosa est argumentatio si in aliqua jiroposititinum serie, una
est erronea. Tunc Quotquot sunt, omnes rUunt. Ex.gr. Ex omnibus terrx partibus
Europa est melior. Ex EUiopse statibiis Italia. Ex Italiis regionibus regnum
Neapolis et ex sensu exteriori fqi cilhme decipiatur, neces/e duco, V t uni
stnsui nusquam dedatis; Quamobrem plures Vint adhibendi. Sic visus ab auditu: et tactus
ex gustu emendatur. Propria Votura tst notanda. nus. homine adeo discriminatur.
Vt raro eveniat, dW «fc conspirent ami est eorundem memori, temperationis,
passionum, atque attentionis differentia, ex quibus * iam tanta judiciorum
varietas, atque tanta errorum origo. Si quis igitur eosdem velit def mare,
sedulo perpendat hxc omnia. Quod si errores si nequeat evellere, salæm eosdem
minuit, Sensationes sunt cuique proprix. H>Sensationes cujusq. generis sunt
cuiq.komini JS orumque progressibus. ilf peculiares, atque in ipso homine
variant. Qua igitur in iis contentio. Si ipse sint re/at.e ? Excitanda est
attentio. Ex attentionis contemptu, quamplurimi errores. Ipsa igitur est
excitanda, et adhibenda. Ratio est quoque excolenda, quam si unans sequamur
ducem, nusquam aberrabimus. Vpcabula
obscura vitanda. Quid vocibus, uti animi nostri SIGNIS, utilius? Sint itaque
clare, perspicua, et non a communi usu remote. ltemque vocabula complicata,
emphatica, methaphorica, atque SIGNIFICATIONIS expertia, vitato. Declinanda
sunt enunciationes absurd.t, Sint enunciationes judiciis conformes,
decliænturque falsa;, obscure, atque absurde. Ars Sophistica philqsopho est
ableganda t Definito res. Sed definitiones sint rebus clariores. Ille autem
amnibus prestant, que cum rebus definitis reciprocentur. Vitato syl ^g is mos
erroneos. Ars enim Sophistica a philosopho est ableganda.Nusquam a re cognita
ad incognitam deveniatis, nisi prius omnes rerum circumstantias perpendatis.
Soritem raro adhibito Soritem raro adhibito t quia plerumq. est argumentatio
captiosa De erroribus, A scepticismi spiritu procul estote. A scepticismi
spiritu, maxime inconsiderato longe procul abesto. Argumentum, analogi£ fugito.
Neq. immodica sciendi curiositas vos abripiat. Quamobrem. Libidinem comparandi
multas, et diversas scientias uno eodemaue tempore vitato. Alienationes voluntarias fugito.
Ab alienat usibus voluntariis vos ab alienato. Phisic.r autem si sint,
attentione miniiendtt. i tll 1Rc- Morumque progressibus. is J Rerum causas
cognoscere studeto. Rerum omnium
causas, et fines cognoscere studeto. Aliter nemo esse potest felix.
Contrarietates, et repetitiones fuggito. Contrarietates, ac repetitiones
fuggito. Contrarietas enim mentis defectum, repetitio vero memori labilitatem
accusat scriptoris. Inertiam vitato. Prxterea perquam longa meditatione vos
contritissimos volo } et quandam insitam inertiam vitato. Affectuum vis
immodica est temperanda. Quid vehementius, quam passionum vis\ maxime rn at at
e vestra tam fervida\ Eam igitur compescite catenis. 146, Propria debilitas est
cognoscenda, et cwranda. Pandem nemo unus homo adhuc inventus est propria
debilitatis conscius, neque sibi tesris voluit esse. Eam igitur cognoscere prius curato, de in adsidua
librorum lectione, virorum consuetudine bonorum } atq. ex sui ipsius
meditatione vel minuito, vel eradicato. Hactenus de errorum ortu, ac progressibus. Ej usque
progressibus Qua veritas moralis Itemq. si nostra jqdicia factis respondeant,
Veritas dicitur moralis. Hujusmodi sunt historica? narrationes; qusq. nos ab
aliis quotidie inaudimus, yel legimus. Qu£ veritas certa. Præterea si veritas
ita est quotuplex sit dubietas. Denique
dubietas, vel ponitur in squali rationum contrariarum squalitate, ut omnia
insecta ortiuntur ex ovis, vel ab animalculis spermaticis, vel a putredine.
H.xc dicitur positiva. I a ‘ Illa De Veritate Illa vero; «Jirs i.n idearum
ignoratione consiStic, aopellatur negativa. ' Estne stellarum mt~ tperus par',
vel impar ?.g. Quid', et quot u ple x sit f alsit as* Ex dictis clare
ihtettigituf falsitatem esse disconvenientiam nostrorum judiciorum ab. objectis
exterioribus, vel. ab eorumdem. relationibus, vel ab ipsis fecti$ auditis, vel
lectis, ex quo consequitur tot dari genera falsitatum, 1 quot numerantur
veritatis' genera. Dantur itaque fahitates sensibiles, discursive ac morales. Q intus ita
delinitis, priusquam veritas cujusque generis investigetur, de veritatis
existepti paucissima dicam. De Cujusq. veritatis exist entia. Exiseit veritas
sensibilis. fTlAmetsi mens nostra ek unoquoque sensu, X atq. ex sui ipsius
judiciis, et ratiociniis quandoque decipiatur, existunt tamen veritates
sensibiles,, atq. abstractæ, ut ex sequentibus. I. Quis addubitare potest de
tot, tantorumque. Corporum existentia, qua?, nos ambiunt? Nonne pæne infinita
objecta nostris sensibus quotidie obversantur ? quot, et quantos Homines,
plantas, animalia, atq. xdilicia videmur.' Idipsum dicito de sonis, de
saporibus, de odoribus, atque de sensationibus quas i n No- Hjustpit
progresiibus Yfobis ex tactu oriuntur. Quas veritates si quis denegaret,
habendus esset demens ac delinis. Existunt itaque veritates sensibiles. Quid
plura ? Nisi extarent hujusmodi veritates, ne quidem existentiam nostram
sentiremus. Existunt veritates abstracte. Mens humana prarter ideas sensibiles,
quamplurimas alias investigat illas comparans inter se, vel cum tertia. Ex qua
comparatione judicia, et ratiocinia nascuntur. Hinc veritates methaphysicæ, et
matematicæ. Hinc artium, scientiarumq. principia, ex quibus infinitæ
demonstrationes oriuntur. It. Existunt veritates morales. Denique si in aliqua
narratione constabilienda, non modo testes, historia, et traditio sive oralis,
sive scripta, verum etiam monumenta concurrant, non est de illa minime
dubitandum. Quis enim sane mentis homo dubitaret
CICERONE (si veda) fuisse Consulem, in Formiano habuisse villam ? Quis
dubitaret GIULIO (si veda) CESARE fuisse .occisum, OTTAVIANO (si veda) fuisse
Romanum Imperatorem ? Existunt itaque, veritates sensibiles, demonstrativæ, et
morales. Error scepticorum. Ex His huc usque adumbratis sane eruitur afnotx
mentis fuisse illos omnes, qui prædictas veritates acerrime, ac pugnacissime
denegarunt, uti fuerunt Accademici, Pyrrhonii, Cyrenaici, qui ausi sunt ipsas
nostras comprehensiones impugnare. GIRGENTI (si veda) enim Ve Veritate,
asservit abstrusa esse omnia, nibil nes sentire, nihilque cernere. Nonne hi
excxcant nos orbantq. sensibus ? Philo negavit quidquam esse, quod comprehendi
posset, sic judicium tollit incogniti, et cogniti i Democritus contra solis
sensibus credidit. VELIA (si veda), et Xenophanes quasi irati increpabant eorum
arrogantiam, qui cuin sciri nihil possent, audeant se scire dicere. Neque sunt
audienda contorta, et aculeata Diodori, atque Alexini sophismata. Quid
absurdius illorum fallacibus j.onclusiunculis ? ad unum itaq. omnes veritatis
impiignatores disputarunt nihil percipi, nihil congnosci, nihilq. sciri posse,
sed veritates in profundo esse demersas. Cur ita?, Quia angusti sunt sensus,
imbecilli animi > brevii curricula vitæ. EJasyue progressibus De cu. yusq.
veritatis /tota. t .*3« fuo cntenum veritatis Quæritur hoc in capite, quo
criterio verum a falso distinguimus. L’ORTO, qui soUs sensibus credebant,
veritates alterius gelieris respuebant: Platonici; atq; Stoici judicium veri }
ac falsi in una mente potiebant i Fuerunt, et sunt, qui in ntroq. veritatis notam
colldcant. Sensus scilicet i ri veritatibus physicis, mentem vero, in
abstractis. Denique judiciorum' certitudinem in evidentia potuit Cartesius,
quatti in physicam, methaphysicam, et moralem dispescuit; Prima locun? habet in
rebus sensibilibus; in veritatibus abitractis altera; ultima vero in
auctoritate; Refelluntur eptcurei i; At harum omnium opinionuni qualis vera
tit, an falsa liHbrriirife dicarri Quommodd soli sensus esse possUnt judicium
veri, ac falsi f si ipsi sint tam fallaces ? non ne decipimur nos ab oculis, ab
auribus, ab olfactu, gustatu t tactuque ? si soli sensus riotant veri, ac falsi
comprehenderent, sol esset magnitudine bipedalis j stellæ rion essent plures,
quani videntur. REMVS IN AQUA ESSET FRACTVS, parelii essent soles reales ec. Denique
si soli tdnsus judicium veri, ac falsi continerent, i. L 4 quæRefellantur
platonici, ac Stoici. An ponenda veritatis noti in una mente, sensibus exclusis
? Falluntur quoque, qui ita philosophantur. Nam sublatis sensibus, nullum
daretur in mente judicium, nulla ratiocinatio, nullaque veritas, Quæ mens sine
judi«*ts, et quæ judicia, et ratiocinia sine ideis, et quæ tandem idæ sine
sensibus; quibus sublatis, nulla esset in mente operatio ? Constat itaq. Pluton
icorum, ac Stoicorum opinionem esse fallacem. Quid si in utroaue. Q n 'd
dicendum, si tam in sensibus, quam in mente, quod erat tertia ex notis
propositis ? Sensus quippe mentem corrigere possunt, mens autem emendare
sensus. Sed in mente ipsa ponendum est principium, quod quærimus, quoniam una
mens capax est veritatis, sensus enim materiam»judicandi eidem dumtaxat
præbent.' 17* NH novi in Cartesii evidentia. Ultimo loco, quo ad Cartesii
evidentiam, dico, quod hæc opinio eadem difficultate qua prædictæ opiniones,
laboret. Etenim cum Cartesius tot evidentiæ genera posuisset^ quot sunt
veritatis species, vellem ab eo scire, quo pacto, quod mihi visum est evidens,
esse evidens sciam ? quomodo judiciorum meorum. Ejustque progrehibus. f%% rum
evidentiam cognoscam quomodo deniq. rerum auditarum quamobrem non ab alio
quærendum principio, nisi a sensibus in veritatibus physicis, u mente in
abstractis, atque ab aliorum fide in narrationibus historicis. Quæ omnia
singillatim disputata sunt, ac refutata. Quid veritatis crittrium. Hisce quam
breviter enucleatis, ad propositum. Exquirimus hoc in loco veritatem primam,
qui alia demonstratur. Propositionem nempe hic quærimus ex se certam, cuique
cognitam, atque cujusque veritatis cew fulcrum, quæ sui natura demonstrari
nequit ipsi omnes alias demonstrare possumus. iq. A dubietate oritur veritas.
Principio veritatis est capax, qui dubitat. Nam qui omnia adfirmat,
propositionem etiam sui adversarii esse veram dicit. Contra qut Universa negat,
quæque ipse dicit, quoque negat. Philosophus itaque in veritatis investigatione
a dubitatione incipere delet. Sunt enim dubietates tamqaam nodi, quos
philosophus resolvere debpt. At qui semper dubitat, nnsquam veritates invenit,
prqindeq. a dubitando debet desistere. Nam. in dubietatum catena, si daretutf
progressus in infinitum, nihil sciremus. Idem nequit esse-» et non esse.
Principium itaque pro omnigena veritate reperienda, est illud ipsum, qiiod
LIZIO initio suæ Methaphysicæ præscripsit. JSIihil pots$ n* Veritate,
potest simul esse, et noti esse. Videamus ttuSdo, num hæc propositio sit certa,
evidens atque adæquata. Expendendum nempe num hujusmodi principium sit clarum
cuiq; cognitum, num denique cujusq; veritatis genera constabiliat; Ex quo
veritas sensibilis, L Veritas phisica a sensibus oritur. Si mihi igitur obversetur
vesevus ignivomus, dubito de ejusdem existentia ? Turic tactum adhibeo,
aliosq'. homines sentio Si mihi alii, uti ego, judicent vesuvium esse
ignivomurri. Nori potest non
existere. Alias esset, et non esset mons ignivomus. Quo nihil absurdius; Si dicat. Illa musica, quæ me
tantopere allicit, alios excruciat. Esto. Sed si musici existet, nenio negat.
Istudq. ipsum dicito de odoribus, saporibus, ac de sensationibus frigoris, ac,
caloris quæ nori extarent * nisi earum objecta existerent. Ex qud veritas
methaphisica. Ratiocinia tunc efficimus dum duas ideas cuni tertia comparemus,
ex qua comparatione earumdem æqualitas y vel inæqualitas deducitur; ex f gr. Quiequid est extensum est
corporeum. Tabula vero est extensa i Tabula igitur est corporea. Extensionis
itaq. idea convenit tam corpori, quam tabulæ; Corpus igitur, et tabula
conveniunt inter se; Alias tabula esset, et non esset corpus. Quod est iterum
absurdum; ai i V., >, £jusque progressibus i Sx quo veritas historica.
Tertio loco, si in aliqua historica narratione testes sunt oculati, historia,
traditio, atque itionuihenta æque concurrant, potestne de facto quis dubitare ?
Demus igitur Medos, Babilonios, Græcos, et ROMANOS numquam extitisse, nonne
essent, et non essertt simul tot historise, totq. ac tanta monumenta ab ultima
antiquitate repetita? Concludamus omne
verum, ac falsum a dubietate oriri, et cujusq. veritatis notam positam asse in
constabilita superius allata propositione sua natura certa, cuiq.cognita, atq.
adæquata. Quæ cum sint, jid
ulter riora procedamus. Quid } et quotuplex sit methodus. Methodus est via
quædam, qua nostra ju-J dicia i ac ratiocinia ita disponimus, ut Veritates
invenire, vel jam inventas cum aliis communicare possimus. Licet alii regulas tradant inveniendi; addiscendi;
exponendi, atqv disputandi j duæ tamen mihi videntur præcipuæ, alteri,
inveniendi, altera explicandi. Pri- 1 Cia analytica, secunda vero synthetica.
Una via. conjuncta separamus, altera disjuncta unimus. Primus modus rerum
inventioni j alter earumdim explicationi inseruit. winalysis, idem est ac
totius suas in partes 1 k4 quibus cdti* flantur lapides montis vesevi, eosdem
in su ultima principia reducit, ita illorum componentia reperit. Analytkicæ
contraria est sinthetica methodus, sive compositio, quæ ex quibusdam generalibus
principiis varia componendo in unum colligimus, itt alios doceamus. Regulæ
utriusq. methodi, in sequentibus capitibus fuse exponantur. Et Methodo
reperiendte veritatis sensibilis Oq. Htcc a sensibus, Certitudo, quam physicam
adpellavimus; ex sensibus exterioribus provenit eaq. nuncupatur etiam
intuitiya. Quare si objecta exteriora a sensibus retnpveas, hxc veritas on
amplius extat. Hinc ruitur primo, quod hæc certitudo nostrorum sensuum rationem
sequi debet. Etenim pro ut sensus sunt bene conformati, et objecta exteriora
multiplicia,, eo major nostrarum cognitionum sphæra fit, atq. augetur. Sensus
esse debent bene constituti • Sequitur secundo, quod si nostrorum sen* suum
fabricatio sit vitiosa, objecta non cernimus distinta. En ratio, cur ii, qui
morbd hjcterico laborant, universa objecta sub coloro Ei usque progressibus M*
croceo 'vi/ent. En quo ratio, «nny^ fci corpora remota, et presbyti,qu* sibi
sont proximiora, non cernunt. veritates referuntur, quæ constantissima
observatione, atq. diutinis experimentis liquido constant. Hujusmodi sunt, quæ
ex antiquis LIZIO, iElianus, Plinius, tum jecta impellit. Def. Benevolentia est
quoddam animidtsiderium, quo ad egenos juvandos rapimur. ax. 1, Bona in natura
sunt pæne infinita. et viem sceleratus. Quid monumenta i Quid si pr®dictis
ultimo loco momi-i intenta, qu® modo extant, addatis, nemo. «anus dubitat.
Reapse quis dubitat Samnites £xtitisse, et fuisse tam bellicosos. si urbes a Lb
ttjusgiii progressiius æstus marini causa, et sexcenta alia Reg. Si qutesilurti
resolvi possit, tunc videto si resolvi posset in omnes ejus partes, vel in una,
Hujus generis sunt quædam quæsita, qua plures in partes adspicienda sum ex. gr.
ltius refertur ad familias, ad civitates, ad imperia, ad hominum coetum, nisi
hac omnia considerentur quæsitum non potest Bene definiri, maxime quod uni
familiæ, uni civi, tati, uniq. imperio potest' esse u ilis, aliis vero maximo
detrimento. Quam ad regulam si animadvertissent tot tantique recentes luxus
scriptores, non consenuissent vel in eo laudando, vel vituperando. Reg. Si
quxsitum sit solutionis capax t extricandum tunc remanet, num sit simplex, vel
compositum scilicet num unum, vel plura membra habeat. Illud quippe est perquam
adcuratfc definiendum, alias -erratur. Sic in malorum origine videndum primo
quid sit malum. Deinde num existat in universo, tum si sit ejusdem, vel
multiplicis generis Demum si sit multiplex, distinguendum in omnes ejusdem cl
astes. Eorumque progressibus 'fes. Dicito hoc ipsum de voce luxus superius
memorata. Reg. Si q tussitum resolvi possit, tunc constabilienda sunt principia
clara frnm, ata. omni ex parte manifesta px contemptu hujus præclarissimi
reguli Hobbesii conclusiones sunt falsæ, quia la Isis principiis innituntur.
Hunc in errorem inciderunt quoq. omnes Pyrrhonii, aliiq. veritatis
infipugnatores. Reg. Propositiones
quot quot sunt, omnes Jluere debent veluti totidem illationes ex principiis
superius, firmatis ac stabilitis. Quod tunc evenit, quando omnes ita inter se
conneetantur, ut ceu quandum catenam efficiant atq. una ab alia nascatur. Qui
id non consequuntur, habendi sunt ingenii plumbei. En ratio cur juventus
neccsse est, ut; consenescat in addiscendis Euclidis Geometriæ libris planis.
Etenim in illorum lectione modus adquiritur demonstrandi, admiratur in iis, quo
pacto secunda de monstratur ex prima propositione, et tertia ex secunda. Sic
deinceps. Aristotelis æthica eodem ordine est conscripta, qua in addiscenda
juvenum profectas esset major. Nam non de rebus abstractis, sed de homine
agitur, verumtamen nemo unus eam legit, accurat. Cur ita ? quia eorum
institutores nondum sciunt Aristotelem extitisse, fuisse virum doctissiunim j
Br Peritote-».. gt mmn, ad Nicomacum scripsisse decem de sethica libros. Reg.
Conditis, sub qnk subjecto prgdicutum convenit, est adcuratissime definiendum*
Eapnitn philosophi munus est rationem, reddere t fiio pacto effectu! ad causatn
referatur. Queritur enim a seeulo præterito usq.* ad prarsentem diem, num luxus
sit statui alicui UtiSfS'? 1 '.
J '.w,;-' j, fi; -i 't. •• *>fi Huc usq, universi scriptores in genere
quæsitum extricarunt. Sed false omnes. Itaq. eum vel commendarunt, vel
vituperarunt. Cur ita ? Quia quarsitum non fuit iniqua m bene ptopositum i Sed
dicendum tst: pratsens luxus est utilitati, vel detrimento regno neapolis I,
vel Rom.el Quæsito ita proposito, videndum mini otnnes artes primitiva, et
secundaria possint ne numerum artificum majorem h«» bere? Si possint, necessum
est, ut ii^pleantWr. Siti aditer, et remanent in toto regno centum millia qui
laborare possunt, iisdemqj -Occupatio deficit. Quaro isti centum millia vuftis,
ut iiiOpes vagentur, vel ut expellantur e* statu, vel occidantur, num denique
in artibds itfjAis Occupandi ? Quis npn videt 1»^ xum non modo esse huit statui
uttlem, sed ilittirti decemriufn' ? ‘-fi RVg. 9. Si in qudsitb rOfoleemdo,
vobis non ebniiiigat cettiiadiheth repetite, tunc probabiollialtm auffite,
riebir eyuhg.antd» niti MafKiri l V ' pro -Ejusque progressibus 1 6f
probabilitas. Verum cavete, ne hypotheses velati theses habeatis. Quæritur nuin
sol, circa tellurem, ve] hæc circa illum moveatur. Certitudo omnino defecit.
Quærenda est probabilita. Utraq. est probabilis. Tunc quære probabiliorem. Mibi
videtur illa Cupertiici, quia mjnus me allicit. Nam facillime intelligo
revolutionem diurnam terrx circa seipsam, atq. illam annuam circa solem in
eccliptica „ et sojis re: «jlunonem circa proprium axem vigmti septem dierum
spatio. Reg. Non omnia quxsita sunt ejusdem geperis, alia enim sunt physica,
alia metaphysica t aha denique moraba. Si physica sensus, observationes,
a/iosq. homines interrogate. Si i nethaphysica, adhibenda est ratio, ac
demonstratio. Sin denique moralia. Notate testes, historiam, traditionem, ac
monumenta. Licet hxc sint per se clara, verumtarnen in rebus facti, nulla
ratioctnii. Dum facta video, rationem non audio Sxpe etiam in re clara, et
manifesta, qua mpluri mi testibus utuntur. Fortasse testes imiorem rationem
habent j quam ipsa ratiocinia firmissimis principiis constabilita? Reg. ii. Quo pacto in narrationibus historicis
procedendum, si monumenta amplius non extern ? Codices consulite, quibus in
legendis funditus sciri debet scriptoris lingua. At ca~ L 4 vrr# De Veritate,j
t t ' J veto ne Verslones vulgares, Hef. itxicos conmunes adhibeatis. Seri
quorsuih hcpc - Quia 'nulla lingua in aliam translatari optime potest. Quatvis
.enim lingua suas habet pecujiares proprietates, sectam, religionem, imperiv
firmam, mores denique y 'propensiones, adjectus, educationem, studia,
exercitia, ac partium studium. Hrc enim omhia ad plenissima scriptoris sensa
intelligenda mixime conducunt • Natn quiiumque- scribit etiam nolens suis in
libris I transfundit suos mores, adfectus y temperamentum, opiniones,
scientiam, oartium studium, atq. alia sibi propria. Brevius sjuicumq. scribit,
se ipsum describit, Quid liber, quam Sermo scriptus Nonne sermone, aliorum
animos pæne videmus?. Hoc fusius, ac 1»T Ejusqie progrersibnj • i est
diligentissime versandum, verum maxima, cura lectitanda, sunt omnia, ut
scriptoris mens ex universis ejusdem operibus constet Potent enim esse, quod
aliquod rejecisset. En ratio quare quampluritni in judicando errant. Quia vel
integrum librum non legunt, vel non intelligunt. Quid si. reliqua scriptoris
opera, ignorent, vel non curant scire ? At quid statuendum, si scriptor de aliorum opiaionibus,
vel factis agat? Reg. 14. Tunc exquirite primo, an scire potuerit, Num fuerit
perspicax. 3. An in judicando adeuratus. 4« Num in referendo sincerus • In
quibus si uni eorum defecerit, fidem ei denegate. Sin minus, eundem habete et diligentem,
et sincerum, et veracem. Hujusmodi
sunt optimi historici noti. LIVIO (si veda), SALLUSTIO (si veda), Cornelius
TACITO (si veda) præstantissimi fuerunt historiæ scriptores. Apud recentiores
MACHIAVELLI (si veda), Franciscus GIUCCIARDINI (si veda), Bernardus SEGNI (si
veda), Angelus de Constantia, Robertson, Hum, atq. historix universalis anglJci
scriptores. Quid si ex uno scriptore quamplures acceperint. Reg.Si quamplurimi,
etiamsi mille ex uno scriptore sua traxerunt, omnes simul tatl%. valent, quantum
unus, quem transcripserunt. Quod si clare constet historicum fuisse J cujus
nomen præfert. Sic Jjbnr de consolatione CICERONE (si veda) adscriptus; est '
Hgarjii .Ergo spurius. Contra VirgHii .®neidos., suflt Virgilii, nam, ab ejus
obitu ad præsentem usque ætatem eidem tribuitur. IlJudq. ipsum dicitp de
CICERONE (si veda), ORAZIO (si veda), COLUMELLA (si veda), M. VARRONE (si veda)
operibus. Tertio loco si in Codice m°dp aliquid legitur, quod in
scriptqcis:$t#te, vel antiquis Codicibus non legentur, dicitur interpolatus.
Denique si jaunc aliquid desideretur, quod fa antiquis :jpndieihu» etfeat,
appellatur mutilatus. HdSjjtm omnium exempla surtt pæne infinita, jju
brevitatis gratia omittuntur; et quS rdtione fiæc omnia internosci possunt ?
Reg. Dicito illum librum esse spurium, jt. -Si scribendi stylus, vel cogitdndi
ratio non sit illius scriptoris, cujus nonfen profert. . j&i a scriptoribus
corvis non sit memoraV Si adeo ineptus, ut cui tribuatur, nullo. EjuspK
progressibus n *7P lo modo possit convenire. 4. Dengue libe habendus eit
'spurius, -si antiqui eum rejecet irini /; - iV .. ..Reg. Contra^ liber
habendus est genuinus I. Si stylus, et cogitandi modus illi conve • ni aut,
cujus nomen > prxsefert: 2» Si a scriptoribus Coxvis sit memoratus: Si
antiqui de libri genuitaie, minime dubitarim. Reg. Lib^r habendus est
interpolatus t vel spurius y si facta, et personor memorentur scriptoris xtate
posteriores. Ipsum dicito de vocibus, ac locutionibus. Ultimo loco si doctrinas
•Si st e mati sibi proposito contrarias contineat Quid si scriptor fuerit
ineptissimus*. Reg. Codex est mutilatus si in eo aiiquid desit, quod
vetustissimis in codicibus legebatur: 2. Si qux continet y vani, cottfuseq
leguntur. Hæc pro auctoritate humana satis esse duco. Quo ad divinam, præter ea
superius dicta notanda sunt etiam quæ sequuntur. Reg Oportet perpendere .Nam
Deus loquutus fuerit' Cui loquutus: Quo in loco: quando: quid'., Hæc omnia
manifestissima sunt in quinque Pentafheuchi libris a Mose scriptis. Nam Deus
loquu,tus cum universo Populo Hæbrreorum. In mote Sinai, post eorum egressum ab
iEgypto. Quæ autem loquutus fuerit in duabus Tabulis lapideis continebatur *
Quse licet j De Veritate, j' v> . licet constent;, veruuuamen videndam
insu-, i f *. Per. Reg,. Num qu& Deus dixit, ai/ aoj incorrupta, vel
interpolata, vel mutilata pervenerint. 2. i 1 / sensus, ac vrria possint varii
accipi. Si autem varie accipi possint, nemo «aaa fuo arbitratu, ac teneri
intellegat, W aat (Catholicæ Scclesix judicio, standam erit., Hujusmodi sunt præcipuæ
rCgulæ, qua? methodo analitic.e maxime inserviunt. Quæ autem sequuntur ad
syntketicam spectant. Ej usque progressibus De regulis explicanda veritatis,
tam viva voce, quam scriptis I T' X omnibus animantium generibus unus 1/ homo
veritatis capax, est quoq. loquela præditus, qii^ sui animi intimiora sensa
exprimit. At mirabilior ejt scriptura, qua cum absentibus temporis, ac loci
loquimur Sed si philosqphi, si parentes, si ludimagistri desiderent, ut
juventus utiliter hæc divina rationis instrumenta adhibeant, sequentes regulas
ob oculos habeant. r Reg. i. Initio cujusq. facultatis, magister doceat, quid
ea" sit, que fuerit ejusdem origo, progressus, vicissitudines, scriptores,
atq. quas in partes ea distinquatur. v; •, Cur itl ? ut sciant auditores, quæ
ipsi comparant, atq. univers® scienti® quandam designationem ceu^ in parva
tabula adumbratam habesmt. In quibus enucleandis una, vel akeia lectio
sufficit, ne rerum multitudine detineantur ii, qui paucis prsceptis sunt
imbuendi. Reg. st. Maxima cum brevitate [H. P. GRICE: Quantitas: be maximally
brief], ac claritate simul primo controversis: status proponatur, deinde suas
in paries dividatur; tum inutilibus resectis, omnia sensim sine sensu
explicentur In hoc a quatnplnrimis erratur. Neq.enim -v t pro- «r ffif •• -
J-dolemata sciunt acute propd n ere, neque omnes, nodos extricare. Veriwn omne
tempus in congerenda cujtisq. generis eruditione sine ullo ordine, judicio,
lepore tevurit. Qujf GrammaticorutntForensium^c medicorum pleynmq. est perquam
inepta scribendi ratio. Reg. Vocabula omnia definiantur, ut quid sit res de qua
agitur, plenissime intelligatur l Hujus iftilissim* regulæ contemptus juvenes
impedit, ut bene iatelligant, atque addiscant. Reg. 4. Ex definitionibus
officiantur axioma* ta; atq % postulata, ex quibus clein emitis præpositionum
series eruatur. Hæc rectissima docendi ratio, quam sibi sumunt Geometr, est
illorum omnium, tjui sciunt ratiocinari. Divus Thfcmav’ non erat Geometra,
veramtamtn quia divino ingenio præditus ordine scripsit. Quid dicendum de Aristotelis
ethica tam pressp et ta!n stricto ordine Conscripta Reg. ij. Definitis universe
scientia vocabulis, initium sumatur a rebus simplicifribus t ac facilioribus,
atq. ad maximi Compositas 9 jfuxijpeq. difficiles procedatur. Sin aliter fiat.,
discipuli non krtelligunt. Reg.'
In rationum ''catena conficienda, ita ordiatur, ut altera 1 alteri prxluceat,
atq. altera alteri inserviat. Ex quo tandem integrum disciplinæ systema
compingatur omni ex parte connexum. Reg. Ej usque progressibus. ut sciatur
tempus, W, w r«nf gesta. fc '- . „ Reg. 14. natUrd j ' ac pravus. Ergo pontus
ut educationi defrrtur, proinde? magister curat auditores redde-, re laboriosos
longius, quam res tanta dici poscit.. Pritpo arithmetica est scientia, qua
mentem instruit, ut ea expedite ac recte super qtiibusdam cyphris numericis
operetur. At qua de causa ? ut nempe veritates inveniat. Hac scientia licet
quamplurimis contineatur regulis, ut additione, subtractione, multi plicatione,
ac divisione, attamen additio, subtractio, multiplicatio, ac divisio tam in
quantitatibus integris, quam in fractionibus cujusque generis ad additionem,
atque subtractionem reducuntur. Itemque regula aurea, societatis, alligationis,
positionis, ac combinationis; nonne ha? omnes, et si qua? sint alia? etiam
infinitæ, revocantur ad unicam regulam aureEtenim multiplicatio nihil aliud
est, quam ipsa additio concisa: et divisio est ipsa subtractio. Sic si mihi
multiplicandum esset g. per 4. duos modos adhibere possum, vel M fi 8. qua- «
\1 lif *,. quatuor seriam, factaque summa habebitur 32. alter modus est si 4.
accipiam octo: vel octo accipiam quater, productus erit semjper 32. ex quo
pate't multiplicationem non esse, nisi ipsam additionem compendiosam. Id i^nm
dicendum est de "divisione; nam ha?c est ipsa subtractio, cum hoc uno
discrimine, .quod subtrætio fiat semel, scilicet ex quantitate majori dematur
minor, ut quod remanet, videatur. In divisione vero subtractio fieri debet
secundum numeros divisoris. Sic si dividere vellem 484. per quatuor. Fieri
debet in uno quoque .numero hinc primo ingreditur semel, in secundo bis, ip
tertio etiam semel, quotus erit 121. Ergo in primo numero subtractio fuit unius
numeri 4. in secundo subtractio dupli 4. et postremo etiam unius 4. Ex quo 'etiam liquet divisionem
non esse, nisi ipsam subtractionem. Quod quidem non inteligendum solum de
numeris integris, verum etiam de fractis, ac de fractorum fractis. At si quis
inquiet; ad quam regulam referuntur potentiarum elevationes, atque radicum
omnium extractiones Respondebitur, quod potentiarum elevationes sola
multiplicatione conficiuntur 1 ' extractftfnes vero radicum cujusque generis et
multiplicatione, ac divisione, hoc est ex additione, et subtractione simul.
Sequitur postrema scientias nume ricæ regula, qu* est sola aurea, ad quam quot.
quot sunt, omnes reducantur. Verum quid continet hrec: nisi quo pacto fex
tribus numeris cognitis inveniri possit quartus numerus proportionalis
incognitus Hoc parumper perpendamus in tyromim gratiam. Ad quatuor classes,
omnes problematum numericorum resolutiones vulgares ari/ thmetki reducunt,
nempe ad regulam auream sive trium; ad societatem: ad alligationem, atque ad
falsam et duplicem positionem. Primo regula aurea sive directa, vei indirecta:
sive simplex vel composita est inventio quarti numeri proportionalis, post tres
alios datos: ut 4. boves ararunt I. terr® jugera, quot jugera arassent 16.
eodem tempore ? Itemque 4. messores metunt quandam segetum quantitatem
8.diebus, quæritur quanto tempore eundem campum messuissent if. messores? In
utroque problemate semper quartus proportionalis inveniendus est, cum hoc uno
discrimine, quod In primo problemate multiplicatur secundus, cum tertio,
productufn dividatur per primum, hoc est te3. per -4. quartus pfo» portionalis
est ja. In secundo autem problemate 'multiplicatur inter se primus cum
secundo-, productum dividatur per tertium, videlicet 3*. per 16. quotus, hoc
est quartus proportionalis est. Sin autem utraque sit M 4 cora- quibus mentis
adus clarius explicantur De Jignorum artificialium origine De linguatum omnium
natura De linguarum artate conjicienda De vocum divijione De propojitionibus De
mater i a, forma, £r propofitionis quantitate 6e errorib.me ntis quo ad jenjus
exteriors De errorib, quo ad animi /enfationes De errorib. quo ad ip/ius mentis
adtus.iOQ De errorib. quo ad animi Jigna relatis, de illorum abufu De errorib.
quo ad propo [itiones De errorib, quo ai /yllogi/mos, aliofq. arguendi modo s.
De errorib. qui ex prava puerorum eJucurione oriuntur Ve errorum emendatione De
veritatis ortu, ejufq. p r Ogre£ibus Quid, O quotuplex Jtt veritas cujufq.
veritatis exifientiaJ uip, et quotuplex Jtt veritas De cujufq. veritatis nota.
Quid, et quotuplex Jit methodus De methodo inueniind.e veritatis fenftbilis Dg
methodo demon/irqnd £ Veritatis De methodo reperiendx veritatis prob De
veritate probabili De regulis pradlicis reiie philo fophandi De regulis
explicande veritatis, tu n: viva voce, tum {criptis De Logices redudione ad
arithmeticam. ACJA.jpfd/L<rsa SLIOTECA NAZ. Vittorlo Emanuele III NAPOLI DE
ARTE RECTE COGITANDE LECTIONES SEX. DE ARTE RECTE COGITANDI LECTIONES SEX
NEAPOLI EX OFFICINA MICHÆLIS MORELLI. PUBLICA AUCTORITATE. IILUSTRISS. AC
REVSRftfWSS. VIRO MATTHjEO JANUARIO T E S T iE-P ICCOLOmINEO ARCHIEPISOOPO
CARTHAGINIENSI, j ET FERDINANDI IV REGIS A SACRIS, ET COWSILIIS, AC REGU
AR-CHIGYMSfASII prefecto Q Uct omnia Deus Opt. Max. d rerum primordiis condidit
homini condidit hominemque i~ ppfum alteri homini. Hinc fit, ut qui ex
hominibus majori cura j diligentiaque aliorum quarunt utilitatem, ac praCtpue
in literis, artibufquc provehendis, qua funt cujufque bene conflitutee
Retpublics ornamentum, ii exteris proflantes, jure inclyti habeantur,
*f§rnamque flbi comparent famam. Inter hu-jufmodi viros quinam hac noflra
tempeflate merito adnumerandus, quam tu vir Illuflrijftme, ac Rcverendijftme ?
qui ft in exteris dignitatibus Tibi collatis pro tua humanitate, prudentia,
juflitia quod Caput 1 cfl, pro tua in omni re liter aria, penitiori cognitione
ipfarum literarum, ear umque cultorum Te praflanttjftmum patronum femper
prafliteris, tamen ab eo tempore, gwo //£* Regii Archigymnafli Prxfcllura fuit
demandata, ita eas, eofque provexifli } ut fub te uno utrique nati videantur 4
Pro tuo igitur bumanijjimo ingenio, «r me, ac meum libellum de arte rcSle
cogitandi, qui nunc primum in lucem prodit, ac tibi libenti animo nuncupo, rogo
excipias optime vale. Neap. pridie non. Ap.iyy'/* \s.LE- DE EXIGUO HISTORIjC
LOGIGE COMMENTARIO ale£tica, qua» eft ars perficienda rationis humana, a Gracis
exorta Zenonii Eleati Parmenidis auditori, 8 c adoptione filio tribuitur, ut ex
Ariftotele, Sexto Empiribo, et Lærtio. Verum Zenonis Logica reapfe non fuit,
nifi ars rixandi * et cavillandi i ex qua Eleatici Sophifta profluxerunt |
quorum audaciam Socrates pra- • a 4 ftan- [Floruit Zeno circa olympiadem 79.,
qui juxta Valerium Maximum lib. 3 cap. 3. Nearco Agrigenti Tyranno aurem morfu
corripuit. Plutarchus Vero ad verfus 'Colotem fcripfit Zenonem fuam linguam
dentibus amputatam in Tyrannum expuifle. Hujus philofophi principia naturalia
rejecit LIZIO libro Metaphysicoautn tertio cap. 4. ftantiflimo vir ingenio,
atque morum innocentia Angularis retundens, non aperto marte eos aggrediebatur,
.fed quadam difputandi dexteritate proprios errores confiteri eofdem cogebat.
Hinc Socratis Logica tota erat in eo, ut primo vocabula omnia vellet defjnita,
deinde quibufdam, minutis interrogationibus propofitiones omnes per neceffariam
confecutionem ita te? xeret, donec ad præceps inconfideratos adverfarios
perduceret. A Socrate quamplurimæ philofophorum familiæ profe&æ funt,
quarum celebra- [Ante Socratem philofophi JEthicæ ftudium neglexerant. Hic vero
maximo ingenio, corde, ac fpiritu omfiium primus homines felices reddere
curavit. Is enim de anima, de paflkmibus, d'. vitiis, virtutibus, pulcritudine,
deque hujufmodi aliis, quæ vel cum nobis, vel cum focietate conjunfta funt,
fapientiflime difputavit. Adverfarios hironia, atque induftione refutabat.
Xenophon, et ACCADEMIA ejus do&rinam, et vitam fcripferunt. Irreligionis
crimine adcufatos, quia Græcis fuperftidonem deteftabatur, ac Dei bratiffimæ,
quasque Diale&icam furtimo cum honore excoluerunt, memorantur ACCADEMIA a
ACCADEMIA Athenienfi, Meg a unitatem confitebatur, veneno obiit in carcere. Quæ
hujus praiftantiflimi viri fenfa fuerunt, quo ad Deum, animam, res morales,
aconomicas, atque politicas leggi poffunt in Lærtio. Plato jEgynenfis, Codro ex
parte Patris, et Soloni ex Matre conjun&us, 87. olympiade natus eft. In
pueritia in exercitationibus gymnafticis, pi£luræ,muficas, poefis, atque
eloquentias ftudio operam navavit. Verum cum Homerum legeret fe excuflit, ac philofophiac
fe totum dedit. Principio Cratilum, atque Heraclitum, poftremo o£lo annis
Socratem audivit, quem in fuis cafibus non deferuit. Quin imo univerfa ejus
bona pro Magiftri incolumitate judicibus obtuLit. Poft Socratis mortem petivit jEgyptum, deinde
ITALIAM, atque in fchola Pythagorica CROTONE METAPONTO TARANTO REGGIO
initiatus. Athenas redux, fcholam aperuit prope Ceramicum, in quo monumenta
eorum erant, qui Marathone tam glori ofe occubuerant. Plato moriens fua bolo
garici ab Euclide Megarensi, Cyrenai bona illis reliquit, qui folitudini,
quieti, meditationi, atque filentio vacarent. Inter quam plurimos ejus
difcipulos recenfentur LIZIO, Speufippus, Xenocrates, Hyperides, Lygurgus,
Demoftenes, atque Ifocrates* Plato fuit vir divini ingenii, laboriosus,
temperans, agendo loquendoque gravis, patiens, atque urbanus. Toto vitæ
curriculo juventutem inftituit, obiitque ætate 81. Annorum Perfeus Mitridates
ftatuarrt, et LIZIO altare elevaverunt. Itemque dies fu» nativitatis habitus eft facer. Qu* autem
de Diale&ica, de rebus phyficis moralibus, politicifque pertra&avit,
funt pene divina. Is fuit Primæ ACCADEMIA au&or, cui fucceflerunt
Speufippus, Xenocrates, Polemon, Crates, et Crantor, quam deinceps inftauravit
Arcefilas, poftremo Carneades, qui Medi, ac Terti ACCADEMIA principes fuerunt.
Platonis do£irina primum inftaurata fuit fub Augufto, et Tiberio a Theone
Smyrnenfi, atque Alcinoo; fub TRAIANO (si veda) a Phavorino; fub ANTONINO (si
veda) Pio a L. Apulejo, et Numcnio Apamenfi: fub Ccmtiaici ab Ariftipo Cyrene
Afri es urbe; na- COMMODO a Maximo Tyrio, Plut. ac Galeno.Exa£la autem barbarie
eam excoluerunt BefTarionus FICINO (si veda), Angelus POLIZIANO (si veda)
Aretinus Calderinus, Joannes Picus PICO (si veda) Mirandolanus. In ACCADEMIA libris aliquam Trinitatis notionem
deprehendifle nonnulli fibi vifi funt. Sed hac in re videnda eft Joannis
Frederici Meyer diflertatio, Samuel Crellius, Joannes Clericus. Euclides
fpiriturri fui magillri non feq nutus eft, etenim pro morum philofophia,
Logicam coluit, ex quo ut in Lærtio ejus auditores di£U funt et Me garenjes et
Dialctttci. Is Athenas no£lu ibat tunica muliebri indutus, pallio verficolore
amiflus* caputque rica velatus e domo fua Megara ad Socratem commeabat, ut ejus
sermonum ac confiliorum fieret particeps. Rurfumque fub lucem millia pafluum
paulo amplius viginti, eadem tunica teftus redibat Ita A GELLIO (si veda) lib.
Euclides enim in arguendo nonnifi conclufionibus utebatur. Qua•r$ Eubulides
ejus fucceftor multa fophifmatum genera invenit, adhibuitque. At nato, LIZIO ab
LIZIO (e) LIZIO Diodorus hujus auditor moerore mortuus eft, quoniam Stilponis
argutias refellere ignoravit, quique Euclidseus fpiritus Europse regnavit inter
Nominales, ac Reales; inter Thomiftas et Schotiftas. LIZIO Macedo Nicomachi, ac
Pheftiadis filius, Platonem audivit circiter 20. annos, immenfam au£orum.
legionem habuit. In Lycæo fchoiam aperuit abfente Speufippo Platonis nepote.
Alexandrum Philippi Macedonum Regis filium docuit. Senefcens impietatis crimine
adcufarur a Sacerdotibus, fugi it. Quo ad ejus mortem alii 0 in ./Euripum fe
præcipitaffe, alii fibi ipli necem intulifle ferunt. Hujus philosophi opera
sunt pene innumera, ut ex Lærtio. Quas LIZIO de historia naturali, de arte
oratoria, de poesi, de ethica, de rebus aiconomicis, politicisque sunt quippe
admiranda. Eidem in Lyc2eo fucceflit TheoDhraftus suus discipulus, quo mortuo
pene filvit, licet in eo docuerit Lycon, Ariston, Critolaus, Diodorus,
Demetrius Phalaræus, ac LIZIO, denique PORTICO a Zenone Cittieo. 1 r
princognomerito phy (iens. Verum fub Imperatoribus Romanis alias viguit hæc
doftrina. At illo imperio proftrato omnino evanuit. Sed iterum Romanorum
Pontificum cura poft ^urops barbariem denuo inftaurata, eam fummopere
excoluerunt Albertus Magnus, D. Thomas, LOMBARDO (si veda), Scotus, aliique.
Majori autem cum fucceffu dein culta a POMPONAZZI (si veda), ZABARELLA (si
veda), Francifco atque Alexandro PICCOLOMINI (si veda) Senenfibus: Itemque ab
Andrea Cassalpino, Cæsare Cremonino CREMONINI ROBERTI (si veda), qui Harveo
præfuit in nobili fanguinis circulatione. Hac in philefophia floruit quoque
Melan&onius Germanus, qui poftea Nominales et Reales, variafqne
fcholafticorum feftas infequutus eft, Quiq. etiam PORTICO, Scepticos, atque
L’ORTO damnabat. Pcftremo hanc do&rinam coluerunt Nicolaus Taurellius,
Michæl Picartus, Cornelius Martini, et Hermannus Corringius cum quo LIZIO
philofophia corruit. Zeno Cittieus Mnefii filius ætate triginta trium annorum
Athenas primum ivit cipium habuerunt. Verum qua», aq qualis fuit illorum omnium
ars disputandi: Itemque in quibus laudanda,sVei culpanda, licet a propofito non
eflet aliecurri, attamen quia hujufmodi exquifitiome ivit, ut purpuram venderet,
iliofque tam celebres viros cognofcerct, quorum libros perlegerat. Quo cum
perveniflet, Cratem primum, illoque religio Stilponem decem annos audivit,
coluit etiam Xenocratem, Diodorum Cronum, Polemonem inter» rogavit, quorum
omnium cognitionibus maxime imbutus fcholam aperuit in PORTICO, quamplurimofque
habuit auditores, quos vita? potius honeftate, quam leflionibus inftituere
folebat. Zeno 88 annorum artate occubuit, Artam oratoriam a Diale&ica non
dillinxit. Zenonifc dtfcipuli fuerunt Philonides, Calippus, Pofidonius,
Zenodes, Scion, Cleantes, Ariston Chius Miltiadis ftlius, Herillus
Carthaginenfis, Sphoerus, Cleantes Lycius, Zeno et Antipater Tharfenfes,
Diogenes Babylonius. Apud Romanos ftoica doflrlna in fummo fuit honore. Poft
literarum inftaurationem eam coluerunt Juftus Lypfius me ab inftituto fummopere
abalienaret præteritur, atque oculo peregrino reliqua percurram. Poft hos omnes
floruit L’ORTO Arhenienlis, qui Xenocratem, et Pamphilumflus, Gafpar Scioppius,
Daniel Heinhus, aliique complures, L’ORTO maximus philofcphus Gargetti L’ORTO
in Attica ojfymp.Top. ex Neocle et Chereftrata editus unus eorum fuit, quos
Atfienienfes in Infulam Samos miferunt, Hic puer Matri piaculari præibat, atque
aliquo piaculo domos conta&as circumibat. Ita Lomeyer de Lujtrationibus.
Hoc exorciftx genus inhonorum erat apud antiquos. Rediit Athenas decimo fux
setatis anno, trigeflmo vero fexro scholam in viridario aperuit, ibique cum
fuis amicis tranquille vixit, Quamplurimos habuit difcipulos, ad quem ex
omnibus Græcia: urbibus confluebant, quocum etiam vitam vivebant, nam L’ORTO
dicere folebat, ut ex CICERONE (si veda), de finibus lib: *• omn r f »™ rerum,
quas ad beate vivendum faptentia comparaverat, nihil ejfe amscitia majus, nihil
uberius, nihilque ju-cun Ium Platonicos, et Theophraflum Veri pzcundius. ^Jeque
hoc oratione folum, fed etiam moribus, ac vita comprobabat. Ejus fequaces adeo
Magiflro adhasferunt, ut etiam mortuus fpiraret in fummailla tot animorum
confenfione fui memoria. ita Gajfcndus de vita, (y moribus L’ORTO. Philofophia»
corpufcularis Epicurus non fuit au£lor, fed infkurator. Hunc momordit ejus
difcipulus Metrodorus, qui ad Carneadem tranfiit. Etiam CICERONE (si veda)
GIARDINO convitiis laceffivit, at ejus caufam dixerunt Alexander ab Alexandro, Cœlius
Rhodiginus, Joannes Francifcus PICO (si veda) Mirandolanus, Marcus Antonius
Bonciajius, Palingeniur, Andreas Arnaldus, Francifcus de Quævedo, denique
Gassendus. Quibus omnibus præfuit ipfe Lærtius, qui fcripfit in ejus vita: nam
fan&itatis in Deos, et charitatis in patriam fuit in eo affe£tus
ineffabilis. Ipfe CICERONE (si veda) de finibus lib. Ac mihi quidem, quod ipse
bonus vir fuit, et multi epicurei fuerunt, et hodie funt, et in amicitiis
fideles, &.in omni vita conflantes, Sc graves, nec voluptate, fed officio
confilia, LIZIO audivit. Hujus Canonica sive b Diamoderantes, hsec videtur
major vis honeflatis, et minor voluptatis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum
vitam refellat oratio, atque ut cæteris exiftimentur, dicere melius, quam
facere, at Epicurus voluit melius facere, quam dicere. Quamobrem Seneca de vita
beata cap. 2. fcripfit: non ab Epicuro impulfi luxuriantur, fed vitiis dediti
luxuriam fuam in philofophiæ finu abfcondunt; 8c eo concurrunt, ubi audiunt
laudari voluptatem. Nec æftimatur voluptas illa Epicuri quam fobria, et ficca
fit: fed ad nomen ipfum ad volant, quærentes libidinibus fuis patrocinium
aliquod ac velamentum. Hic in inultis culpatur, ut ex tot |§ntifque fcriptoribus tam antiquis,
quani recentibus. Maxima vero animi conflantia, qua femper vixerat urinæ
doloribus correptus ætatis 67. an. 0 lymp.Hic vocabulo voluptatis juventutem
allexit, at in fuis le£lionibus nihil aliud, quam virtutes, temperantiam,
frugalitatem, bonum publicum, an imi fortitudinem, vita; negle&um, ac
voluptates animi, non autem corporis difcipuios docebat. Dialc&ica paucas
regulas de fermoris perfpicuitate, deque reflo ratiocinandi ordine, quas
fophiflis fu ætatis oppofuit, continebat. Qu*que legi poflunt in Lærtio fuo
difcipulo, in Stanleyo, in l'hpr mafio, atque in Bruckero, H*c de veteribus
celebrioribus philosophis, qui Dialefticam vel invenerunt, vel auxerunt, vel
perpoliverunt ad Cælaris ufque jEtatem, at fecundo ecclefi* feculo Alexandri*,
ad quam quafi ad bonarum artium mercatum literati omnes confluebant, invaluit
quadam philofophia,'qu* ccclettlca dicebatur, cujus nobile inllitutum erat ex
fingulis philofophi fe- Ad ejus fcholam pr*ter 'virbs confluxerunt etiam
muliqp?s celeberrimas, ut Themiflia Leontii uxor, Philenides, Erotia, Hedia,
Marmaria, Bodia, Phedria, neq. ejus cives, neque ejus adverfarii eum vel
libidinis, vel impietatis crimine adcufarunt. GIARDINO ORTO Philofophia fine ulla interruptione
culta fuit ad Augqflum ufque, LUCREZIO (si veda) eandem collegit. Eandem quoque
coluerunt Celfus, Lucianus, et Diogenis Lærtius, H*c phjlofophicum Ceftis tunc
temporis florentibus qimlam excerpere, quxdam mutare, aliterque exprimere.
Verum hsc philofophandi ratio dofliflimis ecclefias Patribus adeo placuit, ut
ftatim per omnem Chriflianum orbem fuerit ditfufa. His acceflit, quod ha:retici
quinti feculi Ariftotelads, ac PORTICO prafidiis abutentes, dolores noftros
adgrederentur, qui ut adverfariorum argumentationibus, atque irrifionibus
occurrerent, eadem difputandi arte etiam imbuti funt. Dialectica itaque eccle&ica
ex PORTICO, atque ex Ariftotelica componebatur, qua2 ufque ad duodecimum
ieculum in occidente fuit tradita, maxime quia b z B.. cum ROMA sepulta iterum
revixit initid feculi decimi feptimi, atque ignominia formarum plafticarum
alias atomos in priftinum fplendorem alii reponunt Magnarius Luxemburgenfis
edidit primus ejus Demotritum revivtfcentem, Magnano fucceflit Gaffendus vir
pradlantiflimo ingenio an. 15P2. Poft Gassendum coluerunt raolierius,
Bumerius,.‘Vandomus, Bovillonius, Catinat, Polignac itemque abbas
Gennet,Fontauellius aliique quarn plurimi, viri. Aliguftinus fuis difcipiilis
eam commendaflfe fertur. Seculo autem duodecimo ScholalHci?fivt Chriftiani
occidentales LIZIO libros ab Arabibus versos, ab iifdem interpretatos accepere.
At hi nimio rixandi ftudio du&i Logicam, ac Metaphyficam fatis quidem
obscuras atque IMPLICITAS novis subtilitatibus, novifque quseftiunculis ac
laqueis foedarunt. Etenim cum linguam Grxcam ignorarent, Ariftotelem neque
legere, neque interpretari poffent, ejuR dem VALLA (si veda) Roriis natus. anno
quinquagefinio suæ statis occubuit. Is incultam fermonis barbariem elegantiarum
libris dsfasdare curavit. Ut ex Jovio. Natnra mordacilTimus CICERONE (si veda)
vellicabar, LIZIO carpebat, VIRGILIO (si veda) fubfannabat, uni tantum GIARDINO
affurgebat. Hic cum pauca in Logica fui temporis animadvertilfet, adverfus
Magiftros fe fe offerebat, ac planum diceret nullam efle Logicam, prater
Laurentianam. In libro de voluptate, ac vero bono GIARDINO .adhæfit. Hic omnium
primus philosophiam ex pyriffimis fontibus, non ex dem Utiliora neglexerunt,
fophiftica duntaxat amplificarunt. Scholaftici itacjuc LIZIO denominati funt,
et denominantur, licet eorum pauciflimi LIZIO legerint. Hujulmodi Logica futnmo
in honore habita fuit ufque ad feculum XV. illiufque veftigia etiamnum manent
in quamplurimis Monacorum familiis. Verum initio decimi fexti fcculi, primum
VALLA (si veda) et Agricola, dein* b 3 de ex lutulentis rivulis falubriter
hauriendam effe docuit, explofa penitus fcholallicorum difciplina, qui tunc
temporis principatum obtinebat. Rodolphus Agricola apud Frifios ortus Hic enim
tanquam athleta multa tulit, fudavit,& allit abftinuitque venere, et vino,
ut magis magifque literis vacaret. Poltque Parifiis, et Ferrarii Gricam, ac
LATINAM LINGVAM comparavit, reliquum itatis partim Hebdcrbergi, partimque
Wormatii duxir. Pofl: ejus mortem Lovanii editus fuit liber temeritate judices
concuffi, irrito conatu per diem integrum imagiftramvt fuit i ut barbari
barbare vocabant. ItaFreigius in vita Petri Rami. Scripfit inftirutioves
Logicas, atque in LIZIO trviniadverfhnes, Ex Triumvirali fenrentia ejus libri
damnati furtt. At paulo poft Diaia&tcx, atque eloquentia Cathedras
obtraurtTTandem in S. Bartolomad prælio occifus eft. Baco magnus Cancellarii
fub Jacobo i. unuseorum eft qui ora* nes perfefliones, atque imperfectiones
fcholaftica; philofophiæ cognovit, oftenditque: itetftque vehementi (lime
laboravit pro ea perficienda. Hujus traClatio de augmentis ferendarum eft perquam
utilis Literarqmafliduitate dx ditiflimo obiit pauper. In fcientiarum organo do
rebus Logicis difertiflime difputavic, in quibus modum optime conficiendæ
Induclionis difleruit, cum AriftotelicI methodum docerent conficiendi
fylidgifmi. Quo in mas Hobbefius, qui licet luam Logicam computandi anem
infcripferit, verum tamen ut cæteræ illius temporis fcholaftiGa garrulitate
etiam fcatet. a Poft hos meliori methodo atque acriori ingenii acumine de
Logica egit Cartesius vir doctifiimus y cujus libellus de methodo rationis
rettc dirigendæ, inquirenda in J cientiis veritatis eft valde praftans. Etenim
is primus fuit, qui. conculcatis vetuftiffimis au&oritatis præjudiciis ad
veritatem inveniendam aljos excitavit • Itemque non ex aliorum judicio, virum
ex propriis viribus omnia explir in opere o&odecim annds confumpfit. Hic
unus novæ philofophue praxurfor fuit. Hobbefius Malmesburii ornis pfiuja ætate
piaxiraos habuit progreffus in linguis, quinquennio philolophiæ scholafticæ
operam dedit. Deinde ITALIAM, ac Galliam peragravit. Tucididem in linguam
artglicam vertit, ut fbtus Democratici conftifiones notaret. Lutetiæ an. i)
Lockius Vyrigton prope Briftblium natus an. i6p. prima literarum rudimenta in
Collegio Oxfortenfi, accepit, quaque illi eide tn -puerilia vifa funt. At
Cartefti opera illum acuerunt. A Cartefii operibus ad medicinam tranfir, qua de
re anathomen, hiftoriam naturalem, atque chymicam comparavit. Peragravit primo
Germaniam ac Pruffiam, deinde Galliam atque ITALIAM cu«l Comite
Noftumberlando-Heflico morbo correptus Galliam venit 1 qua benigne exceptus
fuit » Vix ad Angliam redux y Babris anglice editis artem cogitandi
comprehendit. Hos Petrus Coste in Gallicum sermonem, Burrigidius vero IN
LATINVM VERTIT. Lockius enim fummo mentis acumine rerum caufas rimatur, vires
humana rationis computat, denique Logicos docuit qua via (e explicaripoflent,
neque erubefeere fe nefeire, quod reapfe ignorant. Cartefianos aggreditur, ac
difputat omnes ideas vel fenfuum ope, vel meditatione oriri: Ostendit quo
pa&o unaquaque idea adquiratur: Diligentiffime artem criticam expofuit.
Poftremo de humana cognitione, de veritate cujuslibet generis, de ratione, de
fide, ceterifque aliis fufe lateque pertraftavit. Attamen reprehenditur.
Bataviam petivit, atque ab Anglia rege requifitus ire noluit. De Intelle£lu
humano librum confecit, quem edidit: rure compofuit librum de Imperio civili,
in quo tyrannidis injuftiriam expofuit: eoque in loco compofuit prater librum
de puerorum educatione, etiam aliquas epifiolas, ac Chriflianifmum
ratiocinatum, quo in libro Rationis vires nimium, Quod fæpiffime eadem magno
verborum adparatu repetat. Quod quædam inutilia addat: Quod exempla neceflaria
omittat, Quod libertatis arbitrium non re£le explicuerit. Ex Lockii Schola
Joannes Clericus præftantiffimus philofophus prodiit, qui univerfa judicandi
prscepta ia fu a arte critica complexus cft. Nam 1. de ideis. de judiciis, ac
propofitionibus: de methodo, poftremo de argumentatione ac fvllogifmo
difleruit. Poft Clericum mariotte Gallus doflif fimus vir Logicam duas in
partes divifam edidit, quarum altera in quibusdam propofitionibus
evidentilTimis verfatur; altera vero qua via ex præmiffis propofirid mium y
quam par eft, prædicat, vitamque sternam iis offert, qui Chrifto credunt,
legemque naturalem exercent. Occubuit num materia poflit cogitare, conatus eft oftendere. At quid
intereft utrum materia fit cogitans, nec nej? Quid enim intereft, fi medtis
human® fimplicitas in tuto collocetur ? Fortaffe ipfa efficere poffet,
juftitiam injuftiriamve noftrarum a&ionum, noftram futuram felicitatem,
veritatefque fyftematis politici ?. 1 tionibus alis deduci re£te poflint,
perrra£lat. Culpatur primo quod de veritate probabili, deque arte critica nihil
dixerit; Itemque quod ratiocinandi artem confufe tranaverit \ quod omnium
errorum caufas non patefecerit, Quod in Anglia Lockius, atque in Gallia
Clericus, ac Mariorte, identidem in Germania fecerunt Chriltianus Thomasius,
Eeibnitzius, Wolfius, aliique complures. Primus enim fine prateriti feculi
introduttione ad Philosopbiam Aulicam, Dialecticam a nugis, atque erroribus,
quibus eam maxime infufcaverant fcholaftici, emendavit. Id quoque fecit Andreas
Rudigerus etiam Germanus in fua pbilofopbia Syntbetica, atque in libello de
fenfu veri, ac falfi. Id ipfum dici » i ' {q) Leibnitzius Lypfis natus in Saxonia
editus elt in lucem ex Schmuch, illi præmortuus pater a matre fuit inftitutus.
Vix ex Ephebis egrelfus maximam librorum copiam, quam eidem pater relique„ rat,
legit, at «cognita magiftri indigentia, ad Thomasium omni in re literaria, io
dici poffet de Francjfeo Buddæo, de Leibnitaio >(q), Chriftiaoo Wolfio,
deque aliis pene innumeris, de quibus verbum nullum addam, ne propofita:
brevitatis limites praft^iantur. His omnibus accenlendi denique lune
præclariflimi viri Antonius Genuenfis (GENOVESI, si veda) neapolitanus noster
præceptor maximo vir ingenio, ac per quam longa meditatione, ac lectione
contritus aliaue. fortuna dignus, Aloysius Vernejus Lusitanus, Sorias Pisanus
PISANO (si veda), Salvator Rugerius (ROGERIO – si veda), atque Angelonus P. Cœlestinus
(CELESTINO – si veda) ambo Neapolitani. Quorum omnium opera amo, atque excolo,
primum ob rerum gravitatem, fecundum ob methodi claritatem, in tota Germania
infignem avolavit. Sub tanto præceptore historiam, et Politices artem calluit,
Peragravit deinde omnem Germaniam, atque ITALIAM pro describenda Ducum
Brunswifcorum hiftoria. Cum rediiffet Codicem Juris Qentium diplomaticum
edidit.. ejus vita legitur m Kortholt, Eckard, » s tem, k SERMONIS LATINI
nitorem, Pifanum ob methodum, atque præcepta Logica, alium præter res, etiam OB
LINGVA LATINA ELEGANTIAM postremum propter ejus methodum darifliraam. VMnis humana perfe&io ab officiorum, et virtutum
adcurato exercitio unice pendet. Verum nulJum eft officiorum, ac virtutum
laudabile exercitium, nifi a natura: notitia, ejufque. auftore, qui eam ad
proprium dirigit finem: hæc vero rerum Iatebrofarum cognitio. est laborum, ac
speculationum profundiffimarum fru&us, quæ, rationem requirunt omni ex pane
illuftratam. Ratio autem est quædam ip homine vis y five facultas, qua 8c
noeram, et aliorum corporum exiftentiam, eorumque relationes cognofcimus; qua
fumus liberi; qua alia feparamus, aliaque conjungimus; qua præterea a
quantitatibus cognitis ad occultas incognitas pervenimus; ac idearum, $c
judiciorum feries neceflario vinculo conne£timus: et qua, SIGNORVM ope, noftra
intimiora animi sensa ALIIS COMMVNICAMVS, errores cognofcimus, veritates
detegimus: qua denique juftum abinjufto, bonum a malo, honeftum a turpi facile
decernimus, Haic vis, quaecumque illa fit, dum vivimus ex sensuum applicatione
oritur; experientiis, atque obfervationibus augetur, Audio vero Logices
perficitur. Ex quibus fane concluditur, Logicam elfe fummo emolumento iis
omnibus, qui vel fe ipfos, vel alios perficere curant, Cum igitur mihi
propofitum fuerit ipfam juventuti enucleare, refla via ac ratione proceflifle
arbitror, fi primo de mentis humanae operationum ortu, ac progrelfibus, tum DE
SIGNIS, quibus eas aliis explicamus; deinde de errorum, ac veritatum fontibus,
atque augmentis pertractaverim. Haec vero omnia quatuor leflionibus compleflar:
quarum prima: duae docentem, dqae vero poftremae leflioqes Logicam utentem., yt
ajunt, cohflituent. Quibus ultimo loco accedet de Logicas redu&ione ad
Arithmeticam breviflima leflio, ut a Dhfiefttco fupputandi necefi fitas
agnofeatur. LE- DE ORIGINE
OPERATIONUM RATIONIS HUMANÆ, E1USQUE MAXIMIS PROGRESSIBUS. Illud quidem maximum
efl, »g/a animum videre. CICERONE (si veda) Tufc.t. Quibus partibus confiet
homo. 'X omnibus animantium generibus nobis ufque adhuc cognitis, unus homo vi
fuz rationis ceteris praftat, quia hujus facultatis beneficio non modo feipfum,
fed infinita quoque obje&a exteriora cognofcit. Etenim diutina corporum
imprefiione in fuos fenfus, eorum exiftentiam primo intelliglt, deinde mentis
meditatione illorum adtributa, qualitates, 8 c relationes comprehendit. Itemque
natur* leges, rerum ordinem rimatur: rerum praeteritarum recordatur, eafque cum
praefentibus conjungens, futuras pr*fcit, ac veluti. intuetur. Quid multa? ad
propriam felicitatem contendit, proprise exiftenti* principium mundique
conditorem fk intelligit, et colit. Hanc maximam ac pene divinam rationis vim
mihi delineare nitenti, vifum eft, primo idearum originem enucleare, tum quo
paflo eajdem vel inter fe, vel cum aliis pofltnt combinari. Sed priufquam ad h*c perpendenda aggrediamur, de
hominis partibus paucifiima dicamus. Principio infunt in homine par. tes, quas videmus,
dividimus, contremamus, dimetimur; quaque funt extenf*, relilleffres,
mutabiles. Verum haec, atqu$ ejufmodi alia corporis funt adtributa. Homo itaque
ex corpore conftat, Infuper quilibet homo quodam vehementiflimo natur* impetu
ad veritatis mfrxime utilis ftudium, ad bonum com. parandum, ad malum
declinandum ducitur. Rurfus ordinem, pulchritudinem, perfeftionem amat;
eidemque jullitia, honsr flas, De mentis aftibus. 5 flas, libertafque placet. Praterea flepe magno animi mrcrore angitur, eodem
tempore quo elt omni ex parte fanus. Contra quandoque ell hilaris, licet ejus
corpus maximis cruciatibus torqueatur. His omnibus accedunt tot abftraftiones,
atque alienationes invita:, tot rerum peregrinarum inventa, tot artes, tot
difciplina. Qua: omnia ronnifi ab homine prorfus hebete, ac veluti plumbeo,
materia: folida, atque in ertiflima: tribui poflunt. Quamobrem homo corpore, et
fpiritu conflat. Quod (i quis ulterius urgeret, ac diceret, hominem ex fola
materia conflari; quaererem ab eo: unde tanta cogitandi vis, tanta agendi
libertas, tantaque rerum etiam abditiflimarum fcientia? uflde tanta fciendi,
dominandique cupiditas? unde denique tanta fenlationum contrarietas, axionum
oppofitio, virium interiorum pugna, tot tantique confciefni» laniatus. Ex
quibus omnibus planiflime deduci arbitror: primo hominem ex corpore, et fpiritu
conflari: errafle eos, qui vel solo corpofe, vel uno fpiritu ipsum conflare
crediderunt: eos quoque fuiffe deceptos, qui fpiritum ipfius Dei
modificationera, vel particulam efle fcripferunt. Qua autem ratione fpiritus io
corpus, corpus vero in fpiritum agat, et inter fe mutuo pene colloquantur, ac
fe intelligant, omnino ignoratur, ficuti etiam ignoratur in qua corporis parte
animus locatus fit. Cordatiflimorum quippe virorum hac de re opinio eft pro
capite. At amotis his tricis, quseraraus feria, atque ad propofitum accedamus.
XUifque Icit omnem cerebri raaffam per concavum fpinas ufque ad ejus os facrum
protendi. Quifque etiam Icit ex hac mafla telam nervofam oriri, qua: fenfuum
texturam efficit. De quibus mox.
Sensus igitur est: quadam animi vis, qua corporum externorum impressiones
sentimus. Verum latiore SIGNIFICATIONE sensus omnem vim mentis exprimit, qua
objeciorum exteriorum ideas, sive simulacra, sive species, sive idola De mentis
aftibus. 7 concipimus, sive quicquid interius sentimus. Primi generis fune ideæ
omnium rerum, quas vel videmus, vel tangimus, vel audimus. Secundi vero generis
funt omnium voluptatum, ac dolorum ideæ. Ex quibus intelligitur, fenfus vel
esse interiores, vel exteriores. Exteriores funt quinque notiflimi, quorbnl
quatuor fedes habent peculiares, unus vero tactus efl in toto corpore diffufus
f imo et reliqui ad hunc folum reducuntur. Interiores autem fenfus funt totidem
alii, fcilicet memoria, temperamentum, pajjiones, attentio, ac denique fenfus
moralis senfus porro tam interiores, quam exteriores in omnibus lio»minibus diflinguuntur;
etenim omnes partes folida:, ac fluid in quoque homine toto cado inter fe funt
diverbe, varieque complicatæ. Quid multa? In eodem homine temporis progreffu
omnis flru&ura muratur. De fmgulis, 8c primo loco de exterioribus. Vifus
efl fenfuurti eminentiflimus, nam vis vifiva ita requirebat, cum ipfa fit
orizontis extenfioni proportionalis, et propter hominis .indigentias efl
duplex. Oculi funt duo globuli, tribus præcipuis tunicis fepti, quarum
concavitates totidem A 4 humoribus replentur, adeo denfis, ut lucem refrangere
poflint. Hujus autem refraftio ita a natura comparata eft, ut in oculorum
fundo, five retina objeftorum inverfas pingat imagines. Qu« porro a nervo
optico excepta, ignoto nobis modo, in cerebro, non folum imprimuntur fecundum reales
corporum magnitudines, figuras, fitus, colores, fed quoque diutiffime in ipfo
cerebro, quin deleantur, impreflse remanent. Cum autem in omni animantium
genere, maximeque in homine iapfu temporis hujus organi figura, humoruni
deniitas, atque ipfa fibrarum textura mutetur, inexplicabilis ideo eife debet
videndi differentia. Qua: omnia fi quis adcurate fupputaret, univerfam vis
vifiva: quantitatem habebit. Auditus eft alter senfus duplicatus, in auribus
fitus. Auricula exterior pro æris undulationibus, ex corporis fonori vibratione
produ£tis excipiendis, infervit. Hic ær tamquam in infundibulo tortuofo
receptus tympanum ingreditur, atque ex hoc tranfit in labyrinthum, cui nervi
acuftici adharent, quorum ope ufque ad cerebri fibras communicatur corporis De
mentis actibus. £ fonori fremitus, qui etiam ignota
ratione in nobis ideam foni excitat. Qux cum ita fint, patet quod pro
defipiendo foni gradu, fupputanda eft primo corporis fonori elafticitas: iftus
quantitas: obje&i fonori diftantia. æris reflftentia: denique ipfius organi
a&ualis ftatus. In naribus porro eft odoratus; quæ quibufdam nervulis
capillaribus velli untur, ab ipfo cerebro productis. Scitur vero ex corporibus
fetidis, atque odorir maximam effluviorum copiam continuo exhalare, qua: ærem
circumvolant. Scitur etiam, quod ejufmodi particulæ infenfiles narium nervulos
olfa&orios vellicant, ex quibus excitatur in cerebro odoris, vel fetoris
fenfatio. Hujus senfus propterea vis habetur ex effluviorum numero, eorumque
impetu, ex fucci nervei fubtilitate, atque ex fibrarum cerebri elafticitate.
Quam proximus odoratui eft guJius, in lingua, ac palaro fitus. Lingua enim eft
fuperius te£la quadam membrana quaqua verfus iqnumeris foraminibus repleta, ex
quibus innumerabiles papilfe nerveas taftui rigidæ fe produnt. Particufe \x
falinas, oleofas, fulphureas, aliæqige quamplurima: in cibis contentæ iftos
nervulos titillant, ex quibus rerum fapidarum, vel infipidarum idea in tlobis
excitatur. Gradus hujus
fenfationis fupputatur: i. ex particularum numero, et qualitate, 2. ex noftra
naturali, et momentanea difpolitione. Tandem taStus in omnes corporis, tam
interiores, quam exteriores partes eft diffufus. Medulla enim oblongata inter
colli vertebras, et fpinas lateraliter nonnulla nervorum paria protendit, qui v
in omnem corporis fuperficiem propagantur, atque ita mirabiliter inter fefe
ordiuntur, ut portentofam membranas reticularis telam efficiant. Hinc evenit,
quod quaslibet impreffio,quas in hac fit,ftatim cerebro communicatur, atque
imprimatur idea corporis exterioris. Ad hunc fenfum referuntur omnes
fenfationes frigoris, caloris, gravitatis, afperitatis, &c. Vis hujus
fenfus habetur ex, vi premente, atque ex noftra aquali, et naturali
difpofitione. Hujufmodi eft
fabrica fenfuum exteriorum, quos vulgus multiplicatos vellet, atque etiam
perferiores. At fi sensus eflent etiam centum, attamen humanat mentis
operationes eflent ilis ipfe, quas modo habemus, nam fenfuum multiplicitate non
augerentur, verum fola idearum sphoera evaderet major. Quantum vero ad horum
imperfe&ionem, eft quoque inepta querela, nam fx fenfus eflent perferiores,
illa ipfa ratione, qua voluptatum numerus fieret major, eadem quoque dolorum
copia fieret numerofior « Nefcimus igitur quid petamus. TpXpofita hominis parte
exteriore, perpendendum nunc eft ejus interius mirabile magifterium, quod
fummopere in cognitiones, atque in aftus humanos influit. Senfus interiores
funt memoria, temperamentum, paffiones, attentio, ac fenfus moralis. De quibus
quambreviter ad Tyronum captum verba faciam. Univerfa cerebri maflfa duas in
partes difpefcirur, quarum altera cerebrum, alterum cerebellum nuncupatur. Hæc
fubftantia mollis infinitis peno cellulis, five flexionibus repletur, in
quibus, modo nobis incognito, non folum imprimuntur, fed quoq. retinentur
objectorum exteriorum imprefliones, cum eorundem relationibus, etiam
abftra&is, et perquam longo ordine implicatis. Mihi fufficiet duntaxat velle,
et itatim in hac fubftantia imagines canis, bovis, equi, domus, navis,
exercitus &c. diftinCte intueor. Itemq. hujufmodi ideæ tanta vi
imprimuntur, ut iis licet femel vilis, recorder tamen cujufq. magnitudinem,
colorem, litum, dimenliones, et cetera. His accedit, quod in hac mirabili
cerebri fabrica, manent non folum obje&orum ideæ hefterna die mihi
obverfatæ, fed etiam illæ, quæ olim meam pueritiam profperam, hilaremque
reddiderunt. Itemq. in ea pilæ celeritatem, teftudinis tarditatem, ignis vim,
vulpis vafritiem, Sinenfium vanitatem, a1 iaque infinita quafi lego. Quid
multa. In hac una tanquam in libro diftinCtiflimis characteribus obfignato tot
philofophicarum meditationum feriem, tot fyftematurn abfurditates, tot
imperiorum yiciflitudines, uno verbo univerfos humanæ rationis progreflus, et
natura ipfius revolutiones pene intueor. Haic vis, quæcumq. illa fit, memoria
nominatur: Ipfaq. crefcit, decrefcitq. in eodem homine; fere femper in
fene£lute debilitatur, et nimia morborum vi etiam prorfus ammittitur, ut ex
hiftoria. Temperamentum eft folidorum, ac fluidorum conftitutio, quæ fere in
Angulis hominibus differt. Ex hoc facile enodatur, cur ex hominibus alii funt
obtufi, torpidi, ac lenti; alii contra a&uofi, violenti, iracundi. Itemq.
dantur homines fere femper hilares, feftivi, et lætantes; alii contra
taciturni, mærentes, triftefque. Denique funt 8c qui facillime omnia, ac clare
intelligunt. Sunt alii, qui pauciflima, et obfcure concipiunt. Unde hæc tanta
varietas, nifi ex varia folidorum, et fluidorum permixtione. In quamplurimis porro fibra funt debiles; in aliis
vero refiftentes. Itemque dantur fibra magis, vel minus elafticac, magis vel
minus molles, ac cædentes, atque ex vafis alia funt latiora, alia mediocria,
aliaque angustiora. Quibus pofitis, fequi neceflario deber, fluida non poffe in
omnibus a*que circulare. Ex quo intelligltur dari cfiverfa temperamentorum genera.
Datur ideo cbolericum sanguineum, melancholicum, O phlegmaticum in hominibus
temperamentum. Et quoniam in fanguineis fluida æquabiliter cwrunt, ideo funt
hilares, aperti, fecuri, eloquentes, benefici, urbani, intrepidi. At quia in
cholericis fluida funt fubtiliora, et vafa apertiora, idcirco cholerici funt
celeres, impetuofi, iracundi, ambitiofi, atque ad vindi&am propenfi.
Temperamentum melaocolicum eft fanguineo inferius. Etenim melancolici funt
lenti, taciturni, acri ingenio, acrique judicio. At omnium lentiflimi funt
phlegmatici, ob eorundem fluidorum fpiffitudinem, et vaforum anguftias. Hinc
fit, quod phlegmatici funt vultu triftes, tardi, timidi, diffidentes, avari,
obtufi, denique in virtutibus, $c vitiis mediocres. Quicunque igitur omnem terræ
fuperficiem mente perluftraverit, generarim inveniet, primo climata frigida
homines modificare ad temperamentum phlegmaticum, calida vero ad cholericum:
deinde inveniet in quam proxime frigidis homines effe melancholicos; in quam
proxime calidis efle fanguineos. Verum hac in genere. Nam indifcriminattm
ubique locorum omnia temperamenta dominamur. Quin imo in ipfo homine, eademque
familia notantur diverfa hominum temperamenta. Quæ cum ita fint, fenfationes
non poliunt elfe easdem in omnibus hominibus, et ne in ipfo quidem homine,
Pajfiones, five affe&us, iive perturbationes, five quodvis aliud vocabulum
adhibeas, funt quadam animi commotiones ab objeflis exterioribus excitata. Ha
rum omnium fedes eft in corde, quo4 nervorum ope cerebro adhæret, Partiones licet
multas, ac vari®, omnes tamen totidem amoris fui ipfius funt modificationes ac
veluti reafliones, quarum unaquaque in noftras ideas, et judicia maxime
influit. Verum partionum vis,
atque energia a tyronibus facilius fentitur, quam iifdem explicari poflit. Quartus
fenfus interior eft attentio, qua nihil aliud eft, quam quadam infita mentis
occupatio in objeSo nobis cognito. Ex quo ftatim intelligitur, quod attentio
fit quadam vis obje£H impreffione anterior, nobis a Deo data, ut minutim rerum
qualitates explorare valeamus. Hinc etiam intelligitur, attentionem, efle
quandam mentis energiam, qua; vel in toto objefto, vel in aliqua ejus parte
occupatur, ut illius ideam adsquatam habeat. Attentionis vis eft in ratione
compofita tum indigentiæ prsfentis, tum temperamenti, atque educationis:
Itemque attentio varia eft pro finium diverfirate Denique fcnfus moralis eft
quædam anterior animi difpofitio, qua, fine ullo magiftro turpia ab honeftis,
bona a malis, folo natur® impetu, diftinguimus. Eadem igitur ratione, qua quis
dulcia potius, quam amara guftat, ita honefta et bona potius confequi, quam
turpia, 8 c mala amat. Hsc animi humani vis eft phyfica, ac veluti mechanica,
ipfoque Rationis prscclaro lumine multo anterior, et vividior, atque ex fe ipfa
explicatur in quolibet homine. Hinc pene infinita hominum multitudo
beneficentiam, et juftitiam amat, earumque oppofita deteftatur, etiamfi ignoret
in natura inefle quandam vivendi normam omnibus communem, conflantem, sternam;
quam quifque fine magiftro fcit, fine interprete intelligit, fine coailione
fequitur: quaque denique omnes pueri, adulti, urbani, fyi-, veftrefque homines,
ut oculis, ut auribus, ut guftu libere utuntur. Ex hoc fenfu oritur in quovis
'homine illa probitas, qua: ingenita dicitur, quasque lenti tur ab omni humana
coniideratione, a qualibet rationum fubtilirate, a præmiis, atque a poenis
iplis femota, ac diftintia. Ex di&is clarilTime intelligittir, animum
percipere bonum, et malum cum eorumdem gradibus non dillimili raticne, quam qua
colores intuetur, harmoniam concipit, odores lentit, pulchritudinem diligit, et
abnormia deteftaiur. Ex ditiis quoque colligitur, hunc fenfum effe univerlalem,
reliquofque completii, nam ex unoquoque fe inflruit,ut de objettorum exteriorum
bonitate, ac pravitate dijudicare poflit. Hæc de lenfibus tam exterioribus,
quam interioribus, qui veluti totidem fenfationum animi fulcra, ac fundamenta
habendi fuut. Qua: omnia, nifi quis diltin&c comprehenderit, nullo pa£lo
intelligcre poterit, quid ex tot tantilque obje&orum imprelfionibus animo
ipfi contingat, ut ex fequentibus clarum erit. De Animi Scnfattonibus, OI ne
objeftis exterioribus nullap eflent in homine fenfationes, et fine his nulla in
eo eflfet fcientia, vel ars. ScnJ
'ationis nomine hic venit illa interior animi commotio, qui ex corporum
prifentia, five preflione in nobis excitatur. Cum autem fenfationes fenfuum
numerum, Sc difpofitionem fequantur, fecundum eorumdem ordinem explicabuntur.
Si quis autem quacfiverit, Utrum idei, Sc fenfationes fint ejedem, vel
diverlse: Num fenfationes, quas animus ab objeftis excipit fibi ipfi, vel
objectis fint confom: Ex quo oritur tanta impreflionum vis, atque impetus:
Quare inter fe non confundantur tot fenfationes, et fibrarum fremitus, qui
animum concutiunt: Tandem quo pa£Io easdem nofiro arbitratu comparemus, cum
ipfi non fint, nifi totidem cerebri commotiones, et rea&iones ab ipso animo
difitinfl®: ex quibus omnibus, aliifque tandem is concludit.• fenlationum De
mentis anibus. i» ertum, earumque progrefTum, et varietatem inexplicabiles
nodos continere Principio fenfationes vifu defini-' tx non verfantur, nifi in
corporum figuris, coloribus, magnitudinibus, diftantiis, et motu determinando.
Preliis enim ocuhs ex luce a corporibus reflexa, fenfatio fecundum vim
prementenj, atque ocuh flruauram modificatur. Ex his 'pref. 1 lombus in nobis
attentio excitatur, qu primum de noftri exiftentia, deinde de objecto exteriori
nos inftruir. Tum an prefliones lint nobis confentanea, necne ex quibus denique
fenfationes grata vel molefla eruuntur, atque ex his voluptates, vel dolores
producuntur: qua postrema non folum animi, fed etiam omnium e ju felem
deliberationum fulcra ac vires motrices habenda funt. Secundo animus ex una in
aliam fenfationem tranfir, id elt ex voluptate m dolorem, atque ex hoc in illam
ex quo tranfitu, 8c cenationis; et Jurationis lenfationes adquirit. Cellatio
itaque efl dolorum,. vel voluptatum fufpenfio; duratio autem ell horum
continuata fuccefEx ejufmodi fenfationum vel fufpenfione, vel alterna
fucceflione oriuntur in nobis defdcris, et detcflationes. Quia ubi voluptas,
vel dolor, ibi attentio. Itemque ubi fenfatio nobis confona; ibi voluptas; ubi
fenfatio nobis diffona, ibi dolor. Amamus autem voluptates, dolores odimus. Ex primis igitur
oriri debent desideria erga voluptatum objeela; atque ex fecundis deteflationes
erga dolorum caulas. Quapropter defideria, atque abominationes ex fenfationibus
ipfis pratentibus cum præteritis germinant. Senfationum itaque memoria noftrum
fpiritum, tum ipfiufque progreffus excitat. Sed ex quo fenfationum memoria.
Quum ab aliquo objefto procul abfumus, ipfum neque flati m, neque totum ex
animo deletur, nam pro ut attentio fuerit major, vel minor, diutius in animo
ejus imprefiio remanet. Memoria igitur ex
attentione, Sed ex quo attentio ? Ex di£lis, nulla memoria fine attentione.
Nulla autem attentio fine indigentiis, vsl noflris,vel alioruui. Itemt|ue
quilibet homo jugiter eget, alias non confervatur. Ergo quilibet indiget, ut,fc
tueatur, necdfaria fibi comparet, noDe trientis risibus. citura declinet: verum
neutrum fine atternione obtinetur, necefiitate itaque ha mo eil attentus,
adfcoque fublata attentione, nulla hominis dari poteft tuitio; et eontraquc
remotis omnibus indigentiis j nulla in eo attentio. Denique memoria differt ab
ifriaginatione, I.-Quia memoria efl: imbecil la, vivida imaginatio. Prima locum
habet arque in rebus abftraftis, et materialibus, altera vero in folis
corporeis. Vis memoris ideas
ordinate unit, i magi natrix autem eafdern unit difpares, confundit et
difiociat fimilares.4. Tandem memoria ex a&uum repetitione et fit, et
corroboratur; imaginatio ex fola natura oritur. Ex huc ufque expolitis,
fequitur r. Animum humanum variis habitibus posse imbui, ut (impliciter fentiendi,
et fen* tiendi tam voluptates quam dolores, desiderandi, abominandi,
reminifeendi, imaginandi. Sequitur
2. Mentem ab uno fenfii tot habitibus imbui, quot ex quinque imbuitur. Qui non
alia de caula nobis multiplicati funt, quam pro fenfationuni multitudine
augenda. Sequitur Univerfos mentis habitus effe totidem attentionis ac
defideriorum gradus diverfos.At fenlationes, ac defideria ipfa non funt, nifi
totidem merse fenfationes, videtur itaque quod quot quot funt mentis a£lus,
omnes ad lolas fenfationes revocari poflint. Sequitur denique 4. pro omni
mentis humana: energia enucleanda fufficere unum fehfum, minime vero
depravatum, ut clarius ex fequentibus fiet. Auditus fonos percipit, quin ad
majorem, vel minorem obje&i fonori diitantiam advertat. Initio quilibet
amat fonos fimplices, poftea etiam maxime compofitos. Identidem de odoratu dici
poflet. Guftu eafdem facultates, ac vires adquirimus, quas vifu, auditu, atque
odoratu comparamus. In faporum multiplicitate vix unus et confufe fentitur. Hic
fenfus eft cseteris charior, nam pro vita fufti nenda unice neceflarius.
Tametfi homo videat, audiat, contre&et, itcmque odores,& fapores
fentiat, verumtamen harum omnium ortum ignorat. Deinde etiamli ta&us ex
reliquis fenfibus minimam habeat vim, homo tamen omnis omnino ta£lus
fenfationis expers, De menti s ælibus. 25 pers, non poflet vivere. Ita fere
fenfuum corporis EXPLANATA analyfi, fenlationumque natura, ac varietate
expofita, ordo poftulat, ut de prajcipuis mentis humanne a&ibus aliqua
dicamus. Dtf mentis aftibm in genere .. T)Rinium Perceptio, five a/mt, X ell
primus mentis a£Ius, quo fenfuum ope corporum externorum exiftentiam,five
impreffiones fentimus: Hinc fenfatio, idea, quomodo in neceffitatibus
invocarunt, quaque ratione iratum placabant. Itemquc notau funt tormentorum De
mentis attibus, 4 j genera, atque execrabiles formula:, quibus impii
excruciabantur. Contra qux vitx honeftas, qux morum innocentia, qux jullitia,
qux pietas pro futura felicitate confequenda requirebantur. ScimuS denique ex ipfis
tot populorum prxjudieia, fuperftitiones, deliramenta, abfurditates,
foeditates, aliaque innumera puerilia, qux Dei cultum vel foedarunt, vel
deflruxcrunt. Secundo quantum ad naturx hisloriam, eidem debentur aflrorum
notitix; fcilicet quid fint aflra, quo ordine difpofita, quibus in orbitis, et
quomodo moveantur, quibus viribus xquilibrantur, quibus ratis temporibus
proprios cuffus conficiant. Eidem debetur metheororum hifloria, maris, St
terrx, animalium j plantarum, et foffilium cognition. Eidem denique totius
naturx revolutionum periodicarum defcriptio debetur. Tertio humana hiftoria quid eft,
nifx ipfius memorix produ£tio. In hac enim videtur qualis fuit primitivus
humani generis flatus, qux focietatuia civilium origo, imperiorum omnium
viciffitudines, tyrannorum feritas, heroum gloria, ambitioforum vafrities, qui
navigatio, quale commercium, terne productiones, hominum induftria, leges,
ufus, con fuet udi nes, bella, foedera, magiflratus, militia i ve&igalia,
fcientia; litterati, morbi, exercitia gymnaftica populorum tranfmigrationes,
linguaz, urbium, provinciarumque devaftationes, fpirituum vis, juventutis
inftitutio, ludi, feftivitates, feri», aliaque Ad Rationem referuntur etiam
Deus, natufa, et homo. Quantum ad Deum
Philofophia, qu» eft tam excelfa, ut hominem pene divinum reddat, Rationis eft
filia. H»C licet infinite
extenfa, attamen tria funt ejufdem pracipua obje£ta, nempe Deus, natura, et
homo. Profe&o naturalis Rationis progreffio eft incipere ab individuis ad
fpecies ab his ad genera \ atque a generibus ad univerfalia * Hax mentis vis
metaphyficam produxit^ quam tanta cum utilitate quotidie adplicamus ad Deum, ad
naturam, ad hominem Quæ fcientia minime feparari poteft a mathematicis, qua; in
puras, Se in mixtas difpefcuntur. Arithmetica, Geometria, Algebra, ad primas;
ad alteras vero Mechanica, Dinamica, Hidraulica, Balliftica, Cofmographia,
Geographia, Chronologia, Gnomonica, Optica, Dioptrica, Catoptrica,
coniiciendique ars referuntur. Similiter ad natura fcientias fpeftant etiam
Notomia phyfiologia, Medicina, Botanica, Venatio, Agricolrura, paftoralis,
metallurgica, Chymica, magia naturalis, aliaque hujufmodi pvero ipfx hominum
indigentis. En quo pafto LINGVA mentis vires, contraque mens vocum
multitudinem, proprietatem, atque energiam invenit, et auxit. Ex diflis fane
colligitur duplicem clari in homine fe exprimendi modum. Alter nempe eft
naturalis, qui in corporis motibus; alter vero artificialis, qui m lingux
modificatione sive in vocis modulatione confiftit. Ex di&is quoque colligitur
vocum ortum, cuidam lingux conatui, augmentum indigentiis, denique perieftionem
fpiritus culturæ, afliduifque vitæ uftbus deberi. Verum ita femel enodata
LINGVA, IDEÆ APVD HOMINES fic redditæ funt COMMVNES, ac familiares, ut nihil
fupra. Deinceps cognira etiam fuit neceflitas loquendi hominibus loci, vel
temporis ratione remotis. Quapropter varias imagines excogitarunt, quibus
mentis a£lus EXPLICATI sunt. Hinc pro defignandis homine, equo, leone, bove,
eorum figuras defignarunt. En quo pafto a&ioni LINGVÆ NATVRALI, accelferunt
primo foni articulati pro præsentibus, et scriptura pro abfentibus. Quæ scriptura initio fuit tota
SYMBOLICA, ut tres frumenti fpica: tres annos notabant. Ex SYMBOLICA evafit
Hieroglyphica, quam etiamnum frequentiflime adhibemus in nummis, in
pi&uris, in fculpturis. Sed ad exprimendos noftri animi impetus poftremo maximum
in modum influxerunt quoque pene infinita belli, pacifque inftrumenta. Atque
hinc facile eruitur 1. voces nihil aliud efle, quam quadam figna abitraria, quæ
prater fonum, in nobis quoque excitant CONCEPTVM MENTIS, ut horno j præter
fonum huic voci proprium, * D 2 ex 'Ac Progrejffu SIGNORVM 6 r gnum, et parvum;
re&um et curvum, grave 8 c leve. Sic
Gallia eft magna cum Regno Neapolis comparata, at eft perquam parva Sinenfium
Imperio relata. Hinc intelligitur, quod licet omnes relationes fint ideales,
vcrumtamen Diale&ici eas diftinguunt in ideales, atque reales. Ideales
funt, qua: intercedunt inter ideas abftradas, ut inter Tacqueti, et Cavallerii
Geometrias. Reales funt, qua: reperiuntur inter pondus auri, et argenti. In
hunc cenfum referri quoque poflunt pene innumeras voces, qua; fubftantias
videntur notare, fed vere relationes exprimunt, quia ipfæ non explicant, nifi
qualitates, ut pulcritudo, deformitas, do&rina, ftupiditas, vitiofitas,
fon&itas, juftitia. Itemque hujufmodi nomina videntur effe abfoluta,&
funt relativa. Etenim unus homo refpe&u alterius deformis videtur, pulcher,
et cetera, Id ipsum dici polfet de adverbiis dofle, erudite, diligenter &c.
Ultimo loco dantur termini, sive voces simplices, (y compostt a; C lar ce, 8c
obscura; dijlintta, et confufce, compleice, fk incompleta j adæquata, (D 1
inadaquata. Primi generis fuqc
linea; et superfides. Dc Ortu, ficies Protomartyr, et archimandrita Secundi
generis, funt corpus, et anima. Tertii generis funt Petrus, et homo. Ultimi
vero generis funt circulus, et vis. His omnibus accenfenda: etiam funt voces
fmgulares, ut Annibal; generales, ut planta; univerfales, ut res; determinata,
ut equus a, canis b; indeterminata, ut equus, et leo. Si quæ fint alia; voces,
quas prætereo, etiam facili negotio reduci poffunt ad has jam expofitas. Hæc de
elementorum orationis do&rina', five de vocibus tam in genere, quam in
fpecie; verum quo pa 6 to eædem vel inter fe, vel cum aliis poflint combinari,
dicam brevius, quam res tanta pofcat, adeoque, De ftmplici vocum combinatione 3
ftve de propofttione, r Alibi diftum e/1 judicium duas ideas, vel fenfationes
requirere; unam rei, quacum conjungitur, vel feparatur aliqua qualitas; alteram
vero illius, quæ eidem tribuitur, vel removetur. Ex g.. i 1 v Sol eft ingentiflima ignis moles. Luna i
• est corpus opacum. In prima propofitione: ignis a6lio foii, 8c in altera
terra; opacitas Lunæ tribuitur. Contraque fi judicium ex qualitatum remotione a
rebus, quibus non conveniunt .Sic i ITALI hodt emi non habent prijlinam
virtutem. Et: homo in maximis divitiis innutritus raro eji mi/cricors. In
quibus fane propofitioi nibus ab Italis pratentibus majorum gloria, atque ab
opulentis mifericordia feparatur. Ex quibus liquet, quod cum fit judicium
oratio verbis exprefla, ea conflare debet ex duobus terminis, quorujn alter
rem, de qua agitur, exprimat, alter quod eidem tribuitur, vel removetur. Sic
agrorum cultura cfi utilis. Ha:c propolitio duos habet terminos: alter eft
agrorum cultura; alter utilis, quorum primus dicitur antecedens five fubjeclum;
fecundus vero vocatur confequens five adtributum five prædicatum. Cum vero
voces ex earum inventione non inferviant, nifi pro objcftis denominandis, hinc
fequitur, quod fi quis adfirmare, vel negare aliquid velit, oportet, ut verbum
aliquod adhibeat, cum quo At fi dicam: Brutus Roma pugnavit, ut fervaret
reliquias morientis libertatis. Incidens eft in prædicato, Itemque datur etiam
propofitio hypothetica, cum nempe fubje&o prædicatum convenit fub aliqua
conditione, ut: Refp. tunc erit florida, cum juventus fuerit optime inftituta.
Ha?c de propofitionis materia, fequitur nunc ejus forma. Propofitionis forma in
terminorum unione, vel in eorumdem feparatione confiftit, ex quo oritur
propofitionum adfirmatio vel negatio. Sic: virtute quamprotcime homines
accedunt ad Deum. Contraque: vitium non eft utile Harum altera dicitur ajens,
altera vero negans. Quo in loco notandum est quod in propofitionibus
affirmativis terminorum unio fequi debeat fubjetti, non vero prædicati
extenfionem. Ex. g. Omnis leo eft
animal. Non intelligitur, quod omnis leo fit omne animantium genus. At in
propofitionibus negantibus prædicatum omnino excluditur. Ex. g. Nulla planta
est anima f sequivalet huic: nulla planta eft nulla animalium fpecies. Hæc de
forma propofitionum perquam fatis Reftat, ut poftremo loco de propofitionis
quantitate aliqua dicamus, quæ nihil aliud eft y quam major, aut minor
terminorum vis, quæ in propofitionibus continetur. Cum autem termini yo De
Ortu, mini maximam, vel minimam SIGNIFICATIONIS extenfionem habere poftint,
hinc fequitur, dari debere duas propofitiones inter fe maxime diftantes, quarum
altera dicatur universalis, altera vero fingularis. Ut: univerfi homines ratiocinantur
t eft primi generis: Petrus ratiocinatur, efl fecundi generis. Itemque amba;
effe poffunt vel' adfirmativa, vel negativa. Nota propolitionum univerfalium
eft vel omnis, vel nullus. Singularium vero propofitionum nota eft, hic, ille,
et cetera. Inter has duas propofitiones maxime extremas dantur et alias
intermedias, qua: particulares atque indeterminata; vocantur. Ut: aliquis homo
ejl dottus. I temque: aliqua figura omnes angulos habet duobus redis aquale
Notandum hoc in loco eft quod poflit dari propofitio qua; videatur
fingularis,verumtamen eft univerfalis. Et con tra. Hi nefit, quod; ut
propofitio fit univerfalis, requiritur. Ut plures rerum fpecies fub fe
comprehendat. Ex. g. Omne triangulum; Omnes planta, omnes lapides. 2.
Requiritur ut prædicatum abfolure, vel faltem hypbthetice alicui fpeciei Ac
Progrejf 4 SIGNORVM ciei conveniat. Ex. g. homo honestus ejl Reip. utilis.
Requiritur, ut generis prædicatum etiam omnibus individuis conveniat. Ex. g.
aurum in fluido demerfum in eius fundum incidit. Idem eft ac (t dicerem; Omne /olidum gravitate
fpeciflca majus aqua in fundum decidit. Omnes propofitiones univerfales in metapbyflcas, et
morales dividuntur. Primæ funt, in quibus neque genus aliquod, neque individuum
excipitur. Ex. gr. omnis homo ex corpore, (D* fpiritu conflat. Hæc propofitio
adpellatur quoque abfoluta, utpote fubftantiæ elfentialibus innixa. In quibus
vero aliquod genus, vel species, vel individuum excipitur, denominantur
morales, ut omnes Galli a temperamento sanguineo, (y omnes Hifpa. ni a
cbolerico dominantur. Nam falfum eft, quod omnes Galli, vel omnes Hifpani,
nullo excepto, fint fanguinei, et cholerici. Denique quotquot funt univerfales
propofitiones, omnes funt vel adflrmativa, vel negativa, quas brevitatis gratia
fcholaftici hifGe quatuor alphabeti Uteris indigitant, quæque funt. A, E, 1, 0. Prima; duæ affirmativas, duæ autem
poftremæ negativas defignant. Infu E 4, P De Ortu, per A denotat univerfalem
affirmativam, E negativam. Ex poftremis I affirmativam particularem, O
negativam quoque particularem. Denique E continetur in A, et O in E-, dummodo
propofitiones fmt ejufdem generis. Sic: Omnia animantium genera fentiunt. Oves
vero funt animantes.’ Ergo fentiunt. Et fic: quicquid non componitur, nequit in partes
clivuli. Spiritus non componitur. Non ejl itaque diviftbilis. De quibufditm
vulgaribus propofitionum adfetlionibus. Hic affe£lionum nomine veniunt quxdam
propofitionum qualitates, qua; funt: oppofttio, a qui poli enti a, et
converfto. Primo oppofitio duarum propofitionum
comparationem denotat, qua; licet iifdem terminis conflent, attamen ipfæ
variare pofTunt v$l in fola forma, vel in fola quantitate, vel in utraque. Si
pugnent in fola forma, retenta quantitate, tunc vel funt amba; univerfales, vel
ambæ particulares, Si primum, dicuntur Ac Prdgrcjfu SIGNORVM iur contraria, ut
.OMNIS ITALVS EST SAGAX. NVLLVS ITALVS EST SAGAX. Sin alias, dicuntur
fubcontraria: ut aliquis l iteratus ejl boneflus\ aliquis liter atus non ejl
bonejlus f Si vero pugnent in quantitate, retenta forma, tunc vocantur
fubaltema, quæ efle poffunt, vel ambæ affirmantes, vel negantes Primi generis
eft hæc; omnis homo laboriofus ejl etiam bonejlus: aliquis laboriofus ejl
bonejlus Secundi generis eft hæc altera: nulla fuperjlitio ejl utilis: aliqua
fuperjlitio ejl utilis. Poftremo duæ propofitiones poffunt inter fe æque
pugnare tum in quantitate, tum in forma, quo cafu dicuntur contradi Horia; ut:
omnis tyrannus ejl generi humano detrimento: aliquis tyrannus non ejl generi
humano detrimento. Quantum ad æquipollentiam, dico quod tunc du$ propofitiones
fint ejufdem valoris, vel æquepollent, cum altera alteri fubftituti poteft,
quin earum vis, vel. valor mutetur; ut: quicquid ejl vere jujlum ejl utile. Et
contra: quod sjl vere utile, ejl jujlum. Quo 1 eft de unica æqui pollentia
fimplici. Ex quo fequitur primo, quod tunc detur æquipollintia inter duas
propofitiones, cum definitio reciprocari poteft cum definito. Ex. g. machina,
qux horas diei defxgnat, horologium adpcllatur. Et contra: horologium ejl
machina, qua horas diei deftgnat. Secundo fit, ut quod fubje&o convenit,
praidicato quoque conveniat. Sic omnis Japiens legislator Reipuhlica
tranquillitatem promovet. Et viceverfa omnis Reip. proj perit as a
fapientijfimo legislatore provenit. Ex quo etiam fit, quod omnis propofitionum
converfio fit etiam sequipollentia > proindeque de ea. nullum verbum. Cum
definitiones, ac divifiones non fint, nili totidem judicia, hinc intelligitur
eafdem locum habere in propofitionibus. Definitio itaque eft propofitio, qua
quorumdam terminorum ope aliqua idea completa, vel determinata exprimitur. Ex.
g. Homo eft animal ratione pra$ ditum, civile, atque ad propriam felicitatem
propenfum. Itemque definitiones adhibemus pro rerum notis diftinguendis, ut eas
ab aliis facile fecernamus. Sic: homo efl animat rationale, civile, ad bea
titudinem f alium. Hlfce notis diftinguitur adeo a ceteris animantibus, ut
aliter ab iifdem diftingui non pollet .Ac Progrcjfu SIGNORVM Ex his fequitur.
Debere ingredi in definitionibus folas notas intrinfecas. Sequitur pofle quoque
ingredi poflibiles, 8 c impoflibiles, dummodo impoflibilitas non fit abfoluta,
ut: homo eft animal ratiocinans, politicum, ad felicitatem fatlum, vaiiifque
habitibus moralibus imbutum. Ex his fequitur. Pro omni rerum ambiguitate
removenda neceffe eft, ut termini fint perquam clari. Quod tunc definitio
dicitur generis, aut fpeciei, cum utriufque effentialia dinumerantur. Quod illa
fit definitio particularis, quæ eft rei adeommodata. Verum cum pmer rerum
eflentialia etiam nomina definire poflimus, propterea dantur quoque
definitiones nominales. Hinc univerfæ definitiones in reales, 8 c nominales
diftinguuntur. Primi generis funt definitiones circuli, quadrati, trianguli.
Secundi generis funt definitiones infiniti, trilateræ, quatrilateræ figuræ. In
quo notent juvenes, quod licet Diale&ici definitiones reales adpellent
illas, quæ ex genere, et differentia confiant, verumtamen ipfæ quoque funt
»0minalcs. Nam etiam definitionibus realibus nihil aliud intelligitur, quam
illud ipfum, quod illo vocabulo Philofophi comprehendunt. Sic: homo ejl animal
rationis compos, humana figura praditum, quid eft aliud, quam hujus nominis
definitio? Cur ita ? Quia nemo unus adhuc fcivit rerum effentias, aut Tuet
unquam. Denique divifio eft totius refohitio in fuas partes componentes. Quæ
dicitur phyfica in quantitatibus extenfis r et compofitis: idealis in
abstractis. Ad phyficam refertur
humani corporis divifio in partes solidas, et fluidas. Ad alteram vero figurarum planarum partitio in
trilateras, quatrilateras, et multilateras. Divifionis utilitas eft maxima in
rebus maxime complicatis ac longis, quæ uno veluti mentis intuitu videri, aut
comprehendi minime poliunt. Præterea iftis propofitionibus accedunt quadam
alia, quæ apud Geometras palfim inveniuntur, fcilicet propofitio T beor cHica
et praftica, demonflrabilis in demonflrabilis. Itemque axioma, pofiulatum,
problema, theorema, fcholium, corollarium lemma, et si quæ fint alia, quæ
utpote omnibus notæ, de iifdem locati non arbitror. Ac Progrejfu SIGNORVM De
Compofita Terminorum combinatione J five de syllogifmo, m Cum ratiocinatio fit
convenientis, vel difconvenientis ratio, quam duas idea: habent cum tertia;
intelligifur inde, quod ficuri ideæ cum terminis, et judicia cum
propofitionibus explicantur, fic fyllogifmo ratiocinatio enunciatur. Ex quo
intelligitur, quod fyllogifmus fit oratio, qua mentis vis aliis communicatur:
atque etiam intelligitur, quod omnis fyllogifmus ex tribus propofitionibus
conflare debeat. Verum ejufmodi proportiones inter fe ita funt colliganda, ut
non modo terminum medium habeant communem, fed requiritur etiam, ut termini
extremi inter fe uniantur. Ex. g. Omne grave tendit deorfum. Lapis autem eji gravis.
Cadit ergo. In quo fyllogifmo tres termini vel propofitiones funtropofitiones,
Termini funt gravis, apis, deorfum, Propofitiones vero funt Omne grave tendit
deorfum. Lapis ejl gravis, Ergo tendit deorfum. Quarum duæ prima: dicuntur
pramijfa, poflrema vero vocatur conci ufio nuenfis, aliique complures late
fufeque de tot tantifque variis fyllogifmorum figuris difputaverint, attamen
eaj mihi femper vira: funt mera» fubtilitates fcholaftica:, omnino inutiles,
hoc confilio potius ea pmerire volui, quam juventutem in nugis detinere. Ac
ProgreJJu SIGNORVM. De quibufdam vulgaribus argumentandi i modis. Primo pra fua
maxima claritate poteft in fyllogifmo omitti major propofitio, qui argumentandi
'modus 'dicitur eutbimeema. Ex.
g. Hic homo cbolerico temperamento dominatur. Ergo e fi cru ielis y ubi
ioielligitur hax major propofitio: £foirumque temperamento cbolerico domina t.
r efl crudelis. Hic autem bomo temperamtnto cbolerico dominatur. Ergo efl
crudelis, Secundo cuique propofitioni addi poteft ratio, qua prædicaturi
convenit fubje&o, idque fieri poteft in utrifque propofitionibus. Hic modus apud oratores
frequentiffimus, apud Diale&icos perquam rarus, dicitur; Epicberema. Sic: in corpore civili quifque debet alium dilidere y
aliter nequit in eodari harmonia politica. Petrus y autem, Francifcus, aliique
funt in corpore civili. Ergo fe mutuo diligere debent. Tertio ficuti. ex tribus
fyllogifmi propofitionibus, ‘una tac.eri poteft ob F 2 maximam ejus evidentiam,
ita aliquando ad manifeltandum perquam longum, atque IMPLICATVM ratiocinium
tres propoiitiones nou fufficient, fed oportet alias addere, vel faltim alium
fyllogifmum, vel qnthimema. In primo cafu argumentum dicitur /ornes, in altero
Profyllogifmus. Quantum ad foritem, ipfe e(l quadam propofitionum feries, ita
connexa, ut pradicatum prima propofttionis in fubjetium fecundec tranfeat:
pradicatum fecunda: in fubjettum tertia, et ita deinceps, donec in. concluftone
fubjeElum prima uniatur cum pradicato ultima propofttionis. Sic: lueratur ut laboratur:
laboratur ut confumitur: confumitur ut luxus: luxus ex divitiis divitia vero,
ut commercium. Lucratur itaque ut commercium majus, vel minus efl. Atque hinc
intelligitur, foritem dici. bypotbeticion, fi ex fyllogifmis hypotheticis
conflet. Ex„ g. ft Deus efl fapientiffimus, prafcire omnia mala debuit ft mala
prafcita fuerint, fublata funt\ fi mala fuerint fublata, mundus a Deo creatus
efl ceteris melior. Sed Deus efl fapientijjimus. Mundus ergo a Deo creatus ejl
reliquis melior v Ac Ptogrejfu /ignorunt» Quantum ad profyllogifmum, ipfe ejl
merus fyllogifmus, cujus conci ufio in pramijjtam alterius fyllogifmi tranfit.
Ex. g. Omne ens fua natura iners, ejl corporeum. Spiritus autem non ejl iners,
jed attuo fus. Ergo non ejl corporeus. Verum quicquid non ejl corporeum in
partes dividi nequit. Spiritus itaque humanus non cjl refolubilis De errorum
fimus l His omnibus additur, naturas res cffe adeo innumeras, ac complicatas,
ut nemini adhuc contingerit de iifdem adcurate judica. Denique quis umquam
propria debilitatis libi teftis eft? Quicumque fane de aliqua re judicium
adfert, exiftimat de ea non poffe melius judicari. Quamobrem ut Intellectus hos
errores vel devitet, vel minuat, hic pro mea virili nunc curabo, atque ut
ordine noftra procedat oratio, errores fecundum ea ipfa principia, qus in
altera parte enucleata funt, expendam, fcilicet juxta Mentis, ac lingua; operationes
Quod fi dicenda non fuffecerint ad omne ignoranti, errorumque velum
difcindendum, fufficient tamen tyronibus et ut minus errata fortafle efficient.
De Mentis erroribus ad fenfus exteriores relatis. Sicuti fit ubi optici varient
vel in lentium difpofitione, vel numero, objefta majora, vel minora, magis,
minufve diftantia adparent, ita oculi cum non Mentis ortu, ne progrcffibusl 95
fint, quam todidem tubuli optici, inter fs maxime differentes, tam ob eorum
tunicas, quam ob eorum humores; ex tali varietate variæ prorfus fenfationes,
at. proinde ab iis complures errorum caufæ oriantur neceffe eft. Erratur Cum
quis objeflorum exiftentiam negat, quæ ipfe non videt oculo inerim; at oculus
microscopio armatus infinita intuetur, qux ei fine tali auxilio non
obverfabantur Decipimur in diffantiis; nam fol, luna ^ 8c nubes videntur
^qualiter diftare, verumtamen nubes non attolluntur nifx ad duo Y vel tria
milliaria Italica: Luna excedit 333330. fol vero, juxta Kepleri fupputationes,
nonaginta miliones fuperat. Duæ urbes cum valle intermedia, etiamfi inter fe
diflantiffimæ, cominus vifx, videntur 1 una eademque Decipimur quo ad corporum
figuras ellypsis enim procul vifa. a circulo non diftinguitur; Itemque duæ
lineæ parallelæ apparent convergentes; 8c duo 'parietes divergentes videntur
paralleli; et linea flexa ac torfuofa apparet refla. Quarto campana pulfata,
licet ejus partes interiori fremitu concuffæ, attamen videntur omnes De en orum
nes immobiles. Id ipfum dici poflet de aquis paludofis, ac lutulentis. In propagatioue
Jucis etiam decipimur, cujus motus pulatur fieri in inflanti, cum tamen iit
fuccefiivus. Hinc Newtonus obfervavit quolibet min uto fecundo ea in
percurrere. Semidiametros terreflres, vid. 8, 202. milliaria. Poflremo erramus
quantum ad rerum magnitudines, nam folaris difci diameter duorum, vel trium,
pedum videtur, verumtamen folis magnitudo ab aftronomis eft millione major 'if
ipfa tellure. Alias mentis deceptiones, quo ad vifum omitto, ne hac in re
nimius efTe videar. Sequitur auditus,. 1. hic fenfusi nos decipit dum judicamus
fonum, vel concentum effe in ipfis inflrumentis, cum re vera fit in nobis.
Etenim in inftrumentis non reperiuntur, quam cordarum vibrationes, quæ ærem
movent. Itaque ære deficiente, debent etiam deficere ejus undulationes, adeoque
fonus, ut in machina pneumatica, atque in altiffimis montibus facillime
obfervatum. Decipimur, dum judicamus alios eodem modo fentire, ac nos. Quod
nequit accidere ob diverfam aurium ftrufturam. Erramus, dum fonum referimus
verfus illam partem, ex qua ad nos pervenit, iicet corpus fonorum fit alibi
Quarto denique fepiflime unum fonum cum alio confundimus. Odoratu, et guftu
etiam' fallimur. r. Odores, 8 c fapores in objeftis extare putamus, cum in iis
non fit,- nifi fola partium difpofitio, five effluviorum, qu narium, et linguai
papillas nerveas titillant: His fenfibus turbatis fetida, atque infipida
corpora judicamus, qualia reapfe non funt. g.jEflimamus eundem fetoris, odoris,
et faporis gradum ab orpnibus circumflantibus a:que fentiri: Quod fane eft
omnino falfum, nam harum senfationum gradatio fequi debet organorum
difpofitiones Ta£us in gravitatis, afperitatft, caloris, et frigoris
fenfationibus verfatur; et in his omnibus perpetuo decipimur Vas ære repletum
æftimatur æque ponderofum, ac fi ære elfet orbatum. Ex quo judicamus aliquid
non gravitare fupra nos, judicamus id elfe ponderis expers. Quapropter ærem non
æftimamus gravem, attamen columna æris, quæ nobis imminet, putatur æqualis
ponderi. mercurii pollicum: Si folidum in, fluido demereatur, amittit in eo
tantum ponderis, quantum eft volumen fluidi folidi volumini asquale, adeoque
ipfamet auri moles gravitat minus in aqua, quam in vino; et minus in vino, quam
in ære. Corporum quot quot funt fuperficies, etiamfi omnes appareant lævisiatæ,
attamep mycrofcopio yifaf, eas jntuemur afperas. Judicamus quadam corpora fua
natura calida, contraque alia frigida; verumtamen palor, et frigus non funt,
nifi quadam interiores corporis noftri fenfationes. Hinc fi manu frigida
tangatur aqua calida, hæc fentitur frigida. Et contra fi manus calida mergatur
in aqua frigida, hæc fentitur calida. Sane hæc tanta fenfationum contrarietas,
eft in nobis ipfls, Id |pfum dicendum est de voluptatibus, ac doloribus,
corumque gradibus, nam quicquid ipfa funt, ad nos semper sunt referenda. Hæc de
mentis erroribus, quo ad sensus exteriores, illos nunc percurramus, qui ad iq»
feriores fpe&ant. De mentif prroribus ad sensus interiores relatis f
Interiores hominis sensus alibi X descripti, sunt memoria, temperamentum, affectus,
attentio, ac sensus moralis. Perpendatur modo quo pafto ab iifdem decipiamur.
Primo memoria, cui universam cognitionum nostrarum sphceram debemus, in
quamplurimis nos decipit. Prompte non exhibet nobis ideas alias conceptas,
cujus defectus quilibet est confcius, 8 c maxime fcnes; Unam pro alia idea,
unum pro alio nomine, unumque locum pro alio nobis subministrat; Sua vi, atque
energia aliquando mi-rus vividas vividioribus ideis præfert: Sæpiffime in ipsis
narrationibus maximi momenti deeft. Idelas, earumque SIGNA, etiam improbo labore dispositas,
inter se confundit. Facilius retinet ilia y quæ ad nos, quam quæ ad alios
fpeflant. Denique quandoque est adeo vivida, pt phantasia evadat. Hinc fane
visiones, G 2, illusiones, ab alienationes, phanatismus y exftafis, et quidam
mentis furor oriuntur: Hinc etiam voluptatis, ac doloris gradus dependent.
Secundo loco cum temperamentum fit certa solidorum, aq fluidorum, constitutio,
intelligitur, quod ipsum esse poffit magis, vel minus lentum; magis vel minus
vividum, adeoque fuftimopere influere debet in nostras idearum intellectiones,
in nostra judicia, atque in ipsa ratiocinia. En causa, cur cholerici fere
omnes flnt ambitiofl, ac crudeles. Contra sanguinei urbani, et misericordes.
Cur melancholici taciturni, ac ratiocinatores; contra phlegmatici timidi,
pufillanimes, excordes, avari. Atque hine facile eruitur horum omnium propeniiones
et judicia debere efle varia. Nam primi fsunt magni pro? miffores, superbi,
audaces, vafri, ambitiofl. Secundi apti, nati ad venerem, ad vinum, ad
libidinem, ad ludos, brevius ad un iverfa, qu® fenfus alliciunt, et mulcent:
itcmque funt.hilares, ac ftrenui milites, conflantes, liberales, fociales, qd
grandia quoque fafti. Melancholici ftmt mentis coufufe, laboriofi, diffidentes
atque acerrimi judicii. Phlegmatici denique funt natura pavidi, pufillanimes,
fuperftitiofi, fervi nati, confufi, fuperficiales, ignavi. Qua: cum ita fint,
neceflario fequi debet, quod circa idem objeftum his omnibus obferyatum, non
æque judicare poflint. Itemque idem periculum fanguineis videbitur nullius
momenti, melancholicis magnum, phlegmaticis maximum. Similiter eadem res uni efle debet magna:. voluptati;
alteri vero maximo dolori. Præterea idem ac£ufatus, ab uno excufatur, ab altero
damnatur ad mortem, a tertio ad crucem, ab ultimo ad remos. Unde igitur tanta
judiciorum diverfitas, tiifi ab ideis variis; unde idearum varia-tas, nift ex
fenfationum diverfitate; unde tandem hæc varietas, nili a temperamentis, ad
quod nifi mens advertat, non æquo judicabit Iove, fed potius fecundum propriam
conftitutionem. Tertius noftrorum errorum fons in pafiionibus confiftit: Primo
quotquot funt in homine pafliones, omnes ad lilium fui ipfius amorem
reducuntur; hinc eft quod noftra judicia femper ad hoc unicum atque indeclinabile
obje&um referantur. Hinc quoque eft, quod in noflris judiciis non aliud
legitur, et obfervatur, quam quo nos temperamento dominamur, et quo amore nos
ipfos diligimus. Legatur hiftoria Civilis ad hoc evidentiflime comprobandum, e
qua videbitur, ob proprium amorem filios Patribus, Patres filiis necem
intulilfe identidem de fingulis animi paflionibus fecUndariis dici poflet. At
quis dinumerare poterit univcrfa Intelledus errata, quæ ex odio, timore i
ambitione fpe, immodica lætitia defiderio ira, audacia, timiditate, ceterifque
animi modificationibus orta funt, ac quotidie oriuntur Loquacem Fabium, ut ille
ait, delalfarem, fi vellem ea omnia fingillatim per- Mentis ortu, ac
progrejjib. fgqui; at pauciflima dicam ad Tyronum captum, qui rerum multitudine
ilon funt. obruendi ac tot hominum ftupiditas derivanda eft. Ex ipfa voluntatis alienatio,
mentis diftra£lio, judiciorum præcipitantia non modo apud populum, fed penes
ipfos viro§ literatos. Nonne hæc funt errorum fons, atque origo. Reflat, ut
extremo loco de fenfu morali dicamus, ejufque fallacias ostendamus. Verum cum
hic fenfus fit omni reflexione, quolibet examine, et quibufvis præjudiciis
anterior * hinc nequaquam ab eo decipimur» At profequamur reliqua mentis
errata. De erroribus ad mentis affus relatis. T ris cogitans, judicatrix ac V
ratiocinatrix eft tam involuta, atque difficilis, ut quafi impoflibile fit
omnium errorum analyfim juxta univerfos mentis a£lus hic exhibere. Quapropter
confueta ratione præcipuos tantummodo attingam Mens errat dum fenfationes
concipit tanquam res realiter in objeftis io 6 De errorum exiftentes. Hinc
judicamus dolorem eflfe in cultro, faporem in ficubus, dulcedinem in vino
frigorem in aqua, calorem in igne. Dum fenfationes, quas ut centies diftum eft
i funt relate, habentur abfolutse, hinc dicimus fua natura bonum vel malum
aliquod obje&um, quod tald eft duntaxat refpe£tu rioftri. Id ipfurri
diceridum quoque eft de voluptatibus, ac doloribus, qus non funt nili totidem
rea&iones tiobis confonse, vel diflonas, ddeoque nobis folis tiiric
temporis relate 4 Nihil enim in ipfis quidquam abfolutuni concipiendum eft i 44
Decipimur dum ideas abftra&as, ut Dei, hominum, Sc corporum aSiones
habentur ejufdem generis i licet toto coelo inter fe diftinguantuT Item durii
ideas fpirituales putamus materiales, uti funt Angeli, Dsmones, 8 c c. 6.
erramus dum qua: vinita funt, feparata judicamus; et cotitra quæ fola mente
fepararitur, natura conjun£Ia putamus Primi generis errata funt tot Poetarum
fabellæ ^ atque commenta. Secundi autem gerieris * funt tot Romanorum Dea:, et
Dii, ut juftitia i Visoria, Fortitudo, Februa, Jupiter Terminalis, Mentis ortu,
ac progrejjtb. icj liatis, Feretrius, et c. 7. false judicatur, si relationum
ideaj ignorentur, ut in malorum origine; in Dei natura, pradcientia. Etiarri
falfo judicatur fi hypothefes habentur vera», priufquam ad praxim revocata;
fuerint. Hujufmodi funt ACCADEMIA ideaj innata;, noftra intuido in Deo, qua;
Malebranckio placuit Woowardi, Wiftoni j et Burnct systemata, aliaque hujufce
commenta pene infinita, potius delirantium fomnia,quam Philosophorum opinions.
His. 9. additur, quod ex meditationis defe&u facile erramus. Si ut abfolute
accipiantur, quæ ex quodam circumflandarum concurfu intelligenda funt. Hinc
male quis ntentis gradus ex fortuna determinabit. Facile decipitur fi a
particulari idea ad univerfalem flatim afcendatur, quin omnes fpecies et genera
percurrerit. Quis enim dicet literulis grajcis imbutunl etiam cordatum efle
virum, et solida, magriaque cogitantem? quis Philosophum putabit etiam bonum
agricalam quis denique Cafuiftam etiam Theologum, philofophum, hiftoricum,
atque æconomicum Præterea decipimur, dum ea t quas De errorum qux non
intelligimus, infipienter, atque obftinato animo negamus. Decipimur, cum ea
quaj nobis funt contraria, fpernimus, minuimus, damnamus novitatis amore:
Scepticifmi fpiritu inconfiderat. Erratur ex argumenti analogia, five ex rerum
fimilitudine: Ex libertatis abufu: iB. Ex nimia curiofitate: ip. Ex nimio
defiderio nos diftinguendi a reliquis hominibus faltem ejufem ordinis. Ex
partium ftudio,quod 3 uibufdam temporibus, ac locis nos luificat: Pro privato
emolumento, quod nos oblivifci facit ipfa naturæ ligamina, ut liberemur ab
interioribus fenfationibus moralibus. Denique quodam ambitionis fpiritu, quo in
noftro cerebro veluti mundum univerfum concipimus, cujus nos centrum evadimus,
lætamur dum aliorum opiniones circa nos gyrant, atque ceu deliquia pati
obfervamus. Di Mentis ortu, ac progrejftb', iop' De erroribus ad animi ftgna
relatis i OUnt voces, aut vocabula totidem ANIMI INSTRVMENTA, VEL RERVM SIGNA.
Cum autem voces considerari possint tam solitariæ, quam simul junctæ, tum
simplici tum compotita ratione, hinc fit, quod totidem modis in iifdem
intelle&us errare poterit, ut ex fequentibus. Primo erramus cum vocibus
utimur, quæ pmnis omnino SIGNIFICATIONIS sunt expertes, ut entelechia, quam
adhibuit LIZIO. Cum utimur vocibus ex fe clarissimis, quæ tamen unione fiunt
OBSCVRÆ, ut circulo quadratus, corpus spirituale. Si voces adhibeamus ambiguas,
ut anima, cujus idea varia philosophorum placita sequitur: Si putemus absolutas
voces, quæ sunt vere relatæ, ut pulcritudo, deformitas, vitiositas, justitia.
Erratur, fi eidem vocabulo eadem vis tribuatur, etiam in maxima locorum, ac
temporum diftantia, yt pileus, calceus, navis, theatrum: fio LcRio Itl, De
errorum Si verba nova, yel METAPHORICA, vel emphatica adhibeantur, quin fit
neceffarium. Si vocibus utamur vis INDETERMINATAS, ut odium, amor, voluptas,
dolor, sensatio, qux temperamentorum, atque habituum ratipnem conftantiffime
fequuntur. Si termini adhibeantur, qui res minime intelligibiles DESIGNANT, ut
infinitas, xternitas, preatio, annichilatio Earumque progrefftbus. Tertio quoque intelligitur, quod, ex duabus
propositionibus una esse potest altera probabilior; unaque altera verifimiiior.
Primi generis eft hæc: Cupcrniei hypotbefis eji fyjiemate Tyconis probabilior.
Alterius generis eft fequens: Redi opinio eji vero fwiilior, quam illa
Le•wenoekH. Quibus ita i:itelle£lis, priufquam invenienda: veritatis regulas in
madium proponam, opera pretium duco quædam de ipfa veritatis nota, five
criterio adumbrare. De veritatis cujufque generis nota. Veritatis nota ab aliis
in V. Tolis fenfibus, ab aliis in fola mente, ab aliifque denique in utrifque
ponitur. Cartesius. vero in rerum evidentia. Ex quo fit, quod Cartesio est
certum quicquid eft evidens. Contraque omne evidens eft quoque certum.
Quapropter evidentia certitudinem, et hæc illam efficit. At fi Cartefius
interrogetur, eique dicatur. Quicunque judicat, ac De veritatum ortu, ac
ratiocinatur, putat fe clare, atque evidentiflime percipere, ac judicare, quis
itaque evidentiam ipfam tutam reddit: quis meam, quis aliorum evidentiam in
tuto ponit, cum ipfa fenfibus, ac cujufque lumini fit proportionalis.
Itemque,ii evidentia omnia certitudinum genera tuta redderet, primo ipfa non
deberet habere gradus; at evidenti phyfic® pr*ftat mathematica, physica autem
morali prævalet. Præterea fi evidentia exifteret, nufquam efle deberent in
collifione du* evidentiæ. At fuperfleies taftui convexa eft oculo plana: quod
eft fal vifui eft: faccharum palato. Ipfeque Jacob erat Efau taftui, Jacob
autem Jfaaci auditui. Quid denique multa? Quilibet fenfus cum fe ipfo
confligatur. Qui pi&uram adfpicit, videt in ea antra, fluvios, urbium
rudera, pontes, præliaque magis minufve diftantia, attamen eadem et plana tela
omnia limitat, ac definit. His omnibus addi poteft. Quod corporum exiftentia ex fenfibus habetur.
At hi omnes jam demonftrati funt fallaciflimi. Ipfa itaque corporum exiftentia
videtur- e fle incerta. Earumqne progrejjibus Secundo ft daretur certitudo, ea
eflet omnium temporum, ac locorum.Verum ipfa eft relata, haud abfolura. Si ipfa
exifteret faltem uni eidemque homini videri poflct eadem. At noftra fenfuum
conftitutio, mutabilitas, atque ipfum mentis lumen mutantur perpetuo. Nequit
itaque efle eadem. Denique fi evidentia certitudinis eflet nota, ea efle
deberet veritas primitiva, quaz .mihi deberet oftendere secundariam; verum
Cartefius dubitando ad evidentiam pervenit. Dubium itaque potius, quam evidentia eft certitudinis
cujufque generis nota. Hinc Ariftoteles primo metaphyficorum libro fcripfit nos
dubitatione veritates pofle confequi. Dubitationes enim funt veluti quidam
nodi, quos ft quis non videat, (cientia: five veritatis non eft capax. At hoc
pofito nonne eflet perabfurdum ex dubio fcientiam prodire. Ex quibus facillime
eruitur, quam inconfiderate nomen doftiflimi, et fapientiflimi, non dicam
GALILEI (si veda), Leibnitzio, Newtono, fed cuilibet alteri tribuatur. Quis enim omnia (civit, aut
fcire ppteft? De veritatum ortu. Sed ex huc ufque expofitis, nemo velim
deducat, non dari cujufcunque generis veritates. Nam etfi veritas abfoluta
nobis defit, non autem relata, qua prope infinita fcimus. Revera qui poterit dubitare,
de tot corporum, quibus undique premor, exiftentia ? Nihil refert, quod materiæ
natura, vires, energia, et combinationes me lateant, cum ad horum omnium
exiftentiam comprobandam mihi fufficiant folas mei animi interiores
commotiones. Exiftit ergo certitudo phyfica ITEMQVE CVM HOMINES INTER SE
CONVENERINT SIGNIS 4, 10, ioo. illas indicere quantitates, in quibus numerus
tinus, quatuor, decies, et centies repetitur, quis me poterit reddere dubium,
centum eflfe decuplo majorem numero decem Poftremo antequam ego Romam ivifiTem,
hilari animo de ejus rebus peregrinis loqui audiebam. Quum viferera, eandem
inveni, ut millies et audiveram, et legeram Quæro 11 id dpfum mihi dicatur de
.Mediolano, de Florentia, de Bononia, deque Veneriis, eccur narranti non credam
? Itemque hiftoricis antiquis de Babiloniis, Hetrufcis, Samnitibus, E arum que
prorejjtbus Tarentinis, Gallis poft tot fecula jam elapfa tam multa narrantibus
fidem habebo? Præterea tot recentiflimis hiftoricis afferentibus effe
antipodas, Indos, tam orientales, quam occidentales, aliofue non credam? At hæc
denegare, infani eft. Exiftit itaque evidentia, quacum veritatum cujufcunque
generis certitudo facillime nobis innotefcit. c a p. m. De veritatis natura,
ejufque divistone. Omnis propofitio ex fe confiderata, V^/ vel efl vera, vel
falfa. Ad nos autem relata vel eft nerta, vel incerta. Etenim nos concipere
poffumus majofem, vel minorem relationum numerum inter duas ideas, quæ eafdem
ligant. At fub primo afpeflu nullius effet utilitatis: juvat itaque veritates
speculari fecundum noftras cognitiones. Hinc veritas fuperius definita fuit:
quædam noftrorum judiciorum congruentia cum rebus, vel cum earundem
relationibus. Quod fi veritas est nostrorum judiciorum cum objectis
exterioribus conformitas, V De veritatum ortu, tas, ipsa igitur eft dependens.
Nam ubi defunt fenfationes, deefle quoque debent cogitationes; atque ubi
deficiunt cogitationes deficere etiam debent veritates Logic*. Contra veritates
ætern* in rerum relatione conftabilit Dei voluntate, qux natura fua
immutabilis, etiam noftris cogitationibus omnino deftruftis, exiftunt. Ulterius
idearum obje&um dupliciter menti noftræ eft conforme, vel interius, vel
exterius. Namobje&um, ad quod cogitamus; vel ex noftra ipfa cogitatio; vel
exiftentiam realem habet. Prima veritas dicitur 'interior, altera exterior. Ex quo
fequitur, quod omnis veritas exterior fit quoque interior. At non contra. In veritatum porro inveftigatione, vel
a principiis eas deducimns; vel ab eorundem conclufionibus. Primo modo ad
veritates pervenimus intuitionc; alio modo vero ratiocinatione. Ex quo fit,
quod duo veritatum genera habeamus. Primum eft veritatum objettivarum, five
intuitivarum. Altera vero abJhaSta, et difcurfiva y qu* in idearum connexione
confiftit. Ex quo facile deduco, omnes fcientis eundem certitudinis gradum
habere polfe, nam quot quot fcientiaj, artefque dantur, uniEcrUmquc
progrejjtbuiUnlvefa; logicas veritates continent adeoque evidentias capaces.
Hinc ethica, metaphysica, Politica, aliasque demonftrari quoque poflimt. Reapfe
^Ethicas auSor quinque libris comprehenfas. impietatem fuam ex falfis
priilcipiis oftendit. Identidem fecit Hobbesius; denique Wolfius univerfa. ejus
perquam prolixa opera etiam methodo mathematica confcripfit. Itemque in hac
tanta rerum varietate, fervatur quidam ordo, qui Dei voluntati eft omnino
conformis; hujufmodi veritas dicitur metaphyfica, Qua; fane veritas est prorfus
extrinfeca, nullimode dependens a noflris cogitationibus, ideoque eft abfoluta,
atque asterna. Poftremo veritas moralis aliorum fidei innititur, nempe ipsa
est, fpiritus noftri perfuasio narrantium auftoritate conifabilita. Ex his, quæ
ha&enus summa cum brevitate expofui, apertiflime eruitur, quod veritas fit
tanquam totum quod ex omnium relationum complexione deducitur, quas funt inter
ideas. Ex his quoque intelligitur, quod fi omnes idearum connexiones, vel
contradi&iones nobis innotefeaut, tunc habebimus veritatis certitudinem. At
fi {"dummodo totius aliquam partem agnofcamus, non e rit veritas, fed
probabilitas. Qua: ita delibatis, reliqua profequamur. De certitudine tam
intuitiva, quam demonslrativa, probabili, 0 nc ’P'° met h°dus eft via,five
ordo, quo vel incognita invenimus; vel inventa aliis communicamus. Quibus in re
vel a partibus ad totum; vel ab hoc ad illas proceditur. Si primum, methodus
dicitur analytica, fi alterum fyn4 et hic a. Primus modus ex rebus manifeftis,
et fimplicibus procedit ab obfcuras, compofitas, et IMPLICITAS. Contra alter:
ut ia corporis humani anatome, fi omnium primo difquiram univerfa fluida,
deinde folida, ex quibus poftremo deducam, corporis humani ftructuram ex
fluidis, ac solidis conflari, perquam ordinate dispositis. Quod fi hæc vellem
aliis enucleare, principio dicam corpus humanum ex fluidis. Earumque
progrejjibus. dis, Sc folidis conflare, tum fingula exponam. Ex quibus fane
intelligitur, quod primus modus pro re invenienda, alter pro eadem explicanda
infervit. His ita expolitis ad propofitum accedamus. Primo certitudo phyfica
eft quædam noftri judicii qualitas, quæ forti invi£laque relatione nollrum
fpiritum neceflario unit cum propofitione, quam nos affirmare, vel negare
volumus. Hujufmodi certitudo fentitur tam in omnium corporum exiftentia, quam
in eorum fenfationibus, late, fufeque in prima leflione pertra£latis. Ex quo
primo fequitur, hanc certitudinem fequi debere nollrorum fenfuum rationem,
obje&orumque prelftones. Secundo fequitur, quod fi fenfuum organa ftnt
vitiofa,vel non fint in debita diliantia, obje&a non poffunt videri
clare-dilfin£fa, ut in myopis, Sc presbytis. Tertio fequitur, quod fi unus fenfus
non fufficiat, necelfe elf, ut adhibeatur alter. Sic fi vifus non diftinguat,
utrum mafla aliqua fit necne metallica, adhibetur, etiam taffus. Quarto
requiritur, ut medium, per quod lux tranfit, fit omnino fimplex, i en LefDe
veritatum ortu, en ratio, cur remus in aqua videatur fra&us. Quinto
requiritur quidam lucis gradus pro vifione fufficiens, alias objeftum non
videtur, uti revera est. Sexto convenit obje£la afpicere fecundum omnes
eorundem fitus. Poftremo requiruntur perferiora inftrumenta, quæ oculis funt
maximo adjumento. Hæc de certitudine phyfica, f«tpiitur demonftrativa. q’ a p.
v. De certitudine dcryonjtrativa. Ri nc ipi° demonftratio nihil aliud JL
eft,quam videre, num prædicatum conveniat, necne, fubje£lo.Qu2 relatio dum a
definitionibus, poftulatis, atque ex axiomatibus deducitur, vocatur direBa. Si
autem aliqua contradi6lio, sive absurdum ostendatur ex proposito principio
oriri, vocatur demonftratio indire&a, Primi generis funt pene omnes
Euclidis propofitiones. Secundi vero funt fexta, feptima, alixque qpamplurim
ejufdem roris. Earumque progrejjibut. Ttemque veritas vel ex efie£libus, vel cx
caufis eruitur. Primo cafu dicitur a pofleriori, in fecundo a priori. Ad primum
genus referuntur omnes illas veritates, quas ex obfervationibus, atque
experimentis detegimus. Sic Redus deduxit, omnia infefta oriri ex ovis. Ad
aliud porro genus referuntur omnes philosophorum hypothefes. De omnibus
fingillatim dicemus. Qui fibi proponit perpendere, num aliquod prædicatum
fubjetlo conveniat. Ex integra definitione, vel ex ejus partibus propofitiones
accipiat pro fyllogifmorum catena conficienda. Si circa idem obje£fum habentur
axiomata, vel poftuiata, vel alis propofitiones jam demonstratæ, iifdem uti
poteftin minoribus fyllogifmorum propositionibus. Data propositione, quæ sibi
cum aliis est medius terminus communis, revocatur ut fiat major in alio
syllogismo. Cum his præmissis uniatur alia ex antecedentibus jam nota. Tandem
quotquot funt propofitiones ita inter se conne&antur, donec ad syllogifmum
perveniatur, ut ejus conclusio sit ipsa propositio, quam demonfirandam
fufcepimus. Hinc fi quis, I 2 ostendcre v-llet illud ipfum, quod habet Horatius
in fatyris: nemo fua forte contentus; hunc ia modum procedat. Def.i. Felicitas
eft ille hominis cujufque ftatus, quo omni ex parte eft contentus, cuique
ftatui nihil addi, vel detrahi. poteft. fuffiEatutnque progrcjpbusl
fufficientem alicujus effe quz in eo locum habent. Prsterea notandum, 'quod fi
duo effectus quandoque fuerint conjungi, fequi non debet eofdem femper effe
fimul. Ex g. apparet Cometa id nostro horinzonte, ergo ærumnæ in familiis, in
imperiis ? aliquis literatus eft facinofofus, literæ igi* tut funt Civitati
detrimento? Si vero attributum rei adhæreat, tunc concludendum, quod res ita
fit. Sic EVROPÆVS non est
fua iotte contentus: de fua forte querantur etiam Africanus, Asiaticus, atque
Americanus. Nullus itaque homo vitam ducit omni ex parte beatam i Id ipfum
dicendum eft, fi propofitio sit hypothetica, dummodo ex repetitis experimentis
proveniat 4 Ita homo, qui a temperamento cholerico dominatur, ad crudelitatem
natura rapitur. Sed an vere fit crudelis, observanda est ejus vita, aliter
erratur; etenim inftitutio naturam pote ft j fcttruthcjue progrefftonibus i 1
jj tert immutare: ex quo intelligitur, quod propofitionum univerfalitas a
repetitis experimentis, atque obfervationibus derivatur At quo pa£ta> a
caufarum cognitione ad effe&us ratiocinandum sit, videamus. Primo necefle
eft, ttt omnis efFe£lus fit caufaj proportionalis, fcilicet fi duplex, vel
triplex fit effeftus, dupla, vel tripla efle quoque debet caufa. Denique erir
phyfica, vel moralis, fi effe&us fuetit hajufmodi. His propofitis, fit
igitur. Defii.Deus eft em perfetfijfimum Earumque progrejjtbm. tatorum eft
capax. Sane quidam Aftronomi afleruerunt, eandem efle habitatam. Prima eifc
intrinseca, secunda extrinseca. Denique verifimilitudo eft illa, quæ reperitur
infra certitudinis dimidium: Itemque illa probabilitas, qux certitudi, dinis
dimidio ajquivalet, dicitur dubitatio. Primi generis eft hæc: Petrus mihi
dixit, me vicifle centum fcuta, fi hoc eft verum illi fpondeo. En verisimilitudo, fin autem spondeo Dubia mihi
videtur notitia, nam ex utroque latere æquantur. Sed quidnam requiritur, ut
refle probabilitates fupputentur. Primo neceffe eft videre, num quod quæritur
fit poflibile. Secundo adcurate fupputandi funt omnes refiftentiaj, vel
difficultatis gradus. Ex.g. morietur ne Sinenfium Imperator in novilunio
Aprilis hujus anni currentis? ut hoc problema rite refolvatur, fupputandus eft
numerus civium: Imperatoris ætas, ejufque vita, deinde fi dari poffit aliquis
æris influxus perniciofus: medicorum peritia: aliaque. Tertio notandum, quod fi
in quæfito ex duabus fyllogifmi præmiffis, una fit certa, altera vero
probabilis, conclusio quoque esse debet probabilis. Sia autem ambæ præmiflæ
fint probabiles, conclusio continebit probabilitatem probabilitatis. Sic unus
tertis oculatus habet dimidium probabilitatis; qui illum audivit, et ex eo
narrat, habet dimidium primi; fcillcet dimidium dimidii, hoc eft quartam
probabilitatis partem. Denique fi illud ipfum narrat tertius, hic habebit
dimidium dimidii, nempe ortavum probabilitatis gradum. Et fic deinceps, At ex
omnibus probabilitatis generibus, quæ mihi maxime cordi funt, iunt historia, 8c
æconomica, in quibus vellem ut confenefcereot juvenes, nam prima eft objertum
innumerabilium domi, militiceque fartorum. Quæque nos reddit yeluti præsentes
omnibus temporibus, a q J ocis. Hoc uno facilique medio quin pniverfam telluris
fuperficiem cum tot vita? difcriminibus, ac fumptibus peragremus, difcimus
quicquid in ea agitur ab abfentibus. Hinc ex ea cognofcimus Imperiorum
origines, formulas, leges, vires, artes, scientias, vicisiitudines, In æconomia
autem eft major fupputandi utilitas, etenim ex hac fupputalione habei.ur navium
numerus, terrarum m flatui nocet ? determinanda eft relationis quantitas. Revocato ad hæc pauca
universo ratiocinii mystefio, sequentes regulas – REGULA – cf. H. P. Grice,
“The rules of the conversational games: how to make the moves” -- Dialectici
proponunt, ut ejufmodi quæsita enodentur. Reg. In cujufque quaditi fdlutiorte
omnium primo determinanda eft vocabulorum vis, maximeque fi ea fmt IMPLICITA.
Statim legis hujus neceflltas intelligitur, cujus negligentia etiam apud
scriptores magni nominis contentiones perpetuas produxit. Definiantur luxus,
libertas, inanitas, prafcientia divina, et eradicatæ erunt decertationes. Vocibus definitis, animadvertatur. Regula Semel
determinata vocabolorum vi, non amplius convenit ab ea recedere. Quamplurimi hac
in re aberrarunt. Vox Deus apud ipsos dell’ORTO, Sc Manichteos non fonat idem.
Apud Hobbesium natura jura non semper significant eandem rem. Quid multa.
Cartesius ipse materiam fubltilem varie accepit# Videatur praterea. Reg. Si quzfitum fit
refolationis capax. Quo expenfo, exquirendum K 3 dein 't Tt > v m De
veritatum ortu, deinceps est, num totum, vel ex parte, limites capacitatis
humanas, vel tua; trafcendat. Si
primum deferatur inta&um, ut in intelligenda unione mentis cum corpore. Sin alterum te ipfum concute,
vel alios te praftantiores, ac seniores interroga. Quam regulam fi fciviflent
tot Jiterati viri, non confenuiflent in tot tantifque quadliunculis
inexplicabilibus, atque inutilibus, neque poli tot foculorum focula etiamnum
eas ad manus haberent. Uti eft malorum origo, humani foetus conceptio, vis elaftica, attraflio, et
cetera! Quid fi quicftio fuerit folubilis. Reg. Videndum, num qurefitum fit
fimplex, vel compofitum. Si compofitum dividendum eft in omnia e/us membra
poflibilia. Ex quibus, inutilibus membris refecatis, alia fic extrincentur, ut
unum membrum alteri præluceat, ac contineat. Sic in hoc quæfito: luxus eftne
flatui utilis? videndum eft. 1. Si flatus, fit Monarchicus, vel Republicanus;
deinde num ex propriis, vel exteris artificibus, ac materiis. Tertio si ex
propriis, videndum ultimo est num artes primis. Enrumque progr cjjibus. qu?e
raro habetur, probabilitas querenda eft. At non evulgari debet nifi tanquam
veritas probabilis. In quo cavendum quoque eft, ne hypothefes ut thefes habeantur.
Eft ha&enus incertum, num terra, vel fol moveatur. Ergo ad probabilitates
recurrendum. Itemq. ex variis veritatibus probabilibus quæratur probabilior, ut
Redi hypothefis eft probabilior animalculis fpermaticis Leewenhoeckii. Reg.
Obfervandum porro eft quxfiti genus, nam (i fit de rebus phyficis, fenfus,
exprimenta, atque observationes funt interroganda. Si de rebus» abrtra&is,
rationem interroga; fi denique de rebus fa&is, confule Codices faftorum. Reg. In confulendis autem codicibus, funditus fciri debet
lingua, in qua Codices fuere confcripti. Ac cavendum a tradu&ionibus
vulgaribus, aut Lexicis communibus. Ad hoc rite, re£leque intelligendum
fufficiet legere Ciceronis orationes a DOLCE (si veda) IN LINGUAM ITALICAM
CONVERSAS: Quininno LUCREZIO (si veda), et VIRGILIO (si veda) verGones. Reg. Ad
intimiora fcriptoris fenfe 1^4 Lett. IK De verttatuni ortu, fenla penetranda,
præter linguam, fac etiam fcias fcriptoris patriam ætatem, fæculum adfe&us
> ftudia > exercitationes t Quorfum ha;c omnia. Nam ea mirum quantum
influere poflunt ad au6loris intelligentiam .Quicunque enim fcribit his viribus
occultis non modo movetur, fed etiam concutitur. Ergo horum omnium cognitio
maximopere prodeft. Id libentiflime ostendetem ex multis kriptorum omnium
sententiis, atque opinionibus, si in te tam clara teftibus indigetem Reg. Non
unum aliquod Scriptoris opus diligentiffime versandum. est, sed summa indufiria
legenda iunt omnia ejusdem scriptoris opera. Quod si de ejus fertterttia nihil
confiet: Tunc vel totum 'tei ice s vel dubita. En potiflima ratio, cut innumeri
ltt judicando errent Id ex eo maxime provenit quod Vel integrum librum non
degunt, vel non intelligent. At quid si scriptor de aliorum opinionibus j vel
fa 4 ftis agat? Eimmque progrcjjibus. Reg. Tunc quære primo an scire potuerit. An fuerit perspicax. An in
judicando adcufatus. An in referendo sincerus. In quibus omnibus vel eorum uni
si defecerit, fidem ei denega; fin minus, eundem habe aptum, ac VERACEM. r* Duo
Vtllani, mundi hiftoriam scripserunt. Sed sciveruntne quæ in eorum funt libris
? maximis fcatent profeflo erroribus. At non fic GUICCIARDINI. Quid vero si quamplurimi ex uno historico acceperunt?
Quantum ipfi valenf? Reg. Si quamplures ex uno historico sua traxerunt, Omnes simul va- • 1.
lSnt, quantum ille unus, ex quo transcripta fuerunt omnia. Quod fi clare
confiet, fcriptorem fuifle faflt fcienthTi. mum, in cognofcendo p^jfpicacem,
injudicando adcuratum, ad denique irt referendo fincerum, adtribenda eft illis
fides. Reg. Turtc obferva an liber fit fpurius vel genuinus; an interpolatus,
vel mutilatus. Si fpurius, eum reiice: fi genuinus eum tene. Si interpolatus,
additiones nota; fi denique mutilatus, lacunas agnofce, et diftingue, poftea fi
poter is etiam reftitue. LcR.
Di verir arum nrfu, Primo liber eft fpurius,five a Reg. Oportet perpendere, num
Deus loquutus fuerit: Cui: Quo loco: Quando: Quid: Si ccnftet reapfe locutum
efle, videndum infuper est, num quæ dixerit ad nos incorrupte ac genuina, vel
interpolata, aut mutilata pervenerint. Itemque fi verba pofiint varie
interpretari, tunc nemo fut> arbitratu temere ea intelligat, fed unius
ecclefiæ Catholicæ judicio standum erit. Hujufmodi est methodus analytica, quæ
non infervit modo pro veritate LcH. De veritatum ortu, tate invenienda, fed
etiam juvat pro cujufque feriptoris fcientia definienda. Internofeimns enim ex regulis
propofitis, qui scriptores sint ferviles, fuperficiales, duri, difficiles; qui
profundi, nobiles, clari, folidi, philosophi. Itemque inter nofeimus qui
habendi fint optimi fpi ritus, peregrini. Sed ex quo tanta feribendi varietas?
Refpondetur, Hæc varietas partim repetenda eft ex corpore, partim ex fpiritu
humano. Secundo attentio non est eadem in omnibus, neque fenfuum difpofitio eft
omnino conformis, Denicjue hominum inftitutio, habitus, exercitia, cultus in
infinitum variant. En feribendi varietas. His omnibus accedunt sensuum usus,
meditandi adfiduitas, librorum Icilio, literatorum virorum frequentia, itinera,
experimenta, obfervatipnes, Itemque ad hog conferunt Geometriæ, atque arithmeticæ
ftudia, quorum primum reddit faciliores idearum combinationes, aliud nos
adfuefeit ad eafdein inter se colligandas. §.ido. Ex his omnibus oriuntur
artium, fcientiarumque progreffus. Ex his ratiocinandi robur, CLARITAS, atque
ORDO. Ex E arumque progrejftbusl his denique politica arcana referantur,
fuperditionis myderia evanefcunt, ignorantiæ velum vel retrahitur, vel in
minimas partes fcinditur. Reliquum ed, ut de modo, quo veritas inventa aliis com-i»
municatur, fedulo pertrahemus, De regulis, quibus explicanda ejl veritas. LcH.
IV. De veritatum ortu, Reg. Magister {^caveat. ne sophismata vel paradoxa vel
IMPLICATURA sive DISMIMPLICATURA, wl do£lrinas novas auditoribus proponat, nam
juvenes hifce femel imbuti, facile in turpiflimum fcepticifmum incidunt. Quin
imo. ltudiofe doceat, qui libri fint fcepticQrum, ut eofdem vitent. Reg. Modum
doceat, quo legeqdi funt libri, ut mentem au£loris, et fpifitum confequi
poflint. Qua in re, juvat le£lio alicujus libri, atque a magiliro notentur
omnia ? ut difcipuli proficiant, Reg, Doceat, quod pro aliqua hitfaria legenda,
addifcantur prius chronolqgia, ac Geographia; itemqu® asthica, ac politica,
alias nihil proficient Reg. In fiiftoria literaria, cure? -ut juventus prima
veluti rationis (lamina in omqihus artibus, ac scientiis agnofcar: faciat
deinde notare earum progrefliones, atque quibus ex caufis a maximo ad minimum
devenere gradum, Reg. Præterea homo eft natura i nertiflimus, ergo quantum ipfe
ell, totum edftcationi debet' adeoque magilter eum fedulo inftituat, maximeque
io praceptis yit* civilis, nam fi cum non Earumque p rogrejfibus non poterit
efficere philosophum, faciat faltem bonum, et pium civem Nam fine fpiritu
patriotico homines fe mutuo deftruant, et fine religionis idea, erunt Deo
ingrati, aliis vero hominibus pemiciofi. Reg. Sed fupra omnia ju-ventutem ad
laborem horetur, et adfuefcat, atque erga alios reddat benevolam; nam hxc duo
funt focietatis veluti fulcra, qua: corpus civile fullentant. Reg. Itemque
exciretur in juvenibus amor erga genitores, qui habendi funt totidem Dii
terreftres;ex quo amor, et obedientia in illos oriri debent. Reg. Infuper qui
alios docet, excipiat animo grato juvenes, eof que curet reddere meliores, tam
in eorum parte phyfica, quam morali. Quo
aoftrema cujufque generis fit, fo!a multiplicatione, .ac divifione, scilicet
sola additione, æ fiibtraftione conficiatur. Sequitur omnes arithmetica; regulas ad falam
additionem, ac subtractionem reduci. Dialectica
tantopere a Græcis exculta, deinde a noftris poli literarum inftaurarionem, ad
inftruendum Intelle£hira, ut omni loco, ac tempore veritatem inveniat, tendit.
Hinc finis ejus eft mentem perficere, errores vitare, veritatefque fr"
Legantur tabula numerica Proflafnrafts, .ub Erwert odita, quibu% Rcduftione ad
Arithmeticam. que detegere. Sed qu est cogitandi materia, quxque ipfius mentis vis ?
atque energia. Respondetur cogitandi materiam a fenfuum ufu provenire, qui
corporum imprefliones excipiendo mentem tion modo quafi excitant, ac acuunt,
fed quoque eandem imbuunt tot tantifque rerum ideis, ut quadam nobis incognita
vi eas inter Te modo conjungens, modoque feparans ex veritatibus notis ad
incognitas deveniat. En itaque totum fcientiarum abditiflimum mytterium
manifeftatum: En fcieqdi arcana referata : en denique ars illa pene divini, qua
intelle&us fupra res humanas fe erigens ad peleftia perfcrutanda adfpirat,
Quibus 1 ex omnibus profero intelligitur fenfationes efle cogitandi objeflum,
ac veluti materiam : mentis vero artificium in judicando, ac ratiocinando effe
pofitum. Sed quid judicium, quidve ratiocinium. Judicium eft quidam mentis
arftus bus multiplicatio, ac divifto additione, 0 fubtra&atione
abfolvuntur. • iy6ftus, quo ideas inter se ieparamus, vel eaidem conjungimus:
fic dicimus: Petrus e/i dottus: Petrus non efl ovis. In primo judicio ne6litur
do6lrina cum Petro; in alio vero disjungitur ovis proprietas a Petro. Verum
dari poliunt certitudines tam intuitivæ, quani demonllrativæ. Ia intuitiv^s
liquet judicia non efl'e, nili itidem, vel additiones, vel fubtrafliones, hoc
eft judicia affirmativa ad additionem, negativa autem ad fubtra&ionem
relerri. Quo autem referuntur ratiocinia, ac tot vulgarissimi argumentandi
modi. Ex di£lis in toto Logicæ curfu, omnes mentis ratiocinationes fatis
confiat elfe duarum idearum relationes cum tertia: nam fi eontigprit, ut quod
inter duas ideas relatio non mihi innotefeat, tunc «afdem cum alia confero. Cui tertiæ vel ambæ conveniant, vel minime. In primo
cafu ratiocinium dicitur affirmativum, in fecundo negativum. Sic fi quæratur;
folis moles eline ignea. Itemque plantæ funt animatæ ? neque in primo, neque in
fecundo quæfito video quid mihi affirmandus vel negandum sit inter ideas ea- M
rundem relationes, hinc ad refolvenduni primum quæfitum.tertiam ideam veluti in
auxilium fumam, ac dic^n: quidquid u, rit, ejt igneum fol autem urit, efl
igitur igneus. In quo syllogifmo, tertia idea, oim qua duas alias comparavi,
eft quicquid curit. ut qua; eidem conveniunt, inter fe quoque conveniunt.
Itaque eidem urere conveniat tam natura ignis, quam folis. Ex quo poftremo
conclufum eft, folem efle igneum. In fecundo quasfito hanc aliam ideam in
auxilium fumam: qua ex fe moventur, funt animata. Plantæ autem ex fe non
moventur, ergo non funt animata. In hoc Tyllogifmo tertia idea eft cx fe
movere, cui convenit efle animatum, at quia eidem non convenit plantarum
natura, proindeque conclufum eft plantas non efle animatas. Ex hifce duobus
exemplis,«fit manifeftum ratiocinium efle illud ipfum, quod in Arithmetica
regula aurea, five trium, hoc eft ex datis tribus terminis vel veritatibus
notis, quaritur quarta incognita. Sic in primo fyllogifmo veritates notas, funt.
l.Quicquid urit. Iqnis. Sol urit.
Terminus incognitus fol efi igneus. In alio exemplo. Quod ex se movetur est
animatum. Planta non se moventur. Ergo planta; non funt ani- M nu- ruat efl
quarta veritas incognita, Con itat itaque ratiocinium efle quoque regulam
nurnericam, Quantum ad cætgas argumeptandi rationes apud vulgares cognitas,
ipfe pon iunt, pifi diyerfe unius fyllpgifmi modificationes, p. Ex quo fit, ut
illud ipfum Dialectico contingat in quxfitorum folutionibus, quod arithmeticis
in fuis problematibus refol vendis f Hi enim quartum terminum proportionalem
incognitum poft tres datos nofos, femper inveniunt vel multiplicando fecundum
cum teifio, vel primum cum fecundo, eorurpque productum yel dividunt per
primum, vel per tertium, Sic quoque Dialeftjci medium terminum varie combipando
cum fuis extremis modo directo, modoque reciproco omnes fyllogifmorum formas
conficiunt, Jtemque f; quis ratiocinii naturam per-, pendat, inyenif eandem ad
ipfum judicium referri, etenim in fyllogiljno aliud pop fit, quam duas yoces
prius ad tertiam, deinde inter fe referre, Sicuti igitur quotquot dantur
numericæ regula: omnes ad additionem atque fubrraftionem revocantur, ita etiam
omnes regula: Logica ad unum judicium vel pegativum, vel affir s R.cduftione ad
Arithmeticam mativum, hoc eft ad ipfam etiam additionem, vel fubtra&ionem
referuntur. Hæc cum ita fint, quifque intelligit primo, quod ficuti Diale&icus
operetur in ideis, ac fenfationibus, fic arithmeticus in cyphris numericis:
Intelligitur, quod utriufque finis fit idem hoc eft veritatis inventio Etiam
intelligitur, tot regulas dari in una, quot in altera. Denique patet mentis
operationem in utraque efle eamdem 4 His demonftratis, nonne fequitur inter has
difciplinas dari maximam analogiam. Nonne Logicaj studiofo esse perquam
neceflariam numericam fupputationem? nonne denique fequitur mentem hac
exfufcitari, acui nobilitari. Quibus ita potius inchoabis', qnam explanatis,
patet numericam fupputandi rationem omnibus efle necessariam, maximeque
Diale&icis. At fi jethicas, fi oeconomicus, fi politicus fint ejusdem
expertes, habendi funt bardi, et tanquam ftipites ac trunci. Quis enim fe ipfum
regere ac vincere potuerit nifi prius proprias vires tam phyficas, quam morales
fupputaverit ? quo patfto aliquis fe cohibere prafumat, nifi antea et
temperamenti, Sc propenfionum, &affeftuum impetum definierit ? Quomodo
denique socialis, nifi propria et aliena jura, ni fiqqe propria aliena officia
ante pra>calluerit. Quid tandem dices in æconomia civili, ac politica ars
numerica cum noftro tempore paucis rrtagiftris docenda, pauciflijnis vefo
difcipulis addifcenda eadem deferatur Q infantuli natura: humanæ afelli! Poffuntne refle profpereque procedere a:que pes
domeflicæ, ac civiles fine ulla numerica fupputatione. Quomodo enim fciremus
hominum multitudinem, qui hunp regnum incolunt: quomodo confummatioriis
quantitatem frugum copiam, animalium fruflum, commercii extenfionem, indituri»
produ^qm ? fine hac fciremps navium numerum, regni fijperficiem, terrarum
omnium produttjones, veftigalium yim, hominum cujufque coetus lahores, vita:
commoda, fortunas, bona, atates, morbos periodicos, curationes. Penique fine
ulla fppputandi arte quisnam scire posset, hujus regni prafeqtem, ac pme? yitum
ft^tum, et quodammodo etiam futqrum pracogpofpere. Quid multa. Non RcduEltorte
dii Arithndeiicdrti. i8f fltf prafens totius Europæ floritas 1 uni computanJi
fpiritui tribuenda est. Ex di£lis igkur hanc in apertiflimam coriclufionem
venio i quod fi qui impetent, re£le facillimeque computant, ejus regimen est
philosophicum j artes, scientiæque florere debent, atque flatus omni e parte
effe debet fecufus ac potens Contraque fi ubiqud mendici, otiosi, ignavi,
fiagitiofi: fi ex flatii extrahantur materiæ primæ atque immittantur aliorum
induflria: i si ars pecuaria negligatus ac commefcium Vilefcat: fi aftifices,
agriculæ, ac laboriofi lngentiffima ve£ligaliuni pondefe dpprimantur: fi
ftupidi } Vafri, atque iftfciedtiffimi fublimantuf, deprifnentufque holi efll
et induflriofi: si denique rtlufici f hislriones 1 mimi, balatrones ifiagnifice
excipiantur, literatique autem viri faceflt, dicendunl in illo flatu artem
computandi prorfus ignoraii Inoumbac itaque huic fcrentiæ quilibet logicæ
studiofus 1 iri fuifque operationibus confenefcac Marti visum est, quantum æque
paupefibi» prodefl i locupletibus arqufe i sfque negle£U viris 1 pueris,
fenibufque nocebit. Dialectica, qu# efl afS perficienda rationis humans, a
Grsecis orta Zenoni Eleati VELIA (si veda) Parmenidis auditofi i et adoptione
filio tribuitur, cujus progfefiio f ac fata tum apud antiquos tum apud
recemiftiirtos ufque ad Abbatem Angelorium Patrem Coeleftirtum brevirtime
d£fignatitur. Itemque itir præcipuis fcripfofibus, cjuid itl iis ^culpatur,
quidve laudatur fine partiurti lludio exponitur, De origine aperntiattunt
R.ationii humana, ejuj que maximis progrejpbus, Ex omnibus animantium generibus
tiobis huc ufque. cognitis 1 unus M 4 Jio- homo vi j. 12 rationis cæteris
prsfcftat quia hujus facultatis beneficio se ipsum, et peiie, infinita alia
objefta exteriora cognofcit. Sed quo pa£to; nifi corporum exteriorum diutinis
experimentis in fuos fenfus ? Quid fenfus, iiift qu&dam organa,- quæ nos
videmus, tangimus, ac dividimus. Verum quæ ita funt, corporea funt . Homo
igitur corpore confiat, Itemqæ quilibet homo sua natura ducitur ad veritatis
investigandæ studium, 3 d bonam comparandum, ad malum declinandum. Infuper
rerum ordinem, pulcritudinem, jufiitiam, honeftatem, liberatemque diligit. His
addite tot divina rerum inventa, tot artes, tot dtsciplinas, quæ omnia nonnifi
ab homine plumbeo materiæ solidæ, atque inertiflitnæ tribui poflunt, Denique
nonne maximum eft animo ipfo animum videre. Quare homo etiam spirito confiat.
Sed qua via is ad veritatem inveniendam contendit, ea tam theoretice, quam
practice Logicæ tironibus enucleabitur. Sensus, qui funt totidem animi
fenfationum fulcra y quibus mens veluti excitatur, concutitur, atque augetur,
re£U difiiogutmtur in exteriores, et in interivres. Primi funt V ©mrri- eo
fortius ac facilius ratiocinatur. Denique quo plures teftes oculati,
veraciores, ac Tagaciores, eo veritatum multitudo augetur. At sapisntiffime
quifque philofophatur, ii fciat, num subjectum, num pradicatum, vel eorundem
relatio eidem iit quarenda. Ad qua; tria revocatis universis philosophandi
mysteriis, curandum primum est, ut vocabula accurate definiantur, neque ab
eorum vi iemel determinata minime recedendam. Curandum secundo est, utrum
quafitum iit resolutionis capax, alias defere. Itemque utrum simplex, vel
compositum. Quibus rite conftitutis: propofitiones omnes ita ordire, ut una
alteri colligatur ceu in catena annuli. Infuper videndum, utrum quafiti genus fit de rebus
phyficis; tunc fenfus atque experimenta adhibe: ii de rebus abftrattis,
rationem interroga. Si denique de rebus factis, Codices consule. Verum his in
confulendis, ausiorum lingua funt callenda, atque fcienda eft illorum patria,
astas, religio, seculum, imperium, fefta, mores, adfe£lus, exercitiaque.
Postremo loco inquirendum est, jnum liber sit spurius vel genuinus, vel
interpolatus, vel mutilates. Quibus undique conquifitis,fi aliis volueris ea
tam viva voce, quam scriptis communicare, dic primo quid sit facultas tfadenda,
ex quo et quando orta, qui fuerunt ejufdem progreflus, qua: fata quique
fcriptores, eamque denique in partes diftin£te propone . Qusb omnia ceu in parva quadam tabula funt tibi
perspicue delineanda. Tum cura, ut omnes rei nodi proponantur, iidemq.
fingillatim in operis progreffu refolvantur. Sed rite procefferis fi voces
definias, fi a rebus fimplicibus ad compofitas procedas, fi pa* radoxa devites
fi auditores ad laborem utilem, atque ad vita: honeftatem inflamtnes, fi
pedantifmura quo undique laboramur, declines. En universa informandæ rationis
ars; en principia, quibus politica arcana formidando velo obdu&a
referantur; en fontes quibus ignorantis tenebrae, ac fuperftitionis tctrificse
lemures cvanefcunt. En denique via, qua in faerum veritatis templum ingredi quilibet
poterit. Verum quid funt tot arte», tot fcientiae? Quid hiftoria omnigena. Quid
ipfk fidei regula a Christo prædicata, a noftrifi que majoribus nobis propofita
$ ni fi totidem merttis humans Computationes. Nam nifi San&iflimam
invenissent, neque ipsi, neque posteris eam colendam commendassent, Nonne ars
computandi in arithmetica contineatur. Quotquot igitur dantur artes quotquot
scientiæ omnes arithmetica sunt regulæ. At jure merito hoc nomen ufurpat
Dialectica; in qua tot regulæ docentur, quot in altera. Principio univeffae
Arithmeticae regulae sunt additio, ac subtractio, nam ad primam revocatur
multiplicatio, ad alteram divisio. Hæc tam de integris, quam de numeris
fractis. Quo ad potentiarum elevationes ipfae non sunt, mfi multiplicationes;
extractiones vero radicum sunt multiplicationes, ac divisiones simul, hoc est
additiones, ac subtrctiones. Quid multa. Nonne ad has quoque duas revocantur
omnes trium numerorum regulæ. Quibus ita perspectis, si quis Diale&icae
prscepta perpenderit, identidem inveniet. Nam veritatis objectum eft utrique
facultati commune. Altera enim operatur in numeris, altera in ideis. Itemque
mens combinat in utraque nempe in illa ideas, in hac vero cyphras.Rurfus omnis
veritas vel est intuitiva, vel ex idearum combinatione innoiefcit, scilicet vel
addas ideas, vel eas inter se separes. Nonne ha; sunt additio, subtractio, ac
regula trium. Uti igitur quartus numerus proportionalis cum regula aurea
invenitur in arithmetica, ita etiam quarta idea in Logica cum ratiocinatione invenitur.
Quisquis igitur Logicam voluerit optime callere, in Arithmetica;
fupputationibus se terat ac consenescat; nam. ea, ut bene Horatius: Æqua
pauperibus prodejl, locupletibus. j . æque: Æque neglefta viris, Pueris,
Sertibufq nocebit. Nome compiuto: Francesco Longano. Longano. Keywords:
dell’uomo naturale, metafisica, logica. Luigi Speranza, “Grice e Longano: esame
fisico dell’uomo” ‘exame fisico’ ‘esame naturale’ “Grice e Longano: la
semiotica” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Losano:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della filosofia del
diritto romano – la scuola di Casale Monferrato -- filosofia piemontese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza
(Casale Monferrato). Abstract. Grice:
“While I refer to Ryle and Austin as avid students of Greek philosophy –
Ancient Greek philosophy, that is – especially Austin, since, like me, and
unlike Ryle, he had to suffer it to get his double first in greats! – they
never wondered why lawyers in England all are about the English customary law
and Roman law – No English lawyer would have ONE thing to say about Greek law –
the reason being that at Oxford, the Faculty of Law, had a chair for Roman law,
but none for Greek law!” Grice: “The Regius chiar of civil law at Oxford
University, also known as the Oxford chair of Roman law, has a rich and lengthy
history, starting with its establishment by King Henry VIII in 1540. In 1540
Henry VIII establishes the Regius Professor of Civil Law at the University of
Oxford. John Story is appointed as the fist professor in 1541. The chair
continues to be held by a series of professors who primarily lectured ON ROMAN
LAW and related subjects like the Pandects, the Code, or the ecclesiastical
laws of England, as sipulated in statutes like those of 1549, 1654, and 1576. The
eighteenth and early nineteenth centuries were a period of dcline in the study
of ROMAN law at Oxford,. According to PHILLIMORE, who held the chair from 1809
to 1855, the subject wasn’t taught for almost a century preceding his tenutre.
In 1854, the Oxford University Act replaces the CIVIL LAW used in the
chancellor’s court with the common law of England and the statue law of the
realm. This court, which had previously held jurisdiction in private law
matters involving scholars and others connected wto the university, had
operated accoding to civil law since as early as 1275. In 1872 ROMAN LAW is
RE-INTRODUCED as part of Oxford’s UNDER-GRADUATE English law degree, the B. A.
in JURISPRUDENCE, upon its establishment. The chair is held by notably figures
such as BRYCE (1870-1893), and GROUDY (1893-1919). ZULUETA holds the chair from
1919 to 1948 contributing to the feld of ROMAN LAW. In 1948 to 1854, JOLOWICZ
holds the chair. His work inclues tracing the historical development of ROMAN
LAW from its beginnings to the age of GIUSTINIANO. Between 1955 and 1970, David
DAUBE becomes the Regius Professor, bringing a new perspective to the field as
the first foreign-born holder since the 17th century. This
chronology highlights the evolution of the Oxford chair of ROMAN LAW from its
foundation to 1968, ecncompassing periods of activity, decline, and resuergence
in the study oand teaching of ROMAN LAW at the university. Filosofo italiano.
Casale Monferrato. Alessandria, Piemonte. Grice:
“I like Lossano; his research overlap with that of H. L. A. Hart, but Losano is
more interested in the philosophy and he is obviously more continental, as he
should, given the prominence of Kelsen in the field!” Si occupa di filosofia del diritto e
informatica giuridica. Si laurea a Torino. Insegna a Milano e Alessandria, e
Torino. Si occupa di storia della filosofia del diritto; teoria generale del
diritto; circolazione mondiale delle idee giuridiche e sociali; filosofia
politica; diritti umani; geopolitica; informatica giuridica; privacy;
e-publishing; edizioni di archivi storici. Pubblica un completo panorama
sull'evoluzione della nozione di sistema nel diritto dalla ROMA antica ad oggi.
Cura carteggi di Jhering ed opere di Jhering e di Kelsen. Curato l'edizione
critica delle corrispondenza di Roesler. Come informatico giuridico, ha
pubblicato un manualedi informatica giuridica e diritto informatico e un
progetto di legge sulla tutela della privacy; Presidente del "Centro di
calcolo automatico” a Milano. Altri saggi: La dottrina pura del diritto,
Einaudi, Torino; La teoria di Marx ed Engels sul diritto e sullo stato.
Materiali per il seminario di filosofia del diritto” (Milano. Anno Accademicom
Cooperativa Libraria Università Torinese, Torino); “Gius-cibernetica” Macchine
e modelli cibernetici nel diritto, Einaudi, Torino); Libia Materiali sui
rapporti fra ideologia ed economia” (Milano. Anno Accademico Cooperativa
Libraria Università Torinese, Torino); “Lo scopo nel diritto. Einaudi, Torino,
Jhering, Lo scopo nel diritto” (Aragno, Torino, Corso di informatica giuridica,
Cooperativa Milano), Corso di informatica giuridica; L'elaborazione dei dati
non numerici, Unicopli, Milano; Il diritto dell'informatica, Unicopli, Milano
Corso di informatica giuridica; Stato e automazione. Etas Kompass, Babbage: la
macchina analitica. Un secolo di calcolo automatico, Etas Kompass, Milano
Scheutz: La macchina alle differenze. Un secolo di calcolo automatico, Etas
Libri, Milano); Invenzioni francesi del Settecento. Testi originali con 15
tavole dell'epoca, Bottega d'Erasmo, Torino); I grandi sistemi giuridici.
Introduzione ai diritti europei ed extra-europei, Einaudi, Torino, I grandi
sistemi giuridici. Introduzione ai diritti europei ed extraeuropei, Einaudi,
Torino, I grandi sistemi giuridici. Introduzione ai diritti europei ed
extraeuropei, Laterza, Roma Bari, L'informatica legislativa regionale.
L'esperimento del Consiglio Regionale della Lombardia, Rosenberg e Sellier,
Torino Forma e realtà in Kelsen, Comunità, Milano, Automi arabi. Dal
"Libro sulla conoscenza degli ingegnosi meccanismi" (Maestri,
Milano); Automi d'Oriente. "Ingegnosi meccanismi" arabi del XIII
secolo, Milano Il diritto economico, Unicopli, Milano); L'ammodernamento
giuridico, Unicopli, Milano); Corso di informatica giuridica: Informatica per
le scienze sociali, Einaudi, Torino Il diritto privato dell'informatica,
Einaudi, Torino, Scritto con la luce. Il disco compatto e la nuova editoria
elettronica, Unicopli, Milano, L'informatica e l'analisi delle procedure
giuridiche, Unicopli, Milano, Diritto e CD-ROM. Esperienze italiane, Giuffrè,
Milano, Storie di automi. Dalla Grecia classica alla Belle Époque, Einaudi,
Torino Saggio sui fondamenti tecnologici della democrazia, Quaderni della
Fondazione Adriano Olivetti, Istituto per la Documentazione Giuridica, Firenze,
Kelsen Umberto Campagnolo, Diritto internazionale e Stato sovrano. L. Con un
inedito di Kelsen e un saggio di Norberto Bobbio, Giuffrè, Milano, Un giurista
tropicale. Tobias Barreto fra Brasile reale e Germania ideale, Laterza, Roma);
“Sistema e struttura nel diritto: Dalle origini alla scuola storica” (Giuffrè,
Milano, Il Novecento” (Giuffrè, Milano); Dal Novecento alla postmodernità,
Giuffrè, Milano U. Campagnolo, Verso una costituzione federale per l'Europa.
Una proposta inedita. Giuffrè, Milano, "Cedant arma Un giudice e due
leggi. Pluralismo normative, Giuffrè, Milano, Funzione sociale della proprietà
e latifondi occupati, Diabasis, Reggio Emilia, Kelsen, Scritti autobiografici.
Traduzione e cura di L., Diabasis, Reggio Emilia Peronismo e giustizialismo:
dal Sudamerica all'Italia, e ritorno. M. Rosti, Diabasis, Reggio Emilia,
Memoria dell'Accademia delle Scienze di Torino, Classe di Scienze Morali,
Storiche e Filologiche, Accademia delle Scienze, Torino Academia delle scienze
editorial memorie morali Campagnolo, Conversazioni con Kelsen. Documenti
dell'esilio ginevrino Giuffrè, Milano La geopolitica del Novecento. Dai Grandi
Spazi delle dittature alla de-colonizzazione” (Mondadori, Milano); Kelsen
Arnaldo Volpicelli, Parlamentarismo, democrazia e corporativismo” (Aragno,
Torino); Alle origini della filosofia del diritto a Torino: Albini. Con due
documenti sulla collaborazione di Albini con Mittermaier, Memorie della
Accademia delle Scienze di Torino, Classe di Scienze Morali, Storiche e
Filologiche, Accademia delle Scienze, Torino accademia delle scienze/attivita
editorial periodici-e-collane/ memorie/morali I carteggi di Albini con Sclopis
e Mittermaier. Alle origini della filosofia del diritto a Torino, Memoria
dell'Accademia delle Scienze di Torino, Classe di Scienze Morali, Storiche e
Filologiche, Accademia delle Scienze, Torino accademia delle Scienze attivita
editorial, periodici-e-collane/memorie morali Alle origini della filosofia del
diritto, Il corso di Alessandro Paternostro a Tokyo. In appendice: Paternostro,
Lexis, Torino I La Rete e lo stato” (Mimesis, Milano); Bobbio. Una biografia
culturale, Carocci, Roma, Kelsen, Due saggi sulla democrazia in difficoltà”
(Aragno, Torino); “La libertà d’insegnamento in Brasile e l’elezione del
Presidente Bolsonaro” (Mimesis, Milano). MAX PLANCK INSTITUTE FOR LEGAL
HISTORY AND LEGAL THEORY RESEARCH PAPER SERIES. Tra lex e ius: le leggi razziste del
fascismo e le amnistie postbelliche. Una nota anche bibliografica com/abstract=
Tra /ex e ius: le leggi razziste del fascismo e le amnistie postbelliche Una
nota anche bibliografica. 1. Ottant’anni dalle leggi razziali del fascismo: un
anniversario nella pandemia 2. L’antisemitismo dell’epoca fascista e il
contesto delle leggi razziali a) Il problema ebraico e lo Statuto Albertino del
1848 b) Il fascismo e la purezza della stirpe c) Leggi e documenti razzisti del
fascismo: una sintesi . Commemorare in tempi immemori: tra condanna e nostalgia
. Un esempio: la rievocazione all'Accademia delle Scienze di Torino . Una
guida: i ricordi di Liliana Segre . Un dibattito: “l’amnistia Togliatti” tra
giusta punizione e pace sociale L’“Amnistia Azara” del 1953 e la fine della
giustizia di transizione NAUAOU Bibliografie Libri di sopravvissuti
Bibliografia sulle leggi razziali Bibliografia sintetica sull’“Amnistia
Togliatti” 1946 Bibliografia sintetica sull’“Amnistia Azara*, Ottant’anni dalle
leggi razziali del fascismo: un anniversario nella pandemia Nel 1938 venne
pubblicato il Manifesto della razza e in quello stesso anno il regime fascista
emanò varie norme razziste che colpivano gli italiani ebrei. Caduto il
fascismo, quell’anniversario venne ricordato in convegni e scritti, ma non
subito: nel 2018, “l’ottantesimo anniversario delle leggi razziali antiebraiche
del 1938 ha risollevato interesse e attenzione su quella pagina oscura della
nostra storia e sulla successiva rimozione, protrattasi, salvo alcune lodevoli
eccezioni, sino all’anniversario del primo cinquantennio”!, cioè sino al 1988,
quando la Camera dei [Modona, La magistratura e le leggi razziali 1938-1943,
in: Piazza (a cura di), Le leggi razziali del 1938, Il Mulino, Bologna]
Deputati promosse un convegno sulle leggi razziali e Michele Sarfatti pubblicò
un’esauriente raccolta di quelle leggi e delle circolari amministrative che le
accompagnarono?. In Italia il “Giorno della Memoria” venne istituito soltanto
nel 2000: “La Repubblica italiana riconosce il giorno 27 gennaio, data
dell’abbattimento dei cancelli di Auschwitz, ‘Giorno della Memoria”, al fine di
ricordare la Shoah (sterminio del popolo ebraico), le leggi razziali, la
persecuzione italiana dei cittadini ebrei, gli italiani che hanno subìto la
deportazione, la prigionia, la morte, nonché coloro che, anche in campi e
schieramenti diversi, si sono opposti al progetto di sterminio, ed a rischio
della propria vita hanno salvato altre vite e protetto i perseguitati”3. Da
parte delle Nazioni Unite, il riconoscimento del “Giorno della Memoria” venne
soltanto cinque anni dopo, nell’Assemblea Generale del 1° novembre 2005. Nei
quarant'anni dopo il fascismo “un diffuso processo di rimozione ha nascosto
sotto un impenetrabile velo di oblio il periodo della persecuzione dei diritti”
proiettando lo stigma “sul periodo della Repubblica Sociale Italiana, sulla
deportazione e lo sterminio nei campi nazisti. Quello che è stato chiamato ‘il
peso di Auschwitz? ha finito per svalutare e minimizzare, sino a cancellarla
dalla memoria collettiva, l’essenziale funzione preparatoria svolta dalle
italianissime leggi antiebraiche. Anche si rievocò quell’anniversario:
l’ottantesimo dall’emanazione delle leggi razziali (che sarebbe più corretto
chiamare ‘razziste’). Però, mentre si preparavano non poche delle pubblicazioni
legate a quella ricorrenza, e cominciò a diffondersi la pandemia del
coronavirus Covid-19. Il blocco della vita sociale ed economica che ne seguì
non solo impedì incontri e convegni, ma coinvolse anche le imprese editoriali e
tipografiche, con inevitabili rinvii e ritardi delle pubblicazioni. Molti
scritti collegati all’anniversario delle leggi razziali persero così il
collegamento temporale con l’evento che intendevano ricordare, mentre d’altra
parte subivano interruzioni e ritardi anche le pubblicazioni che volevano
commentare quegli scritti. L’esigenza di ricordare quelle leggi vergognose era
rafforzata dalla costante ripresa degli atteggiamenti politici di estrema
destra in Italia e in Europa, nonché dal manifestarsi di forme antisemitismo
che si ritenevano ormai appartenenti a un passato lontano. Alcune fra le più
recenti di queste posizioni verranno sommariamente richiamate nel prossimo
paragrafo. L’Accademia delle Scienze di Torino ricordò l’ottantesimo
anniversario delle leggi razziali con un convegno, i cui atti pubblicati nel
2021 si aprono con una “richiesta di scuse per il ritardo della pubblicazione
di questo volume rispetto alla data di svolgimento del convegno al quale hanno
contribuito le difficoltà connesse con la pandemia Covid-19”5. Questa
situazione comune a molti altri scritti di quel periodo — mi indusse a [La
legislazione antiebraica in Italia e in Europa. Atti del convegno nel
cinquantenario delle leggi razziali, Roma, Camera dei deputati, Roma Sarfatti,
Documenti della legislazione antiebraica. I testi delle leggi, cfr. infra, nota
36. 3 Art. 1 della Legge, n. 211, Istituzione del “Giorno della Memoria” in
ricordo dello sterminio e delle persecuzioni del popolo ebraico e dei deportati
militari e politici italiani nei campi nazisti. 4 Neppi Modona, La magistratura
e le leggi razziali Piazza (a cura di), Le leggi razziali del 1938, Il Mulino,
Bologna] riunire alla fine del presente scritto le indicazioni bibliografiche
che andavano disperdendosi nei mesi della pandemia: indicazioni che si
rivelarono particolarmente numerose perché intendevano non soltanto rievocare
il passato, ma anche — attraverso la rievocazione — contrastare il crescente
manifestarsi di atteggiamenti di estrema destra. Queste pagine si presentano
dunque come un dimesso apporto documentario, cioè come un contributo umile ma,
spero, utile per una futura storia del diritto contemporaneo6. Dopo aver
ricordato nel prossimo $ 2 l’evoluzione dell’antisemitismo in Italia, il $ 3 si
sofferma su alcuni recenti episodi soprattutto italiani di chiara simpatia per
i regimi dittatoriali prebellici, mentre i tre paragrafi successivi commentano
tre recenti volumi sulle leggi razziali, sul loro contesto e sull’atmosfera
dell’immediato dopoguerra: gli atti del convegno dell’Accademia delle scienze,
le memorie di Segre e l’analisi dell’“amnistia Togliatti. Infine l’“Amnistia
Azara” segna la conclusione tombale della giustizia italiana di transizione.
Seguono quattro bibliografie: la prima sulle memorie scritte da sopravvissuti
alla deportazione; la seconda, più estesa, sulle rievocazioni delle leggi
razziali; la terza sull’“amnistia Togliatti” che nel 1946 evitò molte tensioni
in una società che usciva da una guerra civile, ma che d’altra parte lasciò
impuniti molti eventi inaccettabili; infine la quarta sull’‘amnistia Azara, che
completò il passaggio dalle amnistie all’amnesia. Le dittature prebelliche non
perseguitarono soltanto gli ebrei, ma anche gli avversari politici (dai
democratici ai socialisti e ai comunisti) e i diversi (gli omosessuali, “le
vite non degne d’essere vissute” i Testimoni di Geova e gli zingari): di essi
non è possibile occuparci in queste pagine”. Per ragioni di spazio non è
possibile esaminare l’atteggiamento dell’Italia postbellica di fronte
all’eredità tanto del fascismo quanto, in particolare, della persecuzione degli
ebrei. A partire dal dopoguerra inizia “la costruzione del mito [...] del
popolo italiano come salvatore degli ebrei. Si precisa da subito che non si tratta
dell’invenzione di episodi falsi, bensì di un’operazione di storytelling, che
modifica la prospettiva sul fenomeno e la percezione [Un quadro generale è in
L., Storia contemporanea del diritto e sociologia storica, Franco Angeli,
Milano.; un esempio concreto di documentazione giuridica a futura memoria è in
Id., La libertà d’insegnamento in Brasile e l’elezione del Presidente
Bolsonaro, Mimesis, Milano Si vedano per esempio: Giannini, Vittime
dimenticate. Lo sterminio dei disabili, dei rom, degli omosessuali e dei
testimoni di Geova, Stampa alternativa/Nuovi equilibri, Viterbo; Bravi -
Bassoli, Il porrajmos in Italia: la persecuzione di rom e sinti durante il
fascismo, Emil di Odoya, Bologna 2013, 103 pp. (in lingua romo sinti porrajimos
indica lo sterminio: il loro Olocausto); Carla Osella, Rom e Sinti. Il
genocidio dimenticato, Tau Editrice, Todi Sulla situazione attuale: Paolo
Bonetti, Alessandro Simoni e Tommaso Vitale (a cura di), La condizione
giuridica di Rom e Sinti in Italia. Atti del Convegno internazionale,
Università degli studi di Milano Bicocca, 16-18 giugno 2010, Giuffrè, Milano);
Benadusi, I/ nemico dell’uomo nuovo: l'omosessualità nell’esperimento
totalitario fascista. Prefazione di Emilio Gentile, Feltrinelli, Milano]
collettiva, portando in primo piano singole azioni individuali contra legem
[cioè contro le leggi fasciste] e mettendo in ombra il contesto complessivo,
normativo e culturale, dell’Italia fascista e della RSI, che portò all’arresto
d’ebrei. In altre parole, sino ad oggi si intrecciano interventi politici e
legislativi che pongono con prevalenza l’accento su uno soltanto dei due
aspetti. La vasta opera del penalista Paolo Caroli dedica a questo accavallarsi
di iniziative postbelliche una cinquantina di pagine, per metà costituite da
fitte note bibliografiche: a questo scritto può rifarsi chi vuole approfondire
gli eventi legislativi e giudiziari che, dal dopoguerra sino ai giorni nostri,
caratterizzano la giustizia transizionale italiana e la supplenza della
magistratura rispetto alla politica. Il fascismo prese il potere in un’Italia
che già nella fase pre-unitaria aveva concesso i pieni diritti alle minoranza
religiose presenti sul territorio: gli ebrei e i valdesi!0. Sotto il fascismo
la persecuzione dei valdesi derivava dall’atteggiamento politico dei valdesi
stessi: non aveva quindi fondamenti religiosi o razziali, come avvenne invece
nei confronti degli ebrei. Caroli, 1/ potere di non punire. Uno studio
sull’amnistia Togliatti, Edizioni Scientifiche Italiane, Napoli 2020, 382 pp.
(Fonti e Studi per il Diritto Penale, collana diretta da Sergio Vinciguerra e
Fornasari; le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a
questo saggio. ? A questi temi Caroli dedica gli ultimi due capitoli del suo
libro (IV. La transizione amnesica italiana: l’eredità dell’amnistia
[Togliatti]; V. L’oblio della clemenza). I paragrafi finali completano il
presente paragrafo sulle leggi razziali del fascismo: 4. Diritto penale e
questione ebraica. Un percorso di autoassoluzione? 4.1. La Shoah nei processi e
nella legislazione dell’immediato dopoguerra; 4.2. L’innesto del paradigma
eurounitario: la Giornata della Memoria e l'aggravante del negazionismo; Il
d.d.l. Fiano: quando il simbolo [fascista] è una minaccia per la democrazia; 5.
Lo specchio della transizione degli anni ’90. Il diritto penale per uscire
dalla guerra e il diritto penale per uscire da Tangentopoli; 5.1. Un elemento
di differenza fra le due transizioni: sulla maggiore responsabilità dl
legislatore; Un elemento di analogia e continuità: l’abdicazione del
legislatore e la responsabilità lasciata alla magistratura. Sulle persecuzioni
dei valdesi — che meriterebbero un’apposita ricostruzione — ci si limita qui ad
alcune indicazioni bibliografiche. In generale: Dino Carpanetto - Patrizia
Delpiano (a cura di), L'Italia fra cristiani, ebrei, musulmani. Immagini, miti,
vite concrete, Claudiana, Torino 2020, 235 pp. Sull’evoluzione storico-politica
dei valdesi: Spini et a/., Il glorioso rimpatrio dei Valdesi: dall'Europa
all'Italia. Storia, contesto, significato, Torino, Claudiana 1988, 165 pp. (con
pdf); Bruno Bellion et al., Dalle valli all’Italia: i Valdesi nel Risorgimento.
Introduzione di Giorgio Tourn, Claudiana, Torino Sulla repressione fascista:
Giorgio Rochat, Regime fascista e chiese evangeliche. Direttive e articolazioni
del controllo e della repressione, Claudiana, Torino; Davide Dalmas - Anna
Strumia (a cura di), Una resistenza spirituale. “Conscientia” 1922-1927,
Claudiana, Torino (settimanale protestante di Roma, chiuso dal fascismo nel
1927; il volume contiene l’indice di tutti gli articoli e la riproduzione di
alcuni di essi); Susanna Peyronel Rambaldi - Filippo Maria Giordano (a cura
di), Federalismo e Resistenza. Il crocevia della “Dichiarazione di Chivasso,
Claudiana, Torino: documento approvato a Chivasso da resistenti provenienti
dalle valli valdesi e dalla Valle d’Aosta (di indirizzo repubblicano e
federalista: v. anche il manifesto di Ventotene, Per un’Europa libera e unita]
Tuttavia - senza voler con questo avallare il generico mito degli “italiani
brava gente” — l’antisemitismo non era un sentimento diffuso tra gli italiani,
come attestano due storie personali. Il generale Maurizio Lazzaro de’
Castiglioni operava sul fronte della Francia occupata: “Les juifs et les
étrangers pourchassés par les Allemands trouvent à ses còtés une réelle
protection, par humanisme certes, mais aussi pour manifester son opposition,
parfois ‘musclée’ aux Allemands. Son comportement en tant que commandant de
l’occupation illustre les valeurs qui l’animaient. Il a sans doute contribué à la
réputation — au mythe ? — du ‘brave Italien’”1!, Il commerciante Giorgo
Perlasca militò nel fascismo in gioventù; poi, trasferitosi in Ungheria e di
fronte alle deportazioni nazionalsocialiste, si finse console generale spagnolo
e concesse i lasciapassare che salvarono la vita a più di cinquemila di ebrei
ungheresi!?. Bisogna tenere presenti questi esempi individuali per comprendere
il contesto sociale in cui si inserirono le leggi razziali. Esse trovarono meno
antisemiti che in Germania, però non pochi opportunistici spalleggiatori: “Se è
vero, infatti, che in Italia gli ebrei erano degradati a cittadini di serie b,
va anche evidenziato come il ruolo degli italiani nell’operazione di caccia
all’ebreo e di collaborazione nella deportazione fu pressoché motivato da
opportunismo di tipo economico e personale, più che da ideologia antisemita
finalizzata allo sterminio, propria invece del contesto nazista. Nei processi
davanti alle CAS [Corti Straordinarie d'Assise del dopoguerra] relativi alla
Shoah, infatti, lo scopo di lucro risulta quasi sempre presente. Mentre la
prossima sezione di questo paragrafo ricorda l'emancipazione delle minoranze
religiose nel Piemonte risorgimentale (estesa a tutt'Italia con l’unificazione
nazionale), la sezione successiva documenta come - sino a pochi anni prima
delle leggi razziali — l’atteggiamento fascista rispetto ai problemi razziali
fosse diverso da quello della Germania di allora. Infine, nella terza sezione,
vengono sintetizzate le norme razziali emanate dal fascismo. Panicacci,
L’occupation italienne, Sud-Est de la France, Presses Universitaires de Rennes,
Rennes, Cecini, Il salvataggio italiano degli ebrei nella Francia meridionale e
l’opera del generale Maurizio Lazzaro de’ Castiglioni, Stato Maggiore
dell’Esercito, Ufficio storico, Roma L’emissione abusiva di questi
lasciapassare spiega il titolo della sua autobiografia: Giorgio Perlasca,
L’împostore, Il Mulino, Bologna.; cfr. anche Deaglio, La banalità del bene. Storia
di Giorgio Perlasca, Feltrinelli, Milano. Negli anni del Risorgimento si erano
occupate della questione ebraica personalità importanti come Carlo Cattaneo!3 e
Massimo d’Azeglio!4. Nel Piemonte sabaudo - sul cui territorio viveva, oltre
alla minoranza ebraica, anche la minoranza valdese — il problema delle
minoranze religiose era stato risolto nel contesto liberale che aveva
accompagnato l’emanazione dello Statuto Albertino nel 1848. Questa costituzione
venne poi estesa all’intero Regno d’Italia, rimanendo in vigore anche durante
l’epoca fascista e sino all’entrata in vigore nel 1948 dell’attuale
costituzione. Lo Statuto Albertino riconosce il principio di eguaglianza
all’art. 24: “Tutti i regnicoli, qualunque sia il loro titolo o grado, sono
eguali dinanzi alla Legge. Tutti godono egualmente i diritti civili e politici,
e sono ammessi alle cariche civili e militari, salve le eccezioni determinate
dalle leggi” Esso tutela formalmente anche la libertà individuale,
l’inviolabilità del domicilio, la libertà di stampa e la libertà di riunione.
Inoltre “la Religione Cattolica, Apostolica e Romana è la sola Religione dello
Stato” (art. 1). Lo Statuto Albertino entrò in vigore il 4 marzo 1848:
l'emancipazione dei valdesi venne poco prima di quella data (con le Lettere
Patenti), mentre l'emancipazione degli ebrei venne subito dopo di essa: a
entrambe le minoranze erano così riconosciuti i diritti civili e politici. Un
decreto regio abolì i privilegi ecclesiastici ed espulse i Gesuiti dallo Stato
sabaudo. Una legge di poco posteriore (la “Legge Sineo”) precisava che la
differenza di culto non impediva il godimento dei diritti civili e politici e
l'ammissibilità alle cariche civili e militari!S, Questa era la situazione
giuridica ereditata dal fascismo al momento della sua presa del potere e,
soprattutto, della sua affermazione elettorale, quando nel Parlamento giunse a
detenere 400 seggi su 540. Iniziava l’epoca delle “leggi fascistissime. È
difficile spiegare come, partendo da questo rapporto pacificato con la comunità
ebraica, si sia giunti alle leggi razziali del 1938. Per rispettare le esigenze
di sintesi di questa nota soprattutto bibliografica, mi limiterò all’esame di
un solo testo, ma importante: l’Erciclopedia [Cattaneo, Ricerche economiche
sulle interdizioni imposte dalla legge civile agli israeliti, Zini, Milano.
Questo estratto dagli “Annali di giurisprudenza pratica” v. 23, porta sulla
copertina il titolo: Sulle interdizioni israelitiche, adottato nelle numerose
edizioni successive, come nella recente Interdizioni israelitiche. Introduzione
e cura di Gianmarco Pondrano Altavilla. Prefazioni di Noemi Di Segni, Ofer
Sachs, Maurizio Bernardo, Castelvecchi, Roma Azeglio, Dell’emancipazione civile
degl’israeliti, Le Monnier, Firenze Una sintesi di queste emancipazioni è in
Alberto Cavaglion (a cura di), Minoranze religiose e diritti. Percorsi in cento
anni di storia degli ebrei e dei valdesi, 1848-1948, Angeli, Milano Atti delle
Giornate di studio tenute a Torre Pellice e Torino] Italiana, comunemente nota
come Enciclopedia Treccani. Essa ha quindi preso forma per intero nell’epoca
fascista, che ha trasfuso in essa anni di lavoro pre-fascista dando così
origine a un’opera tuttora culturalmente valida. GENTILE (si veda) (che a
questa enciclopedia ha consacrato molti anni della propria vita, e riposto in
essa uno dei maggiori titoli della sua personale reputazione) si muove tra due
poli: da un lato, “in un’enciclopedia non si vuol distribuire diplomi di gloria
ma semplici informazioni sulle persone come sulle cose che ognuno per qualsiasi
motivo può aver vaghezza di conoscere; dall’altro, essa nasce quando “l’Italia,
per l’azione potente d’un grande Uomo e d’una grande Idea, risorgeva per la
terza volta a imperiale potenza e riaffermava nel mondo la sua missione. Esaminando
in questa enciclopedia le voci sul fascismo e sui problemi razziali, si nota
che sino a pochi anni prima delle leggi razziali l'atteggiamento ufficiale,
riflesso nelle voci dell’enciclopedia, è nettamente distaccato dall’ideologia
dominante in Germania. Anche qui il fascismo si presenta, secondo Alessandro
Galante Garrone, come una “dittatura annacquata” dalla “italica disposizione
alla inefficienza del potere” cioè come “qualcosa di abissalmente diverso dal
rigore consequenziario del regime nazista. Il gatto e la tigre, come mi pare
dicesse in quegli anni dall'America Giuseppe Antonio Borgese”!8, È inevitabile
partire dal voce Fascismo, scritto dal vice-segretario del Partito Nazionale
Fascista, Arturo Marpicati, e, al suo interno, dalla sezione Dottrina politica
e sociale: testo non imparziale, ma certamente autorevole, perché firmato da
Benito Mussolini!9, Nelle sei dense colonne in cui egli passa in rassegna le
dottrine confutate dal fascismo e gli indirizzi teorici e pratici di
quest’ultimo, non compare la parola ‘razza’ o ‘razzismo’; vi si legge soltanto:
“La politica ‘demografica’ del regime è la conseguenza di queste premesse, e
subito si passa a criticare l’universalismo e l’internazionalismo. La voce
Razza rivela qualche sorpresa nella sezione Le razze umane, firmata da
Gioacchino Sera, antropologo dell’università di Napoli. Egli critica gli studi
antropologici tedeschi perché scritti “con un così evidente entusiasmo
‘nordico’, che lascia trasparire troppo chiaramente la tendenziosità e l’inaccettabilità
dei risultati. Ne deriva un’“unilateralità dei risultati della maggior parte di
questi studi: cioè l’affermata prevalenza dell’elemento nordico nella genesi
della civiltà europea. Tale prevalenza sarebbe determinata da una maggiore
‘creatività’ della razza nordica, in confronto con tutte le altre, 16 Ad essi
si aggiunge il volume Appendice I del 1938, quindi ancora durante il fascismo:
in esso infatti confluiscono i vari fascicoli (come spiega Gentile nella sua
Prefazione), seguito da due volumi di Appendici, già postbellici. In queste
pagine faccio riferimento solo all’Appendice I del 1938. 17 Giovanni Gentile,
Prefazione all’Appendice Garrone, Amalek, il dovere della memoria, Rizzoli,
Milano, sw. Fascismo. La sottovoce Dottrina politica e sociale è firmata da
Benito Mussolini per esteso (mentre tutte le voci sono firmate soltanto con la
sigla degli autori) ed è scritta in prima persona: “Quando, nell’ormai lontano
marzo del 1919, dalle colonne del Popolo d’Italia, io convocai a Milano i
superstiti interventisti-intervenuti] stando agli autori suddetti. Ciò senza
dubbio non corrisponde alla realtà E conclude: “Come la storia della civiltà
non autorizza esclusivismi di popoli nell’opera creativa della civiltà umana,
così l'antropologia non autorizza esclusivismi di razza. Soltanto l’Appendice
dell’anno delle leggi razziali) presenta il lemma Politica fascista della razza
come prosecuzione e completamento della voce Razza del 1935, richiamata poco
sopra?0. L'autore Virginio Gayda - direttore del “Giornale d’Italia” gloriosa
testata della destra storica divenuta in quegli anni quasi portavoce del
governo fascista — seguendo l’interpretazione allora diffusa presenta la
politica razziale antiebraica dell’Italia come l’importazione del modello
adottato dal fascismo in Africa Orientale: “Questo tipo nuovo d’impero, che
ammette nel suo territorio vaste masse bianche di nazionali, crea anche un
problema nuovo, che è quello dei rapporti fra nazionali e indigeni” Per
arginare il meticciato “lo Stato intervenne con precisi principi di netta
separazione: un decreto-legge, approvato nel Consiglio dei Ministri del 9
gennaio 1937, vietò con sanzioni penali [reclusione da 1 a 5 anni?!] le
relazioni con carattere coniugale tra i cittadini italiani e i sudditi
dell’Africa Orientale Italiana In quel territorio il concubinato era facilitato
da un un istituto del diritto locale — il matrimonio per mercede o pro tempore
— che regolava anche gli obblighi verso i nati dalle unioni temporanee, diffuse
tra le truppe italiane23. Questo concubinato, noto come reato di “madamato” era
avversato dal regime?4: “l'Impero si conquista con le armi, ma si tiene con il
prestigio” aveva detto Mussolini; e una circolare del governatore dell’Harar
ribadiva questo precetto con un’ineludibile alternativa: “Aut Imperium Aut
Voluptas!” La sanzione legislativa contro il “Ìmadamato” precede di pochi mesi
le leggi antiebraiche. Secondo Virginio Gayda, questa politica si trasferisce
“dal piano imperiale a quello nazionale” a causa “di due fatti esterni: le
abbondanti immigrazioni in Italia di elementi stranieri, Appendice, Razza
(sezione: La politica fascista della razza). Ne è autore Virginio Gayda,
direttore del “Giornale d’Italia” sul quale il 15 luglio 1938 venne pubblicato
l’articolo anonimo Il fascismo e i problemi della razza, che — riprodotto il 5
agosto 1938 sul primo numero della rivista “La difesa della razza” con la firma
di dieci scienziati — ebbe poi larga diffusione come Manifesto degli scienziati
razzisti, anticipando la legislazione razziale. 21 “Conversione in legge del
r.d.l., sulle sanzioni per i rapporti d’indole coniugale tra cittadini e
sudditi” archivio.camera.it/ inventari/scheda/ disegni-e-
proposte-legge-e-incarti- commissioni- 1848-1943/ CD0000007 126/
conversione-legge-del-r-d-1-19-aprile-1937-xv-n-880-sulle- sanzioni-i-
rapporti-d-indole-coniugale-cittadini-e-sudditi Norme relative ai meticci”
LeggeCfr. anche Giorgio Rochat, I/ colonialismo italiano, Loescher, Torino Su
questo tema avevo affidato una tesi, divenuta poi libro: Marina Rossi,
Matrimonio e divorzio nel diritto abissino. Stratificazione di diritti ed
evoluzione dell’istituto, Unicopli, Milano 1982, 152 pp. (2° ed. rivista e
ampliata). 24 Mario Manfredini (magistrato), Problemi di diritto penale
coloniale nell'Africa orientale italiana: il delitto di madamato, “Scuola
positiva. Rivista di diritto e procedura penale, 1938, n. 1-2, 15 pp.
(estratto); Federico Bacco,// delitto di “madamato” e la “lesione al prestigio
di razza”. Diritto penale e razzismo coloniale nel periodo fascista, in
Loredana Garlati — Tiziana Vettor (a cura di),// diritto di fronte all’infamia
nel diritto: a 70 anni dalle leggi razziali, Giuffrè, Milano 2009, pp. 85-121;
Gabriella Campassi, // madamato in Africa Orientale: relazioni tra italiani e
indigene come forma di aggressione coloniale, in Miscellanea di storia delle
esplorazioni, vol. 12, Bozzi, Genova] soprattutto ebraici, fuggiti dopo il 1919
e sempre più numerosi dall’Europa Orientale e poi dopo dalla Germania e infine
dall’Austria. Ne nasce “un duplice problema: di concorrenza molesta al lavoro
italiano e soprattutto d’influenza corrosiva creata dalla mentalità di una
razza che non può armonizzarsi con quella della razza italiana. La formulazione
di questi problemi doveva portare alla creazione di una vera politica italiana
di razza, nel senso di un’azione statale rivolta alla difesa della purità della
razza italiana e dell’esaltazione dei suoi più essenziali valori” (ivi). Il
tutto accompagnato da una vana rassicurazione: “La politica razziale fascista
riguardante gli Ebrei tende a separare la razza italiana da quella ebraica
senza assumere alcun carattere particolarmente persecutorio. Quale sia poi
stata la realtà lo illustrano, ad esempio, le vicende esistenziali descritte
nel $ 5 e nella bibliografia Libri di sopravvissuti. Se si ricorda che ebbe
luogo il rogo dei libri nella Piazza dell’Opera di Berlino (poi Bebelplatz di
Berlino Est), sorprende che alcune importanti voci dell’Enciclopedia Treccani
sulla cultura ebraica siano state affidate ad autori ebrei sino al 1938;
proprio in quello stesso anno entrava in vigore una “delle norme per la difesa
della razza nella scuola italiana” che ordinava: “Nelle scuole d’istruzione
media frequentate da alunni italiani è vietata l’adozione di libri di testo di
autori di razza ebraica. Il divieto si estende anche ai libri che siano frutto
della collaborazione di più autori, uno dei quali sia di razza ebraica; nonché
alle opere che siano commentate o rivedute da persone di razza ebraica.
Pincherle era docente universitario e redattore dell’Enciclopedia Treccani, ma
— a causa delle leggi razziali — dovette esiliarsi in Perù, dove insegna a Lima
nell’Universidad Nacional Mayor de San Marcos (la più antica dell'America) e
nell’Università Pontificia, fino al suo ritorno in patria a guerra finita. Alla
voce Antisemitismo, Pincherle traccia una storia generale dell’antisemitismo, e
conclude. Anche in Italia il dopoguerra da luogo a qualche pubblicazione
antisemita. Si tratta per lo più di traduzioni o di rimaneggiamenti di opere
straniere. Ché alla diffusione dell’antisemitismo da noi osta la tradizione del
nostro Risorgimento nazionale, al contrario di quanto accadde in Germania,
tutta favorevole, per ragioni nazionali, all’emancipazione degli ebrei ed al
loro incorporamento nello Stato. Mancano del resto in Italia i motivi economici
e sociali che, se non giustificano, spiegano in parte la fortuna
dell’antisemitismo in altri paesi: scarsi di numero gli ebrei italiani e quasi
tutti stabiliti da secoli nel paese, sì da essersi completamente italianizzati;
lunga tradizione di pacifica convivenza tra ebrei e cristiani specialmente in
quelle provincie, come la Lombardia, la Venezia, la Toscana, nelle quali la
tolleranza è stata largamente praticata anche dagli antichi governi; mancanza
di un’alta banca e di un’oligarchia finanziaria specificamente ebraiche Art. 4
del Regio decreto-legge, Integrazione delle norme per la difesa della razza
nella scuola italiana. Antisemitismo, Pincherle è docente di storia del
Cristianesimo all’Università di Roma; da non confondere con l’omonimo
romanziere, noto con lo pseudonimo di Moravia] L’ampia voce Ebrei apre la
sezione ‘Antropologia’ con queste parole. Occorre anzitutto affermare
l’inesistenza di una pretesa razza o tipo ebraico. Ne è autore il già ricordato
Sera, antropologo di Napoli. La sezione ‘Storia e religione’ del popolo ebraico
è affidata al rabbino maggiore di Trieste, Israele Zoller; ‘Diritto ebraico” a
Dante Lattes, rabbino a Roma; ‘Diritto post-talmudico’ a Mario Falco, professore
di diritto pubblico all’Università di Milano ed esponente di rilievo della
comunità ebraica: a lui si deve la “Legge Falco” che — in parallelo con i Patti
Lateranensi - regolò i rapporti tra lo Stato fascista e le comunità ebraiche in
Italia28. Nonostante questi rapporti di alto livello con lo Stato fascista e la
sua iscrizione dal 1933 al partito fascista, anche Falco dovette lasciare
l’insegnamento nel 1938. Morì nel 1943, mentre era in fuga per sottrarsi alla
deportazione. È importante la sua amicizia con Arturo Carlo Jemolo?29, presso
il quale trovò rifugio la sua famiglia superstite sino alla fine della guerra.
Non mancavano però ebrei fascisti, anche in posizioni di rilievo. Venne perciò
istituita la figura dell’“ebreo arianizzato” sulla base di una specifica legge.
Un’apposita “Commissione per le discriminazioni” (nota come “Tribunale della
razza” i cui atti non erano pubblici) formulava un parere, sulla cui base il
Ministero dell'interno emanava un decreto di arianizzazione, che dichiarava “la
non appartenenza alla razza ebraica anche in difformità delle risultanze degli
atti dello stato civile” evitando così l’applicazione delle leggi antiebraiche.
Questa disposizione “favorì un vero e proprio mercato delle ‘arianizzazioni’,
alimentato da una schiera di faccendieri e truffatori, di funzionari corrotti e
di avvocati di bassa lega, basato su testimoni falsi chiamati a dichiarare di
aver avuto occasionali rapporti sessuali con una donna ebrea sposata. Gli ebrei
ebbero comunque una vita difficile. Sulle difficoltà cui andarono incontro gli
ebrei fascisti sono esemplari le vicende di un importante filosofo del diritto
del Novecento, Vecchio. Rettore dell’università di Roma sotto il fascismo,
epurò vari docenti ma fu a sua volta espulso sulla base delle leggi razziali.
Alla fine della guerra venne reintegrato nella sua posizione di docente come
perseguitato in base alla legislazione razziale, ma poco dopo venne nuovamente
rimosso a causa della sua attività di rettore sotto il fascismo. Per questo le
sue memorie narrano la persecuzione di un perseguitato. Ebrei, Questa voce
affronta tutti gli aspetti della cultura ebraica: lingua, letteratura, musica,
numismatica. Secondo Gentile, questa legge “riduceva l’autonomia statutaria e
il carattere di democrazia interna, al contempo assicurando allo Stato un forte
controllo sulle Comunità Jemolo, Lettere a Mario Falco, Giuffrè, Milano Legge,
Norme integrative del Regio decreto-legge, sulla difesa della razza italiana
(Gazzetta Ufficiale Questa normativa è analizzata nel $ 3. Un richiamo
indispensabile: il basilare r.d.I. La valutazione della razza ebraica: la legge
de 13 luglio1939 e il “tribunale della razza”, in Gian Savino Pene Vidari, La
legislazione antiebraica del 1938-39, con la sua applicazione in Piemonte nel
campo dell’istruzione e dell’avvocatura, in Piazza, Le leggi razziali Modona,
La magistratura e le leggi raziali 1938-1943, in Piazza, Le leggi razziali
Vecchio, Una nuova persecuzione contro un perseguitato. Documenti, Tipografia
artigiana, Roma Leggi e documenti razzisti del fascismo: una sintesi Il clima
fin qui evocato e il legame sempre più stretto con il nazionalsocialismo
portarono l’Italia fascista a emanare le leggi razziali. I destinatari erano
soprattutto gli ebrei: persone, a quell’epoca, secondo Gayda33; oppure “non più
di quarantaquattromila” come desume Salvatorelli da altre fonti34. Il primo
quesito che si pone è questo: come potevano le leggi razziali essere
compatibili con lo Statuto Albertino che, come si è visto, aveva concesso la
piena capacità giuridica a ebrei e valdesi? La risposta è nella natura
giuridica di quello stesso Statuto: esso è una costituzione flessibile,
modificabile cioè con una legge ordinaria. Quindi l'emanazione delle leggi
razziali abrogava le norme emancipatorie dello Statuto Albertino. Esso venne
così progressivamente svuotato, ma poté restare in vigore sino alla fine del
fascismo, così come la costituzione di Weimar rimase in vigore sino alla fine
del nazionalsocialismo. La preparazione delle leggi razziali iniziò, quando
MUSSOLINI, come Ministro dell’Interno, istituì la Commissione per la
preparazione di provvedimenti legislativi concernenti la difesa della razza
italiana e la disciplina degli ebrei stranieri residenti in Italia. Seguirono
numerosi testi legislativi sulla politica razziale del fascismo. Due giorni
dopo il decreto sull’esclusione degli ebrei dalla scuola venne emanato il
decreto-legge “per la difesa della razza italiana”: articoli basilari per la
politica antiebraica fascista e per la definitiva perdita dell’eguaglianza
civile degli ebrei nello Stato italiano” che costituiscono “la ‘magna charta’
dell’antiebraismo giuridico fascista. Per brevità, ci si limiterà qui a citare
soltanto alcuni articoli tratti dal Regio decreto-legge, Integrazione delle
norme per la difesa della razza nella scuola italiana (il cui art. 4 è già
stato ricordato poco sopra); sono più che sufficienti per comprendere qual è lo
spirito di queste leggi. A qualsiasi ufficio od impiego nelle scuole di ogni
ordine e grado, pubbliche e private, frequentate da alunni italiani, non
possono essere ammesse persone di razza ebraica, anche se siano state comprese
in graduatorie di concorsi anteriormente al presente decreto; né possono essere
ammesse al conseguimento dell’abilitazione alla libera docenza. Agli uffici ed
impieghi anzidetti sono equiparati [Questa cifra è fornita dal già citato
Gayda: Appendice, alla voce Razza. Il censimento nazionale degli ebrei indica
però l’ebrei italiani e stranieri (rapporto del sottosegretariato “Demorazza”
Ministero degli Interni, in Cavaglion — Romagnani, Le interdizioni del Duce,
Salvatorelli — Mira, Storia d’Italia nel periodo fascista, Einaudi, Torino
Sull’intera parabola della legislazione razziale si veda l’esauriente Giorgio
Fabre, I/ razzismo del duce. Mussolini dal Ministero dell’interno alla
Repubblica sociale italiana. Con la collaborazione di Annalisa Capristo,
Carocci, Roma Sarfatti, Documenti della legislazione antiebraica. I testi delle
leggi, in Michele Sarfatti (cur.), Le leggi contro gli ebrei, “La rassegna di
Israel” (numero monografico. Un elenco delle norme razziali è reperibile anche
su Internet wiki/ Leggi_ razziali fasciste# Legislazione_ italiana_in_chiave_
razziale). Vidari, La legislazione antiebraica, con la sua applicazione in
Piemonte nel campo dell’istruzione e dell’avvocatura, in Piazza, Le leggi
razziali] quelli relativi agli istituti di educazione, pubblici e privati, per
alunni italiani, e quelli per la vigilanza nelle scuole elementari. Delle
Accademie, degli Istituti e delle Associazioni di scienze, lettere ed arti non
possono far parte persone di razza ebraica. Alle scuole di ogni ordine e grado,
pubbliche o private, frequentate da alunni italiani, non possono essere
iscritti alunni di razza ebraica. È tuttavia consentita l’iscrizione degli
alunni di razza ebraica che professino la religione cattolica nelle scuole
elementari e medie dipendenti dalle Autorità ecclesiastiche. Nelle scuole
d’istruzione media frequentate da alunni italiani è vietata l’adozione di libri
di testo di autori di razza ebraica. Il divieto si estende anche ai libri che
siano frutto della collaborazione di più autori, uno dei quali sia di razza
ebraica; nonché alle opere che siano commentate o rivedute da persone di razza
ebraica. Per i fanciulli di razza ebraica sono istituite, a spese dello Stato,
speciali sezioni di scuola elementare nelle località in cui il numero di essi
non sia inferiore a dieci. Le comunità israelitiche possono aprire, con
l’autorizzazione del Ministro per l'educazione nazionale, scuole elementari con
effetti legali per fanciulli di razza ebraica, e mantenere quelle all’uopo
esistenti. Per gli scrutini e per gli esami nelle dette scuole il Regio
provveditore agli studi nomina un commissario. Nelle scuole elementari di cui
al presente articolo il personale potrà essere di razza ebraica; i programmi di
studio saranno quelli stessi stabiliti per le scuole frequentate da alunni
italiani, eccettuato l’insegnamento della religione cattolica; i libri di testo
saranno quelli di Stato, con opportuni adattamenti, approvati dal Ministro per
l'educazione nazionale, dovendo la spesa per tali adattamenti gravare sulle
comunità israelitiche. Nella parte meridionale dell’Italia liberata dagli
Alleati e, successivamente, sull’intero territorio nazionale le norme razziali
vennero abrogate in considerazione dell’“urgente ed assoluta necessità di
reintegrare nei propri diritti anteriori i cittadini italiani appartenenti alla
razza ebraica per riparare prontamente alle gravi sperequazioni di ordine morale
e politico create da un indirizzo politico infondatamente volto alla difesa
della razza. Tuttavia la reintegrazione degli epurati nelle loro posizioni
originarie fu spesso complessa, perché i loro posti erano stati nel frattempo
affidati a colleghi vincitori di un regolare concorso. Ancora una volta è utile
esaminare un caso paradigmatico: quello del filosofo del diritto TREVES (si
veda), reduce da un lungo esilio in Argentina, e della sua complessa
reintegrazione, ricostruita da Nitsch in un volume ricco di documenti
originali. Tra di essi viene citata una lettera di Ravà a Treves; quest’ultimo
aveva chiesto ragguagli sul suo possibile rientro in Italia. Con l'abolizione
delle leggi razziali, — scrive Ravà, — rientrano in servizio, oltre me, anche
Donati e Levi di filosofia del diritto. Ciò disturba quelli che sono ai nostri
posti e io mi rammarico di dover disturbare BOBBIO (si veda). Questi è chiamato
a Torino, ma non c’è posto, essendo rientrati due professori ebrei. Ora può
essere lo chiamino a Milano. Qui a Roma VECCHIO (si veda) è stato collocato a
riposo per ragioni politiche e ne è molto amareggiato. Per altri sono in corso
provvedimenti (Maggiore, Cesarini). Tutto ciò Regio Decreto-Legge, Disposizioni
per la reintegrazione dei diritti civili e politici dei cittadini italiani e
stranieri già dichiarati di razza ebraica e/o considerati di razza ebraica.
Pubblicato nella Gazzetta Ufficiale — serie speciale — e convertito dal decreto
legislativo luogotenenziale pubblicato nella Gazzetta Ufficiale, serie
speciale] determina un ambiente poco simpatico; perché come non fu gradevole
che siano stati occupati i nostri posti, così non è bello andare al posto dei
professori ora epurati. E io non sono sicuro che il nostro ritorno sia gradito
a tutti, perché sposta notevoli interessi. Nel dopoguerra la costituzione
repubblicana stabilì all’art. 3 l'uguaglianza di tutti gli italiani senza
distinzioni, tra l’altro, di razza. Però anche questo articolo della
costituzione non è del tutto applicato, come si è visto nel primo dopoguerra
con la discriminazione dei “mulattini” (i nati durante l’occupazione degli
alleati) e come avviene ancora oggi con il mancato riconoscimento della
cittadinanza italiana ai nati in Italia (e perfettamente integrati) da genitori
non italiani. Silvana Patriarca, professoressa di storia alla Fordham
University di New York, ha analizzato questo aspetto della recente storia
italiana, giungendo alla conclusione che, “se nella nuova repubblica
democratica l’idea di razza non era più accettabile se applicata agli ebrei, la
stessa continuava a essere accettabile se applicata a persone dalla pelle più
scura. Ne è prova ancora oggi il sempre ricorrente rifiuto del “ius soli” e nel
persistere del “ius sanguinis” che attribuisce la cittadinanza (e, quindi,
anche il diritto di voto) a lontani discendenti di emigranti che spesso non
sono mai stati in Italia e non parlano più l’italiano. Un dibattito senza fine:
“Il presidente del consiglio Paolo Gentiloni, alla festa per i dieci anni del
Partito democratico ha detto che si sta impegnando per far approvare la legge
di riforma della cittadinanza impropriamente chiamata ius soli, che era nel
programma elettorale del Pd ed è bloccata al Senato da due anni”4!, Commemorare
in tempi immemori: tra condanna e nostalgia Il ricordo e la condanna delle
leggi razziali del fascismo è divenuto ancora più necessario nei tempi
presenti, nei quali la condanna delle colpe fasciste si scontra con una
crescente nostalgia per quegli anni e con un rafforzamento dei movimenti di estrema
destra‘. (Questo [Nitsch, Renato Treves esule in Argentina. Sociologia,
filosofia sociale, storia. Con documenti inediti e la traduzione di due scritti
di Treves, Accademia delle Scienze, Torino Tutto è mutato; Le difficili vie
della normalizzazione: l'abrogazione delle leggi razziali e la disciplina della
revisione dei concorsi). La lettera di Ravà è citata. (Documento). Il
riferimento è al penalista di Palermo Giuseppe Maggiore e al filosofo del
diritto Widar Cesarini Sforza. 40 Silvana Patriarca, I/ colore della
Repubblica: “figli della guerra” e razzismo nell'Italia postfascista.
Traduzione di Duccio Sacchi, Einaudi, Torino. La frase citata è ripresa nella
recensione di Nadia Urbinati, L'Italia è una Repubblica fondata sul razzismo,
“Domani” Camilli, Ius soli, ius sanguinis, ius culturae: tutto sulla riforma
della cittadinanza, “L’internazionale”internazionale.it/
notizie/annalisa-camilli/ 2017/10/20/ riforma-cittadinanza-da-sapere). Sulla
destra italiana: Coglitore, Cernigoi, La memoria tradita. L'estrema destra da
Salò a Forza Nuova, Ed. Zero in Condotta, Milano; Ferrari, Da Salò ad Arcore.
La mappa della destra eversiva, L’Unità, Roma; Passarelli - Dario Tuorto, La
Lega di Salvini: estrema destra di governo, Il Mulino, Bologna; Ugo Maria
Tassinari, Naufraghi. Da Mussolini] clima ostile alla democrazia parlamentare
si manifesta anche in Europa e fuori d'Europa: ma non è qui possibile
occuparcene4.) Senza perdersi in distinzioni e condanne che sarebbero
inappropriate in queste note soprattutto bibliografiche, basti qui accennare
sommariamente allo stillicidio di prese di posizione “nostalgiche” che tendono
a ripresentarsi ciclicamente, per poi essere dimenticate. Per esempio, nel 1989
Alessandro Galante Garrone pubblicava “un grido d’allarme” contro “i pericoli
sempre latenti o risorgenti dell’antisemitismo in Italia e nel mondo” e
ricordava che “verso la fine degli Anni Cinquanta e della prima metà degli anni
Sessanta si ebbe in varie parti del mondo una preoccupante ondata di razzismo e
in particolare di antisemitismo. Anche l’Italia ne fu insudiciata” Proprio come
ai nostri giorni, anche allora si discusse sulla chiusura di organizzazioni di
estrema destra e la Germania sciolse il Bund Heimatfreier Jugend e la
Demokratische Nationale Arbeiter Partei” dalla sigla sinistramente simile alla
Nationalsozialistische Deutsche Arbeiter Partei di Hitler. Altre ricorrenti
manifestazioni di antisemitismo si sono ripetute nei decenni successivi, cioè
sino ai giorni nostri e su di essi Galante Garrone andò pubblicando una serie
di articoli “sul quotidiano “La Stampa?” di Torino. In altre parole, nulla di
nuovo sotto il sole44. Per limitarci ai casi più recenti, la consigliera
comunale torinese del Movimento Cinque Stelle, Monica Amore, è accusata di
razzismo per una vignetta satirica a sfondo razzista sugli ebrei pubblicata sui
social (e poi rimossa a furor di polemiche). Il procuratore aggiunto Emilio
Gatti l’ha iscritta nel registro degli indagati con l’accusa di diffama zione
aggravata dall’odio razziale. L’inchiesta è stata aperta ufficialmente ieri
dalla procura di Torino a seguito dell’esposto depositato a Palagiustizia da un
legale incaricato dal presidente della comunità ebraica Dario Disegni. Il post
raffigurava un collage di testate giornalistiche del gruppo Gedi accompa-gnato
da immagini evidentemente antisemite e cioè la caricatura di due uomini con
naso pronunciato, Kippah e la Stella di David giunte alla consigliera
attraverso un canale Telegram. Lei, in cima al post, aveva scritto:
“Interessante. Qualche mese dopo, il Sottosegretario all’Economia nell’attuale
governo Draghi — Claudio Durigon, della Lega - proponeva di ritornare alla
toponomastica fascista in un comizio a Latina, città sorta nelle terre
dell'Agro Pontino bonificate dal fascismo e inaugurata il 18 dialla Mussolini:
anni di storia della destra radicale, Immaginapoli, Pozzuoli Sui rappporti dei
movimenti italiani con quelli stranieri: Piero Ignazi, L'estrema destra in
Europa, Il Mulino, Bologna Milza, Europa estrema: il radicalismo di destra,
Carocci, Roma Qualche accenno è nel mio Democrazia senza democratici: Weimar
alle porte?, in Hans Kelsen, Due saggi sulla democrazia in difficoltà, Aragno,
Torino; inoltre: Id., Germania: manifestazioni neonaziste, privacy e libertà
d'informazione, “Diritto dell’informazione e dell’informatica” La libertà
d’insegnamento in Brasile e l’elezione del Presidente Bolsonaro, Mimesis,
Milano Dieci di questi articoli sono riprodotti in Galante Garrone, Amalek, il
dovere della memoria, cLe citazioni provengono dalla breve Premessa.
lastampa.it/ torino/
news/post-antisemita-la-consigliera-amore-indagata-peristigazione-all-odio-razziale]
con il nome di Littoria (divenuto poi Latinia e l’attuale Latina. In un comizio
a Latina dove parla accanto a Salvini, Durigon propone di cambiare il nome al
giardino comunale per reintitolarlo al fratello del duce, Arnaldo, come era
durante il fascismo, accusando l’attuale sindaco di aver fatto un’operazione
politicamente orientata quando nel 2017 ha intitolato il parco ai magistrati
Giovanni Falcone e Paolo Borsellino: “Questa è la storia di Latina che qualcuno
ha voluto anche cancellare con quel cambio di nome a quel nostro parco, che
deve tornare a essere quel Parco Mussolini che è sempre stato” Ma il sindaco
Damiano Colella spiega che nessuno “ha cancellato la storia di Latina. Il
podestà stabilì di cambiare tutta la toponomastica. E da quel giorno Parco
Arnaldo Mussolini è diventato Parco Comunale. Quando nel 2017 abbiamo
intitolato il parco a Falcone e Borsellino non l’abbiamo fatto per rivalsa nei
confronti della storia della città. Abbiamo scelto i valori e il sacrificio di
due uomini dello Stato che hanno perso la vita per l’affermazione della
legalità e della giustizia contro la mafia” Infatti “la delibera numero 248 del
31 luglio 1943 cambiò tutta la topomomastica: Piazza Ciano divenne piazza
Giulio Cesare, piazza Predappio piazza del Mercato, piazza Littorio cambiò nome
in piazza d’Italia, insieme a tutte le vie, viale delle Camicie nere per
esempio divenne via Giosuè Carducci Si noti che “in realtà Arnaldo Mussolini
non ha rapporti con la storia cittadina, perché è morto prima della fondazione
di Littoria, nome originario di Latina, battezzata dal fratello Benito Mussolin
La sortita del Sottosegretario leghista va collocata nella situazione locale,
alla vigilia delle elezioni comunali di Latina, con la Lega che tenta di
captare i voti della destra con candidati dai sospetti coinvolgimenti in
vicende di mafia o di corruzione, ora oggetto di processi da parte della Lega
contro “Domani” il giornale che ha pubblicato queste notizie. La vicenda
Durigon si salda così alla richiesta di sanzioni per le liti temerarie
intentate contro i giornali per le notizie pubblicate: ma questa polemica sulle
liti come strumento per soffocare la stampa libera è una vicenda diversa, La
politica italiana dibatté sull’opportunità di far dimettere questo membro del
Governo, cosa che avvenne 22 giorni dopo quell’affermazione sul “Parco
Mussolini” anche “per le relazioni emerse con personaggi legati ai clan di
Latina” - “rapporti pericolosi”4. Mentre in Italia questa disputa era in parte
soffocata dal ritorno degli atleti italiani dalle Olimpiadi (dove per la prima
volta avevano raggiunto il record di 40 medaglie), la notizia non passava
inosservata all’estero: Il The Times di Londra dedica un pezzo al
sottosegretario leghista: “Let's dedicate local park to Mussolini, says italian
minister” (“Dedichiamo un parco a Mussolini, dice un ministro italiano”). Così
anche Abc Neuws, il portale della celebre emittente americana (“Crescono le
tensioni dopo la proposta di dedi- [Preziosi, / partiti si accorgono che
Durigon è impresentabile: adesso cacciatelo, “Domani” Trocchia, Con i richiami
a Mussolini Durigon coltiva i voti fascisti per la Lega, “Domani” Zini, Durigon
sta cercando di fermare ‘Domanî’ a colpi di querele, “Domani” Tizian — Nello
Trocchia, Durigon si dimette e accusa i giornali di averlo infangato, “Domani”
Il sindacalista di Durigon dava ordini al clan di Latina,“Domani] care un parco
a Mussolini”) che come Euronews — colosso che trasmette in 155 Paesi — riprende
il titolo della American Press. Ma c'è pure il francese L’opirion, che parla di
“nostalgia fascista”50, In pieno Ferragosto era giunta anche un’altra
dichiarazione, come minimo qualunquista, di un candidato sindaco di Milano per
il centrodestra: “Io non distinguo le persone tra fascisti e antifascisti,
contro questo o contro quell’altro. Le persone non le distinguo se non per
uomo, donna e persone perbene” Luca Bernardo, candidato della destra alle
Amministrative di Milano, preferisce non prendere posizione. E così ammette che
per lui fascisti e antifascisti uguali sono” [...] Parole che suonano come una
difesa del sottosegretario leghista Claudio Durigon, che nei giorni scorsi si
era augurato che un parco di Latina fosse dedicato ad Arnaldo Mussolini!, In
tempo già preelettorale hanno avuto luogo le elezioni locali in importanti
comuni — l’esempio del Sottosegretario Durigon fece scuola, e anzi qualcuno
rincarò la dose, proponendo che Piazzale dei Partigiani, a Roma, tornasse ad
essere intitolato ad Adolf Hitler come ai tempi dell’occupazione
nazionalsocialista: Dopo le polemiche sul caso del Sottosegretario all’Economia
della Lega Claudio Durigon che, du rante un comizio a Latina aveva proposto di
intitolare di nuovo il parco ad Arnaldo Mussolini, ora arriva un’altra idea di
intitolazione che fa discutere. A lanciarla, come riporta “La Repubblica” è
Andrea Santucci, vigile del fuoco ed ex consigliere comunale leghista di
Colleferro, che si dichiara favorevole a intitolare di nuovo piazzale dei
Partigiani a Roma, ad Adolf Hitler. Le sue parole: “Nel bene e nel male questa
è la nostra storia, credo anche che per la cecità di alcuni perdiamo moltissimo
in termini di turismo nel voler nascondere. Alcune eredità del passato fascista
riemersero in una storia che non è solo individuale. Dopo le mancata
reviviscenza, a Latina, del parco che fu intitolato ad Arnaldo Mussolini, nella
poco lontana Anzio (dove sbarcarono gli Alleati nel 1944) Edith Bruck — scrittrice
ebrea ungherese sopravvissuta alla Shoa e naturalizzata italiana — rifiutò il
Premio per la Pace con una lettera al sindaco: “Avrei volentieri accettato, se
nel frattempo non avessi saputo che è stata negata la benemerenza a una mia
correligionaria, Adele di Consiglio, sopravvissuta alla barbarie nazifascista,
e invece è stata riconfermata a Mussolini”53, Infatti nel 2019 il Partito
Democratico aveva proposto di revocare la cittadinanza ono- [L. Giar.,I/ caso
[Durigon] arriva sul “Times”e in tutta Europa, ma non al Tg2,“Il Fatto
Quotidiano” S1 L. Giar., Milano, Luca Bernardo fa il nostalgico: “Non distinguo
tra fascisti e antifascisti”, “Il Fatto Quotidiano”. Inoltre: “Certo che c’è
differenza tra i due, se vogliamo andare sul semantico. So che cosa mi volete
chiedere, so che cosa vi rispondo’, ha replicato ai cronisti a margine di un
evento. E a domanda diretta se possa definirsi antifascista, Bernardo
tergiversa ancora: ‘No, io non mi definisco né A, né B, né Z. Mi definisco un
cittadino della città di Milano, che vuol dire che è aperto e liberale. La
libertà conquistata grazie ai nostri nonni dobbiamo portarla sempre avanti. Io
mi definisco Luca Bernardo che arriva dalla società civile” S2 “Intitolare a
Hitler piazzale dei Partigiani”: bufera su ex consigliere leghista di
Colleferro
huffingtonpost.it/entry/intitolare-a-hitler-piazzale-dei-partigiani-bufera-su-ex-consigliere-leghista-acolleferro
Redazionale,] Anzzo, onorificenza a Mussolini: Bruck rifiuta il premio, “Il
Fatto Quotidiano] raria a Mussolini e di conferirla ad Adele di Consiglio.
L’allora sindaco respinse entrambe le richieste, e oggi Edith Bruck rifiuta di
essere associata al cittadino onorario Benito Mussolini, responsabile della
deportazione degli ebrei italiani, e quindi anche della sua. La risposta del
sindaco attuale suona però non come una discolpa, ma come un’aggravante:
“Mussolini ha la cittadinanza onoraria dal 1924. Prima di me ci sono stati tre
sindaci comunisti, due socialisti, uno repubblicano, uno Ds e nessuno l’ha mai
revocata. Anzi questo argomento non è stato mai discusso in Consiglio comunale.
Questi e altri eventi e interventi pubblici palesemente nostalgici culminarono,
il 9 ottobre 2021, nelle manifestazioni di piazza a Roma che portarono alla
devastazione della sede centrale del sindacato CGIL: un assalto nel quale
ebbero una posizione di rilievo gli esponenti del movimento di estrema destra
Forza Nuova. L’irruzione nelle sedi sindacali non è una novitàs5, ma la
devastazione romana richiamò alla memoria di molti l'assalto e l’incendio della
Camera del Lavoro di Torino d - giusto un secolo fa — e l’affermarsi dello
squadrismo fascista. Non si tratta di casi isolati, benché frequenti: in
realtà, questa tradizione di “fascismo eterno” non si è mai spenta e trova il
suo caso più emblematico in Verona, in una sequenza che inizia nel 1920 e dura
ancora oggi: Nero era il colore dello sparuto drappello di “diciannovisti”
capeggiati da Italo Bresciani, fondatore e segretario del piccolo Fascio di
Verona, il “terzogenito” nato appena due giorni dopo la fondazione a Milano dei
FASCI DI COMBATTIMENTO. Nera è l’evoluzione in città del Partito nazionale
fascista. La prima visita di Mussolini in città: il futuro duce atterra con un
Aviatik nella scalcinata piazza d’armi di stradone Santa Lucia. Diciotto anni
dopo, un’altra visita. Trionfale. Verona diventa il teatro di fondazione della
Repubblica sociale italiana, sede di cinque ministeri e di importanti comandi
tedeschi. Il nome della città si incide dunque anche nella storia del fascismo
repubblicano: accostato prima al Manifesto di Verona (il piano programmatico
per il governo della RSI, in cui si definivano gli obiettivi politici del
Partito fascista repubblicano, nato dalle ceneri del Partito nazionale
fascista) e poi al celebre processo di Verona, che condannò Galeazzo Ciano e
altri gerarchi accusati di avere tramato con Badoglio per fare arrestare
Mussolini. È sempre a Verona che il comando generale della Gestapo allestisce
la sua base in Italia. [... Nel dopoguerra] Il territorio scaligero diventa un
crocevia per diverse organiz zazioni neofasciste: la Rosa dei Venti del
generale Amos Spiazzi; Ordine Nuovo; la sanguinaria sigla Ludwig — responsabile
di dieci “omicidi per caso” — e il Fronte Nazionale di Franco Freda sono gli
zii. Poi sono arrivati i nipotini. Che portano avanti la tradizione della
‘ditta’. Neri sono i movimenti che, da metà anni Ottanta, mettono radici a
Verona. Ferrario, Anzio. Il “rifiuto” di Edith Bruck: “Mat accanto a
Mussolini”, “L'Avvenire, avvenire. it/attualita/
pagine/il-rifiuto-di-edith-bruck-mai-accanto-a-mussolini). SS Per esempio:
“Lavoratrici, lavoratori! Un criminale attentato fascista è stato compiuto
contro la sede della CGIL [dalle] forze della estrema destra che temono l’unità
dei lavoratori e la loro combattività sindacale: lavoratrici, lavoratori!
rispondete con la lotta unitaria: uniti si vince. Federazione milanese del Pci”
(Manifesto del PCI del 1964). 56 Paolo Berizzi, Verona, la città in fondo a
destra: dal fascismo al fascismo, *MicroMega” micromega.net/verona-estrema-destra-berizzi/).
La “singolarità del caso Verona, il laboratorio italiano della destra radicale”
è descritta per esteso nel volume (da cui è tratto l’articolo di “Micromega”)
di Paolo Berizzi, È gradita la camicia nera, Rizzoli, Milano] Nell’autunno del
2021 si moltiplicarono in Italia i moti di piazza, nei quali estremisti di
destra e, in misura minore, di sinistra si infiltrarono nelle manifestazioni
organizzate dai movimenti contrari alle misure anti-pandemiche, come No-Vax e
No-Green Pass. Un esempio inquietante di questa simbiosi è la manifestazione
dei No-Vax, quando i partecipanti sfilarono per le vie di Novara con pettorine
a strisce bianche e grigie contrassegnate da numeri, in un demenziale richiamo
ai campi di stermino nazisti: volevano così protestare contro l’obbligo del
certificato vaccinale nei luoghi pubblici, odiato simbolo della “dittatura
sanitaria” La Procura della Repubblica indaga sul “negazionismo” dei
partecipanti, anche se per poter “negare” bisognerebbe “sapere” o almeno “avere
una vaga idea” mentre in questo caso l’ignoranza abissale si rivela più
preoccupante della violazione di certe norme giuridiche. Purtroppo tra gli
italiani è presente un elevato tasso di analfabetismo funzionale”, e in queste
aree di regressione culturale si inseriscono i gruppi di estrema destra: “La
vergogna dell’ignoranza” così lAssociazione Nazionale Partigiani Italiani ha
commentato la sfilata di Novara. Soprattutto il partito di estrema destra
“Forza Nuova” ha organizzato sistematicamente l’infiltrazione in vari settori
della destra presentabile e dei movimenti incolti, attraverso l’attività del
suo leader Roberto Fiore, arrestato dopo l’assalto alla sede sindacale di Roma.
Mussolini, successivamente eletta alla Camera, lascerà il seggio
all’europarlamento al neofascista Fiore, che a Bruxelles compirà passi decisivi
nel progetto di infiltrazione di sigle sicuramente più presentabili e ascoltate
di quanto lo è Forza Nuova” Fiore ha finanziato con fondi esteri
“un’associazione molto ascoltata tra i critici della gestione governativa della
pandemia. A questo si aggiunge l’infiltrazione metodica nei salotti della
chiesa conservatrice e oltranzista” per esempio nell’associazione Pro Vita et
Famiglia (la quale nega però questo legame)58. Questo doppio livello consente a
Forza nuova, da un lato, di “contare nei palazzi della politica pur senza
rapresentanza parlamentare” e, dall’altro, di infiltrarsi a Roma e a Milano, a
Torino e a Trieste nelle manifestazioni contro “la dittatura sanitaria”
inneggiando alla dittatura del ventennio. A Milano “il gruppo ha cantato slogan
di chiara matrice fascista durante la partecipazione al corteo contro il
certificato verde” e sono stati fermati “8 militanti del gruppo di estrema
destra per apologia del fascismo” In conclusione, “il bilancio finale del
corteo parla di 83 denunce e di un 22enne arrestato nei concitati momenti del
tentato (e fallito) assalto alla Camera del lavoro, sede della Cgil [di Milano,
questa volta]. Sono ormai [Il 70% della popolazione italiana si colloca al di
sotto del livello 3, il livello di competenze considerate necessarie per
interagire in modo efficace nella società del XXI secolo”: così si esprime
sull’analfabetismo funzionale il rapporto ISFOL, “Istituto per lo sviluppo della
formazione professionale dei lavoratori”: ente pubblico di ricerca vigilato dal
Ministero del Lavoro -- it happens – analfabetismo funzionale existe anche
quello di ritorno. I dati ufficiali sono nel Rapporto nazionale sulle
competenze degli adulti isfol.it/piaac/i-risultati-di-piaac). Una dettagliata
analisi di questa strategia del ‘doppio binario” è in Giovanni Tizian, Anatomia
dell’infiltrazione fascista nell’èra dei complotti, “Domani” da cui sono tratte
le citazioni nel testo. “Le affermazioni presenti nell’articolo volte ad
accostare la onlus [Pro Vita et Famiglia] al partito Forza Nuova sono false,
inesatte, oppure nemmeno pertinenti” scrive in una Richiesta di rettifica il
presidente della onlus, Antonio Brandi, riservandosi azioni legali (“Domani] oltre
300 i denunciati nei 14 cortei che vanno avanti: e questo nella sola Milano.
Poiché queste gravi tensioni presenti in tutt'Italia assumevano spesso un
aspetto quasi eversivo, i partiti di centro-sinistra chiesero di applicare
contro Forza Nuova la XII disposizione transitoria della costituzione (“È
vietata la riorganizzazione, sotto qualsiasi forma, del disciolto partito
fascista”) e presentarono varie mozioni parlamentari a questo fine. Il
Parlamento rinviò però ogni decisione. Nel dibattito parlamentare e politico di
quei giorni è stata richiamata più volte la “Legge Scelba; poiché essa riporta
alla memoria le tensioni ormai lontane dell’immediato dopoguerra, vari giornali
l’hanno illustrata ai lettori odierni: La norma di riferimento è la legge. Meglio
conosciuta come “legge Scelba” (dal nome del politico Dc che, alla guida di un
comitato interministeriale del governo De Gasperi, la elaborò) rientra nelle
norme di attuazione della XII disposizione transitoria e finale della
Costituzione: “E vietata la riorganizzazione, sotto qualsiasi forma, del
disciolto partito fascista” si legge. La norma attua questo principio mettendo
nero su bianco il concetto di “riorganizzazione” del “partito fascista” e
prevedendo due strade per lo scioglimento dei gruppi: tramite il ministro
dell’interno, sulla base di una sentenza di un tribunale, oppure in maniera più
diretta attraverso un decreto del governo, ma solo in casi “straordinari di
necessità e di urgenza”90, Delle due vie prospettate nel 1952, il parlamento scelse
quella della sentenza giudiziaria, che permetteva di guadagnare tempo rinviando
ogni decisione e affidandosi così alla tanto criticata funzione suppletiva
della magistratura: suppletiva cioè della decisione politica cui non riescono a
giungere i governi deboli e le coalizioni troppo frammentate: Nessun vincolo
arriva dal Parlamento allo scioglimento di Forza Nuova. Le quattro mozioni del
cen trosinistra che chiedevano all’esecutivo di utilizzare la legge Scelba e di
sciogliere con decreto la for mazione di estrema destra, e i suoi simili, sono
approdate oggi pomeriggio in Senato. Ma, il tempo di presentarle, e sono state
ritirate, diventando un ordine del giorno unitario. Un atto cioè, d’indirizzo,
ma non vincolante. Che può essere letto come la legittimazione ulteriore di
quello che sembra essere l’orientamento del governo: prima di scrivere anche
una sola riga del decreto legge di scioglimento, aspettiamo che la magistratura
si esprima sui fatti del 9 ottobre, sulla devastazione della Cgil a Roma. Dopo
un lungo dibattito il Senato ha approvato per alzata di mano l’ordine del
giorno del centrosinistra: l’atto avrà poco più che una valenza simbolica®!, Il
condizionare lo scioglimento di un movimento neofascista all’esistenza di una
futura sentenza giudiziaria aveva tre precedenti. Da un lato, lo scioglimento
di movimenti neofascisti era già avvenuto con “lo scioglimento di Ordine Nuovo,
movimento sciolto dal Ministro dell’interno Taviani in seguito alla sentenza di
accertamento della ricostituzione del partito fascista, nel processo in cui era
pubblico ministero Vittorio Occorsio, poi [Giuzzi, Corteo no pass, un fermo e
83 denunciati, “Corriere della Sera” Bartoloni, Sanzioni e scioglimento dei
partiti fascisti, cosa prevede la legge Scelba repubblica.it/ politica
news/iter_scioglimento_partito_fascista Olivo, Su Forza Nuova la maggioranza si
sgonfia: il governo non sarà costretto a scioglierla huffingtonpost. it/entry/
su-forza-
nuova-la-maggioranza-si-sgonfia-il-governo-non-sara-costretto-ascioglierla _ it]
ucciso in un attentato rivendicato proprio da Ordine Nuovo”; con lo
scioglimento di Avanguardia Nazionale; nel 2000 con lo scioglimento del Fronte
nazionale. D’altro lato, le esitazioni attuali del governo non sono infondate,
e i dubbi sull’opportunità dello scioglimento sono stati sintetizzati dai
giuristi Michele Ainis e Vladimiro Zagrebelsky: lo scioglimento rischierebbe di
provocare “un’inversione di prospettiva tra persecutore e perseguitato”
(Ainis), né esso è lo strumento più adatto a cancellare i rigurgiti neofascisti
(Zagrebelsky). Per fronteggiare il problema delle organizzazioni neofasciste la
“Legge Scelba” era stata attualizzata con la “Legge Mancino” che qui può essere
soltanto menzionata. Il governo Amato emanò il Decreto Legge n.122 contenente
“misure urgenti in materia di discriminazione razziale, etnica e religiosa” poi
convertito nella legge 205/93 e oggi conosciuta come Legge Mancino. La Legge
Mancino costituisce ancora oggi il principale strumento legislativo contro i
crimini d’odio, mirando a sanzionare e a prevenire le condotte di
discriminazione razziale, etnica e religiosa, attraverso il divieto di ogni
organizzazione movimento o gruppo che abbia tra i propri scopi l’incitamento
alla discriminazione o alla violenza per motivi razziali, etnici, nazionali o
religiosi. L’art. 7 comma 3 della legge Mancino consente lo scioglimento di
organizzazioni, associazioni, movimenti o gruppi che abbiano favorito la
commissione dei reati elencati dall’art. 5 della medesima Legge (oggi descritti
all’art. 604 fer del codice penale [64]). Si tratta di tutti quei reati
commessi per finalità di discriminazione o di odio etnico, nazionale, razziale
o religioso, ovvero al fine di agevolare l’attività di organizzazioni,
associazioni, movimenti o gruppi che hanno tra i loro scopi le medesime
finalità” Ma qui conviene arrestarsi: il Parlamento ha approvato un atto che,
come si è detto, “avrà poco più che una valenza simbolica” mentre le
manifestazioni contro la “dittatura sanitaria” vengono strumentalizzate dai nostalgici
delle dittature tout court. Questa reviviscenza dell’estrema destra non avviene
solo in Italia. Sempre in quegli stessi giorni, il governo polacco era
coinvolto nella polemica (anche giudiziaria) sulla legge con cui vietava a
società straniere di possedere più del 49% di reti televisive o radiofoniche in
Polonia: in questo modo eliminava le catene critiche rispetto al governo, come
TVN24, controllata dall’americana Discovery International. Inoltre quello
stesso governo prendeva una misura che negava il risarcimento agli ebrei che
erano stati espropriati durante l’occupazione nazionalsocialista della Polonia,
entrando così in collisione con gli Stati Uniti: Prosegue il suo corso tra le
polemiche anche la legge che blocca i risarcimenti agli ebrei (e non ebrei)
espropriati durante la Seconda guerra mondiale e nella furia nazionalizzatrice
del regime comunista. Ponendo il limite massimo di 30 anni per la presentazione
del ricorso da parte degli ex proprietari, o degli eredi, il governo vanifica
in blocco tutte le istanze. Per chiudere definitivamente il capi- [Caputo,
Neofascismo e ordine democratico: sciogliere Forza Nuova necesse
est,“Micromega” micromega.net/sciogliere-forza-nuova/). Caputo analizza anche
la “Legge Mancino” appena accennata nel testo. Ivi; e Vladimiro Zagrebelsky,
“La Stampa” lastampa.it/ topnews/lettere-eidee/10/16/
news/i-pro-e-i-contro-di-un-decreto-su-forza-nuova. 64 Per un’analisi del
contenuto di queste norme: Modifiche agli articoli 604-bis e 604-ter del codice
penale, in materia di violenza o discriminazione per motivi di sesso, di
genere, di orientamento sessuale o di identità di genere A.C. 107, A.C. 569,
A.C., A.C. 2171, A.C. 2255 Dossier Il testo unificato adottato come testo base
documenti camera it leg (Dossier] tolo risarcimenti, e per giustificare la
decisione, il legislatore si è fatto forte di un complicato fardello pregresso
di atti giuridico-amministrativi, risalente ai decenni passati. Ma ciò che ha
scatenato l’ira degli Stati Uniti e di Israele sono state le allusioni al
rischio di possibili “tentativi di truffa” da parte di millantatori, indice per
Washington e Gerusalemme di una politica “cripto-antisemita” Non esplicita, ma
già nei fatti6S, Anche la Francia registra da tempo un crescente antisemitismo.
Nelle manifestazioni che ogni sabato scendono in campo contro la c.d.
‘dittatura sanitaria’ in varie città della Francia “fioriscono dei numeri
sull’avambraccio (riferimento ai deportati nei campi di concentramento) o delle
stelle gialle sulla giacca (richiamo alla politica antisemita nazista)”66, Si
moltiplicano le scritte “Qui?” (Chi?), il cui valore antisemita va però
spiegato. “Qui?” fa riferimento a un’allusione antisemita del generale a riposo
Dominique Delawarde, che il 18 giugno 2021, in una trasmissione su CNews,
continuava ad accusare un complotto mondiale “qui contròle le Washington Post,
/e New York Times, chez nous [cioè in Francia] BFM-TV et tous les journaux qui
viennent se grouper autour”, senza però citare alcun nome. La ripetuta domanda
“Chi?” resta senza risposta, e il conduttore a questo punto interrompe la
trasmissione. Ma da quel momento la domanda “Chi?” diviene uno slogan degli
antisemiti: il 7 agosto un’insegnante di destra, in una manifestazione contro
la politica sanitaria, inalbera un cartello con i nomi dei traditori — tutti
ebrei — accompagnati dallo slogan “Mais Qui?” (“Ma chi?”): e la “Q” è adorna di
diaboliche corna”. Riassumendo i fatti recenti — “Sui cartelli compaiono i
‘Chi? diretti contro la comunità ebraica, derivati da un’allusione antisemita
del generale a riposo Dominique Delawarde; su un centro di vaccinazione vengono
dipinte delle stelle di Davide; una stele in omaggio a Simone Veil, in
Bretagna, è stata vandalizzata tre volte in una settimana” “Le Monde” non può
fare a meno di chiedersi: “Que se passe-t-il en France?, E non solo in Francia:
Bergoglio condanna il crescente antisemitismo durante il suo viaggio in
Ungheria e Slovacchia, le cui comunità ebraiche avevano softerto molto durante
l’epoca nazionalsocialista, ma nelle quali l'antisemitismo stava riaffiorando
sotto i governi sovranisti di destra. Nel 1941 l’effimero Stato slovacco —
sot[Rosaspina, “I/ blocco dei risarcimenti contro gli ebrei è inaccettabile” Ma
il governo: avanti con la legge, “Corriere della Sera, Antisémitisme: le poison
de la banalisation lemonde.fr/ idees/article/2021/08/18 /antisemitisme-le-poison-de-la-banalisation
Sur la pancarte figure une série de noms de ‘traîtres’: plusieurs responsables
politiques actuels, mais aussi une dizaine de personnalités frangaises ou
américaines, qui n’ont que peu de rapport direct avec la gestion de la crise
sanitaire. Le milliardaire américain d’origine hongroise George Soros, le
fondateur du forum de Davos, Klaus Schwab, Bernard-Henry Lévy ou encore la
famille Rothschild sont ainsi cités. Leur point commun? Ils sont de confession
juive. Au centre de la pancarte figure le slogan en lettres rouges Mais Qui?”,
dont le ‘O’ est agrémenté de cornes” (Samuel Laurent - William Audureau, “Mass
qui”, de la blague virale au slogan antisémite. Au travers de cette question
rhétorique, certains opposants à la politique sanitaire ciblent la communauté
juive, accusée d’étre responsable de la crise liée au coronavirus, Publié à
16h28 — Mis à jour le 14 aoùt 2021 à 06h35 le monde. fr/ societe/article
mais-qui- de-la- blague-virale- au-slogan-antisemite. Cfr. Le Monde, idees article
antisemitisme-le-poison-de-labanalisation] to la guida di Jozef Tiso, sacerdote
cattolico dalla vita tormentata in un territorio tormentato5? — aveva emanato
un “codice ebraico” contenente misure antisemite analoghe alle “Leggi di
Norimberga” nazionalsocialiste del 1935 e a quelle fasciste. La politica
filo-nazionalsocialista di Monsignor Tiso aveva imbarazzato non poco la Santa
Sede. Con l'ascesa al potere del comunismo, era giunta per Monsignor Tiso la
condanna a morte per collaborazionismo: ma oggi alcuni ambienti slovacchi ne
propongono la riabilitazione. Il Pontefice esortava “a promuovere insieme
un’educazione alla fraternità, così che i rigurgiti di odio che vogliono
distruggerla non prevalgano. Penso alla minaccia dell’antisemitismo, che ancora
serpeggia in Europa e altrove. È una miccia che va spenta. Ma il miglior modo
per disinnescarla è lavorare in positivo insieme, è promuovere la fraternità”
Un analogo appello era risuonato in Ungheria: “Parole, - commentava il
quotidiano dei vescovi italiani, — che appaiono anche come una risposta
indiretta al premier Viktor Orbn, incontrato prima della Messa, Negli stessi
giorni, il congresso “Interfaith” — il G20 delle fedi — rilanciava a livello
interconfessionale la stessa condanna e annunciava la preparazione di uno
studio sugli attentati a sfondo religioso compiuti nel mondo negli ultimi
quarant’anni. Nel suo intervento, il presidente Mario Draghi condannava espressamente
le “manifestazioni di antisemitismo, un fenomeno in preoccupante crescita”7!,
Questo era dunque il clima in cui ci si preparava a ricordare l’anniversario
delle leggi razziali. Un esempio: la rievocazione dell’Accademia delle Scienze
di Torino L’Accademia delle scienze di Torino ricorda l’ottantesimo
anniversario della legislazione razziale del fascismo con un convegno che si
proponeva, “a 80 anni dalla promulgazione delle leggi razziali da parte del
regime fascista, di ricostruire le [Lorman, The christian social roots os Jozef
Tiso’ radicalism, 1887-1939, in Rebecca Haynes — Martyn Rady (eds.), Jr the
shadow of Hitler. Personalities of the right in central and Eastern Europe,
Tauris, London - New York; Graziano — Istvîn Eòrdògh Josef, Tiso e la questione
ebraica in Slovacchia. Prefazione di Antonello Biagini, Periferia, Cosenza
2002, 143 pp.; Nardini, Tiso: una terza proposta, Ceseo Liviana, Padova;
Giannini, Monsignor Tiso, “Rivista di Studi Politici Internazionali, Muolo, La
visita. Il Papa a Budapest e Bratislava: “Mai più odio e chiusure, ma
fraternità” “L'Avvenire” 12 settembre 2021
(https://www.avvenire.it/papa/pagine/papa-budapest). Una descrizione degli
incotnri del Pontefice è in Domenico Agasso, Slovacchia, il Papa al Memoriale
dell’Olocausto incontra gli ebrei: con la Shoah “qui disonorato il nome di
Dio”,“La Stampa” lastampa. it/vaticaninsider/it/2021/ 09/13/ news/
slovacchia-il-papa-al-memoriale-dell-olocausto-incontra-gli-ebrei-con-lashoah-qui-disonorato-il-nome-di-dio-
Intervento del premier Draghi nell’ambito dell’Interfaith Forum,
osservatorioantisemitismo. it/articoli/intervento-del-premier-
mario-draghi-nellambito-dellinterfaithforum] linee essenziali delle radici
ideologiche e politiche della persecuzione, il suo svolgimento e i suoi
risultati per dare un contributo al rinnovarsi della memoria e per stimolare le
dovute riflessioni in un mondo in cui si continuano ad alimentare odii etnici e
risentimenti” Il programma così annunciato costituisce la cornice delle nove
relazioni, pubblicate in volume a metà del 2021 (a causa della pandemia, come
già ricordato nel $ 1). Il curatore del volume, Piazza, professore di genetica
a Torino), è anche autore del saggio di apertura, in cui ripercorre le teorie
razziali poste a fondamento della legislazione fascista e le confuta sulla base
delle teorie genetiche attuali, chiedendosi infine. Perché lo stereotipo
razziale è così difficile da estirpare. Gli altri saggi si occupano del
contesto in cui prese forma la legislazione razziale fascista, delle reazioni
che essa suscitò in generale, nella società italiana e nella Chiesa cattolica;
nonché delle reazioni in specifici ambienti: l'università, la magistratura, la
comunità dei matematici, l’istruzione e l’avvocatura. Fabio Levi, già
professore di storia contemporanea all’Università di Torino, sintetizza la
transizione degli italiani da una posizione di indifferenza rispetto alla sorte
degli ebrei a una maggiore attenzione per la loro sorte: ma non sempre e
ovunque. Questa transizione correva parallela allo scoppio della guerra,
all’aggravarsi del suo svolgimento in Grecia e in Russia, ai bombardamenti
alleati del 1942, all’arresto di Mussolini il 25 luglio 1943, all’armistizio
dell’8 settembre, alla fuga del re, alla nascita di una repubblica fascista asservita
ai nazionalsocialisti. “Il trauma dell’armistizio aveva ridotto di molto la
distanza residua fra ebrei e non ebrei. Sia gli uni sia gli altri erano vittime
della stessa guerra”: presi nella morsa della persecuzione antiebraica e delle
distruzioni belliche, “gli ebrei tentarono la sorte affidandosi al mondo che
avevano intorno” e “in queste condizioni si rese possibile un incontro
inaspettato: quello con gli italiani non ebrei. Due saggi riprecorrono la
storia del razzismo prima della legislazione razziale. Massimo Salvadori - dopo
aver sottolineato che il razzismo moderno, a differenza di quello delle società
antiche e di quello fondato sulle religioni, non offre “una via d’uscita dalla
condizione degli appartenenti alle razze inferiori o intrisecamente nemiche
traccia una sintetica storia del razzismo a partire dal Seicento, “il secolo
definito della,rivoluzione scientifica”: Infatti scienziati, teologi e filosofi
sostennero non soltanto la differenza, ma anche la gerarchia delle razze e, con
quest’ultima, anche il diritto della razza superiore a dominare quella
inferiore. Insomma, da Linneo a Gobineau è “agevole scorgere elementi che si
possono definire di proto-nazismo. Ma è con il Novecento (e con l’opera di
Steward Notizie sul convegno sono contenuti in vari siti (per esempio:
https://\www.unito.it/eventi/le-leggirazziali-convegno-allaccademia-delle-scienze;
i filmati dell’intero convegno sono in:
accademiadellescienze.it/attivita/iniziative-culturali/le-leggi-razziali).
Piazza (cur.), Le leggi razziali,Il Mulino, Bologna, Piazza, La scienza
contemporanea e le ceneri del razzismo, in Piazza, Le leggi razziali del 1938,
cit., p.- 24: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a
questo saggio. Levi, Le risposte della società italiana, in Piazza, Le leggi
razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a
questo saggio. 76 Massimo Salvadori, I/ razzismo prima di nazismo e fascismo,
in Piazza, Le leggi razziali del 1938, cit., pp.119132: le indicazioni tra parentesi
dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio.] Chamberlain, “una sorta di
bibbia del razzismo novecentesco” p. 35) che le teorie razziali sanciscono
l’assoluta superiorità degli ariani e l’insanabile contrasto con gli ebrei. In
Chamberlain questi ultimi “subiscono una sorta di jelevazione’, in quanto sono
visti quale l’altra razza che [...] è la sola che possa contrastare il dominio
dei teutoni nel mondo”; quindi “la via allo sterminio degli ebrei e alla
riduzione degli slavi e delle altre etnie considerate inferiori era spianata
dal programma formulato da Chamberlain” (p. 35). Hitler mise in pratica questo
piano “e nel 1938 il servile dittatore nostrano si mise al carro di quello
tedesco col varare le leggi razziali. Il saggio di Gentile, professore di
diritto a Milano, considera nel suo insieme la legislazione antiebraica del
fascismo un fenomeno di rara complessità e descrive al suo interno quattro
fasi, che analizza poi in dettaglio: “Un primo frangente è quello degli
antefatti e della preparazione del dispositivo discriminatorio, un secondo
momento è costituito dalle norme vere e proprie, un terzo dalle circolari
amministrative — superamento delle norme —, un quarto e ultimo stadio è quello
in cui si travalicano le circolari stesse: la fase, buia oltre ogni dire, della
Repubblica sociale italiana” Viene descritta quindi “una paurosa gradazione
ascendente” in cui si passa dalla “persecuzione dei diritti” alla “persecuzione
delle vite. Ancora una volta l’esperienza coloniale è additata come fonte della
discriminazione razziale: “È proprio in colonia che si adoperano, veicolano e
immettono nel circuito, nel panorama e nel linguaggio giuridico concetti e
categorie nuove a cui si fa riferimento in fase di elaborazione della normativa
antiebraica. Anzi, il maggior portato dell’esperienza coloniale fu
probabilmente la giuridicizzazione del concetto di razza. Di fronte al
Manifesto della razza, la Chiesa cattolica espresse un cauto rifiuto attraverso
posizioni non omogenee. Da un lato, Pio XI condannò il razzismo antisemita, ma,
d’altro lato, l’articolata gerarchia della Chiesa assunse atteggiamenti
variamente sfumati: Francesco Traniello, già professore di storia a Torino, li
riconduce alla “viva preoccupazione che la politica dell'Asse, inaugurata da
MUSSOLINI, stesse portando a un’omologazione ideologica e fattuale del regime
fascista a quello nazionalsocialista” col suo razzismo paganeggiante del sangue
e della terra, condannato sotto il profilo dottrinale dall’enciclica papale Mit
brennender Sorge Il punto cruciale era però “l’interconnessione tra la
questione ebraica e quel sistema di relazioni con il regime fascista che, per
quanto possibile, la Chiesa non intendeva mettere a repentaglio, sistema
sancito dal Concordato che aveva ulteriormente innalzato il livello del
supporto consensuale della Chiesa all'opera di Mussolini. Di conseguenza,
“l’incidenza della linea negoziale adottata dalla Santa Sede sul complesso
della legislazione antisemita fu [Gentile, Le premesse della campagna razziale
dell’Italia fascista: profili politici e storico-giuridici, in Piazza, Le leggi
razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a
questo saggio. Traniello, Le risposte della Chiesa cattolica alla legislazione
e alla politica antisemita del regime fascista, in Piazza, Le leggi razziali:
le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio.]
nell’insieme molto limitata, riducendosi a qualche aggiustamento normativo
ottenuto dai contatti ufficiali e più spesso informali”: ad esempio, lo Stato
non avrebbe considerato “concubinato, penalmente perseguibile, la fattispecie
di matrimoni razzialmente misti celebrati con rito cattolico” ovvero avrebbe
considerato l’appartenenza “alla razza ‘non ebraica’ dei figli di matrimoni
misti nati dopo che fossero stati battezzati entro cinque giorni dalla nascit.
Il mondo universitario italiano era stato colpito nel 1931 dall’obbligo dei
docenti di prestare giuramento di fedeltà al fascismo, cui pochi si erano
sottratti7?. Ben più gravi erano invece i vuoti che si aprivano con le leggi
razziali80. Annalisa Capristo, bibliotecaria presso il Centro di Studi
Americani, raccoglie una nutrita schiera di testimonianze e sottolinea che “per
decenni l’Italia non ha fatto veramente i conti con il suo passato razzista e
antisemita” Una valutazione “è stata compiuta solo a partire dal 1988 ed è
tuttora in corso e “uno degli ambiti più studiati è quello accademico” per tre
ragioni: la presenza ebraica vi era rilevante; il regime fascista diede
particolare enfasi a questo intervento; vi fu una forte compromissione dei
FILOSOFI e degli intellettuali non ebrei nella politica antisemita del
fascismo. Queste considerazioni vengono approfondite con documenti sugli
atteggiamenti di GENTILE (si veda), CROCE (si veda), EINAUDI (si veda), del
quale vengono riportate annotazioni diaristiche con inveterati stereotipi
antisemiti, seguite dall’“allineamento zelante dei matematici italiani e dalla
documentazione sugli archeologi (“una testimonianza raggelante). Opposta fu la
posizione dell’economista Attilio Cabiati (destituito per aver scritto al
Ministro delle Finanze di ritenere “antigiuridica” la normativa razziale, p.
118) e del costituzionalista Ernesto Orrei, di cui — per sbaglio! venne
pubblicato il libro in cui esprimeva il proprio sdegno per l’epurazione dei
docenti ebrei. La scuola e la biblioteca sono come le chiese dello stato
moderno. Non si respinge nessuno. Il tema dei matematici italiani espulsi è
ripreso da Valabrega, professore di geometria a Torino, che si fonda
soprattutto sulle informazioni avute da colleghi più anziani, che hanno
conosciuto direttamente — o attraverso testimonianze dirette i fatti, e ne
hanno parlato con me in tante conversazioni. Ne risulta un contributo ricco di
dati individuali, anche di matematici non ebrei. Fra i tanti nomi, vanno
ricordati tre matematici non ebrei, ma “molto contrari alle leggi razziali:
Tullio Viola a Roma e, a Torino, Buzano e Tricomi. Quest’ultimo, “contrario al
Goetz, Il giuramento rifiutato. I docenti universitari e il regime fascista, La
Nuova Italia, Firenze; e la recensione di L. in “Sociologia del diritto.
L’elenco dei professori ebrei espulsi è in Ugo Caffaz, Discriminazione e
persecuzione degli ebrei nell'Italia fascista, Consiglio Regionale della Toscana,
Firenze. Capristo, Le reazioni degli ambienti FILOSOFICI accademici italiani,
in Piazza, Le leggi razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si
riferiscono a questo saggio. Orrei, Intorno alla questione ebraica. Lineamenti
di storia e di dottrina, s.n., Roma. Il volume venne subito ritirato dalle
autorità, ma è oggi presente in alcune biblioteche. Valabrega, La legislazione
antiebraica: la comunità matematica italiana, in Piazza, Le leggi razziali: le
indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio.]
fascismo da sempre, addirittura si convertì, pur non essendo religioso, alla
religione valdese, perseguitata dal fascismo. In Val Pellice [una delle “valli
valdesi” del Piemonte] si rifugiò, partecipando per un breve periodo alla lotta
partigiana. L’impatto delle leggi razziali sull’università che si è già visto
nell’analisi di Annalisa Capristo viene ripreso daVidari, professore di storia
del diritto medievale a Torino, che ricorda come Torino abbia “espulso con zelo
amministrativo 58 persone: a ricordo ed espiazione l'Ateneo da poco ne ha
tracciato con un’apposita, efficace e dettagliata mostra nel palazzo del
Rettorato tutte le vicende personali e scientifiche, connesse con la propaganda
razzista Le autorità accademiche del tempo si limitarono a dare scarne notizie
su quegli allontanamenti: solo all'Accademia di medicina di Torino il
presidente Luigi Bobbio (padre di Norberto) “ha dato la notizia della
decadenza, ma con un’espressione di stima e di ringraziamento per i soci
allontanati: si tratta di un accenno gentile, non frequente, ripetuto in Italia
in qualche altra rara occasione. L’esame di altri gruppi professionali conferma
un’immagine di sostanziale acquiescenza al regime. L’analisi del comportamento
della magistratura italiana di fronte alle leggi razziali può essere
approfondito partendo dalla bibliografia pubblicata da Giuseppe Speciale nel
suo volume del 2007 e aggiornata in un suo successivo articolo8S. Inoltre è
particolarmente viva la testimonianza di chi, all’epoca delle leggi razziali,
fu un giovane magistrato di prima nomina: Alessandro Galante Garrone, eminente
figura dell’antifascismo, che esamina con equilibrio la situazione della
magistratura negli anni della dittatura — e i suoi cedimenti: “Episodi più che
altro penosi, patologici. Diciamo ancora che questa magistratura scorata e
avvilita ebbe, proprio sotto la repubblica di Salò e il tallone tedesco,
qualche sussulto di fierezza, come il non prestare giuramento e qualche
energica protesta collettiva, in varie regioni italiane. Ma nel complesso, di
fronte alle leggi razziali del 1938, essa ebbe, più che tutto, imbarazzo e
disagio di coscienza: scantonò e tacque. Tutto sommato, penombre, e qualche
ombra più o meno densa, e qualche debole luce, Sulla magistratura durante
l’epoca fascista è opportuno limitarci a questi accenni, e ritornare al volume
dell’Accademia delle Scienze torinese. In esso Guido Neppi Modona, già
pro-[Vidari, La legislazione antiebraica, con la sua applicazione in Piemonte
nel campo dell'istruzione e dell’avvocatura, in Piazza, Le leggi razziali: le
indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio. 85
Giuseppe Speciale, Giudici e razza nell'Italia fascista, Giappichelli, Torino,
La giustizia della razza. I tribunali e l'art. 26 del r.d., in Lacchè, Il
diritto del Duce. Giustizia e repressione nell’Italia fascista, Donzelli, Roma;
l'aggiornamento bibliografico. Inoltre: Speciale, Le leggi antiebraiche
nell’ordinamento italiano. Razza, diritto, esperienze, Pàtron, Bologna, Vedi
anche: Ernesto De Cristofaro, Una figura paradossale della legge: il diritto
razzista, Speciale, Giudici e razza negli anni della discriminazione: voci
dalle sentenze; in Ruggieri, Io sono l’altro degli altri: l’ebraismo e il
destino dell’Occidente, Firenze, Giunti, Garrone, Amalek, il dovere della
memoria, cit.; in particolare, il capitolo La memoria dell’offesa, che contiene
A quarant'anni dalle leggi antiebraiche, e Cinquant’anni dopo: ricordi e
rilessioni di un giudice] fessore di diritto e procedura penale nell'Università
di Torino, ricorda che, all’entrata in vigore delle leggi razziali, il
ministero della giustizia chiese che i singoli magistrati dichiarassero di non
appartenere alla “razza ebraica”. Magistrati vennero dispensati d’ufficio,
mentre quattro chiesero di essere messi a riposo: “non risulta che alcuno dei
magistrati in servizio abbia preso in qualche modo le distanze dall’espulsione.
È “l’immensa palude abitata da figure silenti” evocata da Saverio Gentile88.
Molti però non rimasero silenti, ma anzi parteciparono attivamente alle riviste
razziste del regime: “La difesa della razza” “La nobiltà della stirpe” e, in
particolare, “Il diritto razzista” Neppi Modona elenca pagine di nomi e
funzioni, e constata — con un elenco di casi esemplari — che a guerra finita
nessuno è stato condannato. Non poteva mancare la carriera Gaetano Azzariti,
presidente del Tribunale della razza, poi nel dopoguerra “Ministro della
Giustizia nel primo Governo Badoglio, consulente giuridico del guardasigilli
Togliatti, infine presidente del Tribunale superiore delle acque pubbliche. In
pensione è nominato dal presidente Gronchi giudice della Corte costituzionale,
di cui diviene presidente eletto dai suoi colleghi della Corte sino all’anno
della morte. Al Tribunale della razza appartenevano anche Antonio Manca e
Giuseppe Lampis, anch’essi divenuti giudici costituzionali nel dopoguerra. Ecco
la loro (vittoriosa) difesa: il Tribunale della razza era “una commissione
tecnico-giuridica, composta in prevalenza di magistrati, che consentiva di far
dichiarare ariane persone che agli atti dello stato civile risultavano ebree.
Parecchie famiglie israelite furono così sottratte ai rigori della legge”
Infine, Oggioni passa dal tribunale di cassazione della RSI alla Corte
costituzionale dell’Italia postbellica: nominato da parte del Presidente della
repubblica Giuseppe Saragat, fu vice-presidente di quella Corte. Non mancarono
però magistrati con la “spina dorsale” come Peretti Griva?0 (una cui sentenza
su questioni razziali provocò circolari di rimbrotto perché in contrasto con la
posizione del Ministero degli interni) e altri ancora di cui Neppi Modona rende
conto. In questa indagine egli ha esaminato “una fonte inedita, i verbali delle
adunanze del Consiglio giudiziario del distretto di corte d’appello di Torino
nel decennio dal 1937 al 1946” sulla valutazione dei magistrati. Su quelle
“centinaia di pareri i riferimenti alla razza sono episodici e casuali, in
tutto solo quattro; da essi “non risulta che alcuno abbia manifestato un sia
pur Modona, La magistratura e le leggi raziali 1938-1943, in Piazza, Le leggi
razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a
questo saggio. 88 Saverio Gentile, La legalità del male. L'offensiva
mussoliniana contro gli ebrei nella prospettiva storico-giuridica,
Giappichelli, Torino, Ulteriori notizie in Boni, Azzariti: dal Tribunale della
razza alla Corte costituzionale, “Contemporanea academia. edu Azzariti_ dal_
tribunale_della razza alla corte costituzionale). Una precisa descrizione della
sua carriera è in Antonella Meniconi, La magistratura e la politica della
giustizia durante il fascismo attraverso le strutture del ministero della
giustizia, in Luigi Lacchè (ed.), I/ diritto del Duce, Campobello (a cura di), Una
spina dorsale. Domenico Riccardo Peretti Griva: magistrato, antifascista,
fotografo, Edizioni SEB, Torino, Garrone, Peretti Griva: una spina dorsale,
“Nuova Antologia] timido dissenso o riserva nei confronti della politica
razziale del regime o, al contrario, abbia manifestato adesione a tale
politica” (p. 154). Se ne può concludere che “l’alta e la bassa magistratura si
sono trovate accomunate nel medesimo processo di rimozione della legislazione e
della politica razzista del fascismo”; di conseguenza, “quali che siano stati i
motivi della rimozione, la realtà è che i conti con il passato filo-razzista
della magistratura italiana sono ancora tutti da fare. Nei tribunali operavano
anche numerosi avvocati e procuratori, fra i quali l’epurazione venne realizzata
con la legge. La situazione del Piemonte è stata descritta sulla base di
documenti inediti: “Obiettivo della legge fascista era la cancellazione dei
professionisti ebrei dai rispettivi albi”; però veniva istituito un “albo
aggiunto” per includervi “gli ebrei ‘discriminati’ per particolari meriti
nazionali (cioè ARIANIZZATI, come si è visto): “nell’albo torinese dopo i
avvocati ARIANI sono aggiunti in calce l’ebrei discriminati, e quindi
riparificati agl’ARIANI. Salvadori concludeva il convegno torinese con una
constatazione non basta accrescere la conoscenza: occorre coltivare la memoria”
e con un quesito che si dovrebbe sempre tener presente: sarebbe necessario che
“chi ha la fortuna di vivere in tempi migliori di quelli che abbiamo evocato e
di cui abbiamo qui scritto non ceda ai facili eccessi di moralismo nei
confronti di coloro che piegarono la schiena per salvaguardare se stessi e che
domandi con sincerità a se stesso: ‘To che cosa avrei fatto, avrei superato la
prova? Una guida: i ricordi di Segre Gli astratti furori delle norme
antiebraiche si sono tradotti nelle concrete softerenze di milioni di
individui, quando non nella loro morte spesso atroce. A partire dal dopoguerra
molte persone hanno descritto la loro propria tragedia, affinché non si dimenticasse
l’orrore che avevano vissuto, nella convinzione che il tramandarne la memoria
avrebbe (forse) impedito il ripetersi di tragedie analoghe. Nel settembre del
1938 Liliana Segre era una bambina milanese otto anni, espulsa dalla scuola
perché ebrea. A 13 anni venne deportata ad Auschwitz, dove morirono suo padre
ed entrambi i nonni paterni. Sopravvissuta al campo di concentramento e tornata
in Italia, rimase in silenzio per anni, poi condivise i suoi ricordi con
migliaia di giovani, che incontrò durante trent'anni di costante impegno nelle
scuole di tutt'Italia. Proprio nell’ottantesimo anniversario delle leggi
razziste, già ricordato più volte — Segre venne nominata senatrice a vita. A
novant’anni incontra i giovani di una comunità di Arezzo per quella che lei
stessa definì la sua “ultima testimonianza pubblica Per un quadro generale:
Neppi Modona, La magistratura dalla liberazione agli anni Cinquanta, in Storia
dell’Italia repubblicana, vol. III/2, Einaudi, Torino, Salvadori, Conclusioni,
in Piazza, Le leggi razziali] inclusa in un volume insieme con altri
documenti?3. Questa testimonianza è ora affidata alla lettura di ciascuno di
noi e va meditata nel silenzio delle nostre coscienze. Le testimonianze
individuali si sono moltiplicate nel corso degli anni, anche sotto la pressione
delle rinascenti simpatie per gli autoritarismi tanto attuali quanto passati
(qui evocate nel $ 3). La testimonianza di Segre è accompagnata da un elenco
selettivo di Libri di altri sopravvissuti. Però la memorialistica su quegli
anni è più estesa: è già stato citato il libro di Giorgio Del Vecchio; altri
ancora affiorano ripensando anche alle persone che abbiamo conosciuto?4; e
indelebile è il ricordo della mia insegnante al Liceo Galvani di Bologna,
Sandra Basilea, che ci leggeva in veneziano Giacinto Gallina e che ci commosse
con il suo libro Sez viva Anne?: “Io li amo i miei ragazzi. E ne ho sempre
tanti. Ragazzi e ragazze” Parlava a noi (“non c'è nulla di più bello che due
occhi di adolescente che ascoltano un argomento più grande di noi”)
rivolgendosi ad Anna Frank, e si presentava così: “Chi sono? Sono una
superstite di quell’orribile marasma. Sono viva. Scampata per miracolo. Vivo
ancora. Sono passati ormai più di dieci anni da quel lontano 1945. Ma vi sono
anni della vita che non si dimenticano più. Incidono nel sangue”95, Per Sandra
Basilea, l’uscire in un giorno di primavera dalla stanza dove era rimasta
nascosta per 550 giorni è un ricordo imperituro, ma — guardandosi intorno nel
fervore del dopoguerra — si chiede. Non sono troppi gli immemori?”; e conclude
sulla salutare inevitabilità dell’oblìo: “Tutti forse dimentichiamo. Forse è
destino che sia così. Dobbiamo anche dimenticare. Dimenticare i dolori per
riprendersi, i rancori per perdonare, la vita passata per quella futura che si
evolve e procede instancabilmente. Se Basilea si sofferma sull’oblio
individuale, vedremo come Ernest Renan lo estenda alla vita di un’intera
nazione, quando essa esce da una catastrofe fortemente divisiva. La curatrice
del volume di Segre, Rastelli, ha arricchito il volume di interessanti
Approfondimenti: una Nota biografica su Liliana Segre, una Cronologia che
ripercorre con chiarezza gli eventi storico-politici e, infine, delle Proposte
di lettura e documenti sulla Shoah italiana, che comprendono la bibliografia
dei Libri di Liliana Segre, i Libri di altri sopravvissuti (ricordati poco
sopra) e una selezione di volumi suddivisi per argomento. Segre, Ho scelto la
vita. La mia ultima testimonianza pubblica sulla Shoa. Prefazione di Ferruccio
de Bortoli. A cura di Alessia Rastelli, Solferino, Milano Per esempio,
Ottolenghi, Per un pezzo di patria. La mia vita negli anni del fascismo e delle
leggi razziali, Blu Edizioni, Torino.; Ottolenghi, Ricordi di un “gagno” di
“Giustizia e libertà”, “Micromega” (avvocato, figlio dell’internazionalista
Giuseppe Ottolenghi dell’Università di Torino). “Gagno” significa bambino o
ragazzo in piemontese. Basilea, Sei viva Anne?, Cappelli, Bologna. Su Basilea:
Corsi, La persecuzione narrata, in Grasselli, Stranzeri in patria: gli ebrei
bolognesi dalle leggi antiebraiche, Pendragon, Bologna; in questo volume sono
analizzati anche altri testi memorialistici di ebrei scampato] Forse i più
giovani non hanno presente il convulso sovrapporsi di eventi; però è necessario
ripercorrerli a grandi linee — seguendo la Cronologia di Alessia Rastelli sopra
ricordata — per rendersi conto dell’intersecarsi e del sovrapporsi di eventi
spesso in reciproco contrasto, perché riflessi d’una realtà frammentata e
contraddittoria. Gli anglo-americani sbarcano in Sicilia; il Gran Consiglio del
Fascismo depone Mussolini e il Re e Imperatore Vittorio Emanuele III lo fa
arrestare; il governo firma l’armistizio con gli alleati e fugge da Roma; i
tedeschi occupano l’Italia centro-settentrionale e inell’Italia del Nord nasce
la REPUBBLICA SOCIALE ITALIANA. Essa è guidata dal Partito Fascista
Repubblicano, il cui programma è contenuto nel Manifesto di Verona, in cui si
legge. Gli appartenenti alla razza ebraica sono stranieri. Durante questa guerra
appartengono a nazionalità nemica. In stretta collaborazione con i nazisti
inizia così la deportazione degl’ebrei italiani. A simbolo di questo nuovo
corso assurge la deportazione in Germania, di oltre mille ebrei romani, dei
quali soltanto sedici sopravvissero. Da Milano partono i treni per Auschwitz
che deportano anche Levi e Segre. Si intensifica la lotta partigiana e viene
costituito il governo di unità nazionale presieduto da Badoglio; gli alleati
liberano Roma e sbarcano in Normandia. L’Italia è divisa in due, con l’esercito
della RSI che, a fianco dei tedeschi, combatte contro gli angloamericani che
risalgono la penisola, affiancati dall’esercito regio di Badoglio; una parte
dei militari fascisti si sbanda (“Tutti a casa” è appunto il titolo del celebre
film di Comencini su quei giorni); altri passano alla lotta partigiana; altri
entrano nell’esercito di Salò. Ma molti rifiutano di servire sia nella RSI sia
sotto i tedeschi e vengono internati in Germania. È la tacita resistenza
degl’Internati Militari Italiani, non meno eroica della resistenza armata.
L’esercito sovietico libera Auschwitz; il Comitato di Liberazione Nazionale
ordina l’insurrezione generale contro i nazi-fascisti: è la data della
Liberazione oggi festa nazionale; si suicida Hitler e la Germania si arrende;
gli americani sganciano le bombe atomiche su Hiroshima e Nagasaki e il Giappone
si arrende. La Seconda Guerra Mondiale è finita. Iniziano i processi di
Norimberga contro i criminali nazionalsocialisti e inizia il processo di Tokyo
contro i militaristi giapponesi, mentre per l’Italia si registra una mancata
Norimberga. Accanto a questa “grande storia” dell’Italia scorre la “piccola
storia” quotidiana degli italiani: bombardamenti, sfollamenti, tessere
annonarie, rappresaglie dei nazisti e dei “repubblichini” azioni anche
arbitrarie dei partigiani, mentre la lotta per i grandi ideali (dell’una e
dell’altra parte) si interseca con meschine e violente rivalse politiche e
vendette personali. 27 Michele Battini, La mancata Norimberga italiana,
Laterza, Bari-Roma 2003, XII-189 pp.; Filippo Focardi, Criminali a piede
libero: la mancata “Norimberga italiana”, in Giovanni Contini - Filippo Focardi
—- Marta Petricioli (a cura di), Memoria e rimozione: i crimini di guerra del
Giappone e dell’Italia, Viella, Roma Atti del Convegno tenuto a Firenze nel
2007); Guido Caldiron, La mancata Norimberga italiana, in Ora e sempre
Resistenza, “Micromega. L’ITALIA DIVIENE UNA REPUBBLICA PARLAMENTARE,
ricostruisce un suo apparato statale che — oltre a garantire il funzionamento
della nazione - deve anche punire i reati commessi nel convulso triennio appena
trascorso. In particolare, deve punire i reati commessi dai fascisti, e deve
farlo nell’ambito della nuova legalità repubblicana, i cui tribunali sono però ancora
in maggioranza retti da magistrati con un passato di acquiescenza al fascismo.
L’Italia esce da una guerra mondiale, ma anche da una guerra civile,
lasciandosi alle spalle un’epoca nella quale le istituzioni monarchiche e
fasciste hanno goduto di un largo appoggio popolare. Un quesito ineludibile si
pone alle nuove istituzioni repubblicane: devono assumersi l’onere di reprimere
i reati fascisti, come ad esempio i reati connessi alle leggi antiebraiche?
Fiat justitia et pereat mundus? La nuova repubblica preferì la via della pace
sociale e della conciliazione, che però è anche la via dell’impunità:
l’“amnistia Togliatti” si colloca in quest’Italia dilaniata dal passato, divisa
sul presente ma fiduciosa nel futuro. Tra giusta punizione e pace sociale: “l’amnistia
Togliatti. Dopo i tormentati giorni successivi all’armistizio e la conclusione
delle attività militari sul territorio italiano, nel tentativo di salvare la
monarchia Vittorio Emanuele II abdicò il 9 maggio 1946 a favore del figlio
Umberto II, che era stato Luogotenente Generale del REGNO D’ITALIA: è sua la
firma sui decreti luogotenenziali esaminati tra poco. Il referendum
istituzionale trasformò l’Italia in repubblica e quindi UMBERTO II - il “re di
maggio” — DOVE PARTIRE PER L’ESILIO. Nel contempo, sotto la guida di Alcide De
Gasperi, veniva formato il primo governo repubblicano, il cui ministro della
giustizia era Palmiro Togliatti, segretario del Partito Comunista Italiano: un
inevitabile riconoscimento della rilevanza avuta dai comunisti nella lotta di
Liberazione, destinato però a non avere seguito. Togliatti fu vice-primo
ministro nel 1944-45 e Ministro di Grazia e Giustizia: in quest’ultima veste
varò l’amnistia che prese il suo nome e che verrà qui brevemente esaminata,
avendo come testo di riferimento una recente analisi soprattutto
tecnico-giuridica, cioè penalistica, di quest’amnistia?8. Il suo autore, Paolo
Caroli, sintetizza così la sua opera: “Nel primo capitolo si offre una
ricostruzione del contesto storico-giuridico della transizione italiana, sia
con riferimento ai delitti fascisti che a quelli commessi dai militari italiani
all’estero, ai delitti della Resistenza e a quelli dei militari tedeschi. Il
secondo capitolo si concentra sull’amnistia Togliatti, analizzan- [Caroli, I/
potere di non puntre. Uno studio sull’amnistia Togliatti, Edizioni Scientifiche
Italiane, Napoli, Fonti e Studi per il Diritto Penale, collana diretta da
Sergio Vinciguerra e Gabriele Fornasari, n. 2); le indicazioni tra parentesi
dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio. Cfr. in particolare: il
grande ripiegamento”: dalla pena alla clemenza; 2.7. L’esercizio del potere di
clemenza: l’amnistia Togliatti; 2.8. Gli interventi di clemenza successivi, e
due capitoli di analisi dell’amnistia Togliatti, pp. 101-211; importante la
Brbliografia] do i delitti a cui si applica ed evidenziando lo iato tra /aw in
the books e law in action. Il terzo capitolo sottopone il provvedimento di
amnistia a un sindacato critico, ricorrendo a un duplice parametro: da un lato
i criteri offerti dalla dottrina penalistica, dall’altro quelli della giustizia
di transizione e del diritto penale internazionale. Il quarto capitolo allarga
lo sguardo alla transizione nel suo insieme, comparando l’esperienza italiana
con quella spagnola e sudafricana” ma affrontando anche un problema italiano
recente, cioè confrontando l’esperienza postbellica “con ciò che avvenne nel
passaggio dalla Prima alla Seconda Repubblica, in quella stagione nominata
Tangentopoli”9 Nel quinto capitolo, infine “si sviluppano considerazioni più
generali sulla clemenza collettiva e sulla non punibilità” nell’Italia di oggi.
Nella fase postbellica di transizione anche istituzionale vennero emanati
anzitutto due decreti luogotenenziali per il perseguimento penale dei reati
commessi sotto il fascismo: uno sulla Purzizione dei delitti e degli illeciti
del fascismo, l’altro sulle Sanzioni contro il fascismo! Quest'ultimo — che può
essere considerato “la Magna Charta della giustizia transizionale italiana —
istituisce l’Alto Commissariato per le Sanzioni contro il Fascismo e individua
le fattispecie penali che saranno giudicate dalle Corti Straordinarie d'Assise
(CAS), poi Sezioni speciali delle Corti d’Assise: Sono abrogate tutte le
disposizioni penali emanate a tutela delle istituzioni e degli organi politici
creati dal fascismo. Le sentenze già pronunciate in base a tali disposizioni
sono annullate. I membri del governo fascista, e i gerarchi del fascismo,
colpevoli di aver annullate le garanzie costituzionali, estinte le libertà
popolari, creato il regime fascista, compromesse e tradite le sorti del Paese
condotto alla attuale catastrofe, sono puniti con l’ergastolo e, nei casi di
più grave responsabilità, con la morte. Essi saranno giudicati da un’Alta Corte
di giustizia composta di un presidente e di otto membri, nominati dal Consiglio
dei Ministri fra alti magistrati, in servizio o a riposo, e fra altre
personalità di rettitudine intemerata. Art. 3. Coloro che hanno organizzato
squadre fasciste, le quali hanno compiuto atti di violenza o di devastazione, e
coloro che hanno promosso o diretto l’insurrezione sono puniti secondo l’art.
120 del Codice penale. Rilevanti i due paragrafi sulla “transizione degli anni
’90”: “Il diritto penale per uscire dalla guerra e il diritto penale per uscire
da Targentopoli: a. Un elemento di differenza fra le due transizioni: sulla
maggiore responsabilità del legislatore; 6. Un elemento di analogia e
continuità: l’abdicazione del legislatore e la responsabilità lasciata alla
magistratura. Rispettivamente: Decreto Legislativo Luogotenenziale, Punizione
dei delitti e degli illeciti del fascismo; Decreto Legislativo Luogotenenziale,
Sanzioni contro il fascismo (“Gazzetta Ufficiale” serie speciale). Sull’insieme
delle norme di quei giorni: Massimo Donini, La gestione penale del passaggio
dal fascismo alla Repubblica in Italia,“Materiali per una storia della cultura
giuridica”; Nello Martellucci, Le sanzioni contro il fascismo ed il Priulla,
Palermo. L’articolo del codice penale italiano citato nel titolo ha il seguente
contenuto: “False dichiarazioni sulla identità 0 su qualità personali proprie o
di altri.Chiunque, fuori dei casi indicati negli articoli precedenti,
interrogato sulla identità, sullo stato o su altre qualità della propria o
dell’altrui persona, fa mendaci dichiarazioni a un pubblico ufficiale o a
persona incaricata di un pubblico servizio, nell’esercizio delle funzioni o del
servizio, è punito con la reclusione da uno a cinque anni. Coloro che hanno
promosso o diretto il colpo di Stato e coloro che hanno in seguito contribuito
con atti rilevanti a mantenere in vigore il regime fascista sono puniti secondo
il Codice stesso. Chiunque ha commesso altri delitti per motivi fascisti o
valendosi della situazione politica creata dal fascismo è punito secondo le
leggi del tempo. I delitti preveduti dall’articolo precedente sono giudicati, a
seconda della rispettiva competenza, dalle Corti d’assise, dai Tribunali e dai
Pretori. Le Corti d’assise sono costituite dai due magistrati, previsti dal Testo
unico delle disposizioni legislative sull’ordinamento delle Corti di assise, e
da cinque giudici popolari estratti a sorte da appositi elenchi di cittadini di
condotta morale e politica illibata. Seguono poi le pene, delle quali vengono
qui di seguito presentati soltanto alcuni esempi, che richiedono però una
spiegazione preliminare. Il lettore di questo testo (e di altri ad esso
successivi, qui non riportati) può constatare come, nell’indicare i fatti
soggetti a punizione, vengano usati termini così vaghi, da lasciare largo
spazio all’interpretazione del giudice nello stabilire il livello di gravità
del comportamento, o addirittura l’esistenza del reato, e quindi nel decidere
se la pena vada comminata, e in che misura, oppure no. Questa vaghezza terminologica
può avere due cause. Una deriva dalla natura politica o fattuale del
comportamento punito, il quale non è quantificabile o comunque delimitabile con
precisione. Chi vive in un Stato totalitario, e per di più occupato da un
esercito nemico, nella propria attività professionale inevitabilmente
“collabora” con il nemico: a partire da quale momento questa inevitabile
“collaborazione” diviene colpevole “collaborazionismo In base all’art. 3 appena
citato, come distinguere gli “atti rilevanti a mantenere in vigore il regime
fascista” dagli atti irrilevanti a questo fine? L'altra causa della genericità
terminologica deriva dall’arrière pensée attribuibile al legislatore, che
pratica una politica giuridica simbolica, anche se in apparenza dura: il
legislatore compie il bel gesto di punire con severità certi comportamenti,
sapendo che quella severità verrà attenuata (e anche molto) perché
l’applicazione di quelle norme è affidata a una magistratura che ha ancora le
sue radici nell’epoca fascista, come si vedrà tra poco. Ecco ora il testo di
alcune norme, da considerare tenendo conto delle osservazioni sin qui svolte
sulla loro terminologia: Art. Chi, per motivi fascisti o avvalendosi della
situazione politica creata dal fascismo, abbia com piuto fatti di particolare
gravità che, pur non integrando gli estremi di reato, siano contrari a norme di
rettitudine o di probità politica, è soggetto alla interdizione temporanea dai
pubblici uffici ovvero alla privazione dei diritti politici per una durata non
superiore a dieci anni. Senza pregiudizio dell’azione penale, i beni dei
cittadini i quali hanno tradito la patria ponendosi politicamente ed
attivamente al servizio degli invasori tedeschi sono confiscati a vantaggio
dello Stato. Sono dispensati dal servizio [cioè epurati]: 1) coloro che,
specialmente in alti gradi, col partecipare attivamente alla vita politica del
fascismo o con manifestazioni ripetute di apologia fascista, Vassalli —
Sabatini, Il collaborazionismo e l’amnistia politica nella giurisprudenza della
Corte di Cassazione. Diritto materiale, diritto processuale, testi legislativi,
La giustizia penale, Roma (analizza le sentenze] si sono mostrati indegni di
servire lo Stato; 2) coloro che, anche nei gradi minori, hanno conseguito
nomine od avanzamenti per il favore del partito o dei gerarchi fascisti. Mentre
sono dispensate (cioè epurate) altre figure legate al partito fascista e alla
sua attività, in altri casi sono previste forme (altrettanto vaghe) di diritto
premiale, come ad esempio nell’art. “Chi, dopo, si è distinto nella lotta
contro i tedeschi, può essere esente dalla dispensa e da ogni misura
disciplinare” Segue poi l’“Avocazione dei profitti di regime, cioè la confisca
dell’arricchimento individuale realizzato sfruttando le opportunità offerte dal
regime fascista: Gli incrementi patrimoniali conseguiti dopo, da chi ha
rivestito cariche pubbliche o comunque svolta attività politica, come fascista,
si presumono profitti di regime, a meno che gli interessati dimostrino che gli
arricchimenti hanno avuto lecita provenienza. Ciò vale anche se i beni abbiano
cessato di appartenere alla stessa persona. Infine, una norma nella cui
formulazione “la responsabilità del legislatore è più evidente” —, P 5 P
osserva il penalista Caroli — punisce “le sevizie particolarmente efferate”
all’art. 3 del decreto dell’“Amnistia Togliatti che è opportuno vedere per
intero: Amnistia per altri delitti politici. È concessa amnistia per i delitti
di cui agli articoli 3 e 5 del decreto legislativo luogotenenziale ed all’art.
1 del decreto legislativo luogotenenziale, e per i reati ad essi connessi a’
sensi dell’art. 45, n. 2, Codice procedura penale, salvo che siano stati
compiuti da persone rivestite di elevate funzioni di direzione civile o
politica o di comando militare, ovvero siano stati commessi fatti di strage,
sevizze particolarmente efferate, omicidio o saccheggio, ovvero i delitti siano
stati compiuti a scopo di lucro!02, Il termine ‘sevizie’ (si noti il plurale)
“presuppone un livello estremo di disumanità. Esso non dovrebbe perciò
tollerare l’apposizione di aggettivi che ne qualifichino l’intensità. Le
sevizie, in quanto tali, dovrebbero essere già di per sé al livello massimo di
gravità. Tuttavia il legislatore rende il termine ancora più selettivo,
affiancandovi un avverbio ed un aggettivo e richiede, affinché tali sevizie
abbiano efficacia ostativa [cioè impediscano l’applicazione dell’amnistia], che
esse siano ‘particolarmente efferate Il risultato pratico di questa scelta
terminologica fu che le ‘sevizie’ senz’altra qualificazione e le ‘sevizie
efferate’ vennero amnistiate dai tribunali, con sentenze che sono “addirittura
ripugnanti all’umana coscienza Per la Corte di Cassazione, la sevizia
particolarmente efferata è “soltanto quella che, per la sua atrocità, fa orrore
a coloro stessi che dalle torture non siano alieni” (Cassazione, Camerino). Con
un’aberrante interpretazione di questo tipo, nota un commentatore, “giudice
dell’efferatezza diventava la sensibilità dello stesso seviziatore Il
progressivo svuotamento delle sanzioni avvenne con varie norme e circolari
interpretative, nonché “con l’entrata in vigore della Costituzione” perché
“l’art. consente anche ai Testo integrale dell’“Amnistia Togliatti”. Decreto
Presidenziale, Amnistia e indulto per reati comuni, politici e militari,
“Gazzetta Ufficiale” Serie Generale gazzettaufficiale.it/eli/id/ Garrone,
Guerra di liberazione (dalle galere), “Il Ponte” La citazione è tratta da
Massimo Donini, La gestione penale del passaggio dal fascismo alla Repubblica
in Italia,“Materiali per una storia della cultura giuridica] condannati in via
definitiva di presentare ricorso al fine di ottenere l’amnistia. Ciò di fatto
annulla gli effetti di gran parte del lavoro dell’Alta Corte di giustizia.
Infine, il perseguimento penale “dei crimini fascisti in Italia conosce un
punto d’arresto con l’amnistia, qualificata dagli storici come ‘colpo di
spugna’, una combinazione di ‘amnesia e amnistia. Una precisa esegesi del testo
dell’“Amnistia Togliatti” e il dibattito sulle sue numerose manchevolezze va
lasciato ai penalisti. Proprio le indeterminatezze testuali favorirono “un vero
e proprio attivismo della magistratura” segnata — come si è visto — dalla forte
impronta ricevuta nell’epoca fascista: “Dall’inizio del secolo al fascismo, il
sistema si basava su una sorta di ‘dialogo’ fra aperture sociali da parte del
legislatore ed applicazione in senso restrittivo da parte di una magistratura
conservatrice, che faceva massimo uso degli spazi di discrezionali tà
consentita” In altre parole: “La logica del bastone e della carota nei
confronti delle classi subalterne e dei movimenti politici di opposizione vede
dunque, in un evidente gioco delle parti, il legislatore offrire la carota e la
magistratura brandire il bastone a difesa della conservazione. L'applicazione
dell’amnistia in Italia si reggeva proprio su questo gioco delle parti fra
legislatore e magistratura. Tenendo presente questa situazione conviene ora
ritornare per soffermarsi brevemente sul contenuto dell’“amnistia
Togliatti”105. Un suo chiaro commentario è la relazione con cui Togliatti
stesso accompagnò il provvedimento, presentandolo come “un provvedimento
generale di clemenza. L’amnistia riguarda i delitti comuni puniti con una pena
detentiva inferiore ai 5 anni e commessi entro, nonché “i delitti politici
commessi dopo la liberazione” (art. 2): però non veniva definito che cosa si
intendesse per delitto politico. Altri articoli introducevano importanti forme
di indulto fuori dai casi di amnistia: la pena di morte era commutata in ergastolo;
l’ergastolo in reclusione per 30 anni; le pene detentive superiori a 5 anni
erano ridotte di un terzo; quelle inferiori a 5 anni venivano condonate.
L’“amnistia Togliatti” provocò la scarcerazione immediata di molti fascisti e
venne criticata non solo dai movimenti partigiani, ma anche all’interno del
Partito Comunista Italiano: infatti vennero scarcerati i fascisti, ma non i
partigiani arrestati prima e durante la Liberazione. Tipica è la posizione
dell’esponente del Partito d’Azione Berlinguer, senatore socialista (e padre di
Enrico, futuro segretario generale del PCI). Quindi poco prima dell““Amnistia
Togliatti“ aveva presentato alla Camera un provvedimento di “larga amnistia e
di condono” infatti egli si dichiarava favorevole a un provvedimento di amnistia
che riguardasse tanto i reati politici quanto anche quelli comuni, adducendo
due ragioni a favore di questa sua proposta: il mutamento della coscienza
giuridica dopo il ’44 rispetto ai reati comuni e l‘esigenza di ridurre i
processi arretrati che erano andati accumulandosi!0, Di fronte all’“amnistia
Togliatti” ne valuta il pro e il contro: da un [ Bracci, Come nacque
l’amnistia, “Il Ponte, ; in generale: Romano Canosa, Storza dell’epurazione in
Italia. Le sanzioni contro il fascismo, Baldini e Castoldi, Milano, Mario
Berlinguer, Lineamenti della prossima amnistia, “La Giustizia Penale] lato, la
ritiene pericolosa perché “dimentica le vittime per perdonare i
persecutori”!07; ma, dall’altro lato, dà “atto al governo di questo gesto
saggio e patriottico, segno di generosità, di forza e di fiducia nell’Italia
che si rinnova, Nell’immediato dopoguerra, inoltre, bisognava tenere presente
la collocazione politica tanto del governo quanto della magistratura:
quest’ultima “è ora chiamata a giudicare membri del passato regime, i quali
rappresentano comunque la conservazione, a fronte di un nuovo governo che di
fatto è un governo rivoluzionario. Esso era inoltre composto da partiti come il
PCI, sino a poco prima bandito come illegale e bollato come sovversivo del concetto
stesso di ordine costituito. L'atteggiamento della magistratura non rappresenta
quindi un intervento improvviso e imprevedibile, ma un’evoluzione coerente e
perfettamente prevedibile. All’interno società italiana del dopoguerra si
intrecciavano ancora “moti di violenza, minacce neofasciste, ritorno di
partigiani alla macchia, omicidi eccellenti e omicidi di classe, mentre nel
contesto internazionale l’Unione Sovietica, da alleata delle democrazie
occidentali nella ‘guerra calda’, si era trasformata nella loro nemica nella
‘guerra fredda”. All’interno dell’Italia veniva quindi meno quella solidarietà
tra i partiti antifascisti di destra e di sinistra che aveva caratterizzato la
Resistenza, mentre all’esterno appariva chiaro che gli Stati Uniti non potevano
accettare che nel governo italiano fosse presente il maggior partito comunista
dell'Occidente. Di conseguenza, il PCI venne escluso dal governo De Gasperi:
resterà fuori dall’area governativa sino alla sua dissoluzione, Il grave
attentato a Palmiro Togliatti del 14 luglio 1948 può essere preso a simbolo
delle tensioni sociali e politiche dell’immediato dopoguerra!!0; un simbolo con
una doppia valenza. Da un lato, l’attentato porta alla luce in forma estrema
gli atteggiamenti fortemente ostili ancora presenti in tutto il Paese: “Operai
e contadini in piazza, sciopero generale prima spontaneo poi ufficiale, l’urlo
della folla in marcia, le fabbriche occupate, le sedi cattoliche devastate, le
camionette della Celere in azione, i comizi del Pci, i primi colpi, le prime
violenze. Compaiono i mitra: i dimostranti sparano, i celerini rispondono, si
contano i primi morti. Togliatti ha invitato alla calma, ma l’Italia è un
vulcano. Genova, Firenze, Torino e Venezia sono in rivolta. Il Governo mette in
campo l’esercito. Sono le ore più drammatiche della breve storia repubblicana.
Siamo nell’anticamera della guerra civile”; Berlinguer, L’ammnistia è
pericolosa. Dimentica le vittime per perdonare i persecutori, “Non Mollare”.
Contrario all’amnistia anche A. Battaglia, A proposito dell’amnistia. Una
cattiva legge ed una indebita circolare, “Rivista Penale” Berlinguer,
Incongruenza e iniquità dell’amnistia, “La Giustizia Penale” Il Congresso del
PCI decise di mutare nome in Partito Democratico della Sinistra, destinato a
successivi cambi di nome e a un costante calo elettorale. La notizia
dell’attentato nella stampa di quei giorni è raccolta nel sito della Fondazione
Feltrinelli fondazione feltrinelli.it/ app/uploads _Attentato-a-Togliatti).
infine, “l’estate rovente del ’48 va in archivio, portandosi dietro una guerra
civile che non c'è stata e un bilancio pesante: morti e feriti, Dall’altro
lato, nel giorno stesso in cui fu vittima dell’attentato all’uscita dal
parlamento, l'atteggiamento moderato di Togliatti tenne a freno un partito in
cui molti militanti ex partigiani avevano ancora le armi in cantina: “Le uniche
parole che il segretario [del PCI] pronuncia prima di entrare di entrare in
sala operatoria sono “State calmi; non perdete la testa! Il carisma del segretario
generale e la disciplina del partito, nonché la ferma reazione del governo,
evitarono giorni drammatici alla giovanissima repubblica. L’“Amnistia Azara” e
la fine della giustizia di transizione Il clima fin qui illustrato spiega
perché, a partire da quello stesso anno, si sussegua uno stillicidio di norme e
di atti di clemenza individuale. Assume un particolare rilievo l’“amnistia
Azara” dal nome dell’allora ministro della giustizia!!3. Essa vuole (queste le
parole del relatore alla Camera dei deputati, Francesco Colitto) “chiudere il
ciclo fin troppo lungo di una lotta politica assai aspra e drammatica,
cancellando i residui della dura guerra civile e dare così inizio ad una nuova
èra di solidarietà nazionale”1!4. Il medesimo spirito irenico traspare dalla
presentazione al Senato di questo “progetto di clemenza”: PRESIDENTE. L’ordine
del giorno reca la discussione del disegno di legge: “Delegazione al Presidente
della Repubblica per la concessione di amnistia e indulto” già approvato dalla
Camera dei deputati. Dichiaro aperta la discussione generale. È iscritto a
parlare il senatore Piola. Prima che egli inizi il suo discorso, mi sia
consentito di ricordare al Senato che un provvedimento di clemenza deve essere
discusso 11! Innocenti: l’attentato a Togliatti -- SoleOnLine4/ Tempo%20
liberoX20e%20 Cultura Storia-storie- togliatti-14-luglio.shtml). Su questa
celebre frase (narrata in più varianti, ma tutte con la stessa carica
pacificatrice): Fabrizio Rondolino, I/ nostro PCI. Un racconto per immagini,
Rizzoli, Milano, il manifesto per il ritorno di Togliatti alla Festa
dell’Unità); Marcella e Maurizio Ferrara, Conversando con Togliatti, Edizioni
di Cultura Sociale, Roma. La carriera d’Azara riflette la mutevolezza dei suoi
tempi: negli anni del fascismo fu giudice di cassazione dal 1936, collaborò
alla preparazione del codice civile del 1942 (ottimo codice tuttora vigente),
fu membro del comitato scientifico delle riviste “La nobiltà della stirpe” e
“Diritto Razzista” rifiutò di aderire alla Repubblica Sociale Italiana (venendo
per questo espulso dalla magistratura) e dal 1948 alla morte fu senatore della
Democrazia Cristiana. Come ministro della giustizia nel 1953-54 emanò un
provvedimento di indulto e amnistia per i reati politici commessi entro
(D.P.R), noto come “Amnistia Azara”. Azara, Amnistia e indulto. Discorsi
pronunciati alla Camera dei deputati nelle sedute, Tipografia della Camera dei
deputati, Roma; Id., Direttive fasciste nel nuovo Codice civile, Giuffrè,
Milano normattiva it uri-res stato decreto presidente. repubblica:
1953-12-19;922!vig=). Piromallo, Esposizione critica della giurisprudenza sui
decreti di amnistia e d’indulto dell’ultimo decennio, Società Editrice
Libraria, Milano; la citazione (2° ed. aggiornata con il decreto di amnistia e
indulto, illustrato articolo per articolo). in un’atmosfera che non contrasti
con le elevate finalità che esso si propone. Il senatore Piola ha facoltà di
parlare. proLa. Illustre Presidente, onorevoli colleghi: il richiamo e
l’augurio che il nostro Presidente ha fatto, di mantenere la discussione
nell’ambito della più assoluta serenità, trova certamente concordi tutti i
colleghi. Dirò brevi parole sul progetto in esame, risultato dei lavori della
Commissione, nella quale è regnata quella stessa serenità di discussione che si
verificherà in quest’Aula. Il progetto è giunto al Senato monco, in relazione a
quello che era stato il progetto governativo, avendo l’altro ramo del
Parlamento respinta l’amnistia; la Commissione all’unanimità ha ritenuto che
dovesse essere integrato in quella parte che le vicende della discussione, alla
Camera, avevano annullato. Non spetta a questo Consesso di indagare sulle
ragioni complesse per le quali dal progetto era stato eliminato l’articolo
primo; ma era doveroso per l’armonia stessa del provvedimento di clemenza che
la Commissione si facesse parte diligente col creare l’altro pilastro sul quale
il provvedimento stesso doveva poggiare. Ed è così che accanto all’indulto si
propone all’approvazione del Senato l’amnistia, Anche questo decreto contiene
dunque norme sia sull’amnistia, sia sull’indulto. In esso l’amnistia è
“generale” mentre la particolare ampiezza dell’indulto aveva animato il
dibattito sull’approvazione del provvedimento: secondo alcuni, infatti,
quell’ampio indulto sembrava una misura per far uscire dalle carceri tutti i
politici. L'amnistia sancita dal decreto presidenziale è nota come “amnistia
Azara” perché promossa dall’allora Ministro della Giustizia, Antonio Azara,
“magistrato fascista e notoriamente razzista (sostenitore delle “leggi
razziali” e membro della rivista “Diritto razzista”). Tale decreto, congiunto
alla legge n. 921 sulla liberazione condizionale, emanata giusto il giorno
precedente, determinò la scarcerazione dei collaborazionisti che erano ancora
reclusi, Basti qui richiamare in forma abbreviata i due articoli iniziali di
questo testo, la cui analisi complessiva sarebbe lunga e tecnicamente
complessa: È concessa amnistia: a) per ogni reato, non militare o finanziario,
per il quale è stabilita una pena detentiva non superiore nel massimo a quattro
anni, sola o congiunta a pena pecuniaria, oppure soltanto una pena pecuniaria.
[Segue un elenco di reati esclusi dall’amnistia.] b) per tutti i reati
preveduti dal regio decreto-legge, e sue successive modificazioni, nonchè per
tutti i reati preveduti da leggi antecedenti e successive al decreto-legge
anzidetto in ordine alla disciplina dei consumi, degli ammassi e dei
contingentamenti; per il reato di diffamazione a mezzo della stampa; d) peri
reati militari di assenza dal servizio preveduti dagli articoli del Codice
penale militare di guerra commessi, in quanto non siano stati compresi in
precedenti decreti di amnistia; per ogni reato, non militare o finanziario, per
il quale è stabilita una pena detentiva non superiore nel massimo a sei anni,
sola o congiunta a pena pecuniaria, commesso da minori di anni diciotto, ferme
restando le esclusioni di cui alla lettera a); per i reati finanziari preveduti
[segue elenco]. Senato della Repubblica, Seduta, Discussione del disegno di
legge: Delegazione al Presidente della Repubblica per la concessione di
amnistia e indulto, p. 2671 senato. it/service). Relatore è il senatore Giacomo
Piola della Democrazia Cristiana. Dalla tesi di Malo, La giustizia di
transizione tra fascismo e democrazia, dspace.unive.it/bitstream/ handle/1
sequence=2). Art. 2. È concesso indulto: a) per i seguenti reati commessi:
reati politici, ai sensi dell’art. 8 del Codice penale, e i reati connessi;
nonchè i reati inerenti a fatti bellici, commessi da coloro che abbiano
appartenuto a formazioni armate: 1) commutando la pena dell’ergastolo nella
reclusione per anni dieci e, qualora l’ergastolo sia stato già commutato in
reclusione per effetto dell’indulto, riducendo ad anni dieci la pena della
reclusione sostituita a quella dell’ergastolo; riducendo ad anni due la pena
della reclusione superiore ad anni venti e condonando interamente la pena non
superiore ad anni venti; per ogni reato commesso non oltre il 18 giugno 1946 da
coloro che abbiano appartenuto a formazioni armate, e non fruiscano del
beneficio indicato nella precedente lettera. In sintesi, quell’amnistia e
alcune norme successive “estesero definitivamente a tutti i condannati
(compresi i latitanti), i benefici delle scarcerazioni e delle amnistie. In
questo modo in carcere non rimase più nessuno, e la giustizia del dopoguerra
così si concluse” 117, Se la condanna esige il ricordo, l’amnistia impone
l’oblìo: e forse, come il dimenticare è essenziale per la mente dell’individuo,
così il dimenticare è necessario affinché una nazione possa vivere senza
eccessive tensioni. L'Italia ha molto dimenticato, e la natura e le dimensioni
di questo oblio imporrebbero un’ulteriore, vasta ricerca. Essa potrebbe
svolgersi all’insegna di quando aveva affermato Renan: L’oblio, e dirò persino
l’errore storico, costituiscono un fattore essenziale nella creazione di una
nazione, ed è per questo motivo che il progresso degli studi storici
rappresenta spesso un pericolo per le nazionalità. La ricerca storica, infatti,
riporta alla luce i fatti di violenza che hanno accompagnato l’origine di tutte
le formazioni politiche, anche di quelle le cui conseguenze sono state
benefiche: l’unità si realizza sempre in modo brutale. Una nazione è un’anima,
un principio spirituale. Due cose, che in realtà sono una cosa sola,
costituiscono quest’anima e questo principio spirituale; una è nel passato,
l’altra è nel presente. Una è il comune possesso di una ricca eredità di
ricordi; l’altra è il consenso attuale, il desiderio di vivere insieme, la
volontà di continuare a far valere l’eredità ricevuta insieme. L’essenza di una
nazione sta nel fatto che tutti i suoi individui condividano un patrimonio
comune, ma anche nel fatto che tutti abbiano dimenticate molte altre cose!!8,
Nella giustizia transizionale dell’Italia del dopoguerra le amnistie
“Togliatti” e “Azara” sono i primi passi sulla via dell’oblìo; altri se ne
aggiusero, soprattutto dopo le turbolenze. Omettendo ulteriori approfondimenti,
se ne può tracciare un primo quadro complessivo. I provvedimenti di amnistia e
di indulto per fatti politici sono cinque su un totale di nove atti del genere
(i decreti emessi in relazione a fatti politici contengono di solito
disposizioni anche in ordine a reati comuni). Il primo è (D.P.R.) (D.P.R.). Gli
altri sono (D.P.R.), (D.P.R.) e (D.P.R.). Dopo, non vi sono più amnistie per
fatti politici. Di conseguenza i provvedimenti di questo tipo Ivi
dspace.unive.it stream handle. Ivi Renan, Che cos'è una nazione? E altri saggi,
Donzelli, Roma. Sull’oblìo individuale in Sandra Basilea, risultano essere
cinque nei trentacinque anni: queste sono le dimensioni della ‘clemenza’
politica in Italia in tempi recenti”!!9, La riabilitazione del passato culminò
nel 1960 con la formazione del Governo Tambroni, che ottenne la fiducia 1’8
aprile: un monocolore democristiano con l’appoggio esterno del Movimento
Sociale Italiano, diretto erede della Repubblica Sociale Italiana e, quindi,
del partito fascista (che una norma della costituzione vieta di ricostituire
“sotto qualsiasi forma; di qui la scelta di denominarlo “Movimento” e non
“Partito”). Questa inaccettabile alleanza politica aveva il suo simbolo in
Giorgio Almirante, già sottosegretario nel governo della Repubblica Sociale
Italiana, co-fondatore e poi segretario generale del Movimento Sociale
Italiano, nonché deputato nel parlamento repubblicano. La fiducia a quel
governo di centro-destra provocò violente manifestazioni in tutto il paese e
Fernando Tambroni presentò le sue dimissioni. Ma oggi la fiamma tricolore — che
fu il simbolo dell’estinto Movimento Sociale Italiano — continua ad essere
presente nel simbolo del partito di estrema destra “Fratelli d’Italia” che
nelle elezioni passate ha acquistato una posizione rilevante e che negli
attuali sondaggi elettorali presenta una crescita costantel21, anche se sembra
aver subìto un rallentamento nelle elezioni locali. In questo richiamo al
‘passato che non passa’ ritorna l'atmosfera ‘nostalgica’ (già evocata nel $
3.Commemorare in tempi immemori: tra condanna e nostalgia) e la constatazione
che, nella repubblica nata dalla Resistenza, si sta ormai affermando sempre più
la desistenza, cioè il cedere il passo alle pulsioni di destra sopite ma non
cancellate, al fascismo eterno evocato da Eco. Ed era proprio la desistenza
quello che Piero Calamandrei temeva: Finita e dimenticata la Resistenza,
tornano di moda gli “scrittori della desistenza”: e tra poco recla meranno a
buon diritto cattedre ed accademie. Sono questi i segni dell’antica malattia. E
nei migliori, di fronte a questo rigurgito, rinasce il disgusto: la sfiducia
nella libertà, il desiderio di appartarsi, di lasciare la politica ai
politicanti. Questo il pericoloso stato d’animo che ognuno di noi deve
sorvegliare Santosuosso, Gli anni .inventati. org/ apm/ abolizionismo/
santpoli/ santpoli6. Costituzione della Repubblica italiana, Disposizioni
transitorie e finali, XII: È vietata la riorganizzazione, sotto qualsiasi
forma, del disciolto partito fascista. In deroga all’articolo 48, sono
stabilite con legge, per non oltre un quinquennio dall’entrata in vigore della
Costituzione, limitazioni temporanee al diritto di voto e alla eleggibilità per
i capi responsabili del regime fascista. Secondo un sondaggio dell’importante
Istituto Nazionale di Ricerche Dembòpolis “se si votasse oggi il primo partito
sarebbe Fratelli d’Italia con il 21% delle preferenze. La Lega, però, insegue
ad appena lo 0,2 di distanza, accreditandosi al 20,8 per cento. - Non distante
dai partiti del centrodestra il Pd, che otterrebbe il 19,5%. Il Movimento 5
Stelle, invece, si assesterebbe al 16,6 per cento, mentre tutti gli altri
partiti sarebbero sotto la soglia del 10%. Forza Italia [il partito di Silvio
Berlusconi], infatti, è accreditata al 7 per cento, seguita da Azzore al 2,6%,
Sinistra Italiana al 2,2 per cento, Leu all’1,9 per cento e infine Italia Viva
all’1,7%” lagone.it sondaggi- politicielettorali-oggi-fratelli-
ditalia-lega-e-pd- racchiusi-in- appena-un-punto-e-mezzo/). Eco, I/ fascismo
eterno, La nave di Teseo. Eco indica “una lista di caratteristiche tipiche di
quello che vorrei chiamare l’“Ur-Fascismo” o il “fascismo eterno” Tali
caratteristiche non possono venire irreggimentate in un sistema: molte si
contraddicono reciprocamente, e sono tipiche di altre forme di dispotismo o di
fanatismo. Ma è sufficiente che una di loro sia presente per far coagulare una
nebulosa fascista” e combattere, prima che negli altri, in se stesso: se io mi
sorprendo a dubitare che i morti siano morti invano, che gli ideali per cui son
morti fossero stolte illusioni, io porto con questo dubbio il mio contributo
alla rinascita del fascismo. Dopo la breve epopea della resistenza eroica, sono
ora cominciati, per chi non vuole che il mondo si sprofondi nella palude, i
lunghi decenni penosi ed ingloriosi della resistenza in prosa. Ognuno di noi
può, colla sua oscura resistenza individuale, portare un contributo alla
salvezza del mondo: oppure, colla sua sconfortata desistenza, esser complice di
una ricaduta che, questa volta, non potrebbe non esser mortale, Bibliografie,
Libri di sopravvissuti. Rispetto all’elenco contenuto nel volume di Liliana
Segre (cfr. supra, S$ 5. Una guida: i ricordi di Liliana Segre, i titoli sono
qui riportati in ordine alfabetico secondo il cognome dell’autore e, ove
possibile, è stata indicata la prima edizione e qualcuna delle successive.
Quasi tutti i titoli hanno però ulteriori edizioni, con vari curatori o
prefatori. Bruck, Edith, Chi ti ama così, Lerici, Milano; Feltrinelli, Milano,
Signora Auschwitz. Il dono della parola, Marsilio, Venezia, Il pane perduto, La
nave di Teseo, Milano, Bucci, Andra Tatiana Bucci, Noî, bambine ad Auschwitz.
La nostra storia di sopravvissute alla Shoah. A cura di Umberto Gentiloni
Silveri e Marcello Pezzetti. In collaborazione con Stefano Palermo, Mondadori
Milano, Fiano, Nedo, A Il coraggio di vivere. Prefazione Fiamma Nirestein;
presentazione Ernesto Galli della Loggia; contributo storico Marcello Pezzetti,
Monti, Saronno; Premesse di Andrea, Emanuele e Enzo Fiano, San Paolo, Cinisello
Balsamo Levi, Primo, Se questo è un uomo, De Silva, Torino; Einaudi, Torino, La
tregua, Einaudi, Torino, I sommersi e i salvati, Einaudi, Torino, Millu,
Liliana I/ fumo di Birkenau, La Prora, Milano, Giuntina, Firenze, Tagebuch. Il
diario del ritorno dal Lager. Prefazione di Paolo De Benedetti. Introduzione di
Piero Stefani, Giuntina, Firenze, Modiano, Sami, Per questo ho vissuto. La mia
vita ad Auschwitz-Birkenau e altri esili. A cura di Marcello Pezzetti e Umberto
Gentiloni Silveri, Rizzoli, Milano, Veltroni, Tana libera tutti. Sami,
Calamandrei, Desistenza, “Il Ponte, jacopo giliberto.blog. ilsole24ore.
desistenza-un- vecchio-articolo- di calamandrei -da-rileggere-conattenzione/).
Queste bibliografie sono pubblicate anche nella rivista on line dell’Institut
fur Zeitgeschichte di Monaco di Baviera e Berlino: Le leggi razziali in Italia:
dall’amnistia all’amnesia. Una bibliografia, “Schepunkte, Max Planck Institute
for Legal History and Legal Theory Research Paper Series, Modiano, il bambino
che tornò da Auschwitz, Feltrinelli, Milano, Veltroni raccoglie la
testimonianza diretta di Sami Modiano e la trascrive per i più giovani).
Nissim, Luciana, Ricordi della casa dei morti, in Luciana Nissim Pelagia
Lewinska, Donne contro il mostro, Ramella, Torino; anche in Luciana Nissim Momigliano,
Ricordi della casa dei morti, e altri scritti, Giuntina, Firenze. Springer, Il
silenzio dei vivi. All'ombra di Auschwitz, un racconto di morte e resurrezione,
Marsilio, Venezia Szòrenyi, Una bambina ad Auschwitz. Bernardi, Mursia, Milano,
Terracina, Piero, Pensate sempre che siete uomini. Una testimonianza della
Shoah. Con una postfazione di Lisa Ginzburg, Ponte alle Grazie, Milano,
Venezia, Shlomo, Sonderkommando Auschwitz. A cura di Marcello Pezzetti e
Umberto Gentiloni Silveri; da un’intervista di Béatrice Prasquier, Rizzoli,
Milano, All’elenco di Liliana Segre si possono aggiungere: Basilea, Sandra, Se:
viva Anne?, Cappelli, Bologna, Del Vecchio, Giorgio, Una nuova persecuzione
contro un perseguitato. Documenti, Tipografia artigiana, Roma, Grasselli,
Antonia (ed.), Strarzeri in patria: gli ebrei bolognesi dalle leggi
anti-ebraiche, Pendragon, Bologna, Ottolenghi, Massimo, Per un pezzo di patria.
La mia vita negli anni del fascismo e delle leggi razziali, Blu Edizioni,
Torino, Ricordi di un “gagno” di “Giustizia e libertà”,“Micromega, Una
bibliografia sulle leggi razziali. La bibliografia che segue elenca soltanto i
titoli dei libri (non quindi degli articoli) in cui compaiono le parole “leggi
razziali” e si limita agli anni prossimi l’ottantesimo anniversario delle leggi
razziali. Questa selezione è necessaria perché il Sistema Bibliotecario
Nazionale indica complessivamente titoli dedicati a questo tema. Benussi
Annalisa Di Fant (cur.), Razzismo in cattedra. Il liceo Petrarca di Trieste e
le leggi razziali, EUT, Trieste, Convivere con Auschwitz. Il rafforzamento del
dovere della memoria per la pace e la democrazia nell’ottantesimo dal
preannuncio a Trieste delle famigerate leggi razziali. convegno: EUT, Trieste,
Atti del convegno tenuto a Trieste nell’ambito della Settimana della Memoria).
Di Veroli, Andrea, Giulio Amati da uomo a numero. La vita di un ebreo italiano
spezzata dalle leggi razziali, Chillemi, Roma, Fanesi, Pietro Rinaldo, GU ebrei
italiani nelle Americhe dopo le leggi razziali, Introduzione di Mulas.
Postfazione di Silvana Amati Roma, Nova Delphi, Roma, Max Planck Institute for
Legal History and Legal Theory Research Paper Series, Fidanza, Vittorio, La
lunga notte. Gli italiani fra leggi razziali e deliri totalitari, Associazione
Culturale Mitico Channel, Foggia, Foà, Ugo, Il bambino che non poteva andare a
scuola. Storia della mia infanzia durante le leggi razziali in Italia, Manni,
San Cesario di Lecce, Lombardo, Giacomo, L’ Italia s’è vespa. Una vespa che
racconta i due volti dell’ Italia e della Piaggio, dalla promulgazione delle
leggi razziali fino al boom economico; Pegrari, Porteri (a cura di), Le leggi
razziali contro i beni e le professioni degli ebrei in Italia, Travagliato
Torre d’Ercole, Brescia, Alatri, Giovanna, Asili infantili dall'Unità alle
leggi razziali: ebrei a Roma. Prefazione di Riccardo Di Segni. Introduzione
Paolo Mieli, Fefè, Roma, Calivà, Mario, Le leggi razziali e l'ottobre del 1943,
Besamuci, Nardò (Lecce), Casula, Felice - Spagnoletti, Triulzi, La conquista
dell’impero e le leggi razziali tra cinema e memoria, Annali - Archivio
audiovisivo del movimento operaio e democratico, Effigi, Arcidosso (Grosseto),
Malaguti, Gino Barbara Previato, Giorgio Malaguti, Espulsi e licenziati: alunni
e docenti delle scuole modenesi e le leggi razziali, Nonantola - Centro studi
storici nonantolani, Il Fiorino, Modena, Pagliara, Alessandro (a cura di),
Antichistica italiana e leggi razziali. Atti del Convegno in occasione
dell’ottante- simo anniversario del Regio Decreto Legge (Università di Parma),
Athenaeum, Parma, Riccardi, Andrea - Gabriele Rigano (eds.), La svolta.
Fascismo, cattolicesimo e antisemitismo. Postfazione di Giovagnoli, Guerini,
Milano, Severino, Gerardo, Le leggi razziali e la Guardia di Finanza. Il caso
del finanziere di mare Ettore Marco Cesana, Museo Storico della Guardia di
Finanza, Roma, Battifora, Paolo (cur.): l’emanazione delle leggi razziali.
Testimonianze, saggi, riflessioni, Storia e memoria. Istituto ligure per la
storia della Resistenza e dell’età contemporanea Raimondo Ricci, Genova,
Brusco, Carlo, La grande vergogna: l’Italia delle leggi razziali. Prefazione di
Liliana Segre, Gruppo Abele, Torino, Cardinali, Cinzia Anna di Castro, Ilaria
Marcelli (cur.), Voci di carta. Le leggi razziali nei documenti del- la città
di Siena. Catalogo della mostra documentaria, Archivio di Stato di Siena,
Pacini Giuridica, Cecini, Giovanni, Ebrei non più italiani e fascisti.
Decorati, discriminati, perseguitati, Edizioni Nuova Cultura, Roma; con
prefazione di Riccardo Segni. In 4° di copertina: Secondo di tre volumi
realizzati nell’ambito del progetto “Le leggi razziali e il Valore Militare, Le
leggi razziali e il Valore Militare. Antologia di testi e documenti, Edizioni
Nuova Cultura, Roma, Max Planck Institute for Legal History and Legal Theory,
“Le leggi razziali e il Valore Militare, Di Ruscio — Gravina, Migliau, Le leggi
anti-ebraiche. Materiali per riflettere e ricordare, s.l.s.n. Pubbliprint,
Roma, Duranti, Simone, Leggi razziali fasciste e persecuzione antiebraica in
Italia, Unicopli, Milano, Iossa, Vincenza — Manuele Gianfrancesco (cur.),
Vietato studiare, vietato insegnare. Il Ministero dell’educazione nazionale e
l’attuazione delle norme antiebraiche, Prefazione di Michele Sarfatti, Palombi,
Roma, Nigro, Giuseppe, Opposte direzioni: le famiglie Friedmann e Sonnino in
fuga dalle leggi razziali. Prefazione di Alfonso Botti. Con una nota di Angelo
Proserpio, Biblion, Milano, Perini, Mario, L'Italia – le leggi antiebraiche e a
70 dalla Costituzione. Atti del Convegno tenuto a Siena, Con una presentazione
di Francesco Frati e con un’introduzione di Floriana Colao, Pacini Giuridica,
Pisa, Riccardi Rigano, La svolta. Fascismo, cattolicesimo e antisemitismo.
Postfazione di Agostino Giovagnoli, Guerini, Milano, Affricano, Marta, Una
bambina ebrea ai tempi delle leggi razziali, Le Graffette, Sassuolo, Berger e
Pezzetti, vite spezzate, Gangemi, Roma, Boratto, Rosanna Ruffino, le leggi
razziali: i diritti negati tra discriminazioni e persecuzioni, Comitato
provinciale di Udine della Associazione Nazionale Partigiani d’Italia, Udine,
Bozzi (cur.): le “leggi razziali”) l’anti-ebraismo fascista dalla persecuzione
dei diritti alla Shoah, ANPI, Magenta Ca’ Foscari allo specchio: dalle leggi
razziali. [Con la supervisione di Alessandro Casellato], Catalogo della mostra,
CFZ Ca’ Foscari Flow Zone, Venezia, in occasione del Giorno della memoria, Le)
case e le cose : le leggi razziali e la proprietà privata. Catalogo della
mostra, Fondazione per l’arte e la cultura della Compagnia di San Paolo,
Torino, Cassarino, Salvatore, Nego nel modo più assoluto di essere ebreo.
Documenti e riflessioni sull’applicazione delle leggi razziali nella provincia
di Ragusa. Prefazione di Saro Distefano, Sicilia Punto L, Ragusa, Cavicchi,
Alba - Dino Renato Nardelli, Le leggi razziali nell’Italia fascista, Istituto
per la storia dell'Umbria contemporanea (Isuc), Perugia Collotti, Enzo, I/
fascismo e gli ebrei. Le leggi razziali in Italia. Prefazione di Donatella Di
Cesare RCS, Milano, Critelli e Surace, Leggi razziali e drammi personali: i
documenti raccontano, [Tipografia Essezeta], Varese. Delsante, Con la faccia
infarinata: ebrei a Collecchio dalle leggi razziali (Corcagnano: Graphital),
Collecchio, Dix, Gioele, Quando tutto questo sarà finito. Storia della mia
famiglia perseguitata dalle leggi razziali, Monda- dori, Milano, Edizione
speciale edita per i periodici del Gruppo Mondadori; prima edizione: Mondadori,
Max Planck Institute for Legal History and Legal Theory Research Paper Series,
Fogarollo, Note scordate: tre musicisti ebrei nella tempesta delle leggi
razziali. Prefazione di Liliana Picciotto. Con CD musicale a cura di Giovanni
Cardillo e Francesco Buffa, Sillabe, Livorno, Graffone, Valeria, Espulsioni
immediate: l’Università di Torino e le leggi razziali, Zamorani, Torino,
Guadagni, Davide (a cura di), Due anniversari: 80° dalle leggi razziali, dalla
Costituzione, Pisa University Press, Pisa Id. Una giornata particolare: la
cerimonia del ricordo e delle scuse. Pisa, San Rossore, dalla firma delle leggi
razziali italiane, Pisa University Press, Pisa, Irico, Pier Franco (a cura di),
Vo: 0n siete italiano: a ottant'anni dalle leggi razziali, gli ebrei trinesi e
i regi- decreti, ANPI, Associazione nazionale partigiani d’Italia di Trino,
Trino, Liceo classico e linguistico statale Vincenzo Gioberti di Torino,] Non
dimenticare: le conseguenze delle leggi razziali al liceo Gioberti, Torino,
Pardo, Lucio, Barbarie sotto le due torri: leggi razziali e Shoah a Bologna,
Centro stampa regionale, [Bologna, Carolina Delburgo (a cura di), Dopo la
barbarie: il difficile rientro, [s.1.], Centro stampa della regione
Emilia-Romagna, II rumore del vuoto: assenze e presenze nell’istituto
magistrale Laura Bassi durante le leggi razziali [progetto didattico: Luchita
Quario e Maria Giovanna Bertani], Regione Emilia Romagna Assemblea Legislativa,
Bologna, Sega, Maria Teresa, Il banco vuoto. Scuola e leggi razziali: Venezia,
Prefazione di Gadi Luzzatto Voghera, Cierre, Sommacampagna, Vercelli:
francamente razzisti: le leggi razziali in Italia, Edizioni del Capricorno,
Torino Volpe, Pompeo — Simone, “Posti liberi”: leggi razziali e sostituzione
dei docenti ebrei all’Università di Padova, Padova University Press, Padova,
Foà, Dario e Aida, Quando due parallele si incontrano: due ragazzi ebrei dalle
leggi razziali ad oggi, S. Belforte, Livorno 2Meneghetti, Francesca, Nor sapevo
di essere ebrea. Carla Rocca di fronte alle leggi razziali, Istresco, Treviso,
Rossi, Scipione, Lo squalo e le leggi razziali. Vita spericolata di Camillo
Castiglioni, Rubbettino, Soveria Mannelli, Triggiani, Ilaria (cur.), La memoria
contro ogni discriminazione. Giorno della memoria, Assemblea legislativa delle
Marche, Ancona, L’“Amnistia Togliatti. Questa bibliografia si limita ai titoli
di un numero limitato di libri perché, per ulteriori ricerche, si può ricorrere
alla vasta Bibliografia contenuta nel volume del penalista Paolo Caroli, //
potere di non punire. Uno studio sull’amnistia Togliatti, Edizioni Scientifiche
Italiane, Napoli, Max Planck Institute for Legal History and Legal Theory
Research Paper Series, Agosti, Togliatti, l’amnistia e i ragazzi di Salò, in:
Italia: guerra di liberazione e nascita della Repubblica. Scritti sulla
Resistenza, sulla guerra civile e sulla Costituente, L'Unità — Nuova iniziativa
editoriale, Roma, Battini, Michele, Peccati di memoria. La mancata Norimberga
italiana, Laterza, Roma-Bari, Bugni (Arno), Ermenegildo, Riffessioni su due
periodi storici: la Repubblica di Montefiorino, il dopoguerra, l’amnistia di
Togliatti e il dopo... cur. Pedrini, ANPI, Comitato provinciale di Bologna,
Bologna, Angelo, I socialisti e la defascistizzazione mancata, Franco Angeli,
Milano, Franzinelli, Mimmo, L’Amnistia Togliatti: colpo di spugna sui crimini
fascisti, Mondadori, Milano, Ristampato con una postfazione di Guido Neppi
Modona: Feltrinelli, Milano, Caroli: “La principale monografia storica al
riguardo” // potere di non punire, Le stragi nascoste. L’armadio della
vergogna: impunità e rimozione dei crimini di guerra nazifascisti, Mondadori,
Milano, Giannantoni, Franco, / giorni della speranza e del castigo. Varese: la
resa nazifascista, il Tribunale del popolo, il campo di concentramento di
Masnago, i processi della Corte d’Assise, gli eccidi delle bande irregolari, il
progetto Alleato di “occupare” la provincia, il fallimento delle Commissioni
Epurazione e Illeciti Arricchimenti del regime, l’amnistia Togliatti,
Emmeceffe, Varese, Marchionne, Antonio, Amristia Togliatti. I provvedimenti
clemenziali al mutar di regime: l’amnistia, [tesi di laurea, Università di
Napoli Federico II]. Peregalli— Mirella Mingardo, Togliatti guardasigilli. In
appendice: circolari e documenti, Colibrì, Paderno Dugnano, Santosuosso, Amedeo
— Colao, Politici e aministia: tecniche di rinuncia alla pena per i reati politici
dall’unità ad oggi, Bertani, Verona, Scalabrino, I guardiasigilli comunisti
Togliatti e Gullo. Sanzioni contro il fascismo e processo alla Resistenza,
Miccoli, La grande cesura. La memoria della guerra e della Resistenza nella
vita europea del dopoguerra, Il Mulino, Bologna, Nelle bibliografie risultano
entrambi i nomi Scalabrino, Francesco e Scalambrino, Francesco.] Scalambrino,
Francesco, Gullo e “amnistia Togliatti”, in Giuseppe Masi (a cura di),
Mezzogiorno e Stato nell’opera di Fausto Gullo, Orizzonti meridionali, Cosenza,
Collana di studi e ricerche dell’Istituto calabrese per la storia
dell’antifascismo e dell’Italia contemporanea). Bibliografia sintetica
sull’“Amnistia Azara. I testi su questa amnistia e sul suo autore sono pochi e
di difficile reperimento. Essi sono qui suddivisi in tre sottosezioni: a) Per
una biografia di Antonio Azara; b) Testi legislativi; c) Scritti sull’“Amnistia
Azara”. Per una biografia di Azara, Berri, Azara: necrologio, “Il diritto
fallimentare e delle società commerciali, Insediamento del primo Presidente
della Corte di Cassazione sen. dott. Azara. Udienza delle Sezioni unite
civili), Stamperia Nazionale, Roma, Max Planck Institute for Legal History and
Legal Theory Research Paper Series, L., Insediamento del Procuratore generale
presso la Corte suprema di Cassazione sen. dott. Antonio Azara. Udienza delle
Sezioni unite civili, Stamperia nazionale, Roma, Il) trentennio della Rivista
di diritto agrario, Scritti di Azara; in appendice: I giudizi dopo il primo
decennio, Tipografia B. Coppini, Firenze, Tritto, Francesco, Azara, Antonio,
in: Dizionario Biografico degli Italiani, Istituto della Enciclopedia Italiana,
Roma treccani.it/ enciclopedia/ antonio-azara_(Dizionario-Biografico). Testi
legislativi Amnistia-indulto e liberazione condizionale: legge, legge, D.P.R.,
Schiano, S. Maria Capua Vetere, Calvanesi, Giovanni, Amnistia, indulto,
liberazione condizionale. Testo completo dei provvedimenti: commento generale
ed analitico articolo per articolo, richiami legislativi e giurisprudenziali,
formulario, indice completo di tutti i reati compresi negli atti di clemenza
(Decreto del Presidente della Repubblica, G. U. Legge, G. U.), Ed. Istituto
Dante, Roma, Tip. Pug, Pontificia Università Gregoriana, Decreto del Presidente
della Repubblica, Concessione di amnistia e di indulto gazzettaufficiale.it/
eli/id sg; GU Serie Generale). Curatolo, D.P.: Amnistia e indulto per reati
comuni finanziari, militari, politici; D.P.: liberazione condizionale, Marrese,
Bari, In cop.: Con commento e giu- risprudenza, elenco articoli C.P.
amnistiati; in appendice: reati elettorali ed elenco amnistie ed indulti,
Gorgoglione, I decreti di clemenza: in materia penale, politica, militare,
finanziaria, valutaria, annonaria, disciplinare, elettorale, amministrativa,
tributaria e di polizia. Manuale pratico sugli istituti giuridici dell’amnistia
e dell’indulto con prontuario dei decreti, note illustrative, criteri di
applicazione, richiami giurisprudenziali e prospetto riassuntivo dei decreti,
Giuffrè, Milano, Piromallo, Esposizione critica della giurisprudenza sui
decreti di amnistia e d’indulto dell’ul- timo decennio, Società editrice
libraria, Milano, con il decreto dell’“Amnistia Azara” cfr. infra, c). Id.,
Esposizione critica della giurisprudenza sui decreti di amnistia e d’indulto
dell’ultimo decennio, Società Editrice Libraria, Milano, con il decreto di
amnistia e indulto, illustrato articolo per articolo). Testo completo (dalla
Gazzetta Ufficiale delle leggi, per la concessione amnistia ed indulto, Ceretti,
Genova, Supplemento a: Ruote del lotto,). Scritti sull’“Amnistia Azara”
Amnistia e indulto : leggi, decreto P.R., L. Di G. Pirola, Milano, Azara,
Amnistia e indulto. Discorsi pronunciati alla Camera dei deputati nelle sedute,
Tipografia della Camera dei deputati, Roma, Max Planck Institute for Legal
History and Legal Theory Research Paper Series, Bartholini, Salvatore, La
delegazione legislativa in materia di amnistia e indulto, Giuffrè, Milano,
Rivista trimestrale di diritto pubblico”). Basso, Lelio, Per un’amnistia
riparatrice, Camera dei deputati, Roma, Berlinguer, Mario, Su/l’amnistia,
Discorso pronunciato alla Camera dei deputati nella seduta, Tipografia della
Camera dei deputati, Roma, Bracci, Arnaldo, Brevi cenni di giurisprudenza
sull’applicazione dell’amnistia di cui al D.P., al reato di contrabbando di
tabacchi esteri,“La Giustizia Penale”, Capalozza, Enzo, I/ reato politico
nell’ultimo provvedimento di amnistia ed indulto, “Il Nuovo Diritto” Colitto,
Ammnistia ed indulto: discorso pronunciato alla Camera dei Deputati nella
seduta, Tipografia della camera dei deputati, Roma, De Francesco, Giuseppe
Menotti, La tesi monarchica sull’amnistia: discorso, Roma, L’amnistia e
l’indulto in relazione all’articolo della costituzione : discorso, Jannitti
Piromallo, Alfredo Esposizione critica della giurisprudenza sui decreti di
amnistia e d’indulto dell’ulti- mo decennio, Società Editrice Libraria, Milano,
con il decreto di amnistia e indulto, illustrato articolo per articolo,
anteriore all’“Amnistia Azara. Malizia, Saverio, Giurisprudenza completa
sull’amnistia e indulto : Decr. Gazzettino Forense, Padova, Perazzoli,
Giuseppe, / limiti di applicabilità dell’amnistia per i reati di assenza dal
servizio, “Archivio penale” Riccio, Stefano, Sull’amnistia e l’indulto.
Discorso pronunciato alla Camera dei deputati nella seduta, Tipografia della
Camera dei deputati, Roma Santamaria, Dario, Considerazioni sull’applicabilità
dell’amnistia al reato continuato, “Rivista Italiana di Diritto Penale”
Scardia, Marcello, // concetto di formazioni armate nel recente decreto di
amnistia e indulto, “La giustizia penale” Tipografia della camera dei deputati,
Roma). Siracusano, Ancora sull’amnistia e sull’immutabilità dell’accusa,
Compagnia industriale tipografica editrice meridionale, Catania Rassegna
giuridica di Catania” Udienza) Spallicci, Aldo, Su/l’amnistia. Discorso
pronunciato al Senato della Repubblica, Tip. del Senato, Roma, Max Planck
Institute for Legal History and Legal Theory Research Paper Series. Nome
compiuto: Mario Giuseppe Losano. Losano. Keywords: filosofia del diritto
romano, Livio -- Luigi Speranza, “Grice e Losano: storia del diritto romano –
what Kelsen never had!” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!;
ossia, Grice e Losurdo: la ragione
conversazionale e l’implicatura conversazionale del ribelle aristocratico – la
scuola di Sannicandro di Bari -- filosofia pugliese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Sannicandro
di Bari). Abstract.
Grice: “It must be remembered that philosophers of my generation at Oxford
encountered philosophy through the classics, and while contemporary
philosophers were totally absent in our curriculum, so were some OLDER
philoosphers, such as Nietzsche, which is paradoxical, seeing that he loved the
classics so much. The reason I adjudicate to Bradley, who possibly thought that
Hegel spoke a better German!” -- Filosofo italiano. Sannicandro di Bari,
Puglia. Grice: “Losurdo has contributed to a collection on ‘fatti normativi’
which is fascinating!” -- Grice: “I like
Losurdo: describing Nietzsche as the aristocratic rebel is genial; he also
engages in some linguistic botanising with his ‘linguaggio dell’impero’:
something Romans and Brits know well – cf. ‘Great Britaiin’ and my little
England!” Italian
philosopher, expert not on Grice, but Nietzsche, “Nietzsche, ribelle
aristocratico” -- essential Italian philosopher.
Si laurea a Urbino sotto la guida di SALVUCCI con la
tesi, “La semantica di Rodbertus”. Direttore dell'Istituto di Scienze
filosofiche e pedagogiche Pasquale Salvucci ad Urbino, insegna storia della
filosofia nella stessa università presso la facoltà di Scienze della
Formazione. Inoltre fu presidente dell'hegeliana Società internazionale
Hegel-Marx per il pensiero dialettico, membro della Società di scienze di
Leibniz a Berlino (un'associazione di scienziati che si rifà alla settecentesca
Accademia Reale Prussiana delle Scienze nella tradizione di Leibniz) e
direttore dell'associazione politico-culturale Marx XXI. Dalla militanza
comunista alla condanna dell'imperialismo statunitense, fino allo studio della
questione afroamericana e di quella dei nativi, L. e studioso anche partecipe
della politica nazionale e internazionale. Di formazione marxista,
descritto sia come un «marxista controcorrente» sia come un «marxista
eterodosso» e un «comunista militante», la sua produzione spazia dai contributi
allo studio della filosofia kantiana (la cosiddetta autocensura di Kant e il
suo nicodemismo politico), alla rivalutazione dell'idealismo classico tedesco,
specie di Hegel, nel tentativo di riproporne l'eredità (sulla scia di Lukács in
particolare), alla riaffermazione dell'interpretazione del marxismo tedesco e
non (GRAMSCI (si veda) e i SPAVENTA (si veda)), con incursioni nell'ambito del
pensiero nietzscheano (la lettura di un Nietzsche radicale aristocratico) e di
quello heideggeriano (in particolare la questione dell'adesione al nazismo di Heidegger).
La sua riflessione filosofico-politica, attenta alla contestualizzazione del
pensiero filosofico nel proprio tempo storico, muove in particolare dai temi
della critica radicale del liberalismo, del capitalismo, del colonialismo e
dell'imperialismo, nonché della concezione tradizionale del totalitarismo (Arendt),
nella prospettiva di una difesa della dialettica marxista e del materialismo
storico, dedicandosi anche allo studio dell'antirevisionismo in ambito
marxista-leninista. Losurdo ha una visione molto critica della tradizione
intellettuale europea del liberalismo, in particolare della tradizione classica
e delle sue origini, sostenendo che pur pretendendo di enfatizzare l'importanza
della libertà individuale in pratica il liberalismo reale è a lungo
contrassegnato dalla sua esclusione di persone da questi diritti, con
conseguente sfruttamento come razzismo, schiavitù e genocidio. Afferma che le
origini del nazismo si trovano in quelle che considera politiche colonialiste e
imperialiste del mondo occidentale. Esaminando le posizioni intellettuali e
politiche degli intellettuali sulla modernità, Kant e Hegel furono i più grandi
pensatori della modernità mentre Nietzsche fu il suo più grande critico.
I suoi lavori, che lui stesso fa rientrare nell'ambito della storia delle idee,
riguardano inoltre l'indagine delle questioni di storia e politica
contemporanee, con una attenzione critica costante al revisionismo storico e la
polemica contro le interpretazioni di Furet e Nolte. In particolare critica una
tendenza reazionaria tra gli storici contemporanei revisionisti riconoscibile
nel lavoro di autori come Nolte, che traccia l'impeto dietro l'Olocausto agli
eccessi della rivoluzione russa; o Furet, che collega le purghe staliniane a
una «malattia» originata dalla rivoluzione francese. Secondo L. l'intenzione di
questi revisionisti è di sradicare la tradizione rivoluzionaria in quanto le
loro vere motivazioni hanno poco a che fare con la ricerca di una maggiore
comprensione del passato, ma si trovano nel clima e nei bisogni ideologici
delle classi politiche, come è più evidente nel lavoro dei revivalisti
imperiali Johnson e Ferguson. Fornisce inoltre una nuova prospettiva su
rivoluzioni come quella inglese, americana, francese, russa e quelle contro il
colonialismo e l'imperialismo. Si discosta anche dalle posizioni elogiative che
la maggior parte delle biografie prende nell'analisi di Gandhi e la
nonviolenza. L. volge la sua attenzione alla storia politica della
filosofia moderna tedesca da Kant a Marx e del dibattito che su di essa si
sviluppa in Germania, per poi procedere a una rilettura della tradizione del
liberalismo, in particolare partendo dalla critica e dalle accuse di ipocrisia
rivolte a Locke per la sua partecipazione finanziaria alla tratta degli
schiavi. Riprendendo ciò che afferma Arendt in Le origini del totalitarismo,
per Losurdo il vero peccato originale del Novecento è nell'impero coloniale di
fine Ottocento, dove per la prima volta si manifesta il totalitarismo e
l'universo concentrazionario. Controversia degli storici L. critica il
concetto di totalitarismo, sostenendo che fosse un concetto polisemico con
origini nella teologia cristiana e che applicarlo alla sfera politica
richiedeva un'operazione di schematismo astratto che utilizza elementi
isolati della realtà storica per collocare la Germania nazista e altri regimi
fascisti e l'Unione Sovietica e l'esperienza del socialismo reale e di altri
Stati socialisti nello stesso insieme, servendo così l'anticomunismo degli
intellettuali della guerra fredda piuttosto che riflettere la ricerca
intellettuale. Forte critico dell'equiparazione tra nazismo e comunismo
(in particolare quello sovietico) fatta da studiosi come Furet e Nolte, ma
anche da Arendt e Popper, nonché del concetto di «olocausto rosso», il suo
Stalin. Storia e critica di una leggenda nera, sollevò un dibattito sulla
figura di Iosif Stalin, sul quale a suo avviso peserebbe una sorta di leggenda
nera costruita per screditare tutto il comunismo. Porta l'esempio che nel lager
vi era volontà omicida esplicita in quanto l'ebreo che vi entrava era destinato
a non uscire più (vi è una despecificazione naturalistica) mentre nel gulag no
(si tratta di despecificazione politico-morale) e nel primo venivano rinchiusi
quelli che il nazismo chiamava Untermensch – sottouomini -- mentre nel secondo
(in cui afferma finissero solo una parte dei dissidenti), pur essendo una
pratica da condannare, erano rinchiusi dissidenti da rieducare e non da
eliminare. L. afferma che «il detenuto nel Gulag è un potenziale compagno [la
guardia stessa era tenuta a chiamarlo in questo modo] e dopo l'inizio del
biennio delle grandi purghe che seguono l'assassinio di Kirov] è comunque un
cittadino». Riprendendo anche l'opinione di Levi (internato ad Auschwitz,
secondo cui il lager era moralmente più grave del gulag) e contro Solženicyn
(internato in Siberia e che affermava l'equiparazione della volontà
sterminazionistica),sostiene che pur essendo grave che un Paese socialista nato
per abolire lo sfruttamento usi sistemi imperialisti e capitalisti, il gulag
sia analogo a molti campi di concentramento occidentali (i cui governi hanno
sostenuto e sostengono di essere paladini della libertà), che per certi versi
furono anche più affini al lager in quanto campo di sterminio e non di
rieducazione, riprendendo la storia del genocidio indiano. Egli sostiene anche
che i campi di concentramento e le colonie penali britanniche erano peggio di
qualsiasi gulag, accusando anche politici come Churchill e Truman di essere
autori di crimini di guerra e contro l'umanità pari (se non peggiori) di
quelli che sono stati poi attribuiti a Stalin. L. ritiene inoltre che i
comunisti soffrano di autofobia, cioè paura di se stessi e della propria
storia, problema patologico che va affrontato, a differenza dell'autocritica
sana. Despecificazione politico-morale e despecificazione naturalistica La
despecificazione è l'esclusione di un individuo o di un gruppo dalla comunità
dei civili. Esistono due tipi di despecificazione: La despecificazione
politico-morale (in questo caso l'esclusione è dovuta a fattori politici o
morali). La despecificazione naturalistica (in questo caso l'esclusione è
dovuta a fattori biologici). Per L. la despecificazione naturalistica è
qualitativamente peggiore rispetto a quella politico-morale. Infatti mentre
quest'ultima offre almeno una via di scampo mediante il cambio di ideologia,
questo non è possibile nel caso in cui sia in atto una despecificazione
naturalistica, che è irreversibile in quanto rimanda a fattori biologici che
sono di per sé immodificabili. A differenza di altri pensatori ritiene quindi
che l'olocausto degli ebrei non è incomparabile ed è quindi disposto ad
ammettere in questo caso una tragica peculiarità. La comparatistica che L.
offre a proposito non vuole essere una relativizzazione o uno sminuire, ma
semplicemente considerare l'olocausto degli ebrei come incomparabile significa
perdere la prospettiva storica e dimenticarsi dell'olocausto nero (l'olocausto
dei neri) o dell'olocausto americano (l'olocausto dei nativi indiani d'America
ottenuto negli Stati Uniti mediante la continua deportazione sempre più a ovest
e la diffusione ad arte del vaiolo), oltre ad altri stermini di massa come il
genocidio armeno. Polemiche riguardanti Stalin Una recensione effettuata
da Guido Liguori su Liberazione (organo ufficiale del Partito della
Rifondazione Comunista) di Stalin. Storia e critica di una leggenda nera, libro
in cui L. critica la demonizzazione di Stalin effettuata dalla storiografia
maggioritaria e cerca di sottrarlo a quella che definisce «la leggenda nera su
di lui», è al centro di una polemica all'interno della redazione del suddetto
quotidiano. Venti redattori inviano una lettera di protesta al direttore del
giornale in cui si critica sia il tentativo di riabilitazione di Stalin
presente nel libro di Losurdo sia la recensione di Liguori (giudicata troppo
positiva nei confronti del libro), oltre che la scelta del direttore del
giornale di pubblicare tale recensione. Il libro riceve delle recensioni
critiche per le sue affermazioni e per la metodologia di lavoro utilizzata.I
critici di L. lo accusano di essere un «neostalinista». Grover Furr, autore di
Krusciov mentì e descritto come un «revisionista storico», un «revisionista in
una ricerca lunga una carriera per scagionare Stalin» e un «prezioso contributo
alla scuola revisionista storica degli studi sovietici e comunisti», elogia il
lavoro di L., in particolare quello su Stalin, iniziando un'amicizia reciproca.
Nel introduce Furr a un editore italiano
che pubblica la traduzione italiana di Khruschev mentì, per cui scrive
l'introduzione. Aveva già scritto l'introduzione e il retrocopertina del libro
di Furr sull'assassinio di Kirov che rimane inedito. Negli estratti di un
convegno organizzato per rivalutare la figura di Stalin a cinquant'anni
dalla morte critica le rivelazioni contenute nel rapporto segreto di Chruščёv,
l'allora segretario generale del Partito Comunista dell'Unione Sovietica.
Secondo Losurdo la cattiva fama di Stalin deriverebbe non dai crimini commessi
da quest'ultimo (paragod altri del suo tempo), ma dalle falsità presenti in
quel rapporto che Chruščёv lesse nel corso del Congresso. Nella relazione al
convegno dà credito a una delle accuse principali che stavano alla base della
sanguinosa repressione staliniana contro gli oppositori, ovvero l'esistenza
nell'Unione Sovietica della «realtà corposa della quinta colonna» pronta ad
allearsi col nemico. Losurdo ribadisce di non voler riabilitare Stalin, seppur
calato nella sua epoca, volendo presentare solo un'analisi dei fatti più
neutrale e attuare un revisionismo sull'esperienza generale del socialismo
reale ritenuta passata, ma utile da studiare per capire le dinamiche future del
socialismo. Losurdo apparteneva alla corrente del marxismo-leninismo, ma
ammirava anche l'interpretazione che Mao Zedong diede della pluralità della
lotta di classe, da collocare nel contesto dell'attenzione che rivolge al
processo di emancipazione femminile e dei popoli colonizzati. Vicino prima al
Partito Comunista Italiano, poi al Partito della Rifondazione Comunista e
infine al Partito dei Comunisti Italiani, confluito nel Partito Comunista
d'Italia e nel Partito Comunista Italiano, di cui è stato membro, fu anche
direttore dell'associazione politico-culturale Marx XXI. Critico del liberalismo,
della NATO e dell'imperialismo, in particolare quello statunitense, Losurdo
contestò l'assegnazione del Premio Nobel per la pace a Xiaobo, considerato un
sostenitore aperto del colonialismo occidentale, in particolare per la sua
idealizzazione del mondo occidentale e per aver affermato che ci sarebbe
bisogno di «300 anni di colonialismo. In 100 anni di colonialismo Hong Kong è
cambiata fino a diventare ciò che è oggi. Data la grandezza della Cina,
ovviamente ci vorrebbero 300 anni per trasformarla in quello che Hong Kong è
oggi. E ho dei dubbi che 300 anni siano abbastanza». Saggi: “Auto-censura e
compromesso” (Napoli, Bibliopolis); “La questione nazionale, restaurazione.
Presupposti e sviluppi di una battaglia politica” (Urbino, Università degli
Studi);“La rivoluzione e la crisi della cultura” (Roma, Riuniti); “Lukacs” Urbino,
Quattro venti, Il comunismo e sui critici (Urbino, Quattro venti, La catastrofe
e l'immagine” (Milano, Guerini, Metamorfosi del moderno.Urbino, Quattro venti);
“La tradizione liberale. Libertà, uguaglianza, Stato, Roma, Riuniti); “Tramonto
dell'Occidente? Atti del Convegno organizzato dall'Istituto italiano per gli
studi filosofici e dalla Biblioteca comunale di Cattolica. Cattolica, Urbino,
Quattro venti, Antropologia, prassi, emancipazione. Problemi del comunismo, e Urbino,
Quattro venti, Égalité-inégalité. Atti del Convegno organizzato dall'Istituto
italiano per gli studi filosofici e dalla Biblioteca comunale di Cattolica. Cattolica,
Urbino, Quattro venti, Prassi. Come orientarsi nel mondo. Atti del convegno
organizzato dall'Istituto Italiano per gli Studi filosofici e dalla Biblioteca
Comunale di Cattolica (Urbino, Quattro venti); La comunità, la morte,
l'Occidente. L’ideologia della guerra, Torino, Boringhieri, Massa folla
individuo. Atti del Convegno organizzato dall'Istituto italiano per gli studi
filosofici e dalla Biblioteca comunale di Cattolica. Cattolica, Urbino, Quattro
venti, La libertà dei moderni, Roma, Riuniti, Napoli, La scuola di Pitagora,.
Rivoluzione francese e filosofia, Urbino, Quattro venti); “Democrazia o
bonapartismo. Trionfo e decadenza del suffragio universale” (Torino, Bollati
Boringhieri, Il comunismo e il bilancio storico del Novecento, Gaeta,
Bibliotheca, Napoli, La scuola di Pitagora, Gramsci e l'Italia. Atti del
Convegno internazionale di Urbino, Napoli, La città del sole, La seconda
Repubblica. Liberismo, federalismo, post-fascismo, Torino, Boringhieri); “Autore,
attore, autorità” (Urbino, Quattro venti); Il revisionismo storico. Problemi e
miti, Roma, Laterza, Utopia e stato d'eccezione. Sull'esperienza storica del
socialismo reale, Napoli, Laboratorio politico, Ascesa e declino delle
repubbliche, Urbino, Quattro venti, Lenin, Atti del Convegno internazionale di
Urbino, Napoli, La città del sole, Metafisica. Il mondo Nascosto, Roma, Laterza,
Gramsci dal liberalismo al comunismo critic, Roma, Gamberetti, Dai fratelli
Spaventa a Gramsci. Per una storia politico-sociale della fortuna di Hegel in
Italia” (Napoli, La città del sole); “Hegel e la Germania. Filosofia e
questione nazionale tra rivoluzione e reazione, Milano, Guerini, Nietzsche. Per
una biografia politica, Roma, Manifesto); “Il peccato originale del Novecento,
Roma, Laterza, Dal Medio Oriente ai Balcani. L'alba di sangue del secolo
americano, Napoli, La città del sole, Fondamentalismi. Atti del Convegno
organizzato dall'Istituto italiano per gli studi filosofici e dalla Biblioteca
comunale di Cattolica. Cattolica Urbino, Quattro venti, URSS: bilancio di
un'esperienza. Atti del Convegno italo-russo. Urbino, Urbino, Quattro venti, L'ebreo,
il nero e l'indio nella storia dell'Occidente, Urbino, Quattro venti, Fuga
dalla storia? Il movimento comunista tra autocritica e auto-fobia, Napoli, La
città del sole, poi Fuga dalla storia? La rivoluzione russa e la rivoluzione
cinese oggi, La sinistra, la Cina e l'imperialismo, Napoli, La città del sole, Universalismo
e etno-centrismo nella storia dell'Occidente, Urbino, Quattro venti, La
comunità, la morte, l'Occidente. Heidegger e l'ideologia della guerra (Torino,
Boringhieri); “Nietzsche, il ribelle aristocratico. Biografia intellettuale e
bilancio critico, Torino, Boringhieri, Cinquant'anni
di storia della repubblica popolare cinese. Un incontro di culture tra Oriente
e Occidente. Atti del Convegno di Urbino, Napoli, La città del sole, Dalla
teoria della dittatura del proletariato al gulag?, Marx e Engels, Manifesto del
partito comunista, Laterza, Bari, Contro-storia del liberalismo, Roma, Laterza,
La tradizione filosofica napoletana e l'Istituto italiano per gli studi
filosofici, Napoli, nella sede dell'Istituto, Auto-censura e compromesso nel
pensiero politico di Kant, Napoli, Bibliopolis, Legittimità e critica del
moderno. Sul marxismo di Gramsci” (Napoli, La città del sole); “Il linguaggio
dell'Impero. Lessico dell'ideologia americana” (Roma-Bari, Laterza); “Stalin.
Storia e critica di una leggenda nera, Roma, Carocci); “Paradigmi e fatti
normativi. Tra etica, diritto e politica, Perugia, Morlacchi, La non-violenza.
Una storia fuori dal mito, Roma, Laterza, La lotta di classe. Una storia
politica e filosofica, Roma, Laterza, La sinistra assente. Crisi, società dello
spettacolo, guerra, Carocci,. Un mondo senza guerre. L'idea di pace dalle
promesse del passato alle tragedie del presente, Carocci. Il comunismo occidentale.
Come nacque, come morì, come può rinascere, Laterza. PCI Ancona: cordoglio per la scomparsa, su il
partito comuista italiano, A. Orsi, Scienza e militanza. Un ricordo, MicroMega,
Cordoglio, Il Metauro, Verso, Il linguaggio dell'Impero. Lessico dell'ideologia
americana, Roma, Laterza. Il comunista contro-corrente. Un comunista eterodosso.
Auto-censura e compromesso in Kant, Napoli, Bibliopolis, Hegel e la libertà dei
moderni, Roma, Riuniti, Napoli, La scuola di Pitagora, Lukacs, Urbino, Quattro
venti, Dai fratelli Spaventa a Gramsci. Per una
storia politico-sociale della fortuna di Hegel in Italia, Napoli, La città del
sole, Nietzsche. Il ribelle aristocratico. La comunità, la morte, l'Occidente.
Heidegger e l'deologia della guerra; Controstoria del liberalismo, Laterza, Revisionismo
storico. Peccato originale del
Novecento. La non-violenza. Una storia
fuori dal mito. La non-violenza. Una
storia fuori dal mito, su L'Ernesto, Associazione Marx, Dalla teoria della
dittatura del proletariato al gulag?, in
Marx, Engels, Manifesto del partito comunista, Editori Laterza, Bari David
Broder. Jacobin. Stalin. Storia e critica di una leggenda nera. URSS: bilancio
di un'esperienza. Atti del Convegno italo-russo. Urbino, Urbino, Quattro venti,
Popper falso profeta, Contro Popper, Armando Editore, B. Lai e L.
Albanese. Fuga dalla storia? Il
movimento comunista tra auto-critica e auto-fobia. Il linguaggio dell'impero.
Lessico dell'ideologia, Lettere su Stalin; Stalin. Storia e critica di una
leggenda nera, su sissco. Stalin. Storia
e critica di una leggenda nera. A.
Romano, Canfora e lo stalinismo che non
fa male, ilcannocchiale. In Memoriam, La Città del Sole, Stalin nella storia
del Novecento, R. Giacomini, Teti, Una teoria generale del conflitto
sociale", Intervento al Congresso Nazionale del PdCI. Il Consiglio Direttivo
dell'associazione Marx Il Nobel per la
pace» a un campione del colonialismo e della guerra, il cavallo oscuro della
letteratura, Open Magazine, Open Magazine, H. Arendt Controstoria del
liberalismo A. Gramsci Genocidio indiano Grandi purgh, Heidegger, Marx, Nietzsche
Olocausto, Stalin Università degli Studi di Urbino "Carlo Bo" - blogspot.com.
Intervista RAI Filosofia, su filosofia.rai. Intervist RTV Svizzera, su you tube.com.
Domenico Losurdo. Losurdo. Keywords: il ribelle aristocratico. Refs.: Luigi Speranza, "Grice, Losurdo, e
Nietzsche, ribelle aristocratico," per il Club Anglo-Italiano, The
Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria, Italia.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossa, Grice e Lottieri:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale del bene commune –
diritto individuale – l’età degl’eroi – la ragione del stato – la scuola di
Brescia -- filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Brescia). Abstract. Grice: “Communis’ is not used freely but
Roman philosophers, but notably as applied to ‘bonum’. It is the ‘bonum commune’
that we care about – and in fact, my principle of conversational helpfulness
incorporates what a decent chap should do – which in my seminar on ‘Decency’ –
I relate to rational co-operation. There is a strong connection and discussion
in Roman philosophy regarding the concept of bonum commune – the common good –
and its Greek counterpart, koinon aghaton. Here’s how they are linked. Shared
roots: Roman philosophy, especially THE PORTICO, drew heavily from Greek
tradition. Emphasis on practical ethics. Roman philosophrs, while familiar with
the theoretical aspects of Greek philosophy, were particularly interested in
applying ethical concepts to real life and social order. Stoic influence.
Stoicism, a prominent school in Rome, recognized the importance of working for
the COMMON GOOD, reflected in statements like ‘What injures the hive injures
the bee,’ by Marcus Aurelius. CICERO and the summon bonum. Cicero, a key Roman
philosopher, explored the concept of summum bonum – the highest good – as an
ultimate value that organizes ethical behaqvioaur – with the implication that
actions promoting THE COMMON GOOD contribute to the HIGHEST GOOD. Plato’s
influence. While the phrase ‘koinon agathon’, common good, appears only ONCE in
Plato’s dialogues – in Charmide – the concept of the COMMON GOOD is evident in
the broader context of his work, particularly in relation to KOINONIA
(community). Roman thinks were certainly aware of Plato’s work, including his
political thought as exemplified in his “Republic.” ARISTOTLE’S perspective.
Aristotle also addressed the COMMON GOOD in his political and ethical
treatises, emphasizing that just constitutions should govern in the interest of
the community. In essence, Roman philosophy, building upon Greek philosophical
foundations, actively engaged with and developed the idea of th common grood,
expressing it as conum commune. This concept becamse a fundamental principle in
Roman ethical and political thought, highlightning the welfare of the community
about individual interests. Here is a philosopher of ‘co-operation’ or the
common good, as the Ialtalians call it. Keywords:
bene comune – principio della benevolenza conversazionale -- Filosofo italiano.
Brescia, Lombardia. Grice: “I like Lottieri; he
has quoted Hobbes and Hume and Gauthier from a game-theoretical approach to
co-operation, conversational and other – all very Griceian, if I may mayself so
say it!” Allievo di Caracciolo, studia a Genova,
Ginevra e Parigi, su la filosofia di Mosca. Insegna a Siena e Verona. Da vita
all'Istituto Leoni, un istituto che si ispira alla tradizione intellettuale di
Einaudi e Ricossa, e di cui egli è direttore del dipartimento Teoria Politica.
Cura Leoni. La filosofia di L. si
sviluppa all'interno del liberalismo classico e, grazie allo studio degli
autori elitisti, si delinea quale critica del sistema di dominio iscritto nei
regimi democratici rappresentativi. Mostra l'adesione a tale prospettiva, che
rapidamente evolve grazie al contatto con il libertarianismo. Il suo libertarianismo
ottieri metta in discussione "la psicologia regolamentativa e
anti-innovativa del burocrate", avverso a ogni forma di rischio e
cambiamento. Il saggio sul libertarismo evidenzia l'adesione ai temi
classici del pensiero liberale lockiano e giusnaturalista (difesa della
proprietà, del mercato, dell'auto-nomia negoziale), ma anche il maturare di
questioni che sono invece tutte interne al realismo politico: specie nel
confronto con Schmitt, Brunner e MIGLIO (si veda). Mentre il testo sul
rapporto tra economia di mercato e ordine sociale/comunitario (Denaro e
comunità) è una critica della sociologia, a cui è rimproverato di avere
frainteso la natura inter-personale della moneta e delle relazioni di mercato,
il saggio su Leoni muove dal pensatore torinese per delineare una filosofia
libertaria anche oltre la lettera stessa dell'autore di Freedom and the Law. In
particolare, in questa fase della riflessione Leoni viene individuato come uno
studioso in grado di dare una maggiore consapevolezza filosofico-giuridica alla
teoria libertaria, fino ad ora elaborata per lo più da economisti e teorici politici. “Denaro
e comunità: relazioni di mercato e ordinamenti giuridici nella società liberale”
(Napoli, Guida) “Il pensiero libertario contemporaneo. Tesi e controversie
sulla filosofia, sul diritto e sul mercato, Macerata, Liberi “Le ragioni del
diritto: libertà individuale e ordine giuridico” (Treviglio Mannelli, Rubbettino);
“Come il federalismo fiscale può salvare il Mezzogiorno” (Soveria Mannelli,
Rubbettino); “Credere nello Stato? Teologia politica e dissimulazione da
Filippo il Bello a Wiki Leaks” (Soveria Mannelli, Rubbettino); “Liberali e non:
(cf. Griceiani e non.) percorsi di storia del pensiero politico” (Brescia, La
Scuola); Ferrero in Svizzera. Legittimità, libertà e potere, Roma, Studium, Un'idea elvetica di libertà. Nella crisi
della modernità europea” (Brescia, Scuola); ““Beni comuni, diritti individuali
e ordine evolutivo,”Torino, IBL. Nella sua filosofia sull'unificazione europea,
in particolare, è cruciale l'opposizione tra l'armonizzazione spontanea
emergente dal basso e l'unificazione coercitiva. Lottieri identifica quattro
superstizioni o quattro credenze erronee che sotto alla base dei tentativi di
creare un nuovo stato chiamato ‘Europa'. Primo, l'idea che la libertà
individuale e il poli-centrismo giuridico causino tensioni e, in definitiva,
conflitti; Secondo, che il mercato derivi dall'ordine giuridico creato dallo
Stato; Terzo, che l'esistenza di una distinta identità europea esiga la
costruzione di un singolo stato continentale; e quarto, che un'Europa unificata
e più armoniosa e meglio in grado di sostenere lo sviluppo delle sue componenti
più povere. Individuato come uno degl’esponenti di un liberalismo
particolarmente radicale e volto a proporre una sorta di fuga dallo stato:
Dario Fertlio, "Libertari: la grande fuga dallo Stato, Corriere della
Sera. Una disamina molto critica al limite dell'insulto personale di tale
liberalismo libertarian si ha nella recensione che Vitale dedica al volume su
Rothbard scritto a quattro mani da lui assieme a Diciotti (basato su un
confronto assai franco tra prospettive molto diverse): una recensione che,
rivolgendosi al solo Diciotti, si chiudeva con l'invito per il futuro “ad
occuparsi di un autore più interessante con un autore più interessante” (E. Vitale,
“Rothbard, un Trasimaco piccolo piccolo. E una modestissima proposta”, Teoria politica).
Vernaglione, Il libertarismo. La teoria, gli autori, le politiche, Mannelli, Rubbettino). Un riferimento
garbatamente polemico alle sue posizioni gius-naturaliste di si trova in D
Antiseri (Laicità.. Le sue radici, le sue ragioni, Rubbettino). La stessa
contrapposizione è al fondo di una discussione tra i due riguardante proprio i
contenuti di quel volume://blog. centrodietica/. Questo saggio e una presentazione completa e
approfondita della filosofia libertaria nelle sue diverse varianti, mentre si
evidenzia anche un approccio libertario ai problemi eco-logici. Ce sono riserve
nei riguardi delle tesi libertarie e dell'ispirazione anarchica della sua teoria
del diritto. Nella sua monografia su Leoni (L'ordine giuridico dei private” (Soveria
Mannelli, Rubbettino) pure Grondona sviluppa alcune critiche nei riguardi
dell'interpretazione dello studioso torinese offerta da lui mentre in maggiore
sintonia con le sue posizioni si trova Favaro (“ Dell'irrazionalità della legge
per la spontaneità dell'ordinamento” (Napoli, Scientifiche). Mostra che,
contrariamente a un'opinione diffusa, le distanze fra la concezione del diritto
di Leoni e quella di Hayek sono notevoli. In ogni caso non e Hayek a
influenzare Leoni ma il secondo a influenzare, almeno in parte, il primo. Per
un'equilibrata analisi del saggio si veda: M. Grondona, "Recensione Le ragioni del diritto", Nuova
Giurisprudenza Ligure. Nome compiuto: Carlo Lottieri. Lottieri. Keywords: bene
commune, diritto individuale. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Lottieri” – The
Swimming-Pool Library.
Commenti
Posta un commento